4
Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen
Aan de orde is het debat over de uitspraak van de rechter
inzake de uitstoot van broeikasgassen.
De voorzitter:
Ik heet de minister van Economische Zaken en de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu van harte welkom, en
ook de mensen op de publieke tribune. Ik geef mevrouw
Van Tongeren van GroenLinks, de aanvrager van dit debat,
het woord. Er gelden spreektijden van vier minuten.

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Voorzitter. 900 burgers slepen ten einde raad de Staat voor
de rechter. Samen met Urgenda is hun eis dat de Staat hen
beter tegen klimaatverandering beschermt. De Staat verliest
de zaak. Dit is een historisch vonnis. In alle boardrooms,
universiteiten, advocatenpraktijken en actiegroepen in de
hele wereld wordt het besproken. Deze mensen kijken
vandaag ook met ons mee. Dit is de meest baanbrekende
rechtszaak van dit decennium.
Je zou denken dat het kabinet zich diep schaamt na deze
pijnlijke terechtwijzing van de rechter en onmiddellijk met
een stevige aanpak komt. Maar wat doet de regering? Die
stuurt een briefje waarin staat dat we rustig kunnen gaan
slapen, want we moeten eerst gepland onderzoek afwachten. En onze minister-president zegt bij de Algemene Politieke Beschouwingen: Nederland voert al een solide klimaatbeleid. Kan de minister uitleggen wat er wordt bedoeld met
"solide"? In de afgelopen tien jaar zijn de doelstellingen
voor Nederland steeds naar beneden bijgesteld. Eerst was
het -30%, toen -20% en nu zitten we op -15%. Wat is daar
solide aan? Minister Kamp, zo erkent hij, heeft moeite met
het uitvoeren van het energieakkoord. Dat energieakkoord
dekt misschien de helft of twee derde van wat de rechter
nu gevonnist heeft. Maar elke week nemen zijn collega's
besluiten die de uitstoot laten toenemen. Minister Schultz
is trots op elk extra stukje weg waarop je 130 km/u kunt
rijden. Gisteren hadden we een discussie over de uitbreiding
van luchthavens in Nederland. Wiebes maakt in zijn Autobrief zware, vervuilende auto's goedkoper en schone auto's
duurder. En staatssecretaris Dijksma staat 10% meer koeien
toe. Wat is daar solide aan?
In dit debat wil ik graag van de bewindspersonen horen
hoe zij, uiteraard, onmiddellijk en volledig dit vonnis gaan
uitvoeren. We willen duidelijkheid hebben over welke
maatregelen in 2016 genomen worden; niet onderzocht of
besproken, maar genomen. Ook willen wij graag weten hoe
dit kabinet onmiddellijk uitvoering gaat geven aan de aangenomen motie-Klaver. Een solide klimaatbeleid bestaat in
elk geval uit een lijst maatregelen die opgeteld de CO2-uitstoot van Nederland met 25% reduceren. GroenLinks heeft
de regering, zoals zij dat altijd doet, geholpen en een lijst
gemaakt die optelt. Wij hechten niet aan die specifieke lijst.
Een andere combinatie van maatregelen zouden wij ook
toejuichen, maar hoe gaat het kabinet hiermee om? Wij
krijgen ook graag de toezegging van het kabinet dat bij elke
nieuwe maatregel die de uitstoot doet toenemen, wordt

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

aangegeven hoe ervoor wordt gezorgd dat er ergens anders
weer wat af gaat.
Ik kom op het hoger beroep. Gisteren heeft het kabinet tot
onze verbijstering besloten om toch in hoger beroep te
gaan. Wij doen een dringend beroep op het kabinet om
daar toch sprongcassatie van te maken. Wij hebben van
Urgenda gehoord dat Urgenda daartoe bereid is. Wat is
nou de zwaar motiverende reden van deze regering om die
rechtszaak nog een à twee jaar langer voort te laten slepen?
Er zit zo'n urgentie op het klimaatprobleem; dat is het
kabinet met GroenLinks eens. Ga dan direct naar de
staatsrechtelijke, juridische punten en laat de Hoge Raad
daarover oordelen.
Ik begon er al mee: de Staat heeft verloren en het vonnis
moet onmiddellijk uitgevoerd worden. Dan is het heel lastig
dat de verliezende partij zelf moet toezien op het uitvoeren
van een vonnis waar zij het niet mee eens is. GroenLinks
heeft dus voorgesteld dat de partijen, dus Urgenda en de
Staat, samen een onafhankelijke derde aanwijzen die gaat
toezien op het uitvoeren van dit vonnis. Ik heb het in de
media een soort "klimaatdeurwaarder" genoemd.
Velen van ons zullen zich de Roe v. Wade-abortuszaak in
Amerika kunnen herinneren. Daar was het uiteindelijk ook
de rechter die het sentiment onder de bevolking deed
omslaan en ervoor zorgde dat abortus mogelijk werd voor
vrouwen. Het was de rechter die ervoor zorgde dat zwarte
en witte mensen samen naar school konden in Amerika. In
Nederland was het de Raad van State die ervoor zorgde
dat de Groningse gaskraan bij Loppersum in ieder geval
een klein beetje verder dichtgaat. Het is in een democratische rechtsstaat niet ongebruikelijk dat beide machten
elkaar scherp houden. Dat is op het onderwerp klimaat ook
gebeurd. De regering zou zich diep moeten schamen en
moet onmiddellijk aan de slag gaan om ervoor te zorgen
dat verdere gerechtelijke uitspraken waarbij de regering de
verliezende partij is, niet nodig zijn, voor ons, onze kinderen
en het klimaat.

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voorzitter. Het klimaatvonnis was een historische uitspraak.
Voor het eerst tikte de rechter de Staat op de vingers met
de boodschap dat hij zijn eigen inwoners beter moet
beschermen tegen klimaatverandering. De uitspraak geeft
aan dat het kabinet met zijn klimaatbeleid gewoon tekortschiet. Schuilen achter het energieakkoord is niet langer
mogelijk. Meer ambitie is nodig.
De klimaatuitspraak roept een aantal juridische vragen op
over de status van internationale verdragen, over de rol
van de rechter en over de trias politica. Het is van belang
dat we hier antwoorden op krijgen. Dat vindt D66 ook. Voor
de beantwoording van die vragen zijn er eigenlijk twee
keuzes. Met een hoger beroep ga je de hele inhoud nog
eens even doorkauwen en gaat de zaak nog jaren doorslepen. Bij sprongcassatie wordt een langdurige en kostbare
tussenstap vermeden. Juridische vragen komen meteen
aan de orde. Bij sprongcassatie gaat het dus om de juridische aspecten. Als de Staat zou winnen is ook het inhoudelijke vonnis van tafel. Eigenlijk zou ik tegen de minister
willen zeggen: dan hebt u toch niets te verliezen? Zelfs als
hij twijfelt aan het IPCC-rapport, kan hij, mocht hij winnen,
alsnog onder deze uitspraak uit. De Staat heeft in de eerste

24 september 2015
TK 6

6-4-1

Urgendazaak eigenlijk nauwelijks bezwaar gemaakt tegen
de inhoudelijke bewijsvoering. Wat moet er dan precies
inhoudelijk nog bij hoger beroep aan de orde komen? Wat
voegt het hoger beroep nog toe? Urgenda is bereid tot
sprongcassatie. Is de minister bereid om kosten en tijd te
besparen en de sprong naar cassatie meteen te maken?
De klimaatuitspraak is, zoals dat juridisch heet, uitvoerbaar
bij voorraad. Dat wil zeggen dat je meteen aan de slag moet,
ongeacht of de rechtszaak doorgaat of niet. De regering
kiest er echter voor om eerst nog een jaar te studeren. Hoe
langer we wachten, hoe moeilijker het wordt om die doelstellingen nog te halen zonder dat je aan het einde van de
tijd allerlei noodmaatregelen moet gaan treffen om de
doelstellingen alsnog te kunnen halen. Het is van belang
dat niet alleen het eerste deel van het vonnis van de rechter
wordt uitgevoerd, namelijk 25% in 2020, maar dat we ook
het tweede deel meenemen, namelijk 40% in 2030. Dat
betekent dus dat we nu maatregelen moeten nemen die
structureel onze economie zullen versterken. Die moeten
niet alleen voor 2020 een oplossing zijn, maar er ook voor
zorgen dat we op het juiste pad zijn naar het tweede deel
van de uitspraak, namelijk 40% in 2030. Dat biedt voordelen
voor onze economie, lagere energierekeningen en schone
lucht: allemaal zaken waar we nu aan moeten gaan werken.
Een lichtpuntje is dat de Kamer vorige week een motie heeft
aangenomen met het verzoek om in 2016 te starten met de
uitvoering van de aanvullende maatregelen. Dat wil zeggen
dat we al begin 2016 moeten weten wat we gaan doen. Kan
de regering toezeggen dat er voor het einde van het jaar
een concrete lijst aan nieuwe CO2-reductiemaatregelen met
doorrekening bij de Kamer ligt, die de regering wil gaan
uitvoeren? D66 denkt dan bijvoorbeeld aan meer inzetten
op zuinige huizen met een lage energierekening. Wij willen
de industrie stimuleren om minder energie te gebruiken.
Help hen ook om die transitie te maken. D66 denkt aan een
echte schoneluchtbrief in plaats van aan een vervuilende
Autobrief. Ik noem het versnellen van warmtenetten en het
gebruiken van restwarmte, en natuurlijk het vergroenen
van de belastingen en het behoud van de heffing op vervuilende kolencentrales. Ik neem aan dat de regering fiscale
maatregelen niet wil uitsluiten als onderdeel van dit totale
pakket. Dat betekent wel dat die fiscale maatregelen binnenkort, bij de behandeling van het Belastingplan, aan de orde
moeten komen als ze nog in 2016 moeten ingaan. Is de
regering daartoe bereid? Daarmee rond ik af. Ik hoop
natuurlijk op een zeer constructieve bijdrage van het kabinet.
De heer Smaling (SP):
Mevrouw Van Veldhoven noemt het woord "kolencentrales"
maar ze heeft het niet over een mogelijke sluiting. Doet zij
dit bewust, ook omdat in de periode van minister Brinkhorst
besloten is om met die kolencentrales te beginnen, omdat
de grote industrie de gasprijs te hoog vond? Mevrouw Medy
van der Laan, ook een vooraanstaande D66'er, is ook mordicus tegen, want zij vindt dat je een mogelijke sluiting
Europees moet aanpakken. Is dat ook de lijn van mevrouw
Van Veldhoven of is dat oldskool D66 naast modern D66
hier achter de katheder?

tot 2020 is er een concrete maatregel die wij meteen van
tafel kunnen vegen en dat is het afschaffen van de kolenbelasting. Wij moeten de kolenbelasting behouden. D66 is
ook voorstander van het uitfaseren van kolen in Nederland.
Ik denk dat de twee oude centrales uit de jaren negentig
veel eerder gesloten kunnen worden. Wij kunnen ons niet
voorstellen dat wij in 2050 nog steeds uitstoot hebben van
de kolencentrales die er nu zijn. Er zijn meerdere oplossingen voor de kolencentrales, want je kunt ofwel CCS toepassen ofwel vervroegd sluiten. Ik denk dat de bedrijven die
investeringen hebben gedaan, echt wel rekening hebben
gehouden met deze tijd, waarin wij alles op alles moeten
zetten om tot een andere energievoorziening te komen. Zij
zullen dus hebben gezien dat de geplande levensduur van
deze kolencentrales moest worden aangepast. Het lijkt mij
heel belangrijk om daar een gesprek over aan te gaan met
de bedrijven. Wij moeten tot een fundamenteel andere
energievoorziening overgaan met veel minder CO2-uitstoot.
De kolencentrales moeten hun eigen rol daarin oppakken.
De heer Smaling (SP):
Als de bewindslieden voorstellen om de nieuwere kolencentrales sneller uit productie te halen, staat mevrouw Van
Veldhoven dus vooraan te juichen? Begrijp ik dat goed uit
het antwoord dat ze nu geeft?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ja, dat klopt.
De heer Madlener (PVV):
Ik hoorde dat mevrouw Van Veldhoven zei dat de nieuwe
kolencentrales er al rekening mee hebben gehouden dat ze
snel dicht moeten. Waar haalt mevrouw Van Veldhoven die
informatie vandaan?
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik zie dat allerlei grote bedrijven rekening houden met het
feit dat de CO2-prijs zal gaan stijgen. Zij rekenen intern met
CO2-prijzen die ver boven de marktprijs liggen. Ik denk dat
alle bedrijven zien dat er nu werkelijk ernst wordt gemaakt
met de overgang naar een andere energievoorziening.
Bovendien weten zij dat kolen twee keer zo vervuilend zijn
als gas, hoewel gas ook een fossiele brandstof is en dus
nog steeds veel vervuilender is dan alle hernieuwbare
energie. Dit betekent dat bedrijven, als zij verstandig zijn,
hier in hun toekomstplaatjes rekening mee hebben gehouden. Dit zijn signalen die ik uit de sector hoor. Ze gaan vast
niet uit van sluiting in 2020, maar ze gaan er ook niet van
uit dat de centrale in 2070 nog steeds zal draaien.
De heer Madlener (PVV):
Ik hoor mevrouw Van Veldhoven toch echt spreken over
een snelle sluiting. Dat zal dan 2020 of 2025 zijn, neem ik
aan. Houdt mevrouw Van Veldhoven vol dat die bedrijven
rekening hebben gehouden met een sluiting van die
gloednieuwe, moderne kolencentrales?

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
In mijn tekst had ik nog heel veel meer willen zeggen, maar
in vier minuten kan ik niet alles doen. Bij de maatregelen

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

24 september 2015
TK 6

6-4-2

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De heer Madlener hoort mij niet zeggen dat ik verwacht dat
ze rekening hebben gehouden met een sluiting in 2020 of
2025, nee, maar wel dat zij rekening hebben gehouden met
een eerdere sluiting dan ze voor ogen hadden op het
moment dat zij begonnen met de plannen voor de kolencentrales. Toen stond de discussie over de klimaatverandering
en de ernst waarmee er wordt gewerkt aan de overgang
naar een nieuwe energievoorziening namelijk nog in een
heel ander daglicht. Wij zijn ons allemaal ervan bewust dat
klimaatverandering echt een probleem is dat wij moeten
aanpakken. In Nederland staan allerlei gastcentrales stil,
overigens van dezelfde energiebedrijven, hoewel die veel
minder vervuilend zijn. Wij kunnen de keuze maken om
twee keer zo veel CO2 uit te stoten of niet. Natuurlijk moeten
wij dat in de Europese context goed met elkaar afspreken.
Maar die bedrijven hebben er ook belang bij om de stilstaande gascentrales aan de gang te krijgen. Daarover moet
met hen een gesprek worden aangegaan.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Nederland heeft wereldwijd altijd in de belangstelling gestaan als het gaat om klimaat. Nog niet zo heel
lang geleden was dat omdat Nederland vooropliep in de
erkenning van de problemen van de opwarming van de
aarde en dus ook van de grote gevaren die dat met zich
brengt voor ons hier en vooral voor het perspectief en de
leefbaarheid van mensen elders, van de mensen die geen
aandeel hebben in de opwarming van de aarde. Het is onze
uitstoot die vooral bijdraagt aan de klimaatverandering,
maar mensen in ontwikkelingslanden die geen bijdrage
hebben geleverd, krijgen de eerste en de hardste klappen.
Nederland wist dat. Ik heb niet de illusie of de indruk dat
dit vergeten is. Wij weten dat nog steeds.
De belangstelling van de wereld voor de Nederlandse rol
in het wereldwijde klimaatbeleid en voor het adresseren
en oplossen van het probleem is omgeslagen van iets
waarop wij trots konden zijn, in iets waarvoor wij ons
moeten schamen. Dat Nederland van koploper is veranderd
in een natie waarin burgers naar de rechter moeten stappen
om de Staat te bewegen dat te doen waarvan hij weet dat
het nodig is, is van een niveau waarvan ik niet had durven
dromen toen ik mijn eerste stappen zette als milieuactivist;
het is een nachtmerrie.
Mijn vraag is dan ook waar de minister-president vandaag
is. Dit is een historische uitspraak van de rechter met dank
aan de burgers en Urgenda. Ik zou denken dat de Nederlandse Staat zich dat aantrekt, dat er een visie en een plan
komen en dat wij tegen de burgers in dit land zeggen: ja,
het is moeilijk, maar als wij nog langer wachten met aan
de slag gaan, wordt het nog veel moeilijker. De ministerpresident is toch de man die alles kan? Hij is toch de man
die aan mensen kan uitleggen: als wij dit nu niet doen, zijn
de problemen straks nog veel groter? Ik heb veel respect
voor de minister van Economische Zaken en de staatssecretaris van Milieu, maar ik meen dat wij de baas nodig hebben. Waar is de minister-president?
Het is van groot belang dat Nederland de rol terugpakt die
het had. Het gaat niet alleen om onze eigen uitstoot, maar
ook om de klimaattop in Parijs. Als Nederland de uitspraak
van de rechter gaat aanvechten dat wij te weinig doen om

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

de klimaatverandering te beperken — dat heeft het kabinet
gisteren gedaan toen het hoger beroep aantekende — slaan
wij nog geen deuk in een pakje boter bij die onderhandelingen. Wij worden uitgelachen, kan ik u vertellen. Ook in het
licht van de internationale aanpak van klimaatverandering
is het dus ongelooflijk dom om dat hoger beroep in te
stellen.
Ik ken politici die er niet van kunnen slapen als zij denken
aan de gevaren van de opwarming van de aarde. Die politici
zitten in deze Kamer en zelfs de leider van een regeringsfractie is onder hen. Die politici hebben het angstzweet in
hun handen voor de dag dat hun kinderen zullen vragen:
wat heb jij gedaan? Het antwoord is vooralsnog: ik heb het
erop laten aankomen, er moesten mensen naar de rechter
om mijn eigen regering op de vingers te tikken en toen heb
ik het laten gebeuren dat mijn regering terugvocht in plaats
van in actie te komen.
De Partij voor de Dieren heeft één oproep: verander, vandaag nu het nog kan, ga aan de slag. Wij hoeven niet te
ruziën over de maatregelen die nodig zijn; die kent het
kabinet al lang. Ga in sprongcassatie voor de juridische
vragen die opheldering verdienen, maar nu aan de bak. Zo
niet, dan kan ik niets anders concluderen dan dat wij een
beschamende natie zijn geworden. Laten wij dit alsjeblieft
veranderen vandaag.

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. De staatssecretaris ontmoette vorige week paus
Franciscus. Aanleiding voor deze ontmoeting was de
encycliek Laudato Si over de zorg voor ons gemeenschappelijk huis, de schepping. Wij hebben de afgelopen decennia
de zorg voor al het waardevolle leven in de schepping ernstig verwaarloosd. Ik noem de vervuiling van het milieu,
de klimaatcrisis, een gebrek aan schoon drinkwater, ontbossing en afnemende biodiversiteit. Na afloop van het gesprek
liet de staatssecretaris weten: "De paus spreekt ons
nadrukkelijk aan op onze eigen verantwoordelijkheid. Dat
vind ik belangrijk." Ik wil vandaag met het kabinet in debat
gaan over die verantwoordelijkheid en ik zal het op die
verantwoordelijkheid aanspreken.
Ook de rechter heeft de Nederlandse Staat op haar verantwoordelijkheid gewezen. Nederland moet zich houden aan
de internationale afspraken en uiterlijk in 2020 25% van de
schadelijke uitstoot van broeikasgassen terugdringen. Het
kabinet kiest ervoor om in hoger beroep te gaan tegen de
uitspraak. Dat kost geld en heel veel kostbare tijd. Dringt
de urgentie van het probleem wel door tot het kabinet? Ik
wil daar graag een reactie op.
Bovendien erkent het kabinet dat de uitspraak gewoon uitgevoerd moet worden omdat een hoger beroep geen
opschortende werking heeft op de uitvoering van het vonnis. Sprekers voor mij vroegen het ook al: als het kabinet
dan toch juridische duidelijkheid wil, waarom wordt er dan
niet gekozen voor de veel snellere gang naar de Hoge Raad?
De keuze om in hoger beroep te gaan, tekent de dubbelzinnige houding van het kabinet. De staatssecretaris schreef
een paar weken geleden in een brief aan de Kamer dat ze
het vonnis uitvoert, maar intussen gaat ze rustig evalueren
en komt ze pas daarna met maatregelen. Ik vraag het kabinet nogmaals: ziet het de urgentie wel?

24 september 2015
TK 6

6-4-3

Twintig internationale klimaatwetenschappers en juristen
hebben een brief aan de premier gestuurd. Zij vragen om
af te zien van het hoger beroep. De uitspraak van de rechter
is gebaseerd op wetenschappelijke consensus. Zij pleiten
bijvoorbeeld voor invoering van een CO2-heffing. Dan kom
ik op de maatregelen. Hoe langer we die uitstellen, hoe
duurder en moeilijker het wordt. Die rekening wil ik niet
doorschuiven naar onze kinderen of kleinkinderen. De
ChristenUnie wil graag nu scherpe keuzes maken om onze
economie toekomstbestendig te maken. Dat hebben we
ook laten zien in onze tegenbegroting. Schaf de kolenbelasting niet af maar verhoog die. Maak veel meer werk van
energiebesparing. Zorg voor een belastingvrijstelling voor
energiecoöperaties voor lokale, duurzame energieopwekking. En zorg voor een verdere vergroening van het belastingplan.
Vorige week was er een klein lichtpuntje ...
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dank voor de toelichting van de ChristenUnie. Pleit zij er
nou eigenlijk voor om het energieakkoord te laten vallen?
Want de zaken die de ChristenUnie voorstelt, leggen daar
natuurlijk wel een bom onder. Hoe ziet zij dat? Want uit een
van de eerdere debatten kan ik me herinneren dat de
ChristenUnie heel erg voorstander van het energieakkoord
was.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Het is geen geheim dat de ChristenUnie het energieakkoord
wil openbreken. Bij de Algemene Politieke Beschouwingen
van vorige week heeft mijn fractievoorzitter dat ook al
gezegd. Het energieakkoord is onvoldoende. Er moet een
flinke schep bovenop. Als we daarvoor de kolenbelasting
moeten verhogen, dan betekent dat inderdaad het openbreken van het energieakkoord. En zo is het.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
We krijgen dit najaar een heel aantal brieven van het kabinet. Zoals de ChristenUnie weet, heeft de CDA-fractie gepleit
om de evaluatie van het energieakkoord naar voren te halen
om de maatregelen eerder tegen het licht te houden. Zou
de ChristenUnie er zich in kunnen vinden als we, met alle
brieven die nog komen, die zorgvuldige afweging met elkaar
maken en begin volgend jaar zeggen: deze stappen gaan
we nemen en die verwerken we ook in de begroting van
2017?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik snap wel het punt dat de CDA-fractie maakt om nou eens
te bekijken wat het energieakkoord ons brengt. Maar we
weten dat het energieakkoord niet voldoende is. Vorige
week heeft de Kamer een motie aangenomen waarin is
uitgesproken dat er in 2016 echt maatregelen moeten worden uitgevoerd. Ik reken terug en zie dan dat we eigenlijk
niet kunnen wachten met het nemen van die maatregelen.
En inderdaad, we zullen de consequenties van sommige
maatregelen misschien nog goed in beeld moeten brengen.
Maar we spreken binnenkort wel over het belastingplan en
over de begrotingen van bijvoorbeeld EZ en I en M. Ik moet
vaststellen dat het kabinet zich na de uitspraak van de
rechter niet heeft teruggetrokken op het strand van Wassenaar om die begrotingen aan te passen. Maar dat is wel

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

nodig, dus dat had het kabinet moeten doen. Het vonnis
van de rechter uitvoeren betekent: het belastingplan aanpassen en begrotingen aanpassen. Dat gebeurt niet en dat
vind ik jammer. We weten welke aanpassingen nodig zijn,
er liggen dikke rapporten en het moet gewoon gebeuren.
Ik ga verder. Vorige week was het aannemen van de motieKlaver c.s., die wij hebben meegetekend, een klein lichtpuntje. In de motie wordt de regering verzocht om in 2016
ook echt te starten met de uitvoering van aanvullende
maatregelen. In het interruptiedebat met het CDA kwam
zonet al aan de orde dat dit betekent dat we nu keuzes
moeten maken. Hoe gaat het kabinet deze motie op korte
termijn uitvoeren, vraag ik aan de staatssecretaris. Is het
kabinet bereid om met de partijen van het energieakkoord
opnieuw om tafel te gaan om aanvullende maatregelen te
nemen om de 25% ook te halen?
Binnenkort verwachten we weer een nieuwe Nationale
Energieverkenning van het PBL en kort daarna zal ook de
borgingscommissie van het energieakkoord bijeenkomen.
Gaat de minister zich constructief en open opstellen in de
borgingscommissie? En is de minister bereid om het PBL
te vragen om een onderzoek naar het sluiten van kolencentrales? Ik ben vooral benieuwd naar de effecten en scenario's en naar de netto CO2-reductie die dit binnen Nederland
oplevert, rekening houdend met vervangingseffecten en
de effecten op de elektriciteitsprijs.
De voorzitter:
Was u klaar met uw betoog?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Nog niet.
De voorzitter:
Ik stel voor dat mevrouw Dik-Faber haar zin afrondt.
De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter ...
De voorzitter:
Ja, ik geef u zo de gelegenheid.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Sommige sprekers voor me hebben gerefereerd aan de
klimaattop in Parijs. Ik wil het hebben over de 70ste VNvergadering waarin zeventien nieuwe sustainable development goals worden vastgesteld. Ook rijke landen worden
nadrukkelijk aangesproken, onder andere het tegengaan
van klimaatverandering. De aanwezigheid van Nederland
is alleen geloofwaardig als het kabinet niet in hoger beroep
gaat. Haal de brief terug, neem de maatregelen en doe dat
nu!
De heer Jan Vos (PvdA):
Mevrouw Dik-Faber, u gaf zojuist aan dat het kabinet meteen
op het strand had moeten zitten en nog geen zin later zegt

24 september 2015
TK 6

6-4-4

u dat er heel belangrijke rapporten aankomen. Bent u het
nu niet ook een beetje eens met het kabinet dat het verstandig is om die heel belangrijke rapporten even af te wachten
en dan die maatregelen in te voeren, zoals in de Kamerbreed gesteunde motie waar u ook aan refereerde eigenlijk
al is besloten? Is dat niet een beetje voor de bühne? We
besturen hier toch geen auto maar een land?
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Jazeker. ik ben ook heel blij met die motie die vorige week
is aangenomen, want die spreekt uit, met steun van de
Partij van de Arbeid, dat we in 2016 maatregelen moeten
gaan uitvoeren. Als we die in 2016 gaan uitvoeren en we
wachten niet tot 31 december maar we doen dan eerder in
het jaar, dan moeten we wel nu stappen gaan zetten.
Inderdaad, er liggen rapporten en er komen evaluaties aan,
maar ik wil het zo snel mogelijk naar voren halen. Laat ik
eerlijk zeggen dat mijn frustratie is dat er een vonnis ligt,
waarvan het kabinet zegt "we gaan het uitvoeren", maar
dat er geen wijzigingen worden doorgevoerd, bijvoorbeeld
op het Belastingplan en op begrotingen. Er zijn nu best ook
al maatregelen te bedenken, even los van de grote rapporten die eraan komen, die we met elkaar al kunnen doorvoeren. Ik noem bijvoorbeeld het punt van de lokale energieopwekking. Die initiatieven krijgen een extra korting in het
Belastingplan. Dat is mooi, maar als je die korting verhoogt,
dan krijg je direct veel meer decentrale energieopwekking,
perfect. Dus er zijn keuzes die we met elkaar kunnen maken
die we nu al, zonder al die rapportages, kunnen doorvoeren.
De heer Jan Vos (PvdA):
Die regeling decentrale opwekking energie is verbeterd in
het Belastingplan.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Zeker.
De heer Jan Vos (PvdA):
Daar is extra geld voor beschikbaar gesteld. Dat is op aandringen gedaan van uw fractie en van mijn fractie. Dat is
nu juist omdat in Nederland ieder jaar het aantal geïnstalleerde zonnepanelen verdubbelt. Bewoners van Nederland
willen dat graag. Dat is een uitstekend voorbeeld van hoe
we die energietransitie versnellen en hoe dan ook meteen
de daad bij het woord wordt gevoegd op het moment dat
het niet helemaal goed gaat. Dus u spreekt zichzelf toch
tegen, constateer ik. Dat doet u ook een beetje als u zegt
dat we wel op de Nationale Energieverkenning moeten
wachten en op het uiterst belangrijke rapport van de heer
Nijpels. Tegelijkertijd spreekt u uw frustratie uit. Die frustratie voel ik, maar ik denk toch dat we met elkaar rationeel
moeten constateren dat we heel goed op weg zijn en dat
we even die rapporten moeten afwachten en vervolgens
de uitspraak van de rechter gaan implementeren, zoals dat
hoort in een rechtsstaat.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Volgens mij zitten wij niet zo heel ver bij elkaar vandaan.
Mijn pleidooi is: laten we nu gewoon maatregelen nemen
die we met elkaar kunnen nemen en laten we ook op basis
van de rapporten die komen de vervolgstappen zetten. Maar

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

wacht daarmee niet tot eind 2016. En dan toch weer even
die motie, die zegt dat we in 2016 maatregelen gaan uitvoeren. Dat geeft wel de urgentie aan. Als we dat echt willen
met elkaar, zullen we echt snel met elkaar om de tafel
moeten gaan zitten en knopen doorhakken. Een van die
knopen, die mijn partij vandaag al wil doorhakken, is dat
we een besluit nemen over kolencentrales. Dat enorme
uitstoot in het afgelopen kwartaal was veel groter dan ooit
daarvoor. Die gaat gewoon dwars tegen onze ambitie in.
Dat moeten we met elkaar niet willen.

De heer Smaling (SP):
Voorzitter. Er zijn momenten die je altijd bijblijven en die
je steeds weer ontroeren als je ze terugziet: de vrijlating
van Mandela, het doelpunt van Van Basten tegen Duitsland
in 1988, het einde van de Sound of Music, als je de familie
Von Trapp door de bergen ziet lopen en je "Climb every
mountain" hoort. De Tegenlichtuitzending van afgelopen
zondag was ook zo'n moment, zij het misschien op een iets
kleinere schaal. Ik denk dat veel mensen, ondanks dat zij
wisten hoe het afliep, het niet droog hebben gehouden aan
het eind van die uitzending. Ik vraag de bewindslieden of
dat voor hen ook geldt. Het was niet zomaar een rechtszaak,
het is niet zomaar een uitspraak. Het is een kantelpunt, het
zou een kantelpunt moeten zijn. Daarom is dit debat
belangrijk. Daarom is het belangrijk dat wij binnenkort de
conferentie in Parijs hebben. Het is een uitnodiging aan het
kabinet om er werk van te maken. In die zin vind ik het
jammer dat de bewindslieden, hoewel dat hun goed recht
is, hoger beroep aantekenen, dat zij niet de mogelijkheid
van een sprongcassatie hebben overwogen, althans daarvoor niet hebben gekozen.
Wij hebben turf gestoken, wij hebben paard en wagen
gehad, wij hebben stoommachines gehad, wij hebben op
een gegeven moment de steenkool ontdekt, en nu hebben
wij nog voor 100 jaar steenkool en voor 50 jaar gas en olie
in voorraad. Het is gewoon bijna op. Ik denk dat de hele
discussie over de opwarming van deze planeet — wordt
die nu wel of niet door de mens veroorzaakt? — eigenlijk
een beetje ondergeschikt is aan de wetenschap dat die
fossiele brandstoffen bijna op zijn. 300 miljoen jaar geleden
was het Carboon. In tientallen miljoenen jaren hebben die
voorraden steenkool, gas en olie zich gevormd en wij jagen
ze er in een paar generaties doorheen. Dat is gewoon
absurd. De discussie over de vraag of die CO2-concentratie
in de atmosfeer nou wel of niet onze schuld is, doet er
eigenlijk bijna niet toe. Ik hou altijd een open oor voor
mensen die zeggen dat het niet zo is, want ik hou ervan om
verschillende meningen te horen, maar wij moeten ingrijpen. Het moment wordt het kabinet nu in de schoot
geworpen. Met Parijs in aantocht kunnen de bewindslieden
op deze golf springen die door Urgenda voor hen is aangejaagd. Doe dat ook! Als dat niet gebeurt, zullen wij een
toename zien van het aantal kleine en grote catastrofes,
van het aantal kleinere en grotere volksverhuizingen en van
geopolitieke spanningen, puur vanwege die schaarste. Als
dit niet vanwege olie en steenkool gebeurt, dan wel vanwege fosfaat, dat eigenlijk nog maar in twee landen in enige
omvang voorradig is.

24 september 2015
TK 6

6-4-5

De heer Jan Vos (PvdA):
Ik ben een beetje verbaasd, want die fossiele voorraden
zijn helemaal niet op. Er worden enorme gasvelden ontdekt
voor de kust van Mozambique en Tanzania. Diverse schepen
van oliemaatschappijen en naties stomen op naar de
Noordpool om daar de boel te ontginnen. In de Verenigde
Staten is er het schaliegas. Ik noem de teerzandolie. Er is
een schier onuitputtelijke drift van een deel van de mensheid om meer fossiele brandstoffen te verbranden. Die
voorraden staan gewoon op de balansen van de olie- en
gasmaatschappijen. Graag een uitleg van de heer Smaling.
De heer Smaling (SP):
Met de winbare voorraden olie en gas gaan wij niet veel
verder dan 50 jaar. Dat beweegt wel iets mee, omdat er
steeds nieuwe voorraden worden aangetroffen, maar ook
al praat je over 100 jaar, een termijn die voor kolen wordt
genoemd, dan hebben wij het over het kind van uw kind.
Dat heeft straks met een situatie met nul steenkolen te
maken. Op de tijdschaal van die tientallen miljoenen jaren
die het gekost heeft om die voorraden te vormen, is het
toch van de gekke dat wij zo op de pof leven? Dat doen wij
in feite door die voorraden er nu doorheen te jagen, onszelf
daarmee ongezond te maken en onze kleinkinderen en
achterkleinkinderen met niks te laten beginnen.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik ben het wat betreft het laatste zeker met de heer Smaling
eens. Ik constateer wel dat steeds er meer brandstoffen zijn
bijgekomen in de 200 jaar dat wij fossiele brandstof winnen
en verbranden sinds de industriële revolutie. De curve verschuift als het ware in de tijd. Dat zien we in ons eigen
Groningenveld, maar ook in vrijwel alle plekken waar fossiele brandstoffen gewonnen worden. Maar wanneer u zegt
"het is bijna op", dan zeg ik: helaas, was het maar zo. Dat
is namelijk niet zo en daar gaat de verandering niet van
komen. Die moet hier vandaan komen, vanuit de politiek.
De heer Smaling (SP):
Dat laatste onderschrijf ik volledig, maar over de voorraden
zullen we het nog hebben. Ik baseer mij overigens wel op
de Bosatlas, die dat steeds bijhoudt; daarin gaat het over
winbare voorraden. Op een gegeven moment is het
gemakkelijk winbare eerder op dan het moeilijk winbare,
maar dat wordt een detaildiscussie. Ik zal daar verder niet
op ingaan.
Ik ben erg benieuwd welke maatregelen de regering voor
ogen heeft. Het hoger beroep heeft geen opschortende
werking, dus er moet wel meteen in actie gekomen worden.
Wat zijn de plannen, in hoeverre wordt hierbij de wortel
gehanteerd en in hoeverre de stok? Ik denk dat een combinatie van die twee kan helpen om zaken vrij snel voor elkaar
te krijgen. Kun je de kolencentrales sneller uitfaseren?
Graag, veel gascentrales staan stil. En wat kun je doen met
de SDE+ die je overhoudt als je geen biomassa bijstookt?
Kun je een slag maken met meer biowarmetecentrales zoals
in Purmerend? Kun je een energiemixprogramma in Drenthe
oprichten in plaats van die alsmaar doorgaande ellende
met windmolens? Is dat een mogelijkheid?

voor forenzen in grote steden een enorme voorraad auto's
uit de markt nemen. Nu al zie je dat veel mensen ervan
uitgaan dat zij over tien jaar geen auto meer nodig hebben.
Als je beziet hoe mensen hun mobiliteit denken te gaan
inrichten, zal 20% van de auto's tussen nu en tien jaar verdwenen zijn. In de industrie kun je de grootverbruikersbelasting aanpakken om vervangingsinvesteringen naar voren
te halen. Dat geeft een enorme zwieper aan isolatie van
bedrijven, kantoren en gebouwde omgeving via het nul-opde-meterconcept. Voorzie ze van microgrids, buurtbatterijen
en richt experimenteerzones in. Doe dat vooral en zet
besparingen heel erg naast de omslag naar duurzame
energie. Besparing is niet van voldoende importantie wanneer je het naast de omslag van fossiel naar duurzaam zet.
Ik hoop dat wat de regering de Koning heeft laten zeggen
en de uitlatingen van de heer Koenders, die naar de
Noordpool is geweest en heeft gezegd "het is niet vijf voor
twaalf maar twaalf uur", plus het feit dat Parijs bijna daar
is, de regering zal aanzetten om op die golf te springen en
te zeggen "wij hebben een wake-upcall gehad, wij zijn op
de vingers getikt, wij begrijpen dat wij aan de slag moeten."
Neem andere landen daar welwillend in mee en hef niet
het vingertje naar landen die nu groeien en hun uitstoot
verhogen, maar maak een kans van de gelegenheid die zich
dankzij Urgenda nu voordoet.

De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter. De Tweede Kamer beoordeelt vandaag het
besluit van onze regering over de klimaatzaak die Urgenda
heeft aangespannen tegen de Staat. Die uitspraak van 24
juni komt erop neer dat de Staat meer maatregelen moet
nemen om CO2-vervuiling in Nederland tegen te gaan. De
uitstoot van broeikasgassen in Nederland moet worden
teruggebracht tot een niveau van 25% onder emissies van
1990.
Namens mijn fractie wil ik eerst iets zeggen over Urgenda,
over de 886 mede-eisers en ook over het team dat Urgenda
heeft bijgestaan in de rechtbank. De betrokkenheid bij
CO2-vervuiling door de mens en de grote persoonlijke inzet,
in het bijzonder van Marjan Minnesma en Roger Cox, geven
blijk van actief burgerschap en een grote betrokkenheid bij
onze samenleving. Die betrokkenheid resulteert in een bijdrage aan de oplossing voor het grootste probleem van
onze tijd: de vervuiling van onze atmosfeer met broeikasgassen, waardoor het leven op onze aarde ernstig wordt
bedreigd. Dat is een prestatie van formaat die internationaal
veel teweeg heeft gebracht. Daarvoor wil de Partij van de
Arbeid haar grote waardering uitspreken, op zulke Nederlanders ben ik trots; ik zou nog veel meer van dit soort
mensen willen zien, zij zijn een voorbeeld voor velen!
Voorzitter. De uitspraak van de rechter en vooral de wijze
waarop het kabinet met de uitspraak wenst om te gaan, is
het hoofdonderwerp van dit debat. Als de voorzitter het mij
toestaat, zou ik graag iets meer zeggen over wat Nederland
op dit moment doet aan de reductie van CO2. Het is toch
belangrijk om vast te stellen dat onze regering meer investeert dan welke voorgaande coalitie dan ook in de transitie
naar een CO2-vrije samenleving.

In 2017 komt een enorme hoeveelheid elektrische auto's
uit de lease. Die kunnen als tweedehands auto heel goed

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

24 september 2015
TK 6

6-4-6

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voordat we weer moeten horen dat we al zo goed bezig
zijn met onze maatregelen, zou ik graag een principiële
vraag stellen. Ik ben ook heel erg trots op de burgers die
samen met Urgenda naar de rechter zijn gestapt. Maar ik
heb wel gemengde gevoelens, want het is toch zeker verschrikkelijk dat wij de rechter nodig hebben om ons, gekozen volksvertegenwoordigers, met alle kennis die we hebben over de opwarming van de aarde en over het belang
van de 2ºC-doelstelling, op de vingers te tikken! Dat is toch
verschrikkelijk? Kan de Partij van de Arbeid dat misschien
ook erkennen?

Punt één is dat de uitspraak van de rechter moet worden
uitgevoerd. Daar zijn we het volgens mij allemaal, dus ook
het kabinet, over eens. De uitspraak wordt dan ook uitgevoerd. Punt twee is dat er hoger beroep is aangetekend om
zekerheid en eenheid in de rechtsvorming te verkrijgen.
Van mijn partij, de Partij van de Arbeid, had dit niet
gehoeven, maar ik heb al eerder gezegd dat ik een hoger
beroep ook niet in de weg wil staan. Iedere rechtspersoon
in Nederland, en dus ook de Staat, heeft het recht om in
hoger beroep te gaan. Vanuit het oogpunt van rechtszekerheid en jurisprudentie is dat, hoezeer je dat gevoelsmatig
misschien graag anders had gezien, ook heel erg belangrijk.

De heer Jan Vos (PvdA):
Ik zie het niet als verscrhrikkelijk, maar als de essentie van
onze rechtsstaat. We kennen in Nederland een trias politica,
waarover veel gesproken is. De trias politica in Nederland
gaat niet uit van een scheiding van machten, zoals wel vaak
wordt gezegd, maar van de spreiding van macht. Dat betekent dat we een bestuur van het land hebben, de regering,
een wetgevende macht, de Kamer — daar hebt u zelf een
plaats in — en de rechter. Die drie machten bepalen met
elkaar wat er in Nederland gebeurt. Die drie machten zijn
ook juist zo opgedeeld en de bevoegdheden zijn ook juist
zo over die machten verdeeld dat ze elkaar kunnen corrigeren. Wat hier gebeurd is, is een heel mooi voorbeeld van
het springlevende karakter van onze rechtsstaat.

Als u vandaag per motie zou bepalen dat er in cassatie moet
worden gegaan, cassatie in het belang van de wet of
sprongcassatie, dan politiseert u de mogelijkheid om in
hoger beroep te gaan. Dat zou betekenen dat we bij iedere
volgende uitspraak van de rechter hier met elkaar het politieke besluit kunnen nemen om de Staat al dan niet toe te
staan om in beroep te gaan. Met het oog op die spreiding
der machten gaat mij dat een stap te ver. Ik zou het ook
onjuist vinden, want het betekent dat je de rechtsspraak in
Nederland politiseert. Zo is onze rechtsstaat niet bedoeld
en het zou dan ook staatsrechtelijk gezien heel erg onjuist
zijn. Ik wil u er met nadruk op wijzen dat u de verantwoordelijk hebt om niet hier, wellicht met andere fracties, per
motie te willen bepalen hoe de Staat moet omgaan met
een zo belangrijke rechtsprocedure.

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Zeker. Ik ben daar ook zeer voor. Ik ben blij dat de rechter
er is, ik ben blij dat die burgers naar de rechter zijn gestapt,
maar mijn vraagt blijft staan: het is toch verschrikkelijk dat
u het nodig hebt om u te laten corrigeren?
De heer Jan Vos (PvdA):
U is in dit geval de Staat en de wetgever en daar maakt u,
mevrouw Ouwehand, net zo goed onderdeel van uit als
ikzelf. Wij vertegenwoordigen de Nederlanders die in dit
land op ons hebben gestemd. Als u mij aanspreekt, spreekt
u daarmee ook uzelf aan. En nogmaals, ik zie het niet als
verschrikkelijk. Ik denk dat het prachtig is dat onze democratie, onze rechtsstaat, op deze manier functioneert.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De heer Vos sprak warme woorden over de mensen die
deze rechtszaak hebben aangespannen. Hij zei trots te zijn
op deze mensen, omdat zij een voorbeeld zijn voor velen.
Maar de heer Vos zou zelf ook een voorbeeld kunnen zijn
door het kabinet op te roepen niet in hoger beroep te gaan,
maar direct in cassatie. Bent u daartoe bereid? Zo nee, kunt
u dan aangeven wat volgens u de voordelen zijn van een
hoger beroep boven direct in cassatie gaan?
De voorzitter:
Ik zie u in uw papieren bladeren. Komt u daar misschien
later in uw bijdrage nog op terug?
De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter, ik wil de vraag graag nu gelijk beantwoorden.
Daar heeft mevrouw Van Veldhoven recht op.

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Van Veldhoven.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De rechtsstaat is zeker voor D66 natuurlijk een heel
belangrijk punt. Ik heb daar ook goed naar gekeken en ik
heb erover overlegd met onze experts. Zij hebben mij verzekerd dat zo'n verzoek prima kan worden gedaan. Het is
uiteraard aan het kabinet om daarmee vervolgens al dan
niet iets mee te doen, maar een oproep aan het kabinet om
geen geld en tijd te verspillen en direct de juridische vragen,
die ook gewoon beantwoord moeten worden, in sprongcassatie te laten beantwoorden, kan uitstekend worden gedaan.
Mijn vraag aan de heer Vos blijft wel, wat voor hem de
toegevoegde waarde is van het hoger beroep. Wat denkt
hij dat dat toevoegt aan sprongcassatie? Alle partijen hebben al aangegeven dat zij daarna toch wel naar de Hoge
Raad gaan. Dat staat iedereen uiteraard vrij. Dat is de
essentie van de rechtsstaat. We kunnen evenwel wel
degelijk een oproep doen bij een uitspraak die zo'n duidelijke deadline heeft als 2020 om te zeggen: bespaar tijd en
geld, zorg ervoor dat die rechtszaak gevoerd is voor 2020.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik wil graag het verzoek doen aan het kabinet om uit te
leggen waarom het kabinet heeft besloten om in hoger
beroep te gaan. Ik wil ook graag het verzoek doen aan het
kabinet om uit te leggen waarom niet besloten is tot cassatie
in het belang van de wet. Sprongcassatie is namelijk niet
aan het kabinet maar aan de procureur-generaal. Ik wil
echter niet bij motie met u het verzoek doen aan het kabinet
om dat hoger beroep maar over te slaan. Het is natuurlijk
een beetje een debattrucje om te zeggen dat u bij motie
een verzoek doet. Als een meerderheid van de Kamer een

24 september 2015
TK 6

6-4-7

verzoek doet, dan is dat immers een politiek feit. Daarmee
politiseren we de rechtspraak in Nederland. Ik vind dat
staatsrechtelijk onjuist. Dat past niet in dit land. Dat weet
u ook. Ik zou het daarom willen ontraden. Ik zou het niet
passend vinden voor een partij als D66 om het politieke
belang, een belangrijk element van onze rechtsstaat, op
deze manier te benaderen.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
We zijn het er volgens mij allemaal over eens dat dit een
historische zaak is en een historisch moment. Op een historisch moment komt het ook aan op iedereen persoonlijk en
op de eigen overweging. We weten allemaal dat de PvdAfractie het verschil kan maken. Ik roep dan ook vooral de
heer Vos maar eigenlijk de hele PvdA-fractie op om eens
goed in de spiegel te kijken en zich af te vragen of zij op dit
historische moment het verschil willen maken. Of volgt de
PvdA-fractie de heer Vos, die net zei: ik ga er niet voor liggen, alhoewel ik begrijp dat de rechtszaak tot twee jaar
vertraging leidt, maar geloof mij, ik heb het goede voor met
de klimaatzaak. Als het aan de cassatiekant niet kan, dan
kan het wel aan de maatregelenkant. Is de PvdA-fractie
bereid om de begrotingen en het belastingplan te herzien
zodat we in 2016 kunnen beginnen met het uitvoeren van
extra maatregelen?
De heer Jan Vos (PvdA):
Er worden nu heel veel punten in één vraag gevouwen. Ik
bedenk even waar ik moet beginnen. Mevrouw Van Tongeren zegt dat de PvdA niets doet, of niet genoeg doet, maar
ik wijs haar erop dat in geen enkele coalitie in de afgelopen
vijftien jaar zoveel aandacht is geweest voor duurzaamheid.
Wij investeren daar ongelooflijk veel in. Er worden heel
veel windmolens op zee gebouwd en er worden heel veel
windmolens op land gebouwd, waar veel partijen hier in
de Kamer met elkaar over spreken omdat bewoners daar
hinder van ondervinden. Het aantal zonnepanelen verdubbelt in dit land ieder jaar dankzij de salderingsregeling. We
hebben net met elkaar gesproken over een andere regeling
die onlangs nog is verbeterd om bewoners gezamenlijk in
staat te stellen om zonneweides in te richten. Dat is ook
een punt waar mevrouw Van Tongeren veel aandacht voor
heeft. Er wordt veel geïnvesteerd in aardwarmte, maar ook
in biocentrales. Dit alles resulteert erin dat we van die
schandalige 4% waar we aan het begin van deze kabinetsperiode op zaten wat betreft de opwekking van duurzame
energie, naar 16% duurzame energie gaan.
Dat dat niet in één dag gebeurt, is duidelijk. We spreken
immers over enorme infrastructurele projecten. U bent er
echter iedere dag bij als wij hier in de Kamer de wetten
behandelen, met grote spoed, om die projecten tot stand
te brengen. Deze samenleving maakt een enorme transitie
door. Dat is niet gebeurd in de tien tot vijftien jaar die achter
ons liggen, maar dat gebeurt nu wel. Ik denk dat het geen
groot geheim is als ik zeg dat mijn fractievoorzitter Diederik
Samson dit met grote nadruk in de formatie naar voren
heeft gebracht waarna het allemaal in het regeerakkoord
terecht is gekomen. Ik vind het echt niet juist als er wordt
gepretendeerd dat de Partij van de Arbeid niet volop werkt
aan die transitie.

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Proberen om dingen te doen waardoor we de goede kant
opgaan, is bewonderenswaardig. Op een gegeven moment
komt het er echter op aan of je voldoende doet, of dat je
zegt dat je het dapper hebt geprobeerd, maar dat het door
de coalitie, de VVD of het bedrijfsleven heel erg moeilijk
was. Leg je je daarbij neer of gebruik je dit historische
moment om ervoor te zorgen dat er in 2016 voldoende
maatregelen uitgevoerd worden? Het moet niet onderzocht,
bedacht of besproken worden, maar uitgevoerd en ingevoerd, zodat Nederland niet met het schaamrood op de
kaken naar Parijs moet. De Partij van de Arbeid heeft de
sleutelpositie. De heer Vos kan blijven zeggen dat alle
Kamerleden medeverantwoordelijk zijn, maar zijn fractie
heeft de sleutelpositie. Wij zijn bereid om van alles en nog
wat te steunen, maar de PvdA moet nu hom of kuit geven:
gaan wij ervoor zorgen dat in de begroting en in het
Belastingplan wijzigingen komen zodat de -2,25% in 2020
gehaald wordt?
De voorzitter:
Het geldt niet alleen voor u, maar voor zowel interrumpanten als voor Kamerleden die achter het spreekgestoelte
staan: korte interrupties en korte reacties.
De heer Jan Vos (PvdA):
Dit is staand beleid. Er is een motie aangenomen die
GroenLinks heeft medeondertekend, waarin staat dat we
in 2016 die maatregelen uitvoeren. Het kabinet heeft in de
brief aangegeven dat de uitspraak van Urgenda zal worden
nageleefd. Ik begrijp niet goed wat nu het punt is. We zijn
volop bezig om bovenop de maatregelen die in het
regeerakkoord staan, nog meer te doen. Als mevrouw Van
Tongeren zegt dat wij slechts iets proberen en dat dit niet
genoeg is, wijs ik haar erop dat wij 12 tot 14 miljard investeren. Dat weet u ook. Ik vind het daarom een beetje onheus
dat u het op die manier formuleert. U weet dat er op dit
moment windmolenparken op zee en windmolens op land
gebouwd worden. U weet dat er heel veel gebeurt. Dat is
niet zomaar een beetje proberen, maar een heel zorgvuldig
gepland proces in dit kleine land dat een enorme transformatie doormaakt.
De voorzitter:
Het debat vindt via de voorzitter plaats.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik heb een korte vraag aan de PvdA-fractie. De spreker wilde
starten met een lofzang op de maatregelen van het kabinet.
Ik ben de eerste om te erkennen dat er maatregelen worden
genomen. In het licht van de uitspraak van de rechter is de
vraag echter of het genoeg is. Denkt de PvdA-fractie dat de
Nationale Energieverkenning, die binnenkort naar de Kamer
wordt gezonden, een dusdanige energiemix laat zien dat
we kunnen concluderen dat we voldoende maatregelen
nemen en dat het aandeel duurzame energie voldoende is
om klimaatverandering tegen te gaan?
De heer Jan Vos (PvdA):
Dank voor de erkenning dat al deze maatregelen worden
genomen. Mevrouw Dik heeft natuurlijk gelijk. De rechter

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

24 september 2015
TK 6

6-4-8

heeft gezegd dat het niet genoeg is en dat er meer nodig
is. Vervolgens heeft de Partij van de Arbeid gezegd dat we
meer gaan doen. De uitspraak van de rechter gaan we
naleven. Soit, het succes van Urgenda. Vandaar dat ik begon
met het geven van complimenten aan die beweging en aan
het excellente team dat die beweging heeft bijgestaan. We
gaan dus extra maatregelen nemen om de uitstoot van CO2
in Nederland te reduceren.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Een van de belangrijke maatregelen om aan de slag te gaan
is het energieakkoord. Tijdens de hoorzitting hierover zei
iemand van PBL dat we met het energieakkoord slechts op
de helft zijn. Iemand anders zei dat de Staat met de huidige
inspanningen hooguit een reductie van CO2-uitstoot van
17% haalt in 2020. Dat is gewoon te weinig. De PvdA heeft
vorige week steun gegeven aan de motie om in 2016
maatregelen uit te voeren. Kunnen we ook rekenen op de
steun van de PvdA om bij de behandeling van de begroting
en het Belastingplan te kijken wat er nu al mogelijk is om
de maatregelen aan te scherpen?
De heer Jan Vos (PvdA):
Mevrouw Dik-Faber heeft net in haar eigen bijdrage uiteengezet dat er een aantal heel belangrijke rapporten aan
komen. Het betreft het rapport van de Borgingscommissie
van de heer Nijpels, de Nationale Energieverkenning en
een aantal andere rapporten. Zij noemde ECN en PBL. Mede
op verzoek van mijn fractie werd de sluiting van de kolencentrales nader belicht. We hebben daar een brief over
ontvangen. In die brief hebben ECN en PBL gesteld dat zij
voor half oktober een nadere uiteenzetting kunnen geven
van de elementen waarmee wij rekening moeten houden
als we zouden overgaan tot het sluiten van alle kolencentrales in Nederland. Overigens heeft het kabinet al vijf kolencentrales gesloten. Laten we dat vooral niet vergeten.
Mevrouw Dik-Faber vraagt of we dat nu eventjes gaan
regelen lopende de begrotingsbesprekingen die deze week
worden gehouden. Ik verwijs haar naar haar eigen argumentatie om die belangrijke rapporten zo spoedig mogelijk hier
te behandelen en op basis daarvan een weloverwogen
besluit te nemen. Het moet snel, maar op die twee of drie
maanden komt het natuurlijk ook niet aan.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik maak op twee punten toch echt bezwaar tegen de inbreng
van de fractie van de Partij van de Arbeid, te beginnen met
de suggestie dat de rechter ons nieuwe informatie heeft
verschaft. De PvdA-fractie erkent toch het klimaatprobleem
als urgent, erkent het belang van de 2°C-doelstelling en
weet wat er nodig is? Graag een antwoord daarop.
Al die woorden over de inzet nu vind ik leuk en aardig, maar
de PvdA zit niet in een kleuterklas waar je punten krijgt als
je je best doet. De PvdA zit in het kabinet. De rechter heeft
het over een onrechtmatige daad. Is de PvdA bereid om
dat voorop te stellen en als uitgangspunt te kiezen om haar
coalitiepartner, de VVD, de mond te snoeren? Dat zou ik
doen als ik in het kabinet zat. Is de PvdA dus bereid om, als
het kabinet geen overtuigende redenen heeft om in hoger
beroep te gaan omdat juridische vragen ook in cassatie
kunnen worden beantwoord, vandaag tegen het kabinet te

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

zeggen: dat gaan we dus niet doen, we gaan niet in beroep,
maar we gaan aan de slag?
De heer Jan Vos (PvdA):
In het algemeen ben ik een tegenstander van het de mond
snoeren van politieke medestanders en politieke tegenstanders. De vrijheid van meningsuiting is een van de andere
elementen van onze rechtsstaat, dus ik wil die suggestie
niet volgen.
Mevrouw Ouwehand zegt dat de rechtbank nieuwe informatie heeft verstrekt, maar ik denk dat dat niet zozeer het geval
is. Ik heb die uitspraak gelezen en ik heb niet heel veel
nieuwe informatie gezien.
Mevrouw Ouwehand zegt dat de Staat op de vingers wordt
getikt door de rechter. Dat is haar formulering, maar ik denk
dat zij wel een heel eind in de goede richting komt. De
rechtbank heeft gezegd: Staat, u doet niet genoeg, u moet
meer doen. Vervolgens heeft de Staat gezegd: dat gaan we
dan ook doen, maar we zijn het niet met u eens; we willen
wel in hoger beroep gaan. De PvdA heeft ook gezegd dat
die uitspraak van de rechtbank moet worden nageleefd.
Van de inbreng van mevrouw Ouwehand blijft dan alleen
het element van de kleuterklas over. Tegen degenen die
het parlement desavoueren zeg ik: dat moet u niet doen.
Het is een eerbiedwaardig instituut waarmee we zorgvuldig
moeten omgaan. Het is heel bijzonder om zo'n mooie,
levendige democratie te hebben en daar moeten we trots
op zijn.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Zeker. Ik zou ook graag trots zijn op de Partij van de Arbeid,
maar dat lukt mij vandaag nog niet. Waarom kiest die fractie
er niet voor om op dit unieke moment te zeggen: jongens,
we worden beticht van een onrechtmatige daad, wat onze
politieke opstellingen ook zijn? Natuurlijk kijk ik dan naar
de VVD, want we kunnen allemaal wel reden wie er zit tegen
te stinken. Waarom blijft de Partij van de Arbeid hangen in
die coalitiegedachte: we moeten het nu eenmaal samen
doen? Waarom grijpt zij dit moment niet aan om met de
steun in de rug van de rechter en de burgers waar de heer
Vos zo trots op is te zeggen: nu alles op alles?
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik begrijp het niet helemaal, want we zetten alles op alles.
De uitspraak van de rechtbank wordt volledig nageleefd en
uitgevoerd. Dat is een enorm succes voor Urgenda, voor
mevrouw Ouwehand en zelfs voor de Partij van de Arbeid,
want ik maak onderscheid tussen mijn rol als parlementariër
en de rol van onze bewindspersonen in het kabinet. Ik kan
niet anders concluderen dan dat we daarmee een nieuwe
stap vooruit hebben gezet op de weg van een CO2-vervuilende samenleving naar een energieneutrale en CO2-neutrale samenleving. Ik zal mij daar de komende periode heel
hard voor blijven inzetten.
Daarmee ben ik aan het einde gekomen van mijn termijn.
Ik heb de meeste van de punten die ik wilde maken in mijn
antwoorden kunnen aangeven.

24 september 2015
TK 6

6-4-9

De heer Smaling (SP):
Het Planbureau voor de Leefomgeving en ECN hebben een
quickscan uitgevoerd; de heer Vos heeft dat natuurlijk ook
gezien. Er zijn wat opties om aan die 15 megaton CO2 te
komen. Met twee daarvan zou je meteen aan 11 megaton
komen, namelijk op het gebied van energie, dus kolencentrales, en op het gebied van transport. Kan hij wat concreter
aangeven welke maatregelen in deze lijst volgens hem het
meest in aanmerking komen om aan die extra reductiedoelstelling te voldoen?
De heer Jan Vos (PvdA):
Het kenmerk van de discussie zoals we die hier tot nu toe
hebben gevoerd, is nu juist dat we graag een zorgvuldig
besluit willen nemen en daarvoor ECN, PBL, de heer Nijpels
met zijn Borgingscommissie, de Nationale Energieverkenning en nog een aantal andere deskundigen zullen inschakelen. Eerder heb ik al het volgende gezegd; dat is ook geen
groot geheim. Als je de kolencentrales uitzet, zul je natuurlijk
significant minder C02-uitstoot hebben. Dat is een reële
optie voor de Partij van de Arbeid. Als je de uitstoot in het
verkeer beperkt — dat kan op allerlei manieren — dan levert
dat ook een heel grote bijdrage aan de vermindering van
C02. Als je het project Stroomversnelling, waarbij huizen
beter worden geïsoleerd, opschaalt en verder uitvoert, dan
heeft dat een effect. Als minister Blok de rente op het
energiebesparingsfonds verder zou willen verlagen, zodat
hij marktconform wordt of zelfs iets daaronder komt te liggen, en de bureaucratie daaromheen iets zou willen verminderen, dan heeft dat een effect op de CO2-uitstoot van
Nederland. Zo kunnen wij met elkaar nog zeker een halfuur
doorgaan met het bedenken van maatregelen. Over de mix
van maatregelen, over de meest kostenefficiënte manier
om het aan te pakken die politiek ook het meeste draagvlak
heeft, en over de manier die juridisch gezien ook mogelijk
is om het uit te voeren, moeten we echt even goed met
elkaar van gedachten wisselen.
De heer Smaling (SP):
Prima, maar we hebben nu deze tabel …
De voorzitter:
Uw microfoon staat uit.
De heer Smaling (SP):
Hoe doe je dat? Ga je op een knop staan en dan kun je mij
niet horen?
De voorzitter:
Nee, het was mijn fout en niet die van de heer Vos. Daar
zit niets achter.
De heer Smaling (SP):
Maar ik zou toch verwachten, en ik verdenk de heer Vos
ervan dat hij dat lijstje echt wel heeft, dat je dan een aantal
prioriteiten ook wel al zelf kunt stellen. Nu laat de heer Vos
het aan het kabinet over om maatregelen voor te stellen
waarmee je aan die 15 megaton komt. Maar ik neem toch
aan, hem kennende, dat hij zelf dat prioriteitenlijstje al

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

gemaakt heeft. Houdt hij nu al zijn kaarten tegen de borst,
of is dat lijstje er niet? Of is het: we zien wel waar de mensen mee komen?
De heer Jan Vos (PvdA):
Het bestuur van dit land laat ik graag aan het kabinet over.
De heer Smaling en ik hebben de taak om dat bestuur te
controleren. Dat zullen we ook op dit punt doen. Ik houd
verder heel weinig kaarten tegen de borst. Ik denk dat
iedereen dat lijstje wel ongeveer kent. Alleen, om precies
vast te kunnen stellen wat we moeten doen, zal er nog wat
studie moeten worden verricht. Die studie zal het kabinet
dan ongetwijfeld van een appreciatie voorzien en daar zullen
wij hier dan met elkaar — waarschijnlijk onder aanvoering
van mevrouw Van Tongeren van GroenLinks — weer een
debat over voeren.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Tussen nu iets doen en eind 2016 met maatregelen komen
zit natuurlijk een heel jaar. Het zou zonde zijn om te veel
tijd te laten verlopen. Ik begrijp dat de heer Vos een aantal
onderzoeken wil afwachten. Die zijn er allemaal voor het
eind van het jaar. Dan moeten we met elkaar toch uiterlijk
het eerste kwartaal van volgend jaar tot dat lijstje kunnen
komen. Is de heer Vos dat met mij eens?
De heer Jan Vos (PvdA):
Mevrouw Van Veldhoven weet dat regeren vooruitzien is.
D66 regeert graag mee en probeert altijd vooruit te kijken
en alvast vast te pinnen wanneer we wat gaan doen. Er ligt
al een motie dat we dat in 2016 gaan doen. Daar staat de
naam van mevrouw Van Veldhoven onder, die van mij en
die van een aantal woordvoerders van andere fracties. Daar
is dus al klare wijn over geschonken. Nogmaals, iedereen
die dit debat een beetje heeft gevolgd weet dat mevrouw
Van Veldhoven, mevrouw Dik-Faber en ik ervan overtuigd
zijn dat we de belangrijke rapportages die de komende
maanden verschijnen echt even moeten afwachten voordat
we met elkaar een besluit kunnen nemen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik kan alleen constateren dat de Partij van de Arbeid heel
blij was met het feit dat D66 een aantal keren wilde meehelpen om ervoor te zorgen dat bepaalde hervormingen konden worden doorgevoerd. Ik dank de heer Vos dus voor
zijn complimenten voor het soms meeregeren. Waar het
hier om gaat — laten we daar geen spelletje van maken —
is de vraag of er echt een gevoel van urgentie leeft bij de
Partij van de Arbeid om die maatregelen zo snel mogelijk
te nemen. Daarom zeg ik dat er nog een jaar zit tussen nu
maatregelen nemen en op basis van de motie tot eind 2016
wachten, zodat die maatregelen nog maar enig effect hebben in 2016. Dat is dus een heel klein verbeterstapje, maar
ik vraag de heer Vos of hij echt de urgentie voelt vandaag,
of hij ambitie toont vandaag. Laten we dus in het eerste
kwartaal proberen te komen tot zo'n lijstje op basis van de
rapporten, maar wel met urgentie.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik wil in herinnering roepen dat weliswaar mevrouw Van
Tongeren als aanvrager van dit debat op de rol stond, maar

24 september 2015
TK 6

6-4-10

dat we dat samen hebben gedaan. We hebben samen een
hoorzitting georganiseerd. De aanvraag hebben we al voor
het zomerreces gedaan, om meteen na de Urgenda-uitspraak hierover te kunnen debatteren. Dat is de urgentie
die ik voel. Dat betekent dus ook dat ik het kabinet, de
minister en de staatssecretaris het vuur aan de schenen zal
leggen om die rapportages zo snel mogelijk op te leveren,
zodat we er met elkaar over kunnen spreken en de besluiten
kunnen nemen die nodig zijn. Maar ik vind ook dat we
zorgvuldigheid moeten betrachten. Ik hoop dat we ook
vandaag weer samen een formulering kunnen vinden
waarin we de wens van de Kamer zodanig kunnen neerleggen dat het voor het kabinet duidelijk is wat wij gezamenlijk
willen.

De heer Remco Dijkstra (VVD):
Voorzitter. Voor de VVD staat het belang van een ambitieus
milieu- en klimaatbeleid niet ter discussie, of het nu gaat
om het verminderen van uitstoot, het aanpassen aan de
omstandigheden, het beperken van de schade die we zouden kunnen lijden als gevolg van een geleidelijke verandering of plotselinge extremen, de stimulering van groene
groei door innovatie, het wegnemen van belemmeringen
of de versterking van de emissiehandel, waardoor uitstoot
ook een prijs krijgt. Of misschien moet ik de vele kansen
benoemen voor ons bedrijfsleven in het leveren van een
internationale bijdrage aan klimaatbeleid. Nederland voert
een ambitieus klimaatbeleid.
Wat vandaag wel ter discussie staat, is het politieke primaat
in onze democratie. Wie bepaalt er in dit land wat er
gebeurt? Wie is de baas? Zijn dat 17 miljoen Nederlanders,
of in ieder geval degenen die gaan stemmen? Of ligt de
soevereiniteit bij de ongekozen rechterlijke macht, die deze
legitimering van de mensen in het land niet heeft? De
rechter is niet gekozen. De volksvertegenwoordigers zijn
dat wel. De rechter is geen beleidsmaker. De Tweede Kamer
is dat wel. De rechter overziet ook niet alles. Het parlement
hoort dat wel te doen. Eigenlijk is het heel simpel. Bij de
verkiezingen brengt iedereen zijn stem uit op partijen, die
ons dan vertegenwoordigen. In deze politieke arena wegen
wij vervolgens die belangen af, of het nu gaat om zorg,
onderwijs, veiligheid of milieu. Vervolgens hakken we hier
een knoop door en nemen we een democratisch besluit.
Natuurlijk — dat wil ik benadrukken — staat het iedereen
vrij om zijn gelijk via de rechter te halen, dus ook belangengroep Urgenda. Deze uitspraak van de rechter is ook uniek
in zijn soort. Ik vind het een rare uitspraak. De rechter is op
de stoel van de politiek gaan zitten. Ook deskundigen in het
staatsrecht adviseren uitsluitsel van een hogere rechter. De
uitspraak heeft in potentie zulke fundamentele en verstrekkende gevolgen dat een oordeel van de hoogste rechter
noodzakelijk is. Daarom is het goed dat het kabinet in hoger
beroep gaat.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
De heer Dijkstra begon met een wat wonderlijke karakterisering van onze rechterlijke macht in vergelijking met het
parlement. Die betekent namelijk dat je de rechterlijke macht
wel zou kunnen opheffen en elke zaak aanhangig zou kunnen maken bij het parlement, dat immers wel alles overziet.
Dan zou bijna mijn vraag aan de heer Dijkstra zijn: vindt u

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

dan dat we de rechterlijke macht in Nederland niet meer
nodig hebben? Maar daar gaat het vandaag niet over. Laten
we de vraag stellen waar het om gaat. De heer Dijkstra zegt
dat dit tot aan de hoogste rechter moet worden uitgezocht.
Waarom dan niet meteen naar de hoge rechter? Wat is voor
hem de toegevoegde waarde van de tussenstap van het
hoger beroep? Die zal veel kosten met zich meebrengen. Ik
ken die VVD als een partij die altijd zegt dat we scherp
moeten zijn op de kosten. Dus waarom al dat tijdverlies en
al die extra kosten voor het hoger beroep? Wat is daarvan
voor de heer Dijkstra de toegevoegde waarde?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik vind dit vreemd, juist van een partij als D66, die de
rechtsstaat hoog in het vaandel heeft staan. Juristen zijn
vaak lid van die partij. Mevrouw Van Veldhoven zegt zelf
dat het een historische, unieke uitspraak is. Ik vind het een
rare, maar dan volstaat het toch niet om daar een korte klap
op te geven omdat het eventjes goed uitkomt? Dan is het
toch van belang dat we aan de hoogste rechter vragen hoe
het zit? Dan is het toch van belang, vanwege de jurisprudentie, om die afwegingen te maken en te weten bij wie het
eigenlijk ligt? Zijn wij dat of laten we de rechter alles voor
ons bepalen? Ik vind het heel raar dat D66 dat niet wil
weten.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Van Veldhoven.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik kan alleen maar constateren dat de heer Dijkstra niet
geluisterd heeft naar mijn termijn. In die termijn heb ik
namelijk gezegd dat ik het heel belangrijk vind dat de juridische vragen over de verhouding gesteld worden: wat doet
de rechter en wat doet het parlement? De heer Dijkstra zegt
ook dat we naar de hoogste rechter moeten. Precies. Het
is dus al duidelijk. Alle partijen zullen gaan tot aan de Hoge
Raad. Daar moet de juridische vraag beantwoord worden.
Dat is belangrijk. De tussenstap van het hoger beroep maakt
het mogelijk om nog eens met elkaar het IPCC-rapport te
gaan bediscussiëren en daar ziet mijn fractie niet zo veel
toegevoegde waarde in. Juridische vragen moeten beantwoord worden. Dat kan ook direct bij de hoogste rechter.
De Staat heeft nauwelijks commentaar gehad tijdens de
gewone rechtszaak. Waarom moet dan eerst de tussenstap
van het hoger beroep genomen worden, voordat je naar
de hoogste rechter gaat? Wat is daarvan de toegevoegde
waarde voor de heer Dijkstra? Ik zou het overigens heel erg
waarderen als er gewoon een inhoudelijk antwoord kwam
in plaats van een soort van jij-bak. Laten we met elkaar
bekijken of we op de kern van de zaak een discussie kunnen
voeren.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
De VVD heeft ook inhoudelijk — daar vraagt mevrouw Van
Veldhoven immers naar — heel veel op te merken over de
uitspraak van deze rechter. De rechter heeft zelf al gezegd
dat hij geen klimaatkenner is. Hij zegt ook dat zijn weging
beperkt is tot Nederland. Dat is raar, want het klimaatprobleem is volgens mij een mondiaal vraagstuk. De rechter
gaat helemaal voorbij aan de maatschappelijke gevolgen
die dit kan hebben voor de samenleving. Hij beoordeelt het

24 september 2015
TK 6

6-4-11

niet integraal. Hij zegt zelf dat hij geen grond ziet om aan
te nemen dat bedrijven of burgers hier last van krijgen; hij
doet een veronderstelling. Hij vergeet dat Europees klimaatbeleid is afgestemd. De rechter zegt dat je met 25% de
wereld redt, maar dat met 20%, wat de norm is volgens het
huidige Kyotoprotocol, de wereld vergaat. Ik vind het een
bizarre uitspraak. Inhoudelijk, en met name procedureel,
moet je deze uitspraak aanvechten tot de hoogste rechter,
omdat het van belang is om duidelijk te krijgen bij wie de
macht in Nederland ligt. Is dat bij het parlement of laten
we voortaan alleen rechters bepalen wat we hier moeten
doen? Volgens mij gaat het dan mis.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik was even zeer vereerd met de uitspraak van de heer
Dijkstra dat het niet zo kan zijn dat een partij met vier zetels
via de rechter beleid gaat afdwingen. Ik vond het enorm
veel eer dat GroenLinks inmiddels kennelijk het regeringsbeleid bepaalt. Dat zouden we graag doen. Mijn vraag is
echter: is de VVD niet ongelooflijk boos op de landsadvocaat? De landsadvocaat heeft in deze zaak op een heleboel
punten gezegd dat de Staat zich niet verzet tegen wat
Urgenda inbrengt. De lijst is bekend en de heer Dijkstra
heeft vast het vonnis gelezen. Is het punt van de VVD nu
eigenlijk dat de landsadvocaat het verknoeid heeft, waardoor de Staat verloren heeft? Ik zie de heer Dijkstra knikken.
Moet er dan een andere landsadvocaat ingehuurd worden?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Inhoudelijk zijn wij het niet eens met het vonnis, maar de
belangrijkste en meest principiële vraag is wie de baas is
in het land. Zijn dat de mensen die via hun stemrecht
stemmen op een partij? Ik heb een partij van vier zetels
genoemd, of een partij van twee zetels; maakt niet uit. Als
je je gelijk hier in de Tweede Kamer niet haalt en er vervolgens een actiegroep met hetzelfde gedachtengoed naar de
rechter gaat om dat wel af te dwingen, dan moet je je
afvragen hoe democratisch dat is. Dat betekent dat iedere
actiegroep in Nederland zijn recht zou kunnen halen bij de
rechter. Dat maakt ons parlement overbodig. Dat betekent
ook dat er morgen een actiegroep kan opstaan die gaat
afdwingen dat we volgens de NATO-richtlijn inderdaad 2%
van het nationaal product gaan uitgeven aan Defensie. Dat
doen we namelijk bij lange na niet. Laat er morgen zo'n
actiegroep opstaan en dan gaan we dat doen. Er zou een
actiegroep kunnen zijn die erop wijst dat we moeten voldoen aan de begrotingsdiscipline. Je mag immers geen
staatsschuld hebben die hoger is dan 60% of een tekort
hoger dan 3% et cetera. Wat betekent dat? Als we het de
rechters, die ongekozen zijn, voortaan in dit land laten
bepalen, dan staat dit parlement buitenspel. Vandaar dat
een hoger beroep een must is, zowel inhoudelijk, maar met
name procedureel.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik ben bijna sprakeloos — dat gebeurt niet vaak — door het
gebrek aan kennis bij de VVD over de inrichting van onze
democratische rechtsstaat. Ik kan alleen maar concluderen
dat die kennis volstrekt verdwenen is met het vertrek van
wat mensen die wel enige juridische scholing hadden, uit
de fractie. Natuurlijk mag elke burger naar de rechter stappen. Dat is een grondrecht. Ik zou graag van de VVD de
bevestiging krijgen dat zij dat nog steeds min of meer

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

begrijpt. Ja, elke actiegroep mag naar de rechter. Ik wil
eigenlijk van de VVD weten of we het er nog steeds over
eens zijn dat als een rechter vonnist, dit vonnis ook uitgevoerd moet worden. Of hoeft dat vonnis niet uitgevoerd te
worden als iemand dat vonnis raar vindt?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Er zijn volgens mij meerdere vragen gesteld. Dat is een
luxe, want dan kun je ingaan op wat je wilt.
De voorzitter:
Ja, u kunt selecteren.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Tja, mevrouw Van Tongeren is een rupsje-nooit-genoeg.
Wat we doen zal voor haar nooit genoeg zijn. Ik wil erop
wijzen dat wij gezamenlijk, dat is wel belangrijk …
De voorzitter:
Nou, het is vooral belangrijk om het debat op de inhoud te
houden en niet op de persoon.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat klopt. Gezamenlijk hebben we een hoger doel, namelijk
40% CO2-reductie in 2030. De rechter doet nu de uitspraak
van 25% in 2020. Die doorkruist dat deels. Het vonnis ligt
er echter en het is uitvoerbaar. Wij gaan dat ook uitvoeren.
De vraag is echter hoe we dat gaan doen en met welke
maatregelen. We hebben daar wat mij betreft vijf jaar de
tijd voor. We moeten een weloverwogen keuze maken voor
de maatregelen die we gaan nemen. Over welke maatregelen dat zijn komen we later nog te spreken. Mevrouw Van
Tongeren, u kunt wel een wensenlijstje hebben, maar de
VVD neemt haar verantwoordelijkheid en kijkt ook naar het
draagvlak, de kosten en de baten en naar alle gevolgen. Ik
denk dat het zaak is om dat allemaal eens goed op een rij
te zetten voordat je morgen, bij wijze van spreken, al besluit
om iets te doen of te laten.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik ben al net zo verschrikkelijk verbaasd als de spreker van
GroenLinks voor mij. Het lijkt er echt op alsof de VVD zegt
dat de overheid, die er in mijn optiek is om de belangen
van burgers te beschermen, niet voor de rechter gedaagd
mag worden door burgers die van mening zijn dat hun
belangen onvoldoende beschermd worden. Dat zou echt
een heel raar fenomeen zijn. Vindt de VVD nou dat de gang
naar de Hoge Raad onzorgvuldig is?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Ik vind dat wij in hoger beroep moeten, all the way, zowel
inhoudelijk als procedureel. Natuurlijk staat het iedereen
vrij om naar de rechter te gaan — dat heb ik ook benadrukt
— en dus ook de Nederlandse Staat. Dat gaan we dus ook
doen.

24 september 2015
TK 6

6-4-12

Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Als ik goed naar de heer Dijkstra luister, wil de VVD een
antwoord op de vraag of de rechter op de stoel van de
politiek is gaan zitten. Die vraag kan beantwoord worden
door naar de Hoge Raad te gaan. Als ik het verhaal goed
beluister, zegt de VVD: dat doen we dus maar even niet;
wij kiezen voor de weg van het hoger beroep. Dat kost
echter veel meer tijd, energie et cetera. Wat mij betreft is
dat verspilde moeite, want de andere gang, dus via de Hoge
Raad, is vele malen sneller. Dan heeft de VVD-fractie ook
sneller antwoord op deze vraag. Als de VVD-fractie in ieder
geval niet ontkent dat dit onzorgvuldig zou zijn, waarom
zou je dan niet naar de Hoge Raad stappen?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
In dat geval laat je het inhoudelijke deel liggen en ook daar
hebben wij opmerkingen over. Ik denk dat de landsadvocaat
op dat vlak een betere job moet doen, want ik wijs erop dat
wij een ambitieus klimaatbeleid hebben. Wij kunnen dat
larderen met tal van voorbeelden. Wij doen al heel veel.
Nu wordt net gedaan alsof wij niets doen, maar dat is onzin.
Wij doen al heel veel. Wij hebben een ambitieus klimaatbeleid. Als de rest van de wereld net zo veel zou doen als
Nederland en Europa, kwamen we ergens.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik begin toch een scherper beeld te krijgen van het kleuterklasniveau van dit kabinet met de VVD als onderdeel daarvan.
De voorzitter:
Nee, niet doen, mevrouw Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De VVD vindt hoger beroep nodig, zowel inhoudelijk als
procedureel. De VVD vindt wel vaker iets en dat is niet altijd
even verstandig. Wij hebben een rondetafelgesprek georganiseerd met rechtsgeleerden. Daar zaten zowel mensen
bij die pleitten voor cassatie als mensen die wel voelden
voor een hoger beroep. Wij hebben daar uitgebreid over
gesproken. Aan het einde van dat rondetafelgesprek hebben
wij iedereen het volgende gevraagd: is het om de principiële
rechtsvragen beantwoord te krijgen, nodig om in hoger
beroep te gaan. Iedereen zei "nee" en slechts één rechtsgeleerde zei dat hij er niet genoeg verstand van had om die
vraag te kunnen beantwoorden. De vraag is dus of de VVD
op zoek is naar iets anders dan een antwoord op die principiële rechtsvragen of niet.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
We steunen dit besluit om twee redenen. Ten eerste willen
wij helderheid van een hogere rechter over hoe het zit met
dit juridische precedent. Ik heb al gezegd dat de rechter niet
op de stoel van de politiek moet gaan zitten. Wij moeten
hier aan belangenafweging doen. Dat moet niet in de
rechtszaal gebeuren. De gevolgen daarvan kunnen wij
onvoldoende overzien. Daar moeten wij eerlijk over zijn.
Ten tweede — en daar vraagt mevrouw Ouwehand naar
en de vorige sprekers ook — valt er volgens de VVD
inhoudelijk heel veel af te dingen op het vonnis van de
rechter. Ik heb net een paar voorbeelden genoemd. Gelukkig

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

deelt het kabinet die mening. Het vonnis wordt dus ook
inhoudelijk aangevochten. Ik vind dat een goede zaak,
omdat je dit inhoudelijk wilt weten. Misschien zitten er gaten
in, misschien ook niet, prima, maar dan is dat zo meteen
aan een hogere rechter en weten wij echt waar wij aan toe
zijn. Ondertussen voeren wij het vonnis uit. Daar kan
mevrouw Ouwehand niet ontevreden mee zijn, want dit
betekent dat wij gewoon streven naar 25% CO2-reductie in
2020 en 40% in 2030. Wij hebben een ambitieus klimaatbeleid, dus wij hebben hetzelfde doel, ook wat betreft het
tempo waarin dat moet gebeuren. De rechter heeft nu de
uitspraak gedaan dat het iets sneller moet. Wij gaan dat
netjes op een rijtje zetten en dan bekijken wat er nodig is.
Het gaat ons met name om de juridische vraag hoe het met
zo'n precedent zit. Hoever kan de rechter gaan? Daar wil ik
uitsluitsel over en zo dadelijk zal ik daar nog vragen over
stellen aan de staatssecretaris.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Over dat laatste punt bestaat geen verschil van mening in
de Kamer; daar ging het rondetafelgesprek ook over. Het
antwoord is dat die principiële rechtsvragen kunnen worden
beantwoord in cassatie. Ik zie hier echter een coalitiepartner
die zegt dat zij de discussie inhoudelijk opnieuw wil voeren,
terwijl de andere coalitiepartner de Kamer wil doen geloven
dat het om de principiële rechtsvragen gaat. Ik ben
benieuwd naar het antwoord van het kabinet.
De voorzitter:
Dat was een opmerking, geen vraag.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat klopt. Ik ben er ook benieuwd naar.
De voorzitter:
Verder vraag ik de leden om kwalificaties als "kleuterklas"
te vermijden. Dit is een belangrijk instituut en dergelijke
bewoordingen doen geen recht aan de leden van de Kamer.
U vervolgt uw betoog.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dank u wel, voorzitter, maar u hebt wel wat seconden van
mijn spreektijd gesprokkeld.
De voorzitter:
Ik houd het in de gaten.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
De precedentwerking is voor de VVD het voornaamste
argument voor het hoger beroep. Ik heb dit zojuist al
benadrukt. Het is belangrijk dat hierover duidelijkheid ontstaat, anders kan iedere actiegroep naar de rechter stappen
om op basis van de zorgplicht en internationale verdragen
hetzelfde te doen. Daarmee staat de volksvertegenwoordiging buiten spel. Dat wil ik niet. De integrale belangenafweging van alle punten waarover wij moeten besluiten, hoort
thuis in deze politieke arena. Ik had vanwege het staatsrechtelijke aspect graag gezien dat minister Plasterk hier aanwe-

24 september 2015
TK 6

6-4-13

zig zou zijn, maar hij heeft blijkbaar iets belangrijkers te
doen of geen ruimte in zijn drukke agenda. Daarom vraag
ik aan de staatssecretaris — die gelukkig ook over klimaat
gaat — hoe het kabinet in deze casus oordeelt over de trias
politica. Waar hoort naar de mening van het kabinet de
belangenafweging thuis? Wat vindt het kabinet inhoudelijk
van deze uitspraak en de afweging van de rechter? Met
welke boodschap is de Landsadvocaat naar de rechtbank
gestuurd? Hoe heeft het zover kunnen komen? Waarom
bleven veel inhoudelijke zaken onbetwist, zaken die volgens
mij aantoonbaar onjuist zijn? Omdat wij die niet hebben
betwist, was er voor de rechter geen noodzaak om daarover
een oordeel te vellen.
De VVD steunt het hoger beroep zowel procedureel als
inhoudelijk. Intussen werken wij gezamenlijk en met veel
ambitie door aan ons klimaatbeleid. Wij hebben een doelstelling waar de rest van de wereld niet aan kan tippen; ik
zeg het nog eens, want er werd om gelachen. Als je kijkt
wat Nederland doet met 40% in 2030, zie je dat geen enkel
land in de wereld dat evenaart.
De heer Smaling (SP):
De heer Dijkstra benadrukt het goede klimaatbeleid. Een
reden om deze zaak aan te gaan, was dat wij een minimumniveau van 25% nastreven. Ik meen dat wij al sinds Cancun
meeondertekenen dat dit het doel is. Het is inmiddels duidelijk dat wij op 17% of 18% afkoersen. Hoe kun je stellen
dat het klimaatbeleid in orde is als het verschil zo aantoonbaar groot is?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Dat is een van de bezwaren. De rechter keek naar de situatie
aan de hand van hetgeen hij kreeg aangedragen. Ik vraag
mij af of de rechter heeft meegenomen wat wij de afgelopen
twee jaar met het energieakkoord in gang hebben gezet.
Als het energieakkoord volledig wordt uitgevoerd, komen
wij naar mijn mening uit op meer dan 17%, wellicht zelfs
21%. Daarmee voldoen wij aan de meest recente afspraken
die wij in Doha hebben bekrachtigd in het protocol van
Kyoto; dat gaat uit van 20% in 2020. Alle westerse landen,
alle 55 landen die meedoen, komen aan dit percentage. Ik
vind het daarom raar dat de rechter zegt dat 20% onvoldoende is en dat het met ten minste 25% wel goed zal
komen. Ik heb het uitgerekend. Op basis van de oude cijfers
van 2010 is Nederland verantwoordelijk voor 0,42% van de
mondiale uitstoot. Wij moeten dus het verschil overbruggen
tussen 17% of 21% tot de noodzakelijke 25%. Je kunt er een
goed gevoel bij hebben of niet, maar dan doen wij
0,000168% extra. Ik ben van mening dat eerst alle maatschappelijke kosten en baten op een rij moeten worden
gezet. Vervolgens kan worden vastgesteld wat effectief is.
Dit ontslaat Nederland niet van zijn verantwoordelijkheid,
want wij moeten wat doen. Wij doen dat ook, maar wij
moeten dit wel in perspectief blijven zien.
De heer Smaling (SP):
Wat is er dan nodig om jullie weer in die modus te krijgen
van de periode-Winsemius/Nijpels, toen de VVD ook inzag
dat er grote veranderingen nodig zijn? De omslag van fossiel naar duurzaam hoeft geen werkgelegenheid of economische groei te kosten, maar dan is het groene groei en
geen grijze groei. Voor de voorstellen van de heer Dijkstra

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

over recycling en zo ben ik ook, maar dat zijn geen zevenmijlslaarzen; dat zijn heel kleine pasjes op hoge hakken.
Waarom kiest de heer Dijkstra niet gewoon de kant van de
meerderheid van de Kamer om de uitspraak te benutten
om het tempo te verhogen?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Zeker, de uitspraak ligt er, dus daar moeten we aan voldoen;
heel simpel. Maar er zijn verschillende wegen om dat doel
te realiseren. Ik noem er eentje die veel mensen misschien
niet leuk vinden. We kunnen aan onze verplichtingen voldoen door op donderdag 31 december 2020 naar de beurs
te gaan en daar emissierechten op te kopen. Dan zijn we
voor x-miljoen klaar en hebben we voldaan aan onze doelstelling. Die emissierechten gooien we dan niet in de open
haard, want dat levert weer CO2-uitstoot op, maar bergen
we netjes op en we brengen ze dus niet meer op de markt.
Die oplossing zie ik nog niet terug en opper ik nu zomaar
even. Er zijn dus meerdere wegen naar Rome. Je kunt ook
kolencentrales sluiten et cetera. De VVD heeft oplossingen.
Daar komen we graag met de Kamer over te spreken. Dit
debat gaat primair over wel of geen hoger beroep en de
vraag waarom dan. Ik zie, zoals de heer Smaling zei, een
enorme kans in groene groei, circulair met brandstoffen.
Dat zijn inderdaad misschien maar kleine dingen, maar ze
dragen bij en schelen trouwens ook windmolens. Ons primaire instrument is de versterking van de emissiehandel
en ervoor zorgen dat CO2 een prijs heeft. Als er een prijs
voor is, bespaar je kostenefficiënt de meeste CO2. Op versterking van de emissiehandel moeten we volop inzetten
en daarvoor heb ik bijvoorbeeld in mei al zes voorstellen
gedaan. Die liggen bij de Europese Commissie. Het is dus
volop in gang gezet. Het misverstand dat we niets doen, is
echt onzin. Laten we de markt gewoon zijn werk laten doen,
naar het meest efficiënte middel kijken en goed bekijken
wat de gevolgen zijn. Anders gaan we domme dingen doen
en aan knoppen draaien waarvan we later spijt krijgen. Dat
moet je niet hebben.
De voorzitter:
Dat was een heel lange reactie.
Ik geef het woord aan mevrouw Agnes Mulder namens het
CDA.

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Nederland lijkt het door onszelf als overheid
gestelde doel om in 2020 de uitstoot van broeikasgassen
met 25% te reduceren ten opzichte van 1990 zeer waarschijnlijk niet te halen. Op basis van het huidige beleid zal de
overheid in Nederland in 2020 misschien op 17% terechtkomen. Veel mensen in de samenleving maken zich daar
zorgen over, voor henzelf en zeker ook voor de toekomst
van hun kinderen.
Een aantal inwoners en Urgenda vonden dat een belangrijke
aanleiding om het beleid van de overheid door de rechtbank
te laten toetsen. Zij hebben de zaak voor de rechter
gebracht. Waarschijnlijk tot verrassing van velen heeft de
rechtbank Urgenda ook nog in het gelijk gesteld. De uitspraak wordt door velen als een bemoediging gezien dat

24 september 2015
TK 6

6-4-14

het klimaatprobleem nu dus echt serieus moet worden
opgepakt. Tot ver buiten de landsgrenzen heeft deze uitspraak zijn impact niet gemist.
Dat Nederland stappen moet zetten om de doelstellingen
te halen, is volstrekt helder. Toch begrijpen wij dat de
regering in hoger beroep gaat. Hoger beroep is nodig om
de door de rechtbank vastgestelde feiten uiteindelijk tegen
het licht te laten houden door het Hof. Eigenlijk zij mevrouw
Minnesma tijdens het rondetafelgesprek ook dat zij diezelfde
route hadden gevolgd als de uitspraak andersom was
geweest. Waarom gunnen wij onszelf die zorgvuldige route
dus niet ook?
Bij cassatie is dat in onze ogen onvoldoende mogelijk. Het
gaat om een ontzettend belangrijke uitspraak, voor Nederland, maar ook voor de wereld. In het aangekondigde hoger
beroep moet worden geoordeeld over de vraag of de
scheiding der machten correct is toegepast, juist om een
precedentwerking te voorkomen. Daarover hebben we het
hier vanmorgen al uitgebreid gehad. Iedereen vindt ook
dat daarmee aan de slag moet worden gegaan.
Tegelijkertijd vindt het CDA dat er haast moet worden
gemaakt met de maatregelen om de CO2-uitstoot te verminderen. Juist daarom heeft het CDA eerder deze maand een
motie ingediend met collega Van Tongeren en Faber om
de evaluatie van het energieakkoord in 2016 naar voren te
halen. Zo kan het parlement bij de begrotingsbehandeling
serieus over alle verschillende opties uitspraken doen en
kunnen wij zeggen welke kant we daarmee opgaan. Op dit
moment wordt het interdepartementaal beleidsonderzoek
over de effectiviteit van CO2-reductiemaatregelen ook
gedaan. Die effectiviteit moeten wij ook kunnen afwegen.
Waarom is dit nu zo belangrijk voor het CDA? Omdat wij
in het verleden ook maatregelen hebben genomen, bijvoorbeeld fiscale maatregelen voor auto's, waaraan wij miljarden hebben uitgegeven terwijl dat eigenlijk geen effect
heeft gehad. Als je zoveel geld uitgeeft aan maatregelen
voor het klimaat, dan moet je die naar onze mening echt
heel goed en zorgvuldig tegen het licht houden. Die tijd en
die ruimte voor zorgvuldigheid willen wij onszelf ook gunnen, want het gaat om iets belangrijks voor de toekomst
van ons en van onze kinderen. We willen nu dan ook de
juiste maatregelen nemen en kijken waaraan we het geld
uitgeven.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Uiteraard vind ik het jammer dat het CDA niet voor
sprongcassatie is maar in hoger beroep wil. Het CDA wil
uiteraard net als andere partijen ook dat het vonnis wordt
uitgevoerd. Ik ga ervan uit dat het CDA op de hoogte is dat
ECN en PBL zeggen dat als je niet in2016 begint, je het dan
zeker niet haalt in 2020. Ik was echt onaangenaam verrast
dat het CDA niet voor de motie-Klaver stemde, waarin de
regering wordt verzocht, in 2016 te starten met de uitvoering
van aanvullende maatregelen. Daarin staat niet welke
maatregelen. Er staat ook niet in dat het alleen te dure
maatregelen moeten zijn. Daar zijn wij ook niet voor.
De voorzitter:
De vraag is?

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
De vraag is waarom het CDA hier wel zegt dat het vonnis
moet worden uitgevoerd als er dan een motie komt om te
zorgen dat er in 2016 maatregelen worden genomen,
daartegen stemt.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik denk dat wij door het indienen van de motie waar ik net
al over sprak, samen met mevrouw Van Tongeren en
mevrouw Dik-Faber, al ruimschoots hebben aangegeven
dat wij dit belangrijk vinden, dat wij ook graag de evaluatie
naar voren willen halen, dat we daarbij ook het IBO-rapport
willen betrekken en willen bekijken wat de effecten daarvan
zijn. Dat willen wij op een zorgvuldige manier doen.
Stel, als we de lijn van het kabinet volgen — wat niet de
voorgestelde lijn zou zijn van het CDA, wij hadden liever
die evaluatie naar voren gehaald — dat we daarin dan net
niet de goede afweging zouden kunnen maken omdat de
rapporten met de maatregelen allemaal veel later naar de
Tweede Kamer komen. Dan zou je in een tijdsknel kunnen
komen op het eind van 2016. Dat vonden wij risicovol.
Daarom hebben wij gezegd dat je dus maatregelen moet
nemen en dan misschien in de knel kunt komen met de
zorgvuldigheid van je afweging. Daarvan heeft het CDA
gezegd dat niet te willen. Dus wij halen het liefst de evaluatie naar voren. Ik vraag ook vandaag opnieuw aan het
kabinet om die evaluatie alsnog naar voren te halen, samen
met alle andere belangrijke stukken die eind van dit jaar
nog naar ons toekomen. Wij kunnen dan wat mij betreft
prima in het eerste kwartaal van volgend jaar al richtinggevende uitspraken doen en het kabinet meegeven wat het
ook in de begroting zou moeten verwerken.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik hoor dat het waarschijnlijk een stemfoutje was bij de
motie-Klaver. Daar ben ik blij om. Ik zou graag van het CDA
willen weten wat voor maatregelen uit de lijst die er nu ligt
— we hebben allemaal naar dezelfde set maatregelen zitten
kijken — het CDA wil steunen. Ik wil graag geen antwoord
dat we de onderzoeken afwachten en nog even kijken. Het
is een heel moeilijk probleem, er moet nu gekozen worden
en we kunnen dat niet eindeloos voor ons uitschuiven. Het
CDA heeft vast in het achterhoofd welke maatregelen bijvoorbeeld moeten worden genomen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Daarom hebben wij straks ook de begrotingsbehandeling.
Het zal u niet verbazen, wat wij al eerder hebben gezegd,
dat wij het erg belangrijk vinden dat de energietransitie ook
echt van onderop moet komen. Dus wij vinden het van
belang dat lokale energie initiatieven ook de wind in de
zeilen krijgen. Daar komen wij ook nog over te spreken bij
het Belastingplan maar ook bij de energie- en de EZbegroting. En wij vinden het van belang bij het CDA dat er
nu ook werk van wordt gemaakt hoe bedrijven daadwerkelijk bezig zijn om die slag te maken. We stonden net op het
Plein, mevrouw Minnesma heeft vanmorgen ook aangegeven wat we zelf ook horen via allerhande kanalen, dat
bedrijven heel druk bezig zijn met dit thema en hoe dat nu
vorm kan worden gegeven. Stel dat we de doelstellingen
ook zouden kunnen halen door extra inspanningen vanuit
het bedrijfsleven, dan vind ik dat we dat serieus moeten

24 september 2015
TK 6

6-4-15

overwegen. Dat is op dit moment nog niet heel helder in
beeld. Nog één zin, voorzitter, ik moet dit echt nog even
toelichten.
De voorzitter:
De interrupties zijn heel lang en de reacties ook. Volgens
mij vindt dit debat straks ook met de bewindspersonen
plaats. Ik zou dus echt kort reageren en niet uitgebreid.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wij vinden het heel erg belangrijk dat wij met elkaar aan
de slag gaan om die huizen energiezuiniger te maken. Dat
is absoluut een richting waarin het CDA denkt. Dat zal geen
verrassing zijn voor mevrouw Van Tongeren, want wij
debatteren vaker met elkaar over deze belangrijke onderwerpen. Deze lijn van redeneren hangt het CDA al langer
aan.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wij doen vandaag dus opnieuw een dringend beroep op
het kabinet om de evaluatie van het energieakkoord alsnog
naar voren te halen. Wij hopen vandaag wel een positieve
reactie van de regering te krijgen.
Ik kom op energiebesparing en innovatie. Wij willen gaan
voor werkgelegenheid en innovatie, en zo onze doelen
bereiken. Wanneer denkt de regering met maatregelen te
komen, wanneer kunnen ze in het parlement worden
besproken en wanneer kunnen ze worden uitgevoerd? Hoe
kunnen wij het doel van 25% vermindering in 2020 nog
halen? Graag een reactie van de minister van Economische
Zaken en de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu.
Deze week hebben wij onthutsende berichten gehoord over
het Volkswagenconcern. Testresultaten zijn daar vervalst.
Juist als het gaat om de aanpak bij de bron is het vertrouwen van inwoners belangrijk. De CO2-uitstoot moet ook
hier worden aangepakt. Gaat het om een incident of wordt
er breder met testresultaten gesjoemeld? Graag een reactie
van het kabinet. Het vertrouwen heeft een diepe deuk
opgelopen. Het is de vraag in hoeverre onze bewindspersonen hier in Europees verband iets aan kunnen doen. Is de
regering van mening dat de Real Driving Emissionsverordening na deze onthutsende onthullingen sneller moet
worden ingevoerd? Het CDA wil graag versneld nieuwe
testprocedures. Ziet de minister mogelijkheden om dit
spoedig te agenderen in de Europese Raad? Bronbeleid
doen wij vaak op Europees niveau. Deze schandalige
gebeurtenis moet op een goede manier worden opgepakt,
opdat wij onze doelstellingen gaan halen.

De heer Madlener (PVV):
Voorzitter. Nederland produceert als land ongeveer 0,4%
van de mondiale uitstoot van CO2. Dat is niet helemaal niks,
maar het is wel heel weinig. CO2 ofwel koolzuurgas is ook
helemaal geen giftige stof, maar draagt volgens veel

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

wetenschappers wel bij aan de opwarming van de aarde.
Er zijn echter ook wetenschappers die daar twijfel bij hebben. CO2 is het product van het verbranden van fossiele
brandstoffen als olie, gas en kolen. Omdat iedere Nederlander energie verbruikt, draagt iedere Nederlander dus ook
bij aan die CO2-uitstoot. Wij kunnen niet zonder fossiele
brandstoffen, niemand, ook GroenLinksers niet. Veel partijen in deze Kamer willen de CO2-uitstoot van Nederland
verminderen. Er is op zich natuurlijk niets op tegen om
zuinig met energie om te gaan, maar het te snel verminderen van de CO2-uitstoot van Nederland kan ook leiden tot
verlies van welvaart. Nederland is een open economie en
de Nederlandse werknemers en bedrijven moeten iedere
dag hard knokken om te kunnen blijven concurreren met
het buitenland.
De heer Jan Vos (PvdA):
Dit is een bijzonder moment. Ik constateer dat de PVV niet
langer het standpunt aanhangt dat het klimaatprobleem
niet bestaat. De heer Madlener zegt: er zijn mensen die
zeggen dat het bestaat en er zijn mensen die zeggen dat
het niet bestaat. Heb ik dat goed begrepen? Zo ja, dan
schuift de PVV een stukje op en dat verwelkom ik zeer. Ik
heb zelf ook meerdere malen mijn inzichten moeten bijstellen in mijn politieke leven. Overigens ook in mijn persoonlijke leven.
De voorzitter:
Fijn dat u dat met ons wilt delen.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik vind het bijzonder dat de PVV vandaag zegt dat het klimaatprobleem misschien wel bestaat. Dat is voor het eerst.
De heer Madlener (PVV):
Ik ben niet degene die bepaalt of het wel of niet bestaat. Ik
kijk naar de wetenschap en ik zie dat de wetenschap verdeeld is. Veel wetenschappers denken dat het klimaatprobleem wordt veroorzaakt door menselijk handelen, maar
er zijn ook heel veel wetenschappers die denken dat andere
oorzaken daaraan bijdragen, bijvoorbeeld de zon. Dat is het
enige dat ik hier zeg. Er zijn wetenschappelijke twijfels over
de vraag of de mens nu werkelijk verantwoordelijk is voor
de opwarming van de aarde. Die twijfels wil ik hier graag
noemen, want heel veel partijen doen net alsof het 100%
zeker is dat het de CO2-uitstoot is.

De heer Jan Vos (PvdA):
98% van de wetenschappers, de president van de Verenigde
Staten en alle partijen in de Tweede Kamer, behalve de
PVV, waren het er tot nu toe over eens dat het klimaatprobleem bestaat. Ik constateer dat het tegenstandpunt van
de PVV bijgesteld is tot een standpunt van aarzeling en
twijfel en dat is een verheugend moment. Ik wens u succes
met de voortzetting van uw betoog.
De voorzitter:
Dat was ook geen vraag. Gaat u verder, mijnheer Madlener.

24 september 2015
TK 6

6-4-16

De heer Madlener (PVV):
Mijn partij heeft altijd gewezen op de wetenschappelijke
onzekerheid op dit punt. U moet nu niet doen alsof alle
wetenschappers het eens zijn. Dat is wat de PvdA doet,
maar dat is een denkfout. Daar heb ik op gewezen.
Ik was gebleven bij de constatering dat veel partijen in
Nederland de CO2-uitstoot willen verminderen en dat wij
natuurlijk niet tegen zuinig met energie zijn. Als je dat te
snel doet, kan dat leiden tot verlies van welvaart en verlies
van concurrerend vermogen. We moeten onze ogen
natuurlijk wel open houden. We zijn een open economie
en moeten elke dag concurreren. Veel productie is de laatste
jaren verplaatst. Ik wil dat graag aan de PvdA-fractie vertellen en ik heb daar vroeger veel discussies over gevoerd
met de heer Samsom. Veel productie is verplaatst naar
energieslurpende landen als China. Als fossiele energiebesparing geld gaat kosten, moeten we uitkijken dat Nederland
niet op achterstand komt en Nederland niet meer kan concurreren op de wereldmarkt. Het milieu is belangrijk, maar
als de productie verplaatst wordt naar landen die het zo
nauw niet nemen met het milieu, dan wordt de wereld daar
helemaal niet beter van. Nederland wordt daar echter wel
armer van.
Sommige partijen in deze Kamer lijkt dat weinig uit te
maken. Zij schreeuwen dat Nederland altijd voorop moet
lopen met strenge eisen en hebben geen oog voor de
gevolgen dat het beleid kan hebben voor onze welvaart,
onze banen en ons bedrijfsleven. Nederland stoot op dit
moment minder CO2 uit dan in 1990. De Verenigde Staten
stoten meer CO2 uit dan in 1990 en China stoot nu vier keer
zo veel CO2 uit als in 1990. Hiermee wil ik zeggen dat
Nederland het relatief best goed doet, qua milieu. We
moeten echt uitkijken dat we onze welvaart niet kwijtraken
als gevolg van overdreven milieueisen.
Of en welke milieumaatregelen Nederland neemt, moet
democratisch beslist worden en niet door de rechter. De
uitspraak van de rechter in de Urgendazaak is niet alleen
uniek in de wereld, het is ook een potentieel zeer schadelijke
uitspraak voor ons land. Het is ook de vraag of de rechter
deze uitspraak had mogen doen. Ik zal niet verder treden
in juridische houdbaarheid van deze uitspraak, maar het
voelt zeer ongemakkelijk. Juristen achten de kans dan ook
groot dat deze uitspraak in beroep niet zal standhouden.
Daarom steunt de PVV het besluit van het kabinet om in
beroep te gaan tegen deze uitspraak.
De voorzitter:
Dank u wel. Hiermee zijn wij aan het eind gekomen van de
eerste termijn van de zijde van de Kamer.
De vergadering wordt van 11.55 uur tot 12.10 uur geschorst.

Staatssecretaris Mansveld:
Voorzitter. We zijn allemaal overtuigd van de noodzaak klimaatverandering tegen te gaan. Het kabinet staat dan ook
voor ambitieus klimaatbeleid. Dat blijkt uit onze mondiale,
Europese en nationale inzet. Op mondiaal niveau hebben
wij ons de afgelopen jaren bijvoorbeeld sterk gemaakt voor
een grote betrokkenheid van niet-statelijke actoren. Dat zijn

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

eigenlijk gewoon andere partijen dan de overheid: bedrijven, steden, gemeenten en ngo's. Dat heeft succes opgeleverd. Zo heeft het geleid tot regelmatig overleg tussen
bedrijfsleven en klimaatministers. Het is nu donderdag en
dat betekent dat ik overmorgen in New York met internationale bedrijven zal spreken over hun rol in de groene economie, de circulaire economie en een economie die ervoor
zorgt dat het goed gaat met het klimaat.
Afgelopen vrijdag is op de Milieuraad de langetermijndoelstelling van Nederland onderdeel geworden van het Europese mandaat en de onderhandelingen. Dat betekent dat
er nu zwart-op-wit staat dat de EU streeft naar klimaatneutraliteit en klimaatweerbaarheid in de tweede helft van deze
eeuw. Het lijken maar woorden, het lijkt eenvoudig, maar
zo komen er wel steeds meer ankerpunten om op weg te
gaan naar ons gezamenlijke doel.
Ik draag ook verantwoordelijkheid voor de uitvoering van
het vonnis van de rechtbank. Dat moet verantwoord en
gedegen gebeuren. Uit alle mogelijke maatregelen moeten
de effectieve maatregelen worden gekozen. Dat zijn maatregelen die afgezet tegen de gemaakte kosten het meeste
resultaat opleveren en politiek en maatschappelijk draagvlak
hebben.
Voorzitter. Ik ga nu verder met de sprongcassatie. Het
besluit van het kabinet, de maatregelen en de motie-Klaver
zullen door de minister van Economische Zaken worden
behandeld.
We gebruiken de uitkomsten van het lopende onderzoek,
want daardoor verspillen we geen tijd en geen publiek geld.
Blijkbaar is dat erg belangrijk voor de D66-fractie, want
mevrouw Van Veldhoven noemde het nadrukkelijk in het
verband van het hoger beroep. We kunnen geld immers
maar een keer uitgeven aan zorg, onderwijs of klimaat. We
moeten dus zeker weten dat we de beste uitkomst krijgen.
Dat helpt ons ook om ons van het noodzakelijke draagvlak
te verzekeren. Zo voeren wij het vonnis uit.
Een van de eerste vragen was de vraag wat er wordt
bedoeld met solide klimaatbeleid. Ik was verrast door die
vraag. Solide klimaatbeleid is wat mij betreft ambitieus,
realistisch en consistent. Elke keer moeten we de vraag
stellen wat we maximaal kunnen doen, hoe realistisch het
is om te denken dat we het doel halen en hoe consistent
we zijn. Vooral het bedrijfsleven vraagt daarom. We hebben
helder beleid ingezet voor de periode tot 2020 en dat is de
weg die we nu gaan.
Internationaal zijn het spannende tijden nu we op weg gaan
naar de top. Een aantal leden, maar vooral de heer Smaling,
hebben nadrukkelijk aangegeven dat er in de aankomende
weken een grote stap zal worden gezet in het internationale
klimaatbeleid, zowel in de onderhandelingen als in wat we
in Parijs willen bereiken. We willen daar met zo veel
mogelijk partijen een ambitieus, flexibel en transparant
klimaatakkoord sluiten. Het gaat daarbij wat mij betreft niet
alleen om de 194 landen, want hierbij moeten veel meer
partijen worden betrokken.
Dat is het internationale aspect. Nationaal zijn de Kamer en
het kabinet aan zet om het klimaatbeleid te formuleren. Dat
is logisch, want de discussie moet gevoerd worden waar
die gevoerd moet worden. Dat is hier in de politieke arena.
Door het vonnis in de zaak die door Urgenda is aangespan-

24 september 2015
TK 6

6-4-17

nen, verschuift die discussie naar de rechtszaal. Het is de
vraag of de rechter op de stoel van parlement en regering
is gaan zitten. Mede daarom heeft het kabinet besloten om
de uitspraak te laten toetsen door een hogere rechter op
een viertal punten. Dat zijn: de zorgplicht, de beleidsvrijheid
van de Staat, het causale verband tussen uitstoot in
Nederland en het gevaar dat ontstaat door klimaatverandering en de vaststelling en de interpretatie van de feiten.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De staatssecretaris zegt dat we staan voor een ambitieus
klimaatbeleid, dat dat tot succes heeft geleid, dat we nu
praten met bedrijven en dat Europa streeft naar klimaatneutrale economieën. Zij voegde daar gelukkig zelf aan toe dat
dat maar woorden lijken. Ik denk dat het belangrijk is om
in dit debat niet alleen te spreken over ambities, maar ook
af te tasten waar de daadwerkelijke bereidheid en moed zit
om iets te doen. Is het kabinet nog steeds van mening dat
de klimaatverandering een groot en urgent probleem is en
dat het noodzakelijk is die te beperken tot maximaal 2°C?
Dat betekent namelijk het een en ander voor wat we vervolgens zouden moeten doen.
Staatssecretaris Mansveld:
Wij hebben inderdaad gezegd dat de 2°C-grens een
belangrijke grens is. Ik hoop ook dat wij dat kunnen vaststellen in Parijs.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik zou het toch graag wat scherper hebben. Is het kabinet
van mening dat het noodzakelijk is om de klimaatverandering te beperken tot maximaal 2°C?
Staatssecretaris Mansveld:
Zoals ik al zei, denk ik dat het een belangrijke mijlpaal zou
zijn. Ik wil echter weten hoe wij dat op papier krijgen in
Parijs.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Mijn vraag ging niet over Parijs. Mijn vraag gaat over de
mening van het kabinet.

Staatssecretaris Mansveld:
Ik heb gezegd dat het voor ons een belangrijke mijlpaal is.
Ik heb daaraan toegevoegd dat ik graag wil dat het in Parijs
duidelijk op papier komt, maar dat zullen we in Parijs zien.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik zou het heel merkwaardig vinden als een staatssecretaris
van PvdA-origine er nu opeens mist over laat ontstaan of
het kabinet de doelstelling onderschrijft. Onderschrijft het
kabinet de 2°C-doelstelling?
Staatssecretaris Mansveld:
Ik heb daarop net antwoord gegeven. Ja, dat is de mijlpaal
voor het kabinet. Ik zie geen mist. Mevrouw Van Tongeren
ervaart mist, maar die is er wat mij betreft niet.
Er is gevraagd waarom niet is gekozen voor sprongcassatie.
Ik denk dat dat de belangrijkste vraag is van bijna alle fracties ...
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik wil nog even terugkomen op het vorige punt. De staatssecretaris gaf aan waarom het kabinet in hoger beroep gaat.
Een van de vier blokjes was dat het causale verband tussen
uitstoot in Nederland en klimaatverandering in twijfel wordt
getrokken. Als we dat causale verband in twijfel trekken,
wat zijn we dan überhaupt aan het doen met het Nederlandse klimaat- en energiebeleid?
Staatssecretaris Mansveld:
Ik heb gezegd dat wij de uitspraak op een viertal punten
laten toetsen. We hebben gisteren hoger beroep aangetekend en dit zijn de vier hoofdonderwerpen. De inhoud
daarvan zullen we in de aankomende week op papier zetten,
want er moet natuurlijk ook een inhoudelijk beroep komen.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Twijfelt de staatssecretaris nu echt dat er een causaal verband is tussen de uitstoot in Nederland en de klimaatverandering? Dat zou een heel aparte stap zijn in dit debat.

Staatssecretaris Mansveld:
Die heb ik net aangegeven. Ik denk dat het belangrijk is dat
wij vaststellen dat klimaatneutraliteit en klimaatweerbaarheid in de tweede helft van deze eeuw moeten worden
bereikt. Ik heb dat ook bewerkstelligd in de Milieuraad
afgelopen vrijdag. Dat betekent nul uitstoot.

Staatssecretaris Mansveld:
Wij hebben eerder gezegd dat de vraag is in hoeverre
Nederland een effectieve bijdrage kan leveren aan de
beperking van de mondiale uitstoot. Onze uitstoot is 0,4%
of nog minder van de mondiale uitstoot. De grote uitstootlanden zitten natuurlijk op andere percentages. In die context wordt naar dat causale verband gekeken.

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Met de Partij voor de Dieren ben ik plotseling verontrust.
Ik heb minister Kamp herhaaldelijk gevraagd en ik heb
herhaaldelijk een bevestiging gekregen, voor hem van
minister Verhagen, dat de 2°C-doelstelling door het kabinet
wordt onderschreven. De staatssecretaris doet daar nu wat
mist over ontstaan. Ik wil helder — "klip-en-klaar" schijnen
we niet meer te mogen zeggen — horen dat dit kabinet op
het standpunt staat dat het van belang is voor de wereld
om de 2°C-doelstelling te halen. Hoe we daar komen, laten
we dan nog even in het midden.

Er is gevraagd: waarom gaat het kabinet niet rechtstreeks
naar de Hoge Raad in sprongcassatie? In sprongcassatie
bij de Hoge Raad kunnen de vaststelling en interpretatie
van de feiten door de rechtbank niet meer worden bestreden. De rechtbank heeft wat ons betreft een aantal feiten
niet juist vastgesteld. De rechtbank heeft op punten een
interpretatie van de feiten gehanteerd, waar de Staat het
niet mee eens is. De rechtbank bouwt bij zijn beoordeling
van de vraag of de Staat meer moet doen om de uitstoot
van broeikasgassen te verminderen, voort op de door hem
vastgestelde feiten en uitgangspunten. Als deze feiten en

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

24 september 2015
TK 6

6-4-18

uitgangspunten niet bestreden kunnen worden of niet door
een hogere rechter beoordeeld kunnen worden, dan is dat
niet juist. Een voor de Staat positieve uitspraak van de Hoge
Raad levert geen inhoudelijk eindoordeel. Dat geschil wordt
dan terugverwezen, waardoor de totale procedure potentieel
langer duurt.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Waarom heeft de landsadvocaat tijdens de rechtszaak dan
geen bezwaar aangetekend tegen de vaststelling van die
feiten?
Staatssecretaris Mansveld:
De uitspraak is een lang epistel van enkele tientallen
pagina's. Ik niet dat het goed is als wij die pagina's hier
gaan analyseren. De constatering is dat wij in hoger beroep
willen gaan, dat wij dat beroep aangetekend hebben en dat
dat de volgende stap zal zijn.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik vind het argument "ik wil het omdat ik het wil" nooit het
meest overtuigende. De staatssecretaris voert als argument
aan dat de rechter zich in zijn uitspraak baseert op een
aantal feiten die de Staat nu betwist. Dan is een heel logische vraag: waarom zijn die dan niet betwist in het proces
dat net geweest is?
Staatssecretaris Mansveld:
Een aantal feiten is betwist en een aantal feiten kunnen
worden betwist. Hoe de Staat de rechtszaak heeft gevoerd,
staat in de pagina's die bij de Kamer voorliggen. Wij gaan
nu die stap zetten. De Kamer weet waarom wij de sprongcassatie willen doen. Daar ben ik ook altijd heel transparant
over geweest. Ik heb de Kamer daar in september over
bericht. Ik heb de Kamer daar van de week nog over bericht.

wat is mogelijk en wat is effectief, maar dan ook daadwerkelijk voor 2020? Wat zou daarna pas effectief zijn? Wat zijn
de kosten die daaraan verbonden zijn? Die weging moet
goed gemaakt worden, want wij kunnen een heleboel
maatregelen bedenken — ik heb ontzettend veel input gehad
van heel veel partijen, die maatregelen hebben aangedragen
— maar het is belangrijk dat ze op de juiste wijze gewogen
worden. Maatregelen die wellicht een groot politiek draagvlak hebben, kunnen namelijk wel effectief zijn maar bijvoorbeeld niet voor 2020. Die weging moet goed plaatsvinden.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik ben blij om te constateren dat de staatssecretaris in elk
geval bevestigd heeft dat het vonnis uitgevoerd wordt, ook
als het in hoger beroep eventueel vernietigd wordt.
De heer Smaling (SP):
Het staat het Rijk helemaal vrij om in hoger beroep te gaan
— dat heb ik ook in mijn eerste termijn gezegd — maar ik
krijg toch een beetje de indruk van de slechte verliezer als
ik de argumentatie van de staatssecretaris hoor. We hebben
afgelopen zondag gezien dat de eisende partij deze zaak
buitengewoon zorgvuldig heeft voorbereid. Die eisende
partij is ook niet gek en dacht: het is nogal wat wat we hier
aangaan. Was de landsadvocaat nou gewoon niet goed
voorbereid? Waarom komt de staatssecretaris nu met
allerlei inhoudelijke argumenten, terwijl je toch mag aannemen dat alles tot in de puntjes is voorbereid en onderdeel
uitmaakt van het vonnis dat we hebben kunnen vernemen?

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik sta nog even bij te komen van het feit dat het Nederlandse
kabinet nu blijkbaar de 2°C-doelstelling niet meer onderschrijft. Maar is het zo dat het kabinet zich eigenlijk rot
geschrokken is en nu de landsadvocaat op zijn kop heeft
gegeven door te zeggen: je hebt daar helemaal niet je best
gedaan; wij gaan alles weer tot op de bodem uitpluizen om
ons hier onderuit te draaien? Ondertussen zegt het kabinet
ook: natuurlijk is klimaatverandering belangrijk; wij gaan
het vonnis uitvoeren. Wat is het nou? Gaat de Staat nu alles
op alles zetten om dat vonnis uit te voeren en om klimaatverandering tegen te gaan? Of gaan wij ons in alle bochten
wringen om hier onderuit zien te komen?

Staatssecretaris Mansveld:
Ik vind het wel opmerkelijk dat het begrip "slechte verliezer"
wordt gebruikt. Anderhalf jaar geleden, toen Urgenda de
zaak begon, heb ik gezegd dat ik het goed vind dat gebruik
wordt gemaakt van de wegen die er zijn. Maar als er dan
een uitspraak komt die zodanig is dat we ons afvragen of
de positie die de rechter heeft ingenomen effect kan hebben
op ander beleid, is het logisch dat wij duidelijkheid willen
krijgen van een hogere rechter. Daarin kunnen we de feiten
meenemen zoals die zijn geïnterpreteerd door de rechter.
Een aantal feiten betwisten we natuurlijk helemaal niet. Met
het doel van minimaal -20% voor 2030 kwam Nederland
als eerste binnen Europa. Europa heeft die ambitie overgenomen. Op het mondiale speelveld heeft Europa by far het
meest ambitieuze bod neergelegd. Sterker nog: dat bod
was minimaal 40%. De taak is nu aan ons om de rest van
de wereld te verleiden om mee te gaan naar die 40%. Als
dat lukt, kunnen wij ons daaraan committeren. Vandaar die
minimaal 40%. Ik denk dat we daar nog een lange weg te
gaan hebben, waarover ik niet altijd even optimistisch ben.
Maar ik ben van nature een optimistisch mens.

Staatssecretaris Mansveld:
Ten eerste ben ik niet onduidelijk geweest over de 2°Cdoelstelling. Ten tweede heeft het kabinet vanaf dag één
gezegd: wij voeren het vonnis uit. De Kamer weet dat er
een ibo (interdepartementaal beleidsonderzoek) loopt op
dit moment. Wij vinden het heel belangrijk om te bekijken
of alle maatregelen gelijkelijk en op dezelfde wijze gewogen
worden. Dat gebeurt in dat ibo. Het is belangrijk dat ook
bekeken wordt wat de kosten zijn van maatregelen tegen
broeikasgassen en welke effectief zijn. De vraag is immers:

De heer Smaling (SP):
Als je zou hebben gekozen voor die sprongcassatie, dan
krijg je antwoord op vragen waarnaar we allemaal benieuwd
zijn. Maar als de staatssecretaris straks in Parijs in de spotlights staat, wordt ze beschouwd als iemand die deze
rechtszaak heeft zien gebeuren. Je kunt dat in je voordeel
aanwenden. Nota bene in Pakistan is pas geleden nog een
uitspraak gedaan over klimaatverandering, waarbij een
boer de eisende partij was. We zijn trendsetter. In Parijs kan
de staatssecretaris gangmaker en voortrekker worden door

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

24 september 2015
TK 6

6-4-19

wat hier de afgelopen maanden is gebeurd. Het hoger
beroep remt dat af. Dan ben je niet tevreden en gooi je je
kont tegen de krib. Dat vind ik zonde, want de staatssecretaris laat de kans die dat biedt, lopen.
Staatssecretaris Mansveld:
Ik vind de uitspraken van de heer Smaling over ontevredenheid absoluut niet van toepassing op Nederland en de
mondiale inzet. Wij hebben gezegd dat we dit vonnis bij
voorraad gaan uitvoeren. Er loopt een ibo. De minister zal
straks nog op een aantal inhoudelijke zaken ingaan, en ook
op de motie-Klaver. Ik vind het belangrijk dat we de uitvoering daarvan ter hand nemen en wel direct. Dat doen we
dan ook.
De heer Remco Dijkstra (VVD):
De rechter heeft heel veel moeite gedaan en 57 pagina's
nodig gehad om een vonnis te wijzen. Daarin wordt de
staatssecretaris zelf zelfs geciteerd. De landsadvocaat heeft
het in mijn optiek een beetje laten lopen. Moeten we nu
achteraf concluderen, zeker omdat de staatssecretaris zelf
wordt aangehaald in het vonnis, dat het allemaal niet zo
handig is en dat de staatssecretaris wat steken heeft laten
vallen die nu moeten worden gerepareerd? Zijn we ervan
uitgegaan dat het wel los zou lopen en dat de zaak nietontvankelijk zou worden verklaard? Is sprake van onderschatting? Dat gevoel krijg ik namelijk heel sterk. Want we
hebben weinig dingen betwist. Dat gaan we nu gelukkig
wel doen, maar dat hadden we natuurlijk veel eerder moeten doen.
Staatssecretaris Mansveld:
De heer Dijkstra heeft gevraagd, met welke boodschap de
landsadvocaat op weg is gestuurd. Het standpunt van de
regering wijkt feitelijk en juridisch af van dat van Urgenda.
Al deze punten zijn ingebracht bij de rechtbank en zullen
opnieuw worden ingebracht bij het gerechtshof. De rechtbank heeft niet al die punten overgenomen. Daarom gaat
het kabinet in hoger beroep tegen deze uitspraak, nog los
van de vraag hoe zich dat verhoudt in de trias politica. Kan
dit effecten hebben op andere beleidsterreinen? Op enkele
punten is er, zoals ik al heb aangegeven, geen verschil,
bijvoorbeeld over het bestaan van klimaatveranderingen
en het feit dat dat een ernstig probleem is. Het geschil met
Urgenda gaat uitsluitend over de mate van reductie voor
2020.
De voorzitter:
Mijnheer Dijkstra, nog een aanvullende vraag?
De heer Remco Dijkstra (VVD):
Het klopt wat de staatssecretaris allemaal zegt, maar de
rechter geeft daar zijn eigen draai aan. De staatssecretaris
zei terecht dat je klimaatbeleid in mondiaal perspectief moet
zien, maar de rechter heeft er wel een eigen draai aan
gegeven. Die zegt namelijk: ik ga alleen over Nederland en
ik vind dat Nederland meer moet doen. Er is dus wel aanleiding gegeven om tot zo'n rare uitspraak te komen.

Staatssecretaris Mansveld:
Daarom leggen we de uitspraak ook voor aan een hogere
rechter. Natuurlijk is het belangrijk om te zien hoe een
hogere rechter naar deze uitspraak kijkt.
Ik voer het vonnis van de rechter zoals het er nu ook ligt,
uit. De Kamer en ik kennen de lijsten en onderzoeken met
voorstellen voor technische maatregelen om die 25%
broeikasgasreductie te bereiken. Dat heb ik net ook al
gezegd. Daar hoort echter ook een gedegen onderzoek met
inzicht in de maatschappelijke kosten en neveneffecten bij,
inclusief een inschatting ervan welke maatregelen op lange
termijn ook positief bijdragen aan ons klimaatdoel. Alleen
op basis daarvan kan een goede afweging worden gemaakt.
De heer Kamp zal verder ingaan op de maatregelen en alles
wat is genoemd met betrekking tot alle onderzoeken die
voorliggen.
De heer Madlener (PVV):
Even over de consequenties van dat klimaatbeleid. Ik hoor
de staatssecretaris zeggen: wij gaan dat vonnis gewoon
uitvoeren. Maar ik moet toch constateren dat dat vonnis
van de rechter ver boven de lijn uitgaat waar we nu op
afstevenen. Dat betekent dus dat er nog heel veel op ons
afkomt. Begrijpt de staatssecretaris dat, als je hier de elektriciteitsprijzen enorm laat oplopen of andere maatregelen
neemt die ons bedrijfsleven schaden, die banen dan verplaatst zullen worden naar China? We kunnen hier Hoogovens wel sluiten, maar als China die productie overneemt,
wordt het daar echt niet beter van. Begrijpt de staatssecretaris dat Nederland economisch geen eiland is?
Staatssecretaris Mansveld:
Belangrijk is om te bezien of de maatregelen effectief zijn,
wat ze kosten — daarbij gaat het niet alleen om de financiële
maar ook andersoortige impact van die maatregelen — en
of daar draagvlak voor is. Die vragen moeten beantwoord
worden en daarom is het belangrijk dat alle maatregelen
eerst bekeken en getoetst worden, en dat er dan duidelijkheid komt over de vraag wat wel effectief is. Misschien zijn
er nog wel vervolgvragen. Er komt een ibo. En het kabinet
wil daar een reactie op voorbereiden maar ook kijken wat
er verder nog onderzocht zou moeten worden.
De heer Madlener (PVV):
Of maatregelen effectief zijn? Het kan best zijn dat het in
Nederland effectief is, en dat wij, als Hoogovens in Nederland sluit, minder uitstoot hebben. Maar kijkt de staatssecretaris bij die effectiviteit ook naar verplaatsing van
Nederlandse welvaart en banen naar het buitenland? Gaat
zij dat ook toetsen bij die effectiviteit? En kijkt zij ook naar
de banen die het hier zou kosten?
Staatssecretaris Mansveld:
Ik wil het niet afschuiven, maar de minister van Economische Zaken zal de vragen over de maatregelen en de effecten daarvan beantwoorden.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik ga even door waar mevrouw Van Tongeren eindigde. Ik
heb een concrete vraag voor de staatssecretaris. Zij zegt

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

24 september 2015
TK 6

6-4-20

dat zij het vonnis gaat uitvoeren. Gaat zij het vonnis ook
uitvoeren als het in hoger beroep vernietigd wordt? Blijven
de -25% voor 2020 en het doel voor 2030 dan staan en gaat
het kabinet daar dan toch mee aan de slag?
Staatssecretaris Mansveld:
Ik ben over het algemeen geneigd om niet in te gaan op
als-danvragen. Dat ga ik ook hierbij niet doen. Er komt een
hoger beroep. Ik heb geen idee hoe het vervolg zal zijn. Bij
voorraad moet er geleverd worden. Dat betekent dat wij in
die zin het vonnis gewoon gaan uitvoeren.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Dat is van belang omdat het kabinet zegt: wij gaan het
vonnis uitvoeren. Maar nu zegt het dus alleen: we gaan het
vonnis uitvoeren, zolang de rechtszaak loopt. Dat is wel een
belangrijke precisering.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ik heb de brief van de staatssecretaris voor me liggen
waarin zij schrijft: ik ga het vonnis uitvoeren. Tegelijkertijd
wordt, ook in dit debat, verwezen naar allerlei onderzoeken
die nog plaatsvinden. Als wij met elkaar weten dat er echt
een schep bovenop moet, waar is de afgelopen weken dan
uit gebleken dat er extra maatregelen worden getroffen? Ik
zie nu dat we gewoon doorgaan met de dingen die we al
wilden doen. We gaan onderzoeken uitvoeren. Tegelijkertijd
zegt de staatssecretaris namens het kabinet: we gaan het
vonnis uitvoeren. Ik vind dat daar op de een of andere
manier een discrepantie tussen zit.
Staatssecretaris Mansveld:
Ik zou het uitermate onzorgvuldig vinden als we nu op enig
punt beginnen in al de lijsten die er zijn, zonder dat we een
gelijke weging van de verschillende maatregelen hebben.
Ik vind het belangrijk dat alle maatregelen naast elkaar
worden gelegd en op gelijke wijze worden gewogen. Dat
ibo loopt nu. Ik denk dat het belangrijk is dat we dit
afwachten. Gelukkig stappen we in een lopend onderzoek,
waar we met deze blik naar kunnen kijken en waarvan we
de uitkomsten op basis van deze situatie kunnen beoordelen. Het ibo loopt geen jaren. Ik vind het belangrijk dat we
de uitkomsten afwachten en heel goed kijken wat de effecten zijn van de maatregelen. Zijn dat nu daadwerkelijk
effecten die voor 2020 plaatsvinden of zijn het effecten die
pas lang na daarna optreden? We hebben het namelijk over
de doelstelling voor 2020, dus het is belangrijk dat we heel
secuur kijken wanneer welke effecten optreden om de 25%
te halen. Daar moet naar gekeken worden. Ik begrijp dat
mevrouw Dik-Faber ongeduldig is, dat siert haar, maar we
moeten grondig en zorgvuldig kijken voordat we stappen
zetten. Ik vind namelijk dat er goede stappen gezet moeten
worden.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Eigenlijk zegt de staatssecretaris dat er nu nog allerlei
onderzoeken lopen en dat wij pas aan de slag gaan met het
uitvoeren van het vonnis als alle onderzoeken op tafel liggen, het kabinet zijn standpunt heeft geformuleerd en de
Kamer het debat erover heeft gevoerd. Hoe lang moeten
we daar nog op wachten? En hoe moet ik dit duiden als ik

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

het afzet tegen de uitspraak van minister Koenders in Alaska
dat het geen vijf voor twaalf is, maar twaalf uur? Die tijd
kunnen we ons toch niet veroorloven? Er zijn toch maatregelen, zoals energiebesparing, waarmee we nu meteen aan
de slag kunnen gaan?
Staatssecretaris Mansveld:
Mevrouw Dik-Faber doet voorkomen alsof we nergens mee
aan de slag zijn. Dat is natuurlijk een vreemde constatering.
Ik weet niet hoe de minister van Economische Zaken het
straks gaat formuleren, maar ik heb een klein vermoeden
dat hij gaat opsommen wat er inmiddels allemaal al
gebeurt. Het kabinet heeft stappen gezet om een aantal
doelen te bereiken. Er is een uitgebreid maatregelenpakket.
Mevrouw Dik-Faber suggereert dat we nu pas gaan kijken
naar onderzoeken en dat we daarna pas iets zouden gaan
doen. Dat vind ik een zeer onjuiste interpretatie. Belangrijk
is dat we weten wat effectieve maatregelen zijn. We moeten
immers snel weten hoe we die 25% in 2020 kunnen bereiken. De suggestie wordt gewekt dat we dit allemaal doen
met het idee dat we een andere kant opgaan als er een
nieuwe uitspraak komt. We kunnen echter niet weten hoe
het gaat lopen. Het kabinet heeft gezegd dat het uitvoering
geeft aan het vonnis. Het kabinet heeft gezegd dat het kijkt
naar de maatregelen voor CO2-reductie in het ibo, hoe het
deze maatregelen kan beoordelen en of ze daadwerkelijk
effectief kunnen zijn voor 2025. Ik denk dat we er zeer actief
mee aan de gang zijn.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Komt het kabinet met een set voorstellen voor wijzigingen
in de begroting en het belastingplan zodat wij voldoen aan
het vonnis van de rechter in deze klimaatzaak?
Staatssecretaris Mansveld:
Ook dat is een aanname waarvoor we eerst moeten weten
welke maatregelen effectief zijn om de 25% te bereiken. We
moeten dus eerst weten wat we hebben gewogen en wat
effectief kan zijn. Welke stappen er dan gezet worden,
bepalen we daarna pas.
De voorzitter:
Mevrouw Van Tongeren, tot slot.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Er is één gratis maatregel. Dat is het omlaag brengen van
de maximumsnelheid. Alle andere maatregelen brengen
kosten of investeringen met zich mee. Die zullen hun neerslag moeten hebben in de begroting of in het belastingplan.
Ik hoor daarom graag een helder ja of nee. Komen er wijzigingen in het belastingplan en in de begroting voor 2016
of komen die er niet?
Staatssecretaris Mansveld:
Daarop is geen antwoord te geven. Ik heb gezegd welke
stappen wij eerst zetten om te zien welke maatregelen
effectief zijn om het vonnis uit te voeren.

24 september 2015
TK 6

6-4-21

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Het CDA heeft aangegeven dat het graag de evaluatie van
het energieakkoord naar voren zou willen halen. Ook heeft
de fractie tijdens een interruptie aangegeven dat ze graag
zou zien dat de maatregelen begin volgend jaar helder zijn,
na alle onderzoeken die nog volgen. Ziet de staatssecretaris
de kans om dat in het eerste kwartaal aan de Tweede Kamer
te presenteren? Ik kan me voorstellen dat op dat moment
nog niet alles 100% is uitgekristalliseerd, maar dan hebben
we wel de richting en kunnen we vanuit die richting
bespreken of er nog nadere zaken moeten worden onderzocht. Zo kunnen bij de begroting van 2017 daadwerkelijk
stappen gezet worden. Hoe kijkt de staatssecretaris daar
tegenaan?
Staatssecretaris Mansveld:
Dat hangt natuurlijk ook af van wat er uit de onderzoeken
komt. Het kabinet heeft gezegd: in de eerste helft van 2016.
Dat is om ervoor te zorgen dat we dan ook onze afspraak
kunnen nakomen. Of dat in maand vier, vijf of zes is, kan ik
op dit moment niet zeggen. Dat hangt af van de uitkomst
van de onderzoeken die gedaan worden, en van de vraag
of er aanvullende zaken nodig zijn. Het is belangrijk dat er,
om uitvoering te geven aan de 25%, een pakket moet komen
dat effectief is. Dat zal dan eerst samengesteld moeten
worden.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Is de staatssecretaris eventueel bereid om nog wel de toezegging te doen dat we die onderzoeken voor het zomerreces van volgend jaar kunnen bespreken? Dan kunnen we
ook een richting aangeven, zodat we nog wat kunnen doen
bij de begroting voor 2017. Ik hoor graag of de staatssecretaris in ieder geval wil proberen om dat mogelijk te maken.
Staatssecretaris Mansveld:
In de brief staat dat het kabinet in de eerste helft van 2016
met een reactie komt.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Sorry hoor, maar dit is nog niet de toezegging dat we
daarover vervolgens nog voor het zomerreces daadwerkelijk
richtinggevend kunnen spreken. Anders wordt het gewoon
weer over het zomerreces heen getild, en voor je het weet,
kunnen we de maatregelen weer niet betrekken bij de
begrotingsbehandeling.
Staatssecretaris Mansveld:
Als het kabinet zegt dat het in de eerste helft van 2016 met
een reactie komt, betekent dat dat het woord "richtinggevend" daaraan zeker invulling kan geven en dat de Kamer
dus voor het zomerreces in ieder geval materiaal heeft om
over de richting te kunnen praten.
De voorzitter:
Gaat u verder.
Staatssecretaris Mansveld:
Dit is mijn beantwoording, voorzitter.

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

Minister Kamp:
Mevrouw de voorzitter. Mijn collega heeft al aangegeven
op welke punten wij het van belang vinden om in hoger
beroep een uitspraak te krijgen. Misschien kan ik er vanuit
mijn eigen verantwoordelijkheid nog even een paar van die
punten uithalen.
Het eerste punt waarvan wij denken dat het goed is om het
opnieuw inhoudelijk te laten beoordelen, is de harde 25%
reductie van de uitstoot van broeikasgassen die voor het
jaar 2020 aan Nederland wordt opgelegd. De rechtbank
gaat ervan uit dat er sprake is van een absolute, wetenschappelijke ondergrens, die op individuele staten zoals Nederland van toepassing zou zijn. Dat is niet zo. Het gaat om
onderzoeken van het IPCC, de club van de Verenigde Naties
die alle gegevens over het klimaat verzamelt, beoordeelt
en van commentaar voorziet. Dat IPCC heeft juist geen vaste
normen vastgesteld. Ze hebben meerdere scenario's,
meerdere verwachtingen opgesteld. Op grond daarvan is
er een uitkomst gekomen, maar die kan niet zomaar eenop-een worden vertaald naar individuele staten voor het
jaar 2020, zoals de rechter in het geval van Nederland in
deze uitspraak wel heeft gedaan. Dat is het eerste punt.
Het tweede punt is dat de rechter stelt dat de reductie van
broeikasgassen helemaal op Nederlandse bodem moet
plaatsvinden. Dat betekent echter dat instrumenten die wij
internationaal hebben afgesproken om de Kyotodoelstelling
te halen die destijds is vastgesteld, niet gebruikt zouden
mogen worden. Kyotorechten staan voor emissiereductie
elders in de wereld. Daar sprak de heer Dijkstra over. Het
opkopen van Kyotorechten levert geen reductie op Nederlandse bodem op, maar je bereikt er wel de beoogde
effecten mee voor het klimaat. Wij vinden het dus niet
logisch om te zeggen dat die reductie helemaal op Nederlandse bodem zou moeten plaatsvinden, en daarmee
voorbij te gaan aan wat er in Kyoto is afgesproken.
Nu kom ik op het derde punt. Overigens zijn de punten die
ik noem, niet uitputtend. Er zijn er nog meer. Maar het derde
punt dat ook inhoudelijk beoordeeld zal moeten worden,
is dat de rechter voorbijgaat aan de werking van het Europese emissiehandelssysteem ETS. De heer Dijkstra begon
daar ook over. Het ETS is een Europese afspraak. Het kent
zijn Europese emissieplafond. Daar valt de hele energiesector onder en ook de energie-intensieve industrie. Als wij in
Nederland emissiereductie in die sectoren realiseren, is het
effect van het ETS dat die dus elders in Europa ingevuld
wordt. Per saldo bereik je dan niets voor het klimaat. Het
enige wat Nederland zou kunnen doen, is in de eerste plaats
die maatregelen nemen en in de tweede plaats ETS-rechten
uit de markt gaan kopen, corresponderend met wat
Nederland met die maatregelen heeft bereikt. Dat zou
betekenen dat wij twee keer kosten maken. De eerste keer
maken wij kosten om ervoor te zorgen dat die maatregelen
uitgevoerd worden en de tweede keer maken wij kosten
om de ETS-rechten uit de markt te kopen. Het twee keer
maken van kosten is niet kostenefficiënt. Het is belangrijk
dat het gerechtshof een nieuwe inhoudelijke afweging en
beoordeling maakt van die dingen.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik kan het argument van het ETS dat de minister gebruikt,
in grote lijnen wel volgen. De Commissie heeft nu echter

24 september 2015
TK 6

6-4-22

ook interessante voorstellen gedaan voor een prijsstabiliteitsmechanisme waarbij rechten uit de markt worden
genomen. Dat zou op een variabele manier gedaan kunnen
worden. In dat nieuwe systeem zou, zoals ik het heb
begrepen, een afschakeling van bijvoorbeeld de Nederlandse kolencentrales wel degelijk leiden tot een vermindering van de uitstoot van CO2.

De voorzitter:
En wat is uw vraag?
De heer Jan Vos (PvdA):
Het effect wordt daar naar mijn mening door gecompenseerd. Heb ik dat goed begrepen? Is die mogelijkheid
inderdaad gecreëerd of zie ik dat verkeerd?
Minister Kamp:
Die duidelijkheid is er wat mij betreft nog niet. Ik vind het
wel gewenst om het effect dat de heer Vos benoemt, te
bereiken. Het ETS is nog niet zo ver dat dat bereikt zal
worden. Ik denk dat het risico en de feitelijke situatie op dit
moment nog steeds zo is, dat er, als Nederland maatregelen
neemt, elders in Europa ruimte ontstaat om in te vullen. De
enige manier om zeker te weten dat je het beoogde effect
bereikt, is dan om de rechten uit de markt te halen. Als het
ETS gewijzigd wordt en het waterbedeffect verdwijnt, is
dat mooi meegenomen.
De voorzitter:
Tot slot, mijnheer Vos.
De heer Jan Vos (PvdA):
Is de minister bereid om in de onderzoeken die nu worden
uitgevoerd — wij spreken er immers over dat die 25% in
2020 bereikt zou moeten worden — de vraag mee te nemen
welk effect de huidige voorstellen van de Commissie inzake
de wijziging van het ETS met betrekking tot het prijsstabiliteitsmechanisme zouden sorteren? Zou dan het waterbedeffect nog steeds of niet meer plaatsvinden?
Minister Kamp:
Het lijkt me heel nuttig om de informatie met de Kamer te
delen waaruit de conclusie getrokken kan worden die de
heer Vos wenst te trekken.
De voorzitter:
Ik wil benadrukken dat het debat echt gaat over de uitspraak
van de rechter. Inhoudelijke debatten over klimaat enzovoorts moeten op andere momenten aan de orde komen,
hoewel ik begrijp dat alles met alles te maken heeft.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Het verbaast mij om twee redenen dat minister Kamp zo
stellig is over zijn uitspraken over het ETS. De eerste reden
is dat de rechter niet aan de Staat heeft opgelegd hoe die
25% gerealiseerd moet worden en dat het dus geheel aan
de minister is om te bepalen of hij dat binnen of buiten het
ETS wil doen. De tweede reden is dat de Europese Commis-

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

sie een effectbeoordeling heeft gemaakt waarin staat dat
er eigenlijk maar zeer beperkt aanwijzingen zijn dat het
waterbedeffect werkelijk bestaat. Om die twee redenen
snap ik het verweer van de minister eigenlijk niet zo goed.
Minister Kamp:
Toch denk ik dat de rechter uitdrukkelijk gesteld heeft dat
de reductie op Nederlandse bodem moet plaatsvinden. Dit
betekent dat het opkopen van Kyotorechten, waarmee je
elders in de wereld emissiereductie bereikt, niet kan. Dat is
het eerste punt dat ik aanvoerde. Het tweede punt is dat de
rechter in het door hem geformuleerde vonnis voorbij is
gegaan aan de huidige effecten, de huidige werking van
het Europese emissiehandelssysteem ETS. Ik denk dat dit
punt inhoudelijk opnieuw moet worden beoordeeld.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik heb de uitspraak hier voor mij. In paragraaf 4.81 op
pagina 51 staat dat de rechter heel duidelijk ingaat op het
waterbedeffect van het ETS, de emissiereducties die
Nederland onder de ETS-sector zou realiseren en wat dit
al dan niet voor additionele effecten zou hebben. De rechter
is daar dus prima op ingegaan en ik snap niet waarom de
minister nu zegt dat de rechter het niet heeft meegewogen.
Minister Kamp:
Natuurlijk is de rechter op alle aspecten ingegaan, maar bij
een aantal aspecten heeft hij afwegingen gemaakt en is hij
tot een conclusie gekomen waar wij het inhoudelijk niet
mee eens zijn. Daarom achten wij het gewenst dat dit
inhoudelijk opnieuw wordt beoordeeld door een rechter.
De mogelijkheid van cassatie, ook sprongcassatie, is daar
niet bruikbaar voor. Daarvoor moet je een nieuwe inhoudelijke afweging hebben en die kun je bereiken als je in hoger
beroep gaat.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Zoals ik het vonnis heb begrepen, gaat het over gevaarzetting. De essentie is: is er gevaarzetting voor de burgers van
Nederland en hun kinderen, en ook voor mensen in andere
landen. Daarbij zoekt de rechter naar een ondergrens. Dat
is een heel andere redenering dan die de minister nu toelicht. Is de minister het ermee eens dat het in deze zaak over
gevaarzetting gaat en dat de rechter zoekt naar de absolute
ondergrens die kan worden opgelegd aan degene die niets
doet om de burgers te beschermen tegen dit gevaar? Op
die wijze construeert de rechter die 25%.
Minister Kamp:
Dat kan de rechter doen, met alle respect voor de rechter.
Ik ben van mening dat er geen absolute wetenschappelijke
ondergrens is die van toepassing is op individuele staten.
De onderzoeken van IPCC geven juist geen harde vaste
normen die kunnen worden vertaald naar individuele staten;
ze zijn een uitwerking van meerdere scenario's en verwachtingen. Dat is dus iets anders. Als je die afweging maakt, is
een andere conclusie mogelijk. Daarom acht ik het van
belang dat ook over dit inhoudelijke punt een uitspraak
komt in hoger beroep.

24 september 2015
TK 6

6-4-23

Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
De minister zegt dus dat er geen gevaarzetting is voor de
burgers van Nederland bij het huidige kabinetsbeleid. Dat
is het fundamentele geschilpunt met de uitspraak van de
rechter. Dit betekent dat de landsadvocaat van alles heeft
laten liggen.
Minister Kamp:
Mevrouw Van Tongeren trekt allerlei conclusies die ik niet
trek. Ik heb gezegd dat wij van mening zijn dat op een aantal
punten een herbeoordeling moet plaatsvinden. Wij hebben
juridische en inhoudelijke bezwaren. De juridische bezwaren
zijn aan de orde geweest. Ik heb drie inhoudelijke bezwaren
genoemd waarvoor ik een andere conclusie denkbaar en
mogelijk wenselijk acht als de rechter een afweging maakt.
Dit kun je in hoger beroep bereiken. Die drie punten waarover naar mijn mening een nieuwe inhoudelijke afweging
moet worden gemaakt, heb ik al genoemd.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik wil scherp krijgen welke afweging het kabinet heeft
gemaakt. Twee partijen vormen samen de coalitie. De Partij
van de Arbeid heeft gezegd dat het haar om de principiële
rechtsvragen gaat. Daartegen maakt eigenlijk niemand in
de Kamer bezwaar. Wij zien daar allemaal het belang van
in. Dat kan in cassatie. De VVD wil ook inhoudelijk de kermis
optuigen. Namens het kabinet wordt nu gezegd dat het om
de principiële rechtsvragen gaat, maar ook om inhoudelijke
verschillen.
De voorzitter:
Waar wilt u naartoe, mevrouw Ouwehand?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Kunnen wij concluderen dat de VVD hier haar zin heeft
gekregen?
Minister Kamp:
Die conclusie begrijp ik niet goed. Het kabinet maakt een
eigen afweging. Wij hebben de uitspraak beoordeeld en
zijn in de eerste plaats tot de conclusie gekomen dat die
uitspraak bij voorbaat uitvoerbaar is en dat wij dus maatregelen moeten nemen. In de tweede plaats heeft het kabinet
vastgesteld dat er zowel juridische als inhoudelijke bezwaren zijn. Die hebben wij onder ogen gezien en dat heeft
ertoe geleid dat wij van mening zijn dat er hoger beroep
moet worden aangetekend; dat is inmiddels gebeurd. Dat
is een zelfstandige afweging van het kabinet. Het is niet zo
dat het kabinet gaat zitten kijken wie we deze keer eens zijn
zin zullen geven. Nee, het kabinet komt zelf tot een analyse
en een conclusie.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik snap dat de minister de ruimte neemt die de Kamer hem
geeft, maar ik wil de discussie even afpellen. Als de Kamer
vandaag besluit — daar is eigenlijk een meerderheid voor
— het kabinet te vragen om het hoger beroep in te trekken
en alsnog over te gaan tot cassatie, dan blijft staan dat de
principiële rechtsvragen kunnen worden beantwoord maar
het inhoudelijke deel niet. We hebben daar een Kamermeer-

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

derheid voor, want de Partij van de Arbeidfractie heeft al
volmondig onderschreven dat het oordeel van de rechter
nog maar het begin is van wat we moeten doen.
Minister Kamp:
Ook die conclusie kan ik niet onderschrijven. Ik heb aangegeven dat het kabinet van mening is dat er hoger beroep
moet worden aangetekend. Uit de eerste termijn heb ik nog
niet de conclusie hoeven trekken dat steun van de Tweede
Kamer daarvoor achterwege zal blijven. Ik denk dus dat die
steun er zal zijn. Dat betekent dat wij het hoger beroep zullen afwachten en zullen kijken naar de uitkomst.
De heer Smaling (SP):
De minister haalt het emissiehandelssysteem aan. Dat
functioneert slecht en dat zal vrees ik altijd het geval zijn.
Dat ligt niet aan de minister, maar de manier waarop hij
het nu inzet, brengt ons wel in een soort prisoners dilemma.
Zolang dat systeem niet functioneert, zal je altijd tegen
kosten aanlopen als je rechten uit de markt wil halen. Ik kan
het ook omdraaien en zeggen: stel dat we alle, ook de
nieuwe, kolencentrales sluiten, dan heb je een aardig
appeltje voor de dorst over aan SDE+, die je niet aan biomassabijstook hoeft de te besteden. Hoe vergelijkt de
minister die winst met de vertraging die hij voorziet wanneer we ETS-rechten moeten kopen?
Minister Kamp:
Als wij maatregelen gaan nemen in de energiesector en bij
de energie-intensieve industrie, kost dat veel geld. Het ging
er mij om dat je daar vervolgens niets mee bereikt omdat
een en ander elders in Europa ingevuld wordt. De enige
manier waarop die maatregelen effect hebben, is door ook
nog eens een keer ETS-rechten uit de markt te halen. Je
maakt dan dubbele kosten. Dat is mijn probleem ermee. Ik
denk dat dit een heldere redenering is. De vraagstelling van
de heer Smaling kan ik op dat punt dus niet plaatsen.
De voorzitter:
Tot slot, heel kort, mijnheer Smaling.
De heer Smaling (SP):
We zijn ons allemaal bewust dat het waterbedeffect er is.
Ik vind het jammer dat dit nu wordt aangedragen als een
reden om het hoger beroep inhoudelijk te ondersteunen.
Dat vind ik zonde, want die kolencentrales, ook de nieuwe
die nog komen, gaan 3% extra uitstoot opleveren. De
maatschappelijke baten van geen uitstoot moet je dan toch
ook meewegen? Als de redenering van de minister is dat
het extra middelen kost om die rechten uit de markt te
halen, zeg ik tegen hem: u hebt ook heel veel baten in het
vooruitzicht door gewoon door te zetten en het laaghangend
fruit uit het tabelletje van ECN en PBL te plukken.
Minister Kamp:
Bij het sluiten van alle kolencentrales heb ik niet de associatie met laaghangend fruit. Ik zal zo nog uitgebreid op de
kolencentrales ingaan.

24 september 2015
TK 6

6-4-24

Tot zover het in beroep gaan. Ik kom toe aan mijn tweede
punt, namelijk de onderzoeken die wij moeten doen om
een juiste besluitvorming te plegen over waartoe wij
besloten hebben, namelijk om de uitspraak van de rechter
uit te voeren. Het is absoluut niet zo dat wij de zaak vooruit
proberen te schuiven of dat wij die proberen te traineren.
Maar als wij ingrijpende maatregelen moeten nemen,
moeten wij eerst alle relevante informatie hebben voordat
wij daartoe kunnen besluiten. Wij moeten weten hoe het
zit met de effecten van die maatregelen.
Ten eerste moeten we van alle mogelijke maatregelen
weten of ze praktisch en juridisch uitvoerbaar zijn. Het is
mooi om ergens toe te besluiten, maar als dat geen en niet
tijdig effect heeft, heb je er niet iets aan. Dat moeten we
dus sowieso weten. Ten tweede moeten we weten of de
maatregelen gericht op de korte termijn voor het jaar 2020
voor de emissie van broeikasgassen passen in onze langetermijndoelstelling. Onze langetermijndoelstelling is in 2050
80 tot 95% reductie. Dat is direct gekoppeld aan onze
ambitie om de temperatuurverhoging op aarde tot 2°C te
beperken, maar de maatregelen die wij moeten halen om
die eindsituatie te bereiken mogen niet bemoeilijkt worden
door wat we voor de korte termijn doen. Wat we voor de
korte termijn versterken, moet daarmee in overeenstemming zijn. Dat moet onderzocht worden.
Verder moeten we voor die maatregelen ook onderzoeken
hoe het zit met het maatschappelijk draagvlak. Je kunt
ingrijpende maatregelen nemen maar als daar onvoldoende
draagvlak voor is, heb je op grond daarvan een probleem.
Je moet dat dus onderzoeken.
Ik vind ook dat het van belang is om te onderzoeken — de
heer Madlener sprak daar al over — wat de effecten zijn
voor de werkgelegenheid. Als wij maatregelen nemen als
gevolg waarvan er tienduizenden banen op korte termijn
in Nederland zouden verdwijnen, dan is dat iets wat we
onder ogen mogen zien en moeten afwegen. We moeten
ook bekijken, zoals de heer Madlener zei, wat het effect is
op de welvaart die we met elkaar hebben en op de koopkracht van alle Nederlanders. Dat zijn geen dingen waar je
aan voorbij mag gaan. Ook dat moet je als je ingrijpende
besluiten neemt onder ogen zien.
Ten slotte vind ik ook dat je moet bekijken wat het effect
van mogelijke maatregelen is op de concurrentiekracht van
Nederland. Wij blijven niet zomaar in de wereld overeind.
Wij blijven in de wereld overeind omdat onze industrie op
een zeer verantwoorde manier produceert en producten in
de wereld afzet. Als je daarin wijzigingen aanbrengt, kunnen
die ook grote effecten hebben voor die industrie en voor
onze economie als geheel. Dus het effect voor de concurrentiekracht van Nederland op de wereldmarkt is ook iets
wat we onder ogen moeten zien. Ik denk echt dat het
noodzakelijk is om al die zaken goed in beeld te hebben.
We zullen proberen dat zo veel mogelijk bij het ibo (het
interdepartementaal beleidsonderzoek) helder te krijgen.
Ik zal daar zo nog iets meer over zeggen, na de interruptie
van mevrouw Van Tongeren als de voorzitter daar de
gelegenheid voor geeft.
De voorzitter:
Over interrupties ga ik. Hoeveel tijd denkt u nog nodig te
hebben?

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

Minister Kamp:
Zonder interrupties twintig minuten.
De voorzitter:
Hebt u uw betoog in onderdelen verdeeld zodat ik het kan
zeggen als …
Minister Kamp:
Nee, ik reageer op de punten die de woordvoerders naar
voren hebben gebracht.
De voorzitter:
U kijkt er zo uitnodigend bij dat ik mevrouw Van Tongeren
niet kan weigeren!
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Dat vind ik heel attent van u, voorzitter. Ik begrijp natuurlijk
dat het kabinet een uitgebalanceerd pakket maatregelen
heeft waarmee het zich comfortabel voelt en waaraan hard
wordt gewerkt. Dan kruist daar opeens zo'n rechter doorheen die zegt: je moet iets meer doen. Het is een natuurlijke
reflex om dan te zeggen: wij doen veel, dat past goed, dat
is afgewogen, dat houdt de werkgelegenheid in stand. En
toch moet het. Dus ik zou van de minister toch een reactie
willen over een aantal maatregelen; het draagvlak, de juridische kant, enzovoorts. De kolentaks bijvoorbeeld hebben
wij al, die is juridisch getoetst, die bestaat. Natuurlijk is
daarvoor geen draagvlak bij degene die die belasting treft.
Het is niet mogelijk om maatregelen te nemen waarbij
degene die daardoor getroffen wordt staat te juichen.
De voorzitter:
Wat is de vraag?
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Een andere maatregel die mogelijk is, is de maximumsnelheid. Dat zijn maatregelen die in deze ronde snel in het
Belastingplan zouden kunnen worden uitgevoerd. Is de
minister bereid om te kijken naar een aantal maatregelen
die snel kunnen? Ik begrijp dat sommige aanpassingen
zwaar vallen bij het kabinet en misschien later komen.
Minister Kamp:
Nee, daar ben ik niet toe bereid. Ik ben van plan om alle
mogelijke maatregelen te betrekken bij het interdepartementaal beleidsonderzoek, waarvan wij voor 31 december a.s.
de uitkomst hopen te hebben. Dan hebben we ook de uitkomst van de Nationale Energieverkenning 2015, dan is
ook het Energierapport 2015 beschikbaar en dan zullen we
dus in het vroege voorjaar van 2016 gaan kijken welke
conclusies wij uit het Interdepartementaal Beleidsonderzoek
kunnen trekken. Daarbij is het niet uitgesloten dat op een
aantal punten toch nog nader onderzoek nodig zal zijn. Het
is namelijk echt noodzakelijk om als je ingrijpende maatregelen neemt alle gevolgen daarvan in beeld te hebben zodat
je geen dingen doet die onverantwoord zijn en waarvan je
later spijt krijgt, of waarmee je schade aanricht aan onze
samenleving.

24 september 2015
TK 6

6-4-25

De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Van Tongeren. Heel kort graag.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Ik kan me het lenteakkoord nog herinneren, waarbij vrij
ingrijpende maatregelen heel vlot konden worden genomen.
Als het kabinet wil, kan het dus heel snel. Ik hoor hier
eigenlijk toch een kabinet dat het voor zich uitschuift. Ik ben
benieuwd naar de beantwoording over de uitvoering van
de motie-Klaver. Ik hoop niet dat die wordt dat wij in
december 2016 een enkele maatregel nemen. Dat zou mij
enorm teleurstellen van het kabinet, omdat het de rechterlijke macht respecteert en weet dat je het niet gaat halen
als je niet op tijd begint.
De voorzitter:
Mevrouw Van Tongeren, dat was geen interruptie. U hebt
echt heel vaak geïnterrumpeerd. Er is nu meer tijd besteed
aan interrupties dan aan de spreektijd van de bewindspersoon. Ik doe een dringend beroep op de leden om de
interrupties kort te houden en ook om zichzelf een beetje
in te houden, want zij willen ook nog een tweede termijn.
Het woord is aan mevrouw Dik-Faber.
Minister Kamp:
Voorzitter, mag ik misschien iets zeggen?
De voorzitter:
Ja. Ook voor u geldt: heel kort.
Minister Kamp:
In de motie-Klaver staat dat we in het jaar 2016 moeten
starten met de uitvoering van aanvullende maatregelen.
2016 begint over drie maanden en eindigt over vijftien
maanden. Wij proberen om dit jaar het interdepartementaal
beleidsonderzoek af te ronden. In het vroege voorjaar 2016
kijken we wat eventueel nog aanvullend nodig is om verantwoorde besluitvorming te kunnen plegen. Het is dan
inderdaad mogelijk dat nog in het jaar 2016, dus voor 31
december 2016, met de uitvoering van aanvullende maatregelen kan worden gestart. Dat hangt er een beetje van af
hoe de beoordeling van de diverse maatregelen er precies
uitziet.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
De minister had het over onderzoeken. Hij zei dat het gaat
om ingrijpende besluiten, maar klimaatverandering is ook
heel ingrijpend. Ons land herstelt zich nu van een economische crisis. Dat is goed, maar van een ecologische crisis
kan de aarde zich niet meer herstellen. Deelt de minister
de urgentie van dit hele vraagstuk?
Minister Kamp:
Ja, ik deel de urgentie van het vraagstuk. Ik vind dat de 2°C
de grens moet zijn. Ik vind dat we in 2050een reductie van
80% tot 95% van de uitstoot van broeikasgasreductie, in
het bijzonder CO2, moeten realiseren. Ik vind dat we op het

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

pad daar naartoe voortdurend voortgang moeten maken.
Ik vind ook dat we met ons energieakkoord een heel
belangrijke stap vooruit zetten. Hier werd gezegd dat de
uitvoering van het energieakkoord een reductie van 17%
CO2 in het jaar 2020 betekent. Dat is een misverstand. Als
we het hele energieakkoord op alle onderdelen uitvoeren,
levert dat in het jaar 2020 een reductie van 21% op. Dat
betekent dat we dan nog 4% extra te realiseren hebben om
te voldoen aan de uitspraak die de rechter heeft gedaan.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Het tweede deel van de interruptie gaat inderdaad over het
energieakkoord. De minister zegt: we willen veel onderzoeken. Onder andere de evaluatie van het energieakkoord zal
nog naar ons toe komen. We zien nu echter al dat we bijvoorbeeld de energiebesparingsdoelstelling uit het energieakkoord jaar na jaar niet halen. Dat zijn maatregelen waarover iedereen het eens is dat ze moeten worden genomen.
Kan daar niet op korte termijn verder naar worden gekeken?
Minister Kamp:
Hier twijfel ik even, want wij zijn zeer intensief bezig met
energiebesparing. Ik heb twaalf punten waarop wij heel
ambitieus bezig zijn om energiebesparing te realiseren. Ik
denk dat mevrouw Dik-Faber ook wel weet dat wij dat doen.
Ik noem even de 1,5% besparing van het energiegebruik
die we per jaar willen realiseren. Zij weet van de 100 petajoule die we hebben vastgelegd in het energieakkoord en
waarover nog een heleboel te zeggen is. In totaliteit zou ik
nu een opsomming kunnen geven van twaalf punten op
het vlak van energiebesparing waarbij wij intensief bezig
zijn met de ambitie om daar grote slagen te maken. Met
mevrouw Dik-Faber deel ik de algemene urgentie wat het
klimaatdeel betreft. Ik deel ook haar urgentie waar het
energiebesparing betreft.
De heer Jan Vos (PvdA):
De minister geeft aan dat het kabinet heeft besloten om het
vonnis van de rechter uit te voeren en tegelijkertijd hoger
beroep aan te tekenen. Die uitvoering moet dan zorgvuldig
plaatsvinden. Ik denk dat alle partijen in de Tweede Kamer
dat van mening zijn. Er moet echter ook wel enige spoed
achter zitten. De minister noemt de datum van 31 december
en een aantal onderzoeksrapporten die zullen verschijnen.
Akkoord, maar dan verwacht ik wel dat het kabinet begin
2016 met een gedegen appreciatie naar de Kamer komt.
Dat is in ieder geval de wens die ik hier namens de fractie
van de Partij van de Arbeid uitspreek. Ik verzoek de minister
om daarop in zijn reactie in te gaan.
Minister Kamp:
Het kabinet zal op geen enkele manier vertragen. Wij vinden
dat het vonnis bij voorbaat uitgevoerd moet worden. Om
de goede keuzes te kunnen maken, om ingrijpende maatregelen te kunnen nemen, om ervoor te zorgen dat die
maatregelen uitgevoerd kunnen worden, moet je zorgen
dat je over de benodigde informatie beschikt, zodat je keuzes verantwoord zijn. Dat zijn wij gewoon verplicht tegenover de mensen die ons hier hebben neergezet. Daar hebben wij in de eerste plaats het ibo voor, dat wij nu hebben
verbreed. Wij zullen proberen daar zo veel mogelijk uit te
halen. Wij zullen dat voor het eind van het jaar krijgen. Dan

24 september 2015
TK 6

6-4-26

kunnen wij het in het allervroegste voorjaar beoordelen,
mede aan de hand van de nationale energieverkenning en
het energierapport. Ik sluit niet uit dat, als wij bepaalde
maatregelen willen nemen, uit het ibo blijkt dat onvoldoende informatie beschikbaar is voor verantwoorde
besluitvorming. Dan zullen wij extra dingen moeten uitzoeken. Dat zal ik dan ook weer zo snel mogelijk doen, want ik
heb totaal geen zin in vertraging. Ik doe alles zo snel
mogelijk, maar niet sneller dan verantwoord is.
De voorzitter:
Tot slot, mijnheer Vos.
De heer Jan Vos (PvdA):
Ik hoop dat het voorjaar zo vroeg is dat wij met een koude
winter nog aan het schaatsen zijn. Wij zullen zien hoe rap
het gaat. Een aantal onderzoeksbureaus, ECN en PBL, hebben aangegeven dat zij graag een onderzoek naar de sluiting
van Nederlandse kolencentrales voor hun rekening willen
nemen. Dat hebben ze met de Kamer besproken. Is de
minister bereid om ECN en PBL te vragen om dat onderzoek
verder te entameren en om dus opvolging te geven aan de
brief naar de Kamer?
Minister Kamp:
Ik zal zo nog iets over kolencentrales zeggen, maar in de
opbouw lijkt het mij logischer dat ik eerst iets zeg over de
evaluatie van het energieakkoord. Daarna zal ik op de
kolencentrales ingaan, onder andere op de vraag van de
heer Vos.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Wij staan hier vandaag omdat wij tussen oppositie en
kabinet geen overeenstemming hebben over de vraag of
het kabinet in beroep moet gaan. Het kabinet zegt dat de
rechter eigenlijk op de stoel van de politiek is gaan zitten.
De rechter toetst aan de wetten die wij in dit land hebben
vastgesteld. De minister zei net: ik vind dat wij 80% tot 95%
in 2050 moeten realiseren. De Raad voor de leefomgeving
en infrastructuur heeft daar vandaag een rapport over uitgebracht en adviseert om dit doel wettelijk te verankeren.
Is de minister daartoe bereid?
Minister Kamp:
Ik vind dat zeker iets wat wij moeten overwegen. Wettelijk
verankeren, zoals mevrouw Van Veldhoven het formuleert,
is een redelijke formulering. Je zou ook kunnen zeggen: er
moet een klimaatwet komen. Je kunt er ook voor kiezen om
het in een bepaling in een bestaande wet op te nemen. Dat
is iets wat wij moeten overwegen. Net zoals wij moeten
overwegen dat wij, als zo'n doel voor 2050 eenmaal is
vastgelegd, een organisatie moeten hebben die het realiseren van dat doel bewaakt, zoals wij op dit moment een
borgingscommissie hebben die het realiseren van het
energieakkoord bewaakt. Ik zeg er geen nee op, maar ik zeg
er ook nog geen ja op. Dat komt omdat ik het rapport precies anderhalf uur geleden heb gekregen. Ik heb het in mijn
tas zitten. Ik moet het nog bestuderen en ik ben van plan
om het rapport dat wij gevraagd hebben als een bouwsteen
voor ons energierapport, waar wij eind van dit jaar mee

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

komen, in het licht van dat energierapport van een reactie
te voorzien.
De voorzitter:
Mevrouw Van Veldhoven, tot slot en graag kort.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik ben blij met dit antwoord van de minister, want het kan
waarschijnlijk voorkomen dat wij nog een keer in een
rechtszaak tegenover elkaar staan met de vraag waartoe
wij ons nu eigenlijk hebben verplicht. De verplichting die
de Nederlandse Staat aangaat, moet worden verhelderd
door het in de wet vast te leggen. Kan de minister nog één
keer zeggen wanneer hij met die reactie komt? Is dat nog
dit jaar of is dat pas volgend jaar.
Minister Kamp:
Wij komen dit jaar met ons energierapport. Het rapport van
de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur is een zeer
belangrijke bouwsteen die op mijn verzoek is aangedragen
voor dat energierapport. In het kader van het energierapport
zal ik ook nader ingaan op het advies dat u hebt aangehaald,
een wettelijke verankering van het doel voor 2050.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik wil de minister er graag aan herinneren dat de wereld
meekijkt, dat het klimaatprobleem niet nieuw is. Het
Nederlandse kabinet heeft dat al in 1991 in de eerste Nota
Klimaatbeleid erkend. Daarin stond letterlijk: "we moeten
de concentratie van broeikasgassen in de atmosfeer zo snel
mogelijk op een zo laag mogelijk niveau brengen." Ik zou
heel graag willen dat we kunnen vertrouwen op de woorden
van het kabinet: nee hoor, we willen niet vertragen, we zien
dat het urgent is en we gaan echt ons best doen.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Het kabinet heeft de schijn tegen. Ik geef één concreet
voorbeeld. Vorig jaar heeft deze Kamer een motie aangenomen over een langetermijnvisie op het klimaat. Kom daar
nou eens mee, want we moeten op de lange termijn een
strategie ontwikkelen.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Waar is die visie?
Minister Kamp:
Onze langetermijnvisie op het klimaat is dat het een internationaal probleem is. Het is een mondiaal probleem dat
van een mondiaal antwoord moet worden voorzien. Wij
zijn het eens met de analyse dat de opwarming tot twee
graden Celsius moet worden beperkt. Wij zijn het eens met

24 september 2015
TK 6

6-4-27

de analyse dat daar een 80% tot 95% CO2-reductie in het
jaar 2050 vergeleken met het jaar 1990 bij hoort. Wij zijn
het ermee eens dat wij in Europa een ambitieuze en leidende rol moeten spelen. Wij zijn het ermee eens dat wij
tussen nu en 2050 een tijdpad moeten hebben waarbij er
steeds concrete stappen in de richting van het einddoel
worden gezet. Dat is onze klimaatvisie.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Ouwehand.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat zei het kabinet het jaar daarvoor ook, en het jaar daarvoor ook en het jaar daarvoor ook. Naar aanleiding van een
rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving, waarin
terecht stond dat er moed en lef nodig is om grote dingen
te veranderen, zei de Kamer vorig jaar bij de algemene
politieke beschouwingen: kom dit parlementaire jaar met
zo'n visie. Die ligt er niet, maar het kabinet vraagt wel aan
de Kamer om in te stemmen met de Klimaatwet, terwijl het
Planbureau voor de Leefomgeving nog goed wil onderzoeken of deze Klimaatwet wel zo handig is. De Klimaatwet
stond een paar jaar geleden ook al op de agenda.
De voorzitter:
De minister.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dus de vraag is nu: waar mogen we van uitgaan? De
woorden hebben we nu wel gehoord, dat duurt al 24 jaar.
Wanneer gaat blijken dat het kabinet werk maakt van het
redden van het klimaat?
Minister Kamp:
Die kabinetsvisie op het klimaat ligt bij ons, die heb ik net
verwoord. Ik wil het best nog uitgebreid verwoorden.
De voorzitter:
Nee, daarvoor hebben we geen tijd. Ik stel voor dat u verdergaat met uw betoog.
Minister Kamp:
Ik heb het voor dit debat maar even samengevat. Mevrouw
Ouwehand stelt dat we aan het uitstellen zijn, maar ik weet
niet waar dat op slaat. We hebben een zeer ambitieus
energieakkoord en we zullen nog een heleboel moeten doen
om dat uitgevoerd te krijgen. Als het lukt om dat uitgevoerd
te krijgen, bereiken we 21% reductie van uitstoot van
broeikasgassen in het jaar 2020. De maatregelen die genomen worden in het kader van het energieakkoord zijn zeer
verstrekkend. Het kabinet zet zich daarvoor met grote
overtuiging in en levert zo een belangrijke bijdrage aan de
beheersing van het klimaatprobleem.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat. Ik stel ook voor om naar een
afronding toe te gaan, uiteraard nadat u uw bijdrage hebt
geleverd. We moeten rond 13.30 uur schorsen.

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

Minister Kamp:
Enkele woordvoerders, in het bijzonder mevrouw Mulder,
zijn ingegaan op het moment dat het energieakkoord geëvalueerd zal moeten worden. Ik denk dat het goed is dat ik
op dat punt nog even reageer. Het energieakkoord is uit
2013 en is bedoeld om in 2020 en 2023 bepaalde afgesproken resultaten te realiseren. Je begint in 2013 en moet in
2020 en in 2023 iets realiseren. Wij hebben het jaar 2016
gekozen om al te evalueren. Ik vind dat vroeg, omdat je dan
pas net bent begonnen en nog vier respectievelijk zeven
jaar te gaan hebt. Het was ook verdedigbaar geweest om
in 2018 zo'n evaluatie te gaan doen. We doen dat niet, we
doen dat in het jaar 2016. Dat hebben we gedaan omdat,
als we het in 2016 doen, we de kans gehad hebben om
maatregelen die we hebben genomen ingevoerd te krijgen
en met de uitvoering aan de gang te gaan. We kunnen daar
conclusies uit trekken, maar we hebben ook nog voldoende
tijd om eventueel aanvullende maatregelen te nemen als
dat noodzakelijk is. Ik wil in 2016 die evaluatie doen, maar
dat zal niet in het eerste kwartaal van 2016 gebeuren; dat
zit er niet in.
Ik vind dat we in de eerste plaats de Nationale Energieverkenning volgend jaar beschikbaar moeten hebben. Die gaat
aangeven waar de knelpunten zitten. Vervolgens komen
we met het energierapport over de lange termijn, waarin
we ook goed de kortetermijnmaatregelen tot 2020/2023
kunnen plaatsen. Daarin zitten heel ingrijpende dingen. Zo
gaan we in de eerste helft van het jaar 2016 een energiedialoog in het land voeren. Verder komt er in 2016 ook de
Nationale Energieverkenning 2016 uit waarin de effecten
worden doorgerekend van alle maatregelen die inmiddels
zijn genomen in het kader van het energieakkoord. Dat
kunnen we nu nog niet, maar dan kan dat wel. In het vierde
kwartaal van 2016 komen we ten slotte met nog twee stukken. De eerste is de beleidsagenda voor het beleid dat in
de eerstvolgende jaren gevoerd zal moeten worden om
onze ambities voor zowel 2020/2023 als voor 2030 en 2050
te kunnen halen. Dat zullen we koppelen aan het tweede
stuk, de evaluatie van het energieakkoord. Op een verantwoorde en zinvolle manier kan ik de evaluatie van het
energieakkoord dus in de loop van het vierde kwartaal van
2016 doen.
De kolencentrales is een onderwerp dat op grote belangstelling van de woordvoerders kon rekenen. We weten allemaal
waar het over gaat. In Nederland hebben we tien kolencentrales, waarvan er vijf zullen worden gesloten. Het is nogal
wat om vijf van die centrales te sluiten, maar het is wel wat
er in het energieakkoord staat. Het is een onderdeel van
het totale pakket afspraken. Verder wordt de kolenbelasting,
die recentelijk is ingevoerd en ongeveer twee jaar effectief
is geweest, er weer afgehaald. Op die manier hebben we
ons kunnen verzekeren van de medewerking van alle elektriciteitsproducenten aan het energieakkoord. We houden
dus vijf kolencentrales over, maar dat zijn wel de schoonste
en efficiëntste centrales van Europa. Met onze norm van
40% rendement zitten we namelijk helemaal aan de
bovenkant van de Europese benchmark. Als wij die kolencentrales ook zouden sluiten, zou dat nogal wat gevolgen
hebben.
Het eerste gevolg is dat er direct voor vervangende capaciteit moet worden gezorgd. Sommige woordvoerders hebben
gezegd dat we dan maar die gascentrales in moeten schakelen. Ik wijs er dan wel op dat het voor een deel dezelfde

24 september 2015
TK 6

6-4-28

woordvoerders zijn die hebben gezegd: minder gas in
Groningen en het liefst geen gas uit Rusland. Die woordvoerders weten verder ook dat het gas uit Noorwegen op
dit moment al optimaal wordt benut. Om te beginnen moet
je dus al een antwoord geven op de concrete vraag waar
je het gas vandaan kunt halen om het te kunnen gaan doen.
Het tweede gevolg is dat hierdoor naar mijn inschatting
een capaciteitstekort zal ontstaan. Dat betekent dat we
stroom uit andere landen zouden moeten importeren en
we weten dat stroom uit andere landen op een minder
schone manier wordt geproduceerd dan dat wij dat in
Nederland doen. Een ander onmiddellijk effect is dat ook
de bijstook van biomassa niet langer mogelijk is. De bijstook
van biomassa is echter wel goed voor 1,2% van onze
ambitie van 14% duurzame energie in 2020 en 16% duurzame energie in 2023. Als die bijstook van biomassa wegvalt
en daarmee die 1,2%, dan is een ding zeker: dan halen we
die doelstellingen niet.
Ten slotte wil ik wijzen op nog een ander bezwaar. Er staat
een kolencentrale in de Eemshaven in Groningen van het
Duitse bedrijf RWE. Die kolencentrale is dit jaar geopend,
nadat er jaren aan is gebouwd. Het bedrijf zelf heeft gezegd
dat het er 2,6 miljard euro in heeft geïnvesteerd. Het sluiten
van die centrale is dus nogal wat. Een en ander geldt ook
voor de centrale van het Duitse bedrijf E.ON op de centrale
Maasvlakte 3. Die centrale kost volgens E.ON 1,7 miljard.
Die moet nog in gebruik worden genomen, maar zou dan
nu eigenlijk al weer gesloten moeten worden. Verder staat
er nog een andere centrale van het bedrijf Engie, voorheen
GDF Suez, in Rotterdam, die ook dit jaar in gebruik is
genomen. Die zou dan dus ook moeten worden gesloten.
We praten in totaal echt over miljarden en miljarden aan
kapitaalsvernietiging bij die bedrijven. Ik denk dus dat het
sluiten van kolencentrales iets is waartoe we niet lichtvaardig moeten overgaan. Wat wel mogelijk is en wat ook
gebeurt in het kader van het ibo, is dat wij kijken wat er bij
kolencentrales verbeterd kan worden. Je zou kunnen denken
aan rendementsverhoging, wat effect kan hebben op het
wel of niet openblijven van centrales. Je zou ook kunnen
denken aan het afvangen van CO2 om het vervolgens op
te slaan. We hebben het ROAD-project voor opslag van gas
in een leeg gasveld in de Noordzee. Dat zijn dingen die we
in het kader van het ibo kunnen bekijken. Ik denk dat het
nog net verantwoord is om het op die manier te doen. Nu
uitspreken dat de laatste vijf kolencentrales dicht moeten,
is naar mijn mening niet verantwoord.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat met de beantwoording.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Voorzitter ...
De voorzitter:
Nee, ik heb mevrouw Mulder zojuist ook geweigerd terwijl
ze nauwelijks heeft geïnterrumpeerd. Als er interrupties
komen, gaat mevrouw Mulder voor.

Minister Kamp:
Heerlijk, voorzitter. Ik zou graag meer debatten met u voeren. Ik kijk even welke vragen en opmerkingen van mevrouw
Van Tongeren ik nog heb laten liggen. Zij zegt vaak iets in
bijzinnen. Meestal laat ik dat lopen, maar nu zei zij in een
bijzin dat de Raad van State ervoor heeft gezorgd dat de
gaskraan in Loppersum tenminste een beetje dichtging. De
werkelijkheid is dat het kabinet heeft besloten om de gaswinning in Loppersum en omgeving met 80% te reduceren.
De Raad van State had hier op geen enkele manier iets mee
te maken. De Raad van State heeft slechts zijn mening uitgesproken over de resterende 20% en over de vraag of die
nog gewonnen mocht worden. De uitspraak van mevrouw
Van Tongeren was dus onjuist.
Mevrouw Van Veldhoven heeft gezegd dat we ons niet meer
achter het energieakkoord kunnen verschuilen. Ik denk dat
zij zelf heel goed weet dat ons energieakkoord bijzonder
ambitieus is. Het kabinet is met alle kracht bezig om het uit
te voeren. Het laatste wat wij doen is ons erachter verschuilen. Nee, wij zitten er juist achter te duwen om ervoor te
zorgen dat we het uitgevoerd krijgen, omdat het ons veel
waard is om het uit te voeren. Mevrouw Van Veldhoven
heeft ook iets gezegd over het moment waarop de maatregelen voor de uitvoering van het vonnis van de rechter
genomen moeten worden. Daar ben ik al op ingegaan. Ik
ben ook al op de gascentrales ingegaan.
Mevrouw Ouwehand heeft een aantal kwalificaties gegeven.
Die zal ik van een weerwoord verschoond laten.
Mevrouw Dik-Faber heeft gezegd dat het energieakkoord
wat haar betreft opengebroken kan worden. Wat mij betreft
niet. Ik probeer het energieakkoord uit te voeren. Ik sluit
niet uit dat er op enig moment en op enig onderdeel een
heroverweging nodig is, maar dat zal gezamenlijk met de
partijen van het energieakkoord geconcludeerd moeten
worden.
De heer Smaling zei dat de voorraden fossiele brandstof
bijna op zijn. Ook de heer Vos heeft hier iets over gezegd.
De Energy Outlook heeft gesteld dat de totale winbare
voorraad aan olie wordt geschat op 184 jaar op basis van
het huidige gebruik. De totale winbare voorraad voor gas
bedraagt naar schatting 234 jaar en de totale geschatte
voorraad steenkool is 2.900 jaar. Het probleem zit niet zozeer
in de voorraden, maar in de effecten van het gebruik van
fossiele energiedragers op het klimaat. Dat is waar we het
in deze discussie over hebben.
Mevrouw Mulder heb ik al moeten weerspreken over de
17% uitstoot van broeikasgassen, in het bijzonder CO2. Zij
dacht dat wij daar in 2020 op uitkomen. Bij integrale en
volledige uitvoering van het energieakkoord wordt dat 21%.
Op een aantal van de punten die de heer Madlener naar
voren heeft gebracht, ben ik al bevestigend ingegaan.
De voorzitter:
Mevrouw Mulder heeft nog een interruptie tegoed van mij.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Het ibo-rapport wordt dit jaar afgerond en het kabinet komt
in de eerste helft van volgend jaar met zijn appreciatie
daarvan. Kan dat in ieder geval zo ruim voor de zomer zijn

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

24 september 2015
TK 6

6-4-29

dat wij nog in juli of eind juni hierover kunnen discussiëren
in de Kamer, zodat wij al richtinggevend zaken kunnen
meegeven voor de begroting voor 2017?
Minister Kamp:
Dat lijkt mij een redelijk verzoek van mevrouw Mulder. Dat
moet ook het streven van het kabinet zijn, waarvoor ik mij
zal inzetten.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dank voor deze toezegging.
Ik heb ook gevraagd of het kabinet zich hard wil maken voor
de real driving emissions-verordening in verband met de
onthullende zaken die bij VW naar voren zijn gekomen. Wil
het kabinet ook bekijken wat het kan doen aan de testprocedures? Daar is kennelijk iets heel erg misgegaan in de
auto-industrie.
Minister Kamp:
Daar gaat mijn collega mevrouw Mansveld zo op in als u
dat goedvindt, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
Nu of in tweede termijn?
Staatssecretaris Mansveld:
Ik kan er gelijk op ingaan. Ik was geschokt toen ik het las.
Ik had huiselijk gezegd maar één conclusie: de consument
is redelijk belazerd. U weet dat ik mij in Europa hard heb
gemaakt voor de real driving emissions-test. Ik heb vorige
week nog met de Eurocommissarissen besproken dat het
belangrijk is dat het snel gebeurt. Ik heb binnen twee weken
een Transportraad. Ik zal hier zeker op ingaan met een
aantal andere landen, want dit kan gewoon niet. Hier moet
heel snel Europees gehandeld worden. Ik las net heel even
op mijn telefoon dat BMW inmiddels ook signalen geeft.
Dit kan gewoon niet. Wij zijn gisteren al aan het werk
gegaan om te bekijken wat wij in Europees verband kunnen
doen. Ik vind dat wij heel snel een signaal hierover moeten
afgeven en dat er heel snel Europees gehandeld moet
worden.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dank voor de toezegging.
De voorzitter:
Ik zie mevrouw Van Tongeren en mevrouw Van Veldhoven
bij de interruptiemicrofoon staan. Zij hebben heel veel
geïnterrumpeerd, het meest van iedereen. Ik wil rond half
twee schorsen. Ik stel voor om alleen vragen te stellen als
een vraag niet is beantwoord of is blijven liggen, dus om
niet te interrumperen met een vervolgvraag of een inleiding.
Ik stel ook voor om na de schorsing van een halfuur, na de
regeling van werkzaamheden en de herdenking van de heer
Jaap Goudswaard, de tweede termijn te doen. Er zitten heel
veel mensen die ook graag willen weten hoe dit debat wordt
afgerond. Ik geef gelegenheid tot het stellen van één korte
vraag en begin bij mevrouw Van Veldhoven.

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

Mevrouw Van Veldhoven (D66):
Ik had alleen een opmerking. De minister doet net alsof het
licht uitgaat zodra wij zouden besluiten tot de sluiting van
de kolencentrales, maar er is een ruime overcapaciteit in
Nederland. Zelfs als de kolencentrales worden gesloten, is
er nog steeds overcapaciteit. De minister praat de mensen
de angst aan dat het licht uitgaat. Daar is natuurlijk geen
sprake van, noch van een verzoek aan deze minister om
lichtvaardig te handelen. Wel verzoeken wij hem om er
serieus naar te kijken.
Minister Kamp:
Dat is niet juist. Met wat er nu buiten gebruik is gesteld en
wat er buiten gebruik komt als je de kolencentrales sluit, is
er een tekort aan capaciteit.
Mevrouw Van Veldhoven (D66):
...
De voorzitter:
Nee, wij hebben net een afspraak gemaakt. Er is volgende
week een algemeen overleg over energie. Daar kunnen ook
heel veel vragen worden gesteld.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Wij hebben over ons hart gestreken om de plenaire agenda
te ontzien, waardoor dat AO waarschijnlijk is komen te
vervallen, afhankelijk van de vraag of dat lukt volgende
week. Wij hebben daar als woordvoerders ons best voor
gedaan.
Ik heb een toezichthouder voorgesteld, maar ik heb daarop
geen reactie gekregen. De Staat is de verliezende partij. We
zeggen wel dat we het vonnis gaan uitvoeren, maar dan
moet de Staat, die het niet met het vonnis eens is en die
de verliezende partij is, zelf toezicht houden op de uitvoering
van het vonnis. Ik heb voorgesteld dat, zoals vaker gebeurt
in arbitragezaken, Urgenda en de Staat samen een derde
aanwijzen die bekijkt of het vonnis inderdaad wordt uitgevoerd.
Minister Kamp:
Daar kan wat het kabinet betreft geen sprake van zijn. Wij
hebben geen behoefte aan een deurwaarder zoals mevrouw
Van Tongeren die noemt. Wij gaan het vonnis, dat bij
voorraad uitvoerbaar is verklaard, uitvoeren. Ik heb aangegeven dat wij dat zo snel mogelijk doen en dat wij dat
zorgvuldig willen doen. Wij zien het als onze verantwoordelijkheid om, als er een uitspraak van de rechter is, ervoor
te zorgen dat die ook uitgevoerd wordt. Dat is gewoon ons
dagelijkse werk. Daar heb ik geen deurwaarder voor nodig.
De heer Jan Vos (PvdA):
Er is onduidelijkheid over de vraag of de resterende vijf
kolencentrales in Nederland nu wel of niet in de mottenballen kunnen. ECN en PBL, twee gerenommeerde onderzoeksbureaus, hebben de Kamer aangeboden om daar nader
naar te kijken en daarover aan ons te rapporteren. Is het
kabinet bereid om ECN en PBL te verzoeken om een
onderzoek te doen naar deze kwestie?

24 september 2015
TK 6

6-4-30

Minister Kamp:
Ik heb de relevante punten bij het sluiten van kolencentrales
aangegeven. ECN en PBL hebben veel kennis, maar niet
van de effecten die het heeft voor de bedrijven die daar nog
zeer recentelijk in geïnvesteerd hebben. Ik heb al gezegd
dat er dit jaar drie nieuwe kolencentrales worden geopend.
Bij de duurste gaat het om 2,6 miljard, bij de tweede om
1,7 miljard. Van de derde heb ik het bedrag zo niet paraat.
Er zijn dus meer aspecten dan alleen de aspecten die ECN
en PBL goed zouden kunnen onderzoeken. Maar ik zal in
het verband van het ibo bekijken op welke wijze recht
gedaan kan worden aan de informatiebehoefte die de heer
Vos heeft.
De voorzitter:
Hiermee zijn wij aan het einde gekomen van de eerste termijn.
De beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Wij schorsen tot 14.00 uur en dan herdenken wij Jaap
Goudswaard, hoofd Griffie plenair/Bureau Wetgeving.
Daarna volgt de regeling van werkzaamheden. U kunt de
vragen die u had willen stellen, meenemen naar de tweede
termijn, mijnheer Vos.
De vergadering wordt van 13.29 uur tot 14.01 uur geschorst.
Voorzitter: Van Miltenburg

Tweede Kamer

Uitspraak rechter inzake uitstoot van
broeikasgassen

24 september 2015
TK 6

6-4-31