Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1114
Vragen van het lid Nijboer (PvdA) aan de Minister van Financiën over het
aanbieden van verzekeringsproducten aan alleen hoger opgeleiden
(ingezonden 19 oktober 2022).
Antwoord van Minister Kaag (Financiën) (ontvangen 21 december 2022). Zie
ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2022–2023, nr. 639.
Vraag 1
Bent u bekend met verzekeraars (zoals Promovendum) die naar eigen zeggen
alleen verzekeringen met een bepaalde lage premie aanbieden aan hoger
opgeleiden?
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Kunt u schetsen wat wettelijk is toegestaan op het gebied van het niet
accepteren van mensen die een aanvraag doen bij een verzekeraar (acceptatieplicht) en de mogelijkheid van verzekeraars om binnen verzekeringsproducten de premie te differentiëren op bepaalde kenmerken en specifiek op
opleidingsniveau?
Antwoord 2
Een acceptatieplicht voor verzekeringsproducten geldt momenteel in
Nederland alleen voor de basiszorgverzekering. Dit is neergelegd in de
Zorgverzekeringswet. Zorgverzekeraars hebben de plicht om iedereen te
accepteren die aan de wettelijke vereisten voldoet en hen tegen gelijke
voorwaarden en premies een basisverzekering aan te bieden. Hier staat
tegenover dat alle burgers ook een verzekeringsverplichting hebben.
Bij alle overige verzekeringsproducten zoals aanvullende zorg-, schade- en
levensverzekeringen is geen sprake van acceptatieplicht, een door de
overheid vastgesteld basispakket of een verbod op premiedifferentiatie.
Burgers hebben de keuze (en geen plicht) om een verzekering af te sluiten.
Een uitzondering hierop is de verplichting voor bezitters van motorrijtuigen
om een WA-verzekering af te sluiten, op grond van de Wet aansprakelijkheidsverzekering motorrijtuigen. Het staat verzekeraars op hun beurt vrij om
hun aanbod te beperken tot bepaalde groepen. Tevens hebben verzekeraars
vrijheid om te differentiëren in de premies die zij vragen. Dit kan ook ten

ah-tk-20222023-1114
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

gunste van de consument komen, wat verder wordt toegelicht in het
antwoord op vraag 3.
Er zijn gegevens die niet gebruikt mogen worden om het aanbod te ontzeggen aan bepaalde groepen of om tot onevenredige premiedifferentiatie te
komen, omdat daarmee sprake zou zijn van overtreding van het discriminatieverbod dat onder meer volgt uit artikel 1 van de Grondwet en artikel 14 van
het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Het discriminatieverbod
is nader uitgewerkt in de Algemene Wet Gelijke Behandeling. Daarin is
expliciet gemaakt dat geen direct of indirect verboden onderscheid gemaakt
mag worden op basis van gegevens over godsdienst, levensovertuiging,
politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit, hetero- of homoseksuele
gerichtheid of burgerlijke staat. Verder is er de Wet gelijke behandeling op
grond van handicap of chronisch ziekte, op grond waarvan het verzekeraars
verboden is om bij het aanbieden van verzekeringen onderscheid te maken
gebaseerd op handicap of chronische ziekte. Het discriminatieverbod leidt er
overigens niet toe dat dat de genoemde gronden geheel niet gebruikt mogen
worden door verzekeraars. Een indirect onderscheid is wettelijk toegestaan
wanneer daar een objectieve rechtvaardiging voor is. Daarvoor is vereist dat
het onderscheid een legitiem doel heeft, en de middelen voor het bereiken
van dat doel passend en noodzakelijk zijn. Hierdoor is het bijvoorbeeld
mogelijk dat een hogere verzekeringspremie wordt gevraagd voor een
aanvullende zorg-, overlijdens- of levensverzekering op basis van een
handicap of chronische ziekte. Alle kenmerken die niet in discriminatiewetgeving zijn gespecificeerd – waaronder het opleidingsniveau – mogen ruimer
gebruikt worden bij klantacceptatie en het vaststellen van de hoogte van
premies, mits dit niet leidt tot een indirect onderscheid dat verboden is op
basis van de wettelijk geëxpliciteerde kenmerken.
Een andere wettelijke norm die hierbij relevant is, betreft de vereisten van
productontwikkeling die zijn vastgelegd in de Richtlijn (EU) 2016/97 betreffende verzekeringsdistributie (IDD). Daarin is opgenomen dat verzekeraars bij
het ontwerpen van hun producten voldoende rekening moeten houden met
de belangen van de consument. Tot slot is bij het gebruik van gegevens door
verzekeraars eveneens alle privacywetgeving van toepassing, waaronder de
Algemene verordening gegevensbescherming (AVG).
Vraag 3
Wat vindt u van het feit dat verzekeraars adverteren met de boodschap om er
alleen voor hoger opgeleiden te zijn? Hoe beziet u dit in het licht van de
kloven in de samenleving?
Antwoord 3
Marktpartijen hebben in beginsel de vrijheid om hun aanbod en marketing te
beperken tot bepaalde doelgroepen. Ik volg deze ontwikkelingen evenwel
nauwlettend, omdat er negatieve effecten kunnen optreden als deze
marketingmethoden leiden tot vergaande differentiatie. De Autoriteit
Financiële Markten (AFM) heeft in een verkenning ook gewezen op de
mogelijke voordelen en risico’s van differentiatie in verzekeringspremies.1
Daarnaast heeft DNB in een rapport recent aandacht gevraagd voor dit
onderwerp.2
Binnen het verzekeringsstelsel worden kosten verdeeld doordat degene met
minder risico en schade meebetalen voor degenen die hogere risico’s en
kosten met zich meebrengen. Het verzekeren van een gecombineerde groep
van zowel hoog- als laagrisico subgroepen zorgt voor een betere risicospreiding voor een verzekeraar. Dit wordt aangeduid als risk pooling. Hiermee
wordt bereikt dat premies lager en stabieler blijven. Er is daarmee sprake van
solidariteit tussen verzekerden. Het kan voor verzekeraars echter voordelig
zijn om zich te richten op klanten die minder risicovol zijn omdat er dan
minder wordt uitgekeerd en de kosten dus lager zijn. Een verzekeraar met een
relatief minder risicovol klantenbestand zal als gevolg van de lagere kosten
een lagere premie kunnen vragen. Het bestaan van deze premiedifferentiatie
levert ook maatschappelijk voordelen op, doordat het prikkels geeft voor
mensen om wenselijker gedrag te vertonen, omdat zij daarmee hun eigen

1
2

AFM komt met aandachtspunten voor personalisatie van premies en voorwaarden | juni | AFM
Verzekeraars in een veranderende wereld (dnb.nl)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

kosten kunnen beperken. Dat is ook in het belang van de samenleving. Als
mensen bijvoorbeeld veiliger gaan rijden dan vergroot dat de algehele
verkeersveiligheid.
Het risico bestaat echter dat de bovengemiddeld risicovollere verzekerden
zich gaan concentreren bij andere verzekeraars, waar de premies hoger zullen
uitvallen. In het uiterste geval zou dat er toe kunnen leiden dat bepaalde
groepen in de maatschappij zich niet meer kunnen verzekeren omdat de
premies voor hen te hoog worden. Als het uiteenlopen van de premies ook
nog eens tot uiting komt langs de scheidslijnen van bestaande ongelijkheid in
de samenleving, zoals tussen hoger en lager opgeleiden, dan bestaat de kans
dat de ongelijkheid zal toenemen. Dit vind ik onwenselijk. Ik houd dan ook
nauwlettend in de gaten of dit effect zich voordoet. Als dat zo is, dan zal ik
daar tegen optreden. Er zijn mij op dit moment geen signalen bekend dat
marketing die is gericht op opleidingsniveau – of een ander kenmerk – leidt
tot onwenselijk hoge premies voor of onverzekerbaarheid van bepaalde
groepen. Ik onderhoud hierover contact met de AFM en DNB om gezamenlijk
nauwgezet de ontwikkelingen te volgen.
Ik sta positief tegenover de zelfregulering die vanuit de verzekeringssector
hierover tot stand is gekomen in de vorm van de Gedragscode Verzekeraars.3
Hiermee hebben de aangesloten verzekeraars zich verbonden om te zorgen
dat zoveel mogelijk (potentiële) klanten risico’s financieel af kunnen dekken
en zij zich zullen inspannen om te voorkomen dat mensen tegen hun wil
onverzekerd zijn. De verzekeraars hebben daarmee nog steeds ruimte om zich
te richten op specifieke doelgroepen, maar zij letten er op dat dit niet leidt tot
onverzekerbaarheid van anderen. De jaarlijkse Solidariteitsmonitor die door
het Verbond van Verzekeraars wordt opgesteld ondersteunt hierbij. Met dit
project wordt in kaart gebracht hoe de spreiding in de premie zich ontwikkelt,
wat zicht kan geven op (onwenselijk) sterke stijging van premies die er toe
kan leiden dat bepaalde groepen in de maatschappij zich niet of minder goed
kunnen verzekeren. Tot op heden is daaruit niet gebleken dat sprake is van
problematische ontwikkelingen in de spreiding van premies.4
Voor reclame-uitingen met betrekking op de basiszorgverzekering is het
hanteren van de term hoger opgeleiden überhaupt onwenselijk, gezien de
geldende acceptatieplicht voor dit verzekeringsproduct. Het Ministerie van
VWS heeft daarom reeds afspraken met Promovendum dat deze terminologie
niet zal worden ingezet bij commerciële uitlatingen met betrekking tot de
basiszorgverzekering.
Vraag 4
Hoe beoordeelt u het volgende antwoord op de website van Promovendum
bij de vraag of MBO-ers ook een verzekering kunnen afsluiten: «Met onze
schadeverzekeringen richten wij ons op hoger opgeleiden. Daarom kijken wij
bij het afsluiten van een verzekering naar de hoogst afgeronde opleiding. Heb
je een diploma mbo niveau 4? Dan kun je je ook bij ons verzekeren tegen een
iets hogere (en toch nog zeer lage) premie.»?5
Antwoord 4
Het in rekening brengen van een afwijkende premie voor verschillende
verzekerden maakt onderdeel uit van het bedrijfsmodel van verzekeraars.
Verzekeraars schatten potentiële risico’s in, waarna zij vaststellen hoe hoog
de premies moeten zijn om alle verwachte schade uit te keren en daarnaast
de overige bedrijfskosten te kunnen dragen. Verzekeraars berekenen de
hoogte van premies in de praktijk op basis van risicoprofielen die worden
gevormd door middel van vele verschillende kenmerken. Het opleidingsniveau is een van de kenmerken die gebruikt kan worden door een verzekeraar.
Zoals in antwoord op vraag 3 beschreven, vind ik het echter van belang dat
premiedifferentiatie niet leidt tot sterke stijging van premies waardoor
bepaalde groepen zich niet meer zouden kunnen verzekeren. Als het
uiteenlopen van de premies bestaande ongelijkheid in de samenleving, zoals

3

Gedragscode Verzekeraars
Datagebruik weinig tot geen invloed op premiedifferentiatie (verzekeraars.nl)
5
Promovendum. 2022. Ik heb een mbo-opleiding, kan ik dan een verzekering afsluiten?. Ik heb
een mbo-opleiding, kan ik dan een verzekering afsluiten? | Promovendum.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

tussen hoger en lager opgeleiden, vergroot dan vind ik dat onwenselijk en zal
ik hiertegen optreden.
Vraag 5
Hoe heeft de houding van verzekeraars die alleen wensen hoger opgeleiden
binnen te halen effect op de premie van verzekerden (zowel verzekerden
binnen deze groep en verzekerden die uitwijken naar een andere verzekeraar)? Klopt het dat door een acceptatieplicht een optimale gemiddelde
premie ontstaat voor alle verzekerden? Hoe kijkt u dan aan tegen het
bundelen van risico’s (risk pooling) door verzekeraars die zich specifiek
richten op hoger opgeleiden?
Antwoord 5
Ik verwijs naar het antwoord op vraag 3 met betrekking tot de potentiële
effecten op de premies en risk pooling. Het effect van de onwenselijk sterke
spreiding van premies zou mogelijk kunnen optreden wanneer te veel hoger
opgeleiden zich concentreren bij een bepaalde verzekeraar en de overige
verzekerden bij andere verzekeraars. Het is echter vooralsnog verre van zeker
dat alle (en alleen) hoger opgeleiden zich bij zo’n verzekeraar zullen verzekeren. Ik heb daar tot op heden geen indicatie van. Consumenten laten zich bij
de keuze voor een verzekeraar leiden door een grote verscheidenheid aan
factoren, bijvoorbeeld de polisvoorwaarden. Daarnaast heeft een concentratie
van hoger opgeleiden bij een verzekeraar alleen problematische gevolgen
voor de solidariteit als het opleidingsniveau het enige kenmerk is dat het
risico van de verzekerde bepaalt of een dominant effect heeft op het
uiteindelijke risicoprofiel. Dit staat echter niet vast. Er zijn immers nog vele
andere variabelen die meespelen bij de risicobepaling van verzekerden zoals
leeftijd, beroep of postcode.
Alleen een acceptatieplicht leidt er overigens op zichzelf niet toe dat
onwenselijk sterke spreiding van premies volledig kan worden tegengegaan.
Ook wanneer verzekeraars iedereen moeten accepteren, hebben zij de
mogelijkheid om een meer of minder risicovol klantenbestand op te bouwen.
Dit kan plaatsvinden door middel van concurrentie op andere elementen dan
acceptatiecriteria zoals polisvoorwaarden of bijvoorbeeld door gebruik van
bepaalde reclame-uitingen. Het invoeren van een acceptatieplicht is daarom
geen garantie voor het ontstaan van een optimale gemiddelde premie voor
alle verzekerden.
Vraag 6
Bent u bang voor het risico dat ook op internationale zorgverzekeringsmarkten bestaat waar door adverse selection de premies stijgen en dit een
specifieke groep verzekerden zich doet terugtrekken wat weer gevolgen heeft
voor de premie («premium death spiral»)? Hoe beziet u in dit licht een
acceptatieplicht in combinatie met de voorwaarde dat de premie niet
gedifferentieerd kan worden op (bepaalde) kenmerken en iedereen eenzelfde
premie aangeboden krijgt als oplossing?
Antwoord 6
Ik ben mij bewust van de mogelijkheid van een dergelijke spiraal. Dit kan in
theorie plaatsvinden bij alle soorten verzekeringen maar wordt in het
bijzonder gezien als een risico dat bestaat bij zorgverzekeringen. Dat komt
doordat de discrepantie tussen (gezonde en minder gezonde) doelgroepen
meer aanwezig en beter is te identificeren ten opzichte van de risicospreiding
bij andere type verzekeringen.
Omdat bij de basiszorgverzekering in Nederland sprake is van verzekeringsplicht, is de kans klein dat een spiraal zal optreden voor de zorg die gedekt
wordt binnen het basispakket. De verzekerden hebben immers geen
mogelijkheid om zich terug te trekken uit de markt. Momenteel zijn er
daarnaast geen signalen dat dit fenomeen zal optreden in Nederland voor de
aanvullende zorg of bij andere vormen van verzekerbare risico’s. Maatregelen
zoals het invoeren van een acceptatieplicht met daarbij een verbod op
premiedifferentiatie voor andere verzekeringen dan de basiszorgverzekering
vind ik daarom nu niet nodig. Ik blijf niettemin in de gaten houden of een
spiraal dreigt op te treden om dan op tijd te interveniëren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

Vraag 7
Welke stappen bent u bereid te ondernemen om verregaande selectie door
verzekeraars (met verder gedifferentieerde premies ten gevolg) te voorkomen? Kunt u bij uw antwoord betrekken dat we in Nederland ook geen
gedifferentieerde zorgpremies opleggen aan onderliggende karakteristieken
van verzekerden?
Antwoord 7
Er zijn verschillende mogelijkheden om op te treden tegen een te vergaande
selectie door verzekeraars. Een acceptatieplicht of een verbod op gedifferentieerde premies zijn daar voorbeelden van. Een andere mogelijkheid is om vast
te leggen dat selectie of differentiatie niet mag plaatsvinden op basis van
bepaalde kenmerken. Op dit moment zie ik echter geen noodzaak om
dergelijke stappen te ondernemen. Evenwel houd ik scherp in de gaten of
problemen wat betreft te ver uiteenlopende premies of onverzekerbaarheid
zich voor gaan doen, om zo nodig in te grijpen.
Vraag 8
Hoe beziet u de rol van technologie in deze kwestie, zoals kastjes die het
rijgedrag van verzekerden bijhouden voor een lagere premie? In welke mate
zijn er wettelijke voorschriften voorhanden waar verzekeraars zich aan
moeten houden op dit vlak?
Antwoord 8
Het inzetten van nieuwe technologie door verzekeraars heeft potentieel
positieve gevolgen, maar kent ook risico’s. Een voorbeeld van een positief
effect is dat het kan bijdragen aan preventie en het verlagen van de totale
maatschappelijke schadelast. Wanneer een auto wordt uitgerust met een
dergelijk kastje zal de bestuurder mogelijk minder risicovol gedrag vertonen.
Dat zorgt er voor dat zijzelf minder schade oplopen, maar ook de gehele
verkeersveiligheid wordt daarmee beter. Echter, de grotere beschikbaarheid
van data maakt dat verzekeraars hun producten steeds nauwkeuriger kunnen
beprijzen en beter in kaart kunnen brengen welke klanten al dan niet risicovol
zijn. Dit kan mogelijk de vergaande selectie versterken en leiden tot problematiek rondom verminderde solidariteit binnen het stelsel. Ook kan het meer
concreet er toe leiden dat bepaalde groepen binnen de maatschappij zich in
de toekomst wellicht niet (goed) kunnen verzekeren.
Het Verbond van Verzekeraars heeft in dit kader zelfregulering opgesteld in de
vorm van het Ethisch Kader.6 Hierin zijn principes en normen vastgelegd
waaraan alle aangesloten verzekeraars zich houden bij datagedreven
besluitvorming en de inzet van moderne technieken. Een van de principes
waaraan zij zich verbinden is het streven om zo veel mogelijk klanten
verzekerbaar te houden en klanten die moeilijker of onverzekerbaar dreigen te
worden te informeren over manieren om risico’s te verlagen of alternatieve
manieren om risico’s af te dekken.
Momenteel is er geen specifieke wetgeving die de inzet van deze technologie
beperkt. Uiteraard geldt hier wel het wettelijke kader zoals genoemd in het
antwoord op vraag 1, waaronder het wettelijke discriminatieverbod, de
productontwikkelingsnormen en de privacywetgeving. Ook wordt momenteel
gewerkt aan het voorstel van de Europese Commissie voor een nieuwe
EU-verordening tot vaststelling van geharmoniseerde regels betreffende
artificiële intelligentie («AI-verordening»). Dit zal mogelijk additionele regels
stellen voor verzekeraars bij gebruik van artificiële intelligentie.
Omdat er momenteel mij geen signalen bekend zijn die er op duiden dat de
inzet van nieuwe technologie leidt tot onwenselijk hoge premies of onverzekerbaarheid van bepaalde groepen in de maatschappij, ben ik vooralsnog niet
voornemens om hiernaast additionele wettelijke kaders vast te stellen.De
AFM constateerde dat het vaststellen van premies aan de hand van geavanceerde data-analyses in Nederland nog niet breed lijkt te worden toegepast
door verzekeraars.7 Ik vind het ook van belang dat verzekeraars ruimte wordt
gelaten voor verdere innovatie. Wel ben ik mij bewust van de mogelijke
risico’s en ik houd dan ook voortdurend in de gaten of het gebruik van

6
7

ethisch-kader.pdf (verzekeraars.nl)
AFM-rapport «Personaliseren van prijs en voorwaarden in de verzekeringssector», p. 18.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5

nieuwe technologie leidt tot nieuwe knelpunten rondom het verzekerbaar
houden van groepen in de maatschappij. Zie voor meer toelichting ook het
antwoord op vraag 3.
Vraag 9
Bent u van mening dat discriminatie naar opleidingsniveau bij het aanbieden
van verzekeringen niet door de beugel kan en beëindigd moet worden?
Antwoord 9
Voor ieder gedrags- of persoonskenmerk kan de vraag gesteld worden in
hoeverre het wenselijk is om hierop een onderscheid te baseren, waaronder
ten aanzien van premies. In de wet zijn al enkele kenmerken genoemd
waarvan wij als samenleving vinden dat zij beperkt gebruikt mogen worden
om een onderscheid te maken door verzekeraars. Het gaat dan om godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras en geslacht, nationaliteit,
hetero- of homoseksuele gerichtheid, burgerlijke staat, handicap en chronische ziekte. Op dit moment zie ik geen reden om daarbovenop nog het
gebruik van het opleidingsniveau bij het aanbieden van verzekeringen in te
perken. Wel zal ik de ontwikkelingen in de markt goed in de gaten houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

6