NEDERLANDSE REACTIE OP HET GROENBOEK OVER COLLECTIEF
VERHAAL VOOR CONSUMENTEN

1. INTRODUCTIE

Op 27 november 2008 heeft de Commissie van de Europese Gemeenschappen (hierna:
Commissie) het Groenboek over Collectief verhaal voor consumenten gepubliceerd (COM
(2008) 794). Het Groenboek is een vervolg op twee studies die de Commissie heeft laten
uitvoeren. De Commissie heeft eenieder uitgenodigd te reageren. Dit document bevat de
reactie van het Nederlandse kabinet (hierna kort gezegd: Nederland). Na een korte weergave
van de uitgangspunten van de Commissie voor het Groenboek en een aantal algemene
opmerkingen volgt het Nederlandse standpunt over het in het Groenboek besproken
onderwerp.

1.1 Inleiding

Nederland heeft met belangstelling kennisgenomen van het voornemen van de Commissie om
de mogelijkheden voor consumenten om hun rechten in het buitenland te kunnen halen te
verbeteren. Inbreuken op het consumentenrecht met een collectief karakter kunnen de markt
ontregelen doordat zij de consument verhinderen een geïnformeerde en efficiënte keuze te
maken. Dit schaadt het consumentenvertrouwen. Het uitgangspunt voor Nederland is daarom
het verhogen van het consumentenvertrouwen en het bereiken van adequate genoegdoening
voor consumenten.

In reactie op het Groenboek is Nederland van mening dat de Commissie zich in de komende
periode zou moeten richten op een aantal speerpunten. Op dit moment bestaan in veel
lidstaten uiteenlopende initiatieven en maatregelen op het gebied van collectief verhaal. Die
bestaan echter nog niet lang. De EU en de lidstaten kunnen veel leren van ervaringen met
deze uiteenlopende nationale initiatieven.
Nederland ziet een belangrijke en actieve rol voor de Commissie op het gebied van
collectieve afdoening in de komende jaren. Nederland nodigt de Commissie uit de
randvoorwaarden te scheppen waarbinnen de nationale initiatieven goed tot hun recht kunnen
komen. De voorstellen genoemd in optie 2 van het Groenboek (pagina 11 van deze reactie)
nodigen uit tot initiatieven op het gebied van internationaal privaatrecht, samenwerking,
1

informatievoorziening, verhogen van het consumentenbewustzijn en het openstellen van
procedures voor buitenlandse benadeelden. Deze kunnen bijdragen aan het vinden van een
evenwicht tussen een adequate genoegdoening voor de benadeelden en het voorkomen van
een claimcultuur.

1.2 Effectiviteit

Nederland is het met de Commissie eens dat consumenten een belangrijke positie innemen
binnen de interne markt. De Commissie geeft als doelstelling aan dat het
consumentenvertrouwen toeneemt naarmate consumenten weten dat bij problemen hun
rechten kunnen worden afgedwongen en dat zij een passende schadeloosstelling krijgen.
Nederland vraagt zich daarbij wel af in hoeverre consumenten daadwerkelijk met meer
vertrouwen over de grens gaan winkelen, als het voor hen makkelijker wordt
schadevergoeding te krijgen voor ondeugdelijke aankopen via collectieve
verhaalsmogelijkheden. Heeft de Commissie concrete aanwijzingen dat het gebrek aan
mogelijkheden voor collectief verhaal het grensoverschrijdend consumeren beperkt? Wellicht
zijn er andere factoren die bepalend zijn of consumenten over de grens consumeren, zoals
verschillen in het materiële consumentenrecht van de lidstaten, taal, cultuur en de fysieke
afstand tot de leverancier.

Terecht besteedt de Commissie ook aandacht aan vormen van alternatieve
geschillenbeslechting in haar Groenboek. Alternatieven om genoegdoening buiten de rechter
om te verkrijgen kunnen eenvoudiger en voordeliger voor partijen en minder belastend voor
het rechterlijk apparaat zijn. Het is van belang dat onnodige juridisering en een claimcultuur
op dit terrein worden vermeden.

Ten slotte rekent Nederland erop dat de Commissie in de vervolgfase duidelijkheid geeft over
de rechtsbasis van haar voorstellen. Aan de hand daarvan zal zij kunnen beoordelen of de
Europese Gemeenschap bevoegd is, of de voorstellen aan het subsidiariteitsvereiste voldoen
en of de voorgestelde maatregelen in het gekozen raamwerk passen.

2

1.3 Integrale versus sectorale aanpak

Nederland is voorstander van een horizontale aanpak van vragen van burgerlijk procesrecht,
waaronder de vraag naar collectieve verhaalsmogelijkheden. De Commissie presenteert in het
Groenboek voorstellen voor collectieve afdoening van consumentengeschillen. Een eerder
Witboek over mededingingszaken bevatte eigen voorstellen voor collectieve afdoening van
mededingingsvorderingen (COM (2008) 165 def.). Die keuze voor een sectorspecifieke
aanpak van problemen bij het daadwerkelijk verschaffen van genoegdoening aan burgers le idt
tot versnippering en gaat ten koste van de interne samenhang van de nationale systemen van
burgerlijk procesrecht die ingebed zijn in de nationale rechtscultuur.

Dit is bovenal een praktisch probleem. Rechtsbeoefenaren in de lidstaten zien zich daardoor
in toenemende mate geconfronteerd met ingewikkelde toepassingsvragen. Zo kan in een zaak
waarin sprake is van overtreding van een consumentenbepaling, eveneens sprake zijn van een
schending van het mededingingsrecht. Er kan bijvoorbeeld een oneerlijke handelspraktijk zijn
die tegelijkertijd mededingingsbeperkend is. Een gecombineerde vordering is dan denkbaar
waarin het consumentenrechtaspect één van de aspecten van de zaak is en het
mededingingsaspect een ander. In dat geval is de vraag welke mogelijkheden de benadeelde
heeft: moet hij de oplossing zoeken in een eventueel Europees regime voor collectief verhaal
door consumenten? Of zijn toch de specifieke regels voor mededingingszaken van toepassing,
ook al betreft dit maar één (subsidiair) aspect van de vordering? Hoe meer versnippering, des
te lastiger het wordt voor de rechtspraktijk om de diverse regelingen naast elkaar en in
samenhang met het nationale recht van de lidstaten op een juiste manier toe te passen.

Versnippering kan bovendien een averechts effect hebben op de toegang tot het recht voor
Europese burgers. Met een waaier aan mogelijkheden afgebakend per rechtsgebied voor
gerechtelijke en buitengerechtelijke, individuele en collectieve geschilbeslechting van een
(consumenten)geschil is het voor een gewone burger te ingewikkeld en onmogelijk te
overzien wanneer hij welke vorm van geschilbeslechting kan gebruiken. Die
onoverzichtelijkheid kan een belemmering zijn voor de burger om daadwerkelijk zijn recht te
halen in een concreet geschil. Schadeveroorzakers kunnen ook misbruik maken van specifieke
regels. Nederland zou daarom liever zien dat de voorgestelde maatregelen niet enkel
betrekking hebben op collectief verhaal door consumenten voor overtredingen van het
consumentenrecht, maar ook op andere rechtsgebieden zoals het mededingingsrecht.
3

2 STANDPUNT NEDERLANDS KABINET OVER COLLECTIEF VERHAAL VOOR
CONSUMENTEN

2.1 Ontwikkelen best practices en kwesties van internationaal privaatrecht

Nederland is voorstander van een benadering van collectieve afdoening die lidstaten ruimte
laat voor het ontplooien van nationale initiatieven. Op dit moment bestaan in veel lidstaten
uiteenlopende initiatieven op het gebied van collectieve afdoening van (schade)vorderingen.
Een aantal daarvan is nog niet in werking getreden, andere pas recent. De twee studies die de
Commissie heeft gebruikt voor het opstellen van het Groenboek zijn een belangrijke
informatiebron voor de lidstaten en de Commissie. Zij bevatten een schat aan gegevens over
collectieve afdoening. Tegelijkertijd laten de twee studies zien dat de echte informatie over
veel van de nationale initiatieven er nog niet is. Pas in de praktijk blijkt hoe een bepaald
mechanisme uitpakt, waar de knelpunten zitten en welke positieve of negatieve neveneffecten
er zijn.
Een voordeel van enige terughoudendheid van de Commissie op dit terrein is dat het de kans
biedt de diverse nationale initiatieven tot bloei te laten komen. Er is al veel bekend over
collectieve afdoening maar het ideale mechanisme bestaat niet. Een combinatie van
verschillende prikkels en mechanismen ligt voor de hand. Een averechts effect van vooral
wetgevende initiatieven van de Commissie voor een Europees collectief mechanisme is dat dit
nationale initiatieven kan afremmen. Het is voor lidstaten immers onaantrekkelijk om
tegelijkertijd te moeten inzetten op nationale en Europese mechanismen. Dit betreft zowel de
capaciteit binnen lidstaten als de onwenselijkheid van versnippering van beschikbare
mogelijkheden voor collectieve afdoening.

Nederland ziet voor Europese activiteiten op het gebied van collectieve afdoening een
belangrijke rol voor de Commissie weggelegd. Die rol is drieërlei:
1.

De Commissie kan haar sleutelpositie gebruiken om een grondige monitoring van de

nationale initiatieven op te zetten, zoals ook in optie 2 door de Commissie wordt voorgesteld.
Zij kan een kenniscentrum voor collectieve afdoening van massavorderingen opzetten en
zorgen voor een goede uitwisseling van informatie tussen lidstaten. Zij kan lidstaten helpen
bij het opzetten van eigen initiatieven. Al deze activiteiten stellen de Commissie in staat nu al

4

een actieve rol te spelen en om zelf informatie te vergaren over de praktische werking van de
nationale initiatieven. Op basis hiervan is over enige tijd meer informatie beschikbaar op basis
waarvan Europese initiatieven op dit terrein verder ontwikkeld kunnen worden, mits hiervoor
voldoende rechtsbasis bestaat;
2.

De Commissie kan de nationale systemen zoveel mogelijk faciliteren door

maatregelen op het gebied van de bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van
beslissingen van nationale rechters. Dergelijke maatregelen kunnen bij uitstek op initiatief van
de Commissie worden genomen. In het kader van de Nederlandse Wcam (Wet collectieve
afwikkeling massaschade) hebben juist deze internationaal privaatrechtelijke aspecten vragen
opgeroepen. Nederland kan de Commissie in dit stadium nog geen pasklare oplossingen aan
de hand doen, maar wil wel een aantal vragen hieromtrent opwerpen (zie hierna onder 2.3);
3.

De Commissie kan de verdere gedachtevorming over (Europese) collectieve afdoening

van massavorderingen bevorderen door het organiseren van expert meetings en door specifiek
onderzoek. Dit onderzoek zou zich onder meer kunnen richten op de mogelijkheden om in een
gerechtelijke collectieve afdoening niet uit te gaan van individuele volledige
schadeloosstelling, maar van adequate genoegdoening op basis van categorieën benadeelden
(zie hierna onder 2.4).

Nederland acht van groot belang dat de Commissie haar rol op elk van de drie hier genoemde
punten vervult en niet slechts één daarvan eruit licht. Het gaat om onderling samenhangende
aspecten van collectieve afdoening van massavorderingen en voor een effectieve collectieve
afdoening is een integrale benadering van belang.

2.2 Onwikkelen best practices: de situatie in Nederland
Bij het beoordelen van de verschillende systemen van de lidstaten is van belang te kijken naar
hoe verschillende (reeds bestaande of nieuwe) mechanismen binnen een lidstaat tezamen een
volwaardig systeem voor het krijgen van (collectieve) genoegdoening bieden. Zo is in de
Nederlandse situatie sprake van een samenspel tussen de reeds lang bestaande mogelijkheden
van de Nederlandse collectieve actie en de bundeling van vorderingen en de relatief nieuwe
Wcam. Zie bijlage 1 voor een nadere uiteenzetting over de Nederlandse collectieve actie en
de bundeling van vorderingen.

Uitgangspunt in het Nederlandse systeem voor het afwikkelen van massavorderingen is een
zo groot mogelijk bereik van een zo adequaat mogelijke genoegdoening voor benadeelden.
5

Daarbij is gestreefd naar een evenwicht tussen een adequate genoegdoening in massazaken en
het voorkomen van een claimcultuur. Als de aansprakelijkheid, de individuele schade en de
causaliteit tussen de gedraging van de aansprakelijke persoon en de schade voldoende
vaststaan, betekent dit dat volledige genoegdoening uitgangspunt is. Als óf de
aansprakelijkheid óf de schade niet onomstotelijk is of kan worden vastgesteld of als er
mogelijk meer oorzaken zijn die tot de schade hebben geleid, heeft dit invloed op de vraag
wat een adequate genoegdoening voor de benadeelden is. In die gevallen kunnen de
proceskansen en de meervoudige causaliteit meegewogen worden bij de bepaling van een
adequate genoegdoening van de benadeelden. Dit kan in een schikking tussen partijen tot
uitdrukking komen. In sommige gevallen zal eenvoudigweg niet mogelijk zijn tot een
onomstotelijk bewijs van alle aspecten van een massavordering voor alle benadeelden te
komen. In andere gevallen is het voor alle betrokken partijen efficiënter en aantrekkelijker om
tot een minnelijke oplossing te komen waarin de onduidelijkheid zelf een factor is die wordt
meegewogen, in plaats van op al die aspecten duidelijkheid proberen te verkrijgen. De
Nederlandse Wet collectieve afwikkeling massaschade (Wcam) biedt partijen juist op dit punt
een aantrekkelijke oplossing.

De Nederlandse Wet collectieve afwikkeling massaschade (Wcam)
Sinds 2005 biedt de Wcam de mogelijkheid een schikking over massaclaims tussen de
aangesproken partij en een of meer organisaties die de benadeelden voldoende
vertegenwoordigen, door de rechter verbindend te laten verklaren voor alle benadeelden. De
rechter toetst of de organisaties voldoende representatief zijn voor alle benadeelden en of de
schikking redelijk is. In die procedure bij de rechter worden benadeelden in de gelegenheid
gesteld zich uit te spreken over de schikking. Na verbindendverklaring kan elke benadeelde
aangeven niet aan de schikking gebonden te willen zijn (opt out). De benadeelden die van hun
mogelijkheid tot opt out gebruik maken, zijn vrij om alsnog een individuele procedure tegen
de aangesproken partij te starten.

Sinds de inwerkingtreding van de Nederlandse Wcam zijn inmiddels drie jaar verstreken.
Opgezet als een algemeen beschikbaar mechanisme ter oplossing van één specifiek geval van
letselschade bij productaansprakelijkheid, blijkt dat de Wcam in de praktijk wordt gebruikt op
diverse rechtsgebieden – waaronder het consumentenrecht - en bij de afwikkeling va n
verschillende typen massavorderingen wordt toegepast. Het gaat dus niet alleen om

6

massavorderingen ter vergoeding van schade maar bijvoorbeeld ook om massavorderingen tot
vernietiging van een (standaard)overeenkomst.

Nu deze wet inmiddels heeft bewezen een succesvol instrument te zijn, wil Nederland zich
vooral inzetten voor de verbetering daarvan, zodat nog meer massaclaims met gebruikmaking
van deze wet kunnen worden afgewikkeld. Het systeem van de Wcam is in 2008 geëvalueerd.
Uit de evaluatie is onder andere gebleken dat de wet in een behoefte voorziet, maar dat als de
onderhandelingsbereidheid ontbreekt, aanvullende prikkels nodig zijn.
Dit heeft geleid tot een aantal voorstellen voor aanpassing. De belangrijkste daarvan is de
invoering van de mogelijkheid tot het stellen van prejudiciële vragen aan de Hoge Raad door
de rechter in een individuele of collectieve procedure over een vordering als sprake is van
massaschade. De snellere duidelijkheid over belangrijke (rechts)vragen die hiervan het gevolg
is, kan bijdragen aan de onderhandelings- en schikkingsbereidheid van vooral de
aangesproken partij. Voor nadere toelichting op de evaluatie van de Nederlandse Wcam
verwijst Nederland naar de brief van de Minister van Justitie aan de Tweede Kamer over deze
evaluatie (d.d. 23 oktober 2008).

Met de mechanismen (de bundeling van vorderingen, de collectieve actie van 3:305a BW en
de Wcam) die het Nederlandse burgerlijk procesrecht benadeelden biedt (zie ook bijlage 1),
blijkt Nederland een succesvol mechanisme te hebben voor de afdoening van
massavorderingen. Ook massavorderingen van consumenten kunnen hiermee collectief
worden afgewikkeld. Nederland gaat een discussie over mogelijke andere mechanismen niet
uit de weg, maar ziet vooralsnog niet hoe een gerechtelijke procedure voor collectief verhaal
zo zou kunnen worden ingericht dat dit een effectief en efficiënt instrument zou kunnen zijn
voor de collectieve afwikkeling van massavorderingen.

Strooischadeonderzoek
In de in Nederland bestaande mechanismen voor collectieve afdoening van massavorderingen
was de figuur van de heel kleine schades tot voor kort onderbelicht. De hoogte van een
vordering is een belangrijke parameter voor consumenten om al dan niet maatregelen te
nemen om genoegdoening te krijgen. Een vorm van massaschade is verbrokkelde of
betrekkelijk geringe (massa)schade, de zogenaamde strooischade. Hierbij is de individuele
schade zo gering dat het niet loont deze individueel te verhalen. Dit soort schade doet zich op
allerlei terreinen voor, waaronder het mededingingsrecht en het consumentenrecht.
7

Strooischade wordt om meerdere redenen vaak niet vergoed. Denk daarbij aan gebrek aan
bewijsvoering (bonnetjes niet bewaard) en moeilijk te achterhalen slachtoffers. Toch leidt het
bestaan van strooischade tot een welvaartsverlies bij de afnemers. Het onrechtmatig verkregen
voordeel bij de schade veroorzaker(s) zou daarom weggenomen moeten worden. Hierdoor
worden bedrijven gestimuleerd zich aan de regels te houden en wordt concurrentievervalsing
tegengegaan ten opzicht van bonafide bedrijven die zich wel aan de regels houden.
In dit kader heeft Nederland een onderzoek uitgezet naar de mogelijkheden van
genoegdoening van dit soort schades. Het doel van dit onderzoek is inzicht te verkrijgen in de
ernst van het probleem van het bestaan van strooischade en hoe verbrokkelde en betrekkelijk
geringe schade effectief en efficiënt kan worden verhaald op de schadeveroorzakende partij.
Hiervoor wordt gekeken naar bestaande en eventueel nieuw te creëren mogelijkheden voor
verhaal in zowel de publiek- als de privaatrechtelijke sfeer.
De resultaten van het onderzoek zullen naar verwachting zomer 2009 beschikbaar zijn.

2.3 Aspecten van internationaal privaatrecht
In optie 2 van het groenboek stelt de Commissie voor om ook consumenten afkomstig uit
andere lidstaten toe te laten tot een collectieve afdoening in een lidstaat. Nederland
onderschrijft dit uitgangspunt. De waarde hiervan is echter beperkt als vervolgens de
erkenning en tenuitvoerlegging van het resultaat van de collectieve afdoening op beperkingen
stuit. Het resultaat van een collectieve afdoening zou, ongeacht of dit opt in of opt out betreft,
in een andere lidstaat erkend en ten uitvoer gelegd moeten kunnen worden, met inachtneming
van de fundamentele procesrechtelijke waarborgen. Ook is van belang dat er een duidelijk
antwoord is op de vraag welk recht moet worden toegepast bij de collectieve afdoening van
een massavordering van consumenten uit verschillende lidstaten. 1 Deze en andere vragen van
internationaal privaatrecht rijzen bij de toepassing van nationale systemen zoals de Wcam.

De vijf aspecten van internationaal privaatrecht waar Nederland in het kader van
grensoverschrijdend collectief verhaal door consumenten aandacht voor wil vragen, zijn:
1. de bevoegheid van de rechter (in het kader van Verordening 44/2001 (Brussel I);
2. de oproeping van benadeelden in andere lidstaten (in het kader van Verordening 1393/2007
(Betekening van stukken));
3. de regels voor gelijktijdige aanhangigheid van civiele procedures in verschillende lidstaten;
1

Die vraag speelt dus niet enkel in het kader van de een eventuele Europese regeling van collectief verhaal door
consumenten.

8

4. de daadwerkelijke erkenning en tenuitvoerlegging van het resultaat van collectieve
afdoening in een andere lidstaat;
5. het toepasselijk recht (in het kader van de Verordeningen 864/2007 (Rome II) en 593/2008
(Rome I)).

Een uitwerking van deze vragen staat in bijlage 2 bij deze reactie.

Overigens geldt voor al deze aspecten dat zij zich voordoen in elk mogelijk systeem van
collectieve afdoening van massaschade. Zij zijn ook niet beperkt tot collectief
consumentenverhaal. Dit onderstreept de eerdere opmerking van Nederland dat collectieve
afdoening om een integrale aanpak vraagt en dat een sectorale/versnipperde aanpak
onwenselijk is.

2.4 Expert meetings en nader onderzoek
Een aspect van collectieve afdoening van massavorderingen dat nog nadere uitwerking
verdient is de afwikkeling en bepaling van de hoogte van de schadevergoeding voor elke
benadeelde in een gerechtelijke collectieve afdoening. Een van de moeilijkste aspecten van
een (gerechtelijke) collectieve afdoening van massavorderingen is op dit moment de
individuele bepaling van de schade. Het streven naar volledige schadeloosstelling van elke
benadeelde suggereert dat de omvang van de schadevergoeding voor elke benadeelde
individueel moet worden vastgesteld, ook als dit in een collectieve procedure gebeurt. Ook in
de Amerikaanse class action moeten alle individuele benadeelden alsnog afzonderlijk in de
collectieve procedure verschijnen om hun individuele schade aan te tonen. Dit verklaart
waarom in ongeacht welk systeem voor collectieve afdoening een collectief geschil vrijwel
altijd eindigt in een schikking.

De Commissie zou nader onderzoek kunnen doen naar alternatieve mogelijkheden voor het
verstrekken van schadevergoeding aan elke benadeelde in een gerechtelijke collectieve
afdoening van een massavordering. Het onderzoek zou zich moeten richten op mogelijkheden
om schade van benadeelden te vergoeden bijvoorbeeld op basis van een indeling in
categorieën benadeelden of categorieën schade. Zou voor een dergelijke categorisering van
benadeelden een aanvaardbare oplossing kunnen worden gevonden zodat schade(vergoeding)
niet langer steeds individueel hoeft te worden vastgesteld, dan is dit daadwerkelijk winst voor
alle betrokkenen. De kosten van de gerechtelijke collectieve afdoening dalen daardoor.
9

Schadeveroorzakers krijgen meer zekerheid over hun verplichtingen en benadeelden worden
ontslagen van de plicht om aan het eind van de rit alsnog een debat te voeren over de precieze
hoogte van de door hen geleden schade (en met mogelijke causaliteitsvragen op het niveau
van de individuele benadeelde).
Zoals ook in paragraaf 2.2 aangegeven gaat ook Nederland de discussie voor mogelijke
andere mechanismen voor het verstrekken van schadevergoeding in een collectieve afdoening
van massavordering niet uit de weg. Nederland overlegt hierover met zowel met de
Consumentenbond als met VNO-NCW.

Voor een dergelijk onderzoek is een aantal aspecten relevant.
1. Uit oogpunt van zijn rechterlijke taak en de aanvaardbaarheid voor de benadeelden van een
indeling in categorieën ligt voor de hand dat een rechter niet zelf een indeling in categorieën
bepaalt maar dit uitsluitend doet op voorstel van beide partijen (belangenbehartigers en
schadeveroorzaker) of – indien beide partijen niet tot een gezamenlijk voorstel komen - ten
minste van een van partijen. In elk geval mag van de eisende partij worden verwacht dat deze
een voorstel voor een indeling in categorieën (een vergoedingplan) doet.
2. Als de rechter tot een bepaalde indeling in categorieën komt anders dan op basis van een
schikking tussen partijen, moet worden onderzocht voor wie een dergelijke indeling bindend
is. Het lijkt voor de hand te liggen deze indeling slechts toe te passen op benadeelden die in de
collectieve procedure meedoen op basis van een opt in.
3. Onderzocht moet worden of voor de daadwerkelijke toekenning en uitbetaling van
schadevergoeding aan de individuele benadeelde op voorstel van partijen gezamenlijk een
afzonderlijke entiteit moet worden aangewezen. Onwenselijk is om deze administratieve taak
aan de rechter op te dragen. Beter is om tegen een weigering van de aangewezen entiteit om
daadwerkelijk uit te betalen een rechtsmiddel of een door partijen georganiseerde
klachtprocedure open te stellen.
4. Artikel 1 va n het Eerste Protocol bij het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten
van de mens (EVRM) en artikel 6 EVRM verdienen nadere studie als niet partijen in een
schikking maar de rechter een indeling in categorieën (die afbreuk kan doen aan de
individue el geleden schade) bepaalt.

3 BESPREKING VAN DE OPTIES 1 TOT EN MET 4 IN HET GROENBOEK

3.1 Algemene opmerkingen
10

Nederland mist in het Groenboek in de voorstellen van de Commissie een duidelijk
afbakening tussen de verschillende opties. Er is sprake van overlap tussen de opties en de
inhoud van de opties en het bereik ervan zijn niet steeds helder. Dit hangt samen met
ontbreken van een beschrijving van wat precies moet worden verstaan onder de begrippen
“collectief verhaal” en “ADR- mechanismen” (alternatieve- geschillenbeslechtingsregelingen).

Omdat Nederland reeds zijn standpunt over collectieve verhaalsmogelijkheden voor
consumenten heeft aangegeven, gaat het niet afzonderlijk in op alle elementen uit de in het
Groenboek beschreven opties. Nederland verwijst naar hetgeen het als zijn standpunt in het
voorgaande (onder 2) heeft verwoord en voegt hieraan het volgende toe.

3.2 Optie 1 – Geen actie van de EG

Nederland denkt dat enkele van de genoemde Europese instrumenten een positief effect zullen
hebben op de door de Commissie gesignaleerde behoefte van de consument op een betere
toegang tot zijn recht. Het gaat dan om Verordening 861/2007 tot invoering van een Europese
procedure voor (grensoverschrijdende) geringe vorderingen.
Nederland denkt echter dat de bestaande nationale en Europese instrumenten nog beter tot hun
recht zullen komen indien de internationaalprivaatrechtelijke aspecten van
grensoverschrijdende massavorderingen afdoende worden geregeld. Dit kan alleen op
Europees niveau. Nederland verwijst naar hetgeen het hierover heeft opgemerkt in paragraaf
2.

3.3 Optie 2 – Samenwerking tussen de lidstaten

Zoals reeds aangegeven in par. 2, is Nederland positief over de voostellen in optie 2.
Nederland nodigt de Commissie uit de randvoorwaarden te scheppen waarbinnen nationale
initiatieven goed tot hun recht kunnen komen. Daarom zou de Commissie met name een rol
kunnen spelen door een monitoring van verschillende nationale initiatieven. De Commissie
kan de nationale systemen zoveel mogelijk faciliteren door maatregelen op het gebied van de
bevoegdheid, erkenning en tenuitvoerlegging van beslissingen van nationale rechters.
Vervolgens is er een rol weggelegd op het gebied van samenwerking, informatievoorziening,

11

verhogen van het consumentenbewustzijn, en het openstellen van procedures voor
buitenlandse benadeelden.

3.4 Optie 3 – Mix van beleidsinstrumenten

Algemene opmerkingen
Nederland geeft niet de voorkeur aan optie 3. Op een aantal voorstellen beschreven in optie 3
van het Groenboek gaat Nederland hieronder nader in.

ADR
Het is wat Nederland betreft niet duidelijk wat de Commissie precies verstaat onder
alternatieve-geschillenbeslechtingsregelingen (ADR-mechanismen). Vallen onder dit begrip
ook geschillencommissies, mediationtrajecten, arbitrage, en de afwikkeling van massaclaims
met gebruikmaking van de Wcam? Nederland is een groot voorstander van alternatieve
geschillenbeslechting, maar ziet niet in op welke wijze geschillencommissies geschikt zouden
kunnen zijn voor de collectieve afwikkeling van massaschade.

In Nederland vigeren tal van ADR- mechanismen, zoals geschillencommissies, mediation en –
in mindere mate – arbitrage. Deze ADR-mechanismen zijn op initiatief van en door de
betrokken partijen opgezet. Nederland stimuleert de opzet van ADR- mechanismen, maar
gelooft niet in het – al dan niet op EU- niveau – van bovenaf (door de overheid) opleggen van
ADR- mechanismen.

Daarbij werken geschillencommissies in Nederland op basis van individuele klachten.
Nederland meent dat de procedure die speciaal is opgezet voor individuele geschillen niet
zonder meer ook toepasbaar is op een massavordering. De geschillencommissies bieden de
burger een eenvoudige en snelle geschiloplossing in een individuele procedure met beperkte
procedurele waarborgen. Geschillencommissies geven een voor partijen bindend advies met
nakomingsgarantie indien het aangesloten organisaties betreft. Deze inrichting van de
procedure, die zo specifiek is toegesneden op een snelle genoegdoening van de individuele
consument, maakt haar in de ogen van Nederland minder geschikt om toe te passen op
massavorderingen.

12

Niet voor alle branches bestaan geschillencommissies, en niet alle marktpartijen binnen een
branche zijn aangesloten, waardoor het veld niet altijd volledig gedekt is. Slechts in enkele
gevallen hebben geschillencommissies een wettelijke basis, zoals de Telecomwet voor de
Geschillencommissie Telecommunicatie (SGC).

Consumentenautoriteit / Publieke toezichthouders
Een ander voorstel van de Commissie onder optie 3 is om voor de publieke toezichthouders in
de samenwerkingsverordening een bevoegdheid toe te voegen, in de zin dat een bevoegde
instantie, na het vaststellen van een intracommunautaire inbreuk, van de handelaar kan
verlangen dat deze de consumenten vergoedt die schade hebben geleden.

Nederland vindt het een interessante gedachte om ook de rol van de publieke toezichthouder
te betrekken bij een inventarisatie van de verschillende mogelijkheden om collectieve
genoegdoening te bevorderen. Nederland ziet het afwikkelen van uit overtredingen
voortvloeiende (massa)schadevorderingen in beginsel als een taak voor marktpartijen zelf.
De primaire rol van de publieke toezichthouder is toezicht en handhaving: vanuit het
algemeen belang overtredingen van regels van consumentenrecht op te sporen en vast te
stellen, en naleving van die regels af te dwingen. Het is van belang dat een toezichthouder die
neutrale en onafhankelijke positie in de markt behoudt.

Nederland heeft daarom twijfels bij het geven van een extra bevoegdheid aan publieke
toezichthouders waarmee zij schadeveroorzakers tot het vergoeden van schade aan
consumenten kunnen dwingen. Ten eerste is in dat geval sprake van een – naar de mening van
Nederland: onwenselijke - rolvermenging van de publieke toezichtstaak met een private rol
van eiser tot schadevergoeding. Ten tweede levert deze extra bevoegdheid praktische vragen
op voor de toezichthouder. In elke zaak zal namelijk de extra onderzoeksvraag beantwoord
moeten worden in hoeverre in dat specifieke geval (individue le) consumenten binnen een
collectief vergoed zouden moeten worden. Vervolgens is het de vraag voor de toezichthouder
op welke manier de schade vastgesteld zou kunnen worden. Dit zou een aanzienlijke belasting
betekenen voor het onderzoeksapparaat en een zeer waarschijnlijk langere doorlooptijd van
toezichtsonderzoeken.

Voor zover de Commissie deze optie zou willen beperken tot de categorie van hele kleine
schades, kan Nederland zich hierover op dit moment nog niet uitspreken. De hierboven
13

genoemde bezwaren gelden ook voor zeer kleine schades. Mogelijk wegen die bezwaren
minder zwaar bij kleine schades (het hierboven genoemde fenomeen van de strooischade),
omdat het vergoeden van kleine schades andere problemen met zich meebrengt, en omdat
voor die schades mogelijk minder alternatieve mogelijkheden voor vergoeding bestaan. Het
eerder genoemde onderzoek naar strooischade zou hierop een antwoord kunnen formuleren.

Overigens heeft de Nederlandse toezichthouder op basis van artikel 2.6 Wet handhaving
consumentenbescherming op dit moment wel de bevoegdheid tot het sluiten van een
overeenkomst ter afwikkeling van massaschade in het kader van de Wcam. De toezichthouder
dient hier wel terughoudend mee om te gaan. Ook daarbij is overwogen dat zelfregulering het
uitgangspunt is en dat pas daarna eventueel overheidsingrijpen door de toezichthouder aan de
orde is. 2 Tevens heeft de Nederlandse toezichthouder de mogelijkheid een collectieve actie
(zie bijlage 1) te starten op basis van artikel 3:305a jº 3:305b Burgerlijk Wetboek.

Nederland acht nader onderzoek gewenst naar de vraag of, hoe en in welke mate een publieke
toezichthouder binnen de uitoefening van zijn publieke taak kan bijdragen aan een adequate
(collectieve) genoegdoening van consumenten door schadeveroorzakers. Eventueel kan de
toezichthouder bij een toezeggingsbesluit of het opleggen van een boete rekening houden met
reeds door de schadeveroorzaker aan de consument vergoede schade. In dit geval is voor de
toezichthouder namelijk geen sprake van een vermenging van zijn publieke taak als
onafhankelijk toezichthouder met een privaatrechtelijke rol als eiser van schadevergoeding.
Hiermee wordt enkel het eigen initiatief van schadeveroorzaker om de geleden schade te
vergoeden gestimuleerd.

Ook ziet Nederland een rol weggelegd voor het Europees Consumenten Centrum- netwerk
(ECC-netwerk) om het consumentenbewustzijn te verhogen door middel van het uitwisselen
van informatie van bestaande (collectieve) verhaalsmogelijkheden.

Uitbreiding Verordening 861/2007 (Geringe vorderingen)
De Verordening 861/2007 tot invoering van een Europese procedure voor geringe
vorderingen biedt een mogelijkheid om tegen beperkte kosten een geringe vordering in een
grensoverschrijdende situatie voor de rechter te brengen. Deze mogelijkheid kan bijdragen

2

Tweede Kamer Handelingen 2005-2006, nr. 85, pag.5179 – 5197

14

aan het eenvoudiger verkrijgen van individuele genoegdoening voor consumenten wegens
inbreuken op consumentenrecht. In alle lidstaten is dezelfde procedure beschikbaar en er is
geen verplichte procesvertegenwoordiging. Dit verlaagt de drempel om over een kleine
vordering te gaan procederen. Voor zover de Commissie in haar Groenboek de gebrekkige
individuele toegang tot de rechter problematisch vindt, draagt Verordening 861/2007 bij aan
een oplossing.
Daar waar juist een groot aantal consumenten met eenzelfde probleem te maken heeft, bestaat
wellicht behoefte aan een mogelijkheid van collectieve afdoening. Daarvoor acht Nederland
Verordening 861/2007 minder geschikt. De geringe vorderingen procedure is gericht op een
snelle en eenvoudige afdoening van een individuele vordering van geringe omvang. De
bewijsmogelijkheden zijn bewust beperkt, de procedure is zoveel mogelijk schriftelijk, er is
weinig ruimte voor pleidooi. Een dergelijke procesgang leent zich niet voor het afdoen van
multipartijenvorderingen, zelfs als deze ieder voor zich gering en eenvoudig zijn. Het
collectieve element maakt deze vele geringe vorderingen tot een complexe, niet-geringe
vordering.

3.5 Optie 4 – Gerechtelijke procedure voor collectief verhaal

Algemene opmerkingen
Nederland is vooralsnog niet positief over deze optie om de volgende redenen. De
voorgestelde ingrediënten van deze optie kunnen volgens Nederland onvoldoende bijdragen
aan een efficiënte oplossing voor massavorderingen. De complexiteit van de individuele
schadevergoedingtoekenning en het risico van blackmail settlements (zie volgende pagina)
maken deze optie niet aantrekkelijk. Zij is in elk geval niet aantrekkelijker dan wat er nu aan
nationaal voorgestelde of inwerking getreden systemen bestaat. De voor- en nadelen van deze
systemen zijn nog onvoldoende in beeld gebracht in de door de Commissie uitgevoerde
studie, vooral omdat met een aantal systemen nog geen enkele ervaring is opgedaan in de
praktijk. Nederland verwijst naar het verwoorde standpunt in paragraaf 2.

Nederland wil op Europees niveau vooral aandacht voor het stimuleren en faciliteren van
(nationale bestaande of nog in te voeren) mechanismen voor collectieve afdoening van
massavorderingen. Hierbij moet de nationale lidstaten geen beperkingen opgelegd worden.
Het gaat onder andere om het toelaten van buitenlandse slachtoffers in een collectieve setting.

15

Op enkele kwesties die de Commissie in het bijzonder noemt, wil Nederland nog kort ingaan.

Financiering
Nederland onderkent dat financiering een belangrijk aspect is bij collectieve afdoening van
massavorderingen. Nederland is geen voorstander van een vanzelfsprekend beroep op de
overheid voor de financiering van de afdoening van massavorderingen. In Nederland heeft
(mede in het kader van de evaluatie van de Wcam) overleg plaatsgevonden met
belangenorganisaties die collectieve acties namens benadeelden hebben gevoerd en/of die de
belangen van benadeelden hebben behartigd bij de afwikkeling van een massavordering met
gebruikmaking van de Wcam. De belangenorganisaties hebben tijdens die gesprekken
aangegeven dat de financiering van deze trajecten een probleem kan zijn. Momenteel wordt er
door Nederland nagedacht over mogelijke oplossingen.

In de Nederlandse praktijk zijn massazaken tot nu toe gefinancierd met bijdragen van
benadeelden (van € 10 tot € 50, afhankelijk van de soort zaak en de omvang ervan). Als er een
Wcam-schikking tot stand kwam, is de terugbetaling aan de benadeelden van hun bijdrage
daarin verdisconteerd. Een voordeel van deze wijze van financiering is dat vaststaat dat het
gaat om een massazaak die benadeelden belangrijk genoeg vinden om actie te ondernemen. In
dit soort zaken zou de overheid een rol kunnen spelen door tegemoetkomingen voor
collectieve afdoening op het gebied van rechtsbijstand en griffierechten. De wenselijkheid
hiervan en de vorm waarin dit kan, verdient in Nederland nog nadere aandacht. Nederland is
daarom zeker geïnteresseerd in informatie over initiatieven en ervaringen die andere lidstaten
op dit punt hebben. Nederland moedigt de Commissie aan om een inventarisatie te maken van
nationale initiatieven en mechanismen op het gebied van rechtsbijstand die collectieve
afdoening stimuleren of ondersteunen.

Daar waar benadeelden niet bereid blijken tot betaling van een bijdrage, zijn er verschillende
mogelijkheden. Het kan zijn dat de benadeelden – mogelijk terecht - menen dat de zaak te
oninteressant of te weinig kansrijk is om in te investeren. Dit kan een indicatie zijn om voor
die zaak niet naar andere wijze n van financiering te zoeken. Zo wordt voorkomen dat
commerciële belangenbehartigers uitsluitend gebruikmaken van het massale aspect van een
zaak en bedrijven zo tot schikking van een kansloze zaak bewegen (blackmail settlement).
Het kan ook zijn dat de zaak weliswaar van belang is, bijvoorbeeld omdat sprake lijkt van een
ernstige overtreding van consumentenrecht, maar dat de individuele schade zo klein is, dat
16

ook een kleine bijdrage daar niet tegen opweegt (strooischade). In die gevallen kan wel
wenselijk zijn de afdoening van de massavorderingen financieel te faciliteren. Of dit moet
gebeuren door in deze zaken de Consumentenautoriteit een grotere rol te geven of door de
opbrengsten van eerdere collectieve strooischadevorderingen ter financiering aan te wenden
of op andere manieren, is onderwerp van het Nederlandse onderzoek naar strooischade dat op
dit moment wordt uitgevoerd (zie ook onder 2.2). Nederland wil voor zijn standpunt hierover
niet vooruitlopen op de uitkomsten van dit onderzoek.

Opt-in versus opt-out
Onder een systeem van opt in verstaat Nederland een systeem waarin elke benadeelde
expliciet moet aangeven mee te doen met de collectieve afoening van een massavordering.
Het resultaat van de collectieve afdoening bindt in dat geval enkel de benadeelden die hebben
meegedaan via de opt in. Onder een systeem van opt out verstaat Nederland een systeem
waarin in beginsel alle benadeelden gebonden zijn aan het resultaat van de collectieve
afdoening. Alleen als zij na totstandkoming van dit resultaat aangeven niet gebonden te willen
zijn (de opt out), bindt dit resultaat hen niet en kunnen zij zelf alsnog een individuele
procedure jegens de schadeveroorzaker beginnen of voortzetten.

Nederland is van mening dat de vraag of een opt in danwel een opt out-systeem de voorkeur
geniet sterk afhankelijk is van de omstandigheden. In het algemeen kan opgemerkt worden
dat een opt in-systeem niet effectief is bij geringe schades (low-value damages). De kosten
om slachtoffers te identificeren, vervolgens hun toestemming te vragen en daarna ieders
schade vast te stellen, zal vaak niet in verhouding staan tot ieders schade.

Aan de andere kant is Nederland van mening dat er ernstige bezwaren tegen een opt outsysteem in combinatie met een gerechtelijke procedure kunnen worden ingebracht. Een opt
out-systeem wordt door sommigen kritisch bekeken en in het Witboek mededingingsrecht
zelfs afgewezen. Het belangrijkste bezwaar dat tegen een dergelijk systeem kan worden
ingebracht, is het zogenaamde gevaar voor misbruik door eisers. Met een opt out-systeem kan
immers een zodanig omvangrijk volume aan schade worden gecreëerd, dat verweerders al
snel bereid zullen zijn om te schikken om maar van de zaak af te komen, zelfs als verweerders
weinig of niets te verwijten valt. Een opt out-systeem in combinatie met een gerechtelijke
collectieve schadevergoedingsprocedure heeft dan ook zeker niet de voorkeur van –

17

potentiële – verweerders. Ook Nederland is hier geen voorstander van, omdat daarmee de
balans tussen verweerders en eisers verstoord zou raken.

In Nederland is daarom gekozen voor een systeem van afwikkeling waarbij een collectieve
schikking verbindend wordt verklaard. Er is dan geen enkel bezwaar tegen een opt outsysteem. Bij een collectieve actie hebben verweerders meestal een voorkeur voor opt in,
vanwege het zojuist genoemde gevaar van misbruik bij opt out. Maar wanneer er een
schikking bereikt is, verandert deze voorkeur in opt out, omdat ze dan in één keer een punt
kunnen zetten achter een vervelende zaak uit het verleden. De combinatie van een collectieve
schikking met een opt out-systeem lijkt derhalve de meest ideale. Naast finaliteit voor
verweerders biedt het toegang tot het recht voor benadeelden, in die zin dat zij daadwerkelijk
gecompenseerd worden. Bij een collectieve actie met een opt in-systeem is dat anders. Uit
onderzoek blijkt dat in dergelijke gevallen een gering percentage van de benadeelden van hun
opt in-recht gebruik maakt. Dit percentage zal lager zijn bij geringe schades.

De verdeling van de te verstrekken schadevergoeding
Verdeling van door de aangesproken partij te verstrekken schadevergoeding is een belangrijk
en lastig onderwerp. Een verdeling waarbij voor elke benadeelde individueel de hoogte van de
schade en daarbij behorende schadevergoeding moet worden vastgesteld, brengt
onaanvaardbare financiële en administratieve lasten voor partijen met zich. Niet voor niets
volgen op het certificeren van de class in een Amerikaanse class damages action steevast
schikkingsonderhandelingen. Het uitprocederen van ieders individuele recht op
schadevergoeding is bij een collectieve vordering van een groot aantal benadeelden
ingewikkeld, omslachtig en duur.

Een van de voordelen van een systeem waarin een collectieve schikking centraal staat, is dat
de wijze van verdeling in de schikking kan worden opgenomen. In de Nederlandse wettelijke
regeling in de Wcam is opname van de wijze van verdeling in de schikking zelfs verplicht.
Partijen zijn dan samen overeengekomen hoe een indeling in categorieën van benadeelden
moet worden gemaakt en op hoeveel schadevergoeding elke categorie aanspraak kan maken.
Om te waarborgen dat elke benadeelde uiteindelijk datgene krijgt waar hij volgens de
schikking recht op heeft, kan (net als de Nederlandse Wcam doet) worden voorzien in een
onafhankelijke (door partijen bij de schikking aangewezen) organisatie die de individuele
toekenning binnen de categorieën regelt. Voor de Nederlandse situatie betekent dit concreet
18

dat na goedkeuring van de schikking elke benadeelde zich kan melden met een aanspraak op
schadevergoeding. De onafhankelijke organisatie bekijkt onder welke categorie de benadeelde
valt en keert dienovereenkomstig uit. Er is in dat geval dus geen sprake van individuele
schadeberekening, maar uitsluitend van indeling van iedere benadeelde in een bepaalde
categorie.

Nederland acht onwenselijk dat een rechter die over een collectieve
schadevergoedingsvordering oordeelt zelf de indeling in categorieën aanbrengt en de verdere
verdeling bepaalt. Praktisch leidt dit tot een onaanvaardbare taakverzwaring van de
rechterlijke macht. Nederland heeft ook grote aarzelingen bij de vraag of de rechter de
aangewezen figuur is om tot een indeling van benadeelden in categorieën over te gaan. Het
draagvlak van een – van de individuele schade geabstraheerde - indeling in categorieën is
waarschijnlijk groter als deze indeling het resultaat is van een onderhandeling tussen
organisaties van benadeelden en de aangesproken partij.

19

Bijlage 1 bij de Nederlandse reactie op het Groenboek collectief verhaal voor
consumenten

DE NEDERLANDSE COLLECTIEVE ACTIE EN MOGELIJKHEDEN TOT
BUNDELING VAN VORDERINGEN

De Nederlandse collectieve actie
In een collectieve actie kan een organisatie die de belangen van benadeelden behartigt, een
rechtsvordering instellen die strekt tot bescherming van de gelijksoortige belangen van deze
benadeelden (artikel 305a van Boek 3 van het Nederlandse Burgerlijk Wetboek). Die
rechtsvordering kan zijn een verklaring voor recht dat een bepaalde partij aansprakelijk is of
dat een bepaalde overeenkomst vernietigd moet worden of dat de aangesproken partij een
bedrag aan de benadeelden moet terugbetalen uit onverschuldigde betaling (condicio indebiti,
bijvoorbeeld een te hoge premie bij een verzekeringspolis die de verzekeraar moet
terugstorten). Het is niet mogelijk om in een collectieve actie een vordering tot
schadevergoeding in geld in te stellen. De Nederlandse wetgever heeft destijds voor deze
beperking gekozen. Hij wilde de collectieve actie niet belasten met het ingewikkelde stadium
van de toekenning van individuele schadevergoedingen in de collectieve actie (waarmee het
collectieve element alsnog verloren gaat) en “Amerikaanse toestanden”, met name blackmail
settlements, voorkomen. De collectieve actie wordt met enige regelmaat gebruikt door
kleinere en grotere belangenorganisaties in Nederland. Sinds de komst van de Nederlandse
Wcam wordt de collectieve actie ook wel gebruikt om in eerste instantie aansprakelijkheid
van de aangesproken partij vast te stellen of om bepaalde rechtsvragen voor te leggen. De
collectieve actie werkt dan als prikkel (en stok) naast andere prikkels om de aangesproken
partij aan de onderhandelingstafel te krijgen, bijvoorbeeld voor de vergoeding van de schade.

De bundeling van vorderingen (groepsacties)
De bundeling van vorderingen is naar Nederlands burgerlijk procesrecht sinds jaar en dag
mogelijk. Bij een bundeling van vorderingen kunnen alle soorten rechtsvorderingen worden
ingesteld, zowel uit overeenkomst als uit onrechtmatige daad. Ook een vordering tot
schadevergoeding is mogelijk. Bundeling kan op verschillende manieren. De benadeelden
kunnen gezamenlijk als eisers op eigen naam een rechtsvordering instellen tegen de
aangesproken partij. Een andere mogelijkheid is dat de benadeelden een procesvolmacht
geven aan een procesvertegenwoordiger. Dit kan bijvoorbeeld een bestaande
20

consumentenorganisatie zijn, maar ook een speciaal hiervoor in het leven geroepen stichting.
Die stelt dan op naam van de procesvolmachtgever een rechtsvordering in tegen de
aangesproken partij. Ook is mogelijk dat de benadeelden hun vorderingen aan een (al dan niet
speciaal daarvoor opgerichte) organisatie cederen ter incasso. Die organisatie mag dan op
eigen naam rechtsvorderingen instellen van de benadeelden. In de praktijk wordt regelmatig
gebruik gemaakt van de mogelijkheid om vorderingen te bundelen en gezamenlijk (mede)
schadevergoeding te vorderen. Ook deze bundeling van vorderingen kan een prikkel vormen
voor de aangesproken partij om in onderhandeling te treden over een Wcam-schikking.

21

Bijlage 2 bij de Nederlandse reactie op het Groenboek collectief verhaal voor
consumenten

ASPECTEN VAN INTERNATIONAAL PRIVAATRECHT BIJ
GRENSOVERSCHRIJDEND COLLECTIEF VERHAAL (DOOR CONSUMENTEN)

1.

Bevoegdheid van de rechter

Een eerste aspect betreft de bevoegdheid van de rechter. Is het nodig een beperking aan te
brengen qua bevoegdheid voor (grensoverschrijdende) collectieve afdoening, bijvoorbeeld bij
de rechter van de lidstaat waar de aansprakelijke partij is gevestigd?3 Of moet om een zo ruim
mogelijke mate van collectieve afdoening mogelijk te maken, geen beperking worden
aangebracht? Moet hierbij een onderscheid worden gemaakt tussen een opt in en een opt out
gerechtelijke collectieve procedure en tussen een procedure tot verbindendverklaring van
schikking, zoals de Nederlandse Wcam?

2.

De oproeping van benadeelden

Een ander aspect betreft de oproeping van benadeelden. Dit aspect is van belang zowel in een
opt in als in een opt out systeem. Verordening 1393/2007 geeft regels voor de verzending van
stukken naar een andere lidstaat. Als het gaat om collectieve afdoening van honderdduizenden
vorderingen rijst de vraag of de verzending en betekening van stukken op de voet van deze
verordening effectief is. Moet worden gezocht naar aanvullende mogelijkheden voor de
oproeping van benadeelden die meer past in de collectieve setting, maar tegelijkertijd
voldoende recht doet aan de procedurele waarborgen waarop elke benadeelde recht heeft?
Kan ICT hierin een grotere rol spelen dan tot nu toe is toegestaan? Wat kan de rol van
websites en sms-diensten hierin zijn?

3. Samenloop collectieve afdoening en individuele procedures in verschillende lidstaten
Een derde aspect betreft de regels voor de gelijktijdige aanhangigheid van een collectieve
procedure ter afdoening van een massavordering en individuele procedures waarin hetzelfde
wordt gevorderd. Hoe verhoudt een collectieve afdoening van massavorderingen zich tot een
individueel aangespannen procedure in een andere lidstaat over dezelfde vordering? In de
Nederlandse context schrijft de Wcam voor dat elke partij schorsing van de individuele

3

Vgl. de opmerkingen van de Commissie hierover onder optie 4 in het Groenboek.

22

procedure kan vragen. Die Nederlandse procesrechtelijke regel bindt echter een rechter van
een andere lidstaat niet. Zijn de regels voor aanhangigheid van artikel 25 Verordening
44/2001 (Brussel I) toereikend op dit punt? Zo niet, bestaat dan behoefte aan een aanvullende
regeling, waarmee een ruimere toepassing van collectieve afdoening wordt bevorderd? Zou
hiervoor een voorziening kunnen worden getroffen in Verordening 44/2001 (Brussel I), die op
korte termijn zal worden herzien?

4.

Erkenning en tenuitvoerlegging

Een vierde aspect betreft de daadwerkelijke erkenning en tenuitvoerlegging. Binnen een opt in
systeem is het wenselijk dat elke benadeelde die gebruik heeft gemaakt van de opt in en de
aangesproken partij, het resultaat van de collectieve afdoening kan laten erkennen, ook in een
andere lidstaat. In een opt out systeem is het wenselijk dat na het verstrijken van de opt out
termijn iemand die geen gebruik heeft gemaakt de opt out, niet zomaar alsnog een individuele
procedure over dezelfde vordering kan beginnen. Hij zou het resultaat van de collectieve
afdoening tegengeworpen moeten kunnen krijgen. Vanzelfsprekend kan de benadeelde niet
aan dit resultaat worden gehouden als hij hiervan niet op de hoogte was. In dat geval heeft hij
(nog) geen gebruik kunnen maken van zijn opt out mogelijkheid en kan hem hiervoor nog een
termijn worden gegund.
Als vaststaat dat de benadeelde wel op de hoogte was, is wenselijk dat een rechter in een
andere lidstaat het resultaat van de collectieve afdoening erkent en de benadeelde hieraan
gebonden acht. Het is de vraag of de huidige exequaturregeling van verordening 44/2001
(Brussel I) hierin voldoende voorziet. Die regeling gaat uit van de mogelijkheid van een
verlof tot tenuitvoerlegging van een beslissing tussen partijen over een bepaald geschil. Maar
is bijvoorbeeld de goedkeuring en verbindendverklaring van een Wcam-schikking door een
Nederlandse rechter een beslissing tussen de schadeveroorzaker en elke benadeelde? Dit
verdient nadere aandacht, mede met het oog op de aanstaande herziening van die verordening.

5.

Toepasselijk recht

Een vijfde aspect betreft de vraag naar toepasselijk recht. Onder optie 4 van het Groenboek
komt deze vraag aan de orde voor een Europese regeling voor een collectieve
verhaalsprocedure. Maar ook in de huidige situatie met nationale mechanismen is deze vraag
relevant. Nederland meent dat niet zomaar kan worden afgeweken van de regeling in
Verordening Rome I (nr. 593/2008) of Verordening Rome II (nr. 864/2007). Toepassing van
het recht van de handelaar of van de meest betrokken markt of van de plaats van vestiging van
23

de belangen behartigende organisatie op de massavordering mag benadeelden niet zonder hun
instemming in een slechtere positie brengen. Hoe een rechter die over een collectieve
vordering met benadeelden uit verschillende lidstaten4 moet oordelen dan wel het toepasselijk
recht moet bepalen, verdient nadere aandacht.
De vraag naar het toepasselijk recht is in het Nederlandse systeem met de Wcam, dat uitgaat
van een schikking, minder problematisch. Bij een schikking voor benadeelden uit
verschillende lidstaten kan rekening worden gehouden met verschillen in de rechten die de
benadeelden naar hun eigen recht hebben.

4

En voor wie individueel een verschillend toepasselijk recht geldt.

24