Evaluatie Small Business
Innovation Research (SBIR)

In opdracht van:
Ministerie van Economische Zaken

Publicatienummer:
2017.006-1711
Datum:
Utrecht, 25 juli 2017
Auteurs:
Frank Bongers
Pieter Jan de Boer
Matthijs Janssen
Jessica Steur
Jasper Veldman
Bart Verspagen

2

Dialogic innovatie ● interactie

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting ....................................................................... 5
Executive summary ................................................................................ 11
1

2

3

4

5

6

7

Inleiding ........................................................................................... 17
1.1

Aanleiding............................................................................................... 17

1.2

Doelstelling en onderzoeksvragen .............................................................. 18

1.3

Plan van aanpak ...................................................................................... 20

1.4

Leeswijzer .............................................................................................. 22

Beschrijving SBIR ............................................................................. 25
2.1

SBIR als instrument in het innovatiebeleid .................................................. 25

2.2

Inrichting en uitvoering van SBIR .............................................................. 32

2.3

Andere ontwikkelingen rondom SBIR .......................................................... 38

Gebruik SBIR .................................................................................... 39
3.1

RVO-SBIR ............................................................................................... 39

3.2

NWO-SBIR .............................................................................................. 49

Doelmatigheid uitvoering SBIR ......................................................... 55
4.1

Kosten van de SBIR ................................................................................. 55

4.2

Oordeel over de uitvoering ........................................................................ 58

4.3

Afweging tussen tevredenheid en kosten .................................................... 65

Doeltreffendheid SBIR ...................................................................... 67
5.1

Doelen en doeltreffendheid ....................................................................... 67

5.2

Bedrijfseconomische impact van SBIR ........................................................ 72

5.3

Maatschappelijke impact SBIR ................................................................... 88

Positionering SBIR ............................................................................ 99
6.1

Meerwaarde SBIR in het innovatie- en inkoopinstrumentarium ...................... 99

6.2

Beleidsopties ......................................................................................... 103

6.3

SBIR in het buitenland............................................................................ 104

Conclusies en aanbevelingen .......................................................... 109
7.1

Conclusies ............................................................................................ 109

7.2

Aanbevelingen ....................................................................................... 118

Bijlage 1.

Interviewpartners .............................................................. 121

Bijlage 2.

Toelichting online enquête ................................................. 123

Bijlage 3.

Econometrische analyse ..................................................... 125

Dialogic innovatie ● interactie

3

Managementsamenvatting
Context en doelstelling van het onderzoek naar SBIR
In opdracht van het ministerie van Economische Zaken (EZ) heeft Dialogic in samenwerking
met UNU-MERIT een onderzoek gedaan naar de impact van SBIR (‘Small Business Innovation
Research’). SBIR is een (pre-commerciële) vorm van overheidsinkopen van onderzoek- en
ontwikkelingsdiensten. Het doel van SBIR is om innovatieve oplossingen te laten ontwikkelen
(of inzicht krijgen in deze oplossingen) voor maatschappelijke vraagstukken. Bij succes kan
de aanbestedende overheid een nieuw (type) product inkopen. De basis van SBIR is dat
meerdere partijen in opdracht en in onderlinge concurrentie een innovatieve oplossing ontwikkelen. De SBIR kent meerdere varianten.




Bij de RVO-SBIR wordt de kennisvraag van de overheid ingevuld met een aanbesteding. Vanuit een ministerie of andere overheidsorganisatie wordt in samenwerking
met RVO een (maatschappelijk of inkoopgericht) vraagstuk omgezet naar een SBIRoproep (zgn. calls).
De NWO-SBIR heeft als doel het valoriseren van kennis die door de (universitaire)
kennisinfrastructuur is ontwikkeld. Tot 2014 werd deze variant de ‘Valorisation Grant’
genoemd. Na 2014 ging dit programma op in het gelijksoortige programma ‘Takeoff’. Deze SBIR is voortaan ook toegankelijk voor hogescholen.

De doelstelling van dit onderzoek luidt als volgt:
Een analyse en beoordeling van de werkwijze en het resultaat van SBIR in de Nederlandse
beleidspraktijk vanaf haar invoering in 2005 tot en met 2016.
Bij deze doelstelling horen de volgende drie hoofdvragen: (1) Is SBIR effectief?; (2) Is de
uitvoering van SBIR efficiënt?; en (3) Wat kan er beter?
Het onderzoek (uitgevoerd in de periode februari – juni 2017) bestaat uit een combinatie
van deskstudie, interviews met stakeholders afkomstig uit beleid, uitvoering (NWO en RVO),
SBIR-inschrijvers/aanvragers en universiteiten, een enquête onder alle inschrijvers/aanvragers (Bij RVO werden 1.045 inschrijvers aangeschreven waarvan 250 emailadressen
ongeldig waren. 181 respondenten hebben de vragenlijst ingevuld, ofwel een respons van
23%: Bij NWO werden 845 aanvragers aangeschreven waarvan 145 emailadressen ongeldig
waren. 205 respondenten hebben de vragenlijst ingevuld, ofwel een respons van 29%), een
analyse van administratieve data over SBIR en een econometrische analyse (zie voor een
uitgebreide toelichting het hoofdrapport en de bijlagen).
Conclusies op hoofdlijnen
SBIR draagt bij aan het ontwikkelen van innovatieve oplossingen voor maatschappelijke problemen en kent daardoor een bewezen maatschappelijke meerwaarde. De projecten
resulteren niet altijd direct in marktrijpe oplossingen, en soms is er ook niet meteen een
kant-en-klare markt beschikbaar. Dat het resultaat niet altijd uit marktrijpe oplossingen bestaat, verklaart waarom er op het niveau van bedrijfsprestaties als omzet en
werkgelegenheid (nog) nauwelijks verschillen als gevolg van SBIR waarneembaar zijn. Er is
wel grote waardering voor de impuls die SBIR kan geven aan projecten, en daarmee het
ontwikkelen van innovatieve oplossingen. Blijkbaar zijn bedrijven die geen SBIR-opdracht
krijgen in vergelijkbare mate in staat om (via andere activiteiten) hun innovaties te realiseren. Het effect van SBIR betreft dus vooral de onderwerpen en oplossingen waar de bedrijven

Dialogic innovatie ● interactie

5

hun innovatie-inspanningen op richten. Dit blijken maatschappelijk wenselijke en vernieuwende onderwerpen te zijn. Vanuit maatschappelijk oogpunt is belangrijk dat er in SBIRprojecten geëxperimenteerd wordt met diverse oplossingsrichtingen voor vraagstukken die
raken aan publieke thema’s, en dat de uitkomsten van de experimenten ook andere partijen
inspireren over innovatie-mogelijkheden. Deze voordelen slaan niet alleen neer bij de deelnemende bedrijven maar vormen wel een deel van het bereikte effect. De stap om
innovatieve oplossingen op de markt te introduceren blijft een uitdaging voor deelnemers.
Overlap van SBIR met andere innovatie- en innovatiegerichte aanbestedingsinstrumenten
(bijv. het Innovatiepartnerschap) is aanwezig, maar deze overlap is nog niet storend of contraproductief. Het potentieel van SBIR kan nog beter benut worden door meer overheden er
gebruik van te laten maken, publieke opdrachtgevers intensiever bij de projecten en nazorg
te betrekken, en het instrument in opzet en terminologie meer te ‘vermaatschappelijken’.
Hieronder volgen de belangrijkste conclusies.
SBIR draagt bij aan het ontwikkelen van innovatieve oplossingen voor maatschappelijke problemen en kent daardoor een bewezen maatschappelijke meerwaarde.
Ongeacht het soort maatschappelijke vraagstuk waar een SBIR-oproep betrekking op heeft,
is SBIR geschikt voor het ontwikkelen en verkennen van werkelijke nieuwe en innovatieve
oplossingen. Opdrachtnemers (veelal kleine, R&D- en innovatiegerichte ingenieurs- en (technische) ontwerpbureaus en kleine industrie) zijn zich er vaak van bewust dat zij met hun
innovatie bijdragen aan meer dan alleen economische doelen. Het oplossen van maatschappelijke vraagstukken komt in de enquête onder inschrijvers (RVO-SBIR) zelfs naar voren als
de meest genoemde doelstelling. SBIR-trajecten leiden tot projecten waar ook andere bedrijven mee aan de slag gaan, o.a. dankzij teweeggebrachte systeemveranderingen op het
vlak van onderzoek, publieke acceptatie en marktcreatie, vooral wanneer opdrachtgevers
SBIR gebruiken om het ontwikkelen en testen van wenselijke innovatierichtingen aan te
jagen (de zgn. katalytische SBIR). Opdrachtgevers laten opdrachtnemers experimenteren
met oplossingen, met als doel dat de samenleving/economie vervolgens dergelijke oplossingen oppakt. Hoewel opdrachtgevers soms kritisch zijn dat ze na afloop van SBIR-trajecten
niet kunnen beschikken over kant-en-klare oplossingen betekent dat niet dat de SBIR in die
gevallen geen effect heeft. Het kan nog steeds zo zijn dat SBIR het ontwikkelen van relevante
oplossingen aanjaagt, zodat er na verloop van tijd wel degelijk innovatieve producten en
diensten beschikbaar zijn waar opdrachtgevers behoefte aan hebben. Wel is het zo dat de
uitvoering van SBIR (in het bijzonder de RVO-SBIR) een typisch ‘EZ-karakter’ heeft en meer
nadruk legt op economische in plaats van maatschappelijke aspecten. Andere opdrachtgevers (bijv. departementen) hebben meer behoefte aan een maatschappelijker insteek
waarbij bijvoorbeeld ook kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties deel kunnen
nemen aan de RVO-SBIR.
SBIR heeft een duidelijke meerwaarde voor het uitvoeren van projecten, en deze is voor de
RVO-SBIR aanzienlijk hoger dan voor de NWO-SBIR.
Er zijn duidelijke indicaties dat deelname aan een SBIR resulteert in activiteiten en resultaten
die zonder de SBIR niet zouden zijn opgeleverd. Ruim de helft van de RVO-SBIR inschrijvers
geeft aan dat de innovatie die zij in de inschrijving centraal stellen nog niet in ontwikkeling
was. Uit het verloop van de afgewezen RVO-SBIR inschrijvingen blijkt dat een SBIR-opdracht
essentieel is om het voorstel uit te voeren. Zeventig procent van de afgewezen inschrijvingen
voert het voorstel niet uit (27% wel). De groep die wel doorgaat met het afgewezen voorstel
meldt dat projecten later starten, langer duren en minder samenwerkingspartners kennen.
Bij de NWO-SBIR liggen de verhoudingen anders. 80% van de aanvragers geeft aan dat de
innovatie al in ontwikkeling was bij het opstellen van de aanvraag. Dit is logisch, want in
deze SBIR gaat het om het valoriseren van “kennis op de plank” via academische startups.

6

Dialogic innovatie ● interactie

Afgewezen NWO-SBIR-aanvragers gaan in driekwart van de gevallen wel door met het project, en melden dezelfde impact als de afgewezen inschrijvers bij RVO-SBIR. Een
academische startup is financieel dus minder afhankelijk van een opdracht via de NWO-SBIR
omdat er uiteindelijk andere financieringsbronnen voor beschikbaar blijken te zijn.
SBIR heeft nauwelijks impact op de bedrijfseconomische prestaties (omzet, werkgelegenheid
en R&D-uitgaven) van deelnemende bedrijven.
We hebben verschillende methoden (enquêtes, econometrie en interviews) ingezet om zicht
te krijgen op de impact van SBIR op bedrijfseconomische prestaties. Een substantieel deel
van de inschrijvers bij RVO-SBIR (40%) geeft aan dat de uitgaven aan R&D zijn gestegen
(vooral bij bedrijven die fase 1 en fase 2 succesvol hebben doorlopen), en noteert ook een
stijging van omzet en arbeidsplaatsen. Ongeveer even veel bedrijven zien geen verandering
op omzet (42%) en werkgelegenheid (55%). Het beeld bij de NWO-SBIR wijkt hier niet veel
van af. Vanwege de onvolledige beschikbaarheid van data heeft de econometrische analyse
beperkingen gekend. Deze analyse levert bovendien wisselende uitkomsten op. Uit de econometrische analyse kunnen we stellen dat er enig bewijs is voor een positief effect van
RVO-SBIR op omzet en aantal werknemers, maar dat dit bewijs niet erg sterk en robuust is.
Bij de NWO-SBIR hebben wij geen bewijs gevonden voor een effect op de omzet en/of het
aantal werknemers. Voor zowel de RVO- als NWO-SBIR is er geen bewijs gevonden voor een
effect op de R&D-inspanningen van de deelnemers. Uit de interviews blijkt echter wel dat
bedrijven door SBIR geprikkeld worden om over andere oplossingen na te denken, dat ze
risico’s gaan verkennen en dat ze een businessplan (leren) maken. Ook worden ze uitgedaagd na te denken over (potentiële) marktkansen van een innovatieve oplossing.
Inschrijvers stellen een voorstel op, geven een toelichting en krijgen feedback van deskundigen. Deze ervaringen nemen zowel gehonoreerde als afgewezen inschrijvers mee, of het
nu gaat om het aanscherpen van een voorstel of om elders financiering te verwerven voor
het voorstel.
SBIR leidt niet automatisch tot aanschaf van innovatieve oplossingen, omdat zij (1) verdere
ontwikkeling vergen; (2) niet verplicht afgenomen hoeven te worden door de opdrachtgever;
en (3) afhankelijk zijn van een succesvolle marktintroductie (3e fase van SBIR) en daar heeft
de overheid een beperkte rol.
Zowel bij niet-katalytische als bij katalytische RVO-SBIR hebben opdrachtgevers een belang
om projecten de stap te laten maken naar een vermarktbaar product. Bij de katalytische
SBIR ontwikkelen opdrachtnemers oplossingen waar de opdrachtgever primair zelf wat aan
heeft in haar beleidsuitvoering en eventueel geleverd kan worden aan andere (publieke)
opdrachtgevers. Hoewel fase 3 buiten de SBIR valt, is het in de praktijk wel degelijk mogelijk
om commercialisatie te ondersteunen, bijvoorbeeld met aandacht voor wet- en regelgeving,
het verbinden van relevante partijen, het doorverwijzen naar mogelijke financiering, of infrastructurele ondersteuning.
SBIR wordt op doelmatige wijze uitgevoerd, maar is als instrument relatief duur als gekeken
wordt naar de verhouding tussen uitvoeringskosten en de opdrachtsom van de verstrekte
opdrachten.
De doelmatigheid van de uitvoering van de SBIR is over het algemeen goed in orde. Ten
opzichte van de beleidskosten van bijna acht miljoen euro per jaar (totaal 102 miljoen sinds
2004) vormen de uitvoeringskosten (geschat op €0,5mln per jaar) een aandeel van ruim zes
procent bij RVO-SBIR. Er is hier volgens ook sprake van een efficiëntieslag, omdat de regeling al ruim tien jaar wordt uitgevoerd. Bij NWO-SBIR zijn de uitvoeringskosten lager, omdat
er daar minder begeleiding geboden wordt. De SBIR is ‘duur’ als er alleen gekeken wordt
naar de verhouding tussen uitvoeringskosten en de financiële omvang van de verstrekte

Dialogic innovatie ● interactie

7

opdrachten. Een vergelijking met generieke innovatie- instrumenten en traditionele inkooptrajecten gaat echter maar beperkt op als SBIR gezien wordt om via (en met) voorlopers
nieuwe innovatierichtingen open te breken met hulp van aangepaste en pre-commerciële
aanbestedingstrajecten. Hiervoor is meer betrokkenheid vanuit de overheid nodig, maar de
baten zouden vervolgens ook beduidend groter kunnen zijn dan bij losstaande innovaties.
SBIR heeft een zelfstandige positie in het innovatie-instrumentarium, maar de niet-katalytische SBIR toont sterke overlap met het Innovatiepartnerschap.
Wij concluderen dat SBIR complementair is aan andere innovatie-instrumenten. Deze complementariteit bestaat eruit dat SBIR resulteert in echte omzet en nieuwe
opdrachtgeversrelaties, vooraf geen grote aanvullende investeringen vergt (toegankelijk
voor startups), ander gedrag van overheden als opdrachtgevers stimuleert, een competitieve
opzet kent en helpt bij het verwerven van financiering om een idee of prototype te ontwikkelen naar een marktrijp product. Uiteraard zijn er ook overlappende elementen als het
aanjagen van innovatie of de focus op bepaalde sectoren en doelgroepen. In tegenstelling
tot andere instrumenten is er bij SBIR sprake van bijna volledige financiering van de innovatie.
Bij het Innovatiepartnerschap (ingevoerd in 2016) is sprake van een inhoudelijke vraagarticulatie waar de overheid met een groep van bedrijven een ontwikkeltraject start om daarna
over te gaan tot commerciële en grootschalige aankoop van de oplossing. Het Innovatiepartnerschap wordt met minimaal één aanbieder aangegaan en gaandeweg kunnen bedrijven
afhaken of afvallen. Bij een Innovatiepartnerschap is de aanbestedende dienst sterker gecommitteerd om de oplossing later daadwerkelijk aan te schaffen (er worden afspraken
gemaakt over prijs, minimale kwaliteit en totale afname). De niet-katalytische SBIR en het
Innovatiepartnerschap tonen dus zowel verschillen als overeenkomsten. Het gaat volgens
ons daarom te ver om te concluderen dat het Innovatiepartnerschap de niet-katalytische
SBIR dus inhaalt of overbodig maakt, maar het verdient wel aanbeveling om in elke situatie
na te gaan welk instrument meest geschikt is. Het Innovatiepartnerschap is alleen een betere
keuze in naarmate een gezochte oplossing concreet, afgebakend, eenvoudiger en sneller te
ontwikkelen is en makkelijke aan te schaffen is. Dat vraagt ook om goede informatievoorziening over SBIR en het Innovatiepartnerschap aan voor inkoop- en beleidsmedewerkers.
Aanbevelingen
Op basis van het evaluatieonderzoek komen we tot een aantal aanbevelingen over SBIR.
1. Vergroot de impact van SBIR door meer departementen (en andere overheden) te
stimuleren dit instrument te gebruiken en daarmee ook maatschappelijke vragen te
stellen die het ontwikkelen van innovatieve oplossingen breder maakt dan tastbare
innovaties door kleine (technische) ingenieurs- en ontwerpbureaus en kleine industrie. SBIR is immers ontwikkeld om met innovaties maatschappelijke doeleinden op
thema’s duurzaamheid, veiligheid en bereikbaarheid na te streven.
2. Handhaaf de huidige doelstellingen van de SBIR en voorkom verdere formalisering,
want het ontwikkelen van innovatieve oplossingen en innovatiegerichte aanbestedingen zijn gebaat bij enige vrijheid.
3. SBIR is voor andere departementen een extra instrument in de gereedschapskist
met innovatie-instrumenten. De huidige opzet (van de RVO-SBIR) is echter nogal
geïnspireerd op de EZ-doelgroep (bedrijven), terwijl het voor een SBIR die maatschappelijke vraagstukken centraal stelt relevant kan zijn om ook kennisinstellingen
in de competitie te laten participeren.

8

Dialogic innovatie ● interactie

4. Het innovatiegericht inkoopinstrument Innovatiepartnerschap toont sterke overlap
met de niet-katalytische SBIR. Wijs opdrachtgevers daarom ook op de mogelijkheden van het Innovatiepartnerschap en welke voor- en nadelen dit instrument heeft
ten opzichte van de niet-katalytische SBIR.
5. Handhaaf in de SBIR-oproepen het competitieve element en het centraal stellen van
een specifiek vraagstuk om bedrijven en kennisinstellingen te verleiden creatief te
worden. Juist doordat fase 1 en 2 (nog) geen echte inkoop zijn durven opdrachtnemers out of the box te denken; er wordt zelden aangegeven dat innovatie beknot
wordt doordat de opdrachtgever risicomijdend is.
6. Verbeter de transparantie van de procedure door inschrijvers beter te informeren
over het gebruik van de beoordelingscriteria.
7. Handhaaf de (goede) nazorg van bedrijven die afvallen in de SBIR-procedure. Een
goede onderbouwing van de beslissing hen geen SBIR te geven helpt hen het plan
(en dus innovatie) aan te scherpen en maakt kans op succes bij andere kapitaalverstrekkers groter.
8. Ga met (potentiële) opdrachtgevers en uitvoeringsorganisaties RVO en NWO systematisch na welke mogelijkheden er binnen het wettelijk kader bestaan om bedrijven
en startups te ondersteunen in fase 3. Daarnaast adviseren wij een intensievere
betrokkenheid van opdrachtgevers bij de eerste twee fasen van SBIR Zet dus meer
gemeenschappelijke momenten op om kennisdeling en markcreatie aan te jagen of
oplossingen te combineren. Opdrachtgevers kunnen zo bij (katalytische) SBIRs actiever de vinger aan de pols houden en waarborgen dat oplossingen tot wasdom
komen, c.q. kennis vloeit en marktkansen ontstaan, o.a. proberen te voorzien in
ondersteuning bij netwerken, regelgeving, infrastructuur.
9. Investeer in een betere infrastructuur voor SBIR (digitaal platform, kennisuitwisseling, samenwerken met andere overheden) om het gebruik te bevorderen. Ga na of
het toch mogelijk is een SBIR-budget vast te stellen dat EZ kan inzetten om SBIRprojecten in de breedte te co-financieren. Dit budget moet als een hefboom werken
zodat andere opdrachtgevers over de drempel komen om zelf een substantieel deel
van het SBIR-project te financieren.
10. Maak het meten van de impact van SBIR beter mogelijk door de kwaliteit van de
administratieve data te verbeteren en betrek en overweeg daarbij welke gegevens,
experimentele en controlegroepen en afspraken met uiteenlopende partijen (CBS,
NWO, RVO) nodig zijn. Doe dat in samenhang met het verbeteren van de SBIR infrastructuur. Let op dat administratieve lasten voor inschrijvers/aanvragers zo
beperkt mogelijk blijven.

Dialogic innovatie ● interactie

9

10

Dialogic innovatie ● interactie

Executive summary
An investigation into SBIR – context and aim
The Dutch Ministry of Economic Affairs (EZ) commissioned Dialogic together with UNU-MERIT
to examine the impact of SBIR (Small Business Innovation Research). SBIR is a pre-commercial form of public procurement of R&D services. This research funding mechanism aims
to facilitate innovative solutions (or gain insight in the solutions) to societal issues. If successful, the procuring authority can purchase a new (type of) product. SBIR, which is based
on the concept that various parties compete to develop an innovative solution, is conducted
in several ways:




RVO-SBIR: parties are invited to tender for a government knowledge question. Ministries or other government agencies collaborate with RVO (Netherlands Enterprise
Agency) to convert a societal or procurement issue into an SBIR call.
NWO-SBIR: aims to valorise knowledge generated by the (university) knowledge
infrastructure. Up until 2014, this programme was called the 'Valorisation Grant’.
After 2014, it continued as a similar ‘Take-off’ programme. Colleges can now also
access this SBIR.

The aim of our investigation is as follows:
Analyse and assess the method and impact of SBIR on Dutch policy practices, from its introduction in 2005 up until 2016.
This investigation centres around the following three key questions: (1) Is SBIR effective?
(2) Is SBIR conducted efficiently? and (3) What can be improved?
The investigation (carried out between February and June 2017) includes a combination of
desk research, interviews with policy stakeholders, executors (NWO and RVO), SBIR applicants/tenderers and universities, a survey of tenderers/applicants (questionnaire sent to
1,045 RVO applicants, of whom 250 had invalid email addresses; 181 respondents completed
the questionnaire, a response rate of 23%. The questionnaire was also sent to 845 NWO
applicants, of whom 145 had invalid email addresses; 205 responded, a 29% response rate),
an analysis of administrative data on SBIR and an econometric analysis (for a detailed explanation, see the main report and annexes).
Outline of key conclusions
Thanks to its contribution to developing innovative solutions for social problems, SBIR has
proven its additional value. The research projects do not always provide immediately marketable solutions and sometimes there is no ready-made market available. Because the
outcomes of SBIR are not always market-ready, we can scarcely see any differences (yet)
in business performance levels such as turnover and employment.
SBIR is highly valued for the stimulus it can give to projects, thereby helping the development of innovative solutions. Apparently companies that do not get SBIR contracts are
equally able (through other activities) to create innovations. The impact of SBIR is thus
mainly seen with companies that focus their innovation efforts on socially desirable topics
and innovative solutions. From a societal perspective, it is vital that SBIR projects include
experimenting with a broad-based approach to solutions for issues touching on public
themes, and that the outcomes of the experiments also inspire other parties regarding their
innovation potential. These benefits are not just limited to participating companies but form
part of the overall impact. Taking the step to introduce innovative solutions on the market

Dialogic innovatie ● interactie

11

remains a challenge for participants. SBIR does overlap with other innovation and innovation-oriented procurement instruments (such as the Innovation Partnership), but this overlap
is not yet disruptive or counterproductive. SBIR’s potential could be put to even better use
not only by more authorities, but also by involving public-sector clients more intensively in
the projects and follow-up, and by ‘societalizing’ the programme’s format and terminology.
These are our main conclusions:
SBIR contributes to developing innovative solutions for social problems and has therefore
proven that it adds societal value.
SBIR is suitable for developing and exploring truly novel and innovative solutions, regardless
of the type of societal issue to which an SBIR call refers. Contractors (mostly small, R&D and
innovation-oriented engineering and (technical) design agencies and small enterprises) are
often aware that their innovation contributes to more than just economic goals. Solving societal issues was the goal that RVO-SBIR applicants highlighted most in the questionnaire.
SBIR programmes lead to projects which other companies can also take on, thanks to triggered system changes in research, public acceptance and market creation, especially where
clients use SBIR to boost the development and testing of desirable innovation approaches
(so called catalyst SBIR). Clients let contractors try out solutions, so that these will consequently be adopted by the economy/society. Although clients are sometimes critical that
they do not have ready-made solutions at their disposal after the completion of SBIR programmes, this does not mean that SBIR has been ineffective. It is possible that SBIR
continues to drive relevant solutions, so that after some time the innovative products and
services that clients require will certainly be available. SBIR (especially RVO-SBIR) is of
course conducted in the characteristic ‘Economic Affairs style’ with the emphasis on economic
rather than social aspects. Other parties or departments require a more societal approach,
whereby for example knowledge institutes and social organizations can take part in RVOSBIR.
SBIR clearly has additional value for carrying out projects, and this value is considerably
greater for RVO-SBIR than for NWO-SBIR.
There are clear indications that taking part in SBIR leads to activities and results that would
not have happened without SBIR. More than half of the RVO-SBIR applicants indicate that
the key focus of innovation in their tender bid was not yet being developed. The turnover of
rejected RVO-SBIR applications shows that an SBIR contract is essential for carrying out a
proposal. Seventy percent of the rejected applications do not carry out their proposals; the
group of 27 percent that does continue with the rejected proposal indicates that their projects
start later, take longer and have fewer collaborating partners. It is a different ratio with
NWO-SBIR: 80 percent of the applicants say that their innovation was already being developed when they prepared their tender bid. This is logical considering SBIR involves the
valorisation of “knowledge on the shelf” via academic start-ups. In three-quarters of the
rejected NWO-SBIR proposals, the applicants continue with their project and indicate they
have the same impact as the proposals rejected at RVO-SBIR. Thus an academic start-up is
financially less dependent on a contract via NWO-SBIR because ultimately there are other
sources of funding available.
SBIR has scarcely any impact on the participating companies’ economic performance (turnover, employment and R&D expenses).
We applied various methods (questionnaires, econometrics and interviews) to gain insight in
the impact of SBIR on business economic performance. A substantial group (40 percent) of
the RVO-SBIR applicants has seen their R&D expenditure rise (especially companies who
have successfully completed phase 1 and phase 2), indicating an increase in turnover and

12

Dialogic innovatie ● interactie

jobs. Roughly the same number of companies does not note any difference in turnover (42
percent) and employment (55 percent). We see a similar picture in NWO-SBIR. The limited
availability of data restricted the econometrics analysis. Moreover, this analysis produced
varying results. We can confirm there is some evidence, albeit not very robust, that RVOSBIR has a positive effect on turnover and number of employees. With NWO-SBIR, we did
not find any evidence of an impact on turnover or number of employees. For both types of
research programmes, there is no evidence of an impact on the participants’ R&D efforts.
The interviews did reveal that SBIR stimulates companies to think about other solutions, to
explore the risks and (learn) to prepare a business plan. They are also challenged to consider
the (potential) market opportunities of an innovative solution. Applicants prepare a proposal,
provide an explanation and receive feedback from experts. Successful as well as rejected
tenderers are included in this experience, whether it involves tightening up a tender bid or
acquiring funding elsewhere for their proposal.
SBIR does not automatically result in the procurement of innovative solutions, because: (1)
these require further development; (2) they do not need to be adopted by the client; and
(3) they depend on a successful market introduction (3rd phase SBIR) in which the government has a limited role.
In both catalyst and non-catalyst RVO-SBIR, it is in the clients’ interest that projects take
steps towards creating a marketable product. With catalyst SBIR, contractors develop solutions that primarily benefit the client to conduct their policy and ultimately can be supplied
to other (public) clients. Although SBIR falls outside the scope of phase 3, in practice it is
possible to support commercialization, for example by focussing on legislation and regulation, connecting relevant parties, referral to potential financing, or infrastructural support.
SBIR is conducted efficiently, but as instrument is relatively expensive if we compare the
implementation costs with the contract fee for the assigned tasks.
The implementation of SBIR is generally efficiently organized. Compared to the operational
costs of almost EUR 8 million a year (102 million in total since 2004), the implementation
costs (estimated at EUR 0.5 million a year) account for more than a six percent share of
RVO-SBIR. We can speak of an effort to increase efficiency, as SBIR has existed for over a
decade. The operational costs are lower with NWO-SBIR because less supervision is provided.
SBIR is ‘expensive’ if we just consider the implementation costs in light of the financial scope
of the work carried out. A comparison with generic innovation instruments and traditional
procurement processes, is, however, of limited significance when we see SBIR as breaking
open new innovative directions through (and together with) forerunners with the help of
customized and pre-commercial procurement processes. This requires more government involvement, but the subsequent benefits could be considerably greater than with stand-alone
innovations.
SBIR has an independent place in the innovation instrumentarium but non-catalyst SBIR has
a strong overlap with the Innovation partnership.
Our conclusion is that SBIR complements other innovation instruments. This complementarity means that SBIR leads to real turnover and new client relationships, it does not require
any major additional investment in advance (accessible to start-ups), encourages other behaviour in governments as clients, has a competitive structure and helps to attract funding
for developing an idea or prototype into a marketable product. There are of course overlapping elements such as driving innovation or the focus on certain sectors and target groups.
With SBIR, unlike other instruments, the innovation is almost entirely financed.
The Innovation partnership (implemented in 2016) articulates a sort of substantive demand
whereby the government and a group of companies start up a development process in order

Dialogic innovatie ● interactie

13

to then move to commercially purchasing the solution on a large scale. The Innovation partnership is entered into with at least one tenderer, and throughout the process, companies
can pull out. In an Innovation partnership, the contacting authority is more strongly committed to actually purchasing the solution later on (agreements are made on price, minimum
quality and the total amount purchased). Non-catalyst SBIR and the Innovation partnership
are different but do have some things in common. In our view it is going too far to conclude
that the Innovation partnership is overtaking or making non-catalyst SBIR redundant, and it
is worthwhile looking at each situation individually before deciding which instrument is most
suitable. The Innovation partnership is only a better choice if a concrete, defined solution
can be developed simply and quickly and is easy to purchase. That also requires providing
purchasing and policy staff with good information on SBIR and the Innovation partnership.
Recommendations
Based on our evaluation, our recommendations for SBIR are as follows:
1.

Increase the impact of SBIR by stimulating more government departments to use
this instrument, thereby highlighting social issues that will extend the development
of innovative solutions beyond the innovations by small, technical engineering and
design enterprises. SBIR has after all been created to achieve innovations that will
benefit society in the areas of sustainability, safety and accessibility.

2. Maintain the current SBIR objectives and prevent further formalization, because the
development of innovative solutions and innovation-oriented investments benefits
from a certain freedom of choice.
3. SBIR is an additional instrument for other departments’ innovation toolbox. The current RVO-SBIR set-up is inspired by the target group (companies), whereas for SBIR
focussed on societal issues, it could be worthwhile to allow knowledge institutes to
participate.
4. The innovation-oriented purchasing instrument Innovation partnership has a strong
overlap with non-catalyst SBIR. Make clients aware of the potential of Innovation
partnership and the advantages and disadvantages of this instrument regarding noncatalyst SBIR.
5. Make sure the SBIR calls to tender retain their competitive element and focus on a
specific issue in order to entice companies and knowledge institutes to be creative.
Because Phase 1 and Phase 2 do not include an actual purchase, contractors dare to
think out of the box; you seldom hear of innovation being hampered because a client
is averse to risk.
6. Improve the transparency of the procedure by giving tenderers better information
on how the evaluation criteria are applied.
7. Maintain a (good) follow-up with companies that drop out of the SBIR procedure.
Providing a sound substantiation of the decision why they were not awarded SBIR
helps them to sharpen their plan (and thus innovation) and increases their chance
of success with other capital providers.
8. Investigate systematically with (potential) clients and implementing organizations
RVO and NWO what opportunities exist within the legal framework to support companies and start-ups in Phase 3. In addition, we advise involving clients more
intensively in the first two phases of SBIR. Do this by arranging meetings with each
other to encourage knowledge-sharing, market formation or combining solutions. In
this way, clients can actively keep (catalyst) SBIR up to date and guarantee that

14

Dialogic innovatie ● interactie

solutions are fully developed, so that knowledge flows and market opportunities arise
by providing support through networks, regulations and infrastructure.
9. Invest in a better infrastructure for SBIR (digital platform, knowledge exchange, collaboration with other authorities) to encourage its use. Investigate if it is possible to
set an SBIR budget that EZ can allocate to wider co-finance SBIR projects. This
budget should act as leverage, thus lowering the barrier for other clients to fund a
substantial part of an SBIR project.
10. Make it easier to measure the impact of SBIR by improving the quality of the administrative data and considering what data is required from experimental and control
groups as well as the agreements with various parties (CBS, NWO, RVO). Do this
while improving the SBIR infrastructure. Ensure that the administrative burden is
kept as low as possible for applicants/tenderers.

Dialogic innovatie ● interactie

15

16

Dialogic innovatie ● interactie

1 Inleiding
In opdracht van de Directie Innovatie en Kennis van het ministerie van Economische Zaken
(EZ) heeft Dialogic in samenwerking met UNU-MERIT (Maastricht University) de doeltreffendheid en doelmatigheid van het instrument Small Business Innovation Research (SBIR)
onderzocht. In dit inleidend hoofdstuk schetsen we de achtergrond van het onderzoek (paragraaf 1.1), presenteren we het doel en de onderzoeksvragen (paragraaf 1.2), geven we
een overzicht van de gevolgde aanpak (paragraaf 1.3) en sluiten we af met een leeswijzer
(paragraaf 1.4).

1.1 Aanleiding
SBIR (‘Small Business Innovation Research’) is een (pre-commmerciële) vorm van overheidsinkopen van onderzoek- en ontwikkelingsdiensten. SBIR is een (pre-commerciële) vorm
van overheidsinkopen van onderzoek- en ontwikkelingsdiensten. Het doel van SBIR is om
innovatieve oplossingen te laten ontwikkelen (of inzicht krijgen in deze oplossingen) voor
maatschappelijke vraagstukken. Bij succes kan de aanbestedende overheid een nieuw (type)
product inkopen. De basis van SBIR is dat meerdere bedrijven in opdracht en in onderlinge
concurrentie een innovatieve oplossing ontwikkelen. Er zijn doorgaans twee rondes waarin
een overheidsorganisatie (de opdrachtgever) meerdere bedrijven vraagt om een innovatieve
oplossing uit te werken. In elke ronde vallen er bedrijven af. Na de laatste ronde wanneer
er een prototype ontwikkeld en getest is, kan er een reguliere inkoopprocedure gestart worden als een overheidsorganisatie dit wil aanschaffen. 1
Dit onderzoek naar het instrument SBIR komt mede voort uit een CPB-analyse waarin geconcludeerd wordt dat het instrument in Nederland weinig gebruikt wordt, maar dat – mede
op basis van ervaringen in de Verenigde Staten – het potentieel een effectief instrument is
om innovatie te bevorderen.2 In de VS is bijvoorbeeld vastgesteld dat bedrijven met een
SBIR-opdracht significant sneller groeien en een grotere kans maken om durfkapitaal aan te
trekken dan vergelijkbare bedrijven die geen gebruik maken van SBIR. Ook blijkt dat ongeveer twee derde van de SBIR-opdrachten zonder SBIR niet door zou zijn gegaan, hetgeen
duidt op additionaliteit.3 Een andere reden voor dit onderzoek is dat de resultaten van het
onderzoek ingebracht kunnen worden in het nieuwe kabinetsbeleid. Dit onderzoek moet
meer en beter inzicht geven in de verwachte effecten van SBIR op R&D en innovatie.4 De
positieve effecten in de VS kunnen niet zondermeer gelden voor Nederland. Hoewel het Nederlands instrument vrijwel identiek is aan de Amerikaanse SBIR kunnen er andere (typisch
Nederlandse) factoren een rol spelen die de werking en effectiviteit van het instrument positief of negatief kunnen beïnvloeden. Het is hypothetisch best mogelijk dat Amerikaanse
overheden meer dan Nederlandse overheden een traditie hebben om zich als marktpartij te
gedragen en zodoende innovaties en andere gewenste resultaten als opdrachtgever ‘af te
dwingen’ bij opdrachtnemers.

1

In het volgend hoofdstuk volgt een meer uitgebreide beschrijving van SBIR.

2

CPB (2016), Kansrijk Innovatiebeleid, Den Haag, p. 130-131.

3

Wessner, C.W. (2008), An assessment of the SBIR program, National Academies Press. Lerner, J.
(2010), The future of public efforts to boost entrepreneurship and venture capital, Small Business
Economics, vol. 35(3): 255-264.

4

Zie het volgend hoofdstuk voor een meer gedetailleerde beschrijving van de opzet en uitvoering van
de SBIR.

Dialogic innovatie ● interactie

17

De vorige evaluatie had een meer narratief karakter en het bleek (nog) niet mogelijk om dit
instrument grondig en kwantitatief te evalueren.5 De empirische basis voor een goede beoordeling van dit instrument in de Nederlandse context was destijds te smal. De vorige
evaluatie concludeerde wel dat de SBIR-varianten6 naar tevredenheid werken en hun eigen
plaats hebben in het innovatiestimuleringslandschap, maar dat enkele verbeteringen gewenst waren. Het ging vooral om verbeteringen in de beoordelingswijze, een mogelijke rol
van de overheid bij het marktrijp maken van innovaties die voortkomen met behulp van
SBIR en om het verbeteren van de samenhang met andere beleidsinstrumenten (zowel instrumenten voor innovatie als innovatiegerichte inkoop en aanbesteding).
Nu het aanbestedingsinstrument langer bestaat en het aantal SBIR-inschrijvers, –inschrijvingen en –beoordelingen significant is toegenomen, is het mogelijk een meer uitgebreide
en kwantitatieve evaluatie van het instrument uit te voeren. Bovendien is het nu beter mogelijk een impactmeting te doen, want meer SBIR-projecten zijn (langere tijd) afgesloten.

1.2 Doelstelling en onderzoeksvragen
De doelstelling van dit onderzoek luidt als volgt:
Een analyse en beoordeling van de werkwijze en het resultaat van SBIR in de Nederlandse
beleidspraktijk vanaf haar invoering in 2005 tot en met 2016.
Bij deze doelstelling horen de volgende drie hoofdvragen:
A. Is SBIR effectief?
B. Is de uitvoering van SBIR efficiënt?
C. Wat kan er beter?
In de volgende tabel geven we een overzicht van de evaluatievragen (geformuleerd door EZ)
die bij deze drie hoofdvragen horen.
Tabel 1. Overzicht hoofdvragen en afgeleide evaluatievragen.
Hoofd- en afgeleide evaluatievragen
A

Is SBIR effectief?

A1

In welke mate draagt SBIR bij aan het bereiken van de doelen van de opdrachtgevers (overheden), die in het verlengde staan van maatschappelijke uitdagingen?

A2

In welke mate reikt SBIR innovatieve oplossingen aan voor maatschappelijke problemen aan
opdrachtgevers die ze anders niet gekregen zouden hebben?

A3

In welke mate zijn de oplossingen die de opdrachtgevers krijgen via SBIR effectiever (d.w.z.
veiliger, duurzamer, goedkoper, etc.) dan bestaande oplossingen?

A4

Zijn de met behulp van SBIR ontwikkelde oplossingen daadwerkelijk afgenomen?

A5

Waarom hebben bepaalde in SBIR ontwikkelde oplossingen wel en andere niet voet aan de
grond gekregen, ondanks de beleving van de jury dat er sprake was van goed product/dienst?
Wat waren hierin de meest bepalende factoren?

A6

Waar lopen bedrijven tegenaan/wat zijn knelpunten na de eerste en tweede fase van SBIR?
Hoe worden deze in de praktijk overkomen?

5

Technopolis (2010), Eerste evaluatie Small Business Innovation Research (SBIR) programma's in Nederland, Amsterdam.

6

Zie paragraaf 2.1 voor een uitleg van deze varianten.

18

Dialogic innovatie ● interactie

A7

Bestaan er verschillen tussen hoofdaannemers in een SBIR-traject en vergelijkbare andere
bedrijven die niet deelnemen aan SBIR ten aanzien van uitgaven aan R&D (structureel / verhoudingsgewijs) in de twee/vijf/acht jaar volgend op de aanbesteding?

A8

Bestaan er verschillen tussen hoofdaannemers in een SBIR-traject en vergelijkbare andere
bedrijven die niet deelnemen aan SBIR ten aanzien van omzetgroei in de twee/vijf/acht jaar
volgend op de aanbesteding?

A9

In welke mate profiteren bedrijven die zijn afgevallen in de diverse SBIR-rondes van de SBIRwerkwijze (eventueel uitgesplitst per SBIR-fase)?

A10

Kunnen eventuele verschillen in de gevonden effecten voor NWO7- en RVO-SBIRs herleid worden tot accentverschillen per uitvoerder: tech push bij NWO en market pull bij RVO?

B

Is de uitvoering van SBIR efficiënt?

B1

Hoe efficiënt geven RVO en NWO uitvoering aan SBIR (uitvoeringskosten en administratieve
lasten)?

B2

In welke mate is de SBIR-procedure transparant, eenvoudig en snel?

C

Wat kan er beter?

C1

Kan de daadwerkelijke vermarkting na fase 2 verbeterd worden door overheden (net als de in
de VS) te verplichten een product dat succesvol fase 2 heeft doorlopen af te nemen?

C2

Kan de effectiviteit van SBIR vergroot worden (voor een of meer van de drie doelen) door
overheden te verplichten een vast percentage van hun inkoopbudget aan innovaties te besteden, of is de flexibiliteit van de SBIR-werkwijze juist een sterkte?

C3

Sluit de SBIR-werkwijze goed aan op andere beleidsinstrumenten, in het bijzonder financieringsinstrumenten van EZ en beleid ter bevordering van innovatiegericht inkopen?

C4

Verloopt netwerkvorming bij de SBIR-werkwijze optimaal?

C5

Beklijft de samenwerking tussen SBIR-opdrachtnemers ook tot na het aflopen van het project?

C6

Is de mate van bekendheid van SBIR optimaal?

C7

Welke soorten opdrachtnemers en opdrachtgevers maken nu gebruik van SBIR? Kan de
doelgroep uitgebreid worden?

C8

Wat is voor betrokkenen aan de (semi-)overheidszijde de meerwaarde van SBIR? Wat zouden
ze een volgende keer anders doen?

C9

Wat kunnen we leren van het buitenland? Verschilt de Nederlandse SBIR-methodiek van de
werkwijze in de VS en het VK en speelt bij de kans op daadwerkelijke marktintroductie een rol
dat in die landen venture capitalists bij de projectselectie aan tafel zitten?

Onderstaande figuur toont onze visie op de samenhang tussen enkele van de effectvragen;
de getoonde nummers corresponderen met de A-vragen uit Tabel 1. Voor het bepalen van
‘eerste-orde’ effecten met betrekking omzet- en R&D-stijgingen volstaat het om vergelijkingen te maken tussen de prestatie van SBIR-deelnemers enerzijds, en afgewezen bedrijven
en overige innovatieve bedrijven anderzijds (eventueel met onderscheid naar RVO-SBIR en
NWO-SBIR). Behalve bedrijfseconomische effecten betreffen enkele onderzoeksvragen ook

7

Sinds 1 januari 2017 zijn de activiteiten van Technologiestichting STW (verantwoordelijk voor de uitvoering van SBIR) ondergebracht in het nieuwe NWO-domein Toegepaste en Technische
Wetenschappen (TTW). Wij spreken in het vervolg van dit rapport dus over NWO (en niet over STW).
In deze evaluatie worden alleen de NWO- en RVO-SBIR onderzocht.

Dialogic innovatie ● interactie

19

dynamiek die verder reikt dan ontwikkelingen bij aanvragende partijen alleen: dit geldt o.a.
voor vragen over het beschikbaar komen van nieuwe oplossingen voor maatschappelijke
problemen. Zoals de figuur laat zien achten we het relevant om hiervoor te inspecteren wat
voor soort veranderingen er voortvloeien uit de in gang gezette activiteit: leidt dit tot ‘systeemveranderingen’ (meer ruimte voor wenselijke innovatie) en ‘kennis-spillovers’ (meer
inzicht in kansrijke oplossingen)? En worden nieuwe toepassingen na afloop van het SBIRtraject ook werkelijk op grotere schaal toegepast? In het hoofdstuk over doeltreffendheid
gaan we dieper in op de indirecte effecten die zich op termijn kunnen voordoen.
-

Marktformatie
Publieke legitimatie
Wettelijke kaders
…

A4-A6:
Implementatie?
Replicatie?
Opschaling?

Systeemveranderingen

SBIR
Alle
Alle
aanvragers
aanvragers

A7, A8:
+ Omzet? + R&D?

€

A7, A8:
++ Omzet? ++ R&D?

€

Deelnemers
Fase 1

Deelnemers
Fase 2

A10:
RVO vs STW

A1-A3
Meer / nieuwere /
efficiëntere
innovatieve
oplossingen voor
maatschappelijke
prob lemen?

Kennisspill-overs

Overige
(innovatieve)
bedrijven

-

M.b.t toepassingen
M.b.t. markten
…

Afvallers 1

Afvallers 2

A9:
+ Omzet? + R&D?

A9:
++ Omzet? ++ R&D?

Figuur 1. Visie op de effectvragen.

1.3 Plan van aanpak
Het plan van aanpak is een combinatie van meer kwalitatieve en kwantitatieve methoden en
bestaat uit desk research, portfolio-analyse, interviews, enquête en een econometrische analyse. We lichten de methoden kort toe (voor een uitgebreide methodologische
verantwoording verwijzen we naar de bijlagen).

1.3.1 Desk research en portfolio-analyse
Een eerste basis voor het verkrijgen van inzicht in de werkingsmechanismen is desk research. Op basis van o.a. de voorgaande SBIR-evaluatie en beschrijvingen van SBIR-achtige
regelingen in de academische en grijze literatuur is het mogelijk om een overzicht te creëren
van de directe en indirecte effecten (incl. systeemveranderingen en relevante soorten kennis
spill-overs) die zich kunnen voordoen. De internationale SBIR-studie die het CPB parallel aan
dit onderzoek uitvoert, zal hier meegenomen worden (zie paragraaf 6.3).8
Naast een desk research is het ook zinvol om een portfolio-analyse te verrichten (zie hoofdstuk 3). Deze dient om inzicht te krijgen in o.a. welke overheden er SBIR-trajecten uitzetten,
wie erop inschrijven, waar de projecten over gaan, hoe de toewijzingen en afwijzingen eruit

8 CPB (2017), Analyse en internationale vergelijking SBIR, CPB Notitie, mei 2017.

20

Dialogic innovatie ● interactie

zien, en hoe de projecten uiteindelijk uitpakken (opdrachtsom, looptijd). Dergelijke portfolioinformatie is bovendien ook nodig om een basis te leggen voor een enquête en voor econometrisch onderzoek. Deze portfolio-analyse is mogelijk op basis van de administratieve data
(NWO en RVO) die uitvoerders hebben aangeleverd.

1.3.2 Interviews
Interviews zijn geschikt om naast het meer feitelijke materiaal te vragen naar meer subjectieve zaken zoals verwachtingen, opinies en attitudes over SBIR. We hebben daartoe bijna
twintig betrokkenen geïnterviewd, waaronder vertegenwoordigers van de overheid (uitvoerders, opdrachtgevers) en inschrijvers/aanvragers (zowel bedrijven waarvan de aanvraag is
toegewezen als afgewezen). We hebben deze gesprekspartners vragen voorgelegd over onder meer doelbereiking, doelgroepen, SBIR-procedure, effecten, impact, meerwaarde en
positie ten opzichte van andere innovatie- en innovatiegerichte inkoopinstrumenten, nieuwe
beleidsopties en verbetermogelijkheden. Zie Bijlage 1 voor een overzicht van de gesprekspartners.

1.3.3 Enquête
In een online enquête hebben we alle opdrachtgevers (overheden) en opdrachtnemers vragen voorgelegd over gebruik en effecten van deelname aan SBIR. Daarbij hebben we bij
opdrachtnemers een onderscheid gemaakt tussen toegewezen en afgewezen inschrijvingen
(en dat per fase). In de volgende twee tabellen staat een overzicht van de respons op beide
enquêtes.
Tabel 2. Overzicht respons.

RVO

NWO

Aangeschreven

1.045

845

Ongeldige emailadressen

250

145

181 (156)

205 (185)

23%

29%

Bruikbaar ingevulde enquêtes (volledig ingevuld)
Respons rate (geldige emailadressen)

Uit de bovenstaande tabel blijkt dat ongeveer een kwart van de (bereikte) respondenten de
vragenlijst heeft ingevuld. 9 Hieronder volgt een overzicht van de respons per fase en doelgroep.

9

Wij hebben geen non-responsanalyse uitgevoerd. Aan elke onderzoeksmethode kleven voor- en nadelen. In interviews en enquêtes bestaat het risico van bijvoorbeeld sociaal-wenselijke antwoorden en
kan een vertekend beeld optreden, omdat bijvoorbeeld succesvolle inschrijvers eerder geneigd zijn
mee te werken aan een enquête dan onsuccesvolle inschrijvers.

Dialogic innovatie ● interactie

21

Tabel 3. Respons per doelgroep.

RVO

NWO

Totaal

Enquête
(respons rate)

Totaal

Enquête
(respons rate)

Groep 1: Afgewezen fase 1

912

89 (10%)

550

76 (14%)

Groep 2: Toegewezen fase 1, afgewezen of niet ingediend fase 2

229

38 (17%)

266

90 (34%)

Groep 3: Toegewezen (fase 1 en) 2

158

54 (34%)

137

39 (28%)

* Niet iedereen is opgenomen in het panel vanwege ontbrekende gegevens.
* Ongeldige emailadressen zijn hier niet uitgehaald (het waren wel adressen van geldige inschrijvers/aanvragers).
* Door het ontbreken van een koppeling tussen fase 1 en fase 2 voor NWO kan niet met zekerheid
worden gezegd of alle 137 aanvragers ook een toegewezen project hebben in fase 1.

In 2014 heeft RVO zelf een effectmeting uitgevoerd voor de RVO-SBIR middels een enquête. 10 Voor de eerste groep haalden zij een respons rate van 28% (752 inschrijvers
benaderd), voor de tweede groep was dit 38% (143 inschrijvers benaderd) en voor de derde
groep was de response rate 47% (74 inschrijvers benaderd).

1.3.4 Econometrische analyse
Met behulp van econometrie is na te gaan of er significante investerings- en prestatieverschillen bestaan tussen de diverse soorten groepen van bedrijven met toekenningen en
afwijzingen (zie hoofdstuk 5). Wordt er een verschil gevonden dat niet veroorzaakt wordt
door selectie-bias, dan bevestigt dat SBIR-deelnemers structureel meer besteden aan R&D
en meer omzet weten te genereren. De omvang van het effect wordt mogelijk alleen nog
onderschat. Zeker als er géén statistisch significant verschil wordt gevonden, is er een sterke
noodzaak om ook inzicht te krijgen in de indirecte effecten van SBIR. Een daarvan is het
effect van het voorbereiden van een SBIR. Zie Bijlage 3 voor een methodologische verantwoording en toelichting op de econometrische analyse.

1.4 Leeswijzer
In het vervolg van dit rapport komen de volgende onderwerpen aan de orde:




10

Beschrijving van SBIR (hoofdstuk 2). In dit hoofdstuk geven we een feitelijke beschrijving van SBIR (doel, doelgroepen, aanvraagprocedures) en plaatsen wij het
instrument in het bredere innovatielandschap.
Gebruik van SBIR (hoofdstuk 3). Op basis van de administratieve gegevens over
SBIR is een portfolio-analyse uitgevoerd die inzage geeft in de achtergrond van de
SBIR-inschrijvers.

De resultaten van de online enquête zullen waar relevant worden vergeleken met de resultaten van
RVO. Bron RVO: RVO (2015). Aanbesteden van Innovaties: SBIR. Additionaliteit, resultaten en aanbevelingen.

22

Dialogic innovatie ● interactie








Doelmatigheid van SBIR (hoofdstuk 4). In dit hoofdstuk doen we – voor zover de
gegevens dat toelaten - een uitspraak over de doelmatigheid van het instrument.
Ook staan we stil bij de vraag hoe aanvragers de aanvraagprocedure bij RVO en
NWO waarderen.
Doeltreffendheid van SBIR (hoofdstuk 5). Dit hoofdstuk staat stil bij het effect en de
impact van SBIR.
Positionering van SBIR (hoofdstuk 6). Een oordeel over de toegevoegde waarde van
SBIR in het Nederlands innovatie- en inkoopinstrumentarium (en enkele beleidsopties) staat in dit hoofdstuk centraal. Daarnaast kijken we (beperkt) over de
landsgrenzen.
Het rapport sluit af met conclusies en aanbevelingen (hoofdstuk 7).

Dialogic innovatie ● interactie

23

2 Beschrijving SBIR
In dit hoofdstuk presenteren we een feitelijke beschrijving van zowel de legitimering als de
uitvoering van SBIR. Op beleidsniveau (paragraaf 2.1) bespreken we de aanleiding om SBIR
in te voeren en de onderliggende beleidstheorie. In paragraaf 2.2 bespreken we de inrichting
van SBIR bij de diverse uitvoerders. We sluiten af met een kort overzicht van meer algemene
ontwikkelingen die van invloed kunnen zijn op het gebruik en het effect van SBIR (paragraaf
2.3).

2.1 SBIR als instrument in het innovatiebeleid
Geïnspireerd door het succes van het SBIR-programma in de VS adviseerde de SER in 2003
om ook in Nederland de potentie van een soortgelijk instrument te onderzoeken.11 Het ministerie van EZ startte in 2004 met een SBIR-pilot, waarna in 2005 ook STW (tegenwoordig
NWO) en TNO volgden. Enerzijds is SBIR een werkwijze waarbij bedrijven gestimuleerd worden om innovatieve oplossingen te ontwikkelen voor het tegengaan van maatschappelijke
problemen. 12 Anderzijds is SBIR een vorm van aanbesteding passend bij innovatieve inkoop
door overheidsorganisaties. Een Kamermotie uit 2005 is de aanleiding om te onderzoeken
hoe de overheid samenhangend beleid kan formuleren rond innovatieve inkoop.13 In het
actieplan ‘Overheid als launching customer’ wordt SBIR genoemd als instrument voor het
‘rechtstreeks aanbesteden van R&D-opdrachten om innovatie in het MKB te stimuleren en
oplossingen te vinden voor maatschappelijke vraagstukken.’14 Zo werd SBIR een instrument
gericht op zowel maatschappelijke uitdagingen als innovatieve inkoop. In 2007 werd SBIR
ondergebracht in het interdepartementale project Nederland Ondernemend Innovatieland
(NOI), en daarmee verankerd binnen activiteiten tot het versterken van de economie.15
Kenmerkend voor SBIR is dat de overheid innovatie stimuleert middels inkoop en aanbesteding in plaats van het verstrekken van subsidies. De SBIR kent meerdere varianten. Bij de
departementale SBIR wordt de kennisvraag van de overheid ingevuld met een aanbesteding. Vanuit een ministerie of andere overheidsorganisatie wordt in samenwerking met RVO
een (maatschappelijk of inkoopgericht) vraagstuk omgezet naar een SBIR-oproep (zgn.
calls). Deze flexibele opzet van opdrachtgeverschap maakt dat SBIR bijvoorbeeld ook tijdelijk vanuit de Topsectorenaanpak werd ingezet om de verbinding tussen
overheidsorganisaties en Topsectoren te verstevigen.16 De NWO-SBIR17 heeft als doel het
valoriseren van kennis die door de (universitaire) kennisinfrastructuur is ontwikkeld. Tot

11

Sociaal-Economische Raad (2003). Interactie voor Innovatie. Naar een samenhangend kennis- en
innovatiebeleid.

12

Innovatieplatform (2005). Grenzen zoeken, grenzen verleggen, Veertien acties voor de overheid om
maatschappelijke innovaties te bevorderen

13

Motie Dittrich, Aptroot en Hessels, Tweede Kamer 30300 XIII, nr. 20, 3 november 2005.

14

EZ (2006). Overheid als Launching Customer. Van best practice naar common practice, p. 10.

15

Tweede Kamer der Staten-Generaal (2010). Nota ‘De kenniseconomie in zicht’.

16

Ministerie van Economische Zaken (2015). Kamerbrief over “Uitwerking amendement Van Veen/Vos
34.000 XIII nr. 17’

17

Op 1 januari 2017 zijn de activiteiten van Technologiestichting STW ondergebracht in het nieuwe
NWO-domein Toegepaste en Technische Wetenschappen (TTW). De verandering maakt deel uit van
een NWO-brede transitie. Daarbij worden wetenschapsgebieden en stichtingen van NWO geclusterd
tot vier domeinen die samen het gehele wetenschappelijke veld omvatten (bron: www.nwo.nl).

Dialogic innovatie ● interactie

25

2014 werd deze variant de ‘Valorisation Grant’ genoemd. Na 2014 ging dit programma op in
het gelijksoortige programma ‘Take-off’.18 Bij de TNO-SBIR19 ligt de nadruk op het valoriseren van TNO-kennis. Deze SBIR stimuleert het MKB tot het oppakken, ontwikkelen en
commercialiseren van bij TNO opgekomen productideeën. De TNO-SBIR is geen onderdeel
van dit onderzoek.

2.1.1 Doelen en werkingsmechanismen
Er zijn verschillende argumenten waarom de SBIR onderdeel is van het innovatie- en (innovatiegricht) inkoopbeleid.20












Deze vorm van pre-commerciële aanbesteding (er is nog geen competitie want het
product of de dienst is nog niet op de markt) geeft de overheid meer zicht op mogelijke innovatieve oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen.21
Investeringen in innovaties rond maatschappelijke uitdagingen zijn risicovol, zeker
in de aanloop naar commercialisatie van een product of dienst. Er is dan vaak sprake
van een financieringskloof (zgn. ‘Valley of Death’). Hierdoor blijkt het bedrijfsleven
vaak niet in staat om oplossingen realiseren. Door innovativiteit en ondernemerschap van bedrijven kán deze groep wel creatieve bijdragen leveren aan oplossingen.
Nuttige wetenschappelijke kennis blijft ‘op de plank liggen’, terwijl deze wel ingezet
kan worden voor het ontwikkelen van innovaties die bijdragen aan maatschappelijke
oplossingen en het Nederlandse verdienvermogen.
Voor de stap van wetenschappelijke naar toegepaste kennis is vaak weinig kapitaal
beschikbaar bij overheden (in de vorm van subsidie) en private financiers; kennisvalorisatie blijft hierdoor achter. Er is in deze fase namelijk nog onvoldoende basis
aanwezig om te kunnen onderhandelen met externe financiers.
De overheid heeft met haar aanbestedingsbudget de mogelijkheid als launching customer innovaties te stimuleren.
De beperkte innovatiegerichtheid van vooral MKB’ers wordt gezien als een knelpunt
binnen het Nederlandse innovatiesysteem.
SBIR kan de reputatie van deelnemende bedrijven vergroten omdat zij in de voorhoede bijdragen aan het ontwikkelen van innovatieve oplossingen voor
maatschappelijke vraagstukken.

De SBIR gaat uit van een overheid die een actieve rol heeft in het stimuleren van innovatieve
oplossingen voor problemen en maatschappelijke uitdagingen. Bij de departementale SBIR
wordt er een probleemstelling gedefinieerd, en financiering beschikbaar gesteld. In een open
oproep22 worden de innovatiekracht en ondernemerschap van bedrijven gemobiliseerd voor
het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Hoewel het MKB geen exclusieve behandeling heeft binnen SBIR (elk bedrijf, groot of klein, mag deelnemen aan SBIR), wordt er
wel rekening gehouden met dit type bedrijven door korte doorlooptijden en fasering van
projecten binnen een SBIR-traject. Bedrijven en academici kunnen inschrijven op een SBIR,
waarna inschrijvers met de beste offertes de opdracht gegund wordt. Men kan dan het innovatieve idee toetsen op haalbaarheid (fase 1). De beste haalbaarheidsonderzoeken krijgen

18

http://www.stw.nl/nl/VG

19

Programma Technologie zoekt Ondernemer; http://www.technologiezoektondernemer.tno.nl/

20

Technopolis (2010). Eerste evaluatie SBIR programma’s in Nederland.

21

Er is uiteraard wel competitie tussen de inschrijvingen die bij een SBIR worden ingediend, maar dat
gaat vooraf aan een marktintroductie.

22

Vanwege de Europese aanbestedingsregels dient de oproep open te staan voor alle bedrijven.

26

Dialogic innovatie ● interactie

een vervolgopdracht om een prototype te ontwikkelen en te demonstreren (fase 2). Dit verlaagt de (financiële) risico’s voor bedrijven, en/of versnelt de time-to-market van een
product of dienst. Hierna worden bedrijven geacht om zelf financiering te vinden voor de
eigenlijke marktintroductie (fase 3).23 Op deze manier zouden producten of diensten ontwikkeld kunnen worden die 1) bij dragen aan maatschappelijke opgaven, 2) markten creëren
en concurrentievermogen vergroten, 3) bedrijven innovatiever maakt, 4) ontwikkelde kennis
nuttig inzetten en 5) bijdragen aan duurzame economische groei.
Specifiek voor de NWO-SBIR (tegenwoordig ‘Take-off’ genaamd) geldt dat het zich richt op
het vermeende ‘financieringsgat’ aan het begin van een kennisvalorisatietraject. Zoals aangegeven is er vaak weinig kapitaal beschikbaar voor de stap van wetenschappelijke naar
toegepaste kennis. De SBIR beoogt hier om de wetenschappelijke kennis via haalbaarheidsonderzoeken en vroegefasefinanciering te benutten. Een direct gevolg hiervan is dat er startups gecreëerd worden vanuit universiteiten en hogescholen.

2.1.2 Typologie van verschillende SBIR-varianten
De vorige paragraaf toont dat er een veelheid aan redenen is waarmee de SBIR gelegitimeerd
kan worden. Dit heeft te maken met het feit dat SBIR niet zozeer een instrument is met
eigen innovatiebudget, maar eerder een werkwijze die in verschillende situaties ingezet kan
worden. De NWO-SBIR is nog relatief overzichtelijk: deze dient om onderzoek uit het wetenschappelijke domein te vertalen naar toepassingen met commerciële potentie. Nadere
analyse van de toepassing van RVO-SBIR leert echter dat de drijfveren voor het gebruik
ervan kunnen verschillen per SBIR-oproep. Binnen RVO wordt impliciet een onderscheid
gemaakt tussen katalytische SBIR en niet-katalytische SBIR.




Katalytische SBIR: Deze variant wordt ingezet wanneer opdrachtgevers SBIR gebruiken om het ontwikkelen en testen van wenselijke innovatierichtingen aan te
jagen. Opdrachtgevers laten opdrachtnemers experimenteren met oplossingen, met
als doel dat de samenleving/economie vervolgens dergelijke oplossingen oppakt.24
Niet-katalytische SBIR: Bij dit type SBIR is het de bedoeling dat opdrachtnemers
oplossingen ontwikkelen waar de opdrachtgever primair zelf wat aan heeft in haar
beleidsuitvoering en eventueel geleverd kan worden aan andere (publieke) opdrachtgevers. De SBIR is op dat moment een aanbestedingsinstrument dat gebruikt wordt
om innovatieve oplossingen in te kopen voor eigen gebruik.25

Onderstaande figuur illustreert de verschillen tussen de diverse typen SBIR die in deze evaluatie centraal staan. Op de horizontale as staat het onderscheid tussen SBIR-gebruik (door
de overheid) gericht op valorisatie versus het beantwoorden van maatschappelijke
vraagstukken. Het fundamentele verschil hier is of het vertrekpunt van SBIR-gebruik ligt

23

In paragraaf 2.2 beschrijven we de procedures in meer detail.

24

Sinds de wijziging van de Aanbestedingswet 2012 (per 1 juli 2016) richt RVO-SBIR zich niet meer op
katalytische SBIR (hoewel in de formele prodedure dit onderscheid nooit is gemaakt).

25

Bij een niet-katalytische SBIR moet gelet worden op in hoeverre de opdracht toegespitst is op de
aanbestedende dienst. SBIRs zijn namelijk uitgezonderd van de Aanbestedingswet door art 2.24 sub
g: “Artikel 2.24 In afwijking van de artikelen 2.1 tot en met 2.6 is het bepaalde bij of krachtens deel
2 van deze wet niet van toepassing op overheidsopdrachten voor diensten: (…) g. betreffende onderzoek en ontwikkeling, met uitzondering van die opdrachten waarvan de resultaten in hun geheel
bestemd zijn voor de aanbestedende dienst voor gebruik ervan in de uitoefening van zijn eigen werkzaamheden, mits de dienstverlening volledig door de aanbestedende dienst wordt betaald.”

Dialogic innovatie ● interactie

27

bij kennis of technologie waarvoor een toepassing gezocht moet worden (een ‘push’-modus),
of juist een toepassing waarvoor nieuwe kennis en oplossingen nodig zijn (een ‘pull’-modus).
Op de verticale as staat of SBIR door overheden ingezet wordt om primair in hun eigen
interne behoeften te voorzien, of dat ze SBIR gebruiken om externe veranderingen teweeg
te brengen. Het eerste geval is een kwestie van SBIR gericht op het kunnen inkopen van
innovatieve oplossingen om een maatschappelijk probleem aan te pakken , terwijl het
tweede geval draait om het bewerkstelligen van innovatiedynamiek bij andere partijen.

NWO:
VG/TO
Extern gericht
NSO:
Satelliet-data

EZ:
Flexibele gassamenstelling

RVO:
Katalytisch
Defensie:
Marine in zwaar weer

RVO:
Nietkatalytisch

Intern gericht

Valorisatie
(‘push’)

RWS:
Functionele barrière
(overlast bouwwerkzaamheden)

Vraag
(‘pull’)

Figuur 2. Typologie van SBIR-varianten (Dialogic, 2017).

Door de twee relevante assen te combineren ontstaat een matrix met vier kwadranten. De
figuur laat zien dat de drie typen SBIR grotendeels – maar niet volledig – corresponderen
met een specifiek kwadrant. Niet-katalytische SBIR is primair gericht op het verkrijgen van
nieuwe oplossingen voor eigen gebruik (zoals RWS met haar call voor het reduceren van
bouwoverlast), maar er zijn ook voorbeelden waarbij nadrukkelijker rekening wordt gehouden met de externe relevantie van de SBIR-oproep. Bij dit type trajecten treedt de
opdrachtgever op als ‘launch(ing) customer’ die weliswaar zelf de gecreëerde oplossing kan
gebruiken, maar ook beoogt dat er opvolging gegeven wordt aan SBIR-projecten. De bijpassende rationale kan dan het ondersteunen van ondernemerschap zijn (met de overheid als
klant kan een bedrijf mogelijk makkelijker meer klanten krijgen), alsook het aanjagen van
innovatie in wenselijke richtingen. Een voorbeeld van extern gerichte inkoop-SBIR is het
traject van het Ministerie van Defensie, gericht op veiligheid bij marine-activiteiten onder
zware weersomstandigheden. Katalytische SBIR dient in de regel om ruimte te creëren voor
vernieuwende technologieën en werkwijzen die kunnen bijdragen aan het verkennen en bestendigen van innovatierichtingen die maatschappelijk wenselijk zijn, zoals bij het EZ-traject
voor experimenten met flexibele gassamenstelling. Het is echter ook mogelijk dat niet de
vraag centraal staat, maar kennis of andersoortige ‘assets’. Dit is het geval bij het NSOtraject waarbij publieke opdrachtgevers gelegenheid kregen om toepassingen (‘value adding
diensten’) te laten verkennen voor satelliet-data in sectoren als Energie en Agro & Voedselzekerheid. Er zijn overigens ook satelliet-trajecten die gericht zijn op een duidelijke vraag.
In het vervolg van deze studie zullen we, waar relevant, gebruik maken van het inzicht dat
SBIR in de praktijk bestaat uit enkele subtypen die verschillen in hun doelen.

28

Dialogic innovatie ● interactie

2.1.3 SBIR en andere innovatie-instrumenten
SBIR heeft een plaats binnen het innovatiebeleid daar het een werkwijze is om, afhankelijk
van het type SBIR, op valorisatie- of vraaggedreven basis innovatie te stimuleren. Zo wordt
er niet alleen maar innovatief gedrag bij anderen (bijv. MKB en kennisinstellingen) gestimuleerd, maar vraagt SBIR ook aan overheden om zelf ander (innovatiever) gedrag te vertonen.
Zoals aangegeven combineert SBIR verschillende doelstellingen. Hierdoor vertoont SBIR verwantschap met andere innovatie-instrumenten (de verwantschap met inkoopinstrumenten
komt in de volgende subparagraaf aan de orde). We zetten deze hierna op een rij. De vraag
of SBIR toegevoegde waarde heeft in het innovatie- en inkooplandschap komt later in dit
rapport aan de orde (paragraaf 6.1).
Allereerst is er het instrumentarium dat zich richt op maatschappelijke uitdagingen. Departementen hebben hun eigen instrumentarium om vernieuwende oplossingen voor
maatschappelijke opgaven te bewerkstelligen. Tot 2013 waren er de Maatschappelijke Innovatieagenda’s, waar SBIR-trajecten deels uit werden geïnitieerd en gefinancierd. Verder zijn
in allerlei beleidsagenda’s de maatschappelijke thema’s verankerd. Zo maken deze thema’s
deel uit van de Nationale Wetenschapsagenda en Kennis- en Innovatieagenda’s (Topsectorenaanpak). Binnen dit instrumentarium valt SBIR op omdat het vraagt om concrete
oplossingen vanuit het bedrijfsleven voor gerichte maatschappelijke uitdagingen.
Daarnaast zijn er instrumenten die zich richten op het stimuleren van innovatief ondernemerschap en dat voor zowel starters gevestigde MKB’ers. Dit zijn momenteel26:










Borgstelling MKB-kredieten (BMKB) (borgstelling voor een deel van de lening die
MKB’ers afsluiten bij financiers);
SEED Capital Technostarter (fonds gevuld door private investeerders en de overheid
om innovatieve ondernemingen risicokapitaal te verschaffen);
Vroegefasefinanciering27 (lening voor een gedeelte van een project voor (academische) innovatieve starters en MKB’ers die een idee willen omzetten in een product of
dienst);
MKB-Innovatiestimulering Regio en Topsectoren (MIT) (stimulering van interregionale samenwerking tussen innovatieve MKB’ers via verschillende instrumenten,
waaronder kennisvouchers, haalbaarheidsprojecten, netwerkactiviteiten en innovatiemakelaars);
InnovatiePrestatieContracten (subsidie voor samenwerkende innovatieve MKB’ers in
een regio);
Innovatiekredieten (revolverend fonds voor financiering van de ‘funding gap’ bij risicovolle innovatie);
Innovatiefonds MKB+.

26

We geven hier alleen de huidige regelingen aan omdat deze relevant zijn in het maken van een afweging hoe SBIR functioneert en zou moeten functioneren binnen het innovatiebeleid.

27

Gedeeltelijk wordt deze regeling uitgevoerd door NWO (gericht op academische en HBO starters), en
staat beter bekend als de 2e fase van Take-Off (ook onderdeel van dit onderzoek). Hiervoor zijn aparte
budgetten vrijgemaakt. Het deel dat RVO uitvoert, heeft voor 2017 een budget van zeven miljoen
euro, en is gericht op MKB’ers en innovatieve starters.

Dialogic innovatie ● interactie

29

Generieke stimulering van R&D en innovatie vindt bijvoorbeeld plaats via de WBSO (een
fiscale loonkostensubsidie op R&D), PPS-toeslag28 (bijdrage in onderzoek op basis van publiek-private samenwerking) en de Topsectorenaanpak (gericht op het versterken van
kennisnetwerken) en de Innovatiebox (fiscale stimulering van innovatie).
Binnen het innovatie-instrumentarium heeft SBIR haar eigen unieke kenmerken. Zo loopt
SBIR als sinds 2004. Ook is het geen subsidie maar een flexibel in te zetten aanbestedingsinstrument, waardoor opdrachtgeverschap en uitvoering bij verschillende partijen kunnen
liggen.29 Verder mogen op onderdelen de beoordelingscriteria per SBIR-oproep wisselen. Een
duidelijk verschil met het innovatie-instrumentarium betreft de volledige financiering vanuit
de SBIR voor de ingediende offertes (wat een logisch gevolg is van de ‘pre-commerciële
aanbesteding’). Het werken met twee fases maakt SBIR ook uniek; budgetten zouden zo
efficiënt ingezet kunnen worden door via haalbaarheidsonderzoek (fase 1) alleen goede
ideeën door te laten. Verder worden bedrijven via de SBIR-procedure gedwongen na te denken over een business case en ondernemingsplan. Een laatste belangrijk verschil is dat SBIR
uitgaat van vraaggestuurde innovatie. Daarmee is het een generieke werkwijze (template)
die altijd specifiek voor een bepaalde vraag wordt ingezet.30
Vooral vanuit NWO is SBIR bedoeld voor kennisvalorisatie. Naast de Take-Off heeft NWO
hiervoor een Perspectiefprogramma (publiek-private samenwerking in onderzoek en valorisatie), een Partnershipprogramma (private co-financiering van onderzoek vanuit
vraagsturing van het bedrijfsleven) en een Demonstrator-regeling (ontwikkeling van demonstratiemodellen). Vanuit EZ en OCW loopt er tussen 2010 en 2018 het Valorisatieprogramma,
ook bedoeld om kennis beter te benutten. In vergelijking met andere instrumenten voor
valorisatie geldt dat net als de RVO-SBIR ook de NWO-SBIR uitgaat van volledige financiering
van projecten. Verder kunnen alle wetenschapsgebieden gebruik maken van de Take-Off.

2.1.4 SBIR in relatie tot innovatiegericht inkoopbeleid
In eerdere paragrafen van dit hoofdstuk kwam al naar voren dat de SBIR haar oorsprong
vindt in zowel innovatiebeleid rond maatschappelijke uitdagingen als in het inkoopbeleid.
Waar de extern gerichte SBIR-varianten zich toeleggen op het ‘kick-starten’ van oplossingen
die vervolgens worden opgepakt door de samenleving, is het tweede type gericht op oplossingen die door de overheid zelf worden ingekocht. Vooral deze intern gerichte inkoop-SBIRs
hebben relatie tot het publieke inkoopbeleid.
De huidige aanpak van innovatiegericht inkopen vindt haar oorsprong in een brief uit 2009
van de minister van EZ.31 Het voorgaande beleid (‘overheid als eerste inkoper’) is verbreed
tot het volledige inkoopproces, van strategievorming tot opschaling. Hiertoe is in 2012 het
programma ‘Inkoop Innovatie Urgent (IIU)’ gestart, met daaraan gelieerd een regiegroep.32
De verschillende overheden zijn vertegenwoordigd in dit programma. IIU ondersteunt nieuwe
projecten rond innovatief inkopen. SBIR is opgenomen in IIU om een betere verbinding te
leggen tussen de overheidsklanten en resultaten van SBIR.33 RVO werkt samen met IIU en

28

Tot 2016 beter bekend als TKI-toeslag.

29

Deze vergelijking geldt vooral de RVO-SBIR.

30

Hier volstaat een feitelijke beschrijving van verschillen tussen SBIR en andere instrumenten, in paragraaf 6.1 wordt deze relatie beknopt geëvalueerd.

31

EZ (2009). Brief Kamerstuk 27406, briefnummer 162.

32

EZ (2013). Plan van aanpak. Programma Inkoop Innovatie Urgent.

33

EZ (2013). Voortgangsrapportage innovatiegericht inkopen: innovaties versterken de inkoopkracht
van de overheid. (Bijlage bij Voortgangsrapportage Bedrijvenbeleid 2013)

30

Dialogic innovatie ● interactie

PIANOo (Expertisecentrum Aanbesteden van EZ) in het uitzetten van SBIR. Daarbij moet
worden opgemerkt dat er geen automatische link kan en mag bestaan tussen de in SBIR
verkregen oplossingen en aanbesteding door de overheid. SBIR is (als gevolg van Nederlandse en Europese aanbestedingsregels) een ‘pre-commerciële aanbesteding’, wat inhoudt
dat de overheid ondernemers een opdracht kan geven een innovatieve oplossing te ontwikkelen voordat er markten betreden worden. Deze ondernemers hebben vervolgens geen
voorkeurspositie in de eventuele daaropvolgende daadwerkelijke aanbesteding.
De Europese Commissie heeft beleid uitgewerkt voor innovatieve aanbesteding. Binnen het
proces van innovatief aanbesteden onderscheidt men twee onderdelen, namelijk ‘Pre-Commercial Procurement’ (PCP), en ‘Public Procurement of Innovative solutions’ (PPI).34 SBIR is
de Nederlandse invulling van PCP, en moet daarbij passen binnen de uitzonderingsgronden
van de Europese aanbestedingsregels en voldoen aan het OO&I-staatssteunkader. Zoals
aangegeven mogen bedrijven in principe niet direct ondersteund worden voor innovatieve
aanbesteding. Uitzonderingsgronden zijn o.a. R&D-projecten in de pre-commerciële fase. In
deze fase van het inkoopproces is er meer vrijheid voor de aanbesteder dan bij reguliere
aanbesteding, omdat deel 2 van de Aanbestedingswet niet van toepassing is op specifieke
onderzoeks- en ontwikkelingsopdrachten (Aanbestedingswet 2012, Artikel 2.24g) 35. Dit is
ook uitgewerkt in de Europese Kaderregeling 2014/C 198/01, Paragraaf 2.3, Artikel 31-34.
PPI is het vervolg op PCP, en de daadwerkelijke aankoop van innovatieve oplossingen.
In het inkoopinstrumentarium bestaan wel instrumenten die raakvlak hebben met SBIR, en
die daarom relevant zijn om te noemen, namelijk36:




Innovatiepartnerschap: Een Innovatiepartnerschap is een nieuwe procedure in
Europese richtlijn 2014/24/EU en (vanaf de inwerkingtreding) in de gewijzigde Aanbestedingswet 2012. De overheid kan een Innovatiepartnerschap gebruiken voor de
aanschaf van producten, werken en diensten die nog niet op de markt beschikbaar
zijn (of in ieder geval niet met het door de overheid gewenste prestatieniveau). De
overheid definieert het probleem of de behoefte en bedrijven stellen innovatieve oplossingen voor. Na het uitvoeren van de onderzoeks- en ontwikkelingsfase, kan de
overheid het product, werk of dienst in commerciële volumes inkopen onder de voorwaarden die de overheid bij de start van het Innovatiepartnerschap is
overeengekomen.
Mededingingsprocedure met onderhandeling: De mededingingsprocedure met
onderhandeling is een procedure waarbij alle ondernemers naar aanleiding van een
aankondiging een verzoek mogen doen tot deelneming. Hierbij mogen uitsluitend de
door de overheid (= de aanbestedende dienst) geselecteerde ondernemers een eerste inschrijving indienen waarbij door middel van onderhandelingen met een of meer
van hen naar definitieve inschrijvingen wordt toegewerkt. De procedure biedt de
ruimte voor geschikte partijen om verschillende oplossingen aan te dragen om in de
behoefte van de aanbestedende dienst te kunnen voorzien. Vervolgens kan de overheid in de dialoog/onderhandeling samen met deze deelnemers de voorgestelde
oplossingen nader uitwerken en uiteindelijk bepalen welke oplossing(en) het best in
zijn behoefte kan (kunnen) voorzien.

34

http://eafip.eu/toolkit/ Module 1.

35

https://www.pianoo.nl/inkoopproces/fase-1-voorbereiden-inkoopdracht/mogelijke-aanbestedingsprocedures/bijzondere-europese-procedures-1/staatssteun

36

De beschrijvingen van deze instrumenten zijn overgenomen van de website van PIANOo, Expertisecentrum Aanbesteden van het ministerie van Economische Zaken (www.pianoo.nl).

Dialogic innovatie ● interactie

31





Concurrentiegerichte dialoog: De concurrentiegerichte dialoog biedt de ruimte
voor geschikte partijen om verschillende oplossingen aan te dragen om in de behoefte van de overheid te kunnen voorzien. Vervolgens kan de overheid in de dialoog
samen met deze deelnemers de voorgestelde oplossingen nader uitwerken en uiteindelijk bepalen welke oplossing(en) het best in zijn behoefte kan voorzien.
Prijsvraag: Een prijsvraag is een procedure die tot doel heeft de overheideen plan
of ontwerp te verschaffen, dat na een aankondiging van de opdracht door een jury
wordt geselecteerd, al dan niet met toekenning van prijzen. De procedure wordt
vooral gebruikt bij architectuuropdrachten.

De aanpassingen in de Aanbestedingswet maken het steeds makkelijker om publieke aanbestedingen voor bredere maatschappelijke doelstellingen (werkgelegenheid, duurzaamheid
en veiligheid) in te zetten, maar deze aanpassingen zijn relatief recent (2016, 2013). Een
voorbeeld van een aanpassing betreft het eerdergenoemde Innovatiepartnerschap waarbij
de opdrachtgever (een overheid) met een of meerdere ondernemers tegelijk een partnerschap kan afsluiten om een innovatieve oplossing te ontwikkelen. Het is de vraag in hoeverre
de ruimere mogelijkheden bij inkoop en aanbesteding inmiddels breed bekend zijn en toegepast worden en in welke mate deze aanpassingen de meerwaarde van een instrument als
SBIR beïnvloeden, en dan vooral de niet-katalytische SBIR (we komen daar in hoofdstuk 6
op terug).

2.2 Inrichting en uitvoering van SBIR
In deze paragraaf worden de departementale SBIR (RVO) en NWO-SBIR beschreven. Aan
bod komen de inrichting en (procedurele) uitvoering van de SBIRs. Op hoofdlijnen staan de
verschillen in Tabel 4.

Tabel 4. Belangrijkste verschillen tussen de RVO- en NWO-SBIR.

Doel
Doelgroep
Financier instrument
Opdrachtgever
SBIR-oproep
Uitvoering
Verplichting opdrachtnemer
Financiering
Budget
Doorstroom fases

32

RVO
Innovatiegerichte inkoop
Maatschappelijke uitdagingen
Innovatieve ondernemers
Overheden die RVO opdracht geven een SBIR te begeleiden
(veelal departementen).
Overheidsorganisaties (departementen, RWS, gemeenten, …)
RVO of opdrachtgever
Resultaatverplichting
Fase 1 en 2 in de vorm van een
publieke opdracht
Varieert per uitvraag, in de regel
Fase 2 tot 500K
Van fase 1 naar fase 2

NWO
Kennisvalorisatie
Medewerkers van universiteiten
en hogescholen
OCW en EZ

NWO
NWO (fase 1) en EZ (fase 2)
Inspanningsverplichting
Fase 1 in de vorm van subsidie,
fase 2 in vorm van lening.
Fase 2 tot 250K
Deelname fase 2 kan zonder deelname fase 1

Dialogic innovatie ● interactie

2.2.1 Inrichting RVO-SBIR
De RVO-SBIR is geen programma of subsidieregeling, maar een werkwijze die binnen de
juridische kaders van het (innovatief) aanbesteden valt. Als zodanig is er geen officieel document dat de SBIR als regeling introduceert; SBIR-oproepen worden individueel
omschreven door de opdrachtgever en uitvoerder en hebben een plaats binnen bestaande
inkoop- en innovatieprogramma’s en budgetten van de opdrachtgevers. Daarom wordt de
inrichting van de SBIR-oproepen hier op hoofdlijnen beschreven.
Het ministerie van EZ heeft het beleid rond SBIR vorm gegeven. Het kan worden gebruikt
door de verschillende overheidsorganisaties als opdrachtgever, zoals ministeries, Rijkswaterstaat of gemeenten. De opdrachtgever kan ervoor kiezen om de SBIR zelf uit te voeren,
maar kan de uitvoering ook uitbesteden aan RVO. In het eerste geval heeft RVO alleen een
adviserende taak, en in het tweede geval een uitvoerende taak. Alleen het ministerie van
Defensie heeft gebruik gemaakt van de vorm waarin ze zelf SBIR heeft uitgevoerd. In alle
andere gevallen was RVO uitvoerder voor de opdrachtgevers. De procedure hiervoor staat
in paragraaf 2.2.2.
De RVO-SBIR richt zich op het creëren van oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen
en innovatieve aanbesteding door het vragen naar innovatieve oplossingen aanhet bedrijfsleven. Omdat deze departementale variant zich vooral richt op het bedrijfsleven, wordt er
met de inrichting van een SBIR-traject aangesloten bij de bedrijfseconomische dynamiek
van innovatietrajecten. De fases binnen SBIR zijn daarbij gekoppeld aan de verschillende
fases van innovatie-ontwikkeling. Daarnaast kunnen bedrijven in concurrentie offertes (en
dus geen subsidieaanvragen) indienen. Wordt een offerte gehonoreerd, dan worden de opdracht vastgelegd in een contract. Daardoor valt SBIR niet onder het bestuursrecht maar
onder het privaatrecht. Verder hebben bedrijven geen inspanningsverplichting maar een resultaatverplichting, en ligt de verantwoordelijkheid voor het project dus geheel bij het bedrijf.
Voor RVO is het niet van belang of de projectinvesteringen van een bedrijf lager of hoger
uitkomen dan de opdracht; alleen het resultaat telt. Het intellectueel eigendom dat ontwikkeld wordt, blijft bij de opdrachtnemer. Wel verwerft de opdrachtgever bepaalde rechten,
zoals het recht om de resultaten te gebruiken voor publicitaire doeleinden, het recht om
kennis te gebruiken zonder daarvoor licentiekosten te betalen of de mogelijkheid om de
onderneming te verplichten onder redelijke voorwaarden licenties te verstrekken aan derden.
SBIR is oorspronkelijk gericht op de groep bedrijven die niet of in mindere mate met bestaande instrumenten wordt bereikt. Voor RVO ging het hier om een groep MKB’ers die
moeite hebben om ruimte te maken voor het ontwikkelen van innovaties. In eerste instantie
werd de RVO-SBIR gericht op MKB’ers. Echter mag deze uitzonderingspositie niet bestaan
volgens Europese aanbestedingsregels. Daarom staat de SBIR open voor grote ondernemingen, maar ook stichtingen, verenigingen corporaties, en startende ondernemers kunnen
meedoen. Door de opzet van de SBIR worden wel vooral MKB’ers gestimuleerd deel te nemen.
Gedurende de periode 2004-nu zijn er SBIR-oproepen uitgezet, met verschillende departementen als opdrachtgever (zie paragraaf 3.1). De oproepen bestaan uit een maatschappelijk
vraagstuk gedefnieerd door de opdrachtgever. De opdrachtgever stelt voorafgaand aan de
publicatie van een SBIR-traject de maximale hoeveelheid gehonoreerde projecten per fase
en de bijbehorende budgetten vast. Deze oproepen resulteren in een SBIR-traject. Elk SBIRtraject bestaat uit de volgende drie fasen:
1.

Een haalbaarheidsonderzoek (fase 1). Deze duurt zes maanden, de opdrachtsom ligt
veelal tussen de €20k en €50k (incl. BTW) per project, en heeft als eindresultaat een

Dialogic innovatie ● interactie

33

2.

3.

haalbaarheidsrapport en eventueel demonstratie. In deze fase worden in de regel
tussen vier en acht projecten gestart per vraagstuk.
Toegepast onderzoek en ontwikkeling (fase 2). Deze fase duurt twee jaar, kent een
opdracht tussen de €100k en €500k (incl. BTW) per project, en heeft als eindresultaat een eindrapport en werkend prototype en demonstratie. In deze fase worden in
de regel drie tot vijf projecten gestart per vraagstuk.
De commercialisatiefase (fase 3). Fase 3 kent geen gegarandeerde financiële ondersteuning vanuit de overheid37, al kan het via een nieuwe aanbestedingsprocedure
wel tot inkoop komen. Wel is het zo dat RVO niet-financiële steun mag verlenen zoals
het aanbieden van testlocaties of proeftuinen, het onderhouden van contact over
aanvullende diensten of het verspreiden van informatie over bedrijfssuccessen via
RVO-kanalen.

Omdat SBIR geen aparte regeling of programma is, wordt er vanuit de opdrachtgevers geen
specifiek SBIR-budget begroot. Voor SBIR-trajecten wordt financiering vrijgemaakt uit bestaande programma’s en budgetten. Het budget dat ter beschikking is gesteld voor SBIR
vanuit de bestaande budgetten verschilt per opdrachtgever, en ligt grofweg tussen een half
en vier miljoen euro voor fase 1 en 2. Hierbij gaat het vooral om onderzoeksbudgetten. Voor
de pilots (vanaf 2004) van SBIR bij EZ, (voormalig) V&W, RWS, (voormalig) LNV en Defensie
stelde EZ vier miljoen euro beschikbaar vanuit het budget voor beleidsexperimenten. Na
deze pilot-fase begonnen departementen vanuit hun eigen budgetten hun SBIR-trajecten te
financieren. Zo werd SBIR tot 2013 vooral gefinancierd vanuit de MIA-budgetten, waarbij
gold dat ongeveer 3% van het MIA-budget aan SBIR besteed kon worden. Verder maakt het
ministerie van EZ soms extra budgetten vrij, bijvoorbeeld vanuit de TKI-middelen. Voor deze
trajecten gerelateerd aan de Topsectoren was in 2015/2016 vanuit EZ drie miljoen euro
beschikbaar gesteld. De opdracht gevende partij legde hetzelfde bedrag bij. In totaal is er
sinds 2004 ongeveer 102 miljoen euro aan opdrachten binnen SBIR-trajecten uitgekeerd.

2.2.2 Uitvoering RVO-SBIR
Voor de meeste deelnemende departementen38 voert RVO de SBIR uit. In andere gevallen
kan een departement ook alleen advies vragen aan het SBIR programmabureau van RVO.
Dit betreft bijvoorbeeld een departement dat een eigen SBIR(-achtige) procedure heeft ingericht en voor sommige onderdelen daarvan een beroep op RVO doet. De algemene stappen
in de uitvoering van de SBIR (fase 1) door RVO zijn als volgt39:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

7.
8.

Opdrachtverlening door Ministerie/Minister aan RVO;
Administratieve en financiële voorbereiding en aanscherping vraagstuk door RVO;
Instellen van de beoordelingscommissie (door Ministerie en RVO);
Publicatie van de SBIR-oproep door RVO;
Ontvangen en verwerken SBIR-offertes door RVO (bij een groot aantal inschrijvingen
gaat dit gepaard met een voorselectie);
Vergadering beoordelingscommissie; commissie bepaalt (binnen het kader van aanbestedingsdocumenten) haar eigen werkwijze. Hierbij worden de offertes
gerangschikt op basis van beoordelingscriteria;
De aanbieders krijgen doorgaans de gelegenheid om hun offerte voor de commissie
toe te lichten;
Besluit Ministerie op basis van advies van de beoordelingscommissie;

37

Vanwege de eerder aangehaalde Aanbestedingswet 2012 en Europese wetgeving.

38

Het ministerie van Defensie uitgezonderd.

39

Agentschap NL (nu RVO)(2017). SBIR handleiding voor ondernemers, versie januari 2017.

34

Dialogic innovatie ● interactie

9.

Afsluiten contracten en informeren SBIR-inschrijvers.40

Tijdens fase 1 houdt RVO contact met degenen van wie het offertevoorstel gehonoreerd is.
Daarbij maakt RVO duidelijk welke informatie verlangd wordt van deelnemers, en beoordeelt
ze ook de eindrapporten van de deelnemers. Voor fase 2 stuurt RVO een offerteverzoek aan
de bedrijven die succesvol hebben deelgenomen in fase 1. Daarna herhaalt zich stap 5 tot 9
uit fase 1. Gedurende fase 2 beoordeelt RVO het project door het houden van 2 tot 3 bedrijfsbezoeken, tussenrapportages en een eindrapportage en presentatie.
De beoordelingscommissie die voor de oproep is ingesteld, beoordeelt offertes op basis van
de volgende beoordelingscriteria (RVO):





Impact;
Economisch perspectief;
Technische haalbaarheid;
Prijs.

Per oproep kan de inhoud én relevantie van beoordelingscriteria verschillen; dit wordt vooraf
bepaald door RVO in samenwerking met de opdrachtgever. Daarnaast kunnen aanvullende
randvoorwaarden gesteld worden. Zo geldt voor de SBIR ‘New Food Challenge’ dat projecten
moeten vallen binnen de Schijf van Vijf van Voedingscentrum Nederland.41 Op basis van de
criteria worden de offertes gerangschikt, waarna de best scorende offertes gehonoreerd worden.
Het gehele proces rond de RVO-SBIR neemt maximaal drie jaar in beslag. Na de voorbereiding van de oproep door de opdrachtgever en RVO kunnen bedrijven offertes indienen voor
fase 1 (twee maanden). Daarna vindt het beoordelingsproces plaats (twee maanden). Vervolgens wordt fase 1 uitgevoerd (zes maanden). De beste haalbaarheidsonderzoeken uit fase
1 kunnen een voorstel indienen voor fase 2 (vier maanden), waarna de uitvoer van fase 2
ongeveer twee jaar duurt.
Box: Veranderingen RVO-SBIR in periode 2004-2017




Hoewel het programma bedoeld was voor het MKB, paste deze uitzonderingspositie
niet binnen de Europese aanbestedingsregels.1 Vanaf 2006 staat SBIR daarom open
voor alle bedrijven. Het innovatieve MKB wordt echter wel nadrukkelijk uitgenodigd
om mee te doen.
Budgetten kunnen variëren per oproep.

2.2.3 Inrichting NWO-SBIR
NWO heeft SBIR bedoeld ‘voor het starten van een commerciële activiteiten vanuit bestaande
kennis en kunde binnen de publieke kennisinstellingen.’42 Zo is SBIR vooral gepositioneerd
in het kader van kennisvalorisatie. SBIR dient om de ‘funding gap’ die bestaat in het commercialiseren van kennis op te vullen. Tot 2014 voerde NWO SBIR onder de naam
‘Valorisation Grant’. Na 2014 is de naam veranderd in ‘Take-off’. Sindsdien komen naast de
universiteiten hogescholen in aanmerking voor financiering. Daarom is ook het Nationaal

40

Binnen een RVO-SBIR wordt gesproken over inschrijvers en inschrijvingen op SBIR. Binnen een NWOSBIR wordt gesproken over aanvragers en aanvragen.

41

http://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/SBIR/oproep-plantaardige-eiwitten-op-het-bord

42

STW (2004). Richtlijnen Valorisation Grant – SBIR Pilot 2004.

Dialogic innovatie ● interactie

35

Regieorgaan Praktijkgericht Onderzoek SIA betrokken bij de uitvoering van SBIR. Twee maal
per jaar start NWO een SBIR-traject. De besteding van het verworven budget kan uiteenlopen, van het beschermen van intellectueel eigendom tot het ontwikkelen van persoonlijke
vaardigheden of ontwikkelen van een prototype. Er wordt niet geselecteerd op onderwerp
waardoor iedereen mee kan doen.
Voor de NWO-SBIR bestaat de doelgroep uit bij de universiteiten en hogescholen aangestelde
werknemers, en sinds de opzet van ‘Take-off’ ook jonge bedrijven. Voor fase 1 geldt dat de
aanvrager een directe aanstelling bij een kennisinstelling moet hebben, maar het team kan
aangevuld worden met studenten. Daarnaast kan in principe iedereen mede-aanvrager zijn.
In fase 2 kunnen naast academici ook bedrijven financiering aanvragen. Zo kan de kennis
niet alleen in nieuwe, maar ook in bestaande bedrijven geëxploiteerd worden.
De NWO-SBIR kent drie fasen, namelijk:
1.

2.

3.

De haalbaarheidsstudie (fase 1). Hierin doet de aanvrager onderzoek naar de technologische en commerciële haalbaarheid van het voorstel. Het maximum
subsidiebedrag per project is 40k€, en de fase duurt maximaal een half jaar.
De vroegefasetrajecten (fase 2). In deze fase wordt er een product of dienst ontwikkeld, worden de eerste klanten aangetrokken en wordt er steun gezocht bij private
financiers. Het maximum bedrag voor deze fase is 250k€ per project, en is als lening (incl. rente) beschikbaar. De fase duurt maximaal twee jaar.
De commercialisatiefase (fase 3). In deze fase betreedt het bedrijf de markt. Deze
fase wordt niet financieel ondersteund door de overheid.

Het opdrachtgeverschap en de uitvoering van de Take-off zijn als volgt. Fase 1 wordt voor
academici gefinancierd en uitgevoerd door NWO (uitvoering in samenwerking met ZonMw).
Voor hbo’ers wordt fase 1 gefinancierd en uitgevoerd door SIA.43 Beide organen worden
hiervoor gefinancierd vanuit het ministerie van OCW. Voor fase 2 geldt dat het opdrachtgeverschap bij EZ ligt (Regeling Nationale EZ-Subsidies Art. 3.16).44 In dit artikel staan de
kaders voor deze fase. Ook neemt de minister van EZ besluit over de te honoreren offertes.
De uitvoering van fase 2 ligt in zijn geheel bij NWO. Financiering voor deze fase komt vanuit
het Innovatiefonds MKB+ van het ministerie van EZ. Het programmamanagement worden
uit de algemene middelen van NWO (en SIA) betaald.

2.2.4 Uitvoering NWO-SBIR
NWO (en SIA) voeren twee oproepen per jaar uit. Voor fase 1 zijn NWO en SIA verantwoordelijk. Voor fase 2 is NWO gebonden aan de richtlijnen vanuit EZ (RNEZ, art. 3.16). De
volgende globale procedure geldt voor de uitvoer van de NWO-SBIR:
1.
2.
3.

Instellen van bureau Take-off en samenstellen van beoordelings- en adviescommissies (indien nog niet voltallig).
Opstellen en publiceren van de oproep.
Beoordeling van de ingediende aanvragen door beoordelings- en adviescommissie.
Individuele leden van de commissie geven schriftelijk commentaar dat naar de aanvrager wordt gezonden. Daarna wordt de aanvrager uitgenodigd om een mondelinge

43

Eén en dezelfde persoon is aangesteld als programmamanager bij zowel NWO als SIA.

44

De regeling ‘Vroegefasefinanciering’ in Art. 3.16 RNEZ wordt door RVO en NWO uitgevoerd. Het door
RVO uitgevoerde deel van deze regeling is géén onderdeel van SBIR, maar een op zichzelf staande
regeling. Het door NWO uitgevoerde deel is wél onderdeel van SBIR (Take-Off).

36

Dialogic innovatie ● interactie

4.
5.

toelichting te komen geven op het ingestuurde projectvoorstel. Na dit interview wijzen de leden van de beoordelingscommissie scores toe aan de beoordelingscriteria.
Hieruit volgt een ranking van projecten op deze criteria.
Besluit NWO-bestuur (fase 1) of minister van EZ (fase 2).
Opstellen en ondertekenen van overeenkomsten.

Evenals bij RVO geldt voor NWO dat gedurende fase 1 en 2 het proces en de uitkomsten
beoordeeld zullen worden. Dit gebeurt middels bedrijfsbezoeken en rapportages.
De beoordelingscommissie beoordeelt de ingediende voorstellen op basis van:





Kennisbasis en innovativiteit;
Commercieel potentieel;
Kwaliteiten van het team (motivatie en ondernemersvaardigheden);
Projectaanpak.

Voor fase 1 is de weging van deze vier criteria gelijk. Bij de beoordeling van fase 2 weegt
‘commercieel potentieel’ twee keer zo zwaar dan de andere afzonderlijke criteria. Inhoudelijk
zijn de criteria ook verder uitgebreid. Zo maakt de zekerheid van terugbetaling van de geldlening deel uit van de beoordeling van het commerciële potentieel van een project.45

Veranderingen NWO-periode in periode 2004-2017
De grootste verandering voor de NWO-SBIR kwam in 2014, toen de Valorisation Grant is
omgezet in de Take-Off. Hierbij veranderde niet alleen de naam van het instrument, maar
ook:










Het maximale budget voor fase 1 (van 25K naar 40K);
Het maximale budget voor fase 2 (van 200K naar 250K);
Het toegewezen budget aan projecten in fase 2 is een risicodragende geldlening geworden;
Het is niet meer noodzakelijk om fase 1 te doorlopen om een aanvraag in te dienen
in fase 2 (wel is een haalbaarheidsrapport nodig, maar dat kan op een andere manier
dan via fase 1 verkregen worden);
Financiering in fase 2 kon alleen worden aangevraagd door iemand werkzaam bij een
kennisinstelling; sinds de Take-Off kan financiering nu direct worden aangevraagd
door een ondernemer;
De beoordelingscriteria wegen anders, zo wordt het commerciële perspectief van een
project zwaar gewogen;
Sinds de Take-Off kunnen naast academici ook hbo’ers voorstellen indienen;

Take-Off is wetenschapsbreed. Naast het Beta-cluster kunnen ook academici en hbo’ers
binnen het Alfa- en Gamma-cluster voorstellen (bij beoordeling vindt rangschikking per
cluster plaats).

Gegeven de verschillende inrichting en uitvoering van de NWO- en RVO-SBIR zullen de resultaten van dit onderzoek naar de SBIR in de hoofdstukken hierna veelal apart behandeld
worden voor beide varianten.

45

NWO (2017) Call for proposals – Take-off fase 1 & 2 – Ronde 6 – voorjaar 2017.

Dialogic innovatie ● interactie

37

2.3 Andere ontwikkelingen rondom SBIR
Afgezien van veranderingen in de opzet en procedure van SBIR, zoals beschreven in de
vorige paragrafen, hebben er de afgelopen jaren diverse ontwikkelingen plaatsgevonden die
van invloed kunnen zijn op het gebruik (en de effectiviteit) van SBIR. Enkele voorbeelden
zijn:








38

De bekendheid van SBIR is toegenomen en dat heeft een positief effect op het gebruik, zowel aan de kant van opdrachtgevers als aan de kant van bedrijven en
universiteiten. Tegelijkertijd zijn de mogelijkheden om inkoop en aanbesteding in te
zetten voor maatschappelijke doeleinden (o.a. innovatiegericht inkopen) verruimd.
Steeds meer overheidsorganisaties (centraal en decentraal) zijn overgegaan tot het
ontwikkelen van inkoop- en aanbestedingsinstrumenten die weliswaar de ontwikkeling van innovatieve oplossingen stimuleren, maar die niet de naam SBIR krijgen.
De derde taak van universiteit (overdragen van kennis ten behoeve van de maatschappij) geniet steeds meer aandacht en wordt steeds vaker vorm gegeven middels
startups. In deze activiteit past SBIR.
Het Topsectorenbeleid betekent dat SBIR gericht ingezet wordt in een bepaalde topsector (en dat gekoppeld met aanvullend budget).

Dialogic innovatie ● interactie

3 Gebruik SBIR
In dit hoofdstuk analyseren wij hoe en door wie de SBIR gebruikt wordt. Dit doen wij door
het tonen van de resultaten van een portfolio-analyse in de vorm van beschrijvende statistieken over opdrachtgevers, inschrijvers/aanvragers en de procedure. In de eerste paragraaf
geven we een overzicht van de RVO-SBIR (paragraaf 3.1). Daarna volgt beschrijvende statistiek over de NWO-SBIR (paragraaf 3.2).

3.1 RVO-SBIR
Kenmerken oproepen en opdrachtgevers
De oproepen (of ‘calls’) om deel te nemen aan een RVO-SBIR worden gedaan door opdrachtgevers (overheidsinstellingen). Over deze oproepen presenteren wij de volgende gegevens:




Aantal oproepen per jaar.
Aantal oproepen per opdrachtgever.
Aantal oproepen (katalytisch / niet-katalytisch).

Oproepen per jaar
14
12
10
8
6
4
2
0

2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Figuur 3. Aantal oproepen per jaar (bron: RVO-data).

Uit de bovenstaande figuur blijkt dat er sinds 2004 in totaal 58 SBIR-oproepen geweest
(gemiddeld 4,5 per jaar) en dat het aantal oproepen per jaar sterk fluctueert (met een piek
in 2016).

Dialogic innovatie ● interactie

39

Aantal oproepen per opdrachtgever
12
10
8
6
4
2
0

Figuur 4. Aantal oproepen per opdrachtgever (bron: RVO-data).46

De oproepen worden door departementen via RVO uitgezet. Uit de bovenstaande figuur blijkt
dat de meeste oproepen afkomstig zijn van het ministerie van EZ (oud en nieuw, inclusief
EL&I).47 EZ was bij 32 van de 58 calls als opdrachtgever betrokken. Andere departementen
die SBIR-oproepen hebben gedaan zijn het voormalig ministerie van LNV, het voormalig
ministerie van V&W, het voormalig ministerie van VROM, ministerie van V&J en het ministerie
van Defensie (Tabel 5). Andere publieke organisaties voerden een SBIR-oproep uit in samenwerking met een departement; Rijkswaterstaat zette twee SBIR-oproepen uit met het
voormalige ministerie van V&W, NSO zette zes oproepen uit met het ministerie van EZ en
recentelijk hebben verschillende provincies en gemeenten samen met EZ als opdrachtgever
opgetreden (‘EZ + ander’ in figuur).
Per amendement zijn kasgelden van de TKI toeslagregeling beschikbaar gesteld voor SBIRtrajecten48 (namelijk: 2 jaar * 1,5 miljoen euro). Formeel sluiten al deze SBIR-trajecten aan
bij de Kennis- en Innovatieagenda’s die vanuit de Topsectoren uitgezet zijn. Interessanter is
dat de trajecten werden opgezet met gemeenten als Den Haag en Amsterdam, die zelf ook
ongeveer de helft van de financiering voor hun rekening namen. Het ging hier om intern
gerichte ‘inkoop-SBIR’. Het beschikbaar stellen van EZ-middelen betrof geen structurele beleidsaanpassing, maar een eenmalige impuls met als doel de SBIR breder toe te passen.

46

NSO heeft haar oproepen samen met EZ uitgezet; LNV deed een oproep samen met VROM.

47

In 2010 is het ministerie van EZ (oud) samengegaan met het ministerie van LNV in het ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I). In 2012 werd door het kabinet besloten om weer
de naam ministerie van EZ (nieuw) te gebruiken. Vandaar dat in de grafiek de termen EZ (oud), EL&I
en EZ (nieuw) worden gebruikt.

48

Ministerie van Economische Zaken (2015). Kamerbrief over “Uitwerking amendement Van Veen/Vos
34.000 XIII nr. 17’.

40

Dialogic innovatie ● interactie

Tabel 5. Voorbeelden van SBIR-oproepen en opdrachtgevers.

Naam SBIR-oproep
Energiebesparing met EMVT
Digidijk (real time monitoring van dijken
om calamiteiten te voorkomen)
Innovatieve eiwitten op het menu
Ontwikkelen van teelt- en oogstsystemen
van zeewieren als bron van groene grondstof.
Simulatie en serious gaming voor betere
training operationeel publieke veiligheidsdiensten
Variabele aardgassamenstelling vraagt
nieuwe producten en diensten om efficiënt,
flexibel en veilig gas te blijven gebruiken.
Bescherming tegen onbemande mobiele
systemen
Verduurzaming van de Nederlandse voedselketen
SBIR Geïntegreerde satellite value adding
diensten voor de sector Agro & Voedselzekerheid
SBIR Topsectoren Functionele Barrière
SBIR Topsectoren Actieve ouderen in Nederland

Opdrachtgever (en jaar oproep)
Voormalig ministerie van EZ (2004)
RWS in samenwerking met voormalig ministerie van V&W (2007)
Voormalig ministerie van LNV (2009)
ministerie van EZ (oud) (2009)

Ministerie van V&J (2010)

Voormalig ministerie van EL&I (2012)

Ministerie van V&J (2014)
Ministerie van EZ (2014)
NSO en Ministerie van EZ (2016)

Ministerie van EZ, RWS, gemeenten Amsterdam en Rotterdam (2016)
Ministerie van EZ, Maastricht UMC (2016)

Het ministerie van Defensie heeft een tweede SBIR-oproep gedaan, maar heeft deze oproep
zelf afgehandeld, waarbij RVO wel enige administratieve ondersteuning heeft verleend. Eén
van de redenen om een oproep in eigen beheer te doen, is te garanderen dat de beoordelingscriteria en -commissie voldoende affiniteit hebben met het departement.
Volgens gesprekspartners zien we momenteel een verbreding in het type opdrachtgever,
namelijk dat andere overheden (provincies en gemeenten) ook deelnemen aan een (gemeenschappelijke of ‘joint’) SBIR. Een mogelijke rem op het gebruik van SBIR voor lagere
overheden is dat de procedure relatief onbekend is of ingewikkeld wordt gevonden.

Aantal oproepen naar type
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0

Katalytisch

Niet-katalytisch

Figuur 5. Aantal oproepen (niet-)katalytisch (bron: RVO-data, bewerking Dialogic).

Dialogic innovatie ● interactie

41

Tot slot tonen we een indeling van RVO-oproepen naar katalytisch en niet-katalytisch. Uit de
gegevens blijkt dat twee derde van de oproepen een katalytisch karakter heeft. Dat betekent
dat de meeste oproepen zich eerder richten op het aanjagen van innovatie om een maatschappelijke uitdaging tegemoet te komen dan op de ontwikkeling van een product of dienst
die als concrete oplossing ingekocht en ingezet kan worden door de opdrachtgever zelf.
Kenmerken inschrijvingen
Over de SBIR-inschrijvingen presenteren wij de volgende gegevens:






(Gemiddeld) aantal inschrijvingen per jaar en per thema.
Aandeel gehonoreerde offertes per jaar (en naar fase).
Relatieve doorstroming van projecten.
Totale opdrachtsom per jaar en per opdrachtgever.
Gemiddelde opdrachtsom uitgesplitst naar (niet-)katalytisch.

Inschrijvingen per jaar
700
600
500
400
300
200
100
0

2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Fase 1

Fase 2

Figuur 6. Aantal inschrijvingen per jaar naar fase (bron: RVO-data).

Het aantal inschrijvingen per jaar volgt uiteraard het aantal oproepen. In 2009 en 2010
waren er veel oproepen (zie Figuur 3) met als gevolg dat er ook veel inschrijvingen binnenkwamen. Opvallend is dat er in 2016 veel oproepen waren, maar het aantal inschrijvingen
niet navenant hoger is. Dit heeft er vooral mee te maken dat in 2016 de bij opdrachtgevers
beschikbare opdrachtsom niet groot was. Gevolg hiervan is dat er minder offertes gehonoreerd kunnen worden. Over de periode 2004 – 2016 werden er voor fase 1 en 2 gemiddeld
respectievelijk 148 en 37 inschrijvingen per jaar gedaan. De hoeveelheid inschrijvingen voor
fase 2 is uiteraard afhankelijk van de hoeveelheid ondernemers die een succesvol product in
fase 1 hebben geleverd.

42

Dialogic innovatie ● interactie

Gehonoreerde offertes per jaar
140
120
100
80
60
40
20
0

2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Gehonoreerd fase 1

Gehonoreerd fase 2

Figuur 7. Aantal gehonoreerde offertes per jaar naar fase (bron: RVO-data).

Het aantal gehonoreerde offertes volgt uiteraard het aantal inschrijvingen. Over de periode
2004-2016 werden er voor fase 1 en 2 gemiddeld respectievelijk 42 en 16 inschrijvingen
gehonoreerd. Success rate voor de beide fases is dus 29% voor fase 1 en 43% voor fase 2.

% gehonoreerde offertes per jaar
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
% gehonoreerd fase 1

% gehonoreerd fase 2

Figuur 8. Aandeel gehonoreerde offertes per jaar naar fase (bron: RVO-data).

In de afgelopen jaren fluctueerde de slaagkans voor fase 1 tussen ongeveer 20% en 60%
(met 2015 als uitschieter). Voor fase 2 ligt de slaagkans gemiddeld iets hoger (tussen 20%
en 70%). De slaagkans is de laatste jaren gemiddeld iets hoger dan in het begin. Deze
slaagkans is vanzelf direct afhankelijk van de gemaakte keuzes door de opdrachtgever in de
voorbereiding van het SBIR-traject en de hoeveelheid inschrijvingen. Er is dus (terecht)
vooraf geen streefwaarde vastgelegd wat betreft slagingdkans.
In de volgende figuur tonen we deze gegevens cumulatief over alle jaren heen. Er blijken
diverse redenen te zijn waarom bedrijven de opdracht niet gegund krijgen. Tijdens interviews
wordt onder meer melding gemaakt van matig uitgewerkte offertes, inschrijvers die overduidelijk een idee in een SBIR-project proberen te ‘persen’, of inschrijversdie geen
uitvoeringscapaciteit kunnen garanderen voor fase 2.

Dialogic innovatie ● interactie

43

Relatieve doorstroming inschrijvingen
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

%
Inschrijvingen fase 1

Gehonoreerd fase 1

Inschrijvingen fase 2

Gehonoreerd fase 2

Figuur 9. Relatieve doorstroming inschrijvers fase (bron: RVO-data).

Ongeveer 30% van alle gehonoreerde inschrijvers dient in fase 1 een offerte in voor fase
2.49 Van deze offertes wordt ongeveer een derde gehonoreerd. Dit betekent dat van alle
inschrijvers (fase 1) uiteindelijk ongeveer tien procent zowel fase 1 als fase 2 succesvol
doorloopt (niet elk traject hoeft succesvol te eindigen. Dit is afhankelijk van het projectresultaat in fase 2). Uiteraard geldt ook hier dat het aantal ondernemers dat zowel fase 1 als
fase 2 doorloopt, direct afhankelijk is van de keuze van de opdrachtgever in de voorbereiding
van SBIR. Over de slaagkans vallen moeilijk conclusies te trekken (er zijn geen referentiecijfers). Bij brede onderwerpen trekken mogelijk meer inschrijvingen, maar wanneer
budgetten beperkt zijn, leidt dat tot relatief veel afvallers (in fase 1). Er is ook een klein deel
inschrijvers dat niet doorstroomt naar fase 2, omdat in fase 1 is gebleken dat het idee niet
haalbaar is.
We hebben doorstroming ook nog uitgesplitst naar katalytische en niet-katalytische SBIR,
maar dan zijn de verschillen marginaal. Wel is gebleken uit interviews dat opdrachtgevers
bij niet-katalytische SBIRs nauwer betrokken zijn bij het vervolg van projecten. Een reden
hiervoor is dat een niet-katalytische SBIR zich meer richt op een product of dienst waar een
opdrachtgever later mogelijk echt gebruik van wil gaan maken.
We hebben de doorstroming van aanvragen ook nog uitgesplitst naar opdrachtgever (zie
volgende figuur).

49

Dat niet iedereen een voorstel indient voor fase 2 komt doordat uit het haalbaarheidsonderzoek in
fase 1 de conclusie kán worden getrokken dat verdere ontwikkeling van het voorstel geen zin heeft.

44

Dialogic innovatie ● interactie

Doorstroming inschrijvingen per opdrachtgever
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0

Inschrijvingen fase 1

Gehonoreerd fase 1

Inschrijvingen fase 2

Gehonoreerd fase 2

Figuur 10. Relatieve doorstroming inschrijvingen per opdrachtgever (bron: RVO-data).

De figuur maakt duidelijk dat bij sommige opdrachtgevers de kans op doorstroming veel
kleiner is dan bij andere opdrachtgevers. Een verklaring hiervoor is dat bij de verschillende
departementen en/of vraagstukken relatief veel of juist weinig offertes worden ingediend.
Bij relatief veel inschrijvingen zal de opdrachtgever veel inschrijvingen moeten afwijzen..

Beschikbaar budget per jaar (in miljoenen €)
35
30
25
20
15
10
5
0

2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Figuur 11. Beschikbare opdrachtsom 2004-2016 (bron: RVO-data).

In bovenstaand figuur wordt duidelijk dat er in 2009 en 2010 een grote opdrachtsom beschikbaar was. Dit correspondeert met het groot aantal oproepen in deze jaren. De totale
beschikbare opdrachtsom over de periode 2004-2016 is ongeveer 102 miljoen euro. Het
gemiddeld budget per oproep komt daarmee uit op 1,76 miljoen euro.

Dialogic innovatie ● interactie

45

Beschikbare opdrachtsom per opdrachtgever (in
miljoenen €)
25
20
15
10
5
0

Figuur 12 - Beschikbare opdrachtsom per opdrachtgever (bron: RVO-data).

Bovenstaande figuur geeft aan dat er vooral een grote opdrachtsom vanuit het ministerie
van EZ ter beschikking is gesteld. Dit correspondeert met het grote aantal oproepen dat het
ministerie van EZ heeft uitgezet. De figuur hieronder laat zien dat EZ opdrachtsommen ter
beschikking stelt ter grootte van de gemiddelde opdrachtsom over de afgelopen periode.
VWS is hierbij een uitschieter; dit komt door 1 oproep waarvoor 6,7 miljoen euro beschikbaar
was. Verder geven andere overheden gemiddeld minder uit aan oproepen.

Gemiddelde opdrachtsom per opdrachtgever per
oproep (in miljoenen €)
4
3,5
3
2,5
2
1,5
1
0,5
0

Gemiddelde opdrachtsom per opdrachtgever per oproep
Gemiddelde opdrachtsom per oproep

Figuur 13. Gemiddelde opdrachtsom per opdrachtgever per oproep (bron: RVO-data).

46

Dialogic innovatie ● interactie

Gemiddelde toegewezen opdrachtsom per
inschrijving fase 1
€ 45.000

€ 38.524

€ 40.000
€ 35.000

€ 28.921

€ 30.000
€ 25.000
€ 20.000
€ 15.000
€ 10.000
€ 5.000
€0

Fase 1
Katalytisch

Niet-katalytisch

Figuur 14. Gemiddeld toegewezen budget per aanvraag fase 1 (bron: RVO-data, bewerking Dialogic).50

Voor de opdrachtsom per inschrijving geldt een duidelijk verschil tussen niet-katalytische en
katalytische SBIRs. De niet-katalytische SBIRs kennen voor fase 1 een opdrachtsom die ongeveer 25% lager ligt dan katalytische SBIRs. Voor fase 2 zijn opdrachtsommen voor nietkatalytische SBIRs met ongeveer € 253.000 gemiddeld 10% lager dan katalytische SBIRs.

Gemiddelde toegewezen opdrachtsom per
inschrijving fase 2
€ 300.000

€ 280.568
€ 253.632

€ 250.000
€ 200.000
€ 150.000
€ 100.000
€ 50.000
€0

Fase 2
Katalytisch

Niet-katalytisch

Figuur 15. Gemiddelde opdrachtsom per inschrijving fase 2 (bron: RVO-data, bewerking Dialogic).

Kenmerken inschrijvers
Op basis van een koppeling van de RVO-data met de Algemene Bedrijven Register (ABR)
van het CBS kunnen we een achtergrond schetsen van de inschrijvers naar sector en bedrijfsomvang. In onderstaande tabel is het aantal inschrijvers naar sector weergegeven.

50

Beide figuren zijn gemaakt op basis van data over 39 in plaats van 58 calls.

Dialogic innovatie ● interactie

47

Tabel 6. Inschrijvers RVO-SBIR naar sector.

Sector

Aantal bedrijven

Percentage bedrijven

A Landbouw, bosbouw en visserij

47

6%

C Industrie

114

15%

E Winning en distributie van water; afval- en afvalwaterbeheer en sanering

11

1%

F Bouwnijverheid

25

3%

G Groot- en detailhandel; reparatie
van auto’s

100

13%

H Vervoer en opslag

11

1%

J Informatie en communicatie

101

13%

K Financiële instellingen

20

3%

M Advisering, onderzoek en overige
specialistische zakelijke dienstverlening

259

34%

N Verhuur van roerende goederen en
overige zakelijke dienstverlening

15

2%

R Cultuur, sport en recreatie

11

1%

S Overige dienstverlening

18

2%

Overige sectoren

37

5%

Het grootste gedeelte van de bedrijven is actief in de advisering, onderzoek en overige specialistische zakelijke dienstverlening. Als specifiek wordt gekeken naar de belangrijkste
subsector binnen deze sector dan is dat de subsector architecten, ingenieurs en technisch
ontwerp en advies; keuring en controle. Andere sectoren waarin de bedrijven actief zijn, zijn
de industrie, groot- en detailhandel; reparatie van auto’s en informatie en communicatie.
Daarnaast hebben wij ook nog een uitsplitsing gemaakt van het aantal werkzame personen
per bedrijf. Deze uitsplitsing staat in de onderstaande figuur.

48

Dialogic innovatie ● interactie

180

Aantal bedrijven

160
140
120
100
80
60
40
20
0

Aantal werkzame personen per bedrijf

Figuur 16. Inschrijvers RVO-SBIR naar aantal werkzame personen.

De bedrijven die een offerte voor een RVO-SBIR hebben gedaan betreffen veelal bedrijven
die actief zijn in het MKB. Van de 769 inschrijvende bedrijven hebben er 55 bedrijven 250
werknemers of meer in dienst. Aan de andere kent hebben 370 bedrijven minder dan tien
personen in dienst.
Uit de online enquête is bovendien gebleken dat ruim de helft van de RVO-populatie gebruik
maakt van andere innovatie-instrumenten.
Concluderend kunnen we stellen dat deelnemers vooral bestaan uit kleine, R&D- en innovatiegerichte ingenieurs- en (technische) ontwerpbureaus.

3.2 NWO-SBIR
Zoals in het vorige hoofdstuk is beschreven, verschillen de RVO- en NWO-SBIR. Een belangrijk onderscheid is bijvoorbeeld dat NWO opdrachtgever is voor alle toegewezen aanvragen
in fase 1. We beginnen hier daarom met het beschrijven van de instellingen van waaruit
aanvragen worden ingediend. Deze figuren zijn gebaseerd op ruim 900 ingediende aanvragen voor de NWO-SBIR. Omdat er in de aangereikte data geen koppeling gemaakt kan
worden tussen aanvragen fase 1 en fase 2 wordt er hier vooral uitgegaan van fase 1.51
Kenmerken deelnemende instellingen
Over kenmerken van deelnemende instellingen kunnen we de volgende gegevens tonen:




51

Aandeel van type organisatie in fase 1.
Participatie van universiteiten binnen NWO-SBIR (inclusief een top 5).
Participatie van kennisinstellingen binnen NWO-SBIR.

De reden is dat elke aanvraag in fase 1 en fase 2 een uniek identificatienummer krijgt.

Dialogic innovatie ● interactie

49

Aandeel van type organisatie in fase 1
4%

11%

85%
Kennisinstelling

Universiteit

Academisch Ziekenhuis

Figuur 17. Aandeel type organisatie (bron: NWO-data).

Veruit de meeste aanvragen in fase 1 worden ingediend door universiteiten, hetgeen ook
logisch is aangezien NWO in de rol van opdrachtgever zit. Een kleiner deel komt van academische ziekenhuizen en andere kennisinstellingen.52
We kunnen deze gegevens ook nog splitsen over de jaren heen (zie de volgende figuur).
Daaruit blijkt dat door de jaren heen het aantal aanvragen is toegenomen, maar dat in de
afgelopen twee jaar een daling is ingezet. Het aandeel van academische ziekenhuizen is iets
toegenomen op het totaal.

Aanvragen per type organisaties periode 2004-2016
120
100
80
60
40
20
0

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Titel
Kennisinstelling

Universiteit

Academisch Ziekenhuis

Figuur 18. Aanvragen per type organisatie periode 2004-2016 (bron: NWO-data).

52

Hogescholen worden nog niet genoemd in de aan ons verstrekte data.

50

Dialogic innovatie ● interactie

In de volgende figuur staat een overzicht van welke universiteiten deelnemen, met uitsplitsing naar de Take-off (196 aanvragen) en Valorisation Grant periode (597 aanvragen).
Hierbij zijn de kennisinstellingen en ziekenhuizen buiten beschouwing gelaten.
Participatie van universiteiten binnen NWO-sbir
EUR
RU
RUG

TK (20142016)

TUD
TUE
UL
UM
UT
UU

VG (20042014)

UvA
UvT
VU
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

WUR

Figuur 19. Participatie van universiteiten binnen NWO-SBIR (bron: NWO-data).

De top 553 deelnemende universiteiten (over de gehele periode 2004 – 2016) bestaat uit:






Technische Universiteit Delft (TUD); 280 aanvragen.
Technische Universiteit Eindhoven (TU/e); 146 aanvragen.
Universiteit Twente (UT); 112 aanvragen.
Universiteit Leiden (UL); 42 aanvragen.
Radboud Universiteit (RU); 42 aanvragen.

Deze universiteiten zijn samen goed voor meer dan drie kwart van alle deelnames. De top 3
bestaat louter uit technische universiteiten. In de figuur wordt ook duidelijk dat het aandeel
van de TU/e in de TK-periode sterk afneemt. Tijdens een interview met deze instelling is
gebleken dat het niet heeft te maken met een daling van het aantal startups, maar met de
toegenomen beschikbaarheid van andere financieringsbronnen voor startups.
Kennisinstellingen hebben 36 aanvragen gedaan in fase 1 over de gehele periode 20042016. Het Nederlands Kanker Instituut (zeven aanvragen), het Nationaal Instituut voor subatomaire fysica NIKHEF (zeven aanvragen), ASTRON (drie aanvragen) en het CWI (drie
aanvragen) hebben meer dan twee aanvragen gedaan.
Kenmerken aanvragen
Over kenmerken van aanvragen kunnen we de volgende gegevens presenteren:



Wetenschapsgebieden waarop aanvraag betrekking heeft.
Aandeel gehonoreerde en afgewezen aanvragen (over jaren, per fase).

Tijdens de Valorisation Grant stond de NWO-SBIR niet open voor alle wetenschapsgebieden.
Sinds de NWO-SBIR ook openstaat voor andere wetenschapsgebieden dan bèta & techniek
en life sciences zien we een opkomst van alfa- en gammawetenschappen (zie de volgende
figuur).

53

Gebaseerd op aanvragen in fase 1.

Dialogic innovatie ● interactie

51

Wetenschapsgebieden aanvragen
Take-Off
14,1%
29,0%

56,9%
alfa / gamma

bèta & techniek

life sciences

Figuur 20. Wetenschapsgebieden (255) aanvragen Take-Off (bron: NWO-data).

Over de gehele periode wordt gemiddeld in fase 1 iets meer dan de helft van de aanvragen
afgewezen, namelijk 58 % (zie de volgende figuur). Voor fase 2 ligt de verhouding ongeveer
gelijk. Verhoudingsgewijs worden er binnen het wetenschapsgebied bèta & techniek meer
aanvragen afgewezen.

Aanvragen (NWO-sbir) (2004-2016)
1200
1000
800

42%

600
400

58%

200

43%
57%

0

Fase 1

Fase 2
Afgewezen

Gehonoreerd

Figuur 21. Status aanvragen (bron: NWO-data).

Uitgesplitst naar het jaar van de aanvraag ziet die verhouding voor fase 1 eruit zoals getoond
in de volgende figuren. Hieruit blijkt een mindere belangstelling voor de NWO-SBIR in de
periode 2006 tot 2009, terwijl de belangstelling daarna weer is toegenomen. Een mogelijke
verklaring is dat dit te maken heeft met de gevolgen van de financiële crisis na 2008, in
combinatie met de besparingen op uitgaven aan publieke R&D uit het regeerakkoord van
Rutte II in 2012. Opvallend is ook dat ondanks dat fase 2 vanaf 2014 een lening is geworden,
de interesse niet evident is afgenomen. In 2015 was er wel een sterke dip, maar een jaar
later was het aantal aanvragen weer terug op niveau.

52

Dialogic innovatie ● interactie

Status aanvragen fase 1 per jaar (NWO)
150
100
50
0

2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Afgewezen

Gehonoreerd

Figuur 22. Status aanvragen fase 1 per jaar (bron: NWO-data).

Status aanvragen fase 2 per jaar (NWO)
50
40
30
20
10
0

2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Afgewezen

Gehonoreerd

Figuur 23. Status aanvragen fase 2 per jaar (bron: NWO-data).

Uit beide figuren blijkt dat de slaagkans over de jaren heen verschilt. Voor de verschillende
rondes in fase 1 (2 per jaar) fluctueert de slaagkans tussen de 25% (alleen voor 2004) en
60%. Vooral wanneer er minder aanvragen zijn ingediend in een ronde is de slaagkans hoger.
In fase 2 ligt de slaagkans tussen de 29% en 75%. Bij meer ingediende aanvragen gaat de
slaagkans omlaag; echter kan niet gesteld worden dat bij weinig ingediende aanvragen de
slaagkans automatisch hoog is. Hieruit kan worden geconcludeerd dat de inhoudelijke beoordeling een belangrijke rol speelt bij eventuele honorering.

Dialogic innovatie ● interactie

53

4 Doelmatigheid uitvoering SBIR
In dit hoofdstuk bespreken wij hoe doelmatig de SBIR wordt uitgevoerd. Hiervoor brengen
we eerst in kaart welke uitvoerings- en administratieve kosten er met de RVO-SBIR en NWOSBIR gemoeid zijn (paragraaf 4.1). Vervolgens analyseren we hoe tevreden inschrijvers/aanvragers zijn over de procedures (paragraaf 4.2). In paragraaf 4.3 wegen we de bevindingen
tegen elkaar af. Dit hoofdstuk richt zich dus op de vraag of de uitvoering doelmatig verloopt
en niet op een kosten-batenanalyse van SBIR in zijn totaal. Dit laatste is geen onderdeel van
het onderzoek.

4.1 Kosten van de SBIR
Onderzoeksvragen B1 en B2 gaan over de efficiëntie waarmee de SBIR wordt uitgevoerd.
Om een oordeel te vellen over de doelmatigheid van de uitvoering dienen er twee zaken te
worden geanalyseerd. De eerste is een schatting van kosten om de SBIR uit te voeren. Of
deze kosten hoog of laag zijn is af te leiden door te kijken naar hoe tevreden men is over de
uitvoering, o.a. als het gaat om de transparantie, eenvoud en snelheid. Indien de kosten
hoog zijn maar de tevredenheid ook, dan is de doelmatigheid hoger dan wanneer er bijvoorbeeld veel terechte klachten zouden zijn over de uitvoering. Dit is de balans die we in dit
hoofdstuk bestuderen.54
De kosten van een regeling bestaan uit de uitvoeringskosten die gemaakt worden door de
partijen die een regeling uitvoeren (in dit geval RVO en NWO) en de administratieve lasten
zoals die ervaren worden door de gebruikers van een regeling. Het komt overigens voor dat
organisaties die een SBIR-voorstel indienen(bijvoorbeeld academische startups verbonden
aan universiteiten) en opdrachtgevers (bijvoorbeeld departementen) intern ook afspraken
hebben gemaakt hoe met SBIR om te gaan. Deze interne procedures of afspraken vallen
buiten het bestek van deze evaluatie, maar wanneer relevant komen ze wel aan de orde.

4.1.1 Uitvoeringskosten van SBIR
Onder uitvoeringskosten van SBIR vallen de middelen (personeel, financiën) die de uitvoeringsorganisaties (RVO en NWO) moeten inzetten om SBIR uit te voeren.
Uitvoeringskosten RVO
RVO heeft voor de uitvoering van SBIR een vast programmabureau ingericht. Dit bureau
omvat vijf medewerkers die een deel van een hun werktijd besteden aan SBIR; zij zijn daarnaast meestal ook betrokken bij andere programma’s en subsidieregelingen die RVO
uitvoert. Andersom worden andere RVO-medewerkers betrokken bij SBIR als zij veel verstand hebben van de specifieke inhoud van een bepaald traject. De uitvoeringskosten nemen
toe wanneer er meerdere oproepen voorbereid en uitgezet gaan worden, o.a. vanwege inspanningen met betrekking tot inschrijvingen ontvangen 55 , het ondersteunen van

54

De doelmatigheid van de uitvoering staat ook wel bekend als de ‘kleine’ doelmatigheid. De grote
doelmatigheid betreft de balans tussen de gemaakte kosten en de gerealiseerde maatschappelijke
baten. Daar wordt in het evaluatieverzoek niet naar gevraagd, maar gezien de relevantie komen we
hier in de conclusies wel op terug.

55

Bij een groot aantal inschrijvingen moet RVO (conform de SBIR handleiding) een voorselectie organiseren.

Dialogic innovatie ● interactie

55

beoordelingscommissies (de leden van deze commissies ontvangen een dagvergoeding), het
verstrekken van terugkoppeling naar de inschrijvers, en de onderliggende administratie. Iedere oproep vergt frequent overleg, bijvoorbeeld om de opdrachtgever te betrekken bij het
opstellen van de oproep en de beoordelingscriteria. Per individuele oproep wordt bekeken
hoeveel extra uitvoeringskosten bij de opdrachtgever in rekening worden gebracht.
De uitvoeringskosten voor RVO bedragen jaarlijks gemiddeld ca. 2-3 fte (pakweg de helft
van de tijd van de vijf medewerkers) aan vaste kosten van het programmabureau, plus de
flexibele kosten per oproep. Als we uitgaan van ongeveer 1 fte per oproep, en er zijn jaarlijks
gemiddeld drie oproepen, dan bedragen de uitvoeringskosten om en nabij zes fte. Bij een
gangbaar tarief van €80.000 per fte per jaar vertaalt dit zich naar €480.000. Hier komen
ook nog kosten voor o.a. de beoordelingscommissie bij, waardoor we de uitvoeringskosten
op een half miljoen euro afronden. De beleidskosten variëren uiteraard eveneens met het
aantal oproepen dat loopt in een zeker jaar. Op basis van de portfolio-analyse schatten we
de gemiddelde beleidskosten op 102 miljoen euro over de periode 2004-2016; dit is ongeveer acht miljoen euro per jaar. 56 Als percentage van de beleidskosten bedragen de
uitvoeringskosten dus ruim 6%. Details zijn voor deze berekening niet beschikbaar, maar
ook niet zo van belang: het gaat vooral om de ordegrootte. Geïnterviewden hebben aangegeven dat in de loop der jaren deze uitvoeringskosten zijn gedaald door leereffecten en een
efficiëntie-slag. Dat de uitvoeringskosten voor SBIR hoger zijn en blijven dan generiek innovatieinstrumenten komt door de opzet van SBIR; de specifieke opzet voor elke nieuwe
oproep, fasering, beoordeling en bedrijfsbezoeken vragen meer van RVO. De uitvoeringskosten van RVO overschrijden, op grond van deze berekening niet de norm van tien procent
overheadkosten.
Afgaande op bovenstaande berekening, in combinatie met de bevragingen, ziet het ernaar
uit dat RVO na ruim tien jaar uitvoering een efficiënt proces heeft ingericht. Zowel de opdrachtgevers als inschrijvers/opdrachtnemers zijn over het algemeen tevreden over de
uitvoering en administratieve afwikkeling. Dit geldt in het bijzonder voor de snelheid en
complexiteit van de aanvraagprocedure. Over transparantie van de procedure zijn de meningen iets meer verdeeld, maar in de breedte toch positief. Het ontstane beeld wordt
bevestigd in de interviews waar geen grote knelpunten in de procedure bij RVO worden
genoemd.
In vergelijking met andere innovatie-instrumenten vraagt SBIR relatief veel capaciteit, want
het gaat om een inzamelings-, beoordelings- en terugkoppelingsproces waarin voorstellen
voor innovatieve oplossingen worden uitgewerkt en uitgevoerd. De procedure vergt de nodige administratie en communicatie, en omvat bijvoorbeeld ook bedrijfsbezoeken van RVO
aan deelnemende bedrijven in fase 2. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld meer fiscale instrumenten of subsidieregelingen voor innovatie, waarbij de overheid uiteindelijk geen
opdrachtgever of eindgebruiker is van de innovatie (hetgeen bij niet-katalytische SBIR mogelijk wel het geval is). De kosten voor een kleine SBIR – met beperkte financiële omvang
en/of weinig deelnemers - zijn relatief hoog, omdat toch het gehele proces moet worden
doorlopen (inclusief opstellen van een oproep, samenstellen van een beoordelingscommissie,
een bedrijfsbezoek). Binnen de regels van SBIR bestaat ook flexibiliteit om bijvoorbeeld termijnen aan te passen.

56

De beleidskosten voor 2017 drukken op het jaar 2016; de gehele beschikbare opdrachtsom voor
oproepen gestart in 2016 (fase 1 en 2) valt in deze berekening in 2016.

56

Dialogic innovatie ● interactie

In vergelijking met andere inkoopinstrumenten (bijvoorbeeld een reguliere aanbesteding)
vraagt een SBIR om meer capaciteit, maar dat leidt niet tot de gevraagde innovatieve oplossingen. Ten opzichte van bijvoorbeeld een Innovatiepartnerschap zal de inzet niet veel
afwijken.
Uitvoeringskosten NWO
In tegenstelling tot RVO kent NWO een minimale interne SBIR-procedure (genaamd TakeOff). De reden is dat NWO zich beperkt tot een beoordeling van de aanvragen. Voor elk van
de drie wetenschappelijke clusters (bèta, alfa/gamma en life sciences) is een beleidsmedewerker verantwoordelijk (die ook andere taken heeft). Daarnaast is er een Take-off
coördinator. Zij zijn samen verantwoordelijk voor het inzamelen en doorgeleiden van aanvragen naar een beoordelingscommissie.
Na toekenning (of afwijzing) van een aanvraag marginaliseert de rol van NWO. Zij kiest er
expliciet voor de aanvragers (academische startups) niet te begeleiden. Zij laat deze begeleiding over aan de instellingen (veelal universiteiten en academische ziekenhuizen; zie
paragraaf 4.2.2) van waaruit de aanvragen binnenkomen. Dit is een keuze die deze instellingen ondersteunen. Het tot een succes maken van een startup vraagt namelijk andere
vaardigheden dan het beheren en uitvoeren van aanvraagprocedures.
Voor NWO geldt dat de uitvoeringskosten en daarmee overhead waarschijnlijk nog beduidend
kleiner zijn dan bij RVO. De genoemde medewerkers houden zich daar, soms slechts een
gedeelte van hun tijd, bezig met de SBIR-aanvragen. Afgezien van het doorgeleiden naar
een beoordelingscommissie hebben zij maar weinig uitvoeringsactiviteiten, doordat de begeleiding verzorgd wordt door de kennisinstellingen zelf. Net als bij RVO zijn de NWOaanvragers positief over de snelheid en complexiteit, maar voor wat betreft transparantie
heeft een kleine groep respondenten (vooral met afgewezen voorstellen) moeite met de
beoordelingscriteria.

4.1.2 Administratieve lasten gebruikers SBIR
Onder administratieve lasten vallen de middelen (tijd, geld) die opdrachtgevers en inschrijvers moeten inzetten om een SBIR op te starten of mee te doen aan een SBIR (vanaf het
opstellen van een oproep, het opstellen van een offerte tot en met het rapporteren over de
uitvoering). Het gaat daarbij niet om de investeringen in het ontwikkelen van een innovatieve
oplossing, maar om de investeringen die gedaan moeten worden om de SBIR-procedure te
doorlopen.
RVO
Bij de RVO-SBIR onderscheiden we twee type gebruikers, namelijk de opdrachtgevers (departementen) die middels een oproep een innovatieve oplossing door een bedrijf wil laten
ontwikkelen en de bedrijven zelf.
Voor opdrachtgevers geldt dat zij met ondersteuning van RVO een oproep moeten opstellen.
Dat omvat ook het opstellen van de beoordelingscriteria die gebruikt zullen worden om de
inschrijvingen te beoordelen. Dit wijkt op zich niet veel af van een interne en reguliere inkoop
en aanbesteding. In het vervolg van SBIR ligt het aan de opdrachtgever hoe intensief men
betrokken wil worden. Sommige opdrachtgevers kiezen ervoor om de afhandeling en de
begeleiding van de SBIR zoveel mogelijk aan RVO over te laten (en na afloop van een SBIR
alleen een rapport in ontvangst nemen), terwijl andere opdrachtgevers intensiever betrokken
wensen te zijn. Zij onderhouden dan meer contact met RVO en de bedrijven, komen naar
informatiesessies en pakken een meer actieve rol bij bijvoorbeeld het delen van kennis en

Dialogic innovatie ● interactie

57

netwerken. Daarnaast zijn er gezette momenten waarop elke opdrachtgever, actief of passief, een inspanning moet verrichten (bijvoorbeeld richting fase 2, wanneer er wederom
offertevoorstellen beoordeeld moeten worden). Uit de gesprekken met opdrachtgevers, maar
ook met anderen, komt het beeld naar voren dat de ondersteuning van RVO over het algemeen als goed wordt beschouwd. Deze ondersteuning zorgt dat opdrachtgevers relatief
weinig administratieve last ervaren.
De tweede gebruikersgroep wordt gevormd door de bedrijven. Zij ervaren wel de nodige
administratieve lasten bij het opstellen van hun offerte: er moet – volgens sommige gesprekspartners - veel informatie worden aangeleverd. Navraag wijst uit dat dit niet
noodzakelijkerwijs te maken heeft met de moeite van het intern boven water krijgen van de
gewenste gegevens. De vereiste informatie betreft zaken die inschrijvers soms niet paraat
hebben omdat ze er nog maar beperkt over hebben nagedacht. Zo moeten onderwerpen als
businessplan, begroting en markt duidelijk worden omschreven. Voor partijen die dit in detail
hebben uitgewerkt lijkt de verwerking hiervan in hun offerte niet al te veel moeite, maar
anderen moeten eerst aan de slag om hun visie aan te scherpen. Dit kan als administratieve
last worden ervaren, terwijl het juist ook een procedure-element kan zijn dat bedrijven helpt
om prille ideeën verder uit te werken. In dat geval is het niet terecht om dit als administratieve last te beschouwen, en zou men zelfs kunnen spreken van een positief effect als het
bedrijven motiveert om hun plannen aan te scherpen.
Ook de verdediging van het offertevoorstel wordt soms als pittig ervaren. Hoewel men herkent dat het tempo van de SBIR vrij hoog ligt in vergelijking met de uitvoering van andere
instrumenten, geven gesprekspartners ook aan dat het voor hen wat sneller mag. Er bestaat
wat betreft lasten wel een onderscheid tussen fase 1 en fase 2. Voor de offerte voor fase 1
moeten bedrijven relatief veel werk doen in verhouding tot de omzet die ze voor die inspanning verwerven (tussen 15 en 40 duizend euro gemiddeld). Voor de offerte fase 2 is eerder
van het omgekeerde sprake. Voor een relatief geringe inspanning verwerven bedrijven een
grotere omzet (100 tot 250 duizend euro). De perceptie van administratieve lasten hangt
ook samen met de slaagkans: hoe lager de slaagkans hoe groter de administratieve lasten
worden ervaren.
NWO
De administratieve lasten die de NWO SBIR (Take-Off) veroorzaakt, zijn beperkt. Dat heeft
vooral te maken met het feit dat de doelgroep (startups met nauwe betrokkenheid van academici en universiteiten) gewend is om met dit soort aanvraagprocedures (voorstellen
indienen, beoordeling door commissies, etc.) te werken. In dat perspectief is de SBIR-procedure zelfs sneller dan andere NWO-procedures, en dat wordt gewaardeerd. De voorstellen
die men moet indienen, zijn relatief kort. Wel wijzen enkele gebruikers erop dat het tempo
van startups hoger ligt dan de gemiddelde NWO-procedure. Dat kan een knelpunt opleveren,
omdat sommige startups voor de continuïteit sterk afhankelijk zijn van een gunning in de
SBIR. Hoe langer die beslissing duurt, hoe groter de onzekerheid voor de startup. Verder is
er veel flexibiliteit in hoe gehonoreerde budget besteed mag worden. Hierdoor kunnen startende ondernemingen hun plannen aanpassen aan de realiteit zonder budget te verliezen.
Dit geldt overigens ook voor de RVO-SBIR.

4.2 Oordeel over de uitvoering
We hebben middels een online enquête alle gehonoreerde en afgewezen inschrijvers (RVO)
of aanvragers (NWO) gevraagd een aantal vragen over de procedure te beantwoorden (naast
vragen over effect en impact; zie volgend hoofdstuk).

58

Dialogic innovatie ● interactie

4.2.1 RVO-SBIR
In de enquête werd aan respondenten gevraagd de procedure van RVO te beoordelen aan
de hand van drie onderwerpen:




Transparantie (zie Figuur 24).
Complexiteit (zie Figuur 25).
Snelheid (zie Figuur 26).

Daarnaast is ook voorgelegd hoe respondenten aankijken tegen:


Contact met de opdrachtgever (zie Figuur 28).

Transparantie van de procedure

Het is duidelijk wat de beoordelingscriteria van de SBIR
zijn voor deelname fase 1 (haalbaarheidsonderzoek
naar de innovatie)

12

22

Het is duidelijk hoe zwaar elk beoordelingscriterium
weegt in de toekenning voor deelname fase 1

12

21

42

De beoordelingscommissie heeft onze organisatie
eerlijk behandeld

16

16

39

Het is duidelijk wat de beoordelingscriteria van de SBIR
zijn voor deelname fase 2 (ontwikkeling van de
1 6
innovatie)

9

Het is duidelijk hoe zwaar elk beoordelingscriterium
13
weegt in de toekenning voor deelname fase 2

16

27

78

61

50

28

11

26

16

30

41

41

27

24

3

18

5

Het is duidelijk wat de doorslaggevende factor is voor
toekenning bij twee gelijkwaardige aanvragen voor
2
fase 2

15

21

24

13

9

Het is duidelijk welke rol de opdrachtgever speelt in
fase 3 (het marktrijk maken van de innovatie) binnen
het SBIR project

9

16

14

8

5

0%

Helemaal oneens

Oneens

Neutraal

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Eens

Helemaal eens

Onbekend

Figuur 24. Oordeel transparantie (n=178 voor fase 1, 84 voor fase 2).

Op de meeste stellingen over transparantie reageren de respondenten positief. Dat geldt in
iets mindere mate voor de stelling over de mate waarin de beoordelingscommissie de aanvrager eerlijk heeft behandeld (grotere groep zegt ‘onbekend’). Dat is logisch want de
inschrijver zit niet aan tafel op het moment dat een beoordelingscommissie haar offerte
bespreekt. De criteria en stappen voor fase 2 worden beter beoordeeld dan die voor fase 1.
De fase van toegepast onderzoek en ontwikkeling is in tijd en opdrachtsom omvangrijker en
verlangt van de commissie meer uitgebreide afweging. RVO gaf tijdens een interview aan
dat inschrijvers deze commissie (gemiddeld vijf personen) doorgaans te groot vinden. Het
competitie-element zelf wordt overigens als iets positief ervaren door bedrijven; zij erkennen
dat op deze manier de beste voorstellen komen bovendrijven.
Over de rol van de opdrachtgever in fase 3 bestaat meer onduidelijkheid. Dit beeld wordt
bevestigd in de interviews. Hier speelt dat de opdrachtgever geen verplichting heeft om over
te gaan tot de aanschaf van het ontwikkelde product of dienst. In deze fase van commercialisatie betreedt het bedrijf zelfstandig de markt. Ook RVO – die in de procedure namens de
opdrachtgever optreedt – speelt in deze fase nauwelijks een rol, en kan hooguit faciliteiten
aanbieden of informatie verspreiden over het SBIR-project. De onduidelijkheid over de rol

Dialogic innovatie ● interactie

59

van de opdrachtgever in de laatste fase komt ook voort uit het feit dat RVO als uitvoeringsorganisatie tussen opdrachtgever en de aanvrager (en later uitvoerder) staat. Dit creëert
ook al in eerdere fasen afstand tussen de opdrachtgever en het bedrijf. Een enkele interviewrespondent wijst er dan ook op dat het lastig is om met de opdrachtgever contact te leggen.
Complexiteit van de procedure
Het is duidelijk aan welke eisen onze organisatie moet
voldoen om in aanmerking te komen voor deelname 4 15
fase 1
Het is duidelijk welke stappen moeten worden
doorlopen om deel te nemen aan fase 1
2 12
(haalbaarheidsonderzoek naar de innovatie)

40

77

34

84

28

12

34

10

Het is duidelijk aan welke eisen onze organisatie moet
voldoen om in aanmerking te komen voor deelname
fase 2

3

13

44

22

5

Het is duidelijk welke stappen moeten worden
doorlopen om deel te nemen aan fase 2 (ontwikkeling
van de innovatie)

3

12

44

23

5

Over het algemeen genomen, heeft onze organisatie
het gevoel voldoende informatie te hebben ontvangen
omtrent de beoordeling van onze SBIR aanvraag

15

0%

Helemaal oneens

Oneens

Neutraal

25

37

65

23

11

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Eens

Helemaal eens

Onbekend

Figuur 25. Oordeel complexiteit (n=176 voor fase 1, 87 voor fase 2).

Over de complexiteit van de procedure – vertaald in duidelijkheid van eisen en stappen –
zijn de meeste inschrijvers tevreden. RVO slaagt erin om de procedure relatief eenvoudig te
houden en inschrijvers goed te informeren waar men aan moet voldoen. Tijdens de interviews zijn deze beelden bevestigd. Positief gewaardeerd worden bijvoorbeeld de RVOinformatiebijeenkomst over de oproep (en de stappen die erna volgen) en RVO-bedrijfsbezoeken. Gesprekspartners wijzen er ook op dat de procedure toegesneden is op (kleine)
bedrijven en weinig bureaucratisch is. Interessant is dat ca. 20% van de respondenten aangeeft onvoldoende informatie te hebben ontvangen over de beoordeling van hun inschrijving.
Het gaat hier vooral om offertes die zijn afgewezen. Dit komt overeen met de resultaten van
het onderzoek door RVO.nl zelf uitgevoerd in 2014.57 Afgewezen inschrijvers geven (veel)
vaker aan het gevoel te hebben niet gelijk behandeld te zijn en ervaren ondoorzichtigheid
voor wat betreft de wijze waarop voorstellen beoordeeld zijn. Overigens blijkt uit ons onderzoek datafvallers wel van mening zijn dat het proces helpt om hun plan aan te scherpen. Zo
levert een niet-gegunde SBIR toch zeker iets op. Het traject zelf kan dan dus al impact
hebben op het succes van een project / onderneming.

57

RVO.nl (2015). Aanbesteden van innovaties: SBIR. Additionaliteit, resultaten, aanbevelingen.

60

Dialogic innovatie ● interactie

Snelheid van de procedure
Onze organisatie werd tijdig (zoals aangegeven in de
SBIR-handleiding) geïnformeerd over een eventuele 2 7
toekenning of afwijzing voor fase 1

23

Onze organisatie werd tijdig (zoals aangegeven in de
SBIR-handleiding) geïnformeerd over een eventuele 12
toekenning of afwijzing voor fase 2

8

Het tijdsbestek dat wordt gehanteerd in de SBIR37
handleiding is acceptabel
0%

Helemaal oneens

Oneens

101

46

38

91

30

12

21

4

26

10

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Neutraal

Eens

Helemaal eens

Onbekend

Figuur 26. Oordeel snelheid (n=175 voor fase 1, 82 voor fase 2).

Over de snelheid van de procedure zijn de meeste respondenten tevreden, zowel voor fase
1 als fase 2. RVO slaagt erin om op tijd beslissingen over toekenning te delen met de inschrijvers. Het aantal oproepen (en dus inschrijvingen) is ook te overzien waardoor er geen
onnodige vertragingen ontstaan. Een scherpe afbakening helpt hierbij (aldus RVO). Iets minder tevreden zijn de deelnemers over het tijdsbestek dat in de handleiding wordt gehanteerd.
In de interviews zijn de meeste betrokkenen tevreden met de snelheid van de procedure,
hoewel een enkele inschrijver stelt dat de doorlooptijd lang is en daardoor (financiële) onzekerheid kan creëren voor kleine bedrijven/startups die voor hun continuïteit deels afhankelijk
zijn van de SBIR-aanvraag.
Pitch
Voor de RVO-SBIR geldt dat er geen regels zijn voor het wel of niet inzetten van een pitch
waarin inschrijvers hun aanvraag offerte mondeling komen toelichten. Doorgaans is het zo
dat inschrijvers hier wel voor worden uitgenodigd in fase 2, maar niet in fase 1. Dat beeld
klopt met onze data. In totaal is de helft van de respondenten uitgenodigd om hun offerte
te komen toelichten voor een beoordelingscommissie. De meerderheid heeft dit overwegend
positief ervaren (zie Figuur 27). De respondenten die positief waren over de pitch vonden
het vooral een goede kans om kort, krachtig en creatief het voorstel te presenteren. Er was
gedegen kennis aanwezig in de commissie en er werden goede en ter zake kundige vragen
gesteld. De respondenten die negatief waren over de pitch zijn bijna allemaal afgewezen in
de eerste of tweede fase. Dit komt overeen met het beeld uit het onderzoek dat RVO.nl zelf
uitvoerde in 2014.58 Enkele opmerkingen gingen vooral over de beoordelingscommissie die
volgens afgewezen inschrijvers voorstellen niet had gelezen, onvoldoende kundig was of niet
objectief was.

Overwegend positief

55%

Neutraal
Overwegend negatief

28%
17%

Figuur 27. Ervaring pitch (n=89).

58

RVO.nl (2015). Aanbesteden van innovaties: SBIR. Additionaliteit, resultaten, aanbevelingen.

Dialogic innovatie ● interactie

61

Contact tussen opdrachtgever en inschrijver RVO-SBIR
De betrokkenheid van de opdrachtgever bij de SBIR-procedure varieert. Zo zijn opdrachtgevers nauw betrokken bij het opstellen van de oproep. Er moet immers een innovatieve
oplossing bedacht worden voor een maatschappelijk vraagstuk waarmee zij geconfronteerd
wordt. De contacten tussen opdrachtgevers en (succesvolle) inschrijvers variëren sterk,
maar deze zijn nooit volledig uit beeld (ondanks dat RVO de begeleiding uit handen neemt
van de opdrachtgever). Tussentijds organiseert RVO bijvoorbeeld informatiesessies waar opdrachtgevers door SBIR-inschrijvers geïnformeerd worden over de voortgang. Dus ook
tijdens de looptijd van een project zijn er contacten. De volgende grafiek toont dat er in alle
fasen contacten zijn.
De opdrachtgever heeft zijn netwerk ingezet om
onze organisatie te voorzien van advies over het
marktrijp maken van onze innovatie

31%
47%
10%
29%

De opdrachtgever heeft bij onze organisatie
informatie ingewonnen over onze innovatie
De opdrachtgever heeft zijn netwerk ingezet om
partnering tussen SBIR-deelnemers te realiseren

58%
16%
24%
45%
8%

Deelname van onze organisatie aan een ander
SBIR-traject
Overige samenwerking projecten tussen de
opdrachtgever en uw organisatie

22%
33%
17%
19%
37%
24%

Voorafgaand aan het indienen van de SBIR-aanvraag
Tijdens het SBIR-project
Na afloop van het SBIR-project
Figuur 28. Op welke manieren heeft u contact gehad met de opdrachtgever? (n=83)

De meeste contacten tussen opdrachtgever en SBIR-deelnemer zijn er logischerwijs tijdens
de looptijd van het SBIR-project. Opdrachtgevers winnen vooral informatie in over de innovatie bij de deelnemer, gevolgd door het inschakelen van het netwerk van de opdrachtgever
voor verschillende doeleinden. Voorafgaand aan het indienen van de SBIR-offerte zijn er ook
contacten, maar deze zijn minder frequent. Voor het indienen van een offerte is in 31% van
de gevallen al advies gegeven over het marktrijp maken van de innovatie (via het netwerk
van de opdrachtgever) en ook heeft de opdrachtgever in 29% van de gevallen informatie
ingewonnen over de innovatie. Mogelijk worden deze vroege contacten gebruikt om de offerte aan te scherpen. In totaal is er ook na afloop van het project in iets meer dan 35% van
de gevallen nog sprake van contact. Figuur 28 laat zien dat dit vooral (24%) komt vanwege
samenwerking die niet met SBIR te maken heeft.
Opvallend is dat maar weinig respondenten aangeven dat er na afloop van hun SBIR-project
nog interactie was met de opdrachtgever. Dit is begrijpelijk als we bedenken dat contact
over zaken als verantwoording niet meer nodig is wanneer een project formeel ten einde is
gebracht. Op het moment dat SBIR wordt ingezet om grotere bewegingen in gang te zetten
ligt het echter wel voor de hand dat opdrachtgevers op enige manier betrokken blijven. Als
zij erop willen toezien dat een nieuwe oplossing werkelijk een vlucht gaat nemen, vraagt dat
niet per se om interactie met de SBIR-uitvoerder, het kan ook zijn dat andere partijen toetreden tot het verder uitwerken en vermarkten van een innovatie (zie ook paragraaf 5.3).
Op het moment dat het SBIR-project echt baanbrekend is zou men echter toch kunnen verwachten dat er vaker opvolging vanuit de opdrachtgever gerapporteerd wordt.

62

Dialogic innovatie ● interactie

In de interviews hebben we ook stilgestaan bij de contacten tussen opdrachtgevers en deelnemers. RVO staat – zoals eerder gemeld – als uitvoerder van SBIR tussen de opdrachtgever
en de SBIR-deelnemer. Dat creëert meer afstand waarvan sommige betrokkenen aangeven
dat deze te groot is. Ook is de rolverdeling tussen opdrachtgever (inhoud) en RVO (procedure) niet altijd duidelijk. De opdrachtgever is bijvoorbeeld wel betrokken bij het opstellen
van beoordelingscriteria voor SBIR-inschrijvingen, maar niet bij de daadwerkelijke beoordeling. Tegelijkertijd stelt RVO bij haar contacten met SBIR-inschrijvingen inhoudelijke vragen
(die ook door de opdrachtgever gesteld zouden kunnen worden). Dat geldt overigens niet
voor alle SBIR-oproepen. De betrokkenheid wisselt per opdrachtgever. Zij is bijvoorbeeld
groter wanneer een opdrachtgever voor het eerst gebruik maakt van een SBIR. Onze data
laten niet toe om te analyseren of meer contacten tussen opdrachtgevers en SBIR-deelnemers leiden tot een meer succesvol SBIR-project. Interviews leiden alleen tot de indicatie
dat meer betrokkenheid de mogelijkheid biedt om de innovatieve oplossing beter af te stemmen op de wensen van de opdrachtgever en dat dus de kans op een echte aanbesteding in
fase 3 vergroot. Dat is vooral relevant voor non-katalytische SBIR. Over het algemeen zijn
er in de interviews maar incidenteel signalen gegeven over activiteiten gericht op verdere
ontwikkeling (kennisuitwisseling, hulpvragen, begeleiding) na afloop van trajecten, hetgeen
ook voor katalytische SBIR van belang is.

4.2.2 NWO-SBIR
Ook de uitvoering van de NWO-SBIR is beoordeeld op de onderwerpen transparantie, complexiteit, snelheid en contact met de opdrachtgever (zie die volgende figuren). Hierbij moet
wel gesteld worden dat de NWO aanvraagprocedure in opzet beperkter is dan de RVO procedure (zie ook paragraaf 2.2).
Transparantie van de procedure
Het is duidelijk wat de beoordelingscriteria zijn voor
deelname haalbaarheidsstudie (fase 1)

5

Het is duidelijk hoe zwaar elk beoordelingscriterium
weegt in de toekenning voor deelname
haalbaarheidsstudie (fase 1)

6

25

7 18

Het is duidelijk wat de beoordelingscriteria zijn voor
deelname vroegefasetraject (fase 2)

3 5

Het is duidelijk welke rol de opdrachtgever speelt in het
marktrijk maken van de innovatie (fase 3)

3

0%

Helemaal oneens

Oneens

Neutraal

44

4

57

37

19

8

16

9

14

19

33

23

4

26

61

11

14

46

72

44

7

4

2

81

33

De beoordelingscommissie heeft onze organisatie eerlijk
behandeld

Het is duidelijk hoe zwaar elk beoordelingscriterium
weegt in de toekenning voor deelname vroegefasetraject
(fase 2)
Het is duidelijk wat de doorslaggevende factor is voor
toekenning bij twee gelijkwaardige aanvragen voor
vroegefasetraject (fase 2)

29

2

12

19

10

5

14

3

7

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Eens

Helemaal eens

Onbekend

Figuur 29. Oordeel transparantie (n= 190 voor fase 1, 77 voor fase 2).

De stellingen krijgen in de breedte steun van respondenten. De enige stellingen waar een
wat grotere groep minder steun aan geeft, betreffen de duidelijkheid van beoordelingscriteria
voor deelname aan de haalbaarheidsstudie (fase 1) en de doorslaggevende factor bij toekenning van twee gelijkwaardige aanvragen voor het vroegefasetraject (fase 2). Verder geeft
een relatief grote groep aanvragers aan dat onduidelijk is welke rol de opdrachtgever speelt
bij het marktrijp maken van de innovatie. Deze onduidelijkheid wordt wellicht mede gevoed

Dialogic innovatie ● interactie

63

door het feit dat NWO – als opdrachtgever – na fase 1 voor een belangrijk deel uit beeld
verdwijnt, omdat in fase 2 EZ opdrachtgever wordt. Dit zicht wordt nog eens verminderd
omdat de begeleiding van de academische startups uiteindelijk door NWO (en later EZ) aan
universiteiten wordt overgelaten. In tegenstelling tot RVO zit NWO dus minder dicht op de
aanvragers, vooral nadat een aanvraag is toegekend.
Complexiteit van de procedure
Over het algemeen genomen, heeft onze organisatie het
gevoel voldoende informatie te hebben ontvangen omtrent 5
de beoordeling van ons voorstel

21

39

89

38

Het is duidelijk welke stappen moeten worden doorlopen
31
om deel te nemen aan hetvroegefasetraject (fase 2)

22

49

28

21

Het is duidelijk aan welke eisen onze organisatie moet
voldoen om in aanmerking te komen voor deelname
vroegefasetraject (fase 2)

1

20

48

32

20

Het is duidelijk welke stappen moeten worden doorlopen
om deel te nemen aan de haalbaarheidsstudie (fase 1)

9

27

Het is duidelijk aan welke eisen onze organisatie moet
voldoen om in aanmerking te komen voor deelname 4 12
haalbaarheidsstudie (fase 1)
0%

Helemaal oneens

Oneens

95

31

94

5

47

5

40

5

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Neutraal

Eens

Helemaal eens

Onbekend

Figuur 30. Oordeel complexiteit (n=186 voor fase 1, 124 voor fase 2).

Zoals eerder aangegeven, is de NWO-procedure minder complex en dat zien we terug in de
reacties op de stellingen over complexiteit. Een andere mogelijke oorzaak voor deze positieve beoordeling is dat bij deze aanvragen vaak academici betrokken zijn die wellicht ook
betrokken zijn bij andere NWO-procedures, en daardoor gewend zijn projectvoorstellen te
schrijven. Tijdens de interviews hebben we ook geen signalen opgepikt over een te complexe
SBIR-procedure bij NWO. De communicatie was goed, aanvragen volstaan met enkele pagina’s en de beoordelingscommissie wordt als kundig ervaren.
Snelheid van de procedure

Het tijdsbestek dat wordt gehanteerd in de call is
28
acceptabel

33

Onze organisatie werd tijdig (zoals aangegeven in de
call) geïnformeerd over een eventuele toekenning of 2 2
afwijzing voor het vroegefasetraject (fase 2)

6

Onze organisatie werd tijdig (zoals aangegeven in de
call) geïnformeerd over een eventuele toekenning of 33
afwijzing voor de haalbaarheidsstudie (fase 1)

30

0%

10%

Helemaal oneens

Oneens

Neutraal

111

37

38

23

104

20%

Eens

30%

40%

50%

Helemaal eens

5

39

60%

70%

6

80%

7

90% 100%

Onbekend

Figuur 31. Oordeel snelheid (n=186 voor fase 1, 76 voor fase 2)

Over de snelheid van de procedure bestaat tevredenheid zoals uit de bovenstaande figuur
blijkt. In de interviews maakt een enkeling wel de opmerking dat de procedure over toekenning (in beide fasen) relatief lang duurt voor een startup.

64

Dialogic innovatie ● interactie

Pitch
Bij NWO worden aanvragers standaard uitgenodigd om hun voorstel toe te lichten en te
verdedigen in zowel fase 1 als 2. Meer dan 50% van de respondenten heeft deze pitch positief
ervaren. Slechts 15% heeft het overwegend negatief ervaren. Het oordeel hangt vooral op
de commissie. Heeft ze voldoende vakkennis, het voorstel gelezen en kritische vragen gesteld? Negatieve reacties hebben ook bijna uitsluitend betrekking op voorstellen die zijn
afgewezen.
Contact tussen opdrachtgever en aanvrager NWO-SBIR
Aanvragers van een NWO-SBIR hebben relatief weinig contact met de opdrachtgever. In
totaal gaat het om minder dan 30% van de aanvragers. Voorafgaand en tijdens het project
wordt er onder meer gesproken over deelname aan andere SBIR-trajecten en over de innovatie op zich (zie ook Figuur 32).
De opdrachtgever heeft zijn netwerk ingezet om
onze organisatie te voorzien van advies over het
marktrijp maken van onze innovatie

11%
12%
2%
11%

De opdrachtgever heeft bij onze organisatie
informatie ingewonnen over onze innovatie
De opdrachtgever heeft zijn netwerk ingezet om
partnering tussen SBIR-deelnemers te realiseren

14%
3%
4%
5%
1%
14%
13%

Deelname van onze organisatie aan een ander
SBIR-traject
Overige samenwerking projecten tussen de
opdrachtgever en uw organisatie

10%
11%
7%
7%

Voorafgaand aan het indienen van de aanvraag
Tijdens het uitvoeren van het VG/TO-project
Na afloop van het VG/TO-project

Figuur 32. Op welke manieren heeft u contact gehad met NWO? (n=122)

Er zijn – op basis van de interviews en de achtergrond van de SBIR-aanvragen – verschillende verklaringen voor deze beperkte contacten. NWO geeft in een interview aan dat zij
zich beperkt tot beoordeling en nauwelijks betrokken is bij de begeleiding van SBIR-aanvragers. Dat laatste wordt eerder overgelaten aan universiteiten waaraan de startups verbonden
zijn. Ondanks dat NWO dus formeel opdrachtgever is van de SBIR laat zij die begeleidende
rol over aan de kennisinstellingen. Hierdoor hebben de startups ook relatief veel vrijheid bij
besteding van de lening (fase 2) of bij aanpassingen van het project.

4.3 Afweging tussen tevredenheid en kosten
Op basis van de voorgaande twee paragrafen kunnen we bepalen of de uitvoering van SBIR
doelmatig verloopt.
De overkoepelende indruk is dat de uitvoering van RVO-SBIR en zeker NWO-SBIR doelmatig
verlopen. Van RVO is wel bekend dat de uitvoering enigszins onder druk staat doordat efficiëntie hoog in het vaandel staat; adviseurs hebben maar weinig (en mogelijk steeds minder)
tijd om zich inhoudelijk met voorstellen en projecten bezig te houden. Op het moment dat
zij bruikbare kennis of een relevant netwerk hebben is dit een gemiste kans voor het vergroten van hun bijdrage, zeker omdat opdrachtgevers zelf ook maar wisselend betrokken zijn

Dialogic innovatie ● interactie

65

bij de uitvoering en verdere ontwikkeling van de gehonoreerde innovatieprojecten. Hoewel
de uitvoering doelmatig is, is er dus wel een spanningsveld met de effectiviteit van SBIR.
Wanneer uitvoerders en opdrachtgevers een rol kunnen spelen in het begeleiden en versterken van de projecten kan dat ten goede komen aan de gegenereerde impact, en daarmee
de doelmatigheid van het beleid als zodanig. Hier gaan we in hoofdstuk 7 (conclusies) verder
op in: het is eerst zaak om de doeltreffendheid van SBIR vast te stellen.

66

Dialogic innovatie ● interactie

5 Doeltreffendheid SBIR
In dit hoofdstuk presenteren we analyses over het effect van de SBIR. We bespreken de
(directe) bedrijfseconomische impact van de SBIR in paragraaf 5.2, en de bredere maatschappelijke impact in paragraaf 5.3.

5.1 Doelen en doeltreffendheid
5.1.1 Evaluatiekader
Zoals aangekondigd in paragraaf 1.2 zijn er twee manieren om naar doeltreffendheid van de
SBIR te kijken. Onderstaande figuur illustreert dit.
Bedrijfseconomische
impact

Omzet /
export /
winst

R&D&Iinvesteringen

Beleid:
sbir

Maatschappelijke
impact

Kennis-spillovers
Systeemveranderingen
Nieuwe
innovatierichtingen

Innovatiegedrag:
Wel/geen innovatie? Welk type?

Figuur 33. Relatie tussen beleidsinterventie en twee soorten impact.

Het directe of ‘eerste orde’ effect is af te leiden uit de invloed die SBIR heeft op besluitvorming rondom de innovatie waarvoor een inschrijver/aanvrager SBIR wil gebruiken. Het
beleidsontwerp en de prikkels vanuit de SBIR bepalen mogelijk of bepaalde projecten wel of
niet in gang gezet worden, en in welke vorm.
De uitslag van een traject kan vervolgens, via de besluitvorming over het project in kwestie,
ook van invloed zijn op o.a. de financiële omvang, snelheid en partners waarmee een innovatieve oplossing wordt ontwikkeld. Eventuele aanpassingen in de ‘input’ van een
innovatieproces kunnen vervolgens weer doorwerken in andere (hogere orde) bedrijfsspecifieke prestaties, zoals de omzet, export, winst en de arbeidsplaatsen in een bedrijf. Al deze
effecten scharen we onder de bedrijfseconomische impact.
Bij het uitvoeren van effectmeting op dit vlak is het in de econometrie goed mogelijk om te
corrigeren voor ‘zelfselectie’, conform de aanbevelingen van de Commissie Theeuwes. Dat
betekent dat we bij vergelijkingen tussen bedrijven rekening houden met het feit dat inschrijvers/aanvragers misschien op voorhand (ook zonder SBIR) al meer geneigd zijn om
goed te presteren. Hiervoor controleren we door alleen vergelijkingen te maken met nietindiendende bedrijven die dezelfde soort waarneembare kenmerken hebben als inschrijvers/aanvragers. Daarnaast vergelijken we binnen deze laatste populatie ook de indieners
van afgewezen aanvragen met indieners van goedgekeurde aanvragers. Om dit zo zuiver

Dialogic innovatie ● interactie

67

mogelijk te doen beperken we ons daarbij tot aanvragen die nagenoeg even hoog scoorden
op de beoordelingscriteria (i.e. in het gebied van net onvoldoende tot net voldoende).
Op het moment dat de SBIR van invloed is op innovatiegedrag is er ook een tweede soort
doeltreffendheid die van belang is. Deze gaat verder dan de prestatie van enkel de uitvoerende partijen, en draait om de veranderingen die volgen uit de innovatie-inspanningen en
-uitkomsten zelf. De maatschappelijke impact kent een drietal bedrijfsoverstijgende socioeconomische componenten. Zie hiervoor ook Figuur 33.






Kennis-spillovers: Wanneer een project werkelijk innovatief is, zoals bij een pilot
met een nieuwe manier van werken, kan dat ertoe leiden dat niet alleen de innovator
er zelf mee aan de slag gaat (door de innovatie op grotere schaal uit te rollen; ‘replicatie’). Mogelijk wordt er kennis gecreëerd die ook relevant en beschikbaar is voor
andere bedrijven. Zij kunnen de innovatie zelf ook proberen te ontwikkelen en aan
te bieden (imitatie), eventueel door enkele aanpassingen door te voeren (variatie).
Om deze multiplier in kaart te brengen is het zaak inzicht te krijgen in hoe snel en
grootschalig er een ‘slipstream’ ontstaat als gevolg van de kennis die naar anderen
vloeit.59
Systeemveranderingen: Of een innovatief project opvolging kan krijgen, hangt
ook af van enkele socio-economische condities. De omgeving of het ‘systeem’ waarin
een nieuwe oplossing gelanceerd wordt is onderhevig regelgeving, publieke opinie,
lobby van gevestigde partijen, etc. Ook de beschikbaarheid van zaken als financieel
kapitaal en werknemers met een geschikte opleiding en vaardigheden beïnvloedt de
ruimte die er is om nieuwe oplossingen op grotere schaal tot wasdom te laten komen.
Een innovatief project heeft een grotere impact naarmate ze tot meer aanpassingen
leidt in het heersende ‘regime’. Als een pilotproject geldt als wegbereider kan het
zijn dat het voor andere partijen makkelijker wordt om hetzelfde soort oplossingen
te gaan ontwikkelen, bijvoorbeeld omdat de pilot ervoor gezorgd heeft dat er infrastructuren beschikbaar komen die ook voor hen relevant zijn.
Maatschappelijke relevantie: Afgezien van de twee soorten collectieve economische effecten kan innovatiebeleid ook nog van invloed zijn op de oriëntatie van
innovatiepaden die verkend worden. Voor de SBIR geldt dat de overheid niet zomaar
het niveau van innovatieactiviteiten wil verhogen, maar ook een voorkeur heeft voor
de inhoud van de aangejaagde innovatie. Dit is het geval voor zowel intern als extern
gerichte SBIR, en vooral voor vraaggedreven SBIR (zie kwadranten in Figuur 2, paragraaf 2.1.2). Als SBIR niet leidt tot betere economische prestaties bij de
‘deelnemende’ bedrijven, en ook niet bij partijen in de slipstream van hun projecten,
dan nog kan het zijn dat de door SBIR beïnvloedde innovatieprojecten effectief zijn
in het bieden van maatschappelijke oplossingen waar dringend behoefte aan was.

Bij het bepalen van maatschappelijke impact is het niet mogelijk om de standaarden van de
Commissie Theeuwes na te leven (in haar adviesrapport gaat deze commissie zelf overigens
nauwelijks in op de mogelijke bredere effecten die innovatiebeleid kan hebben). De gebruikelijke methoden om voor zelfselectie te corrigeren zijn hier niet goed toe te passen omdat
we geen informatie hebben over de teweeggewachte spillovers, systeemveranderingen en
gekozen richtingen in de activiteiten van partijen die niet aan de SBIR deelnamen. Hierdoor
is een vergelijking van uitkomsten niet mogelijk, laat staan in een analyse waarbij we controleren voor de uiteenlopende karakteristieken van deelnemers en niet-deelnemers.

59

Het feit dat derden profijt kunnen hebben van de activiteiten van een innoverende partij is één van
de gebruikelijke redenen om innovatiebeleid te voeren. Er is pas sprake van dergelijke externaliteiten
wanneer de innoverende partij alle gecreëerde waarde/kennis niet voor zichzelf kan behouden.

68

Dialogic innovatie ● interactie

Belangrijk om op te merken is dat de maatschappelijke impact weliswaar een hoger abstractieniveau betreft dan de bedrijfseconomische, maar niet per se in het verlengde ervan ligt.

Figuur 34. Factoren die bepalen wat de socio-economische impact is van innovatieprojecten.

In lijn met bovenstaande reflectie komt in dit hoofdstuk eerst de bedrijfseconomische impact
aan de orde, en dan de maatschappelijke impact. Als opmaat naar de analyses aan de hand
van deze tweedeling bekijken we eerst welke doelen de SBIR-deelnemers over het algemeen
zelf het belangrijkst vinden. Zoals aangegeven in het vorige hoofdstuk vindt er geen afweging plaats tussen doeltreffendheid enerzijds en kosten van SBIR anderzijds.

5.1.2 Evaluatiebevindingen: relatieve belang van doelen
Doelen RVO-SBIR
Voordat we in detail de effectbepaling presenteren, is het interessant om te kijken welke
doelen bedrijven met hun offerte voor ogen hebben (zie Figuur 35). Het met afstand meest
genoemde doel is het leveren van een innovatieve bijdrage aan het oplossen van een maatschappelijk probleem. Uiteraard wil dit niet meteen zeggen dat bedrijven van hun
innovatieproject zouden afzien, of zich minder op de maatschappelijke relevantie zouden
toespitsen, als er vanuit SBIR geen accent lag op het adresseren van een maatschappelijk
probleem. Een conclusie die we wel mogen trekken is dat bedrijven zich in ieder geval erg
bewust lijken van de maatschappelijke relevantie van hun project: het is niet zo dat ze enkel
uit commercieel belang participeren in een oproep waarbij toevallig een publieke partij de
opdrachtgever is.

Dialogic innovatie ● interactie

69

De ontwikkeling van idee naar innovatief
38
product/dienst versnellen
Financiering voor R&D krijgen

25

74

6 7

Technische haalbaarheid van een innovatief idee
toetsen
Organisatorische haalbaarheid van een innovatief
idee onderzoeken
De commerciële haalbaarheid van een innovatief
idee onderzoeken

7

47
16

49

Een beter positie op bestaande markten krijgen

23

Een sterkere positie ten opzichte van potentiële
partners krijgen

20

50

38

Nieuwe/betere contacten krijgen met bedrijven

19

46

51

29

35

27

24

32
55

25

46

51

41
37

14

39

42
51

51

0%

11

57

17

44

34
68

42

37

19

51
64

23

11

48

Nieuwe markten betreden

De reputatie van uw bedrijf versterken richting
externe financiers
Nieuwe/betere contacten krijgen met
kennisinstellingen
Nieuwe/betere contacten krijgen met buitenlandse
partners
Nieuwe/betere contacten krijgen met externe
financiers

41

50

17

7

21

41

34

16

Financiële risico’s innovatie verkleinen

36

82

49

10

Een (beter) businessplan ontwikkelen

65

35

19

Een innovatieve bijdrage leveren aan het oplossen
4 8
van een maatschappelijk probleem

51

54
51

29
37

14
39

6

32

9

41

8
20

7

22

7

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

Helemaal niet van toepassing

Nauwelijks van toepassing

In redelijke mate van toepassing

In hoge mate van toepassing

In zeer hoge mate van toepassing

Figuur 35. Met welk(e) doel(en) diende uw organisatie de SBIR-aanvraag in? (n=161)

Een doel dat ook erg veel genoemd wordt, is het versnellen van de ontwikkeling van idee
naar innovatief product of dienst. Dat veel SBIR-projecten nog in een vroege fase verkeren,
blijkt uit het belang dat respondenten hechten aan het verkrijgen van financiering voor R&D
en het toetsen van technische haalbaarheid: deze doelen zijn belangrijker dan het onderzoeken van de commerciële en vooral organisatorische haalbaarheid of het ontwikkelen van
een businessplan. Hoewel enkele respondenten nog aangeven dat ze de RVO-SBIR relevant
achtten voor contacten met kennisinstellingen zijn er maar weinigen die hun aanvraag deden
om contacten met buitenlandse partners of externe financiers aan te gaan.
Aan de enquête-respondenten is ook gevraagd in hoeverre de ervaring met SBIR een bijdrage heeft geleverd aan de gekozen doelen. Voor alle doelen geldt dat niet meer dan 30%
van de respondenten een hoge of zeer hoge bijdrage toekent aan het SBIR-project. De minste bijdrage wordt toegekend aan het krijgen van financiering voor R&D.
Aangezien het SBIR-traject ‘stopt’ na fase 2, zijn opdrachtgevers wisselend enthousiast over
de mate waarin SBIR helpt hun doelen te bereiken. Erg positief is men over de wijze waarop
SBIR ondernemerschap stimuleert. In het algemeen leidt een traject tot meer innovatie, een
versnelde time-to-market en een verhoogde maatschappelijke bijdrage. De specifieke uitdagingen waarvoor de calls zijn opgesteld, worden niet altijd opgelost. Soms blijkt dat de
gewenste oplossing toch niet technisch mogelijk is of is er aan het einde van fase 2 nog geen
concreet product dat kan worden opgeleverd. Het resultaat is dan vooral een idee van de
oplossing dat mogelijk nog verder wordt doorontwikkeld. De uitkomsten zijn dan nog niet op

70

Dialogic innovatie ● interactie

het niveau dat het operationeel kan worden ingezet. Anderzijds is dat precies waar katalytische projecten over gaan.
Doelen NWO-SBIR
Het belangrijkste doel bij aanvragers van NWO-SBIR lijkt de ontwikkeling van idee naar
innovatief product of dienst te versnellen (zie Figuur 36), op de voet gevolgd door het oplossen van een maatschappelijk probleem. Ook de financiering voor R&D en het toetsen van
de technische (en commerciële) haalbaarheid worden weer relatief vaak genoemd.
Voor wat betreft het relatieve belang van de diverse doelen lijkt de NWO-SBIR niet veel te
verschillen van RVO-SBIR. Kijken we naar doeltreffendheid volgens de respondenten zelf,
dan scoort nu het doel met betrekking tot het betreden van nieuwe markten (door academische startups) het hoogst. Van de personen die eerder aangaven dat dit doel (in ieder geval
in redelijke mate) van toepassing was, vindt 30% dat dit in (zeer) hoge mate is bereikt.

De ontwikkeling van idee naar innovatief
68
product/dienst versnellen

24

98

Financiering voor R&D krijgen 11 18

41

Technische haalbaarheid van een innovatief
11 24
idee toetsen
Organisatorische haalbaarheid van een
23
innovatief idee onderzoeken
De commerciële haalbaarheid van een
11
33
innovatief idee onderzoeken
Een (beter) businessplan ontwikkelen
Een innovatieve bijdrage leveren aan het
oplossen van een maatschappelijk probleem

18

47

24

Nieuwe markten betreden

27

31

45
54

40
58

54

31
19

68

45

52

49

41

54

11

55

45
41

58

49

21

57

13
36

10

38

11

48

9

64

47

13

56

74

31

23 3

63

68

31

20 5

42

29

50

29

46

52

26

37

36

39
74

68

12 17

Een beter positie op bestaande markten
krijgen
Een sterkere positie ten opzichte van
potentiële partners krijgen
Nieuwe/betere contacten krijgen met
bedrijven
De reputatie van uw bedrijf versterken
richting externe financiers
Nieuwe/betere contacten krijgen met
kennisinstellingen
Nieuwe/betere contacten krijgen met
buitenlandse partners
Nieuwe/betere contacten krijgen met externe
financiers

78

41

Financiële risico’s innovatie verkleinen

51

52

49

45

39

15

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90%100%

Helemaal niet van toepassing

Nauwelijks van toepassing

In redelijke mate van toepassing

In hoge mate van toepassing

In zeer hoge mate van toepassing

Figuur 36. Met welk(e) doel(en) diende uw organisatie de SBIR-aanvraag in? (n=187)

In de volgende twee paragrafen gaan we in meer detail in op de gerealiseerde impact.

Dialogic innovatie ● interactie

71

5.2 Bedrijfseconomische impact van SBIR
In deze paragraaf analyseren we welke impact SBIR heeft op innovatiegedrag en bedrijfsprestaties. Uitgangspunt hierbij is een analyse van verschillen tussen deelnemers en
afvallers. Behalve observaties uit de enquête en de interviews zijn de analyses ook gebaseerd
op econometrische analyse.

5.2.1 RVO-SBIR
Bedrijfseconomische ontwikkelingen
Een statement dat vaak terugkomt in interviews is dat SBIR bedrijvigheid stimuleert. Maar
hoe dan precies? Met betrekking tot de bedrijfseconomische ontwikkelingen hebben we bedrijven gevraagd naar veranderingen in hun uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling, hun
omzet en hun arbeidsplaatsen. Ervaringen die inschrijvers hebben opgedaan met de SBIR
hebben in bijna de helft van de gevallen (in ieder geval in redelijke mate) bijgedragen aan
de uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling (zie Figuur 37). Omzet en arbeidsplaatsen lijken
minder gevoelig voor enige invloed vanuit de SBIR: voor deze bedrijfseconomische aspecten
zegt meer dan de helft dat ze geen bijdrage van de SBIR ervaren. Voor arbeidsplaatsen is
dit zelfs de ruime meerderheid. Dat bedrijven op projectniveau veel waarde toekennen aan
SBIR werkt blijkbaar lang niet altijd door in bedrijfseconomische effecten: mogelijk zijn er
helemaal geen ontwikkelingen op dit vlak, of de ontwikkelingen die plaatsvonden hebben
weinig tot niets met SBIR te maken.

Uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling

49%

Omzet

57%

Arbeidsplaatsen
10%

In geringe mate

20%

30%

24%

20%

64%
0%

Niet

13%

15%
40%

In redelijke mate

50%

60%

70%

80%

13%

17%

6%

15%

6%

90%

100%

In zeer grote mate

Figuur 37. Kunt u aangeven in hoeverre uw ervaring met de SBIR heeft bijgedragen aan de diverse
bedrijfseconomische aspecten? (n=156). Niet getoond: antwoordoptie ‘Onbekend’.

Hoe het bedrijven vergaat met hun uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling, omzet en arbeidsplaatsen is sterk afhankelijk van het verloop van de SBIR-aanvraag (zie Figuur 37,
Figuur 38 en Figuur 39). Niet erg verrassend, maar uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling
stijgen vooral voor ondernemers die in beide fasen zijn gehonoreerd en dalen voor inschrijvers die al zijn afgewezen in fase 1. Dit wijst erop dat het al dan niet verkrijgen van SBIR
een significante impact heeft op bedrijfseconomische prestaties van inschrijvers. Uit de interviews blijkt dat de aard van SBIR bedrijven belangrijke financieringsmogelijkheden levert
doordat SBIR ook door de bank wordt aangemerkt als omzet: dit opent de deur voor bancaire
financiering (die eveneens ingezet kan worden om het innovatieproject verder te ontwikkelen). Het is overigens opvallend dat er maar relatief kleine verschillen zijn als we kijken naar
partijen met zowel fase 1 en 2 versus partijen met alleen fase 1. Het percentage respondenten dat géén verschil in R&D-uitgaven meldt is bij hen nagenoeg gelijk, ook al krijgen
bedrijven met fase 1 en 2 beduidend meer. De omvang van de toegekende bedragen lijkt
wat dat betreft dus niet veel uit te maken voor de beslissing om überhaupt meer te gaan
innoveren (merk op dat de vragen niet ingaan op het volume van extra R&D).

72

Dialogic innovatie ● interactie

Ja, de uitgaven voor onderzoek en
ontwikkeling zijn gestegen sinds
deelname aan het SBIR traject

15%
31%
43%

Ja, de uitgaven voor onderzoek en
ontwikkeling zijn gedaald sinds deelname
aan het SBIR traject

54%
9%
4%

Nee, sinds deelname aan het SBIR traject
zijn de uitgaven voor onderzoek en
ontwikkeling onveranderd gebleven

8%
46%
40%
23%

Onbekend

14%
13%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Afgewezen fase 1
Afgewezen fase 2 (of geen voorstel ingediend)
Fase 1 en 2 gehonoreerd
Figuur 38. Uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling, uitsplitsing naar status aanvraag (afgewezen fase
1: n=74; afgewezen fase 2: n=35; fase 1 en 2 gehonoreerd: n=47)

Voor de vragen over omzet- en arbeidsplaatsenontwikkeling zijn de verschillen tussen de
drie groepen kleiner, wellicht omdat dit ‘hogere orde’-effecten zijn waarop de SBIR niet direct
invloed uitoefent. Bedrijven die ook fase 2 hebben gekregen rapporteren redelijk vaak een
stijging in arbeidsplaatsen, maar uiteraard hangt dit samen met het feit dat het verkrijgen
van de SBIR-opdracht (tot €500k, versus max. €50k in fase 1) automatisch al vraagt om
capaciteit om de opdracht uit te voeren. Een survey is geen geschikte methode om data te
verzamelen over de omvang van die stijging in arbeidsplaatsen: of dit disproportioneel meer
is dan enkel de capaciteit voor het uitvoeren van de SBIR-opdracht zelf moet blijken uit de
econometrische analyse verderop in deze paragraaf. Het is wel mogelijk om de survey-respons te vergelijken met de resultaten uit de studie die RVO zelf in 2015 gedaan heeft. Hier
bleek dat SBIR-project bij veel van de bedrijven met een gehonoreerd offertevoorstel in
redelijke (43%) tot zeer grote mate (26%) had geleid tot een omzetstijging, hetgeen beduidend hoger is dan respectievelijk 30% en 12% in onze studie. Voor de 2015-studie is echter
niet bekend hoeveel jaar er gemiddeld verstreken was tussen inschrijving en effectmeting,
en een langere ‘incubatietijd’ biedt meer gelegenheid voor het optreden van een effect. Kijken we naar groei in arbeidsplaatsen, dan rapporteert 54% in de 2015-studie een toename
(nog eens 26% verwacht een toename binnen vijf jaar). Dit percentage komt wel overeen
met de 51% uit Figuur 40.

Dialogic innovatie ● interactie

73

30%

Ja, de omzet is gestegen sinds deelname
aan het SBIR traject

37%
45%
12%

Ja, de omzet is gedaald sinds deelname
aan het SBIR traject

3%
4%
42%
43%
40%

Nee, sinds deelname aan het SBIR traject
is de omzet onveranderd gebleven
16%
17%

Onbekend
11%

0% 5% 10% 15%20%25%30%35%40%45%50%

Afgewezen fase 1
Afgewezen fase 2 (of geen voorstel ingediend)
Fase 1 en 2 gehonoreerd
Figuur 39. Omzet, uitsplitsing naar status aanvraag ((afgewezen fase 1: n=74; afgewezen fase 2: n=35;
fase 1 en 2 gehonoreerd: n=47).

26%

Ja, het aantal arbeidsplaatsen binnen ons
bedrijf is gestegen

34%
51%
8%
6%
6%

Ja, het aantal arbeidsplaatsen binnen ons
bedrijf is gedaald

55%

Nee, het aantal arbeidsplaatsen binnen
ons bedrijf is onveranderd gebleven

49%
34%
11%
11%
9%

Onbekend
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Afgewezen fase 1
Afgewezen fase 2 (of geen voorstel ingediend)
Fase 1 en 2 gehonoreerd
Figuur 40. Arbeidsplaatsen, uitsplitsing naar status aanvraag ((afgewezen fase 1: n=74; afgewezen fase
2: n=35; fase 1 en 2 gehonoreerd: n=47)

Bij gehonoreerde projecten zorgde SBIR er volgens respondenten voor dat eindproducten of
ideeën interesse konden opwekken bij nieuwe klanten of tot het inslaan van een zijtraject
konden leiden. Ook wordt nieuwe omzet gegenereerd door spin-offs van het project, zoals
getekende samenwerkingsovereenkomsten, lezingen en adviesopdrachten.
Interessant is het verschil tussen katalytische en niet-katalytische projecten, zoals getoond
in onderstaande grafiek. Bij katalytische projecten stellen respondenten vaker dat ze een
stijging in R&D-uitgaven hebben en ook noemen zij vaker een omzetstijging. Uitvoerders
van niet-katalytische projecten zien vaker een stijging in de werkgelegenheid.

74

Dialogic innovatie ● interactie

0%

5%

10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50%

36%

Ja, de uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling zijn
gestegen sinds deelname aan het SBIR traject

22%

39%

Ja, de omzet is gestegen sinds deelname aan het SBIR
traject

31%

30%

Ja, het aantal arbeidsplaatsen binnen ons bedrijf is
gestegen

Katalytisch

44%

Niet-katalytisch

Figuur 41. Bedrijfseconomische prestaties, uitgesplitst naar SBIR-variant (n=156)

Marktintroductie gehonoreerde innovatieprojecten
Meer dan de helft van de innovatieprojecten was nog niet in ontwikkeling ten tijde van het
indienen van een inschrijving bij RVO (zie Figuur 42).60 Er is op dit punt geen enkel verschil
tussen katalytische en niet-katalytische SBIR-trajecten. Dat er ook projecten bijzitten die al
wel in ontwikkeling waren wil uiteraard niet zeggen dat die al helemaal marktrijp waren,
maar in dat geval is uit te sluiten dat SBIR niet de eerste prikkel was om met een innovatieproject te beginnen.

57%
35%

8%

Onbekend

Nee

Ja

Figuur 42. Was de innovatie waar uw SBIR-aanvraag betrekking op had al in ontwikkeling voordat u uw
aanvraag bij RVO indiende? (n=173)

In bijna een kwart van de gevallen heeft het project ook daadwerkelijk geleid tot een product
of dienst die/dat is geïntroduceerd op de markt en 35% verwacht dat binnen twee of vijf jaar
(zie Figuur 43). Bij niet-katalytische projecten, gericht op inkoop door de opdrachtgever, is
er daarbij beduidend vaker de verwachting dat er binnen twee jaar ook echt een product
uitkomt dan bij niet-katalytische projecten (35% vs. 18%). De grafiek laat zien dat er weer
sterke verschillen staan naar gelang de status van een project. Projecten waar zowel fase 1
als 2 gehonoreerd zijn resulteren ver boven gemiddeld vaak in een product of dienst.

60

Dit verschilt sterk met de resultaten voor NWO. 80% van de aanvragen was daar al in ontwikkeld. Dit
resultaat toont wederom het verschil in doelgroep aan.

Dialogic innovatie ● interactie

75

0%

10%

Ja

30%

40%

14%

Nee, maar dat verwacht ik wel binnen 2
jaar

50%

60%

34%

20%
20%

Nee

Nee, maar dat verwacht ik wel binnen 5
jaar

20%

49%
50%

23%
18%

36%

16%
9%
13%

Fase 1 en 2 gehonoreerd
Afgewezen fase 2 (of geen voorstel ingediend)
Afgewezen fase 1
Figuur 43. Heeft het innovatieproject waar uw SBIR-aanvraag betrekking op had geleid tot een product
of dienst die is geïntroduceerd op de markt? (n=173)

Wanneer marktintroductie plaats heeft gevonden, verwachtte 43% dat de opdrachtgever de
innovatie zou afnemen en antwoordde 40% ‘misschien’ op deze vraag. Bij slechts 30% van
deze groep die de opdrachtgever als mogelijke afnemer zag, is de innovatie waar de SBIRaanvragen betrekking op hadden ook daadwerkelijk aangeschaft door de opdrachtgever (dit
is nagenoeg gelijk aan de 31% die dit rapporteerde in 2015). De opdrachtgever was dan wel
vaak eerste klant.
Producten of diensten die na een SBIR-traject op de markt zijn gekomen, zijn daarnaast in
2/3 van de gevallen afgenomen door andere partijen.
Respondenten noemen een aantal knelpunten bij het verder ontwikkelen en vermarkten van
hun innovatie. Vooral technische uitdagingen, tijd en geld zijn belangrijk, maar het succes
van marktintroductie hangt bijna volledig af van de afnemers. Opdrachtgevers kunnen een
belangrijke rol spelen in de cruciale derde fase, niet alleen middels een aanbesteding (en
aanschaf), maar ook door bekendheid te geven aan de innovatie. Bijna 75% van de aanvragers stelt dat commercialisatie van hun innovatie beter zou zijn verlopen als de
opdrachtgever deze na afloop van het SBIR-project zou hebben aangeschaft (zie Figuur 44).
We hadden waarschijnlijk meer omzet kunnen
behalen bij bestaande klanten en meer nieuwe
klanten kunnen werven

48%

We hadden waarschijnlijk meer nieuwe klanten
kunnen werven
We hadden waarschijnlijk meer omzet kunnen
behalen bij bestaande klanten
Commercialisatie van de innovatie was
waarschijnlijk hetzelfde geweest

22%

4%

26%

Figuur 44. In hoeverre zou de commercialisatie van uw innovatie beter zijn verlopen als de opdrachtgever deze na afloop van het SBIR-project zou hebben aangeschaft? (n=23)

76

Dialogic innovatie ● interactie

Verloop afgewezen inschrijvers
Van de respondenten met een afgewezen inschrijving geeft 27% aan dat hun organisatie
haar innovatieproject toch heeft uitgevoerd; dit is nagenoeg hetzelfde als de 25% die RVO
observeerde in haar meting uit 2015. Ongeveer 70% is niet gestart met het project, voornamelijk omdat er zonder SBIR onvoldoende geld was; zie Figuur 45. De grafiek laat zien
dat er de afgelopen jaren weinig veranderd is in de redenen waarom bedrijven zonder SBIRopdracht niet begonnen of verder gingen met hun innovatieproject. Te grote risico’s worden
wat vaker genoemd, en het ontbreken van juiste partners juist wat minder. Een beter economisch klimaat verklaart mogelijk waarom innovatieprojecten momenteel wat minder
prioriteit hebben dan in 2015.

71%
73%

Zonder SBIR was er onvoldoende geld
42%
34%

Zonder SBIR was het risico te groot
Zonder SBIR ontbraken de juiste
partners

18%
25%

Het onderzoeks- en ontwikkelingstraject
had geen prioriteit

13%
8%

Anders, namelijk:

13%
8%

2017

2015

Figuur 45. Waarom was de SBIR-opdracht noodzakelijk om het innovatieproject te starten? (n=83)

De groep die wel is doorgegaan met hun project investeert daar vervolgens minder in dan
ze met SBIR zou hebben gedaan (zie Figuur 46). Deze bevinding komt in onze enquêteonderzoek sterker naar voren dan in de RVO-studie uit 2015.
Volgens onze bevindingen zijn veel afgewezen projecten nu later gestart, duren ze langer en
wordt met minder partijen samengewerkt dan mét SBIR-opdracht (zie Figuur 47). De 48%
die aangeeft dat het project langer duurde is ongeveer gelijk aan de 45% uit de RVO-studie
uit 2017. Figuur 48 toont dat veruit de meeste projecten (87%) gefinancierd zijn met eigen
middelen. Overige financieringsbronnen waren subsidieregelingen (16%) en private externe
financiering (19%). Deze bevindingen zijn erg consistent met de observaties uit 2015.

Dialogic innovatie ● interactie

77

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80%

17%

Meer dan we met SBIR-opdracht
zouden hebben geïnvesteerd

22%
10%

Evenveel als dat we met SBIRopdracht zouden hebben geïnvesteerd

28%
72%

Minder dan we met SBIR-opdracht
zouden hebben geïnvesteerd

49%

2017

2015

Figuur 46. Heeft uw organisatie evenveel geïnvesteerd in de uitvoering van het innovatieproject als dat
u met SBIR-opdracht zou hebben gedaan? (n=31)

Nu later gestart dan mét opdracht

42%

Nu langere duur dan mét opdracht

48%

Nu met minder partijen samengewerkt
dan mét opdracht

45%

Geen van bovenstaande

19%

Figuur 47. Op welke manier wijkt uw innovatieproject af van de situatie dat u wel een SBIR-opdracht
had gehad? (n=31)

87%
87%

Met eigen middelen
Private externe financiering

19%
19%

Subsidieregeling

16%
22%

Anders

13%
9%
2017

2015

Figuur 48. Hoe heeft u het innovatieproject gefinancierd? (n=31)

Het opstellen van een aanvraag op zich levert ook iets op. Ondernemers leren van het voorbereidend werk en stellen een business case op waarmee ze naar andere partijen kunnen
stappen.

78

Dialogic innovatie ● interactie

Econometrische analyse
Bovenstaande observaties op basis van de survey-respons geeft een eerste beeld van het
verloop van toegewezen en afgewezen offerteverzoeken. Om een gedegen indruk te krijgen
van de mate waarin SBIR werkelijk een verschil maakt voor bedrijfseconomische prestaties
vullen we analyse aan met onderzoek gebaseerd op econometrische statistiek. Uitgangspunt
hierbij is dat we een zo betrouwbaar mogelijke schatting willen geven van de effecten die
toe te schrijven zijn aan de beleidsinterventie.
Voor de econometrische analyse van de RVO-SBIR is een Difference-in-Difference (DD) en
Regression Discontinuity Design (RDD) analyse uitgevoerd. De achtergrond van deze analyses wordt uitgelegd in Bijlage 3.
DD analyse
In de DD analyse kijken we naar het effect van deelname aan RVO-SBIR op omzet en R&D.
De R&D-uitgaven zijn afgeleid van de uitgaven aan de WBSO (een fiscale loonkostensubsidie
op R&D). De controlegroep wordt gedefinieerd als bedrijven die hebben deelgenomen aan
de WBSO, maar niet aan de SBIR-regeling. Wij hebben de aanname gedaan dat bedrijven
die gebruik maken van WBSO net als bedrijven die zich inschrijven voor RVO-SBIR gemiddeld
genomen innovatieve bedrijven zijn. Daardoor kunnen we bedrijven met WBSO als controlegroep inzetten. Binnen de analyse maken we een onderscheid tussen deelname aan fase 1
en deelname aan fase 2. In Tabel 7 zijn de gemiddeldes (als natuurlijke logaritme) voor R&D,
omzet en aantal werknemers voor inschrijvers en niet-inschrijvers van de RVO-SBIR fase 1
gegeven.
Tabel 7. Beschrijvende statistiek voor inschrijvers en niet-inschrijvers van RVO-SBIR fase 1.
Ln(R&D)

Ln(omzet)

Ln(werknemers)

Jaar

Niet

Wel

Niet

Wel

Niet

Wel

2007

7.4
(10,938)
7.4
(11,510)
7.3
(14,213)
7.4
(14,770)
7.4
(15,523)
7.4
(15,618)
7.4
(16,872)
7.4
(17,124)
7.4
(17,222)

6.5
(4)
8.2
(24)
8.1
(62)
8.4
(84)
8.5
(89)
8.6
(87)
8.6
(106)
8.8
(135)
8.8
(123)

13.4
(21,396)
13.3
(23,872)
13.1
(26,636)
13.4
(26,844)
13.4
(27,946)
13.4
(28,354)
13.3
(28,523)
13.4
(28,157)
13.4
(27,644)

13.0
(10)
12.7
(31)
13.3
(92)
13.8
(118)
14.0
(127)
14.0
(130)
14.2
(147)
14.4
(189)
14.5
(184)

2.02
(24,622)
1.94
(27,955)
1.89
(29,141)
1.95
(27,420)
1.92
(28,472)
1.89
(29,186)
1.87
(29,275)
1.87
(29,092)
1.89
(28,546)

1.70
(11)
2.38
(33)
2.35
(99)
2.50
(122)
2.51
(134)
2.71
(143)
2.92
(160)
2.99
(198)
3.07
(196)

2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015

De tabel laat zien dat RVO-SBIR fase 1 inschrijvers in het algemeen meer R&D doen dan
niet-inschrijvers en groter zijn in termen van omzet en werknemers. Uit de econometrische
analyse zal moeten blijken of dit wijst op een effect van deelname aan RVO-SBIR fase 1.
Voor de inschrijvers aan RVO-SBIR fase 2 zijn vergelijkbare observaties te halen, zoals blijkt
uit Tabel 8.

Dialogic innovatie ● interactie

79

Tabel 8. Beschrijvende statistiek voor inschrijvers en niet-inschrijvers van RVO-SBIR fase 2.
Ln(R&D)
Wel

Jaar

Niet

2007

7.4
(10,984)
7.4
(11,523)
7.3
(14,253)
7.4
(14,821)
7.4
(15,577)
7.4
(15,667)
7.4
(16,930)
7.4
(17,199)
7.4
(17,286)

2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015

Niet
6.1
(3)
7.8
(11)
8.1
(22)
8.3
(33)
8.3
(35)
8.4
(38)
8.8
(48)
8.8
(60)
8.8
(59)

Ln(omzet)
Wel

13.4
(21,398)
13.3
(23,887)
13.1
(26,693)
13.4
(26,914)
13.4
(28,022)
13.4
(28,431)
13.3
(28,605)
13.4
(28,266)
13.4
(27,747)

Ln(werknemers)
Niet
Wel
13.2
(8)
12.5
(16)
13.3
(35)
13.6
(48)
13.9
(51)
13.9
(53)
14.2
(65)
14.5
(80)
14.7
(81)

2.02
(24,625)
1.94
(27,973)
1.89
(29,201)
1.95
(27,494)
1.92
(28,552)
1.89
(29,271)
1.87
(29,370)
1.87
(29,208)
1.90
(28,659)

1.23
(8)
2.07
(15)
1.99
(39)
2.06
(48)
2.12
(54)
2.45
(58)
2.87
(65)
2.84
(82)
2.99
(83)

De complete schattingsresultaten van de DD-analyse voor fase 1 en fase 2 zijn terug te
vinden in Tabel 16 in Bijlage 3. In onderstaande tabel hebben wij alleen de rijen meegenomen waar een significante p-waarde voor gevonden is. De tabel documenteert alleen de
resultaten voor de parameters die de effecten van SBIR meten. Behalve deze paramaters
bevat het model ook geschatte parameters voor dummies voor de generaties van SBIR inschrijvers, tijd dummies, sector dummies en aantal werknemers. Al deze variabelen hebben
de functie van controlevariabele en zijn daarom minder interessant in de beoordeling van
het effect van SBIR.
De geschatte effecten in onderstaande tabel zijn gespecifieerd op het niveau van een inschrijvers-generatie en een jaar. Details over deze specificatie zijn te vinden in Bijlage 3.
Het idee van generaties van inschrijvers is dat een bedrijf dat zich heeft ingeschreven voor
SBIR al voor deelname andere karakteristieken kan hebben dan later gebruikers. Om voor
deze verschillen – die geen deel uitmaken van het effect van RVO-SBIR – te corrigeren,
schatten we de effecten afzonderlijk voor iedere generatie en voor ieder jaar. Bijvoorbeeld,
de eerste parameter in de tabel, SBIR07_08 is het geschatte effect in 2008 voor de generatie
bedrijven die zich in 2007 heeft ingeschreven voor SBIR. De parameter SBIR07_11, is het
effect voor diezelfde generatie in 2011.

80

Dialogic innovatie ● interactie

Tabel 9. Schattingsresultaten DD, RVO-SBIR fase 1 en 2 (alleen significante effecten).
Ln(R&D) – fase 1
Coef.
pwaarde

Ln(omzet) – fase 1
Coef.
pwaarde

Ln(R&D) – fase 2
Coef.
pwaarde

Ln(omzet) – fase 2
Coef.
pwaarde

SBIR07_08
SBIR07_11
SBIR07_12
SBIR08_08
SBIR08_10
SBIR09_11
SBIR11_12

-0.260
1.208
-0.911
-0.183
-0.005
-0.595
0.791

-0.281
-1.077
0.589
-0.547
-0.203
0.511
0.191

0.159

0.783

-0.585
0.131
0.050
-0.645
0.635

0.296
0.785
0.906
0.588
0.257

-0.891
-1.173
0.752
-0.513
-0.672
1.587
0.332

Adj. R2
n
controls

0.350
130,381
Tijd – generaties –
ln(werkn) - sectors

0.407
0.291
0.096
0.514
0.988
0.349
0.084

0.333
0.042
0.153
0.042
0.353
0.220
0.617

0.766
226,200
Tijd – generaties –
ln(werkn) - sectors

0.349
130,381
Tijd – generaties –
ln(werkn) - sectors

0.081
0.304
0.218
0.274
0.044
0.059
0.554

0.766
226,200
Tijd – generaties –
ln(werkn) - sectors

Vetgedrukte en onderstreepte waardes zijn significant met p-waarde < 0.1 of beter.

De dataset bevat geen waarnemingen voor 2006 of eerdere jaren. Daarom is het effect van
RVO-SBIR voor de generatie 2007 niet te schatten, voor deze generatie is immers geen jaar
beschikbaar vóórdat zij SBIR begonnen te gebruiken. De parameters SBIR07_* zijn dus geen
goede indicatie van een werkelijk effect. Er zijn echter ook voor de volgende generaties
weinig significante effecten te vinden. Van de in totaal 45 effecten die per regressie geschat
worden zijn er, per regressie, ten hoogste twee statistisch significant (we gebruiken een pwaarde van 0.1 of lager), en bovendien is het merendeel van die weinige significante effecten
negatief. Er is ook geen duidelijk verschil tussen RVO-SBIR fase 1 en fase 2. Uit de DD
analyse komt dus naar voren dat er geen positief effect van deelname aan RVO-SBIR (zowel
fase 1 als fase 2) is op R&D of omzet. Dit kan een indicatie zijn voor de daadwerkelijke
afwezigheid van een dergelijk effect, maar kan ook het gevolgd zijn van een te gering aantal
waarnemingen, of te lage kwaliteit van de data.
RDD analyse
Bij de RDD analyse worden de aanvragers die een project gehonoreerd zagen vergeleken
met de inschrijvers die afgewezen werden. De indicatoren waar zij op vergeleken worden
zijn net als bij de DD analyse omzet en R&D maar ook het aantal werknemers. Het is belangrijk om op te merken dat wij voor deze analyse een kleine controlegroep hebben. Het
gaat echter in beide gevallen om inschrijvers, dus deze controlegroep is wellicht beter dan
de controlegroep van de DD analyse.
In Tabel 10 staan de schattingsresultaten voor de RDD methode van RVO-SBIR fase 1. Ook
in dit geval is er een groot aantal controle variabelen waarvoor we de schattingsresultaten
niet documenteren. De tabel bevat alleen resultaten voor de geschatte polynoom voor de
score variabele en het geschatte effect van RVO-SBIR fase 1. Hierbij definiëren we het effect
als een discontinuïteit voor de 3 gehonoreerde projecten met de laagste score in iedere SBIR
call. Dit is de SBIR variabele in Tabel 10.

Dialogic innovatie ● interactie

81

Tabel 10. Schattingsresultaten RDD, RVO-SBIR fase 1.
Ln(R&D)
Coef. p-waarde

Ln(omzet)
Coef. p-waarde

Ln(werknemers)
Coef. p-waarde

Score
SBIR
Adj. R2
n

0.004
0.177
-0.051
0.744
0.176
1,634

0.031
0.000
0.470
0.013
0.225
3,022

0.026
0.000
0.356
0.024
0.182
3,135

Score
Score2
SBIR
Adj. R2
n

0.006
0.084
0.0003
0.225
-0.032
0.839
0.176
1,634

0.029
0.000
-0.0002
0.418
0.457
0.016
0.225
3,022

0.029
0.000
0.0003
0.145
0.377
0.017
0.182
3,135

Score
Score2
Score3
SBIR
Adj. R2
n

-0.004
0.378
0.001
0.002
0.00003
0.003
0.072
0.623
0.180
1,634

0.025
0.000
0.0001
0.811
0.00001
0.363
0.491
0.011
0.225
3,022

0.027
0.000
0.0005
0.161
0.00001
0.501
0.397
0.014
0.182
3,135

controls

Tijd – Call - sectors

Tijd – Call - sectors

Tijd – Call - sectors

Vetgedrukte en onderstreepte waardes zijn significant met p-waarde < 0.1 of beter.

De tabel bevat de effecten op R&D, omzet en aantal werknemers, en per variabele drie
verschillende schattingen: een lineaire score functie, een kwadratische en een derdegraads
score functie. Er is weinig support voor de kwadratische en derdegraads specificaties: alleen
voor R&D is de derdegraads specificatie significant, in de andere gevallen wordt de lineaire
specificatie gesteund. Voor omzet en aantallen werknemers wordt een significant en positief
effect geschat, voor R&D is het geschatte effect niet significant. Het geschatte effect voor
omzet is iets groter dan voor aantallen werknemers, maar beide effecten zijn redelijk groot
(omdat de variabelen in natuurlijke logaritme vorm gebruikt zijn, is het geschatte effect een
benadering voor een procentuele toename als gevolg van SBIR).
De positieve en significante effecten voor omzet en aantallen werknemers zijn echter niet
erg robuust voor veranderingen in de specificatie. Als we bijvoorbeeld het model schatten
voor een kleinere range van waardes voor de score variabele61 zijn de tweede- en derdegraads polynomen voor omzet en aantal werknemers wél significant, maar is het SBIR effect
in deze schattingen niet meer significant. In de lineaire score specificatie blijft het SBIR effect
dan wél significant. R&D is ook in de schattingen met kleinere score range nooit significant.
Als we de range voor het discontinuïteitseffect kleiner maken (bijvoorbeeld de laagste twee
scores in plaats van de laagste drie scores; of een apart effect voor de laagste, op-een-na
laagste en op-twee-na laagste score) vinden we ook minder significante effecten. We moeten
daarom concluderen dat de robuustheid van de significant positieve effecten van RVO-SBIR
fase 1 in de RDD methode niet erg groot is.
In Tabel 11 staan de schattingsresultaten voor de RDD methode van RVO-SBIR fase 2. Net
als bij de vorige tabel is er ook in dit geval een groot aantal controle variabelen waarvoor we
de schattingsresultaten niet documenteren. De tabel bevat alleen resultaten voor de geschatte polynoom voor de score variabele en het geschatte effect van RVO-SBIR fase 2.
Hierbij definiëren we het effect, net als bij de vorige tabel, als een discontinuïteit voor de 3
gehonoreerde projecten met de laagste score in iedere SBIR call.

61 De gehercodeerde score waardes lopen van -37 tot 23 in de totale dataset. We hebben ook geschat

met de kleinere dataset met scores van -10 tot 10.

82

Dialogic innovatie ● interactie

Tabel 11. Schattingsresultaten RDD, RVO-SBIR fase 1.
Ln(R&D)
Coef. p-waarde

Ln(omzet)
Coef.
p-waarde

Ln(werknemers)
Coef. p-waarde

Score
SBIR
Adj. R2
n

-0.020
0.187
0.376
603

0.112
0.330

-0.044
0.007
0.622
0.005
0.272
971

-0.047
0.000
0.141
0.448
0.316
1,023
-0.063

Score

-0.024

0.075

-0.078

Score2
SBIR
Adj. R2
n

-0.002
0.169
0.336
603

0.403
0.381

-0.011
0.000
0.577
0.008
0.282
971

-0.005
0.021
0.108
0.560
0.319
1,023

Score
Score2
Score3

-0.061

0.016

-0.098

0.001

-0.069

0.004

0.004

0.300

-0.007

0.130

-0.004

0.246

0.0008

0.085

0.0005

0.386

0.0001

0.769

0.142

0.655
0.282
971

0.006

0.129
0.346
1,023

0.516

SBIR
Adj. R2
n
controls

0.306
0.338
603

Tijd – Call - sectors

0.000

Tijd – Call - sectors

0.000

Tijd – Call - sectors

Vetgedrukte en onderstreepte waardes zijn significant met p-waarde < 0.1 of beter.

Opvallend aan bovenstaande uitkomsten is dat de score variabele meestal een negatieve
hellingshoek heeft: een hogere score in de evaluatie procedure gaat gepaard met een kleinere waarde van de afhankelijke variabele (R&D, omzet of aantal werknemers). Voor de
lineaire specificatie is dat steeds zo, hoewel de score variabele in de R&D vergelijking niet
significant is. De hogere graads polynomen geven een niet-monotone relatie tussen score
en afhankelijke variabele, maar rond de score-waarde 0 (de drempel voor honorering) is het
verband altijd negatief. Dit contra-intuïtieve resultaat kan het gevolg zijn van de selectie
methodiek in RVO-SBIR fase 2.
Tabel 11 geeft alleen significante effecten van fase 2 SBIR projecten voor de variabele omzet.
Voor R&D en aantal werknemers worden geen significante effecten gevonden. Ten opzichte
van de fase 1 schatting in Tabel 10 is het aantal waarnemingen beduidend minder, wat het
moeilijker maakt om significante effecten te vinden. Het effect voor omzet is iets significanter
dan in het geval van fase 1, maar is ook lang niet altijd significant indien we de specificatie
variëren.
Conclusie
De twee methodes geven een verschillend beeld over de effecten van RVO-SBIR. Voor de
DD-analyse is een brede groep van controle bedrijven gebruikt (niet-inschrijvers) en zijn
geen significante effecten te vinden. Bij de RDD-analyse worden de bedrijven met een succesvolle inschrijving vergeleken met de niet-succesvolle inschrijvers. Deze laatste groep is
een veel kleinere controlegroep, die mogelijk wel een betere vergelijking is. De RDD-analyse
levert significante effecten op voor omzet en aantal werknemers op, maar deze effecten zijn
niet erg robuust voor veranderingen in de specificatie.

Dialogic innovatie ● interactie

83

5.2.2 NWO-SBIR
Bedrijfseconomische ontwikkelingen
Met betrekking tot de bedrijfseconomische ontwikkelingen hebben we aanvragers van ondernemingen gevraagd naar veranderingen in hun uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling,
hun omzet en hun arbeidsplaatsen. Aangezien er maar weinig aanvragers waren die niet op
een kennisinstelling werkten of aan een kennisinstelling verbonden waren, zijn deze resultaten vooral indicatief.
Ervaring met de VG/TO heeft wel degelijk bijgedragen aan de uitgaven voor onderzoek en
ontwikkeling binnen de onderneming van de aanvrager, evenals aan het aantal arbeidsplaatsen en (in iets mindere mate) de omzet (zie Figuur 49). Bij de RVO-SBIR was er minder
duidelijk sprake van een gerapporteerde stijging in arbeidsplaatsen.

Uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling

40%

4% 16%

Omzet

43%

22%

Arbeidsplaatsen

38%

8%

33%

40%
17%

17%
21%

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90%100%

Niet

In geringe mate

In redelijke mate

In zeer grote mate

Figuur 49. Kunt u aangeven in hoeverre uw ervaring met de VG/TO heeft bijgedragen aan de diverse
bedrijfseconomische aspecten? (n=27). Niet getoond: antwoordoptie ‘Onbekend’.

Meer specifiek (op basis van vervolgvragen) zijn in 52% van de gevallen de uitgaven voor
onderzoek en ontwikkeling gestegen sinds deelname aan VG/TO. In 30% zijn de uitgaven
onveranderd gebleven. De omzet is sinds deelname in meer dan de helft van de gevallen
gelijk gebleven en in een kwart van de gevallen gestegen. Voor wat betreft het aantal arbeidsplaatsen is in meer dan de helft van de bedrijven het aantal plekken gestegen. Een
kwart is gelijk gebleven.
Voor zowel de uitgaven voor onderzoek en ontwikkeling, de omzet als het aantal arbeidsplaatsen geldt dat projecten die in zowel fase 1 als fase 2 zijn gehonoreerd zorgen voor een
stijging van deze bedrijfseconomische aspecten. Soms zorgde honorering zelfs voor het opzetten van een succesvolle spin-off. Andersom is het effect van een afgewezen voorstel maar
zeer beperkt (in tegenstelling tot RVO-SBIRs).
Marktintroductie gehonoreerde innovatieprojecten
80% van de aanvragen was al in ontwikkeling voordat er een aanvraag werd ingediend. Dit
verschilt sterk met RVO-SBIRs. Meer dan de helft was daar nog niet in ontwikkeling. Van de
respondenten geeft 30% aan dat hun innovatieproject heeft geleid tot een product of dienst
die/dat is geïntroduceerd op de markt. Meer dan 40% verwacht dat dit binnen twee of vijf
jaar gaat gebeuren (zie Figuur 50). Van de innovaties die al op de markt zijn verschenen is
meer dan 80% afgenomen door marktpartijen.

84

Dialogic innovatie ● interactie

Ja

30%

Nee

22%

Nee, maar dat verwacht ik wel binnen 2
jaar
Nee, maar dat verwacht ik wel binnen 5
jaar

27%
15%

Onbekend

6%

Figuur 50. Heeft het innovatieproject waar uw aanvraag betrekking op had geleid tot een product of
dienst die is geïntroduceerd op de markt? (n=194)

80%

18%
2%
Onbekend

Nee

Ja

Figuur 51. Was de innovatie waar uw aanvraag betrekking op had al in ontwikkeling voordat u uw
aanvraag indiende? (n=194)

Het belangrijkste knelpunt in het verder ontwikkelen en vermarkten van de innovaties betreft
vooral het gebrek aan financiering voor verdere ontwikkeling. Marktpartijen zijn huiverig om
in nieuwe producten te investeren.
Verloop afgewezen aanvragen
Driekwart van de respondenten geeft aan dat hun organisatie haar innovatieproject toch
heeft uitgevoerd. Dit is drie keer zoveel als bij RVO-aanvragen. De 20% die aangeeft niet te
zijn gestart met het project, geeft vooral als reden op dat er onvoldoende financiering was
(zie Figuur 52) (Let op: het gaat hier wel om een klein absoluut aantal respondenten).

Zonder VG/TO was het risico te groot
Het onderzoeks- en ontwikkelingstraject
had geen prioriteit

16%
11%

Zonder VG/TO was er onvoldoende geld

89%

Zonder VG/TO ontbraken de juiste
partners

11%

Anders

11%

Figuur 52. Waarom was de SBIR-opdracht noodzakelijk om het innovatieproject te starten? (n=19)

De organisaties van de 75 projecten die wel zijn gestart zonder VG/TO-financiering hebben
doorgaans minder geld geïnvesteerd dan met VG/TO-financiering (zie Figuur 53). Ook

Dialogic innovatie ● interactie

85

duurde het project vaak langer, is het later gestart of werd er met minder partijen samengewerkt (zie Figuur 54). In meer dan de helft van de gevallen werd het project gefinancierd
met eigen middelen (zie Figuur 55).

Minder dan we met VG/TO zouden
hebben geïnvesteerd

60%

Evenveel als dat we met VG/TO
zouden hebben geïnvesteerd

11%

Meer dan we met VG/TO zouden
hebben geïnvesteerd

17%

Onbekend

12%
0%

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70%

Figuur 53. Heeft uw organisatie evenveel geïnvesteerd in de uitvoering van het innovatieproject als dat
u met VG/TO zou hebben gedaan? (n=75)

Nu later gestart dan mét opdracht

31%

Nu langere duur dan mét opdracht

60%

Nu met minder partijen
samengewerkt dan mét opdracht

21%

Geen van bovenstaande

24%

Figuur 54. Op welke manier wijkt uw innovatieproject af van de situatie dat u wel een VG/TO had gehad?
(n=75)

Met eigen middelen
Subsidieregeling

59%
16%

Private externe financiering

27%

Anders

25%

Figuur 55. Hoe heeft u het innovatieproject gefinancierd? (n=75)

Econometrische analyse
Bovenstaande observaties op basis van de survey-respons geeft een eerste beeld van het
verloop van toegewezen en afgewezen aanvraag. Om een gedegen indruk te krijgen van de
mate waarin NWO-SBIR werkelijk een verschil maakt voor bedrijfseconomische prestaties
vullen we analyse aan met onderzoek gebaseerd op econometrische statistiek. Uitgangspunt
hierbij is dat we een zo betrouwbaar mogelijke schatting willen geven van de effecten die

86

Dialogic innovatie ● interactie

toe te schrijven zijn aan de beleidsinterventie. Voor de econometrische analyse is een Difference-in-Difference (DD) analyse uitgevoerd. De achtergrond van deze analyse wordt
uitgelegd in Bijlage 3.
DD analyse
In de DD analyse kijken we naar het effect van deelname aan NWO-SBIR op omzet en R&D.
De R&D-uitgaven zijn afgeleid van de uitgaven aan de WBSO. De controlegroep wordt gedefinieerd als innovatieve bedrijven die hebben deelgenomen aan de WBSO, maar niet aan de
SBIR-regeling. Binnen de analyse kan, in tegenstelling tot de RVO-SBIR, geen onderscheid
worden gemaakt tussen fase 1 en fase 2. Dit heeft er mee te maken dat van de NWO-SBIR
in fase 1 geen KvK-nummers beschikbaar zijn.
In Tabel 12 zijn de gemiddeldes (als natuurlijk logaritme) voor R&D, omzet en aantal werknemers voor inschrijvers en niet-inschrijver van de NWO-SBIR fase 2 gegeven.
Tabel 12. Beschrijvende statistiek voor aanvragers en niet-aanvragers van NWO-SBIR fase 2.
Ln(R&D)
Wel

Jaar

Niet

2007

7.4
(10,982)
7.4
(11,516)
7.3
(14,242)
7.4
(14,807)
7.4
(15,560)
7.4
(15,646)
7.4
(16,909)
7.4
(17,171)
7.4
(17,247)

2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015

Niet
7.1
(5)
7.8
(18)
8.0
(32)
8.1
(46)
8.2
(51)
8.3
(58)
8.6
(68)
8.6
(88)
8.5
(97)

Ln(omzet)
Wel

13.4
(21,395)
13.3
(23,880)
13.1
(26,683)
13.4
(26,900)
13.4
(28,006)
13.4
(28,413)
13.3
(28,584)
13.4
(28,242)
13.4
(27,717)

13.1
(10)
12.2
(22)
12.9
(44)
13.0
(62)
13.0
(70)
13.2
(75)
13.5
(92)
13.7
(117)
13.7
(122)

Ln(werknemers)
Niet
Wel
2.02
(24,625)
1.94
(27,966)
1.89
(29,191)
1.95
(27,482)
1.92
(28,535)
1.89
(29,250)
1.87
(29,350)
1.87
(29,182)
1.90
(28,625)

1.35
(10)
1.69
(23)
1.79
(49)
1.86
(59)
1.84
(71)
2.10
(80)
2.46
(88)
2.46
(112)
2.51
(121)

De kolommen geven gemiddelde van R&D, omzet en aantal werknemers voor gebruikers (“wel”) en nietgebruikers (“niet”) van NWO-SBIR fase 2. In deze kolommen staat het aantal waarnemingen tussen
haakjes. In deze kolommen is NWO-SBIR gebruik cumulatief gedefinieerd.

In bovenstaande tabel zien we dat dat NWO-SBIR gebruikers in het algemeen méér R&D
doen dan de controlegroep, maar juist iets kleiner zijn in termen van omzet en aantal werknemers. Bij de RVO-SBIR waren de inschrijvers in termen van omzet en aantal werknemers
wel groter dan de bedrijven uit de controlegroep. De RVO-SBIR inschrijvers en NWO-SBIR
aanvragers lijken dus duidelijk uit verschillende populaties van bedrijven te komen.
Tabel 13 bevat de DD resultaten voor deelname aan de NWO-SBIR. De schatting is op dezelfde manier uitgevoerd als bij de RVO-SBIR. Dit betekent dat bij de NWO-SBIR ook het
effect op R&D en omzet wordt gemeten en dat in onderstaande tabel alleen de rijen meegenomen zijn waar een significante p-waarde voor gevonden is. De tabel met alle geschatte
effecten is terug te vinden in Bijlage 3.
Uit de tabel blijkt dat er maar heel weinig significante effecten zijn en dat de significante
effecten voor het merendeel ook negatief zijn. Dit betekent dus dat de DD-analyse geen
effecten op R&D of omzet aantoont voor de aanvragers van de NWO-SBIR.

Dialogic innovatie ● interactie

87

Tabel 13. Schattingsresultaten DD, NWO-SBIR fase 2.
Ln(R&D)
Coef.
NWO07_12
NWO08_11
NWO10_11

Ln(omzet)
Coef.

p-waarde

-0.723
-2.039
-1.898

0.170
0.072
0.021

1.082
1.163
1.069

p-waarde
0.039
0.151
0.113

Adj. R2
0.350
0.766
n
130,375
226,209
controls
Tijd – generaties – ln(werkn) - sectors Tijd – generaties – ln(werkn) - sectors
Vetgedrukte en onderstreepte waardes zijn significant met p-waarde < 0.1 of beter.

5.3 Maatschappelijke impact SBIR
In deze paragraaf analyseren we de welk effect de SBIR heeft op de drie pijlers van maatschappelijke impact: maatschappelijke relevantie, kennis-spillovers en systeemveranderingen.

5.3.1 RVO-SBIR
Maatschappelijke relevantie
In paragraaf 5.1.2 kwam naar voren dat het oplossen van maatschappelijke vraagstukken
een belangrijke beweegreden is voor het indienen van een SBIR-offerte. De enquête-respondenten zijn ook gevraagd welke meerwaarde hun innovatie levert. Volgens inschrijvers
is hun innovatie vooral duurzamer dan bestaande oplossingen (zie Figuur 56), hetgeen consistent is met de indruk dat SBIR-projecten niet ‘zomaar’ innovaties zijn. Een kwart meent
dat een lagere prijs het belangrijkste kenmerk van hun innovatie is. Opvallend is dat de
gerapporteerde verschillen vooral voortkomen uit de katalytische projecten: daar ligt de focus bijna twee keer zo vaak op duurzaamheid als op prijs. Bij niet-katalytische trajecten,
gericht op inkoop door de opdrachtgever, is deze verhouding 1:1.
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

60%

De innovatie is duurzamer

32%
49%
15%

De innovatie is goedkoper

32%
22%
17%

Anders

De innovatie is veiliger

23%
19%
8%
13%
10%
Katalytisch

Niet-katalytisch

Totaal

Figuur 56. Welke meerwaarde levert uw innovatie voor de opdrachtgever? (n=83)

In theorie moeten de oplossingen die voortkomen uit een SBIR effectiever zijn dan bestaande
oplossingen, anders maken ze weinig kans op de markt. Tijdens de aanvraagprocedure wordt
dan ook sterk naar het marktpotentieel gekeken. In vergelijking met reguliere inkoop (vooral
van toepassing op intern gerichte / niet-katalytische SBIR) lijkt het er op dat opdrachtgevers

88

Dialogic innovatie ● interactie

met de SBIR meer voorstellen uit verschillende hoeken krijgen. Bedrijven waar opdrachtgevers normaliter contact hebben, komen toch vaak min of meer met dezelfde oplossingen,
aldus de interviewrespondenten. Doordat er geen verplichting is tot koop heeft de opdrachtgever daarnaast ook meer vrijheid om zich te laten verrassen. Ook bij opdrachtgevers
bestaat het beeld dat SBIR geschikt is om een impuls te geven aan innovaties waar vanuit
maatschappelijk oogpunt behoefte aan is.
Kennis-spillovers
Disruptie
Of er kennis-spillovers optreden hangt op de eerste plaats af van de vraag wat voor kennis
er überhaupt gemoeid is met de innovaties die tot stand zijn gebracht. De SBIR-projecten
berusten volgens Figuur 57 vooral op nieuw ontwikkelde kennis in de vorm van demonstratieprojecten of toegepast onderzoek – zeker bij niet-katalytische projecten. Het is minder
gebruikelijk dat RVO-SBIR steun geeft aan projecten waarvan fundamenteel wetenschappelijk onderzoek de basis is, en die dus nog in een heel pril stadium verkeren. Andersom is het
ook maar beperkt het geval dat SBIR-projecten betrekking hebben op producten die al ‘af’
zijn, maar waarvoor een nieuwe toepassing wordt gezocht. Het komt nauwelijks voor dat de
projecten enkel vernieuwend zijn vanwege hun verdienmodel. De bevindingen suggereren
dat RVO-SBIR vooral ten goede komt aan projecten die, zoals beoogd, draaien om het experimenteren met oplossingen gebaseerd op toegepast onderzoek. Ook gesprekken met
opdrachtgevers en –nemers, in combinatie met inspectie van het projectportfolio, maken het
aannemelijk dat er in de projecten kennis geproduceerd wordt die relevant kan zijn voor
derden.
0%

5%

10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50%

Demonstratieprojecten/experimenten
Toegepast onderzoek
Een nieuwe toepassing voor bestaande producten
Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek
Een nieuw verdienmodel voor een bestaand product
Het SBIR-project berust niet op nieuwe kennis
Katalytisch

Niet-katalytisch

Figuur 57. In hoeverre berust uw SBIR-project op nieuw ontwikkelde kennis? (n=107)

Figuur 58 toont dat vooral de technologie die gebruikt wordt en het product dat aangeboden
wordt vernieuwend zijn. Bij katalytische SBIR betreft innovatie wat vaker het productieproces dan bij niet-katalytische SBIR. Volgens respondenten van beide type SBIR gaat het
primair om innovaties die nieuw zijn voor de betreffende bedrijfstak, ook in internationaal
opzicht (bijna 70%, zie Figuur 59). Dit laatste sterkt de bevinding dat de gesteunde innovaties niet alleen relevant zijn voor de ontwikkelende partij zelf.

Dialogic innovatie ● interactie

89

0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

40%

De technologie die we gebruiken
Het product dat we aanbieden
Het productieproces dat we ontwikkeld hebben
De dienst(en) die we aanbieden
Het organisatiemodel dat we ontwikkeld hebben
Katalytisch

Niet-katalytisch

Figuur 58. Welk aspect van uw SBIR-project is vernieuwend? (n=107)

Nieuw voor onze bedrijfstak, ook in
internationaal opzicht

69%

Nieuw voor onze bedrijfstak, in
Nederland

16%

Nieuw voor ons als bedrijf
Onbekend

12%
3%

Figuur 59. Hoe vernieuwend is het product of de dienst waar uw SBIR-project betrekking op had?
(n=107)

Navolging
Bijna 80% van de inschrijvers ziet hun SBIR-project (in ieder geval in redelijke mate) als
een experiment in de voorhoede van een bredere ontwikkeling. Eerder bleek al dat SBIRprojecten vaak een vervolg krijgen bij de innoverende bedrijven zelf: 2/3 van de respondenten gaf aan dat ze het resulterende product ook bij andere klanten hebben kunnen
wegzetten. Maatschappelijk gezien is het ook relevant om te weten of andere partijen eveneens profijt hebben van de innovatie; hetzij als aanbieder, hetzij als klant. De helft van de
respondenten meldt dat ze bekend zijn met producten/diensten die anderen op hun SBIRproject gebaseerd hebben. Interessant hier is het verschil tussen katalytische en niet-katalytische projecten. Katalytische projecten staan meer in de voorhoede van brede
ontwikkeling en andere partijen borduren vaker voort op resultaten (zie Figuur 60).

90

Dialogic innovatie ● interactie

Katalytisch
0%

Niet
In geringe mate
In redelijke mate

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70%

2%

In hoeverre ziet u uw SBIR-project als
een experiment in de voorhoede van
een bredere ontwikkeling?

10%
24%
63%

In hoeverre heeft u zelf nieuwe
producten/diensten ontwikkeld die
voortborduren op uw SBIR-project?

8%

In hoeverre ziet u dat andere partijen
nu producten/diensten aanbieden die
voortborduren op uw SBIR-project?

8%

17%
40%
32%

In zeer grote mate
21%

44%
14%

Niet-katalytisch
0%

Niet
In geringe mate
In redelijke mate

In hoeverre ziet u uw SBIR-project als
een experiment in de voorhoede van
een bredere ontwikkeling?
In hoeverre heeft u zelf nieuwe
producten/diensten ontwikkeld die
voortborduren op uw SBIR-project?

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70%

5%
23%
30%
38%
10%
13%
30%
35%

In zeer grote mate
In hoeverre ziet u dat andere partijen
nu producten/diensten aanbieden die
voortborduren op uw SBIR-project?

30%
20%
30%
8%

Figuur 60. Bijdrage aan bredere ontwikkelingen. Opdeling katalytisch/niet-katalytisch (n=103)

De nieuwe kennis uit de SBIR-projecten bereikt op verschillende wijzen andere partijen,
voornamelijk via informele relaties, via media/website, via R&D-projecten met andere partijen en via conferenties. Het zijn vooral klanten en andere bedrijven uit dezelfde bedrijfstak
die gebruik maken van de nieuwe kennis. Niet-katalytische projecten zijn, zoals te verwachten, veel sterker gericht op klanten: ‘inkoop’-trajecten staan dichter bij de markt.
Katalytische projecten zijn relatief belangrijker voor anderen in zelfde bedrijfstak. Doordat
hun innovatie aangrijpt op eerdere stadia van de waardeketen is de impact potentieel groter:
‘upstream’-innovaties kunnen doorsijpelen naar een groter bereik van afnemers en uiteindelijk eindgebruikers.

Dialogic innovatie ● interactie

91

38%

Klanten

19%

Andere bedrijven uit onze
bedrijfstak

16%
28%

Kennisinstellingen

14%
18%

Toeleveranciers

14%
16%

Anders

7%
10%

N.v.t.

11%
8%
0%

5%

10% 15% 20% 25% 30% 35% 40%

Niet-katalytisch

Katalytisch

Figuur 61. Welke partijen maken gebruik van de nieuwe kennis? Opdeling katalytisch/niet-katalytisch
(n=106)

De kennis die wordt gedeeld is vooral waardevol, omdat andere bedrijven nu inzicht hebben
gekregen in nieuwe technologische opties (46%). In mindere mate ook omdat andere bedrijven inzicht hebben gekregen in nieuwe afzetmarkten (11%) of de nieuwe kennis al
gebruiken in hun producten (6%).
Hoewel het zeker niet het belangrijkste doel van het indienen van een SBIR-offerte lijkt,
speelt het uitbouwen van een netwerk regelmatig mee. Het blijkt dan ook dat een SBIRproject soms tot nieuwe samenwerkingen met andere marktpartijen leidt. Ook gebeurt het
dat samenwerking tussen bedrijven onderling gestimuleerd wordt door opdrachtgevers. Opdrachtgevers ervaren zelf ook voordelen: zij kennen na een call meer bedrijven op wie zij
een beroep kunnen doen.
Systeemveranderingen
De meerwaarde van SBIR-projecten reikt mogelijk verder dan alleen het genereren van kennis en producten/diensten waarmee ook andere partijen aan de slag kunnen. Indien een
innovatie grensverleggend is, kunnen er enkele aanpassingen nodig zijn in het toepassingsgebied waar de innovatie betrekking op heeft.
In de survey hebben inschrijvers geoordeeld over het belang van hun project bij het creëren
van innovatiemogelijkheden voor partijen die met dezelfde soort innovatie bezig zijn (zie
Figuur 62). Wederom geldt hier dan katalytische projecten veel meer systeemimpact lijken
te hebben, in dit geval zelfs op alle fronten.
De belangrijkste impact schuilt volgens de respondenten in het aanjagen van relevant onderzoek en het versterken van kennisuitwisseling. Dit zijn uiteraard twee activiteiten die in
zijn algemeenheid relevant zijn voor innovatie, en wellicht ook om die reden het hoogst
‘scoren’. Het vergroten van publieke acceptatie wordt volgens relatief veel respondenten ook
in zeer grote mate gezien als een winstpunt bij het creëren van innovatiemogelijkheden die
navolging mogelijk maken. Dit is echter een thema voor sommige soorten innovatie helemaal
niet relevant hoeft te zijn, en waar SBIR dus sowieso ook maar weinig kan betekenen. Het
grote belang van SBIR voor het creëren van een afzetmarkt, zeker bij niet-katalytische projecten, is geen verrassende bevinding. Interessanter is dat SBIR-projecten in een aantal
gevallen ook systeemveranderingen aanjagen op het vlak van financiering, inrichten van
overheidsbeleid en het wegnemen van belemmerende wet- en regelgeving. Dat dit vooral

92

Dialogic innovatie ● interactie

het geval is bij katalytische SBIR onderstreept dat er werkelijk een verschil bestaat tussen
de rvo-oproepen, en dat katalytische SBIR (zoals de naam al suggereert) sterker geassocieerd kan worden met projecten die ruimte creëren voor navolging door derden. Dit past bij
de extern gerichte doelstelling om sturing te geven aan innovatieinspanningen in de markt.
Katalytisch
Het vergroten van de beschikbaarheid van financiële
middelen (e.g. vanuit banken)

32%

Het creëren van een afzetmarkt

13%

Het betrekken van toeleveranciers
Het versterken van kennisuitwisseling

16%

5%

Het aanjagen van relevant onderzoek

14%

16%
16%

17%

In geringe mate

10%

24%

17%

19%
25%
29%

17%

24%

25%

30%
0%

22%

22%

24%

Het wegnemen van belemmerende wet- en regelgeving

14%

33%

11%

Het beter inrichten van overheidsbeleid

11%

27%

22%

Het vergroten van de publieke acceptatie

Niet

17%

21%

20%

30%

In redelijke mate

40%

50%

60%

11%

11%

13%

13%

70%

80%

90%

100%

In zeer grote mate

Niet-Katalytisch
Het vergroten van de beschikbaarheid van financiële
middelen (e.g. vanuit banken)

50%

Het creëren van een afzetmarkt

35%

Het betrekken van toeleveranciers

33%

Het versterken van kennisuitwisseling

10%

15%
15%

45%
10%

20%

30%

In redelijke mate

25%
40%

50%

8%

28%

55%

0%

13%

23%

20%

Het beter inrichten van overheidsbeleid

In geringe mate

20%

15%

38%

Het wegnemen van belemmerende wet- en regelgeving

13%

28%

35%

Het vergroten van de publieke acceptatie

20%

28%

18%

30%

Het aanjagen van relevant onderzoek

Niet

15%

60%

70%

80%

8%
10%
10% 3%
10%

5%

90%

100%

In zeer grote mate

Figuur 62. In hoeverre is uw SBIR-project van belang geweest bij het creëren van innovatiemogelijkheden voor partijen die met dezelfde soort innovatie bezig zijn? Splitsing katalytisch/niet-katalytisch
(n=103)

Dialogic innovatie ● interactie

93

5.3.2 NWO-SBIR
Aangezien valorisatie het uitgangspunt is van NWO-SBIR, en niet het verbeteren of overbodig maken van publieke dienstverlening, is er geen onderzoek gedaan naar de
maatschappelijke relevantie van de ondersteunde projecten. Redenerend vanuit het doel van
deze SBIR-variant is het vooral van belang dat de resultaten van de gesteunde projecten de
economie ten goede komen via kennis-spillovers en systeemveranderingen.
Kennis-spillovers
De SBIR-projecten uit NWO’s VG/TO-programma’s berusten volgens Figuur 63 vooral op
nieuw ontwikkelde kennis in de vorm van toegepast onderzoek. In verhouding tot RVO-SBIR
ligt er daarnaast beduidend vaker fundamenteel wetenschappelijk onderzoek (en minder
vaak een demonstratieproject/experiment) ten grondslag aan de innovatieprojecten. Dit is
uiteraard typisch voor het valorisatie-karakter van deze variant.

Demonstratieprojecten/experimenten

16%

Toegepast onderzoek

55%

Een nieuwe toepassing voor bestaande
producten

4%

Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek

24%

Een nieuw verdienmodel voor een
bestaand product

0%

Het project berust niet op nieuwe kennis

1%

Figuur 63. In hoeverre berust uw innovatieproject op nieuw ontwikkelde kennis? (n=170)

Vooral de technologie die gebruikt wordt en het product dat wordt aangeboden zijn vernieuwend, en wel nieuw voor de hele bedrijfstak wereldwijd (zie Figuur 64, Figuur 65). De 81%
die aangeeft dat dat hun innovatie ook internationaal opzicht vernieuwend is ligt hoger dan
de 69% bij de RVO-aanvragen.

De technologie die we gebruiken

68%

Het product dat we aanbieden

65%

Het productieproces dat we ontwikkeld
hebben

18%

De dienst(en) die we aanbieden
Het organisatiemodel dat we ontwikkeld
hebben

24%
4%

Figuur 64. Welk aspect van uw project is vernieuwend? (n=170)

94

Dialogic innovatie ● interactie

Nieuw voor de hele bedrijfstak, ook in
internationaal opzicht

81%

Nieuw voor de hele bedrijfstak, in
Nederland

11%

Nieuw voor het bedrijf dat met de
innovatie bezig is

8%

Onbekend

6%

Figuur 65. Hoe vernieuwend is het product of de dienst waar uw project betrekking op had? (n=170)

Consistent met het sterk vernieuwende karakter van SBIR-projecten is dat ze vaak worden
gezien als een experiment in de voorhoede van een bredere ontwikkeling (zie Figuur 66). Op
dit punt komen de bevindingen voor NWO-SBIR overeen met de katalytische RVO-SBIR.
0%

In hoeverre ziet u uw SBIR-project als een
experiment in de voorhoede van een bredere
ontwikkeling?
In hoeverre heeft u zelf nieuwe
producten/diensten ontwikkeld die
voortborduren op uw project?
In hoeverre ziet u dat andere partijen nu
producten/diensten aanbieden die
voortborduren op uw project?

Niet

In geringe mate

10%

20%

30%

40%

50%

60%

4%
7%
32%
57%
10%
15%
34%
40%
26%
27%
32%
15%

In redelijke mate

In zeer grote mate

Figuur 66. Kunt u aangeven in hoeverre uw project bijdraagt aan bredere ontwikkelingen? (n=168)

De nieuwe kennis uit de SBIR-projecten bereikt op verschillende wijzen andere partijen,
voornamelijk via conferenties, wetenschappelijke publicaties, media/website en informele
relaties. Het zijn vooral kennisinstellingen, klanten en andere bedrijven uit dezelfde bedrijfstak die gebruik maken van de nieuwe kennis (zie Figuur 67). Andere bedrijven hebben, net
als bij RVO-SBIR, vooral inzicht gekregen in nieuwe technologische opties (zie Figuur 68).

Andere bedrijven uit de bedrijfstak waarin het
(voorziene) product geleverd wordt
Toeleveranciers

44%
13%

Klanten

46%

Kennisinstellingen
Anders
N.v.t.

55%
11%
17%

Figuur 67. Kunt u aangeven welke partijen gebruik maken van de nieuwe kennis uit uw project? (n=170)

Dialogic innovatie ● interactie

95

(Andere) bedrijven gebruiken de nieuwe
kennis al in hun producten

15%

(Andere) bedrijven hebben nu inzicht
gekregen in nieuwe technologische opties

52%

(Andere) bedrijven hebben nu inzicht
gekregen in nieuwe afzetmarkten

6%

N.v.t.

27%

Figuur 68. Kunt u aangeven hoe waardevol de nieuwe kennis uit uw project is voor (andere) bedrijven?
(n=170)

Systeemveranderingen
Voor wat betreft het creëren van innovatiemogelijkheden voor partijen die met dezelfde soort
innovatie bezig zijn, zijn de projecten vooral van belang geweest voor het versterken van
kennisuitwisseling en het aanjagen van relevant onderzoek (zie Figuur 69). De resultaten op
dit vlak zijn sterk in lijn met de katalytische variant van RVO-SBIR, hetgeen benadrukt dat
de twee qua impact meer gemeenschappelijk hebben dan de RVO-varianten onderling.

Het vergroten van de beschikbaarheid van
financiële middelen (e.g. vanuit banken)

49%

Het creëren van een afzetmarkt

28%

Het betrekken van toeleveranciers

24%
19%

35%

22%

30%

20%

5%

22%

30%

15%

Het versterken van kennisuitwisseling

18%

20%

38%

25%

Het aanjagen van relevant onderzoek

18%

17%

39%

26%

48%

16%

Het vergroten van de publieke acceptatie

23%

13%

Het beter inrichten van overheidsbeleid

74%

15%

7%4%

Het wegnemen van belemmerende wet- en
regelgeving

74%

14%

11%1%

0%

Niet

In geringe mate

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100%

In redelijke mate

In zeer grote mate

Figuur 69. In hoeverre is uw project van belang geweest bij het creëren van innovatiemogelijkheden
voor partijen die met dezelfde soort innovatie bezig zijn? (n=168)

Bij wijze van afsluiting toont Figuur 49 nog een grafiek met daarin een vergelijking tussen
alle onderzochte SBIR-varianten. De antwoordcategorieën ‘Niet’ – ‘In zeer grote mate’ zijn
hierbij omgezet in scores. Te zien is dat er voor katalytische SBIR het vaakst gerapporteerd
wordt dat er innovatiemogelijkheden voor derden ontstaan als gevolg van systeemveranderingen. Het gaat dan vooral om het doen van R&D alsook het gezamenlijk produceren en
vermarkten van de resultaten. Voor NWO-SBIR worden deze veranderingen ook genoemd,
maar daar is volgens de respondenten veel minder sprake van zaken die niet direct verband
houden met R&D&I, zoals het vergroten van publieke acceptatie, aanpassen van overheidsbeleid, en het wegnemen van belemmerende wet- en regelgeving. In dat opzicht doet de
katalytische SBIR precies wat die moet doen, terwijl NWO- en niet-katalytische SBIR relatief

96

Dialogic innovatie ● interactie

een beperktere scope hebben (respectievelijk: een product ontwikkelen bij een specifiek
onderzoeksproject, en een product ontwikkelen bij een concrete eigen behoefte van een
opdrachtgever).

0,83

Het vergroten van de beschikbaarheid van
financiële middelen (e.g. vanuit banken)

1,11

0,65
1,46

Het creëren van een afzetmarkt
1,21
1,26

Het betrekken van toeleveranciers

1,15

1,76

1,50
1,70

Het versterken van kennisuitwisseling
1,09

1,74
1,88

Het aanjagen van relevant onderzoek
1,09
1,01

Het vergroten van de publieke acceptatie

1,63

0,97
0,41

Het beter inrichten van overheidsbeleid

1,13

0,52
0,39

Het wegnemen van belemmerende wet- en
regelgeving

0,71

0,00

NWO

Katalytisch

0,50

2,00

1,10

1,00

1,50

2,00

2,50

Niet-katalytisch

Figuur 70. In hoeverre is uw project van belang geweest bij het creëren van innovatiemogelijkheden
voor partijen die met dezelfde soort innovatie bezig zijn? Vergelijking van SBIR-varianten (n=271).
Gemiddelden o.b.v.: Niet = 0, In geringe mate = 1, In redelijke mate = 2, In zeer grote mate = 3.

Dialogic innovatie ● interactie

97

6 Positionering SBIR
In dit hoofdstuk evalueren we eerst de positie en meerwaarde van de SBIR in het Nederlands
innovatie- en inkoopinstrumentarium (paragraaf 6.1). In tegenstelling tot paragraaf 2.1 met
een feitelijk als onderdeel van een breder innovatie-instrumentarium volgt nu een (kwalitatieve) analyse van de waarde die stakeholders toekennen aan SBIR en eventuele
aanpassingen in SBIR. Vervolgens vatten we de belangrijkste resultaten uit de internationale
analyse samen die het CPB heeft uitgevoerd van SBIR. Centraal staan de overeenkomsten
en verschillen tussen de Nederlandse SBIR en die in andere landen (paragraaf 6.3). Deze
paragraaf is sterk gebaseerd op het CPB-onderzoek en wordt waar relevant aangevuld met
gegevens uit ons onderzoek.

6.1 Meerwaarde SBIR in het innovatie- en inkoopinstrumentarium
In paragraaf 2.1 hebben we een overzicht gegeven van een aantal innovatie-instrumenten
in Nederland. In aanvulling op deze feitelijke beschrijving bespreken we in deze paragraaf
hoe uiteenlopende stakeholders de positie en meerwaarde van SBIR in het Nederlands innovatie-instrumentarium (en -beleid) waarderen.
Meerwaarde SBIR ten opzichte van andere instrumenten volgens stakeholders
Hieronder volgt een overzicht van de meerwaarde die stakeholders toekennen aan SBIR.
Deze analyse is niet bedoeld om aan te geven of SBIR beter of slechter is dan andere instrumenten, maar om te evalueren of SBIR complementair is aan het bestaande
instrumentarium. Het overzicht van eigenschappen is geordend naar de mate waarin deze
uniek zijn voor SBIR (eerst genoemd). SBIR:











Heeft voor (toegekende) offertes het voordeel dat deelname resulteert in echte omzet en een (nieuwe) opdrachtgeversrelaties. SBIR is immers één van de weinige
innovatie-instrumenten die volledig financiert. Dit is bij fiscale en subsidie-instrumenten beperkter.
Vergt vooraf geen grote aanvullende investeringen (geldt vooral voor de NWOSBIR) alvorens er een beroep op kan worden gedaan. Van de WBSO en de Innovatiebox kan bijvoorbeeld pas na uitgaven aan personeel en innovatie geprofiteerd
worden.
Vraagt ander gedrag van de overheid, want zij is als opdrachtgever direct betrokken bij de te ontwikkelen oplossing (zie ook de volgende box).
Stimuleert concurrentie tussen inschrijvers, terwijl tegelijkertijd veel vrijheid bestaat, want de gewenste innovatie is vooraf niet vastgelegd. Later kunnen andere
bedrijven dan weer profiteren van de kennis die is opgebouwd dankzij de SBIR (spillover effect).
Heeft een aanjaagfunctie voor innovatie, en dat zowel voor bedrijven die meedoen
aan SBIR en voor universiteiten en wetenschappers die met SBIR wetenschappelijke
kennis valoriseren.
Kan in tegenstelling tot generieke innovatie-instrumenten inschrijvers uitsluiten
en heeft daardoor bijvoorbeeld als voordeel dat het instrument makkelijker ingezet

Dialogic innovatie ● interactie

99





kan worden in het Topsectorenbeleid door bepaalde maatschappelijke en economische sectoren centraal te stellen (hetgeen ook gebeurt). 62 Het instrument kan
overigens geen inschrijvers uitsluiten naar bedrijfsomvang.
Draagt bij aan het overbruggen van de ‘Valley of Death’ omdat het voorziet in
een financieringsbehoefte in vroege fasen van innovatie. Dat is een welkome aanvulling in een land waar minder durfkapitaal beschikbaar is. Specifiek voor Take-off
vroegefasetraject (NWO-SBIR) geldt dat SBIR een revolverend fonds is (en dat is
relatief uniek in het innovatie-instrumentarium).
SBIR is een extra instrument in de gereedschapskist van overheidsmedewerkers
en –afdelingen die innovatieve oplossingen willen laten ontwikkelen. In het bijzonder
binnen overheden die geen apart innovatiebeleid voeren.

In sommige departementen en uitvoeringsorganisaties (bijv. ministerie van Veiligheid en
Justitie, RWS) is SBIR inmiddels onderdeel van lopende innovatieprogramma’s. Hier wordt
wel het signaal afgegeven dat SBIR in zijn huidige opzet een typisch ‘EZ-instrument’ is. Dat
wil zeggen dat er meer nadruk ligt op bedrijven als doelgroep en dat minder nadruk ligt op
bijvoorbeeld kennisinstellingen die bij maatschappelijke problemen (waar andere vakdepartementen mee te maken hebben) een grotere rol kunnen spelen.
In paragraaf 2.1.4 hebben we ook een aantal inkoopinstrumenten genoemd die raakvlak
tonen met SBIR. In de interviews is minder uitgebreid stilgestaan bij een vergelijking van
SBIR met inkoop- en aanbestedingsinstrumenten dan met innovatie-instriumenten. Desondanks hebben we wel enkele observaties gedaan (die we kunnen aanvullen met aanvullende
inzichten uit andere bronnen). We stellen vast dat sommige gesprekspartners er op wijzen
dat SBIR valt tussen reguliere inkoop en aanbesteding enerzijds en een innovatiesubsidie
anderzijds. Dit maakt dat binnen departementen vaak extra inspanning nodig is om afdelingen inkoop en aanbesteding de bedoeling van SBIR uit te leggen. Dit wordt nog extra
bemoeilijkt omdat er instrumenten bestaan die wat betreft doel en werkwijze groot verwantschap vertonen met SBIR. Het Innovatiepartnerschap (in 2016 geïntroduceerd in
Nederland) is daar het meest treffend voorbeeld van. Ook hier is sprake van een inhoudelijke
vraagarticulatie (door een overheid) waarbij de overheid met een groep van bedrijven een
ontwikkeltraject start om daarna over te gaan tot commerciële en grootschalige aankoop
van de oplossing. 63 Het partnerschap wordt met minimaal één aanbieder aangegaan en
gaandeweg kunnen bedrijven afhaken of afvallen. Deze beschrijving toont dat de overlap
vooral aanwezig is met een niet-katalytische SBIR (het is ook meer gericht op de ontwikkeling van een product of dienst). Het verschil met SBIR is dat niet de ontwikkeling van een
prototype centraal staat (onderdeel fase 2) en dat bij een Innovatiepartnerschap die aanbestedende dienst sterker gecommitteerd is om de oplossing later daadwerkelijk aan te
schaffen (er worden afspraken gemaakt over prijs, minimale kwaliteit en totale afname).
Ook is bij een Innovatiepartnerschap het volledige aanbestedingsregime van toepassing wat
tot een procedureel zwaarder traject kan leiden dan SBIR. De niet-katalytische SBIR en het
Innovatiepartnerschap tonen dus zowel verschillen als overlap. Het Innovatiepartnerschap
haalt de niet-katalytische SBIR in naarmate een innovatieve oplossing concreet, afgebakend

62

In navolging van het amendement Van Veen/Vos (2015) heeft het kabinet ruim 20 miljoen euro extra
budget beschikbaar gesteld ter versterking van het innovatieve MKB. Een deel van dat budget (drie
miljoen euro) is ingezet voor het opstarten van SBIR in twee Topsectoren.

63

Een vergelijking met andere inkoop- en aanbestedingsinstrumenten zoals genoemd in paragraaf 2.1.4
(mededingingsprocedure met onderhandeling, concurrentiegerichte dialoog en de prijsvraag) laten we
verder buiten beschouwing, omdat deze zich niet noodzakelijk richten op innovatie (maar daar wel
voor gebruikt kunnen worden).

100

Dialogic innovatie ● interactie

en koopbaar is. Het Innovatiepartnerschap zal als inkoopinstrument eerder bekend zijn bij
inkopers dan bij beleidsmedewerkers.
De Europese Commissie ondersteunt innovatiegerichte inkoop en aanbesteding via het initiatief European Assistance for Innovation Procurement (EAFIP). Het EAFIP heeft een toolkit
gepubliceerd waarin het instrumenten voor pre-commerciële aanbesteding vergelijkt met het
Innovatiepartnerschap. In deze analyse benoemt het EAFIP een aantal verschillen tussen
beide vormen van aanbesteding en wijst (met het oog op innovatie) op enkele nadelen van
Innovatiepartnerschappen. Deze nadelen hebben vooral betrekking op het feit dat de overheid een lang termijn verbintenis aangaat met enkele bedrijven en daarmee een groter risico
creëert op een lock-in, een hogere prijs en suboptimale oplossingen (omdat het bedrijf zich
toch verzekerd ziet van omzet en minder geprikkeld is altijd de beste prestatie te leveren).
Ook is de kans op het creëren van nieuwe werkgelegenheid kleiner.64
Meer in het algemeen kan gesteld worden dat de overheid middels inkoop en aanbesteding
marktmacht heeft en daarmee de ontwikkeling van innovatieve oplossingen kan stimuleren.
In de afgelopen jaren zijn de regels omtrent inkoop en aanbesteding ook verruimd zodat de
overheid deze processen kan gebruiken om maatschappelijke doeleinden (duurzaamheid,
veiligheid, innovatie) te bereiken. Echter niet elke aanbestedende overheid heeft belang bij
het stimuleren van innovatie (en zal daar dus niet actief op stimuleren). In die zin is SBIR
wel een aanvulling op het inkoopinstrumentarium.
Uit de gesprekken met stakeholders is verder het beeld naar boven gekomen dat SBIR dus
weinig overlap vertoont met andere innovatie-instrumenten en in die zin dus een zelfstandige
rol vervult in publieke innovatiestimulering. Dit laatste hebben we ook onderzocht door de
inschrijvers (in de online enquête) te vragen of zij andere innovatie-instrumenten gebruiken
en of zij op basis van deze ervaring kunnen aangeven of SBIR een duidelijke meerwaarde
heeft.
Meerwaarde SBIR ten opzichte van andere innovatie-instrumenten volgens aanvragers
RVO
Uit de enquête blijkt dat meer dan de helft van de SBIR-inschrijvers (53%; RVO-populatie)
nu of in het verleden gebruik maakt of heeft gemaakt van andere innovatie-instrumenten
van de overheid (zie de volgende figuur). Vooral de WBSO wordt veel gebruikt naast SBIR.
Dit bevestigt het beeld zoals opgetekend in interviews dat SBIR vaak gebruikt wordt in combinatie met andere innovatie-instrumenten.

64

EAFIP (2017), The EAFIP Toolkit, pp. 19 – 23.

Dialogic innovatie ● interactie

101

WBSO

80%

MIT-regeling

24%

Innovatiebox

21%

Innovatieprestatiecontract (IPC)

13%

Innovatiekrediet

8%

TKI-toeslag

5%

Innovatiefonds MKB+

3%

Innovatiecontracten

2%

Anders

21%

Figuur 71. Overige innovatie-instrumenten (n=96; RVO)

Dat meer dan de helft van de inschrijvers een ander innovatie-instrument gebruikt (vooral
WBSO, gevolgd door de MIT-regeling en de Innovatiebox) toont aan dat de RVO-SBIR het
innovatieve MKB (bedrijven die structureel aan R&D en innovatie doen) aantrekt. Aan deze
groep gebruikers van andere instrumenten hebben we de stelling voorgelegd of zij vinden
dat SBIR een meerwaarde vertegenwoordigt ten opzichte van andere instrumenten die zij
gebruiken (zie de volgende figuur).

Helemaal eens

38%

Eens

19%

Neutraal

22%

Oneens

13%

Helemaal oneens

3%

Onbekend

4%

Figuur 72. Stelling: De SBIR heeft als innovatie-instrument een duidelijke meerwaarde ten opzichte van
andere innovatie-instrumenten waar onze organisatie gebruik van maakt. (n=94; RVO)

Uit de bovenstaande figuur blijkt dat een meerderheid van de inschrijvers (57%) in de online
enquête het (helemaal) eens is met deze stelling. Een sterke indicatie dat het veld SBIR een
meerwaarde toekent ten opzichte van andere instrumenten.
De enquête levert ook op dat 65% van de respondenten SBIR aan andere bedrijven zou
aanbevelen en 62% nogmaals een inschrijving zou indienen mocht er in de toekomst een
SBIR-oproep gedaan worden waarvoor zij in aanmerking zouden komen. Bedrijven zijn
vooral enthousiast omdat het een goed instrument is voor innovatie met een interessante
vergoeding en fasering. SBIR is echt gericht op ondernemers. Het kan implementatie van
innovaties aanzienlijk versnellen. Ook de flexibiliteit wordt gewaardeerd. Aangezien er bij de
start van een R&D-traject niet met zekerheid over uitkomsten kan worden gesproken, is het
fijn dat er de mogelijkheid is om van het vooraf beoogde doel af te wijken. Andere instrumenten bieden deze flexibiliteit minder. Tenslotte geeft het een goede mogelijkheid om
samen met de eindgebruiker te onderzoeken of een idee werkt.

102

Dialogic innovatie ● interactie

Redenen om SBIR niet aan te raden of nogmaals deel te nemen hebben vooral betrekking
op de tijd die in een aanvraag gestoken moet worden ten opzichte van de slaagkans. Velen
vinden deze kans te laag.
NWO
De vragen over het gebruik van andere instrumenten is niet gesteld aan deelnemers aan de
NWO-SBIR. Dit betreffen immers (academische) startups die een aantal instrumenten niet
kunnen of mogen gebruiken. Wel is de vraag voorgelegd of men SBIR opnieuw zou gebruiken
en zouden aanbevelen aan derden. 81% van de respondenten zou Take-off bij anderen aanbevelen en 64% zou nogmaals een aanvragen willen indienen (15% niet; 21% twijfelt).
Respondenten vinden Take-off een nuttig instrument dat een goede mogelijkheid biedt om
innovatie te stimuleren en valoriseren. Het instrument kan het verschil betekenen tussen
wel of niet een startup kunnen beginnen. Hoewel een deel van de aanvragers met een afgewezen voorstel vindt dat het te veel werk is voor een kleine kans op financiering, is ook een
groot deel ervan overtuigd dat het een goede mogelijkheid is om een ontwikkelproject te
accelereren (ondanks dat hun voorstel niet gehonoreerd is). Daarnaast zorgt het schrijven
van een voorstel ervoor dat het business plan scherper en beter wordt.

6.2 Beleidsopties
In dit onderzoek is de steun voor twee beleidsopties getoetst die de effectiviteit van SBIR
voor minimaal één van de drie doelen zouden kunnen vergroten, namelijk:



De verplichting aan overheden om een product dat succesvol fase 2 heeft doorlopen
ook af te nemen.
De verplichting aan overheden om een vast percentage van het inkoopbudget aan
innovatie te besteden.

Deze opties zijn in gesprekken met stakeholders (beleidsmedewerkers, uitvoerders en inschrijvers) aan de orde gekomen.65
Verplichte afname
De optie om verplichte afname in te voeren, geniet nauwelijks steun. De volgende argumenten worden tegen verplichte afname opgevoerd:






65

Opdrachtgevers willen zich vooraf niet committeren aan onzekere uitkomsten. SBIR
kan een product opleveren waar een opdrachtgever uiteindelijk geen gebruik van wil
maken. Bij verplichte afname zullen overheden producten kiezen met garantie op
succes en dat is geen stimulans voor innovatie of ze kiezen ervoor geen SBIR te
gebruiken.
Een katalytische SBIR – meer gericht op het aanjagen van innovatie en minder gericht op inkoop – leent zich veel minder voor verplichte afname. Ook zijn kan SBIR
gericht zijn op ontwikkeling van producten waar de overheid geen afnemer is.
Ondanks dat opdrachtgevers een rol van ‘launching customer’ kunnen vervullen,
mag aangenomen worden dat succesvolle producten hun weg naar de markt wel
zullen vinden.

Een andere beleidsoptie is de mogelijkheid om meer innovatie in reguliere aanbestedingen te krijgen.
Dat zou kunnen door in de Aanbestedingswet functioneel specificeren (nu de voorkeursoptie in de
aanbestedingswet) verplicht te stellen (of verplicht tenzij) en varianten altijd toe te staan (hetzij als
beleid, hetzij als wettelijke verplichting). Deze beleidsoptie is echter niet voorgelegd aan gesprekspartners.

Dialogic innovatie ● interactie

103

Wel opperen enkele gesprekspartners dat opdrachtgevers de resultaten van een SBIR-project bij derden onder de aandacht kunnen brengen. Ook stellen wij vast dat het
Innovatiepartnerschap (zie paragraaf 2.1.4) dicht tegen verplichte afname zit.
Verplicht percentage
De beleidsoptie om een verplicht percentage van het inkoopbudget aan innovatie te besteden
wordt verdeeld, maar gemiddeld genomen positiever, ontvangen. Het meest genoemde argument tegen deze verplichting is dat een bureaucratische maatregel die niet noodzakelijk
een positieve uitwerking heeft op de waarde die overheden hechten aan innovatie. Aanvullend roept een dergelijke verplichting de (lastige) vraag op wat een innovatie is, en in het
verlengde daarvan kan leiden tot het oprekken van het begrip. Overheden moeten innoveren
vanuit strategische overwegingen en niet vanuit een budgetregeling. Tegelijkertijd worden
ook argumenten voor deze verplichting genoemd, namelijk dat de overheid hier haar marktmacht kan doen gelden om innovatie te stimuleren en dat er (extra) geoormerkt budget voor
innovatie komt. Innovatie zal daardoor minder als kostenpost worden gezien.

6.3 SBIR in het buitenland
Parallel aan dit onderzoek heeft het ministerie van EZ het CPB gevraagd een onderzoek uit
te voeren naar SBIR. Eén van de onderzoeksvragen betreft een inventarisatie en een vergelijking van SBIR-methodieken in het buitenland. In deze paragraaf nemen we enkele
bevindingen uit het CPB onderzoek over. Voor een uitgebreide analyse verwijzen we naar
het CPB-rapport.66
SBIR in andere landen
Andere landen kennen ook SBIR-achtige programma’s die langs meerdere dimensies van
elkaar kunnen verschillen. Daarnaast hebben de meeste ontwikkelde landen behalve SBIR
ook andere innovatie-instrumenten die raakvlakken met SBIR hebben. Denk bijvoorbeeld
aan de Nederlandse ‘vroegefasefinanciering’-regeling of de ‘Seed Capital’-regeling. Zelfs binnen één land bestaan verschillende SBIR-varianten. Dat geldt ook voor Nederland. In deze
internationale vergelijking is vooral gekeken naar bedrijfsvarianten. Voor Nederland betreft
dat dus de RVO-SBIR.
Om de internationale benchmark goed uit te kunnen voeren, is een afbakening nodig van
het SBIR-instrument. Het CPB neemt het Nederlandse SBIR-instrument hierbij als uitgangspunt en gebruikt daarbij vijf criteria:
1.
2.
3.
4.
5.

financiering op basis van geleverd haalbaarheidsonderzoek of prototype.
overheidsorganisatie is opdrachtgever.
competitief element in de aanbestedingsprocedure.
doel: innovatie in publiek goed en/of innovatie algemeen.
selectie in meerdere rondes.

Verschillende landen hebben sinds dat de VS SBIR invoerden (1985) dit concept gekopieerd
en eigen gemaakt. Japan was in 1995 het tweede land, gevolgd door Brazilië (1997), ZuidKorea (1998), Taiwan (1999), het Verenigd Koninkrijk (2001), Nederland (2004) en Europese Commissie (2014). In Zweden en Australië heeft ook een vorm van SBIR bestaan.

66

CPB (2017), Analyse en internationale vergelijking SBIR, CPB Notitie, mei 2017.
https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/Notitie_Analyse_en_internationale_vergelijking-sbir.pdf.

104

Dialogic innovatie ● interactie

In de volgende tabel staat een overzicht van de beleidsdoelen die met de buitenlandse SBIRvarianten worden nagestreefd.
Tabel 14. Beleidsdoel SBIR-instrumenten
Valorisatie
kennis stimuleren

Minderheden
extra kansen
geven

X

X

X

X

X

X

X

EU

X

X

X

Taiwan

X

X

Zuid-Korea

X

Brazilië

X

Innovatie stimuleren

Rol MKB versterken

Nederland

X

X

VS

X

VK

Netwerken
academici en
bedrijven stimuleren

X
X

X

Bron: CPB

De meeste SBIR-instrumenten hebben tot doel om de rol van het MKB te versterken en
innovatie te vergroten. De Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk zijn uniek in hun
doel om discriminatie te verminderen door bedrijven van etnische minderheden of vrouwen
te financieren. In Zuid-Korea en Brazilië heeft men daarnaast tot doel om academici te betrekken bij kleine bedrijven. De verschillen in doel zijn ook terug te zien in de werking van
het instrument: zo is het in Brazilië mogelijk om een extra subsidie te krijgen om studenten
op te leiden tot deel van een R&D-team. Nederland is het enige land waar geen bovengrens
wordt gesteld aan de omvang van de bedrijven die mee mogen doen aan SBIR. Ook stelt
Nederland (samen met Taiwan) geen eisen aan de vestigingsplaats van deelnemende bedrijven. 67 In Nederland is er vooraf ook geen vastgesteld SBIR-budget, maar bepalen
opdrachtgevers hoeveel geld de overheid in totaal aan SBIR besteedt. De meeste andere
landen kennen geoormerkte SBIR-budgetten.
De effectiviteit van SBIR hangt mede af van de regels voor intellectueel eigendom. Wanneer
het intellectueel eigendom van een SBIR-project volledig toekomt aan het bedrijf verzwakt
dat de onderhandelingspositie van de opdrachtgever. Wanneer al het intellectueel eigendom
bij de overheid terechtkomt, wordt het voor bedrijven minder aantrekkelijk te participeren.
Er is dus een afweging te maken tussen de rechten van bedrijven en opdrachtgevers. In de
volgende tabel volgt een overzicht van de wijze waarop intellectueel eigendom is geregeld
in de verschillende landen.

67

Op basis van een analyse van de KvK-nummers van alle SBIR-aanvragers kan vastgesteld worden dat
ruim 97% van de aanvragers gevestigd is in Nederland. Van de overige 3% is de vestigingsplaats
meestal onbekend of het betreft aanvragen van bedrijven uit andere Europese landen (meestal EUlidstaten).

Dialogic innovatie ● interactie

105

Tabel 15. Beleidsdoel SBIR-instrumenten.
IE volledig eigendom bedrijf

Overheid gratis licentie

Nederland

X

VS

X

VK

X

EU

X

IE volledig eigendom overheid

Taiwan

Informatie niet
beschikbaar

X

Japan

X?

Zuid-Korea
Brazilië

X
X

Bron: CPB

Nederland wijkt wat betreft intellectueel eigendom weinig af van de EU en Angelsaksische
landen. De laatste jaren is er een verschuiving te zien van eigenaarschap van intellectueel
eigendom van de overheid naar bedrijven. Dit komt doordat uit evaluaties van het SBIRinstrument blijkt dat de laatste fase, het vermarkten van innovaties, geschaad wordt op het
moment dat intellectueel eigendom in handen blijft van de overheid.
Redenen beperkt gebruik SBIR in Nederland
Eén van de aannames die wij getoetst hebben in interviews is dat SBIR in Nederland relatief
weinig gebruikt wordt in vergelijking met het buitenland. Bij voorkeur onderbouwen we deze
aanname met cijfers, maar vooralsnog ontbreken (gestandaardiseerde) gegevens die deze
internationale vergelijking mogelijk maken.68 Dat heeft verschillende oorzaken, o.a. dat elk
land SBIR op een eigen manier organiseert (van naamgeving tot doelgroepen en betrokken
overheidslagen). Gesprekspartners – die overigens niet allemaal bevestigen dat SBIR in Nederland achterloopt wat betreft gebruik – wijzen op de volgende oorzaken (willekeurig
gerangschikt):






Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen hebben toegang tot andere aanverwante instrumenten (ook buiten de rijksoverheid) en dat beperkt het gebruik van
SBIR.
Nederlandse overheden zijn in vergelijking met buitenlandse overheden strikter met
betrekking tot de regelgeving omtrent inkoop en aanbesteding en dat zet een rem
op het gebruik van SBIR.
In de Rijksbegroting is apart SBIR budget na 2015 komen te vervallen waardoor
SBIR gefinancierd moet worden met reguliere beleidsmiddelen.69

68

In de VS worden administratieve gegevens van SBIR bijvoorbeeld centraal en publiek toegankelijk
bijgehouden (zie https://SBIR.nih.gov/statistics/award-data), maar deze gegevens zijn beperkt internationaal vergelijkbaar. Een summiere vergelijking tussen Brazilië en de VS is enkele jaren geleden
gepubliceerd (Sergio Salles-Filho et. al. (2011), Evaluation of ST&I programs: a methodological approach to the Brazilian Small Business Program and some comparisons with the SBIR program, in:
Research Policy (20) 2, pp. 159-171).

69

In 2015 was nog ruim 7,3 miljoen euro gereserveerd voor SBIR-trajecten, waarvan 6,6 miljoen euro
voor EZ. In 2016 werd het (resterende) budget samenhangend met het SBIR-programma overgeheveld naar Beleidsartikel 12 (Een sterk innovatievermogen).

106

Dialogic innovatie ● interactie



In het buitenland is SBIR institutioneel beter gewaarborgd doordat overheidsorganisaties aparte SBIR-bureaus kennen (naast inkoopbureaus).

Zoals gemeld hebben sommige stakeholders juist het beeld dat Nederland eerder een koploper is met het gebruik van SBIR. Een afname van het gebruik zou eerder een indicatie van
succes zijn, omdat het bevorderen van innovatie steeds meer onderdeel wordt van reguliere
inkoop en omdat er steeds meer alternatieve instrumenten en financiering – buiten de
(rijks)overheid om - beschikbaar gaan komen. Bij dit laatste kan gedacht worden aan interuniversitaire en regionale samenwerking om (academische) startups te faciliteren.
Nederlandse verschillen SBIR
Deze beknopte internationale analyse maakt duidelijk dat de Nederlandse SBIR op enkele
punten afwijkt van wat in het buitenland gangbaar is. Nederland:




70

Staat toe dat buitenlandse bedrijven meedoen aan SBIR.70
Stelt geen grens aan de grootte van deelnemende bedrijven.
Oormerkt geen overheidsbudget voor SBIR.

Van de 1.397 SBIR-inschrijvingen/aanvragen kwamen er 1.358 uit Nederland (97%), vijf uit de EU
en één uit Zwitserland. Van de overige 33 inschrijvingen/aanvragen is het herkomstland onbekend.

Dialogic innovatie ● interactie

107

7 Conclusies en aanbevelingen
Op basis van de analyses uit voorgaande hoofdstukken presenteren we hier onze conclusies
over de effectiviteit en efficiëntie van de SBIR (paragraaf 7.1). De A-, B- en C-onderzoeksvragen uit paragraaf 1.2 zijn hierbij leidend. Hoewel de C-onderzoeksvragen zijn geclusterd
onder de vraag ‘wat kan er beter?’ behandelen wij ze samen met de andere onderzoekvragen, omdat de C-vragen niet alleen om aanbevelingen vragen. De aanbevelingen komen aan
bod in paragraaf 7.2.

7.1 Conclusies
In de conclusies maken we een onderscheid tussen een hoofdconclusie en conclusies over
doeltreffendheid (A-vragen), doelmatigheid (B-vragen) en aanvullende vragen (C-vragen).
Vanwege de nauwe verwantschap tussen enkele onderzoeksvragen worden zij waar relevant
samen beantwoord.

7.1.1 Hoofdconclusie
SBIR draagt bij aan het ontwikkelen van innovatieve oplossingen voor maatschappelijke problemen en kent daardoor een bewezen maatschappelijke meerwaarde. De projecten
resulteren niet altijd direct in marktrijpe oplossingen, en soms is er ook niet meteen een
kant-en-klare markt beschikbaar. Dat het resultaat niet altijd uit marktrijpe oplossingen bestaat, verklaart waarom er op het niveau van bedrijfsprestaties als omzet en
werkgelegenheid (nog) nauwelijks verschillen als gevolg van SBIR waarneembaar zijn. Er is
wel grote waardering voor de impuls die SBIR kan geven aan projecten, en daarmee het
ontwikkelen van innovatieve oplossingen. Blijkbaar zijn bedrijven die geen SBIR-opdracht
krijgen in vergelijkbare mate in staat om (via andere activiteiten) hun innovaties te realiseren. Het effect van SBIR betreft dus vooral de onderwerpen en oplossingen waar de bedrijven
hun innovatie-inspanningen op richten. Dit blijken maatschappelijk wenselijke en vernieuwende onderwerpen te zijn. Vanuit maatschappelijk oogpunt is belangrijk dat er in SBIRprojecten geëxperimenteerd wordt met diverse oplossingsrichtingen voor vraagstukken die
raken aan publieke thema’s, en dat de uitkomsten van de experimenten ook andere partijen
inspireren over innovatie-mogelijkheden. Deze voordelen slaan niet alleen neer bij de deelnemende bedrijven maar vormen wel een deel van het bereikte effect. De stap om
innovatieve oplossingen op de markt te introduceren blijft een uitdaging voor deelnemers.
Overlap van SBIR met andere innovatie- en innovatiegerichte aanbestedingsinstrumenten
(bijv. het Innovatiepartnerschap) is aanwezig, maar deze overlap is nog niet storend of contraproductief. Het potentieel van SBIR kan nog beter benut worden door meer overheden er
gebruik van te laten maken, publieke opdrachtgevers intensiever bij de projecten en nazorg
te betrekken, en het instrument in opzet en terminologie meer te ‘vermaatschappelijken’.

7.1.2 Doeltreffendheid
A1
A3

In welke mate draagt SBIR bij aan het bereiken van de doelen van de opdrachtgevers
(overheden), die in het verlengde staan van maatschappelijke uitdagingen?
In welke mate zijn de oplossingen die de opdrachtgevers krijgen via SBIR effectiever
(dat wil zeggen veiliger, duurzamer, goedkoper, etc.) dan bestaande oplossingen?

SBIR draagt bij aan het ontwikkelen van innovatieve oplossingen voor maatschappelijke problemen en kent daardoor een bewezen maatschappelijke meerwaarde. Ongeacht het soort
maatschappelijke vraagstuk waar een SBIR-oproep betrekking op heeft. Opdrachtnemers

Dialogic innovatie ● interactie

109

(blijkens administratieve data veelal kleine, R&D- en innovatiegerichte ingenieurs- en (technische) ontwerpbureaus en kleine industrie) zijn zich er vaak van bewust dat zij met hun
innovatie bijdragen aan meer dan alleen economische doelen. Het oplossen van maatschappelijke vraagstukken komt in de enquête onder inschrijvers (RVO-SBIR) zelfs naar voren als
de meest genoemde doelstelling. Dit komt ook terug in de interviews. SBIR-trajecten leiden
tot projecten waar ook andere bedrijven mee aan de slag gaan, o.a. dankzij teweeggebrachte
systeemveranderingen op het vlak van onderzoek, publieke acceptatie en marktcreatie,
vooral wanneer opdrachtgevers SBIR gebruiken om het ontwikkelen en testen van wenselijke
innovatierichtingen aan te jagen (de zgn. katalytische SBIR). Opdrachtgevers laten opdrachtnemers experimenteren met oplossingen, met als doel dat de samenleving/economie
vervolgens dergelijke oplossingen oppakt. Hoewel opdrachtgevers soms kritisch zijn dat ze
na afloop van SBIR-trajecten niet kunnen beschikken over kant-en-klare oplossingen betekent dat niet dat de SBIR in die gevallen geen effect heeft. Het kan nog steeds zo zijn dat
SBIR het ontwikkelen van relevante oplossingen aanjaagt, zodat er na verloop van tijd wel
degelijk innovatieve producten en diensten beschikbaar zijn waar opdrachtgevers behoefte
aan hebben. Wel is het zo dat de uitvoering van SBIR (in het bijzonder de RVO-SBIR) een
typisch ‘EZ-karakter’ heeft en meer nadruk legt op economische in plaats van maatschappelijke aspecten. Andere opdrachtgevers (bijv. departementen) hebben meer behoefte aan een
maatschappelijker insteek waarbij bijvoorbeeld ook kennisinstellingen en maatschappelijke
organisaties deel kunnen nemen aan de RVO-SBIR.
Het oplossen van maatschappelijke vraagstukken is een belangrijke beweegreden voor het
indienen van een SBIR-offerte. Volgens inschrijvers is hun innovatie vooral duurzamer dan
bestaande oplossingen, hetgeen consistent is met onze indruk op basis van deskstudie en
interviews dat SBIR-projecten niet ‘zomaar’ innovaties zijn. Een kwart van de inschrijvers
meent dat een lagere prijs het belangrijkste kenmerk van hun innovatie is. In theorie moeten
de oplossingen die voortkomen uit een SBIR effectiever zijn dan bestaande oplossingen,
anders maken ze weinig kans op de markt. Tijdens de aanvraagprocedure wordt dan ook
sterk naar het marktpotentieel gekeken. In vergelijking met reguliere inkoop (vooral van
toepassing op intern gerichte / niet-katalytische SBIR) krijgen opdrachtgevers met de SBIR
meer voorstellen uit verschillende hoeken. Bij opdrachtgevers bestaat het beeld dat SBIR
geschikt is om een impuls te geven aan innovaties waar vanuit maatschappelijk oogpunt
behoefte aan is. Bedrijven waar opdrachtgevers normaliter contact hebben, komen toch vaak
min of meer met dezelfde oplossingen, aldus de interviewrespondenten. Daarmee concluderen wij ook dat SBIR een meerwaarde heeft doordat zij eerder leidt tot oplossingen die verder
innovatiever zijn dan reguliere oplossingen.
A2

In welke mate reikt SBIR innovatieve oplossingen aan voor maatschappelijke problemen aan opdrachtgevers die ze anders niet gekregen zouden hebben?

Hoewel opdrachtgevers soms kritisch zijn dat ze na afloop van SBIR-trajecten niet kunnen
beschikken over kant-en-klare oplossingen betekent dat niet dat de SBIR in die gevallen
geen effect heeft. Het kan nog steeds zo zijn dat SBIR het ontwikkelen van relevante oplossingen aanjaagt, zodat er na verloop van tijd wel degelijk innovatieve producten en diensten
beschikbaar zijn waar opdrachtgevers behoefte aan hebben. De meeste opdrachtgevers zijn
het er immers over eens dat SBIR een geschikte manier is om buiten de geijkte paden te
werken en op een andere manier naar het oplossen van hun problemen te kijken. De vraag
is dus in hoeverre SBIR verschil maakt bij het aanjagen van die innovaties die uiteindelijk
het levenslicht gaan zien.
Volgens vele aanvragers is SBIR een zeer bruikbare manier om te experimenteren met
nieuwe technologieën en werkwijzen. De enquêteresultaten laten zien dat partijen met een
gehonoreerde SBIR-offerte intensiever inzetten op onderzoek en ontwikkeling (effecten op

110

Dialogic innovatie ● interactie

omzet en werkgelegenheid zijn net als in de econometrische analyse ook hier minder zichtbaar). Bedrijven met een afgewezen SBIR-offerte voeren het voorgestelde project meestal
niet uit, en als ze dat toch doen dan verloopt het project langzamer en/of is het kleiner. Uit
gesprekken met opdrachtgevers en –nemers komt bovendien het beeld naar voren dat indieners anders te werk gaan dan bedrijven die bijvoorbeeld via een ander instrument een
subsidie vragen voor iets waar ze al mee bezig waren. Doordat er een opdrachtgever is met
een specifieke vraag is er een grotere prikkel om te experimenteren met ongebruikelijke
technologieën en werkwijzen: inschrijvers lijken meer lef te tonen op het moment dat ze
worden uitgedaagd (in plaats van aangemoedigd om zomaar iets innovatiefs te doen). Ook
het feit dat er competitie is tussen voorstellen op eenzelfde thema zorgt dat bedrijven wat
verder lijken te gaan in de vernieuwing die ze willen uitwerken. Additionaliteit heeft hier dus
niet alleen betrekking op het wel of niet starten van een project, maar ook op de vorm
(innovativiteit) van een project.
A4

Zijn de met behulp van SBIR ontwikkelde oplossingen daadwerkelijk afgenomen?

SBIR levert vaak een relevante impuls aan de verschillende stadia van idee-ontwikkeling
naar –toepassing. Nu vastgesteld is dat de haalbaarheidsstudie en ontwikkelingsstap positief
beïnvloed worden is het zaak nog eens stil te staan bij de laatste fase: het vermarkten van
de resulterende oplossing. SBIR leidt niet automatisch tot aanschaf van innovatieve oplossingen, omdat zij (1) verdere ontwikkeling vergen; (2) niet verplicht afgenomen hoeven te
worden door de opdrachtgever; en (3) afhankelijk zijn van een succesvolle marktintroductie
(3e fase van SBIR) en daar heeft de overheid (als aanbesteder) een beperkte rol.
In de uitvoering vinden er maar spaarzaam activiteiten plaats die getuigen van een insteek
waarin de opdrachtgever nauw betrokken is bij de in gang gezette ontwikkelingen (dit is nog
het meest het geval bij een niet-katalytische SBIR); afhankelijk van de deskundigheid en
betrokkenheid van de RVO-adviseur vinden er activiteiten plaats waarbij opdrachtnemers
onderling in contact komen (bijv. workshops) of waarbij er signalen vanuit opdrachtnemers
teruggelegd worden bij opdrachtgevers (bijv. over belemmerende regelgeving / ontbrekende
richtlijnen). Opdrachtgevers zijn nu betrokken bij proces, en maar marginaal bij de inhoud.
Wij kunnen het aan de hand van de verzamelde data niet empirisch onderbouwen, maar wij
hebben – mede op basis van interviews - het sterke vermoeden dat de kans op succes (afname oplossing / marktintroductie) groter is naarmate de contacten tussen opdrachtgever
en opdrachtnemer frequent genoeg zijn zodat de eerstgenoemde kan blijven meedenken
welke kant de oplossing op zou moeten gaan en kan helpen om eventuele barrières te slechten. Het is vanuit het perspectief van de opdrachtgever dan ook niet aan te raden om de
afhandeling van SBIR (proces en inhoud) volledig uit te besteden aan RVO (dit gebeurt niet
in alle gevallen). Ook uit de enquête is duidelijk naar voren gekomen dat interactie na afloop
van het project slechts beperkt plaatsvindt. Het vermarkten van gegenereerde innovaties
verloopt bij de NWO-SBIR over het algemeen via een academische startup. Deze startup
kent niet noodzakelijk een specifieke opdrachtgever (zoals een ministerie) en eventuele oplossingen moeten direct door ‘de markt’ worden afgenomen.
A9

In welke mate profiteren bedrijven die zijn afgevallen in de diverse SBIR-rondes van
de SBIR-werkwijze (eventueel uitgesplitst per SBIR-fase)?

SBIR heeft een duidelijke meerwaarde voor het uitvoeren van projecten, en deze is voor de
RVO-SBIR aanzienlijk hoger dan voor de NWO-SBIR. Er zijn op basis van de online enquête
duidelijke indicaties dat deelname aan een SBIR resulteert in activiteiten en resultaten die
zonder de SBIR niet zouden zijn opgeleverd. Ruim de helft van de RVO-SBIR inschrijvers
geeft aan dat de innovatie die zij in de inschrijving centraal stellen nog niet in ontwikkeling
was. Uit het verloop van de afgewezen RVO-SBIR inschrijvingen blijkt dat een SBIR-opdracht

Dialogic innovatie ● interactie

111

essentieel is om het voorstel uit te voeren. Zeventig procent van de afgewezen inschrijvingen
voert het voorstel niet uit (27% wel). De groep die wel doorgaat met het afgewezen voorstel
meldt dat projecten later starten, langer duren en minder samenwerkingspartners kennen.
Bij de NWO-SBIR liggen de verhoudingen anders. 80% van de aanvragers geeft aan dat de
innovatie al in ontwikkeling was bij het opstellen van de aanvraag. Dit is logisch, want in
deze SBIR gaat het om het valoriseren van “kennis op de plank” via academische startups
(en dat maakt het blijkens de interviews een relevant instrument voor universiteiten). Afgewezen NWO-SBIR-aanvragers gaan in driekwart van de gevallen wel door met het project,
en melden dezelfde impact als de afgewezen inschrijvers bij RVO-SBIR. Een academische
startup is financieel dus minder afhankelijk van een opdracht via de NWO-SBIR omdat er
uiteindelijk andere financieringsbronnen voor beschikbaar blijken te zijn.
A10

Kunnen eventuele verschillen in de gevonden effecten voor NWO- en RVO-SBIRs
herleid worden tot accentverschillen per uitvoerder: tech push bij NWO en market
pull bij RVO?

Door dit hele rapport heen is al gebleken dat de SBIR-varianten op uiteenlopende manieren
toegepast en ingezet worden. Daardoor variëren ze soms ook in de effecten die ze teweegbrengen. De volgende figuur vat samen wat de belangrijkste verschillen zijn op dit vlak.
-

Vooral toegepast onderzoek
Technologie en productinnovatie
Experimenten meestal in voorhoede
Navolging: zelf en anderen
Kennisverspreiding: bedrijven en kennisinstellingen
Veel systeemveranderingen

NWO:
VG/TO
Extern gericht

-

Focus op duurzaamheid
Sbir: meer onderzoek en ontwikkeling
Vooral demonstratieprojecten
Technologie, product én procesinnovatie
Experimenten meestal in voorhoede
Navolging: door andere aanbieders
Kennisverspreiding: bedrijven
Erg veel systeemveranderingen
(niet alleen op vlak van R&D)

-

Relatief veel aandacht voor prijs
Vooral demonstratieprojecten
Sbir: meer arbeidsplaatsen
Technologie en productinnovatie
Experimenten soms in voorhoede
Beperkte navolging
Kennisverspreiding: klanten
Weinig systeemveranderingen

RVO:
Katalytisch

RVO:
Nietkatalytisch

Intern gericht

Valorisatie
(‘push’)

Vraag
(‘pull’)

Figuur 73. Belangrijkste verschillen tussen effecten van SBIR-varianten.

Wat opvalt, is dat het in de onderzoeksvraag gesuggereerde contrast maar beperkt aanwezig
is. Op grond van ons onderscheid in twee soorten RVO-SBIR, zoals getoond in de matrix uit
Figuur 2, was al te verwachten dat de katalytische variant veel gemeenschappelijkheden zou
vertonen met de (eveneens extern gerichte) NWO-variant. Dit blijkt nu uit een vergelijking
van de effecten op het gebied van kennis-spillovers en systeemveranderingen. NWO- en
katalytische SBIR worden gekenmerkt door meer nadruk op experimenten in de voorhoede
van brede ontwikkelingen, waarbij er sprake is van navolging door andere bedrijven. Andere
bedrijven zijn ook een belangrijke ontvanger van kennis-spillovers. De mate waarin er opvolging door de SBIR-uitvoerders en derden kan plaatsvinden, hangt samen met de

112

Dialogic innovatie ● interactie

systeemveranderingen die de eerstgenoemden in onze enquête rapporteren. Bij niet-katalytische SBIR is hier veel minder sprake van. De projecten in dit soort trajecten kenmerken
zich doordat de prijs relatief vaak belangrijk is en doordat kennis vooral naar de (beoogde)
klant vloeit. Experimenten worden minder vaak als baanbrekend gezien, en in verhouding
tot katalytische SBIR is er minder aandacht voor procesinnovatie. Al deze bevindingen wijzen
erop dat katalytische SBIR zich meer richt op ‘upstream’ innovatie waarbij de maatschappelijke impact groot kan zijn doordat er een groter aantal partijen (afnemers en eindgebruikers)
profijt kan hebben van de grensverleggende innovatie waaraan in SBIR-verband gewerkt is.
Doordat de markt hier niet de publieke opdrachtgever is, maar een verzameling commerciële
partijen, blijkt er in de praktijk gewerkt te worden met projecten die qua impact niet veel
verschillen met de op valorisatie gerichte NWO-projecten. In beide gevallen is van belang
dat de gesteunde projecten substantieel afwijken van wat er momenteel al in de markt gebeurt: een verbeteringsslag in het verlengde van bestaande praktijken is vaak niet
voldoende. Aangezien NWO-SBIR vertrekt vanuit valorisatie van vernieuwende maar specifieke onderzoeksactiviteiten is het niet verrassend dat de meest ingrijpende
systeemveranderingen geassocieerd kunnen worden met de katalytische RVO-SBIR.
A5

A6

Waarom hebben bepaalde in SBIR ontwikkelde oplossingen wel en andere niet voet
aan de grond gekregen, ondanks de beleving van de jury dat er sprake was van
goed product/dienst? Wat waren hierin de meest bepalende factoren?
Waar lopen bedrijven tegenaan/wat zijn knelpunten na de eerste en tweede fase
van SBIR? Hoe worden deze in de praktijk overkomen?

Voor alle SBIR-trajecten geldt dat ‘the proof is in the eating of the pudding’. De beoordelingscommissies kunnen aan de hand van de criteria aanvragen selecteren en prioriteren
(fase 1) en doorgeleiden naar fase 2 (haalbaarheidsstudie). Innoveren is en blijft een onzeker
en onvoorspelbaar proces. Dat sommige oplossingen uiteindelijk wel en andere niet een voet
aan de grond krijgen, is van veel en uiteenlopende factoren afhankelijk. Uit gesprekken blijkt
bijvoorbeeld dat een beoogde innovatie uiteindelijk technisch te complex blijkt te zijn of dat
er onvoldoende financiering gevonden wordt om een prototype (resultaat fase 2) op te schalen naar een marktrijp product (fase 3). Ook is het van belang – zeker bij een nietkatalytische SBIR – dat de vragende partij (opdrachtgever) aangesloten blijft bij de ontwikkeling van de innovatieve oplossing.
Ten aanzien van de RVO-SBIR procedure worden in de interviews en de enquête nauwelijks
knelpunten geconstateerd. Desondanks registreren wij wel enkele kanttekeningen die niet
zo zeer met de procedure te maken hebben, als wel met omgang met de innovatieve oplossing zelf. Vooral de stap van fase 2 naar fase 3 is cruciaal en uitdagend tegelijk. De
ontwikkeling van een prototype en het verrichten van een demonstratie (fase 2) naar een
feitelijke marktintroductie (fase 3) vergt de nodige inspanning. Knelpunten concentreren zich
hier op technische, financiële en planningsuitdagingen. Uitgerekend in deze derde fase beperkt de rol van de opdrachtgever zich en is deze niet verplicht om de innovatieve oplossing
af te nemen. Dat laatste is uiteraard wel van belang voor het succes van de innovatie. Ruim
drie kwart van de respondenten geeft aan dat commercialisatie van het product beter verlopen zou zijn indien de opdrachtgever deze na afloop van het SBIR-project zou hebben
aangeschaft. Wij concluderen hierbij wel dat dit knelpunt groter is voor een niet-katalytische
SBIR, omdat deze zich veel meer richt op een feitelijk product of dienst. De mogelijkheden
van de opdrachtgever voor aanschaf zijn ook beperkt. Er bestaat geen verplichting tot afname en bij aanbestedingen is de overheid gebonden aan het creëren van een ‘level playing
field’. Een oplossing voor deze onzekerheid is dat andere marktpartijen de nieuwe dienst of
product aanschaffen (en daarvan is in twee derde van de gevallen sprake). Ook bij de NWOSBIR worden weinig knelpunten geconstateerd. Het belangrijkste punt is dat aanvragers voor

Dialogic innovatie ● interactie

113

de continuïteit sterk afhankelijk zijn van de toekenning van een NWO-SBIR. Het zijn immers
startups. Dat creëert ongewenste onzekerheid.
A7

A8

Bestaan er verschillen tussen hoofdaannemers in een SBIR-traject en vergelijkbare
andere bedrijven die niet deelnemen aan SBIR ten aanzien van uitgaven aan R&D
(structureel / verhoudingsgewijs) in de twee/vijf/acht jaar volgend op de aanbesteding?
Bestaan er verschillen tussen hoofdaannemers in een SBIR-traject en vergelijkbare
andere bedrijven die niet deelnemen aan SBIR ten aanzien van omzetgroei in de
twee/vijf/acht jaar volgend op de aanbesteding?

We hebben verschillende methoden (enquêtes, econometrie en interviews) ingezet om zicht
te krijgen op de impact van SBIR op bedrijfseconomische prestaties. Een substantieel deel
van de inschrijvers bij RVO-SBIR (40%) geeft aan dat de uitgaven aan R&D zijn gestegen
(vooral bij bedrijven die fase 1 en fase 2 succesvol hebben doorlopen), en noteert ook een
stijging van omzet en arbeidsplaatsen. Ongeveer even veel bedrijven zien geen verandering
op omzet (42%) en werkgelegenheid (55%). Het beeld bij de NWO-SBIR wijkt hier niet veel
van af. Vanwege de onvolledige beschikbaarheid van data heeft de econometrische analyse
beperkingen gekend. Deze analyse levert bovendien wisselende uitkomsten op. Uit de econometrische analyse kunnen we stellen dat er enig bewijs is voor een positief effect van
RVO-SBIR op omzet en aantal werknemers, maar dat dit bewijs niet erg sterk en robuust is.
Bij de NWO-SBIR hebben wij geen bewijs gevonden voor een effect op de omzet en/of het
aantal werknemers. Voor zowel de RVO- als NWO-SBIR is er geen bewijs gevonden voor een
effect op de R&D-inspanningen van de deelnemers. Uit de interviews blijkt echter wel dat
bedrijven door SBIR geprikkeld worden om over andere oplossingen na te denken, dat ze
risico’s gaan verkennen en dat ze een businessplan (leren) maken. Ook worden ze uitgedaagd na te denken over (potentiële) marktkansen van een innovatieve oplossing.
Inschrijvers stellen een voorstel op, geven een toelichting en krijgen feedback van deskundigen. Deze ervaringen nemen zowel gehonoreerde als afgewezen inschrijvers mee, of het
nu gaat om het aanscherpen van een voorstel of om elders financiering te verwerven voor
het voorstel.

7.1.3 Doelmatigheid
B1
B2

Hoe efficiënt geven RVO en NWO uitvoering aan SBIR (uitvoeringskosten en administratieve lasten)?
In welke mate is de SBIR-procedure transparant, eenvoudig en snel?

SBIR wordt op doelmatige wijze uitgevoerd, maar is als instrument relatief duur als gekeken
wordt naar de verhouding tussen uitvoeringskosten en de opdrachtsom van de verstrekte
opdrachten. Ten opzichte van de beleidskosten van bijna acht miljoen euro per jaar (totaal
102 miljoen sinds 2004) vormen de uitvoeringskosten (geschat op €0,5mln per jaar) een
aandeel van ruim zes procent bij RVO-SBIR. Er is hier volgens ook sprake van een efficiëntieslag, omdat de regeling al ruim tien jaar wordt uitgevoerd. Bij NWO-SBIR zijn de
uitvoeringskosten lager, omdat er daar minder begeleiding geboden wordt. De SBIR is ‘duur’
als er alleen gekeken wordt naar de verhouding tussen uitvoeringskosten en de financiële
omvang van de verstrekte opdrachten. Een vergelijking met generieke innovatie-instrumenten en traditionele inkooptrajecten gaat echter maar beperkt op als SBIR gezien wordt om
via (en met) voorlopers nieuwe innovatierichtingen open te breken met hulp van aangepaste
en pre-commerciële aanbestedingstrajecten. Hiervoor is meer betrokkenheid vanuit de overheid nodig, maar de baten zouden vervolgens ook beduidend groter kunnen zijn dan bij
losstaande innovaties.

114

Dialogic innovatie ● interactie

Ten aanzien van de RVO-SBIR procedure worden nauwelijks knelpunten geconstateerd. Bij
RVO-SBIR geven gebruikers aan dat ze relatief goed overweg kunnen met de snelheid en
complexiteit van de procedures; alleen de transparantie zou nog wat beter kunnen. Indien
de procedure als zwaar ervaren wordt heeft dat vaak te maken met het feit dat inschrijvers
gevraagd worden na te denken over zaken als businessplan en afzetmarkt. In dat geval is
er sprake van een situatie waarin het traject zelf al impact heeft op het succes van een
project/onderneming. De administratieve lasten zijn dan hoger, maar de maatschappelijke
baten uiteindelijk ook. Deze meer kwalitatieve en zachte effecten (verzameld middels interviews) zijn ook van belang om de meerwaarde van SBIR te duiden. Over de NWO-SBIR
procedure is men in het algemeen ook tevreden. In vergelijking met andere NWO-procedures
is deze relatief eenvoudig. Het belangrijkste punt is dat aanvragers voor de continuïteit sterk
afhankelijk zijn van de toekenning van een NWO-SBIR. Het zijn immers startups. Dat creëert
ongewenste onzekerheid. Tegelijkertijd stellen wij vast dat juist afgewezen NWO-SBIR-aanvragen relatief vaak toch doorgang vinden (maar dan zonder SBIR-financiering). Deze
afhankelijkheid lijkt in de praktijk dus wel mee te vallen.
C1

C2

C3

C6

Kan de daadwerkelijke vermarkting na fase 2 verbeterd worden door overheden (net
als de in de VS) te verplichten een product dat succesvol fase 2 heeft doorlopen af te
nemen?
Kan de effectiviteit van SBIR vergroot worden (voor een of meer van de drie doelen)
door overheden te verplichten een vast percentage van hun inkoopbudget aan innovaties te besteden, of is de flexibiliteit van de SBIR-werkwijze juist een sterkte?
Sluit de SBIR-werkwijze goed aan op andere beleidsinstrumenten, in het bijzonder
financieringsinstrumenten van EZ en beleid ter bevordering van innovatiegericht inkopen?
Is de mate van bekendheid van SBIR optimaal?

Beide opties (genoemd onder C1 en C2) genieten onder beleidsmakers en -uitvoerders weinig steun. Men wil zich vooraf niet vastbinden aan onzekere uitkomsten en een succesvolle
producten zullen hun weg uiteindelijk toch wel vinden richting de markt. De tweede beleidsoptie wordt eerder gezien als een bureaucratische maatregel die niet noodzakelijk een
positieve invloed heeft op de mate waarin overheden aandacht geven aan innovatie. Wij
komen tot de conclusie dat beide opties weinig toe zullen voegen aan de werking van SBIR.
De verplichte afname zal leiden tot ‘dichtgetimmerde’ en ‘veilige’ (in plaats van innovatieve)
oplossingen. Bovendien komt het Innovatiepartnerschap al tegemoet aan deze optie. De
tweede optie zal leiden tot inflatie van het begrip innovatie, omdat steeds meer inkoop onder
innovatie geschaard zal worden om aan de norm te voldoen.
Wij concluderen dat SBIR complementair is aan andere innovatie-instrumenten. Deze complementariteit bestaat eruit dat SBIR resulteert in echte omzet (en blijkens de
econometrische analyse niet noodzakelijk meer omzet) en nieuwe opdrachtgeversrelaties,
vooraf geen grote aanvullende investeringen vergt (toegankelijk voor startups), ander gedrag van overheden als opdrachtgevers stimuleert, een competitieve opzet kent en helpt bij
het verwerven van financiering om een idee of prototype te ontwikkelen naar een marktrijp
product. Uiteraard zijn er ook overlappende elementen als het aanjagen van innovatie of de
focus op bepaalde sectoren en doelgroepen. In tegenstelling tot andere instrumenten is er
bij SBIR sprake van bijna volledige financiering van de innovatie.
Bij het Innovatiepartnerschap (ingevoerd in 2016) is sprake van een inhoudelijke vraagarticulatie waar de overheid met een groep van bedrijven een ontwikkeltraject start om daarna
over te gaan tot commerciële en grootschalige aankoop van de oplossing. Het Innovatiepartnerschap wordt met minimaal één aanbieder aangegaan en gaandeweg kunnen bedrijven

Dialogic innovatie ● interactie

115

afhaken of afvallen. Bij een Innovatiepartnerschap is de aanbestedende dienst sterker gecommitteerd om de oplossing later daadwerkelijk aan te schaffen (er worden afspraken
gemaakt over prijs, minimale kwaliteit en totale afname). De niet-katalytische SBIR en het
Innovatiepartnerschap tonen dus zowel verschillen als overeenkomsten. Het gaat volgens
ons daarom te ver om te concluderen dat het Innovatiepartnerschap de niet-katalytische
SBIR dus inhaalt of overbodig maakt, maar het verdient wel aanbeveling om in elke situatie
na te gaan welk instrument meest geschikt is. Het Innovatiepartnerschap is alleen een betere
keuze in naarmate een gezochte oplossing concreet, afgebakend, eenvoudiger en sneller te
ontwikkelen is en makkelijke aan te schaffen is. Dat vraagt ook om goede informatievoorziening over SBIR en het Innovatiepartnerschap aan voor inkoop- en beleidsmedewerkers.
Uit onze resultaten blijkt bovendien dat SBIR nog niet in de breedte door alle departementen
wordt ingezet. Mogelijk hangt dit samen met het feit dat andere departementen minder
belang hechten aan innovatie, meer nadruk leggen op innovatiegerichte inkoop en aanbesteding of dat zij eigen aanverwante instrumenten hebben ontwikkeld. Wel zien we dat
andere overheden (provincies en gemeenten) zich steeds meer op dit pad begeven. De bekendheid van SBIR is toegenomen en dat heeft een positief effect op het gebruik, zowel aan
de kant van opdrachtgevers als aan de kant van bedrijven en universiteiten.
C4
C5

Verloopt netwerkvorming bij de SBIR-werkwijze optimaal?
Beklijft de samenwerking tussen SBIR-opdrachtnemers ook tot na het aflopen van
het project?

Netwerkvorming is geen aparte SBIR-doelstelling, maar de procedure en de projecten binnen
SBIR leiden wel tot het ontstaan, bestendigen en uitbouwen van netwerken tussen:






Opdrachtgevers en de uitvoerders van SBIR (departementen met RVO en NWO);
Opdrachtgevers onderling (bijv. bij joint SBIRs);
Opdrachtgevers en uitvoerders van SBIR-projecten (bedrijven);
Uitvoerders van SBIR-projecten onderling;
Uitvoerders van SBIR-projecten en partners/klanten in/van SBIR-projecten en resultaten.

SBIR is dus een instrument om netwerkvorming te stimuleren en te faciliteren. De mate
waarin netwerken worden gevormd, variëren per call en de fase die een inschrijver bereikt.
Hoe eerder in een traject een inschrijver wordt afgewezen hoe geringer de mogelijkheid om
een netwerk te vormen. Ook lenen sommige calls zich meer voor netwerkvorming dan andere
calls. Het is best mogelijk dat een call zich sterker richt op een gewenste oplossing en is
aanvullende samenwerking tussen uiteenlopende partijen minder evident. Bij elke call leren
opdrachtgevers nieuwe partijen kennen.
Desondanks zien we bij de RVO-SBIR dat inschrijvers netwerkvorming niet als de meest
belangrijke doel zien bij het indienen van een offerte (nadruk ligt logischerwijs op ontwikkeling van idee naar een innovatief product, toetsing van technische haalbaarheid en bijdrage
leveren aan het oplossen van een maatschappelijk probleem). Dit halen we uit zowel de
online enquête als uit de interviews. Bij de NWO-SBIR krijgt netwerkvorming een nog lagere
prioriteit (ook omdat contacten met bijvoorbeeld kennisinstellingen al goed zijn). Toch spelen
zowel voor, tijdens als na een SBIR-project netwerken een rol (en worden zelfs uitgebouwd).
Zo blijkt dat binnen de RVO-SBIR de opdrachtgever in bijna de helft van de gevallen zijn
netwerk heeft ingezet om de uitvoerder van het SBIR-project van advies te voorzien over
het marktrijp maken van de innovatie (bij de NWO-SBIR is dat 12%). Na afloop van het
project ligt dat percentage veel lager, zowel bij RVO-SBIR als de NWO-SBIR (resp. 10 en
2%). De lagere scores bij de NWO-SBIR hangen samen met het feit dat NWO weliswaar

116

Dialogic innovatie ● interactie

formeel opdrachtgever is, maar zich in de praktijk bescheiden opstelt. De impact van RVOSBIR op netwerkvorming wordt nog eens bevestigd met het gegeven dat afgewezen inschrijvers melden dat er nu met minder partijen wordt samengewerkt in het innovatieproject (dat
nu dus geen SBIR-project is). 18% van de afgewezen inschrijvers geeft ook aan dat RVOSBIR nodig was om de juiste partners te betrekken bij de te ontwikkelen innovatie. Bij de
afgewezen NWO-SBIR-aanvragers liggen deze percentages aanzienlijk lager. Een mogelijke
verklaring is dat het om academische startups gaan die ingebed zijn in kennisinstellingen en
waar wetenschappelijke kennis (voortkomend uit samenwerking) nu in een valorisatiefase
komt.
Het is op basis van de gegevens lastig vast te stellen of netwerkvorming ‘optimaal’ verloopt.
We concluderen dat de formele netwerkvorming (partijen betrokken bij de aanvraagprocedure) goed gaat. Eenmaal in de uitvoering van een SBIR-project treedt variatie op en is de
noodzaak voor netwerkvorming niet overal even sterk aanwezig. Bij een niet-katalytische
SBIR richt netwerkvorming zich op (potentiële) klanten, terwijl een katalytische SBIR zich
richt op (gezamenlijk) ontwikkelen en verspreiden van kennis (en dan is de netwerkvorming
breder en diffuser). In sommige gevallen stimuleert de opdrachtgever netwerkvorming en
samenwerking tussen bedrijven die meedoen aan een call. We hebben geen zicht op de mate
waarin deze samenwerking continueert na het project. Wel is duidelijk dat vooral bij katalytische SBIRs andere bedrijven uit dezelfde bedrijfstak gebruik maken van de opgebouwde
kennis.
C7
C8

Welke soorten opdrachtnemers en opdrachtgevers maken nu gebruik van SBIR?
Kan de doelgroep uitgebreid worden?
Wat is voor betrokkenen aan de (semi-)overheidszijde de meerwaarde van SBIR?
Wat zouden ze een volgende keer anders doen?

Uit de RVO-data blijkt dat opdrachtgevers van de RVO-SBIR hoofdzakelijk bestaan uit enkele
departementen (en aanverwante agentschappen en uitvoeringsorganisaties). Aan deze zijde
is het dus nog goed mogelijk om de doelgroep uit te breiden, bijvoorbeeld met andere departementen, maar ook met andere overheidslagen (provincies en gemeenten). Dit laatste
gebeurt ook al steeds vaker, bijvoorbeeld via de zgn. ‘joint SBIRs’. Een vraagstuk dat daarbij
wel speelt, is of RVO ingehuurd wordt om een SBIR te begeleiden of dat een overheid besluit
zelf te contracteren volgens een SBIR werkwijze. Het uitbreiden van de doelgroep aan deze
kant moet vooraf worden gegaan met een analyse in welke mate overheden al SBIR-achtige
werkwijzen gebruiken (en of ze dus kunnen aansluiten) en welke aanvullende capaciteit dat
vraagt aan RVO-zijde.
Een uitbreiding van de doelgroep hangt sterk af van de type calls die uitgezet gaan worden.
Het ligt meer voor de hand dat de doelgroep groter wordt wanneer er meer calls komen uit
andere domeinen verbonden aan departementen die nu nog niet meedoen.
Voor wat betreft de NWO-SBIR geldt dat vrijwel alle universiteiten deelnemen, maar dat de
technische universiteiten TUD, TU/e en UT domineren. Het aantal universiteiten ligt vast
waardoor een uitbreiding van de doelgroep niet voor de hand ligt, maar het is wel mogelijk
meer variëteit te bewerkstelligen in het type NWO-SBIRs, bijvoorbeeld grotere spreiding over
universiteiten, disciplines en non-technologische innovaties (bijv. diensteninnovatie).
Een vergroting van de doelgroep impliceert ook dat er meer SBIR-calls kunnen komen. Nu
SBIR succesvol blijkt, is niet evident wat de implicatie hiervan is. Omdat er geen SBIRbudget is, is het niet goed mogelijk om als overheid (EZ) zomaar te besluiten meer aan SBIR
te doen (het zou ook meer uitvoeringscapaciteit vragen). Overwegingen om inkoop af te
dwingen of inkoopbudget te reserveren voor SBIR worden – zoals we eerder zagen - gezien

Dialogic innovatie ● interactie

117

als kunstmatig en suboptimaal. Een mogelijkheid is dat EZ als innovatie-ministerie middelen
vrijmaakt voor SBIR-trajecten. Andere departementen en andere overheden hebben baat bij
SBIR omdat het een middel is om in de samenleving/economie bewegingen te versterken
die de noodzaak voor aanvullend beleid verminderen (dit is vooral zo bij ‘katalytische SBIR’)
en/of omdat ze hoogwaardigere inkoop kunnen realiseren. Een deel van de maatschappelijke
meerwaarde is vervolgens ook dat innovatie en competitiviteit mogelijk versterkt worden.
Dit laatste is een EZ-doelstelling. Vanuit die optiek ligt het voor de hand dat SBIR wordt
georganiseerd op basis van co-financiering (een deel EZ, een deel andere overheid). Bij het
voor SBIR aanwenden van het geld uit het IPC/SBIR amendement is er al met deze opzet
gewerkt, o.a. in combinatie met gemeenten (zie paragraaf 3.1). Deze ervaring draagt bij
aan de bekendheid van SBIR bij andere overheden, en zou zo een impuls kunnen geven aan
het gebruik ervan. Tegelijkertijd kan het wel een precedent scheppen, en verwachten potentiële andere SBIR-opdrachtgevers nu ook dat SBIR een deel van de kosten voor haar
rekening neemt.
C9

Wat kunnen we leren van het buitenland? Verschilt de Nederlandse SBIR-methodiek
van de werkwijze in de VS en het VK en speelt bij de kans op daadwerkelijke marktintroductie een rol dat in die landen venture capitalists bij de projectselectie aan tafel
zitten?

Andere landen kennen ook SBIR-achtige programma’s die langs meerdere dimensies van
elkaar kunnen verschillen (VS, VK, Taiwan, Zuid-Korea, Brazilië). Daarnaast hebben de
meeste ontwikkelde landen behalve SBIR ook andere innovatie-instrumenten die raakvlakken met SBIR hebben. Zelfs binnen één land bestaan verschillende SBIR-varianten. Dat geldt
ook voor Nederland. In de internationale vergelijking (uitgevoerd door het CPB) is vooral
gekeken naar bedrijfsvarianten. Voor Nederland betreft dat dus de RVO-SBIR.
De meeste SBIR-instrumenten hebben tot doel om de rol van het MKB te versterken en
innovatie te vergroten. De VS en het VK zijn uniek in hun doel om discriminatie te verminderen door bedrijven van etnische minderheden of vrouwen te financieren. In Zuid-Korea en
Brazilië heeft men daarnaast tot doel om academici te betrekken bij kleine bedrijven.
Deze beknopte internationale analyse maakt duidelijk dat de Nederlandse SBIR op enkele
punten afwijkt van wat in het buitenland gangbaar is. Nederland:




Staat toe dat buitenlandse bedrijven meedoen aan SBIR.
Stelt geen grens aan de grootte van deelnemende bedrijven.
Oormerkt geen overheidsbudget voor SBIR.

De analyse levert geen inzicht op in de impact van eventuele deelname van verstrekkers van
durfkapitaal bij de projectselectie dus daar kunnen we gen uitspraak over doen.

7.2 Aanbevelingen
Op basis van het evaluatieonderzoek komen we tot een aantal aanbevelingen over SBIR.
1. Vergroot de impact van SBIR door meer departementen (en andere overheden) te
stimuleren dit instrument te gebruiken en daarmee ook maatschappelijke vragen te
stellen die het ontwikkelen van innovatieve oplossingen breder maakt dan tastbare
innovaties door kleine (technische) ingenieurs- en ontwerpbureaus en kleine industrie. SBIR is immers ontwikkeld om met innovaties maatschappelijke doeleinden op
thema’s duurzaamheid, veiligheid en bereikbaarheid na te streven.

118

Dialogic innovatie ● interactie

2. Handhaaf de huidige doelstellingen van de SBIR en voorkom verdere formalisering,
want het ontwikkelen van innovatieve oplossingen en innovatiegerichte aanbestedingen zijn gebaat bij enige vrijheid.
3. SBIR is voor andere departementen een extra instrument in de gereedschapskist
met innovatie-instrumenten. De huidige opzet (van de RVO-SBIR) is echter nogal
geïnspireerd op de EZ-doelgroep (bedrijven), terwijl het voor een SBIR die maatschappelijke vraagstukken centraal stelt relevant kan zijn om ook kennisinstellingen
in de competitie te laten participeren.
4. Het innovatiegericht inkoopinstrument Innovatiepartnerschap toont sterke overlap
met de niet-katalytische SBIR. Wijs opdrachtgevers daarom ook op de mogelijkheden van het Innovatiepartnerschap en welke voor- en nadelen dit instrument heeft
ten opzichte van de niet-katalytische SBIR.
5. Handhaaf in de SBIR-oproepen het competitieve element en het centraal stellen van
een specifiek vraagstuk om bedrijven en kennisinstellingen te verleiden creatief te
worden. Juist doordat fase 1 en 2 (nog) geen echte inkoop zijn durven opdrachtnemers out of the box te denken; er wordt zelden aangegeven dat innovatie beknot
wordt doordat de opdrachtgever risicomijdend is.
6. Verbeter de transparantie van de procedure door inschrijvers beter te informeren
over het gebruik van de beoordelingscriteria.
7. Handhaaf de (goede) nazorg van bedrijven die afvallen in de SBIR-procedure. Een
goede onderbouwing van de beslissing hen geen SBIR te geven helpt hen het plan
(en dus innovatie) aan te scherpen en maakt kans op succes bij andere kapitaalverstrekkers groter.
8. Ga met (potentiële) opdrachtgevers en uitvoeringsorganisaties RVO en NWO systematisch na welke mogelijkheden er binnen het wettelijk kader bestaan om bedrijven
en startups te ondersteunen in fase 3. Daarnaast adviseren wij een intensievere
betrokkenheid van opdrachtgevers bij de eerste twee fasen van SBIR Zet dus meer
gemeenschappelijke momenten op om kennisdeling en markcreatie aan te jagen of
oplossingen te combineren. Opdrachtgevers kunnen zo bij (katalytische) SBIRs actiever de vinger aan de pols houden en waarborgen dat oplossingen tot wasdom
komen, c.q. kennis vloeit en marktkansen ontstaan, o.a. proberen te voorzien in
ondersteuning bij netwerken, regelgeving, infrastructuur.
9. Investeer in een betere infrastructuur voor SBIR (digitaal platform, kennisuitwisseling, samenwerken met andere overheden) om het gebruik te bevorderen. Ga na of
het toch mogelijk is een SBIR-budget vast te stellen dat EZ kan inzetten om SBIRprojecten in de breedte te co-financieren. Dit budget moet als een hefboom werken
zodat andere opdrachtgevers over de drempel komen om zelf een substantieel deel
van het SBIR-project te financieren.
10. Maak het meten van de impact van SBIR beter mogelijk door de kwaliteit van de
administratieve data te verbeteren en betrek en overweeg daarbij welke gegevens,
experimentele en controlegroepen en afspraken met uiteenlopende partijen (CBS,
NWO, RVO) nodig zijn. Doe dat in samenhang met het verbeteren van de SBIR infrastructuur. Let op dat administratieve lasten voor inschrijvers/aanvragers zo
beperkt mogelijk blijven.

Dialogic innovatie ● interactie

119

Bijlage 1. Interviewpartners
Dhr. E. Berendsen, Rijkswaterstaat
Dhr. S. Blok, Technische Universiteit Eindhoven
Dhr. R. Broekhuizen, RVO
Dhr. S. de Bruin, Ministerie van Defensie
Mevr. C. Dekker, RVO
Dhr. Denys, Ministerie van Economische Zaken
Dhr. R. van Haaften, RVO
Dhr. B. Lussenburg, Ministerie van Veiligheid en Justitie
Dhr. R. van der Mei, Vrije Universiteit
Dhr. J. Monnerau, RVO
Mevr. J. Op de Hoek, provincie Overijsse/Novel-T
Mevr. M. van Putten, Ministerie van Economische Zaken
Dhr. P. van Schothorst – VSTEP
Dhr. O. Schuring, Ministerie van Veiligheid en Justitie
Dhr. W. Segeth, NWO
Mevr. K. Steinbusch, Delft Advanced Biorenewables/TUD
Mevr. J. Swaak, provincie Overijssel/ Novel-T
Dhr. J. van Uum, NSO
Dhr. F. Verhoeven, Boerenverstand Consultancy
Dhr. P. Weegels, Sonneveld Group B.V.
Dhr. P.J. van Wier, Civity
Mevr. M. Wijngaard, Ministerie van Economische Zaken

Dialogic innovatie ● interactie

121

Bijlage 2. Toelichting online enquête
Achtergrondkenmerken respondenten
Aantal medewerkers organisatie:
RVO

NWO

0-10

97

33

11-50

42

5

50-250

22

1

>250

20

7

Sector:
RVO

NWO

Landbouw, bosbouw en visserij

36

1

Winning van delfstoffen

0

0

Industrie

45

10

Productie en distributie van en handel in elektriciteit, aardgas, stoom en
gekoelde lucht
Bouwnijverheid

3

0

4

1

Groot- en detailhandel; reparatie van auto’s

2

1

Vervoer en opslag

4

0

Informatie en communicatie

13

6

Advisering, onderzoek en overige specialistische zakelijke dienstverlening
Verhuur van roerende goederen en overige zakelijke dienstverlening

38

5

1

0

Gezondheids- en welzijnszorg

6

15

Cultuur, sport en recreatie

3

0

Overige dienstverlening

19

1

Weet ik niet

7

3

Type organisatie
NWO
Kennisinstelling

159

Onderneming

31

Beide

15

Wetenschappelijk domein:
NWO
Natuurwetenschappen en techniek

97

Levenswetenschappen, geneeskunde en gezondheidszorg

49

Geesteswetenschappen

0

Dialogic innovatie ● interactie

123

Recht en bestuur

0

Gedragswetenschappen en onderwijskunde

5

Sociale wetenschappen

8

Economie en bedrijfskunde

3

Interdisciplinaire wetenschappen

12

Jaar van oprichting:
RVO

NWO

<1950

15

2

1950-2000

60

4

2001-2010

60

4

2011-2017

24

32

Meerdere voorstellen ingediend:
RVO

NWO

Ja

48

53

Nee

115

90

Onbekend

18

62

Honorering:

Toegewezen fase 1
Afgewezen fase 1
Alleen voorstel ingediend fase 2*
Toegewezen 2
Afgewezen fase 2
Toegewezen fase 1, maar geen voorstel ingediend fase 2**

RVO
92
89
0
54
33
5

STW
117
77
11
51
29
48

Totale respons
181
* Redenen hiervoor: Het haalbaarheidsonderzoek was gefinancierd door middel van een ander innovatie-instrument, het haalbaarheidsonderzoek was gefinancierd met eigen middelen
of het haalbaarheidsonderzoek is door een andere organisatie aangevraagd.
** Redenen hiervoor: nog bezig met fase 1 (vooral NWO), aanvraag indienen kost teveel
tijd/capaciteit, uit het haalbaarheidsonderzoek bleek dat verdere ontwikkeling niet reëel was,
geen extra financiering nodig.

124

Dialogic innovatie ● interactie

Bijlage 3. Econometrische analyse
Inleiding
In deze bijlage evalueren we deelname aan RVO-SBIR en NWO-SBIR op een econometrische
manier. We gebruiken twee econometrische methodes, Difference-in-Difference (DD) en Regression Discontinuity Design (RDD), die we hieronder kort zullen introduceren, en in de
formale beschijving van de methodes (zie verderop) op een meer gedetailleerde manier specificeren. Daarnaast geven we ook een volledig overzicht van de resultaten van de DDanalyse.
Onze twee methodes gebruiken twee verschillende controlegroepen. De DD methode gebruikt een grote controlegroep, die voornamelijk bestaat uit bedrijven die nooit een aanvraag
voor een RVO-SBIR of NWO-SBIR indienden. De RDD methode (die in ons geval alleen voor
RVO-SBIR toepasbaar is) vergelijkt aanvragers die een project gehonoreerd zagen met aanvragers die afgewezen werden. Dit levert een kleinere controlegroep op, maar omdat het in
beide gevallen aanvragers betreft is deze controlegroep wellicht beter vergelijkbaar met de
(gehonoreerde) gebruikers. Beide methodes bieden daarom naar verwachting complementaire inzichten.
De analyse wordt bemoeilijkt door een gebrek aan data. Aan de ene kant is het aantal bedrijven dat gebruik maakt van RVO-SBIR en/of NWO-SBIR klein, waardoor de schattingen
van de effecten van deze beleidsinstrumenten gebaseerd zijn op een relatief klein aantal
waarnemingen. Dit komt de betrouwbaarheid van de schattingen niet ten goede. Daarnaast
is de kwaliteit van de data niet altijd optimaal. Er ontbreken bijvoorbeeld voor een aantal
SBIR calls score variabelen of zelfs informatie over welke projecten gehonoreerd zijn. Ook
zijn er inconsistenties in de data, bijvoorbeeld wanneer er een aanvraag gehonoreerd wordt
met een lagere score dan een andere aanvraag die afgewezen wordt. Ook in de koppeling
met de data die bij het CBS te vinden zijn gaan veel observaties verloren.
Methodes
In beide methodes wordt een regressie-model geschat waarin “gebruikers” van het beleidsinstrument vergeleken worden met een controlegroep en waarin de variabele waarvoor het
effect gemeten wordt de afhankelijke variabele. Verderop worden de beide modellen formeel
gespecificeerd. Hier bespreken we slechts de intuïtie achter de modellen.
De DD methode neemt het verschil van de afhankelijke variabele tussen twee periodes als
centrale indicator. De nulhypothese is hier dat dit verschil niet verschilt tussen de controlegroep en de groep van bedrijven die het beleidsinstrument gebruiken. Voor de laatste groep
(de gebruikers) heeft het verschil betrekking op de periode van gebruik ten opzichte van de
periode vóór het gebruik. Omdat het regressiemodel controleert voor verschillen tussen bedrijven die al bestaan vóór het beleidsinstrument geïntroduceerd werd, kan een verwerping
van de nulhypothese gezien worden als een indicatie van een effect van het beleidsinstrument.

Dialogic innovatie ● interactie

125

5.0
4.5

effect
4.0

vooraf
bestaand
verschil

3.5
3.0

gebruiker
2.5
2.0
1.5

verschil
voor nietgebruikers

vooraf
bestaand
verschil

1.0

niet-gebruiker

0.5
0.0
0

1

2

3

tijd

Figuur 74. Voorbeeld voor de DD methode.

Figuur 74 geeft een gestileerd voorbeeld van de DD methode. We hebben twee bedrijven,
een gebruiker en een niet-gebruiker. Tussen deze twee bedrijven bestaat vooraf een verschil,
gemeten voor periode 1 op de verticale as. In de tweede periode is het verschil tussen beide
bedrijven groter. Dit grotere verschil kunnen we opdelen in drie stukken: het vooraf bestaande verschil, het verschil tussen beide periodes dat de niet-gebruiker realiseert, en – als
residu – het gemeten effect. De figuur maakt duidelijk dat het op die manier gemeten effect
een verschil van een verschil is.
Strikt genomen vereist de DD methode dat het gebruik van het beleidsinstrument volkomen
onafhankelijk is van de karakteristieken van de gebruikers (dat wil zeggen exogeen is). Hieraan is in de praktijk zelden voldaan, en ook in ons geval kan niet uitgesloten worden dat er
niet geobserveerde karakteristieken zijn die de prestaties van gebruikers beïnvloeden, en
zodoende de regressie resultaten in het DD model vertekenen.
De RDD methode kijkt alleen naar bedrijven die een aanvraag voor de beleidsmaatregel
hebben ingediend. Deze methode kan alleen toegepast worden indien deze aanvragen door
middel van een score beoordeeld worden, en deze score bepaalt of de aanvraag gehonoreerd
wordt. In ons geval kan deze methode alleen worden toegepast op de RVO-SBIR. RDD veronderstelt dat er een relatie tussen de afhankelijke variabele (omzet, R&D) en de score in
de beoordelingsprocedure. Deze score wordt daarom meegenomen als verklarende variabele
in het regressiemodel. Omdat de honorering van de SBIR-aanvraag plaatsvindt als de score
boven een vooraf bepaalde minimale waarde ligt, kan men verwachten dat de relatie tussen
score en afhankelijke variabele vlak ná de minimale waarde een discontinuïteit vertoont.
Deze discontinuïteit is het effect van het gebruik van de maatregel (SBIR).

126

Dialogic innovatie ● interactie

14
12
10
8
6
4
2
0
-15

-10

-5

0

5

10

15

score
Figuur 75. Voorbeeld van de RDD methode

Figuur 75 geeft een voorbeeld van de RDD methode. Op de horizontale as wordt de score in
de evaluatie van de projectaanvragen weer gegeven. De lijn in de figuur geeft een relatie
tussen bedrijfsprestaties (bijv. omzet of R&D) en de score. Bedrijven met hogere scores
hebben een hogere prestatie op de verticale as (dit is een veronderstelling van de methode).
Projecten met een positieve score worden gehonoreerd, projecten met een negatieve score
niet. De RDD methode schat de relatie tussen score en prestatie in de buurt van deze threshold waarde (0). Indien deze relatie continue is, zoals de gestippelde lijn weergeeft, is er
geen effect van het beleidsinstrument. Indien er een discontinue (positieve) sprong is voor
de bedrijven die een project gehonoreerd zien (de doorlopende lijn), meten we een effect.
Resultaten
De complete schattingsresultaten met de DD methode voor de effecten van SBIR (fase 1 en
2, afzonderlijk) op R&D uren en omzet zijn te vinden in Tabel 16. De tabel documenteert
alleen de resultaten voor de parameters die de effecten van SBIR meten. In tegenstelling tot
de tabellen in paragraaf 5.2.1 worden hier ook de niet-significante effecten getoond.
Tabel 16. Schattingsresultaten DD, RVO-SBIR fase 1 en 2.

SBIR07_07
SBIR07_08
SBIR07_09
SBIR07_10
SBIR07_11
SBIR07_12
SBIR07_13
SBIR07_14

Ln(R&D) – fase 1
Coef.
pwaarde

Ln(omzet) – fase 1
Coef.
pwaarde

Ln(R&D) – fase 2
Coef.
pwaarde

Ln(omzet) – fase 2
Coef.
pwaarde

-0.244
-0.260
-0.072
-0.082
1.208
-0.911
0.013
-0.462

0.369
-0.281
-0.006
0.062
-1.077
0.589
-0.008
0.320

-0.404
0.159
-0.416
0.242

0.549
0.783
0.227
0.588

-0.585
-0.564
-0.068

0.296
0.209
0.924

0.233
-0.891
0.125
-0.259
-1.173
0.752
0.033
0.474

0.674
0.407
0.761
0.780
0.291
0.096
0.970
0.245

Dialogic innovatie ● interactie

0.410
0.333
0.972
0.787
0.042
0.153
0.979
0.370

0.634
0.081
0.679
0.468
0.304
0.218
0.937
0.435

127

SBIR07_15
SBIR08_08
SBIR08_09
SBIR08_10
SBIR08_11
SBIR08_12
SBIR08_13
SBIR08_14
SBIR08_15
SBIR09_09
SBIR09_10
SBIR09_11
SBIR09_12
SBIR09_13
SBIR09_14
SBIR09_15
SBIR10_10
SBIR10_11
SBIR10_12
SBIR10_13
SBIR10_14
SBIR10_15
SBIR11_11
SBIR11_12
SBIR11_13
SBIR11_14
SBIR11_15
SBIR12_12
SBIR12_13
SBIR12_14
SBIR12_15
SBIR13_13
SBIR13_14
SBIR13_15
SBIR14_14
SBIR14_15
SBIR15_15

-0.183
-0.077
-0.005
-0.507
0.288
0.169
-0.549
-0.170
0.095
-0.118
-0.595
0.363
0.069
-0.418
-0.378
-0.257
-0.490
0.734
0.324
-0.394
-0.256
-0.364
0.791
0.479
-0.076
-0.690
0.444
0.260
0.089
0.198
-0.097
0.053
0.285
0.153
0.250
-0.328

0.514
0.723
0.988
0.475
0.632
0.622
0.167
0.913
0.632
0.658
0.349
0.450
0.829
0.213
0.779
0.283
0.441
0.109
0.300
0.223
0.849
0.535
0.084
0.126
0.804
0.609
0.311
0.407
0.755
0.876
0.748
0.847
0.833
0.564
0.853
0.797

-0.547
-0.053
-0.203
0.099
0.314
0.101
0.150
-0.406
-0.234
-0.186
0.511
-0.017
0.161
0.069
-0.448
0.019
0.213
0.268
0.180
0.228
-0.285
0.188
0.191
0.279
0.029
-0.071
0.033
0.227
0.115
-0.327
0.207
-0.089
-0.281
0.110
-0.961
-0.665

0.042
0.751
0.353
0.812
0.446
0.743
0.656
0.649
0.129
0.382
0.220
0.966
0.602
0.820
0.616
0.932
0.610
0.483
0.530
0.419
0.749
0.639
0.617
0.339
0.915
0.936
0.932
0.421
0.653
0.714
0.457
0.722
0.753
0.641
0.281
0.456

0.170
0.131
-0.319
0.050
-1.555
0.507
-0.287
0.461

0.913
0.785
0.354
0.906
0.191
0.408
0.523
0.517

0.405
-0.513
-0.266
-0.672
0.992
0.420
0.172
0.091

0.649
0.274
0.351
0.044
0.238
0.491
0.684
0.861

0.378
0.351
-0.645
0.087
-0.369
-0.365
0.055
-0.088
-1.001
0.677
-0.009
-0.393
-0.113
-0.250
0.635
0.169
-0.106
-0.076
0.039
0.322
0.118
0.301
0.195
0.091
0.829
0.040
0.732
0.129

0.272
0.405
0.588
0.876
0.373
0.533
0.972
0.819
0.400
0.227
0.983
0.476
0.942
0.781
0.257
0.674
0.840
0.961
0.941
0.437
0.808
0.823
0.627
0.844
0.594
0.926
0.638
0.924

-0.097
-0.297
1.587
0.157
0.089
-0.331
-0.041
-0.054
0.899
0.437
0.214
-0.138
0.120
0.606
0.332
0.236
-0.122
0.334
-0.039
0.205
0.120
0.079
0.231
-0.375
0.124
0.140
-0.555
-0.260

0.705
0.358
0.059
0.797
0.834
0.463
0.963
0.875
0.207
0.435
0.575
0.751
0.893
0.342
0.554
0.536
0.772
0.708
0.944
0.591
0.766
0.930
0.544
0.352
0.889
0.705
0.534
0.771

Adj. R2
n
controls

0.350
0.766
0.349
0.766
130,381
226,200
130,381
226,200
Tijd – generaties –
Tijd – generaties –
Tijd – generaties –
Tijd – generaties –
ln(werkn) - sectors
ln(werkn) - sectors
ln(werkn) - sectors
ln(werkn) - sectors
Vetgedrukte en onderstreepte waardes zijn significant met p-waarde < 0.1 of beter.

Tabel 17 bevat de DD resultaten voor deelname aan STW projecten (fase 2). In tegenstelling
tot de tabellen in paragraaf 5.2.2 worden hier ook de niet-significante effecten getoond.

128

Dialogic innovatie ● interactie

Tabel 17. Schattingsresultaten DD, NWO-SBIR fase 2.
Ln(R&D)
Coef.
NWO07_07
NWO07_08
NWO07_09
NWO07_10
NWO07_11
NWO07_12
NWO07_13
NWO07_14
NWO07_15
NWO08_08
NWO08_09
NWO08_10
NWO08_11
NWO08_12
NWO08_13
NWO08_14
NWO08_15
NWO09_09
NWO09_10
NWO09_11
NWO09_12
NWO09_13
NWO09_14
NWO09_15
NWO10_10
NWO10_11
NWO10_12
NWO10_13
NWO10_14
NWO10_15
NWO11_11
NWO11_12
NWO11_13
NWO11_14
NWO11_15
NWO12_12
NWO12_13
NWO12_14
NWO12_15
NWO13_13
NWO13_14
NWO13_15
NWO14_14
NWO14_15
NWO15_15

p-waarde

-0.436
-0.137
-0.397
0.206

0.399
0.786
0.226
0.639

-0.723
-0.397
0.127
-0.150
-0.356
0.014
-2.039
0.370
-0.119
0.656
-0.170
0.288
0.315
-1.129
-0.050
-0.202
-0.170
-0.115
-0.235
-1.898
0.558
0.092
-0.198
-0.283
-0.768
0.377
0.308
0.090
-0.245
0.076
0.495
0.314
0.133
0.274
0.146
0.660
0.065
0.563
-0.526

Ln(omzet)
Coef.

p-waarde

0.170
0.356
0.851

0.493
-0.358
0.001
-0.017
-1.001
1.082
0.183
0.849

0.233
0.478
0.998
0.963
0.371
0.039
0.651
0.147

0.702
0.262
0.972
0.072
0.525
0.782
0.332
0.913
0.364
0.446
0.320
0.924
0.609
0.754
0.941
0.515
0.021
0.252
0.803
0.605
0.856
0.267
0.410
0.402
0.851
0.875
0.847
0.192
0.469
0.921
0.442
0.709
0.671
0.848
0.717
0.669

-0.552
-0.106
-0.429
1.163
0.475
0.321
0.466
-0.406
0.009
-0.055
1.758
0.190
0.238
0.044
-0.447
0.047
1.069
0.695
0.375
0.236
-0.286
-0.640
0.464
0.364
0.252
-0.072
-0.074
0.298
0.494
-0.328
0.219
-0.270
-0.282
0.055
-0.962
-1.356

0.174
0.700
0.190
0.151
0.364
0.427
0.345
0.649
0.970
0.864
0.030
0.716
0.556
0.916
0.616
0.886
0.113
0.151
0.284
0.560
0.749
0.206
0.306
0.298
0.519
0.935
0.850
0.395
0.180
0.714
0.520
0.433
0.752
0.857
0.281
0.104

Adj. R2
0.350
0.766
n
130,375
226,209
controls
Tijd – generaties – ln(werkn) - sectors Tijd – generaties – ln(werkn) - sectors
Vetgedrukte en onderstreepte waardes zijn significant met p-waarde < 0.1 of beter.

Dialogic innovatie ● interactie

129

Formele beschrijving van de methodes
A1. Difference-in-Difference (DD)
DD wordt vaak geïmplementeerd in een situatie met waarnemingen voor twee periodes (zonder en met de te toetsen maatregel). In dat geval wordt de methode geïmplementeerd door
een regressie met de volgende specificatie:
=

+

+

+∑

+

+

.

(1)

Hierin is Y de afhankelijke variabele waarvoor we het effect willen meten, en
een reeks
controlevariabelen. D1 is een dummy-variabele die 1 is voor periode 1 en 0 voor periode 0.
Periode 0 is de periode waarin het beleidsinstrument niet bestaat, en geen van de bedrijven
dus gebruik maakt van deze maatregel. B is een dummy variabele die 1 is voor bedrijven
die (in periode 1) gebruik maken van het beleidsinstrument. Bedrijven die in geen van beide
periodes gebruik maken van het instrument zijn de controlegroep. De te schatten parameter
b0 meet de gemiddelde uitkomst (Y) voor de controlegroep in periode 0. b0 + b1 is de gemiddelde uitkomst voor de controlegroep in periode 1. b2 is het verschil in uitkomst tussen
de controlegroep en gebruikers van het instrument in periode 0. Dit verschil bestaat al vóór
invoering van het instrument, en is dus geen onderdeel van het effect van de maatregel. b0
+ b2 is de gemiddelde uitkomst voor de gebruikers in periode 0. b0 + b1 + b2 + b3 is de
gemiddelde uitkomst voor gebruikers in periode 1. Het verschil in uitkomst voor gebruikers
tussen periode 0 en periode 1 is b1 + b3, en daarvan is b1 identiek aan het verschil voor de
controlegroep, en b3 het effect van het beleidsinstrument.
In ons geval zijn er data voor meer dan twee periodes beschikbaar. Daarom implementeren
we een uitgebreide DD met meerdere periodes na invoering van het instrument. Er zijn twee
mogelijke manieren waarop het 2-perioden DD model (vergelijking 1) uitgebreid kan worden
naar meerdere periodes, corresponderend met de volgende te schatten vergelijkingen:
=∑

+∑

+∑

∑

+∑

+

.

(2)

GT is een dummy variabele die 1 is voor een bedrijf dat in periode T de regeling begint te
gebruiken, waarbij T = 0 in de periode vóór de invoering van het instrument. DT is een
dummy variabele voor de tijdperiode T. git is een dummy variabele die aangeeft of bedrijf i
in periode t het instrument gebruikt. De subscripten i en t geven respectievelijk een bedrijf
en een tijdsperiode aan.71
De parameters  en worden geschat. De  parameters corrigeren voor verschillen tussen gebruikers en niet-gebruikers die al vóór de invoering van het beleidsinstrument
bestonden, voor zover die niet in de X variabelen tot uitdrukking kwamen. We maken hierbij
een onderscheid tussen verschillende groepen ondernemingen: de niet-gebruikers (die op
alle G variabelen steeds nul scoren), en, voor de gebruikers, een onderscheid tussen vroege
adopters en latere adopters (de generaties van gebruikers, G). We veronderstellen dus dat
ondernemingen die direct na de invoering het instrument beginnen te gebruiken (mogelijk)
verschillen van ondernemingen die pas later beginnen te gebruiken.
De  parameters meten het effect van het beleidsinstrument (vergelijkbaar met parameter
b3 in de specificatie met twee periodes). In plaats van één enkel effect van het instrument
hebben we voor iedere combinatie van generatie (G) en tijdsperiode een apart effect. Bijvoorbeeld, de parameter 0812 meet het effect van het instrument in 2012 op ondernemingen

t onduidelijkheid. EZ geeft er de voorkeur aan om de bekende afkorting te blijven ge

130

Dialogic innovatie ● interactie

uit de 2008 generatie. Een soortgelijke parameter (effect) wordt geschat voor iedere mogelijke combinatie van jaar en generatie.
In de effecten van de beleidsmaatregel spelen vertragingen in de tijd een rol. Effecten, bijvoorbeeld in termen van omzet of door het bedrijf uitegvoerde R&D vinden mogelijk pas
(geruime) tijd na het gebruik van de beleidsmaatregel plaats. Een volkomen rationeel handelend bedrijf zal een inschatting maken van de verwachte effecten, de tijdvertraging
waarmee die optreden, en het voordeel uit de beleidsmaatregel dan verrekenen met de kosten die voor de effecten uitgaan. Indien de verwachtingen (ongeveer) uitkomen, zal het
gebruik van het instrument in het heden een invloed hebben op andere variabelen (zoals
R&D en omzet) in de toekomst. Omdat het innovatieproces omgeven is door sterke onzekerheden, is het echter ook goed mogelijk dat ondernemingen een andere afweging maken,
waarin de tijdsvertraging tussen kosten en baten minder strikt gehanteerd wordt. De tijdsvertraging tussen het gebruik van het instrument en de effecten op omzet en R&D is daarom
diffuus.
Deze onduidelijkheden in de tijdstructuur van de werking van het effect van de SBIR zijn de
aanleiding voor een specifieke keuze in vergelijking (2), die veronderstelt dat het bedrijf na
het eerste gebruik van de beleidsmaatregel steeds, voor de duur van de periode waarvoor
de vergelijking geschat wordt, een effect ervaart, onafhankelijk van of het bedrijf na de
eerste keer de maatregel opnieuw gebruikt. Een alternatieve specificatie zou kunnen veronderstellen dat het effect op de afhankelijke variabele (bijv. omzet of R&D) optreedt in
dezelfde periode als waarin het bedrijf gebruik maakt van de beleidsmaatregel, maar daarna
nul is. Met deze specificatie is ook geschat, maar deze schattingen leveren geen additionele
inzichten op.
A2. Regression Discontinuity Design (RDD)
Het regression discontinuity model kan als volgt gespecificeerd worden (Howell, 2017):
=

+

+

+

+

Δ +∑

+

(3)

S is de score van het bedrijf in de SBIR beoordelingsprocedure, en  is een dummy variabele
die 1 is als de score van het bedrijf de minimale waarde voor honorering overschrijdt, binnen
een bepaalde bandbreedte van die minimale waarde ligt, en als t >= het jaar van toekenning
is. In alle andere gevallen is  gelijk aan 0.  is dus het discontinuïteits-effect dat meet of
het effect van SBIR positief is. Indien de parameter d4 positief en significant is, kan geconcludeerd worden dat dit effect bestaat. Het discontinuïteits-effect komt bovenop een
polynoom van de score variabele S. We schatten een lineaire functie van S, een kwadratische
functie, en een derdegraadsfunctie. X is een set van controle variabelen, waaronder tijds
dummies, sector dummies, en dummies voor de SBIR call.
In ons geval worden in het RDD model de verschillende calls van RVO-SBIR fase 1 gepooled.
Iedere call hanteert echter een verschillend score systeem, met bijvoorbeeld een eigen
schaal. De scores zijn daarom niet vergelijkbaar tussen de calls. We volgen daarom Howell
(2017) en hercoderen de score variabele. Het gehoneerde project met de laagste score krijgt
een score 1, het gehonoreerde project met de volgende score krijgt een 2, etc. het nietgehonoreerde projecten met de hoogste score krijgt score -1, etc. Daarmee ligt de threshold
waarde voor honorering op 0.

Dialogic innovatie ● interactie

131

Contact:
Dialogic
Hooghiemstraplein 33-36
3514 AX Utrecht
Tel. +31 (0)30 215 05 80
Fax +31 (0)30 215 05 95
www.dialogic.nl