Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

31 289

Voortgezet Onderwijs

Nr. 285

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 februari 2016
Met deze brief informeer ik, mede namens de Minister, uw Kamer over de
voortgang van flexibilisering in het voortgezet onderwijs en de introductie
van maatregelen om meer maatwerk in de school en in de klas mogelijk te
maken.
Tijdens al mijn schoolbezoeken zie ik leraren en schoolleiders die op
creatieve manieren elke dag het beste uit hun leerlingen weten te halen.
Leraren en schoolleiders ervaren echter ook belemmeringen in het
leveren van maatwerk, zoals de Onderwijsraad al aangaf in zijn advies.1
Bij het zoeken naar praktische oplossingen lopen zij soms aan tegen de
grenzen van wet- en regelgeving. Zij vragen dan om meer flexibiliteit in
het onderwijsstelsel.
Definities maatwerk en flexibilisering
De Onderwijsraad (2015) verwijst bij flexibilisering naar «de
organisatie van het onderwijs» en ziet maatwerk als «een brede,
overkoepelende term die verwijst naar tal van manieren om het
onderwijsaanbod beter aan te laten sluiten op de behoefte van
leerlingen»
Ik ben een groot voorstander van flexibilisering en maatwerk. In lijn met
de definitie van de Onderwijsraad, zie ik maatwerk als een manier om élke
leerling, van praktijkonderwijs tot en met gymnasium, meer op zijn
talenten aan te spreken. Met de VO-raad heb ik daarom in het Sectorakkoord VO 2014–2017 afgesproken om meer flexibiliteit in het voortgezet

1

kst-31289-285
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Onderwijsraad (2015): «Maatwerk binnen wettelijke kaders: eindtoetsing als ijkpunt voor het
funderend onderwijs.»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 289, nr. 285

1

onderwijs te creëren en zo meer maatwerk voor alle leerlingen mogelijk te
maken.2
Met de nieuwe maatregelen wil ik leerlingen stimuleren om het maximale
uit zichzelf te halen. Zo geef ik hen het expliciete recht om vakken op een
hoger niveau te volgen. Ook kunnen zij een herkansing op het oorspronkelijke niveau krijgen, wanneer zij een vak op een hoger niveau examineren.
Wanneer leerlingen extra inspanningen verrichten in het voortgezet
onderwijs is het wenselijk dat dit zichtbaar is en beloond wordt in het
vervolgonderwijs. Daarom komt er een diploma waarop staat dat een
leerling een of meerdere vakken op een hoger niveau heeft gevolgd. Ook
gaan de Minister en ik onderzoeken hoe wij leerlingen kunnen belonen die
begaafd zijn in bepaalde vakken. Wij overwegen een experiment te starten
waarin het vervolgonderwijs de mogelijkheid krijgt om eenzijdig cognitief
begaafde leerlingen aan te nemen die meerdere, belangrijke aansluitende
vakken op een hoger niveau hebben afgerond.
Overigens zijn er niet altijd wetswijzigingen nodig voor meer maatwerk. Er
is ook nu al veel mogelijk. Soms wordt dat echter over het hoofd gezien.
Om duidelijker te maken wat er nu al kan, zal ik met de VO-raad schoolleiders en leraren uitvoerig informeren over de mogelijkheden. Zo wil ik
naar een praktijk waarin álle leerlingen worden gestimuleerd om hun
talenten te ontplooien.
Leeswijzer
In deze brief schets ik eerst hoe de afgelopen jaren gebruik gemaakt is van
de huidige mogelijkheden voor uitdagend onderwijs (paragraaf 1).
Vervolgens ga ik in op het voorstel van de VO-raad om te komen tot een
maatwerkdiploma in het voortgezet onderwijs en op het advies van de
Onderwijsraad over flexibilisering van eindtoetsing in het funderend
onderwijs (paragraaf 2).3 Tot slot worden de maatregelen geschetst die
meer flexibiliteit in het voortgezet onderwijs creëren (paragraaf 3). Hierbij
ga ik ook in op de motie van Kamerleden Ypma, Straus, Grashoff en Van
Meenen om een maatwerkdiploma mogelijk te maken in het voortgezet
onderwijs.4
1. Maatwerk in het huidige voortgezet onderwijs
Ik zie in de praktijk veel goede voorbeelden van scholen die hun leerlingen
weten uit te dagen. In 2014 zijn vanuit het Plan van Aanpak Toptalenten
maatregelen geïntroduceerd om leerlingen meer op hun talenten aan te
spreken.5 Leerlingen kunnen nu al één of twee jaar voor het examenjaar
vakken afsluiten, ze kunnen vakken volgen op een hoger niveau of in het
vervolgonderwijs (pre-university programma’s) of zelfs het hele vwo
versneld afleggen. Een dergelijk uitdagend onderwijsaanbod kan ook
helpen bij het hoger instromen in een passende vervolgstudie.6

2

Sectorakkoord VO 2014–2017: «Klaar voor de toekomst!».
VO-raad (2015): «Diploma op maat: ruimte voor talent in het voortgezet onderwijs»
4
Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 80. Dit is een gewijzigde motie (ter vervanging van Kamerstuk 34 300
VIII, nr. 36).
5
Kamerstuk 33 750 VIII, nr. 99.
6
SLO (2015): Vak(ken) afronden op een hoger niveau; Een praktische handreiking voor het vmbo.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 289, nr. 285

2

«Vak(ken) afronden op een hoger niveau» (vmbo)
Het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling SLO heeft in
december 2015 een praktische handreiking geschreven met tips voor
scholen voor het aanbieden van vakken op een hoger niveau in het
vmbo. «Met vakken op een hoger niveau kan het namelijk mogelijk
worden om op een hoger mbo-niveau in te stromen». In de brochure
staan voorbeelden en aandachtspunten waar de school rekening
mee moet houden in bijvoorbeeld het Programma van Toetsing en
Afsluiting (PTA), de planning en begeleiding van de leerling.
Het is zaak dat scholen gebruik maken van deze mogelijkheden in de weten regelgeving. Vooral op het gebied van onderwijstijd en examinering
liggen er kansen om leerlingen te laten verbreden, versnellen of
verdiepen.
1.1 Gebruik van de huidige maatwerkmogelijkheden
Het gebruik van de huidige maatwerkmogelijkheden is wisselend. Positief
is dat volgens de Onderwijsraad de helft van de vwo- en havoleerlingen
één of meer extra vakken volgt.7 Leerlingen kunnen zich zo breder
ontwikkelen, om vervolgens voor meer profielen en studies in aanmerking
te komen. Aan de andere kant blijkt versnellen of verdiepen minder
vanzelfsprekend. Slechts 632 leerlingen maakten gebruik van de
mogelijkheid om vervroegd examen te doen.
Vervroegd examen op het Hyperion Lyceum
Op het Hyperion Lyceum in Amsterdam mogen leerlingen in
bepaalde vakken vervroegd eindexamen doen. De tijd die zij
hierdoor vrijmaken kunnen zij bijvoorbeeld besteden aan het volgen
van een extra vak, het opdoen van praktijkkennis met een stage of
een verlengd profielwerkstuk. Ze kunnen ook alvast eerstejaarscolleges volgen aan de Universiteit van Amsterdam.
Ook op het gebied van maatwerk door verdieping is er nog winst te
behalen, bijvoorbeeld via het volgen van vakken op een hoger niveau. In
2015 deden in totaal 1.856 leerlingen in het voortgezet onderwijs examen
in een of meer vakken op een hoger niveau. Dat is 1,16 procent van alle
examenleerlingen. Het aantal leerlingen dat één of meer vakken op een
hoger niveau volgt, is tot mijn teleurstelling afgenomen ten opzichte van
vorig jaar.8 De onderstaande tabel splitst per onderwijssoort uit hoeveel
leerlingen vakken op een hoger niveau hebben gevolgd in het examenjaar
2015.9 Deze vormen van maatwerk vragen het nodige van de schoolorganisatie, maar bieden leerlingen een uitgelezen kans om hun talenten
verder te ontplooien.
Tabel 1.1: Het aantal leerlingen dat in 2015 examen heeft gedaan in een of meerdere
vakken op een hoger niveau.
Onderwijssoort

Aantal leerlingen

Waarvan op hoger
niveau

Percentage van
onderwijssoort

vmbo-b
vmbo-k
vmbo-gt
havo

21.465
28.499
56.922
52.729

603
548
212
493

2,81%
1,92%
0,37%
0,93%

7

Onderwijsraad (2015): ibid.
Kamerstuk 31 289, nr. 273.
9
Bron: DUO (2015). Vwo-leerlingen kunnen geen vakken volgen op een hoger niveau. Zij zijn dan
ook niet opgenomen in deze tabel.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 289, nr. 285

3

Onderwijssoort

Aantal leerlingen

Waarvan op hoger
niveau

Percentage van
onderwijssoort

Totaal

159.615

1.856

1,16%

Deze cijfers geven aan dat de huidige opties in het stelsel om maatwerk te
bieden te weinig worden gebruikt.
1.2 Eenzijdig cognitief begaafd
In de brede maatwerkdiscussie zeggen veel leraren en schoolleiders dat zij
vooral bij de begeleiding van eenzijdig cognitief begaafde leerlingen
tegen de grenzen van wet- en regelgeving aan lopen. Zulke leerlingen zijn
bijvoorbeeld heel sterk in de talen, maar ronduit zwak in de bètavakken, of
andersom. Daardoor zijn ze moeilijk in een schoolsoort te plaatsen. Vaak
worden ze op het niveau van hun minste vak ingedeeld, terwijl zij veel
meer in hun mars hebben.
De tabel laat zien dat in het examenjaar 2015 in totaal 10.088 examenkandidaten een significante eenzijdige cognitieve begaafdheid hadden. Zij
behoorden tot de twintig procent beste leerlingen in wiskunde en rekenen
en tegelijkertijd tot de twintig procent slechtste leerlingen in Nederlands
en Engels (of vice versa).10
Tabel 1.2: Het aantal leerlingen met een eenzijdige cognitieve begaafdheid dat in 2015
examen heeft gedaan.
Examenjaar
2015

Absoluut aantal eenzijdig
cognitief begaafden

Eenzijdig cognitief begaafden als
percentage van alle leerlingen (192.776)

Geslaagd
Gezakt

9.759
329

5,06%
0,17%

Totaal

10.088

5,23%

Van deze 10.088 examenkandidaten in het voortgezet onderwijs hadden
9.759 leerlingen een significant talent in bepaalde vakken, maar zij waren
niet sterk genoeg in andere vakken waardoor zij in een lagere onderwijssoort zijn geslaagd. Het gaat hier om 5,06 procent van alle (192.776)
examenkandidaten in 2015.
Deze cijfers laten zien dat leerlingen met een eenzijdige cognitieve
begaafdheid over het algemeen hun voortgezet onderwijs succesvol
afronden, maar dat zij wel behoefte hebben aan meer uitdaging. Zo
hebben deze bijna tienduizend leerlingen in potentie de capaciteiten om
een of meerdere vakken op een hoger niveau te volgen, maar hebben nog
geen tweeduizend leerlingen daadwerkelijk een vak op een hoger niveau
gevolgd. Ondanks de roep van scholen om meer ruimte en flexibiliteit in
het stelsel, wordt er nog te weinig gebruik gemaakt van de huidige
maatwerkmogelijkheden.
De resterende 329 leerlingen met een eenzijdige begaafdheid zijn juist in
een hogere onderwijssoort gebleven, en zijn (mede) door hun eenzijdige
begaafdheid gezakt. Dit betreft 0,17 procent van het totaal aantal
examenkandidaten. Het aantal leerlingen dat momenteel het voortgezet
onderwijs niet succesvol kan afronden wegens een eenzijdig cognitieve
begaafdheid, vind ik te klein om het stelsel op grote schaal voor te

10

Bron: DUO (2015)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 289, nr. 285

4

wijzigen. Er liggen echter wel kansen om een grote groep leerlingen meer
op hun talenten aan te spreken. Daar wil ik scholen bij helpen.
1.3 Kansen voor maatwerk
Het indelen van leerlingen in onderwijssoorten zorgt voor een goede
voorbereiding op het vervolgonderwijs met een voor iedereen herkenbaar
diploma. Deze cijfers tonen echter aan dat als een leerling eenmaal is
beland in een van de vo-schoolsoorten, lang niet altijd wordt gekeken
naar de talenten van de individuele leerling. Dat is zonde, omdat het niet
stimuleren van het potentieel van een leerling kan leiden tot onderpresteren, zittenblijven of zelfs uitval.
Dat deze leerlingen meer moeten worden uitgedaagd, betekent overigens
niet dat elke leerling een gepersonaliseerde leerroute moet volgen. Een
individueel onderwijsprogramma met meer autonomie kan immers goed
zijn voor een bepaalde groep leerlingen, maar voor andere leerlingen is
het juist goed om meer richting, structuur en houvast in het programma
te creëren. Ook in dit laatste geval wordt er maatwerk geleverd doordat de
leraar gedifferentieerd kijkt naar de onderwijsbehoefte van de leerling.
Voor mij staat in ieder geval voorop dat nog veel meer dan nu, moet
worden geredeneerd vanuit de talenten van leerlingen. Vanuit die talenten
kan dan een passender onderwijsaanbod worden geleverd, bijvoorbeeld
met vakken op een hoger niveau of via andere vormen van maatwerk.
Elke leerling heeft talenten, dus heeft ook elke leerling recht op maatwerk.
2. Reactie op maatwerkdiploma VO Raad en advies Onderwijsraad
Met het idee van een maatwerkdiploma heeft de VO-raad in het voorjaar
van 2015 een waardevolle bijdrage geleverd aan de brede maatschappelijke discussie over de toekomst van het voortgezet onderwijs. De raad wil
een verdergaande ontschotting tussen de onderwijssoorten en diploma’s
in het voortgezet onderwijs.
De MBO Raad, NRTO en de JOB hebben in hun verklaring «10
bouwstenen voor een toekomstbestendig mbo» op dit idee voortgeborduurd, en onder andere voorstellen gedaan voor de vormgeving van een
maatwerkdiploma voor het voortgezet onderwijs binnen de beroepsroute.11
De Minister heeft op het grootste deel van de voorstellen uit deze
verklaring al gereageerd in haar brief «Een responsief mbo voor
hoogwaardig vakmanschap». Op de resterende voorstellen zullen de
Minister en ik terugkomen in de brief die u binnenkort ontvangt over het
Onderwijsraadadvies «Herkenbaar vmbo met sterk vakmanschap».12
Ik ben het eens met de VO-raad dat er te vaak binnen de «schotten» van
het onderwijsstelsel wordt gedacht en dat talenten nog niet structureel
worden uitgedaagd. Ook ben ik met de raad van mening dat maatwerk
een bredere definitie heeft dan cognitief alleen. Daarom ondersteun ik de
raad in het uitwerken van het «plusdocument», een document dat voor de
school en het vervolgonderwijs inzichtelijk maakt waar de brede talenten
en interesses van de leerling liggen.

11

MBO Raad (2015): Het mbo in 2025; Manifest voor de toekomst van het middelbaar
beroepsonderwijs.
12
Kamerstuk 31 524, nr. 250.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 289, nr. 285

5

Tegelijkertijd zie ik ook de risico’s die kleven aan de door de VO-raad
geopperde invulling van een maatwerkdiploma, waarbij leerlingen ook
een vak op een lager niveau kunnen afronden. Deze risico’s worden ook
benoemd door de Onderwijsraad in zijn advies over flexibilisering van
eindtoetsing en het funderend onderwijs. Deze risico’s vind ik te groot om
het stelsel ingrijpend voor te wijzigen. Vooral de consequenties van het
volgen van een of meerdere vakken op een lager niveau op de
doorstroom naar het vervolgonderwijs vind ik ongewenst. Hierdoor
ontstaat namelijk het risico dat de waarde van een vo-diploma daalt en
dat de doorstroom naar het vervolgonderwijs in het geding komt. Die
kwaliteit en doorstroming van het onderwijs heb ik samen met de
doelmatigheid als cruciale randvoorwaarden gesteld voor verdere
flexibilisering.13
• Meer ruimte voor maatwerk moet leiden tot een verhoging van de
kwaliteit doordat het leidt tot extra inspanningen van leerlingen, die
beloond worden. Ik wil dat zij juist hun talenten zo veel mogelijk
benutten en niet de weg van de minste weerstand gaan volgen.
• Meer maatwerk moet doelmatig door scholen georganiseerd kunnen
worden. Het is nog onduidelijk wat de gevolgen zijn voor de bekostiging en de cursusduur als een leerling meerdere vakken op verschillende tempo’s volgt.
• Wanneer een leerling zich extra inspant in het voortgezet onderwijs,
moet dat leiden tot een betere doorstroom naar het vervolgonderwijs.
De Onderwijsraad toonde in zijn advies overtuigend aan dat minder
uniformiteit van het diploma afbreuk doet aan het civiel effect ervan.
Hierbij heeft de Onderwijsraad ook gekeken naar gedifferentieerde
doorstroom en de manier waarop kwalificatie naar het vervolgonderwijs in het buitenland is geregeld, zoals ik Kamerlid Van Meenen (D66)
had toegezegd in het algemeen overleg over examens in het onderwijs
(vo en mbo).14
De Minister en ik zijn met de Onderwijsraad van mening dat er nu geen
aanleiding is voor ingrijpende wijzigingen in het onderwijsstelsel. Wel zien
we mogelijkheden om het idee van een maatwerkdiploma te benutten
door meer zichtbaarheid en erkenning te geven aan maatwerk, ook in het
vervolgonderwijs. Dit zal ik in de volgende paragraaf verder uitwerken.
3. Maatregelen voor meer maatwerk
Maatwerk wordt beter mogelijk gemaakt door specifieke aanpassingen in
de wet- en regelgeving (3.1), door te communiceren over wat er nu al kan
(3.2) en door de aansluiting met het vervolgonderwijs te versterken (3.3).
3.1 Meer maatwerk door slimmere wet- en regelgeving
•

Leerlingen krijgen recht op maatwerk
Tijdens de Begrotingsbehandeling 2016 stelde Kamerlid Siderius (SP)
dat elke leerling het recht heeft om vakken op een hoger niveau te
volgen.15 Dat ben ik met haar eens. Zoals eerder vermeld, is de
doelgroep die in potentie een of meerdere vakken op een hoger niveau
kan volgen, groter dan het aantal leerlingen dat daar nu gebruik van
maakt. Bij veel scholen in Nederland vragen leerlingen om meer
uitdaging. Daarom wil ik leerlingen het expliciete recht op maatwerk
geven. Ik zal samen met het LAKS en de VO-raad onderzoeken hoe ik
dit juridisch kan borgen.

13

Kamerstuk 31 289, nr. 238.
Kamerstuk 31 289, nr. 202.
15
Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 18.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 289, nr. 285

6

•

•

•

Hierbij behouden de leraar en de schoolleider een belangrijke rol, zij
weten immers hoe de curricula eruitzien en hoe het zit met de kennis
en de vaardigheden van de leerling. In de huidige situatie is het echter
vaak zo dat leerlingen alleen vakken op een hoger niveau kunnen
volgen, als de school dat aanbiedt. Ik wil toe naar een situatie waarbij
de vraag van leerlingen en ouders leidend is. Het is goed als de praktijk
verandert van «nee, tenzij» naar «ja, mits», waarbij leerlingen alleen bij
zwaarwegende argumenten geen vak op een hoger niveau kunnen
volgen.16
Herkansen op het oorspronkelijke niveau
Leraren en leerlingen durven soms een vak niet op een hoger niveau te
examineren omdat zij, in het geval dat ze het onverhoopt niet halen,
dat vak op hetzelfde niveau moeten herkansen. Als een vmbo-leerling
bijvoorbeeld het examen economie op havoniveau doet en daar een
onvoldoende voor haalt, dan kan de leerling nu alleen op het (hoge)
havoniveau herkansen. Ik heb in de praktijk gezien dat leerlingen en
leraren niet lichtzinnig kiezen voor het examineren op een hoger
niveau, en dit als een extra risico zien. Ik maak het daarom mogelijk
dat leerlingen die examen doen in een vak op een hoger niveau de
mogelijkheid krijgen om terug te vallen op het oorspronkelijke niveau
bij een herkansing. Een herkansingsmogelijkheid op het oorspronkelijke niveau kan een extra stimulans bieden voor leerlingen om het
maximale uit zichzelf te halen.
Hogere vakken op het diploma vermelden
Leerlingen die een vak op een hoger niveau volgen, wil ik belonen
door dat ook op het diploma te vermelden. Hierover heb ik al eerder
signalen ontvangen vanuit de VO-raad. Er is ook een motie van de
Kamerleden Ypma, Straus, Grashoff en van Meenen over aangenomen.17 Deze motie wil ik uitvoeren door te regelen dat, naast het
reguliere diploma en een diploma waarop het judicium cum laude
wordt toegekend, er een diploma komt waar vakken op een hoger
niveau staan vermeld. Dit is een logische vervolgstap in het beleid om
leerlingen te belonen wanneer zij zich extra inspannen in het voortgezet onderwijs.
Ik wil tegelijkertijd waarborgen dat het reguliere vmbo- en havodiploma zijn waarde behoudt. Hier heeft ook het LAKS nadrukkelijk om
verzocht. Ik borg samen met de Minister nog steeds dat het reguliere
diploma toegang geeft tot het vervolgonderwijs en dat vervolgopleidingen geen extra eisen gaan stellen aan de toegang. Ik informeer u
over de voortgang van de bovengenoemde maatregelen in de
volgende voortgangsrapportage over Toptalenten.
Onderzoek naar toelating hoger onderwijs eenzijdig cognitief begaafden
Samen met de Minister en de hogeronderwijsinstellingen overweeg ik
een experiment te starten waarbij het hoger onderwijs leerlingen met
een eenzijdig cognitieve begaafdheid uit een lagere vo-onderwijssoort
kunnen aannemen, wanneer zij deze geschikt achten. Zo zou een
universiteit bijvoorbeeld een eenzijdig getalenteerde havogediplomeerde toegang kunnen geven tot een specifieke opleiding,
wanneer hij meerdere en belangrijke aansluitende vakken op vwoniveau heeft afgerond. Zo kan de instelling zelf bepalen welke kennis,
vaardigheden en competenties deze leerling zich dan nog eigen moet
maken om toegang te kunnen krijgen.
Uitgangspunt daarbij is dat leerlingen alleen worden toegelaten als zij
gegeven hun startniveau ook een goede kans maken op studiesucces

16

Een voorbeeld van zo’n argument is als de school geen hogere onderwijssoort kan aanbieden
doordat het een categorale school is.
17
Kamerstuk 34 300 VIII, nr. 80. Dit is een gewijzigde motie (ter vervanging van Kamerstuk
34 300 VIII, nr. 36).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 289, nr. 285

7

•

•

in het hoger onderwijs. Wij willen het niveau van het hoger onderwijs
door een dergelijk experiment absoluut niet verlagen. De Minister en ik
zijn in gesprek met de VO-raad, Vereniging Hogescholen en de VSNU
om de reikwijdte van een dergelijk experiment te bepalen. Ook de
studentenorganisaties en het LAKS zullen hierbij worden betrokken.
Aanpassing leerresultatenmodel
Vo-scholen geven aan dat het leerresultatenmodel van de Inspectie
van het Onderwijs (hierna: inspectie) ontmoedigt dat leerlingen een
vak volgen op een hoger niveau. De reden daarvoor zou zijn dat het
gemiddelde eindexamencijfer daalt, als bijvoorbeeld een havoleerling
een vak op vwo-niveau volgt. De inspectie heeft deze signalen ook
ontvangen en heeft een gedragslijn opgesteld voor inspecteurs om
hiermee rekening te houden. Ik zal de inspectie vragen of zij dit ook in
hun leerresultatenmodel kunnen verwerken.
Aansluiting curriculum
Scholen vinden het moeilijk om onderwijssoorten te combineren
vanwege de verschillen in de leerinhouden. De integrale aansluiting
van het curriculum is onderdeel van het ontwerp van een nieuw
curriculum waar nu aan gewerkt wordt. Het Ontwerpteam2032 –
waarover ik uw Kamer in mijn beleidsreactie op het advies van het
Platform Onderwijs 2032 heb geïnformeerd – zal zo veel mogelijk
toewerken naar dezelfde opbouw, kennisdomeinen en terminologie
binnen de curricula van alle schoolsoorten. Dit zorgt voor betere
doorlopende leerlijnen.18

3.2. Meer maatwerk door betere communicatie
Uit het advies van de Onderwijsraad, de inventarisatie van wet- en
regelgeving van de VO-raad en diverse gesprekken met scholen, blijkt dat
er veel onbekendheid is met de bestaande mogelijkheden in wet- en
regelgeving voor examinering en onderwijstijd. Onder schoolleiders en
docenten leven te veel misverstanden over de regels.
«Examen doen in je derde jaar, dat kan!»
In het Algemeen Dagblad van 6 juli 2015 verscheen er een artikel
over het Picasso Lyceum in Zoetermeer waar leerlingen op hun
eigen tempo en niveau kunnen leren. Al zo’n tweehonderd leerlingen
op de school krijgen op hun eigen niveau les. De modernisering van
de onderwijstijd geeft middelbare scholen zoals deze meer ruimte,
aangezien de school zelf mag bepalen hoe scholieren aan hun uren
komen.
Samen met de VO-raad versterk ik de voorlichting over de bestaande
maatwerkmogelijkheden. Op de websites van de rijksoverheid en de
Lerarenagenda staat onder andere vernieuwde informatie over regelgeving rondom onderwijstijd en examinering. Op www.talentstimuleren.nl heeft het nationaal expertisecentrum leerplanontwikkeling SLO
voor OCW een platform opgericht voor het delen van kennis en
ervaringen over talentontwikkeling en begaafdheid. Verder organiseer ik
op 14 maart 2016 een conferentie over Toptalenten. Ik nodig leraren,
schoolleiders en bestuurders uit om gericht met elkaar aan de slag te
gaan met een uitdagend onderwijsaanbod voor toptalenten, en om
daarbij goede voorbeelden te delen.

18

Kamerstuk 31 293, nr. 278.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 289, nr. 285

8

Slim nadenken over leerroutes op het Calvijn College in
Goes.
Op het Calvijn College in Goes kunnen leerlingen in 5 havo zich
aanmelden om na het halen van hun havodiploma direct in te
stromen in 6 vwo. Na een strenge selectie op motivatie, inzet en
cognitie volgen de leerlingen na het maken van hun centraal examen
havo een inhaalprogramma waarbij toetsen op vwo-niveau worden
afgenomen. Tot nu toe hebben alle «versnellers» op het Calvijn
College het centraal eindexamen op vwo-niveau gehaald. Het Calvijn
College denkt daarnaast in het kader van het experiment regelluwe
scholen na over het introduceren van beroepsgerichte elementen in
het havocurriculum.
Ook op de websites van de VO-raad en Leerling2020 staan diverse
thema’s over de mogelijkheden die de wet- en regelgeving biedt om
gepersonaliseerd leren aan te bieden voor scholen. De VO-raad is hier
mee aan de slag gegaan binnen zijn VO2020-tour, en Leerling2020 geeft
binnen haar «Leerlabs» voorlichting over wat al wél kan op de school en
in de klas.
3.3. Meer maatwerk door versterking aansluiting vervolgonderwijs
Het is gunstig als leerlingen in het voortgezet onderwijs vakken op een
hoger niveau kunnen volgen en afsluiten, want dat verbetert de
aansluiting op het vervolgonderwijs. Leerlingen hebben betere kansen op
studiesucces in het middelbaar beroepsonderwijs of hoger onderwijs als
zij hier met extra bagage binnenkomen.
Daarom is in het voortgezet onderwijs en het vervolgonderwijs een
beweging gaande naar meer maatwerk voor leerlingen en studenten. Ook
wordt er steeds meer samengewerkt in de regio om de overgang van de
leerlingen naar het hoger onderwijs te verbeteren. In de Strategische
agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015–2025 heeft de Minister het
belang van deze ontwikkelingen genoemd en is er geld gereserveerd voor
de hogeronderwijsinstellingen om deze samenwerking verder te
verbeteren.19
In het mbo is er extra ruimte gecreëerd voor het vormgeven van
maatwerktrajecten en ondersteuning via gecombineerde leerroutes in vo
en mbo. Zo is het mogelijk om een entreeopleiding te volgen aan een
vmbo-instelling en kunnen leerlingen een entreeopleiding op het
praktijkonderwijs (pro) en voortgezet onderwijs volgen. Daarnaast zijn er
doorlopende leerroutes (de vakmanschapsroute en de beroepsroute)
waarin het vmbo en het mbo gezamenlijk toewerken naar een beroepskwalificatie op niveau 2, 3 of 4.20
«Van vmbo-tl via mbo versneld naar hbo»
Leerlingen in de vmbo-tl op het Kennemer College in Heemskerk
kunnen vier verschillende routes volgen: een reguliere route, een
route met meer aandacht voor praktijkvakken, een route die ze
voorbereidt op het havo een leerroute vmbo-mbo-hbo. Deze
«thbo-route» (toeleiding hoger beroepsonderwijs) heeft een
verzwaard theoretisch én praktisch programma in het derde leerjaar,
en een deel van het mbo-programma in het vierde leerjaar. De SLO
beschrijft deze casus en geeft aan dat de grootte van de school en
19
20

Kamerstuk 31 288, nr. 481.
Kamerstuk 31 524, nr. 250.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 289, nr. 285

9

ligging ten opzichte van de vmbo-beroeps- en mbo-locaties cruciaal
zijn voor de uitvoering van de thbo-route.
Deze initiatieven ondersteunen de doorlopende leerlijn tussen onderwijssectoren. Wij juichen het dan ook toe dat de VO-raad, de MBO Raad, de
Vereniging Hogescholen en de VSNU aan de slag gaan met een gezamenlijke werkagenda voor maatwerk en overgangen in het onderwijs.
Wij zien nog meer mogelijkheden voor meer samenwerking tussen
sectoren. De modernisering van de onderwijstijd biedt hier kansen voor.
Zo zijn er meer mogelijkheden voor vo-leerlingen om, in goed overleg met
de medezeggenschapsraad en ouders, buiten de school te leren of al te
proefstuderen op mbo, hbo en op de universiteit. Wanneer leerlingen
vakken op een hoger niveau volgen en alvast kennis maken met het
vervolgonderwijs, zijn zij beter voorbereid voor hun vervolgopleiding.
Tot slot
Elke leerling heeft recht op zinvol en uitdagend onderwijs dat hem in staat
stelt het maximale uit zichzelf te halen. Meer maatwerk en flexibiliteit in
het voortgezet onderwijs kan helpen om die ambities te verwezenlijken.
Vanzelfsprekend blijven de Minister en ik samen met de scholen kijken of
er belemmeringen in wet- en regelgeving bestaan die maatwerk in de weg
staan.
Maar belangrijker nog is dat schoolleiders, docenten en leerlingen gebruik
maken van de huidige mogelijkheden om leerlingen op hun talenten aan
te spreken. Het verruimen van de regels heeft namelijk geen zin als het
niet de plek bereikt waar maatwerk uiteindelijk plaatsvindt: in de school, in
de klas, bij de leerling.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 289, nr. 285

10