REIS DOOR DE KETEN
herkomst- en productinformatie door de keten en aan de consument

TRANSPARANTIE IN DE VOEDSELKETEN, EEN VERKENNING
Adviesrapport kwartiermakersfase

1

REIS DOOR DE KETEN
herkomst- en productinformatie door de keten en aan de consument

TRANSPARANTIE IN DE VOEDSELKETEN, EEN VERKENNING
Adviesrapport kwartiermakersfase

Editors: Hein Gorter de Vries, Sjaak Wolfert, Frans van Diepen, Gerda
Feunekes, Kees de Graaf, Linda de Bie
onder voorzitterschap van Sjaak de Korte

Dit onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de Alliantie Verduurzaming Voedsel en het
ministerie van Economische Zaken

Den Haag, november 2016
Gepubliceerd door: Alliantie Verduurzaming Voedsel (AVV) en het ministerie van Economische Zaken
Contact: secretariaat@verduurzamingvoedsel.nl

Foto op de voorkant: ©LEI Wageningen UR
2

Inhoudsopgave

pagina

3

Managementsamenvatting

4

1.

Inleiding

7

2.
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
2.11

Landschap van systemen en standaarden in de voedingsmiddelenketen
Inleiding
Onderscheid in artikelen
Codering van artikelen
Wat voor soorten informatie wordt verzameld en uitgewisseld?
Bestaande systemen voor uitwisseling van statische artikelinformatie
Bestaande systemen voor uitwisseling van dynamische productinformatie
Het belang van standaardisering
De Varkensketen
Ketentransparantie & ICT - state of the art
Een stap verder
Uitwerking van mogelijkheden – aanbevelingen

9
9
10
11
12
13
16
18
19
20
22
23

3.
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Ketentransparantie vanuit perspectief van de consument, visie van stakeholders
Gesprekken met stakeholders
Transparantie en vertrouwen
Informatiebehoefte en toepassingen
Welke informatie?
Conclusies
Aanbevelingen

28
28
28
29
30
31
31

4.

Aanbevelingen

33

5.

Herkomst-pilot

35

6.

Bijlagen
1. De varkensketen, hoofdstuk 2 par. 8
2. Ketentransparantie & ICT-state of the art, hoofdstuk 2 par. 9
3. UN Blue Number - New Zealand Draft, hoofdstuk 2 par. 11.2
4. Geraadpleegde stakeholders, hoofdstuk 3
5. Notitie ter voorbereiding van consultaties, hoofdstuk 3
6. Antwoorden stakeholders over essentiële en interessante
consumenteninformatie, hoofdstuk 3

40
41
49
56
58
59
62

Managementsamenvatting
Doelstelling van het rapport en aanpak
In dit rapport wordt antwoord gegeven op de vraag welke zinvolle extra stappen gezet zouden
kunnen worden om bestaande informatiestromen in de voedselketen over producteigenschappen, herkomst en certificering uit te breiden, te stroomlijnen en te verbeteren. Hiertoe is in kaart
gebracht welke systemen en standaarden gebruikt worden voor de huidige informatievoorziening en
welke mogelijkheden dit biedt voor deze doelstelling (hoofdstuk 2). Daarnaast is onderzocht wat de
wensen aangaande informatie over voedsel zijn vanuit het perspectief van de consument (hoofdstuk
3). Dit heeft geresulteerd in een samenhangende set van aanbevelingen (hoofdstuk 4) op basis
waarvan een pilotvoorstel is gedefinieerd (hoofdstuk 5).
Belangrijkste bevindingen
1

Huidige systemen en standaarden en de mogelijkheden t.b.v. informeren
consument:

1.a

Verschaf systematisch inzicht in productsamenstelling









1.b

Verschaf meer en consistenter inzicht in herkomst


4

Op basis van EU-verordening 1169/2011 moet bepaalde informatie over het product op het
etiket staan. Met de huidige opkomst van webshops betekent dit dat deze informatie ook
digitaal beschikbaar moet worden gesteld.
Om informatie in de keten uit te wisselen, worden producten gecodeerd en de informatie in
databases opgeslagen. De GS1 Data Source en bijbehorende standaarden worden verreweg
het meest gebruikt; op dit moment bevat deze tegen een half miljoen artikelen, waarvan zo’n
150.000 “actieve” artikelen. Hiermee wordt bijna het hele supermarkt assortiment afgedekt.
Oorspronkelijk is de GS1 Data Source opgezet voor logistieke doeleinden, maar inmiddels is
ook de etiketinformatie hieraan gekoppeld. Het borgen van de betrouwbaarheid van deze
gegevens vindt plaats middels het programma “GS1 DatakwaliTijd 2.0”. Dit programma
heeft een looptijd heeft van 3 jaar en een budget van € 8 miljoen, gefinancierd vanuit de
levensmiddelensector. Ook zou andere informatie (bv. certificering, algemene (d.w.z. niet
per individueel product) herkomst) gekoppeld kunnen worden.
Op dit moment is een aantal apps voor consumenten beschikbaar (o.a. QuestionMark,
Veggipedia) die allerhande informatie op een digitale en makkelijke manier toegankelijk
maken. Deze gebruiken vaak de standaarden (bv. streepjescode) om het product te scannen,
maar zijn niet direct gekoppeld met de GS1 Data Source. Aanbevolen wordt om dergelijke
websites en apps vanuit GS1 Data Source te voorzien van etiketinformatie.
Randvoorwaarden hiervoor zijn goede toegangs- en gebruiksrechten en -plichten, waaronder
een eerlijke verdeling van kosten. Dit wordt momenteel uitgewerkt in overleg tussen
Voedingscentrum en GS1 Nederland.

Verwacht wordt dat meer inzicht in herkomst van producten het begrip en het vertrouwen
bij consumenten zal vergroten. Voor productie- en herkomstinformatie worden meerdere
aparte systemen toegepast;
a). Op groenten en fruit, maar ook op andere versproducten, worden GlobalGAP nummers
(GGN) vermeld. Deze nummers zijn conform de GS1 standaarden voor locatiecodering, de
GLN (Global Location Number). Onder auspiciën van United Nations en World Trade





Organisation wordt een “sustainability network” opgezet, waarbij uiteindelijke alle boeren in
de wereld met een GLN worden geïdentificeerd. Er loopt een pilot, waar Nederland aan
meedoet. In b.v. Nieuw Zeeland wordt deze aanpak al van overheidswege toegepast.
b). Op zuivel, vlees en vis worden EU erkenningsnummers van de leverancier van de
consumenteneenheid vermeld, in de “EU ovaaltjes”. Als deze nummers een GLN pendant
zouden krijgen en de vindbaarheid van de betekenis van deze codes geüniformeerd zou
worden, kunnen alle betrokken partijen, inclusief de consument, baat hebben bij het
makkelijker vinden van de oorsprong van het product.
c). Op steeds meer producten wordt middels codes verwezen naar een website van de
leverancier, waar meer informatie over het product is te vinden. De wijze waarop codes
vermeld worden, is niet uniform. Aanbevolen wordt om voor het vermelden van herkomst en
website, naast de artikelcode, altijd een QR symbool te gebruiken, volgens de daarvoor
geldende GS1 standaard. Het opnemen van een batchcode in het QR symbool lijkt thans een
brug te ver, in verband met de kosten daarvan in verhouding tot de baten.
Inzake de varkensvleesketen zijn er voorbeelden van korte, lokale varkensketens waarbij de
herkomst van producten in meer detail kan worden getraceerd. Dit betreft niches in de orde
van 1 promille van het totale volume; dit geldt niet voor het overgrote deel van het varkensvlees in de supermarkt: er zijn grenzen aan herkomstbepaling met de huidige productiemethoden en informatiesystemen.
Qua technologie (ICT, scanapparatuur, etc.) is veel mogelijk en is ook het nodige ontwikkeld.
Tussen bedrijven (B2B) kan een hogere graad van traceerbaarheid worden bereikt, waarmee
vervolgens ook de consument (B2C) geïnformeerd zou kunnen worden. Dit biedt veel
aanknopingspunten voor toepassingen. Echter, het organiseren van samenwerking is vaak
een grotere bottleneck dan de techniek, zeker gezien de hogere kosten die niet zonder meer
terug zijn te vinden in meer baten. Het ontwikkelen van aantrekkelijke verdienmodellen en
organisatiestructuren is hierbij een kritische succesfactor.

Conclusie: Er is al veel informatie over voedselproducten en de herkomst daarvan digitaal
beschikbaar in diverse systemen hetgeen veel aanknopingspunten geeft voor verbetering van de
huidige informatievoorziening. Technisch kan er heel veel, maar de kosten wegen niet zonder meer
op tegen de baten; de kernvraag is of de consument bereid is een hogere prijs te betalen voor
dergelijke informatie, waarbij bedacht moet worden dat het niveau van voedselveiligheid in ons land
prima is.
2

Informatievoorziening vanuit het perspectief van de consument:







5

Er is vanuit het wetenschappelijk onderzoek veel informatie beschikbaar over wat de
consument nodig heeft of wil, maar nog weinig specifieks aangaande transparantie in de
keten.
Er is groeiende belangstelling bij consumenten die geïnteresseerd zijn in de samenstelling en
herkomst van voedingsmiddelen en die actief het etiket lezen en proberen meer informatie
te krijgen (bijv. via een app).
De consument probeert op basis hiervan bewust te kiezen voor bijvoorbeeld duurzaamheid,
dierenwelzijn, gezondheid wat tegelijkertijd mogelijkheden voor producenten biedt om zich
te onderscheiden en vertrouwen te winnen.
Verbetering van de informatievoorziening kan dit bewustwordingsproces verder faciliteren.
Educatie en voorlichting kunnen hierbij een belangrijke ondersteunende rol spelen.
Betrouwbaarheid van data en het kunnen duiden van informatie is van essentieel belang.
Hierbij moeten derde spelers, die onafhankelijk van de keten zijn, een rol spelen.
De verwachting is dat het via onafhankelijke derden open stellen van informatie over
samenstelling en herkomst van voedselproducten ook zal leiden tot veel andere
toepassingen die men nu nog niet kan bedenken.



Om snel stappen voorwaarts te maken, is het belangrijk dat informatie op uniforme,
geharmoniseerde wijze wordt aangeleverd, zowel tussen ketenpartijen en derden, als aan de
consument.

Conclusie: Er is een momentum om concrete stappen te zetten om de informatievoorziening over
voedselproducten naar de consument te verbeteren.
3. Aanbevelingen
Op basis van de bevindingen komen we tot de volgende aanbevelingen:
1. Inzicht in de herkomst van voedselproducten kan verbeterd worden door:
a. Het voor de consument toegankelijker maken van product- en herkomstinformatie uit
bestaande systemen die nu vooral voor bedrijven bedoeld zijn, te beginnen met reeds
toegepaste codes, zoals het EU-erkenningsnummer (“ovaaltje”) en het GlobalGAP
nummer Dit vergt het nodige overleg tussen betrokken partijen (o.a. NVWA en COKZ).
b. Naast de streepjescode voor kassascanning altijd een QR-code te gebruiken voor
artikelcode, herkomst en website volgens de daarvoor geldende GS1 standaard; in
tweede instantie zou hierin ook de batchcode kunnen worden opgenomen.
2. Inzicht in de productsamenstelling van voedselproducten kan verbeterd worden door:
a. Het breder ontsluiten van de GS1 Data Source voor derde partijen, waarbij veel
aandacht moet worden geschonken aan de organisatiestructuur (spelregels) en
mogelijke verdienmodellen.
b. Het toevoegen van informatie aan de GS1 Data Source zoals certificeringsgegevens.
c. Het verhogen van de betrouwbaarheid van informatie en onderliggende data, door het
voortzetten van het GS1 DatakwaliTijd 2.0 programma.
3. Stimuleer het reeds op gang zijnde bewustwordingsproces tussen consument en producent door:
a. Het vergroten van kennis - zowel bij jongeren als ouderen - hoe voedsel wordt
geproduceerd en voedselketens werken.
b. Het inzicht verschaffen in en communiceren over voedselproductieprocessen waarbij de
(on)mogelijkheden aangaande informatievoorziening begrijpelijk worden gemaakt.
c. Het helpen van consumenten/burgers met het interpreteren van informatie door
onafhankelijke, derde partijen waarbij het wederzijds vertrouwen wordt bevorderd.
4. Voer op basis van voorgaande aanbevelingen op korte termijn een pilot uit voor een
voedselproduct waarbij de consument in staat is meer product- en herkomstinformatie te
verkrijgen dan aanvankelijk het geval was. Hierbij moet zorgvuldig geëvalueerd worden of en hoe
de consument deze extra informatie waardeert en of dit leidt tot gewenste gedragsverandering.
Een voorstel voor meerdere herkomstpilots komt in hoofdstuk 5 verder aan de orde. Deze pilots
kunnen het begin zijn van een grotere beweging richting verbeterde ketentransparantie. Daarnaast
wordt in het rapport gewezen op diverse lopende projecten en initiatieven waarbij aangesloten moet
worden, die zo nodig versterken of beter op elkaar afstemmen. Nederland kan hierin het initiatief
nemen en zo internationaal vooroplopen. Mits goed geïmplementeerd, kunnen bedrijven kunnen
hiervan profiteren en zal dit leiden tot een duurzamere voedselproductie.

6

1. Inleiding
De Alliantie Verduurzaming Voedsel en het ministerie van Economische Zaken kwamen op 29
februari 2016 overeen om een verkenning uit te voeren naar welke zinvolle extra stappen gezet
zouden kunnen worden om bestaande keteninformatiestromen in de voedselketen over
product(eigenschappen), herkomst en certificering uit te breiden, te stroomlijnen en te verbeteren.
Het doel van deze ‘verkenning ketentransparantie’ is om informatie beter door de gehele keten te
laten reizen ten behoeve van de borging van veiligheid, kwaliteit en duurzaamheid, en/of
traceerbaarheid van producten in de keten en richting consumenten verder te verbeteren. Het
bedrijfsleven en de overheid vinden dat er een momentum is om belangrijke stappen voorwaarts te
zetten in de transparantie van onze voedselketen en voor de toekomst van Nederland als
voedselland.
De verkenning heeft zich gericht op het volgende:
-

-

het in kaart brengen van het bestaande landschap van standaarden en systemen voor de
uitwisseling van product, keten-, proces- en herkomstinformatie, zowel B2B als B2C. Wat is
er al en wat is er meer of anders nodig voor verdere verbetering, stroomlijning of uitbreiding
van bestaande systemen en/of de ontwikkeling van nieuwe systemen;
wat is er nodig voor vervolgstappen op de korte en middellange termijn om bij te dragen aan
de verbetering van informatie-uitwisseling in de keten en met consumenten en wat zijn hun
wensen;
suggesties voor een pilot, bij voorkeur in de Beter Leven-varkensketen, om te testen wat de
meerwaarde is voor de gehele keten, van boer t/m de consument, om informatie over het
product, het productieproces en de herkomst te ontsluiten.

Voor de uitvoering van deze verkenning is een kwartiermakersteam ketentransparantie
samengesteld waarvoor personen met een specifieke kennis en expertise op het gebied van data,
standaarden en informatiesystemen, ketens en consumenten zijn gevraagd hierin deel te nemen. Een
deel van het kwartiermakersteam heeft zich op het meer technisch inhoudelijke deel van de
verkenning gericht (Hoofdstuk 2) en anderen op de wensen, ideeën van stakeholders over hetgeen
de consument belangrijk vindt (Hoofdstuk 3) en op basis daarvan zijn kwartiermakers gekomen tot
een advies voor een concrete pilot inzake herkomst (Hoofdstuk 5).
Het kwartiermakersteam ketentransparantie bestaat uit:
-

Sjaak de Korte, voorzitter (voormalig commercieel directeur Plus Retail)
Hein Gorter de Vries (voormalig directeur innovatie GS1 Nederland)
Frans van Diepen (senior-adviseur RVO)
Sjaak Wolfert (senior onderzoeker LEI, oud-vz vereniging van Informatici in de Agrarische
Sector)
Gerda Feunekes (directeur Voedingscentrum)
Linda de Bie (team manager Markt & Keten ZLTO)
Kees de Graaf, hoogleraar Sensoriek en Eetgedrag afdeling Humane Voeding van
Wageningen Universiteit. Tevens voorzitter wetenschappelijke commissie stichting Ik Kies
Bewust

Vanaf medio april 2016 is het kwartiermakersteam gestart met deze opdracht en heeft in een relatief
kort tijdsbestek de verschillende onderdelen van de verkenning uitgevoerd. Het voorliggende
adviesrapport ‘verkenning ketentransparantie’ is het resultaat van het werk van het kwartiermakers
team, waarmee diens taak er op zit. Het is nu aan de Alliantie Verduurzaming Voedsel en het
7

ministerie van EZ om op basis van deze verkenning met de daaruit voortgekomen aanbevelingen
vervolgstappen te zetten en aan de hand van één of meerdere pilots ervaring in de praktijk op te
doen wat ketentransparantie de keten en de consument aan meerwaarde te bieden heeft.

8

2.

Landschap van systemen en standaarden in de voedingsmiddelenketen

2.1

Inleiding

De bedrijfskolom of keten waarin levensmiddelen worden geproduceerd, bestaat uit meerde
schakels: maken van grondstoffen (in de zuivel en vleessector
betreft dit telen, fokken, mesten, …), produceren van
halffabricaten en eindproducten (b.v. melken en pasteuriseren,
slachten en uitsnijden, …), produceren van
consumenteneenheden (b.v. vullen van pakken melk, stukken
vlees, worsten, …), (groot)handel en retail.
Elke schakel kent meerdere bedrijven, die ieder goederen
afnemen c.q. leveren aan bedrijven uit de vorige c.q. volgende
schakel; deze processen worden ondersteund door uitwisseling
van allerlei gegevens, zoals catalogus- of stamgegevens, orders,
pakbonnen, facturen en betalingsspecificaties (betalingen lopen
via het bancaire circuit).
Er is niet één voedingsmiddelenketen: vers artikelen vergen
deels andere aanpakken dan droge kruidenierswaren; binnen
vers zijn er weer verschillen tussen vlees, vis en groenten & fruit;
binnen vlees zijn er verschillen tussen diersoorten als rund,
varken en pluimvee.
Er zijn verschillen in de mate van automatisering, naar gelang de
behoeften en mogelijkheden om bedrijfsprocessen efficiënter te
laten verlopen, waarbij er ook verschillen tussen vergelijkbare
bedrijven zijn; dit is van invloed op hun concurrentiepositie.

Figuur 1 De bedrijfskolom
Om de goederenstromen tussen bedrijven beter beheersbaar te maken, wordt op grote schaal
gebruikgemaakt van standaarden voor de logistieke afhandeling; dit betreft zowel fysieke aspecten,
zoals het gebruik van standaard pallets en kratten, als bovengenoemde informatie-technische
aspecten. Met andere woorden hoewel de inrichting per bedrijf verschilt, zijn de raakvlakken tussen
verschillende bedrijven in grote mate geharmoniseerd, daar waar met verschillen geen
concurrentieel voordeel (meer) te behalen valt.
In Hoofdstuk 2.8 wordt de keten inzake varkensvlees nader toegelicht, ter analyse van de
vraagstelling betreffende een “app” voor varkensvlees. Hier blijkt dat het niet mogelijk is om, met de
huidige opzet van ketens en productie- en informatiesystemen, een stukje enkelvoudig (b.v. een paar
karbonades) of samengesteld (bijv. worsten) varkensvlees eenduidig te herleiden naar de oorsprong
(het varken en het veevoer). Dat wil niet zeggen dat het niet te achterhalen is waar vlees vandaan
komt, maar wel dat er grenzen zijn aan de mate van detaillering per afzonderlijke
consumenteneenheid, door de benodigde inspanning en tijdspanne voor een track en trace actie.
In Hoofdstuk 2.9 wordt een overzicht gegeven van de ontwikkeling van geavanceerde systemen voor
traceerbaarheid, die verder gaan dan de huidige praktijk die zich primair richt op bestellen en
leveren, en dan de huidige regelgeving vereist. De standaarden daarvoor bestaan en er zijn
praktijkervaringen met “state of the art” systemen; gezien de kosten is de toepassing beperkt.

9

2.2

Onderscheid in artikelen

Voedingsmiddelen worden in grote hoeveelheden geproduceerd: er zijn altijd meerdere
verschijningen van een zelfde product; dit geldt voor pakken melk, doosjes fruit, varkenslapjes en
worsten, noem maar op. Dit geldt ook voor vele andere soorten consumentenartikelen, zoals
schoenen, boeken, lampen, enz.
In het kader van informatie-uitwisseling dient onderscheid gemaakt te worden tussen:


het artikel, aangeduid als item class
(bijv. een literpak halfvolle melk van fabrikant X)
Per artikel wordt door producent, afnemer en eventueel wetgever vastgesteld aan welke
voorwaarden het moet voldoen (bijv. percentage vet, smaak, ingrediënten, keurmerken,
gewicht, etc.): de specificaties.



het feitelijke product dat de consument in handen heeft, aangeduid als item instance
(dit ene pak melk, geproduceerd in fabriek Y, houdbaar tot overmorgen, met melk
van deze groep koeien, geproduceerd op deze datum)
Het product voldoet verder aan alle specificaties van het artikel.

Er zijn dus altijd vele producten (instances) van één artikel (class). Omdat in één productieronde
meestal vele, niet te onderscheiden producten worden geproduceerd, worden die item instances
gezamenlijk aangeduid als item batch. Een batch bestaat dus uit producten met volledig dezelfde
productiekenmerken (houdbaarheidsdatum, productielocatie, productielijn, toegepast recept,
gebruikte ingrediënten, etc.). Of een batch groot of klein is verschilt per productieproces.

ITEM
BATCH

ITEM
INSTANCE

Figuur 2 Item instances binnen een item batch

10

2.3

Codering van artikelen

Door het gebruik van codes kan kort en krachtig naar alle bij het gecodeerde artikel behorende
gegevens verwezen worden. Dit geldt zowel in informatiesystemen als voor fysieke verschijningen
(zoals een levensmiddel), waarop de code leesbaar is aangebracht, veelal met een streepjescode.
Maar ook op schappen in winkels en magazijnen kunnen codes staan. In de levensmiddelensector
(evenals in diverse andere sectoren van fast moving consumer goods) wordt door bedrijven in hun
bedrijfsprocessen gebruikgemaakt van het GS1 codesysteem, dat wereldwijd is gestandaardiseerd en
wordt toegepast.
GS1 (voorheen UCC (Noord Amerika) en EAN (Europa en rest v/d wereld)):
•
•
•
•
•

Ontstaan in de jaren ’70 (EAN geïnitieerd door Albert Heijn)
Ongeveer 1.5 miljoen bedrijven (initiële schatting: hooguit 10.000 !)
Ondersteuning in 150 landen door ruim 2,500 stafleden vanuit
global office (Brussel & Princeton) en 113 lokale GS1 organisaties
Kantoor GS1 Nederland in Amstelveen met circa 70 stafleden
Vele miljarden kassascans per dag

Artikelen worden als volgt geïdentificeerd met een code.
1. Item classes worden aangeduid met een GTIN (global trade item
number) (14 posities lang, numeriek (alleen cijfers)); dit
artikelnummer is wereldwijd uniek en wordt weergegeven middels
de bekende streepjescode (hiernaast afgebeeld).
Een streepjescode wordt toegekend door de merkhouder die is
geregistreerd bij GS1 (in totaal circa 1,5 miljoen bedrijven).
Uit de code kan worden afgeleid welk bedrijf dat is (via www.gepir.org; het GS1 electronic
party information registry). Dit is niet per definitie de producent van het product.
2. Item batches worden aangeduid met een aan de streepjescode gekoppeld batch / lot
nummer (20 posities lang, alfanumeriek (cijfers én letters); dit nummer is voor alle in
dezelfde productierun gemaakte producten hetzelfde.
Leveranciers bepalen zelf welke batch nummers zij gebruiken; mits
niet langer dan 20 posities passen deze nummers allemaal in het GS1
codesysteem. De batchcode staat doorgaans op het etiket.
GS1 kent een aantal standaarden voor symbolen, waarin zowel de
streepjescode als de batchcode passen: op labels op verpakkingen en
pallets wordt het GS1 128 symbool gebruikt; op consumenten-eenheden het veel kleinere
GS1 DataBar (hiernaast afgebeeld)
3. Item instances met een aan de item class code gekoppeld serienummer (20 posities lang,
alfanumeriek); dit nummer is voor alle in dezelfde en in andere batches gemaakte producten
verschillend. Op levensmiddelen worden serienummers in de praktijk niet of nauwelijks
toegepast. Deze worden in grote hoeveelheden en tegen een relatief lage prijs per product
geproduceerd, waardoor de kosten van individuele codering niet opwegen tegen de baten
van het kunnen volgen van item instances. Een serienummer vind je wel op producten als
11

televisies of koelkasten, waar het o.a. een functie heeft in logistiek (het kunnen controleren
van juiste aflevering: dure apparaten “vallen wel eens van de vrachtauto”) en
consumentenservice (bijv. garanties).
In de levensmiddelensector hebben alle instances in één batch dus hetzelfde batchnummer, en
kunnen ze derhalve niet van elkaar onderscheiden worden.

2.4

Wat voor soorten informatie wordt verzameld en uitgewisseld?

In het kader van informatie-uitwisseling in de levensmiddelenketen dient onderscheid gemaakt te
worden tussen twee typen informatie:


Statische informatie: dit is informatie die gekoppeld is aan artikelen ofwel item classes, en
voor elke batch en elke item instance hetzelfde is.



Dynamische informatie: dit is informatie die gekoppeld is aan batches of item instances, en
dus per individueel product kan verschillen.

Soorten statische informatie


Logistieke informatie, zoals informatie over afmetingen van producten, verpakkingstype,
gewicht, etc.
Doel: organiseren van logistieke processen tussen bedrijven (hoeveel producten passen er op
een pallet, etc.).



Etiketinformatie, zoals productnaam, ingrediënten, allergenen, voedingswaarden,
merkeigenaar, etc. In EU-verordening 1169/2011 is vastgesteld welke informatie op etiketten
vermeld moet worden.



Certificeringsinformatie, zoals het Europees biologisch keurmerk
of het Vinkje (voorheen “Ik kies bewust”).



Herkomstinformatie, zoals het land of de regio waar het artikel is geproduceerd of de laatste
bewerkingsstap heeft doorlopen, de oorsprong van belangrijke grondstoffen, of wanneer het
een streekproduct betreft, etc. Herkomstinformatie is alleen statisch indien dit niet van batch
tot batch of zelfs binnen batches kan verschillen.
Doel van de laatste drie soorten informatie: informeren van zowel afnemers als consumenten
over inhoudelijke eigenschappen van het artikel (en daarmee voor alle individuele producten
conform het artikel).

Soorten dynamische informatie


12

Productie-informatie, zoals batchnummer, houdbaarheidsdatum en/of uiterste
verkoopdatum; de productiedatum wordt veelal niet vermeld (deze is af te leiden uit de
uiterste verkoopdatum), maar wel het productietijdstip, dat voor de consument niet direct
relevant is, maar voor een eventuele recall wel. Dit geldt ook voor het batchnummer.
Doel is tweeledig: informeren van consumenten over houdbaarheid en organiseren van
voedselveiligheids- en kwaliteitsborging tussen bedrijven in de keten.



Herkomstinformatie, zoals het land, de regio of de precieze locatie (boer of fabriek) waar het
individuele product (de item instance) is geproduceerd en de laatste bewerkingsstap heeft
doorlopen, eigenschappen van die locatie (bijv. of die erkend of gecertificeerd is). Voor
sommige producten (b.v. rundvlees) worden ook voorliggende locaties in de keten vermeld,
zoals het land (of de boer c.q. groep van boeren) van mesten en slachten.
Herkomstinformatie is dynamisch indien deze van batch tot batch kan verschillen,
bijvoorbeeld omdat verschillende telers, veehouders of fabrieken hetzelfde product aan
dezelfde afnemer leveren.
Doel: informeren van consumenten over eigenschappen van product, organiseren van
voedselveiligheids- en kwaliteitsborging tussen bedrijven in de keten.

Een deel van al deze informatie reist met artikelen mee via elektronische systemen, een deel is
daarnaast ook zichtbaar op het etiket. Niet alle informatie op het etiket is bedoeld voor
consumenten, denk aan batchnummers, productiedatum, herkomstnummers.

2.5

Bestaande systemen voor uitwisseling van statische artikelinformatie

Voor het verzamelen, bijhouden en uitwisselen van statische artikelinformatie bestaan verschillende
systemen. De informatie kan via verschillende dragers worden gecommuniceerd met afnemers of
consumenten.

13



Logistieke informatie
In de keten van voedingsmiddelen is, zeker in het traject van fabrikant / groothandel /
importeur naar retailer, praktisch alle communicatie over goederenstromen elektronisch, op
basis van GS1 standaarden. Consumenteneenheden en ook verpakkingseenheden, zendingen
en locaties worden allemaal geïdentificeerd met gestandaardiseerde codes die op fysieke
eenheden middels streepjessymbolen worden weergegeven. Niet alleen het afrekenen aan
de kassa maar ook het beheersen van goederenstromen in
distributiecentra en fabrieken wordt grootschalig ondersteund door
scanning van die symbolen.
Ter ondersteuning van bedrijven bij het bestellen, leveren en afrekenen
wordt de betekenis van de gebruikte streepjescodes via een database
door leveranciers aan afnemers verstrekt. Deze database, GS1 Data
Source, omvat bijna het totale assortiment van Nederlandse
supermarkten en drogisterijen, zo’n honderdvijftigduizend artikelen (in
het internationale netwerk van dergelijke, gekoppelde databases (GDSN
(Global Data Synchronisation Network) gaat het om meer dan 20 miljoen artikelen).



Etiketinformatie
In verordening EU 1169/2011 is vastgelegd welke informatie op etiketten van
voedingsmiddelen moet worden vermeld. Deze informatie wordt vastgesteld en bijgehouden
door producent of fabrikant, en de merkeigenaar is verantwoordelijk voor de juistheid
hiervan. Bedrijven hanteren verschillende systemen om deze informatie bij te houden.

Figuur 3 Etiket
Zie ook voorbeeld op website van Voedingscentrum, met toelichtingen.
Met de inwerkingtreding van 1169/2011 is verplicht geworden dat etiketinformatie ook
inzichtelijk is bij verkoop van voedingsmiddelen via internet. Dat heeft ertoe geleid dat ook
deze informatie nu wordt opgenomen in de GS1 Data Source database (en dus gekoppeld
wordt aan de streepjescode), opdat verkopers van voedingsmiddelen centraal toegang
hebben tot gestandaardiseerde etiketinformatie om bij verkoop te kunnen vermelden. Het
aantal in GS1 Data Source deelnemende bedrijven is ten gevolge van deze ontwikkelingen in
markt en wetgeving de laatste jaren explosief toegenomen:

Figuur 4 Ontwikkeling deelname in GS1 Data Source
14

Het verzamelen, controleren en doorgeven van zowel logistieke als etiket-informatie in GS1
Data Source, wordt in ons land gecoördineerd en uitgevoerd door GS1 Nederland.
Kwaliteitsbewaking t.b.v. betrouwbaarheid van gegevens is hierbij, zeker waar het etiketten
betreft, van groot belang. Daartoe is het programma “GS1 DatakwaliTijd 2.0” opgezet. Het
uitgangspunt hierbij is de stelling “Datakwaliteit is net zo belangrijk als productkwaliteit”.
Er bestaan diverse consument gerichte apps waarmee informatie over artikelen verkregen
kan worden. De gegevens worden door een derde partij verzameld en tot informatie
omgezet. Dit gebeurt soms met medewerking van de leverancier, maar niet altijd. Er is in
Nederland geen koppeling met GS1 Data Source. Voorbeelden zijn Questionmark en
Veggipedia (van het Nederlandse GroentenFruitHuis). In de Verenigde Staten bieden de
branche organisaties FMI en GMA Smartlabel aan.


Certificeringsinformatie
Voor certificering van producten, grondstoffen, bedrijven of processen gelden per
certificeringssysteem specifieke regels. De organisaties achter certificeringen als Biologisch,
Beter Leven, het Vinkje, Global GAP, etc. bepalen aan welke eisen een bedrijf, product of
grondstof moet voldoen om het certificaat te mogen dragen, op welke manier hierover
gecommuniceerd mag worden met afnemers en consumenten, en hoe borging in de keten
georganiseerd is. Sommige certificeringen worden zichtbaar gemaakt met een keurmerk op
het etiket, andere met een claim, andere alleen in B2B-bestelsystemen.



Herkomstinformatie
Waar herkomstinformatie op artikelniveau vastligt en niet wisselt van
batch tot batch, of binnen batches, kan deze worden meegenomen in de
logistieke informatie en via de streepjescode (zie hiervoor)
gecommuniceerd worden. Andere gebruikte systemen zijn keurmerken (in
geval van streekproducten of producten met beschermde geografische
aanduiding) of herkomst als onderdeel van etiketinformatie.
Ten behoeve van consumenten staat op steeds meer producten een QR symbool, met daarin
een verwijzing naar een webpagina van de leverancier, met nadere informatie, vaak over
herkomst en met verdere toelichtingen over het artikel. Afgebeeld is een QR code met een
verwijzing naar informatie over Albert Heijn Zaanlander kaas.
Voor een aantal artikelen is herkomstetikettering in ieder geval in de EU verplicht:
onbewerkte groente en fruit, honing, olijfolie, vis, en onbewerkt vlees van rund, varken, geit,
schaap, kip en gevogelte.
Herkomstetikettering houdt in dat het land van oorsprong (land waar de laatste
bewerkingsstap heeft plaatsgevonden) of de plaats van herkomst (waar product volgens
aanduiding uit afkomstig is) vermeld wordt. Voor vlees geldt dat vermeld moet worden in
welk land het dier is gehouden en in welk land het is geslacht.
Land van oorsprong en plaats van herkomst zijn vaak statische informatie die niet van batch
tot batch verschillen, maar kunnen ook dynamisch zijn (bijv.: dezelfde soort verpakte
tomaten die in de winter en in de zomer uit een ander land komen). Zie verder volgende
paragraaf.

15

Soort informatie
Logistieke informatie

Etiketinformatie

Certificeringsinformatie

Herkomstinformatie

2.6

Systeem
GS1 Data Source,
gekoppeld aan
bedrijfssoftware
Bedrijfssoftware, in
toenemende mate
meegenomen in
GS1 Data Source
Bedrijfssoftware,
certificerende instantie
controleert
Bedrijfssoftware

Sleutel / drager
Streepjescode
(verwijst naar
achterliggende informatie)
Streepjescode
Tekst op etiket
Tekst bij artikel in webshop
Apps of sites van derden
Streepjescode
Tekst op etiket
Tekst bij artikel in webshop
Keurmerk
Streepjescode
Keurmerk
Tekst op etiket
Tekst bij artikel in webshop
QR code

Doelgroep
B2B

B2B en B2C

B2B en B2C

B2B en B2C

Bestaande systemen voor uitwisseling van dynamische productinformatie

Voor het verzamelen, bijhouden en uitwisselen van dynamische productinformatie bestaan
verschillende systemen. De informatie kan via verschillende dragers worden gecommuniceerd met
afnemers of consumenten, en dient vooralsnog voornamelijk voor de organisatie van borging van
voedselveiligheid en kwaliteit in de keten.
De EU General Food Law geeft de verplichting aan bedrijven om terug te kunnen zoeken waar
producten vandaan komen: iedere schakel in de keten dient bij te houden waar de grondstoffen van
een (half)product vandaan komen, en aan wie het (eind)product is geleverd: ieder partij in de keten
moet één stap terug in de keten en één stap vooruit kunnen gaan. Dit noemen we ‘tracering.’ Dit
hoeft niet direct (real time): de wet stelt bepaalde eisen aan het aantal uren waarbinnen iedere
schakel informatie moet kunnen opleveren, namelijk 4 uur. Bij meerdere schakels vergt tracering
derhalve halve tot hele dagen.
Hierboven onderscheidden we twee soorten dynamische productinformatie: productie-informatie
en herkomstinformatie. Voor beide soorten informatie is de belangrijkste sleutel de batchcode, die
op het etiket geïntegreerd kan zijn met de streepjescode in de GS1 DataBar; meestal wordt deze als
tekst vermeld (in het voorbeeld achter Code).
Middels een batch (of lot) code kunnen partijen de
‘geschiedenis’ van ieder item instance achterhalen. Aan
de batchcode is een bepaalde houdbaarheids- en/of
productiedatum gekoppeld, en kan ook
herkomstinformatie (land of leverancier) gekoppeld zijn.
Voor de consument wordt de THT datum vermeld.
De mate van detaillering die met de batchcode gepaard gaat is afhankelijk van het productieproces,
van het onderscheid in de grondstoffen en van de samenstelling van het eindproduct: de keuze voor
batchgrootte is uiteindelijk een individuele afweging tussen efficiëntie (kosten) en risico’s die een
onderneming bereid is te lopen, bijvoorbeeld in geval van een recall-actie bij het optreden van
voedselveiligheidsrisico’s.
16

Zo zijn runderen individueel genummerd, maar zitten er meerdere varkens in 1 batch. Eén stukje
vlees, b.v. een biefstuk of een karbonade, is van één dier afkomstig, maar een worst van meerdere
dieren. Twee stukjes vlees in één verpakking zijn niet noodzakelijkerwijs afkomstig van hetzelfde dier.
Het is daarom niet altijd mogelijk om per consumenteneenheid volledig terug te gaan naar dé bron,
hier noch de individuele boer en noch het individuele dier.
De batchcode is bedoeld voor communicatie tussen bedrijven onderling en daarmee alleen indirect
voor de consument van belang: indien zich problemen voordoen in de keten, is de code een
hulpmiddel voor bedrijven en controle instanties zoals de NVWA. De consument moet er immers van
uit kunnen gaan dat deze partijen hun werk goed doen.

17



Productie-informatie
Productie-informatie (zoals houdbaarheid) is allemaal, via de betreffende fabrikant,
herleidbaar via de batchcode; daarnaast wordt ten behoeve van de consument met name de
THT datum gecommuniceerd via tekst op het etiket.



Herkomstinformatie
De herkomst van producten en ingrediënten kan per batch verschillen, zeker wanneer het
gaat om de boer of fabriek waar het product gemaakt is. Eenzelfde artikel kan immers in
meerdere fabrieken gemaakt worden. Naast de batchcode zijn er ook andere dragers van dit
soort informatie:
o

Op etiketten van vers vlees en zuivel wordt krachtens Europese hygiënewetgeving een ‘ovaaltje’ geprint met daarin een EG-erkenningsnummer
van de leverancier van het product (het slachthuis of de zuivelfabriek)
met het vestigingsland van die leverancier, waar de erkenning is
afgegeven. De opzet van deze code verschilt per land in de EU, evenals de opzet van de
informatiesystemen waar de betekenis van de code kan worden opgezocht. In Nederland
is de opzet voor vlees (NVWA - Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit) anders dan voor
zuivel (COKZ - Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaangelegenheden in de Zuivel). In vele
landen wordt veelal alleen de nationale taal gebruikt (in ons land naast Nederlands ook
Engels), waardoor het lastig kan zijn te begrijpen hoe een buitenlands systeem werkt en
wat de code betekent.

o

Op etiketten van onbewerkte groenten, fruit en vlees staat vaak een GlobalGAP
nummer (GGN). Elke boer of tuinder die gecertificeerd is volgens de
veelgebruikte Global GAP kwaliteits- en veiligheidsstandaard, krijgt zo’n
nummer. Dit wordt op het etiket afgedrukt, zodat de herkomst, via de website van
GlobalGAP, is te achterhalen.

o

GS1 biedt een standaard voor het aanduiden van locaties: het global location number
(GLN). Elke bedrijfslocatie (boerderij, fabriek, pakhuis, etc.) kan een GLN hebben,
waarmee onder meer de herkomst kan worden aangeduid. Een GLN op een product kan
een locatie van de merkhouder van het product betreffen, maar ook die van een derde
partij (b.v. de fabrikant van een huismerk van een retailer). Het GLN format wordt door
diverse internationale instanties gebruikt, zoals UNGC (United Nations Global Compact)
en ITC (International Trade Centre, van UN en WTO) voor het Sustainability Networkinitiatief (identificatie van uiteindelijk alle circa 400 miljoen boeren in de hele wereld) en,
hierboven genoemd, GlobalGAP voor het GGN. Maar voor de herkomst aanduiding
volgens bovengenoemd ‘ovaaltje” wordt een andere codering gebruikt, evenals voor b.v.
eieren (zie hieronder). Stroomlijning van herkomstcodering, net als bij artikelcodering, zou
de uniformiteit in het vinden van de betekenis van zo’n code bevorderen.

o

Door sommige leveranciers wordt ten behoeve van consumenten extra
herkomstinformatie verschaft.
In het hiernaast afgebeelde voorbeeld kan
de consument uit de batch code op de
worst de eerste 4 cijfers gebruiken om in
een website van de producent informatie
te verkrijgen over de groep boeren, die de
varkens, waarvan de worsten gemaakt
worden, gemest hebben.
Dit is echter géén tracering naar de
individuele boer. In feite betreft dit
derhalve statische herkomst informatie,
net als in het eerdere voorbeeld van
Zaanlander kaas (zie in Hoofdstuk 2.5,
Herkomstinformatie).

o

Voor het informeren over herkomst op batch niveau, die verder gaat dan alleen
landaanduiding en laatste herkomst, wordt door sommige bedrijven voor bepaalde
productgroepen (vlees, vis) het Duitse fTrace (onder beheer van GS1 Germany) gebruikt.

o

Voor bijvoorbeeld eieren wordt weer een andere systematiek gebruikt, specifiek
voor dit product. Er is door “IKB Ei” een smartphone app gemaakt, “Eicode”.
Hiermee kan het huisvestings-systeem (bijv. “scharrel”) en de herkomst van
eieren worden opgezocht, door middel van een Europese, specifiek voor eieren
vastgestelde code systematiek. Op een doos eieren staat een GS1 streepjescode,
maar op de individuele eieren wordt een specifiek op eieren gerichte code
systematiek gebruikt.

Soort informatie
Productie-informatie

Systeem
Bedrijfssoftware

Herkomstinformatie

Bedrijfssoftware
(soms gebaseerd op
fTrace)
GlobalGAP database
overheidssystemen (in
NL NVWA, COKZ)

2.7

Sleutel / drager
Batchcode, op consumenteneenheden gedrukt als tekst op
etiket
Batchcode (als tekst op etiket)

Doelgroep
B2B en B2C

B2B en B2C

GLN (voor agf GGN) (als tekst of in
GS1 DataBar of in QR-code)
EG-erkenningsnummer (ovaaltje)

Het belang van standaardisering

Het is de taak van ketenpartijen om goed voedsel te leveren, op een verantwoorde en
kostenefficiënte wijze; hierbij spelen de GS1 standaards voor automatische identificatie en
elektronische communicatie een steeds grotere rol. Deze standaards worden wereldwijd en niet
alleen in Nederland c.q. de Europese Unie toegepast. Hierdoor is het betrekken van producten vanuit
de hele wereld met op elkaar aansluitende systemen mogelijk.

18

De toegevoegde waarde van de GS1 standaarden voor codering van producten ligt met name in de
wereldwijde toepassing daarvan; dit is een belangrijke pijler onder grensoverschrijdende handel. Het
zou derhalve erg nuttig zijn om ook voor alle vormen van herkomstinformatie, die nu nog in allerlei
soorten en maten worden verzameld, bijgehouden en uitgewisseld, één wereldwijd toegepaste
systematiek te hanteren, zoals de GS1 GLN. In aansluiting op het gebruik daarvan door bedrijven,
hebben ook GlobalGAP en UNGC & ITC hier voor gekozen (zie vorige paragraaf).
Als ook andere instanties hiervoor zouden kiezen, zal dit de toegankelijkheid van achterliggende
informatie aanzienlijk vergroten. Het EU erkenningsnummer en de ei-code gelden alleen in Europa;
door naast deze codes ook een GLN equivalent te vermelden, en door achterliggende systemen in
alle betrokken landen op dezelfde wijze en meertalig toegankelijk te maken, kan de bruikbaarheid
voor het bedrijfsleven én de consument aanzienlijk vergroot worden.

2.8

De varkensketen

De keten van varkensvlees (en ook andere vleessoorten) valt ruwweg uiteen in twee delen: levende
dieren (van fokken tot slachtrijp) en vleesproducten (van slachten tot consumenteneenheden).
Omdat varkens in de meeste gevallen niet individueel maar in batches geïdentificeerd worden, is het
thans niet mogelijk om van een stuk varkensvlees aan te geven van welk dier en welke mester het
precies afkomstig is, ongeacht of het enkelvoudig (b.v. een karbonade) of samengesteld (b.v. een
worst) is.
Herkomst bepaling kan wel op batch niveau, waarin meerdere dieren en meerdere mesters
betrokken zijn. Als het om lokale herkomst gaat (een slager koopt vlees van één boer), is de herkomst
wel precies bekend, maar in grootschaliger vleesverwerking, gegeven de huidige inrichting van
ketens, niet.
Indien meer transparantie wenselijk wordt geacht, is het volgende nodig:








19

Een unieke identificatie van een individueel varken, zoals al wel bijvoorbeeld bij runderen
gebeurt. Dit kan naast de huidige oormerken ook met een RFID tag. Hiermee kan ieder dier
afzonderlijk gevolgd worden, tijdens de hele levensduur. Hier worden al wel proeven mee
gedaan.
Aanpassing van de dier en transport registratie van varkens naar de registratie systematiek
van rund, schaap en geit. Registratie van de verblijfplaats en van het transport van het
individuele varken.
Unieke identificatie van het geslachte varken, het karkas en de van de uitgesneden delen en
overige producten. Bij samenvoeging van individuele producten in een batch of bij splitsing
van een batch in meerdere nieuwe batches, moet elke batch uniek worden geïdentificeerd,
waarbij per batch geregistreerd moet worden wat de input van batch is.
Het ontsluiten van de identificaties van varkens en producten voor de partners in de
varkensketen.
Voor de uitwisseling van productinformatie (het opzoeken en raadplegen) gebruik maken
van bijvoorbeeld de EPCIS standaarden van GS1, die inmiddels door ISO zijn geratificeerd, en
de UNCEFACT bericht standaarden voor track en trace van dieren en dierlijke producten.
Deze UNCEFACT standaarden sluiten aan op de GS1 standaarden voor berichten en de unieke
identificatie systematiek van GS1 zoals GLN, GTIN en QR code. Met EPCIS is het mogelijk om
ieder item instance afzonderlijk te volgen. Zie ook het volgende Hoofdstuk en de bijlage over
State of the art systemen. De haalbaarheid hiervan is uiteindelijk een afweging van kosten en
baten.

Met deze aanbevelingen wordt de varkensketen transparanter. Dat wil overigens niet zeggen dat alle
bedrijfsgevoelige informatie openbaar wordt. In de kern zijn alleen de identificatie kenmerken van
varkens en varkensvlees op zoekbaar en raadpleegbaar. De bijbehorende product data kan daarna
worden opgevraagd. Of die informatie ook verstrekt wordt is een zaak tussen de data-eigenaar (de
producent) en de vragende partij.
Een nog meer transparante varkensketen heeft grote voordelen voor de monitoring en bewaking van
de voedselveiligheid. Het levend varken, het karkas en de varkens producten zijn dan gedetailleerd
traceerbaar door de hele keten heen. Dit heeft positieve gevolgen voor de monitoring van de
diergezondheid, het transport van levende varkens (biggen en slachtvarkens) en het transport van
vlees en product.
Anderzijds zullen er bedrijven zijn die thans minder belang hechten aan transparantie, b.v. omdat zij
vrezen dat als data openbaar wordt, hun concurrentie positie wordt aangetast. Of omdat een
dergelijke transparantie zulke eisen stelt aan hun bedrijfsinformatiesysteem, dat zij dit technisch of
financieel niet op kunnen brengen. Voorheen was hier minder maatschappelijke vraag naar.
Zie verder bijlage 1 “De varkensketen”.

2.9

Ketentransparantie & ICT – state of the art

Inzake transparantie en traceerbaarheid van voedingsmiddelen zijn diverse EU-gesubsidieerde
projecten uitgevoerd, zoals agriXchange, Q-porkchains, TransparentFood. Een belangrijke conclusie
hieruit is dat voor goede traceerbaarheid een ICT-infrastructuur van kritisch belang is: met “pen en
papier” is het ondoenlijk. Nieuwe technologische ontwikkelingen (o.a. scanning devices,
gedistribueerde databases, Internet of Things) bieden veel mogelijkheden hiervoor en maken
oplossingen betaalbaar, ook voor kleinere ondernemers die vaak een belangrijke rol spelen in
voedselketens. Gedistribueerde databases maken het mogelijk dat data niet per sé in één centrale
database hoeft worden opgeslagen. In het verleden is gebleken dat dit op veel weerstand stuit bij het
bedrijfsleven in verband met privacy en gevoeligheid van informatie.
In het kader daarvan zijn er meerdere vervolgprojecten uitgevoerd (o.a. Cuteloop, SmartAgriFood,
eFoodChain, FIspace). Daarin zijn meerdere applicaties en tools voor verschillende sectoren (m.n.
rundvlees, groenten). Daarnaast is als rode draad een referentie-architectuur en -infrastructuur
ontwikkeld op basis van “generic enablers” (GEs) en standaards (zie Figuur ). De EPCIS-standaard lijkt
in de toekomst hierbij een cruciale rol te gaan vervullen. Hoewel deze primair was ontwikkeld voor
logistieke doeleinden (zoals vele ketenstandaarden), lijkt deze uitermate geschikt te zijn voor
transparantiedoeleinden omdat deze event-based is.
De kern en de kracht van deze referentie-architectuur is (i) dat er rekening gehouden wordt met de
verschillende specifieke bedrijfssystemen van de food operators die in een ketennetwerk
samenwerken en (ii) repositories en bijbehorende apps en services ontwikkeld kunnen worden door
3rd parties die dus geen rechtstreeks belang hebben in de productieketen. Hierdoor wordt
belangenverstrengeling vermeden kunnen er concurrerende (en dus betaalbare) oplossingen worden
gecreëerd, mits de productieketen/sector gezamenlijk afdwingt dat er bepaalde generic enablers en
standaarden worden gebruikt.

20

Collaboration platform
Third-party (3p) system

GE

End-users

(cp)
(3p)

(eu)

thirdparties

e

food
authorities

GE

x

(r1)
shared
repository (STD)

(r2)
on-demand
repository (STD)

services
and apps

(sa)

consumers/
shoppers

m

business
partners

GE

a

b

c

d

e

n
(fo)

Food operators
type 1 (fo1)
basic
IT

type 2 (fo2)
advanced
IT

type 3 (fo3)

type 4 (fo4)

type 5 (fo5)

(r3)

(r4)
private
repository (STD)

basic/
advanced IT

private
repository

3p | private
system

(r1|2|3|4)
repository

f

Figuur 5 Referentie-architectuur van ketenbrede transparantiesystemen in de food sector

Op dit moment lopen er projecten, zowel Europees als in Nederland (o.a. FIware accelerators,
FarmDigital/Agriplace, TuinbouwDigitaal) die voortbouwen op deze referentie-architectuur. In 2017
gaat er een groot Europees IoT-project (IoF2020, 30 M€) van start waarin een verdere ontwikkeling
zal plaatsvinden, ook de applicaties in de vleessector.
De detailleringsmogelijkheden van traceerbaarheid zijn afhankelijk van de inrichting van de ketenprocessen (zie het varkensvlees voorbeeld); dit heeft weer te maken met de bereidheid om kosten te
maken voor een verdere verfijning van traceerbaarheid. Met de huidige standaards kan
traceerbaarheid tot op een zeer hoge, individuele mate van detaillering gerealiseerd worden: de
EPCIS standaarden zijn gebaseerd op de wenselijkheid van item instance tracering, door de hele
keten. Omdat dit door kosten / baten afwegingen lang niet altijd zinvol is, zijn de standaarden
uitgebreid met mogelijkheden voor het traceren van item batches. De in de boven genoemde
projecten uitgewerkte toepassingen hebben aangetoond dat zeer verfijnde tracering realiseerbaar is;
de hamvraag is steeds of de kosten hiervan tegen de baten opwegen: het volume van de
voedingsmiddelensector vereist een hoge mate van efficiëntie, terwijl voedselveiligheid bij tracering
op batch niveau i.p.v. instance niveau prima gewaarborgd kan worden, tegen aanvaardbare kosten.
Samenvattend zijn de belangrijkste conclusies uit de genoemde projecten:
1. Betekenis van ketentransparantie is steeds in ontwikkeling (het is een dynamisch begrip,
afhankelijk van perceptie, productinformatie en omgeving); bewustwording (awareness) speelt
een belangrijke rol.
2. Communicatie naar consument, bv middels keurmerken en logo’s, is uiteindelijk belangrijker
dan achterliggende details.
3. Gedistribueerde, decentrale oplossingen in een open samenwerkingsomgeving zijn te verkiezen
boven “een centrale database”

21

4. Er bestaat een generiek CMTS (“chain-wide meat transparancy system”), gebaseerd op de GS1
EPCIS standaard; dit is een goede basis voor gedetailleerde tracering, uitgewerkt in een
“reference architecture”; dit wordt doorontwikkeld, met diverse mogelijke vervolgprojecten
(met EU subsidie)
5. Internationale, wereldwijde aanpak is essentieel (d.w.z. ook buiten de EU bruikbaar)
6. Houd rekening met gevoelige informatie: in principe is alle data beschikbaar (shared data); voor
sommige data zijn de rechten op raadplegen, gebruiken & verspreiden beperkt (niet alle shared
data is ook open data).
Zie verder bijlage 2 “Ketentransparantie & ICT– state of the art”.

2.10

Een stap verder

Er kan op verschillende manieren worden voortgebouwd op dit bestaande landschap aan
informatiesystemen, om ketenpartijen en/of consumenten van meer of betere informatie te
voorzien. Technisch gezien kan onderscheid gemaakt worden tussen deze opties:
1. Bestaande systemen breder en beter benutten
Het verbeteren van de betrouwbaarheid van artikelstamgegevens in GS1 Data Source
(programma “GS1 DatakwaliTijd 2.0”) voortvarend voortzetten. Hiermee kunnen onder meer
websites en apps voorzien worden ingrediënteninformatie.
2. Sluit aan op het internationale karakter van de voedingsmiddelensector
Dit betreft onder meer het aanduiden van alle locaties conform de GS1 locatiecode (GLN).
3. Bestaande systemen uitbreiden met nieuwe gegevens t.b.v. meer informatie
Het toevoegen van certificeringsgegevens aan GS1 Data Source.
4. Nieuwe systemen bouwen voor beschikbaar stellen van informatie.
Dit betreft het aanbieden door fabrikanten, retailers en derden van hierboven genoemde
apps en websites met ingrediënteninformatie. Maar ook het geven van inzicht in
ketenpartijen achter een product, d.w.z. de herkomst van een product.
5. Nieuwe systemen voor verdergaande vormen van traceerbaarheid
Zoals in paragrafen 2.8 en 2.9 is toegelicht zijn er grenzen aan de mogelijkheden van
herkomstbepaling met de huidige productiemethoden en informatiesystemen. Er zijn wel
meer mogelijkheden, die echter behoorlijke veranderingen en investeringen vergen.
Rond elk van deze opties is beweging zichtbaar in de markt. Vooral op het gebied
van consumentenapps worden veel initiatieven genomen, de ene meer succesvol
dan de andere. In het najaar van 2014 heeft het LEI (Landbouw Economisch
Instituut) van Wageningen UR een onderzoek gedaan naar een app voor groenten
en fruit, Veggipedia, waarbij ook vele soortgelijke apps op hoofdlijnen zijn
beschreven. Deze bestaan niet allemaal meer, en er zijn nieuwe bijgekomen, maar
het rapport geeft een goed inzicht in Veggipedia zelf en in doelstellingen en
resultaten van het gebruik van apps voor consumenten. Voornaamste conclusie is
dat consumenten vooral interesse hebben in praktische informatie, zoals over
recepten, assortimenten en winkellocaties. Voor nadere informatie wordt
verwezen naar het rapport “Mogelijkheden en effectiviteit van apps voor
communicatie met consumenten – de Veggipedia case”.
22

Uit het bovenstaande blijkt dat al veel gegevens over artikelen, producten en ketens verzameld en
uitgewisseld worden, via diverse systemen en dragers. De toegankelijkheid van hierop te baseren
informatie is vaak beperkt, door de veelheid aan systemen, maar ook omdat de gegevensverzameling
veelal nooit bedoeld is geweest voor communicatie met consumenten, maar uitsluitend voor B2Bcommunicatie of vanuit wettelijke verplichtingen.
Hierna zetten we op basis van het bestaande landschap aan informatiesystemen uiteen hoe, op
praktische en kostenefficiënte wijze, de transparantie in de voedselketen, inclusief de consument,
met bestaande systemen en standaarden kan worden verbeterd en welke aanvullende
mogelijkheden er zijn, met gebruikmaking van meer geavanceerde standaarden en technieken.

2.11

Uitwerking van mogelijkheden - aanbevelingen

2.11.1 Bestaande systemen breder en beter benutten
Het verzamelen van gegevens is geen doel op zich, maar legt wel de basis voor het breder en beter
kunnen informeren van zowel bedrijven in de keten als instanties en consumenten. Het gaat daarbij
grotendeels om dezelfde basisgegevens waar per doelgroep relevante informatie uit afgeleid kan
worden.
Om consumenten snel en goed te kunnen informeren is het daarom zinvol om die gegevens die in
principe reeds elektronisch beschikbaar zijn bij ketenpartijen en die uitgewisseld worden via
bestaande systemen, toegankelijk te maken voor alle stakeholders.
Het gaat hier primair om statische artikelstamgegevens. Het betreft zowel logistieke gegevens als
productinhoudelijke gegevens (in ieder geval de door de wetgever voorgeschreven etiketgegevens).
Om informatieverschaffing aan de consument te stroomlijnen wordt het volgende aanbevolen:
1. Datakwaliteit
Het ontwikkelen van wereldwijde standaards voor het uitwisselen van artikelinformatie,
alsmede het bouwen van het breed gedragen, gestandaardiseerde en internationale GDSN
(Global Data Synchronisation Network) heeft vele jaren gevergd. De databank van GS1
Nederland, GS1 Data Source, sluit hierop aan. De ontwikkeling en de brede toepassing
hiervan heeft eveneens vele jaren en miljoenen euro’s gekost; hierop kan uitstekend worden
voortgebouwd. Deze database omvat gegevens van ruim een half miljoen artikelen, die
echter lang niet allemaal up-to-date zijn.
Er wordt hard aan gewerkt om gegevens van in ieder geval het huidige
supermarktassortiment in Nederland betrouwbaar (juist, volledig en tijdig) te registreren; dit
gaat, met omverpakkingen, om zo’n 150.000 artikelen. Het huidige programma “GS1
DatakwaliTijd 2.0” heeft een looptijd van drie jaar en een budget van circa € 8 miljoen,
exclusief de kosten die leveranciers zelf moeten maken bij het bepalen van hun
artikelgegevens. Het principe is “first time right”: gegevens dienen juist aangeleverd te
worden. Dit is primair een taak voor leveranciers; al hun data worden vervolgens streng
gecontroleerd. Worden er geen fouten geconstateerd, dan wordt overgestapt op
steekproeven. Ook wordt gecontroleerd of gegevens worden bijgehouden: als er over
langere tijd geen wijzigingen zijn, is het aannemelijk dat het artikel niet langer courant is. Dan
dient de status van de data gewijzigd te worden. Kortom, dit thema vergt continue aandacht
bij alle betrokkenen.

23

2. Toegankelijkheid
De gegevens die verzameld worden in GS1 Data Source, zijn thans bestemd voor de retailers,
zodat zij deze gegevens ieder op hun manier kunnen aanbieden aan consumenten in eigen
web systemen en apps. Maar er zijn meer partijen die consumenten van informatie voorzien.
Er wordt reeds onderzocht hoe en onder welke voorwaarden derde partijen, niet zijnde
fabrikanten en retailers, over de gegevens in GS1 Data Source kunnen beschikken, voor
onderzoek, consumenteninformatie of andere doeleinden. Hierbij moet worden gekeken
naar gebruiksrechten van data: welke partijen mogen de data gebruiken en beschikbaar
stellen aan consumenten, en onder welke voorwaarden (hoe ga je b.v. om met het vellen van
een oordeel over een product?).
3. Kostenverdeling
En het betreft ook kosten: het onderhouden van de database vergt significante
inspanningen. Indien onderzoekers en commerciële partijen hier ook gebruik van maken,
bespaart dit voor hen aanzienlijk op hun huidige kosten voor data verzameling, waardoor het
redelijk is dat zij ook zullen bijdragen aan de kosten van de gezamenlijke GS1 database.
Het is van belang dat GS1 op korte termijn een regeling treft om de data in de Data Source breder te
ontsluiten, waarbij het aanbeveling verdient dat in de kostenstructuur onderscheid gemaakt wordt
tussen publieke en non-profit instanties, en commerciële gebruikers.
Er is recent een pilot gestart met het Voedingscentrum, die tot doel heeft na te gaan aan welke
voorwaarden zo’n uitwisseling in de praktijk dient te voldoen en hoe dit technisch gerealiseerd kan
worden. We bevelen aan ook met het RIVM een regeling te treffen voor het gebruik van etiket- en
certificeringsinformatie t.b.v. het uitvoeren van de VoedselConsumptiePeiling. De gegevens kunnen
desgewenst ook worden gebruikt voor het toekennen van Vinkjes aan artikelen.
GS1 Data Source omvat statische gegevens en geen dynamische gegevens inzake herkomst en
productie van het fysieke product, dat de consument in zijn hand heeft. Meer inzicht daarin vergt
beschikbaarheid van aanvullende gegevens, zie hierna in par. 2.11.4.
2.11.2 Sluit aan op het internationale karakter van de voedingsmiddelensector
Informatiesystemen die alleen werken voor of gericht zijn op Nederlandse telers, fabrikanten of
andere bedrijven, zullen nooit breed geaccepteerd of toegepast worden. De sector werkt in
internationale ketens, en zeker waar het herkomstinformatie betreft zal informatie ook uit die
internationale ketens verzameld moeten kunnen worden. Internationale standaardisatie van
informatiesystemen, o.a. binnen GS1 en GlobalGAP, is de cruciale succesfactor geweest van deze
systemen.
De codes uit de EU erkenningsovaaltjes op vlees en zuivel sluiten niet aan op de in de keten
gebruikte standaarden. In Nederland worden voor zuivel en voor vlees door twee verschillende
instanties aparte systemen gebruikt, waarin de nummers zijn vastgelegd; er is geen
zoekfunctionaliteit waarmee de betekenis van een nummer snel kan worden opgezocht. Bovendien
is de systematiek achter de erkenningsnummers in elke lidstaat anders. Aanbevolen wordt om ten
behoeve van harmonisatie de erkenningsnummers te koppelen aan GLN en daartoe in ieder geval in
Nederland GLN-equivalenten van de EU erkenningsnummers te definiëren. In b.v. Nieuw Zeeland
identificeert de overheid bedrijven met een NZBN (New Zealand Business Number) conform GLN (zie
bijlage 3).

24

2.11.3 Bestaande systemen uitbreiden met nieuwe gegevens t.b.v. meer informatie
Waar producten gecertificeerd zijn, staat hiervoor soms een zichtbaar keurmerk op het etiket, maar
soms ook niet. Mogelijk is deze certificeringsinformatie toe te voegen aan GS1 Data Source opdat
deze ook kan worden meegenomen in extern onderzoek en apps van derden die op deze database
gebaseerd zijn. Aanbevolen wordt dit nader uit te werken en te toetsen op haalbaarheid bij
marktpartijen.
Voor consumenten zou het zinvol zijn als op etiketten ook verwezen wordt naar websites van
keurmerken, om meer informatie te kunnen vinden over de betekenis hiervan.
2.11.4 Beter beschikbaar stellen van product- en herkomstinformatie
Dit betreft zowel statische als dynamische informatie.
Ingrediënteninformatie is in principe statisch, omdat dit voor alle producten die volgens dezelfde
artikelspecificatie geproduceerd worden, hetzelfde dient te zijn. Bij relevante verschillen is er immers
sprake van een ander artikel. Zowel leveranciers en retailers als ook derden bieden websites en apps,
die bij voorkeur gebruik maken van data in GS1 Data Source.
Inzake herkomst dient onderscheid gemaakt te worden tussen het vermelden van herkomst op
bestaande niveaus van detaillering en met verdergaande inzichten in tracering.


Thans wordt op het etiket voor sommige productgroepen op land – of regioniveau vermeld waar
het vandaan komt; sommige leveranciers bieden gedetailleerder inzicht naar bedrijven of b.v.
groepen van boeren, zoals al gebeurt bij Unox worsten en AH kazen (bv Zaanlander). Dit kan
door iedere leverancier zelf worden ingevuld, maar liefst wel op een uniforme wijze (middels
een QR code). Voor zuivel en vlees zijn er de EU ovaaltjes, die niet voor de consument bedoeld
zijn. Er kan hier sprake zijn van zowel statische als dynamische informatie: fysieke producten
met dezelfde artikelspecificaties kunnen afkomstig zijn van verschillende bronnen.



Voor verdergaande traceringsinzichten zijn geavanceerdere systemen nodig (zie Hoofdstuk 2.9),
die echter niet primair voor de consument bedoeld zijn. Zie verder par. 2.11.5.

Om informatieverschaffing aan de consument te stroomlijnen wordt het volgende aanbevolen m.b.t.
productie- en herkomstinformatie:
1. Verwijs op uniforme wijze naar herkomst middels GLN (GS1 locatie codering) en gebruik
deze code op etiketten en in webwinkels
Spreek af dat op (bepaalde) consumenteneenheden de herkomst op uniforme wijze wordt
vermeld, middels het GLN van de producent (of desgewenst in geval van huismerken, de
merkeigenaar) van die eenheid. Voor groenten en fruit zijn de GlobalGAP nummers reeds
conform GLN’s.
2. Vermeld op uniforme wijze het webadres op etiketten
Maak afspraken over het vermelden van een webadres voor verdere, aanvullende
informatie.
Steeds meer bedrijven vermelden nu al hun webadres, soms een algemeen adres en soms
betreffende het artikel. De te verstrekken informatie is dan bedrijfsspecifiek. Door
uniformering hiervan van adressering, leidend naar het betreffende artikel en niet naar een
algemene website van het bedrijf, wordt het ook mogelijk om een meer gestroomlijnde en
daarmee begrijpelijker informatievoorziening aan consumenten te leveren. Bedrijfsspecifieke
25

opzet van de betreffende webpagina blijft prima, omdat dit ook een marketinguiting is van
het bedrijf; voorwaarde is wel dat tenminste de wettelijk voorgeschreven gegevens er op
vermeld worden, waarbij de betreffende gegevensvelden volgens standaarden zijn
gedefinieerd.
3. Behoud ruimte voor differentiatie en onderscheidend vermogen
Standaardisatie van coderingen, symbolen en informatie is van groot belang voor efficiënte
communicatie in de keten en met de consument. We spreken dan allemaal dezelfde taal.
Merken, of dit nu retailers zijn of groothandels, fabrikanten of telersorganisaties, willen
consumenten informeren over producten, productiewijze en herkomst op een manier die
past bij hun merk. Hoe de websites waarnaar consumenten worden verwezen via uniforme
QR-codering eruit zien, welke verhalen hier verteld worden en in welke stijl dat gebeurt, is en
blijft aan merkeigenaren zelf. Consumentencommunicatie is ook een manier voor bedrijven
om zich onderling van elkaar te onderscheiden. Wanneer een uniforme infrastructuur wordt
ontwikkeld, kunnen bedrijven hierin hun eigen route volgen.
De ene worstmaker kan vertellen over de ene boer die zijn vlees levert, de ander brengt de
consument bij een groep boeren, weer een ander vertelt iets over het stalsysteem dat door
zijn boer(en) gebruikt wordt, en de laatste vertelt niets omdat zijn consumenten hier niet om
vragen.
4. Onderzoek het nut en de haalbaarheid van het op uniforme wijze vermelden van de
batchcode op etiketten
Op steeds meer consumenteneenheden wordt t.b.v. tracering een bedrijfsspecifieke
batchcode vermeld. Deze codes zijn thans bedoeld voor tracering door bedrijven in de keten,
b.v. bij een onverhoopte recall. Aanbevolen wordt om deze codes in te passen in de GS1
standaard voor batchcodering.
Desgewenst kunnen batchcodes en de achterliggende gegevens door de merkeigenaar ook
gebruikt worden voor nadere informatieverschaffing aan consumenten. Het is echter de
vraag of de kosten van implementatie hiervan opwegen tegen de baten van meer
gestroomlijnde informatievoorziening, zolang batchcodes met name voor
uitzonderingssituaties gebruikt worden. Zie ook punt 5 over het gebruik van QR codes met
daarin een batchcode.
5. Maak het de consument makkelijker met QR-codes
Er is thans geen uniforme aanpak voor de verwijzing naar een informatieplatform, waarop
consumenten informatie kunnen vinden over product en herkomst. Zo is de werkwijze in het
voorbeeld van de rookworst wat omslachtig, omdat de consument eerst de verpakking moet
openen om de code op de vacuüm verpakte worst te lezen, en daar de eerste vier cijfers van
in te toetsen op de betreffende webpagina. Daarmee krijgt hij informatie over welke boeren
(dus niet: welke individuele boer) het vlees voor de worst geleverd hebben.
Het toepassen van een leesbaar symbool, zoals een QR-code, waarin de benodigde codes (in
ieder geval streepjescode, locatiecode(s) en webadres) vermeld worden, en waarmee de
consument wordt verwezen naar een website met daarop informatie over zijn product, zal de
bruikbaarheid flink vergroten.
Maak afspraken over het gebruik van symbolen, waarin de benodigde codes
worden weergegeven. Smart phone code scanners kunnen, naast
tweedimensionale (2D) symbolen (zoals QR), veelal ook de eendimensionale
26

(1D) streepjescode (GTIN) lezen. Kassa scanners kunnen alleen 1D symbolen lezen. Indien
niet alleen de streepjescode maar ook andere codes in het symbool moeten worden
ondergebracht, zijn voor smart phones 2D symbolen het meest geschikt, en is de QR-code de
meest pragmatische keuze.
Daarom wordt aanbevolen om de streepjescode (GTIN) te handhaven t.b.v. kassascanning,
zodat aan de kassa-afhandeling niets hoeft te veranderen, en aan te vullen met een QR
symbool met daarin diezelfde streepjescode (GTIN), plus locatiecode (GLN) en webadres. De
streepjescode wordt dus 2 maal vermeld, zowel voor de kassa als voor de smart phone.
Vooralsnog wordt niet aanbevolen om de batchcode in de QR code op te nemen: aangezien
de QR-code voor elke batch anders is en dus apart moet worden geprint, zal dit in de meeste
verpakkingslijnen tot aanzienlijke kosten leiden!
2.11.5 Verdergaande herkomstinformatie en traceerbaarheid op consumentenniveau
Voor het informeren van consumenten over herkomst op een manier die verder gaat dan alleen
landaanduiding en plaats van teelt of laatste bewerking, zijn meer geavanceerde systemen nodig.
Tracering is, zoals hierboven beschreven, primair een zaak voor bedrijven en controle-instanties.
Afhankelijk van de inrichting van de keten, kunnen aanpassingen in bedrijfsprocessen nodig zijn,
zoals beschreven in par. 2.8 en 2.9, ‘de varkensketen’ en ‘ICT-state of the art systemen’ en. Inzake
varkens zou het individueel merken, net als bij runderen, serieus onderzocht moeten worden,
mogelijk met RFID tags. Daarmee kunnen de onzekerheden die inherent zijn aan het werken met
batches, ondervangen worden. Door sommige bedrijven wordt voor vlees en vis fTrace gebruikt. Het
is aan retailers en hun leveranciers om te bepalen of zij een dergelijke, meer gedetailleerde
informatievoorziening aan consumenten nuttig achten.
In Hoofdstuk 3 wordt op basis van raadplegen van stakeholders aangegeven welke
consumentenwensen welke er leven. In Hoofdstuk 4 zijn de conclusies opgenomen en suggesties
voor prioriteiten gedaan.
In hoeverre de aanbevelingen op welke termijn haalbaar zijn, hangt af van de bereidheid van
marktpartijen om hiervoor te investeren in de benodigde informatiesystemen.
Aanbevolen wordt dat betrokken ketenpartijen (LTO, FNLI, CBL, Veneca en KHN) hierover afstemmen
met hun leden.

27

3. Ketentransparantie vanuit perspectief van de consument; visie van
stakeholders
3.1

Gesprekken met stakeholders

In juni en begin juli 2016 is middels een serie telefonische conferenties met ongeveer 35 deelnemers
(bijlage 4) gesproken over de huidige ontwikkelingen rondom ketentransparantie. We hebben ook 25
ingevulde vragenlijsten over welke informatie essentieel en interessant is voor consumenten (bijlage
5), wat voor toepassingen men ziet, en aan welke voorwaarden de ontsluiting van informatie richting
de consument (in welke vorm dan ook, bijvoorbeeld een “app” zoals gesuggereerd door de
staatssecretaris) zou moeten voldoen, wil het een succes worden. Er is gesproken met een breed
palet aan maatschappelijke partijen: wetenschap, industrie, consumentenorganisaties, organisaties
die zich bezig houden met duurzaamheid en dierenwelzijn, ketenorganisaties, houders van logo’s en
keurmerken, beoordelaars van logo’s en keurmerken, intermediairs en onderzoekfondsen, bloggers,
opiniemakers, en app- en websitebouwers. De deelname van de stakeholders was zeer divers en
vormde een goede dwarsdoorsnede, alleen de deelname van industrie- en retailers, primaire
producenten was beperkt. Zij komen aan bod bij de uitvoering van de pilots. Er komt een beeld naar
voren van een hoge betrokkenheid, veel energie en ook de wens/verwachting om een kanteling
teweeg te brengen in de informatievoorziening naar consumenten.
Er is veel onderzoek beschikbaar naar wat de consument nodig heeft/wil, maar we weten weinig wat
consumenten specifiek willen weten over transparantie in de keten. Tegelijkertijd is het lastig dit
direct aan consumenten te vragen: wat is deinformatie de men eigenlijk wil en wat is de informatie
die ze ook daadwerkelijk (en vaker) zullen gebruiken? De opgehaalde informatie is wat de
stakeholders gezamenlijk weten over (latente) consumentenbehoeften door bestaand onderzoek,
gedrag van klanten (retailers, app eigenaren), en vragen van burgers (ngo’s). In de interviews is
herhaaldelijk het onderscheid tussen burger (met oog voor de samenleving) en consument (met oog
voor zichzelf) naar voren gebracht. Op basis van de visie van de stakeholders maken we in het
onderstaande advies geen onderscheid tussen deze twee perspectieven. De posities van burger en
consument lopen in elkaar over.

3.2

Transparantie en vertrouwen

In een recent rapport1 dat de FNLI aan premier Rutte aanbood was een van de belangrijkste
conclusies, dat “de levensmiddelenindustrie op dit moment nog niet voldoende in staat is om
vertrouwen van de samenleving te winnen”. Een andere zinssnede van hetzelfde rapport verwijst
ook naar transparantie: “De industrie moet transparantie bieden over wat de
levensmiddelenindustrie doet en hoe zij dat doet; aan iedereen die daarin is geïnteresseerd.
Niet alleen vertellen over het ‘wat’ en ‘hoe’ van de levensmiddelenindustrie, maar ook ingaan op het
‘waarom’ ”.
Transparantie is een van de manieren om bij te dragen aan vertrouwen. Dit idee vinden we terug bij
de geïnterviewde stakeholders. Volgens de stakeholders vinden zowel burgers als consumenten
transparantie inderdaad belangrijk. Uit onderzoek blijft dat ongeveer de helft van de consumenten is
geïnteresseerd in de samenstelling en herkomst van voedingsmiddelen, en soms ook actief op zoek is
naar deze informatie op het etiket en verder 2) . Deze informatie is interessant, geeft meerwaarde
voor consumenten en burgers vanuit hun belangstelling voor gezondheid, en hun betrokkenheid met
1
2

Bron: Roland Berger, FNLI (2016)
Bron: Consumentenbond (2014)

28

duurzaamheid, dierenwelzijn, en andere maatschappelijke consequenties van voedselproductie- en
consumptie. Informatie over samenstelling en herkomst biedt consumenten de mogelijkheid om
bewust te kiezen, en als het ware met hun portemonnee te stemmen. Ketenspelers (van
producenten, retailers, tot out-of-home) kunnen deze informatie gebruiken om zich te
onderscheiden ten opzichte van elkaar. Bij de out of home markt wordt de informatiebehoefte ook
gevoeld in de zorgmarkt.
Transparantie en informatie over samenstelling en herkomst kan bijdragen aan het vertrouwen van
de consument in de voedselketen, daar zijn de meeste stakeholders het over eens. De meeste
stakeholders konden zich ook vinden in de korte notitie (zie bijlage 6), getiteld Ik ben wat ik eet;
geen geheimen meer, met als punt op de horizon : “We willen dat iedereen te allen tijde in de keten
kan kijken en producten kan vergelijken op basis van voor hem/haar relevante en transparante
criteria” .
Transparantie biedt volgens de stakeholders niet louter voordelen. Er schuilen wel degelijk gevaren
in een overmaat aan complexe keteninformatie die niet goed te duiden is; het kan bij het ‘uit
context’ gebruik van enkele losse elementen leiden tot een versimpeld en vertekend beeld van de
voedselproductie- en consumptie keten, en van de relatie tussen voedselsamenstelling en
gezondheid. Transparantie lijkt een noodzakelijke voorwaarde, maar er is meer voor nodig om
vertrouwen te winnen: het is belangrijk dat de spelers in de keten doen wat ze zeggen. Het is aan de
keten om betrouwbare en actuele informatie beschikbaar te stellen aan onafhankelijke partijen. Voor
het vertrouwen is het dus niet aan de ketenspelers zelf om de informatie ook te duiden. De duiding
van de informatie over samenstelling en herkomst dient in handen te zijn van partijen die
onafhankelijk zijn van de keten zelf. De overheid kan middels regelgeving in samenspraak met
ketenpartijen de voorwaarden scheppen voor een dergelijke structuur: het is daarna aan publieke en
private (commercieel, NGO’s) partijen om hier mee aan de slag te gaan volgens redelijke spelregels.
In de praktijk is het mogelijk dat het vertrouwen in de keten (tijdelijk) daalt door het openstellen van
de informatie: meer informatie roept ook meer vragen op. De verwachting van de stakeholders is dat
het vertrouwen stijgt wanneer blijkt dat de gegeven informatie keer op keer betrouwbaar is.

3.3.

Informatiebehoefte en toepassingen

Tijdens de gesprekken met de stakeholders kwam naar voren dat er voor vele maatschappelijke
spelers behoefte is aan een neutrale, feitelijke, betrouwbare, en uniform gestructureerde database,
die actuele informatie verschaft over samenstelling en herkomst van voedingsmiddelen. Het zijn de
producenten die verantwoordelijk zijn voor de juiste informatie in de database.
De toepassingen die gezien worden zijn schier eindeloos:








29

het informeren van de consument overal en altijd
het kunnen maken van vergelijkingen van producten, of bedrijven, om zo een betere
keuzes te kunnen maken
onderzoek/voorlichtings- toepassingen voor overheid, consumentenorganisaties, en
bedrijfsleven (o.a. betere dietary assessments en betere monitoring van herformulering
van producten in het kader van het Akkoord Verbetering Productsamenstelling)
wetenschap voor betere vaststelling van de relatie tussen voeding en gezondheid
duurzaam en gezond inkopen door organisaties
“true pricing” over de keten
zichtbaarheid en waardering van ketenspelers. De verwachting is dat als de data eenmaal
beschikbaar zijn er ook legio toepassingen zijn die we nog niet voorzien. Een enkeling
suggereert het gebruik van data voor accijnsheffing op bijvoorbeeld footprint.

Eigenaren van bestaande apps en tools die gebruik maken van dit soort data (bijvoorbeeld
PSinFoodservice, Questionmark, de Eetmeter, de Eicode-app, Veggipedia) rapporteren dat
consumenten de data waarderen, ook al worden de toepassingen (nog) niet allemaal even veel
gebruikt. Het aantal gebruikers is groeiende, maar het herhaald gebruik is wisselend en hangt af van
de meerwaarde van de tool.

3.4

Welke informatie?

De stakeholders geven aan dat het voor ketenpartijen van belang is dat de informatie over
samenstelling en herkomst op een uniforme, geharmoniseerde wijze kan worden aangeleverd, en
dat niet elke keer andere nieuwe vragenlijsten moeten worden ingevuld.
Voor zowel de gezondheids- als de duurzaamheidsdata zijn belangrijke randvoorwaarden:
-

-

Dat de data compleet, betrouwbaar en actueel zijn:
o Momenteel is zelfs de etiketinformatie lang niet altijd correct, hetgeen belangrijk is
voor het vertrouwen. Er wordt door een aantal stakeholders gesuggereerd dat de
NVWA intensiever zou moeten handhaven.
o
Informatie transparantie is meer dan cijfers:
o De producten, processen en producten moeten tot leven gebracht worden.
o Het detail van informatie die nodig is per variabele moet afgestemd worden op de
consumentenbehoefte en basiskennis.
o Er is context nodig van de data:
 Bijvoorbeeld: cijfers over incidenteel antibiotica gebruik moeten toegelicht
kunnen worden. En: een consument die data krijgt over residuen van
bestrijdingsmiddelen op groente moet dit uitgelegd krijgen in de context van
de productiewijze en gezondheidseffecten van groente, om te voorkomen
dat transparantie de consumptie van groente laat dalen.

In bijlage 6 wordt aangegeven welke informatie door de stakeholders worden genoemd is als
“Essentieel” dan wel “Interessant” voor de consument. De kwartiermakers hebben hieruit de
volgende hoofdlijnen gedestilleerd:







30

Essentiële informatie voor de consument heeft betrekking op de nu al wettelijk
verplichte informatie op het etiket, die voor online verkopen nu ook al beschikbaar moet
zijn volgens EU1169/2011 (voedingswaarde, ingrediënten waaronder de toevoegingen,
allergenen, en herkomst. Zie Hoofstuk 2).
De stakeholders denken dat de geduide informatie het meest relevant is voor de
consument. Niet ruwe data maar geïnterpreteerde data. De juistheid van deze
interpretatie is essentieel. Betrouwbare keurmerken, logo’s, uitgegeven door
onafhankelijke partijen, zijn een belangrijke instrument om te communiceren over de
gezondheid of duurzaamheid richting de consument.
Veel stakeholders zien graag de toevoeging van ‘land van teelt/geboorte’ ter
specificering van herkomst. Nu bevat ‘land van herkomst’ de informatie over ‘land van
verwerking’.
Er is bij voorlopers onder de consumenten interesse in meer detail over herkomst en
productie, zoals gebruik van GMO-ingrediënten, gebruik van antibiotica, energieverbruik,
waterverbruik, transportkilometers, en wijze van productie en verwerking.
Wetenschappers wijzen er op dat de duiding complex is aangezien er geen vaststaande
definitie is van de elementen van duurzaamheid en de onderlinge weging. De duiding
(door derden) is nog belangrijker.

3.5

Conclusies

Op basis van het huidige landschap van maatschappelijke spelers, het enthousiasme van veel
partijen, de concrete technische mogelijkheden, en de behoeften van consument/burger,
concluderen we het volgende:
-

-

-

-

3.6

Het momentum is daar om concrete stappen te zetten om de voedselketen voor de
consument/burger op systematische wijze te ontsluiten, zoals uitgewerkt in Hoofdstuk 2:
o Productsamenstelling: op basis van verplichte etiketteringsvoorschriften. Data
afkomstig uit GS1 datasource met hoge dekkingsgraad van in NL beschikbare
voedingsmiddelen.
o Herkomst: op basis van GTIN, GLN/GGN en batch code.
De concrete stappen dienen gepaard te gaan met een tijdschema, waar alle relevante
partijen zich aan houden. Binnen een jaar, voor de zomer van 2017, kunnen aan de hand
van een tweetal pilots, een met betrekking tot productsamenstelling en een met
betrekking tot herkomst, grote stappen vooruit worden gezet.
De voedselketens zijn zeer divers en complex. Ketens voor “vers” (groente, fruit/groente,
vlees, zuivel) zijn fundamenteel anders georganiseerd dan bijvoorbeeld ketens voor
samengestelde en houdbare producten die soms dagelijks wisselende leveranciers van
ingrediënten hebben. De ontsluiting van alle ketens is dan ook een majeure operatie en
de mogelijkheden hiertoe en bijbehorende kosten zijn afhankelijk van het
voedingsmiddel.
Uit Hoofdstuk 2 blijkt dat er technisch veel mogelijk is, en dat er voor diverse ketens zelfs
concepten uitgewerkt zijn. De bottleneck zit in :
o Hoe zorg je dat alle partijen meedoen
o Hoe zorg je ervoor dat de aangeboden informatie betekenis
heeft/onderscheidend is voor de consument
o Wie betaalt het , wie draagt de kosten voor een uitgebreidere, betrouwbare en
actuele voorziening van informatie?

Aanbevelingen
1. De kwartiermakers adviseren om voor de consument/burger relevante data beschikbaar te
maken voor onafhankelijke partijen die dit kunnen duiden voor de consument. Deze
structuur is een ‘deur die wordt opengezet’. Het is aan de onafhankelijke partijen om deze
informatie te duiden op een voor de consument/burger relevante manier. De governance
van de data wordt georganiseerd op een wijze die het vertrouwen van de samenleving en
betrokken partijen bevordert.
Wat relevante informatie is voor de consument/burger/ketenspelers is op hoofdlijnen
bekend: gezondheid (samenstelling) en herkomst, op een manier waar productvergelijkingen
mogelijk zijn.
Voor productsamenstelling bevelen we aan om als eerste de wettelijk verplichte
etiketdata digitaal vrij te geven, waardoor er al een enorme boost gegeven kan worden
aan het inzicht in de keten. De kwartiermakers raden aan dat er nog in 2016 een pilot
wordt gedaan met een of twee publieke/private partijen om in 2017 operationeel te
kunnen zijn voor andere publieke en private partijen. Een pilot waarbij
Voedingscentrum/RIVM gebruik maken van de GS1 datastructuur is een goede optie.
o De pilot in 2016 is gericht op het oplossen van technische issues: is het aan
elkaar te koppelen en zijn de data van voldoende kwaliteit?
o Hoe kunnen productvergelijkingen gestalte krijgen?

31

Voor de toepassing is het van belang dat er een hoge dekkingsgraad is; nagenoeg alle
verkochte producten in Nederland moeten aanwezig zijn.
-

Voor herkomst bevelen we aan:
o

o

o

o

De mogelijkheid te geven om herkomstgegevens te verdiepen voor alle
producten- dus als producenten het willen kunnen ze hun Unique Selling Point
delen.
Pilots in de versketen, zoals nu wordt voorgesteld voor het Beter Leven keurmerk
Varkensvlees, moeten een antwoord geven op hindernissen die we daarbij tegen
komen en of consumenten de informatie waarderen. Als de resultaten van de
pilot bekend zijn zullen vervolgstappen moeten worden onderzocht voor
complexere ketens en producten.
Deze pilot moet ook inzicht geven in de consumentenwaardering: wat levert het
op voor de consument? Wordt het begrepen, zet het aan tot
gedragsveranderingen en draagt het bij aan een grotere (ervaren) transparantie
en vertrouwen? Heeft de consument geld over voor deze extra informatie?
De kosten en de financiering van transparantie in de keten; er zal vastgesteld
moeten worden welke inspanningen verricht moeten worden om de
datastructuur betrouwbaar, actueel en toegankelijk voor derden te maken en te
houden. Het bedrijfsleven is verantwoordelijk voor de betrouwbaarheid van de
data.

De basisfinanciering van het beschikbaar stellen van de data zou gezocht kunnen in georganiseerde
platforms vanuit de sector (zoals LTO, FNLI, CBL, KHN, Veneca). Commerciële partijen die de data
duiden voor de consument zouden kunnen betalen voor de toegang. Publieke partijen (RIVM,
Voedingscentrum) en kennisinstellingen (bijv. universiteit) dragen bij via financiering vanuit de
overheid. Voor NGO’s zou een tussenweg een goede oplossing kunnen zijn, waarbij zij tegen
kostprijs, rechtstreeks of via een derde partij (bijv. RIVM), toegang krijgen tot bepaalde data.
2. Een tweede aanbeveling aan de overheid is om de burger basis voedselvaardigheden bij te
brengen. Een belangrijke pijler is het integreren in onderwijs (Jong Leren Eten), maar ook bij
volwassenen is actie nodig om de basiskennis over voedsel en de voedselketen te verhogen.
3. Een derde aanbeveling is dat de keten gefaciliteerd moet worden om de productie en
processen tot leven te brengen en daar eerlijk en helder over te communiceren.
De transparantie van data is een element, maar er zijn legio mogelijkheden in ‘echte’ offline
leven. Denk aan open dagen van producenten, productiefaciliteiten, kookdemonstraties,
herzien van claim policies.

32

4.

Aanbevelingen

Uit de inventarisatie van het landschap van systemen en standaarden (Hoofdstuk 2) en uit de
raadpleging van stakeholders inzake de informatiebehoeften van consumenten (Hoofdstuk 3) zijn
meerdere aanbevelingen naar voren gekomen. Deze worden hierna kort beschreven; voor een
uitgebreidere beschrijving, zie de respectievelijke Hoofdstukken.
In hoeverre deze aanbevelingen op welke termijn haalbaar zijn, hangt af van de bereidheid van
marktpartijen om hiervoor te investeren in de benodigde informatiesystemen.
Vanuit het huidige landschap:
1. Bestaande systemen breder en beter benutten
Het verbeteren van de betrouwbaarheid van artikelstamgegevens in GS1 Data Source
(programma “GS1 DatakwaliTijd 2.0”) voortvarend voortzetten. Dit betreft “onderhanden
werk”, dat los van de overige aanbevelingen voortgezet kan worden.
Hiermee kunnen onder meer websites en apps voorzien worden ingrediënteninformatie.
Randvoorwaarden zijn het uitwerken van toegangs- en gebruiksrechten en -plichten,
waaronder een eerlijke verdeling van kosten. Dit wordt momenteel uitgewerkt in overleg
tussen Voedingscentrum en GS1 Nederland. Zie hoofdstuk 2 par. 11.1 en aanbeveling 6
hieronder.
2. Sluit aan op het internationale karakter van de voedingsmiddelensector
Dit betreft onder meer het aanduiden van alle locaties conform de GS1 locatiecode (GLN),
inclusief de EU erkenningsnummers zoals vermeld in de EU ovaaltjes. Zie hoofdstuk 2 par.
11.2. Hierover dient overlegd te worden met de Overheid, NVWA en COKZ.
3. Bestaande systemen uitbreiden met nieuwe gegevens t.b.v. meer informatie
Het toevoegen van certificeringsgegevens aan GS1 Data Source. Hierover dient overlegd te
worden met betreffende certificerende marktpartijen en GS1. Zie hoofdstuk 2 par. 11.3.
4. Nieuwe systemen bouwen voor beschikbaar stellen van informatie.
Dit betreft het aanbieden door fabrikanten, retailers én derden van apps en websites met
ingrediënteninformatie. Maar ook het geven van inzicht in ketenpartijen achter een product,
d.w.z. de herkomst van een product. Zie hoofdstuk 2 par. 11.4 en aanbeveling 6 hieronder.
5. Nieuwe systemen voor verdergaande vormen van traceerbaarheid
Zoals in hoofdstuk 2 par. 8 en 9 is toegelicht zijn er grenzen aan de mogelijkheden van
herkomstbepaling met de huidige productiemethoden en informatiesystemen. Er zijn wel
meer mogelijkheden, die echter behoorlijke veranderingen en investeringen vergen. Zie
hoofdstuk 2 par. 11.5 en aanbeveling 8 hieronder inzake een “varkens pilot”.
Vanuit de consument:
6. Adviseer consumenten m.b.t. interpreteren van informatie
Laat onafhankelijke partijen gegevens duiden om voor de consument/burger relevante
informatie beschikbaar te maken. De governance van de data moet georganiseerd worden
op een wijze die het vertrouwen van de samenleving én van betrokken partijen bevordert.
7. Verschaf systematisch inzicht in productsamenstelling
Geef de wettelijk verplichte etiketdata digitaal vrij. Voer nog in 2016 een pilot uit met een of
33

twee publieke/private partijen, verder uit te rollen in 2017. Te onderzoeken aspecten zijn
technische aspecten en het realiseren van afdoende betrouwbaarheid van gegevens, het
uitvoeren van productvergelijkingen en het bereiken van een zo groot mogelijke
dekkingsgraad. Tussen GS1 en het Voedingscentrum vindt hierover al overleg plaats, zie
aanbeveling 1 hierboven.
8. Verschaf meer inzicht in herkomst
Verwacht wordt dat meer inzicht in herkomst van producten het begrip en het vertrouwen
bij consumenten zal vergroten. Zie aanbevelingen 3, 4 en 5 hierboven. Er zijn twee stappen
te onderscheiden:
(1) voer een pilot uit, zoals voorgesteld voor het Beter Leven-keurmerk Varkensvlees en
onderzoek of er mogelijkheden zijn voor andere concepten zoals kip;
(2) evalueer of consumenten de informatie begrijpen, waarderen, voor willen betalen en
zullen gebruiken (gedragsverandering?).
Zie verder Hoofdstuk 5 “Herkomstpilot”. Als deze resultaten bekend zijn zullen
vervolgstappen moeten worden onderzocht voor complexere ketens en producten.
9. Onderzoek kosten en de financiering van meer transparantie in de keten
Er zal vastgesteld moeten worden welke inspanningen verricht moeten worden om de
benodigde datastructuur betrouwbaar, actueel en toegankelijk te maken en te houden. Het
bedrijfsleven is verantwoordelijk voor de betrouwbaarheid van de data en werkt daartoe
samen in GS1 Data Source.
De basisfinanciering van het beschikbaar stellen van de data aan derden zou gezocht kunnen
in georganiseerde platforms vanuit de sector (LTO, FNLI, CBL, KHN, Veneca). Commerciële
partijen die de data duiden voor de consument zouden kunnen betalen voor de toegang.
Publieke partijen (RIVM, Voedingscentrum) en kennisinstellingen (bijv. universiteiten) dragen
bij via financiering vanuit de overheid. Voor NGO’s zou een tussenweg een goede oplossing
kunnen zijn, waarbij zij tegen kostprijs, rechtstreeks of via een derde partij (bijv. RIVM),
toegang krijgen tot bepaalde data.
10. Breng de burger basis voedselvaardigheden bij
Een belangrijke pijler is het integreren in onderwijs (Jong Leren Eten), maar ook bij
volwassenen is actie nodig om de basiskennis over voedsel en de voedselketen te verhogen.
11. Verschaf de burger inzicht in productie en processen
Door aldus de keten “tot leven te brengen” en daar eerlijk en helder over te communiceren,
zal het begrip over (on)mogelijkheden kunnen toenemen en daarmee het vertrouwen.
Denk daarnaast aan open dagen van producenten, productiefaciliteiten, kookdemonstraties,
herzien van claim policies.

34

5.
5.1

Herkomstpilot

Inleiding

Naast het in kaart brengen van het bestaande landschap van standaarden en systemen en het
consumentenperspectief aan informatiebehoefte en toepassingen zijn de kwartiermakers gevraagd
een advies uit te brengen hoe een concrete herkomstpilot(s) - mogelijk de Beter Leven-keten - er uit
zou kunnen zien met meerwaarde voor de hele keten, voor de consument en andere stakeholders.
Vanuit de aanbevelingen van kwartiermakers wordt een herkomstpilot voor varkensvlees als kansrijk
gezien. Om die reden is in dit hoofdstuk deze pilot al verder uitgewerkt. Tevens zijn alternatieve
concepten voor een pilot onderzocht en kort beschreven. Daar lijken ook mogelijkheden voor kip,
waarvan kwartiermakers aanbevelen deze nader te onderzoeken.
Kwartiermakers wijzen er op dat:





5.2

de voorgestelde pilot varkensvlees één ster Beter leven keurmerk een eerste stap is voor een
relatief overzichtelijke keten en concept dat een opstap naar een grotere ontwikkeling kan
zijn van het gebruik van data voor herkomstdoeleinden;
deze pilot in de praktijk onderzoekt hoe de herkomst van het varkensvlees binnen dit
concept kan worden ontsloten richting consument, gebruikmakend van datadragers (GS1),
een infrastructuur die daarvoor getest (wat is nodig, werkt het en kosten en meerwaarde
voor keten en consument);
de pilot niet inzet op varkensvlees in de volle breedte, samengestelde producten, meerdere
afzetkanalen en derhalve geen zicht geeft op meer complexe ketens. Deze complexiteit en
wat er nodig is om herkomst en traceerbaarheid te realiseren komt in het advies van de
kwartiermakers terug.
Doel – varkensvlees Beter Leven keurmerk

Doel van de pilot is om voor vers varkensvlees met één ster Beter Leven- keurmerk te testen of een
systeem van datadragers (een infrastructuur) kan worden gebruikt voor de huidige
communicatiekanalen in de retail om meer informatie over (1) herkomst, (2) informatie over product
beschikbaar via GTIN en (3) overige beschikbare en relevante data uit GS1 Datasource en GTIN
beschikbaar te stellen aan de consument. De pilot omvat verse varkensvleesproducten die
momenteel met een GGN nummer op de consumentenverpakking worden vermarkt: vers vlees,
gehakt en vleesbereidingen. De pilot zal tevens informatie opleveren wat de mogelijkheden zijn om
herkomst informatie naar de individuele boer te ontsluiten.
5.3

Uitgangspunten






35

Dat de te testen systematiek aansluit bij open, internationaal erkende standaarden die op dit
moment al breed in de markt worden gebruikt;
Dat reeds voorhanden zijnde b2b en b2c-informatie zoveel mogelijk wordt benut om door te
vertalen naar consumentenniveau;
Dat de systematiek toepasbaar is in bestaande communicatie-omgevingen;
Dat de systematiek in principe in alle productcategorieën moet kunnen worden toegepast;
Het betreft een pilot, het is aan ketenpartijen om vervolgens verdere stappen te zetten op
ketentransparantie. Hierbij zullen haalbaarheid en toegevoegde waarde en bijbehorende
kosten voor ketenpartijen van belang zijn.

5.4

Scope

Om de scope overzichtelijk te houden wordt voorgesteld dat de pilot zich beperkt tot varkensvlees
dat voldoet aan de Beter Leven-voorwaarden of equivalent. Veel retailers en foodservice-spelers in
Nederland leveren Beter Leven-varkensvlees en kunnen in beginsel aanhaken of hun voordeel doen
met de pilot-ervaringen.
(1) Herkomst-informatie
Het etiket van voorverpakt varkensvlees bevat op dit moment al data-elementen die primair B2Bfunctionaliteit hebben en dus niet bedoeld zijn om de consument te informeren. Denk aan:
-

-

GTIN: de streepjescode die gebruikt wordt voor het afrekenen (in geval van vlees zit
vaak ook de gewicht afhankelijke en daarom steeds wisselende consumentenprijs in
deze streepjescode versleuteld);
EG-erkenningsteken dat verplicht is voor zuivel en vlees;
Batchcode;
GGN (Global GAP Number): waarmee de feitelijke leverancier / producent van de
consumenteneenheid wordt aangeduid. Ook groenten, fruit en visproducten
gebruiken GGN. (Global GAP Number: de bron van het product voldoet aan Global
GAP certificeringseisen). Van belang is dat GGN gebruikt maakt/ingebed is in de
wereldwijd toegepaste Global Location Number-systematiek (GLN), een GS1standaard

Zowel GTIN als GLN maken dus onderdeel uit van de wereldwijd geaccepteerde GS1-standaardenset.
Voorgesteld wordt om in de pilot te testen of drie data-elementen die veelal al op het etiket
aanwezig zijn in hun samenhang de consument kunnen leiden naar herkomstinformatie van het
varkensvlees. Het gaat dan om de GTIN, de GGN/GLN en de batchcode.
(2) Herkomst varkensvlees
Good Farming Star/ Vion-AH
Bekend is dat een enkelvoudig stuk varkensvlees zoals een varkenshaas herleid kan worden naar een
batch, welke bestaat uit meerdere dieren van meerdere varkenshouders. De huidige informatie kan
dus herleid worden naar een groep boeren en niet naar een individuele boer. Zie hiervoor ook de
technische informatie van het advies. Deze pilot kan ingezet worden om te testen hoe de informatie
(de data) van een concept met een Beter Leven - keurmerk beter ontsloten kan worden richting de
consument. Hierbij gaat het om enerzijds het beter ontsluiten van (1) de huidige informatie op het
niveau van een groep boeren maar ook (2) hoe herkomst naar de individuele boeren gerealiseerd
kan worden. De pilot kan in ieder geval gezien de huidige keteninformatie uitgevoerd worden op het
niveau van groep boeren. Voor ontsluiting naar individuele boeren zal een theoretisch kader
geschetst worden met daarin de nog te nemen stappen om deze keteninformatie te krijgen met
daarbij de benodigde knelpunten, randvoorwaarden en indicatie van de ketenkosten. Zoals is
aangegeven in het technische deel van het advies moet bijvoorbeeld bij de uitgesneden delen een
oplossing worden bedacht hoe vanaf hier in het proces toch identificatie met het bedrijf van
herkomst wordt behouden. Nu is er vanaf het uitsnijden enkel nog een batch te traceren die bestaat
uit verschillende dieren die van verschillende bedrijven komen.
Meat Friends-Jumbo
Ook hier geldt dat het gaat om meerdere dieren afkomstig van meerdere varkenshouders die volgens
het Beter Leven keurmerk produceren. Voor deze stroom vers varkensvlees(karbonade, filet), die
36

geleverd wordt door één van de drie slachterijen waarmee Jumbo samenwerkt, te weten Meat
Friends, zijn partijen in deze keten bereid te onderzoeken of een pilot om herkomstinformatie
richting consument op het niveau van een groep boeren te ontsluiten haalbaar is, ook voor
samengestelde producten. Wat is er nodig, wat zijn knelpunten, kosten etc.
Andere concepten
Er zijn nu verschillende concepten met verschillende formules. In de praktijk is er al een intentie om
identificatie van varkensvlees op niveau van individuele boer te implementeren3. Dit betreffen
kleinere volumes waarbij dit makkelijker te implementeren is omdat het varken wordt uitgesneden
bij de slager waar het verkocht wordt aan de consument. Denk hierbij aan:
-

Heydehoeve: vers afzet middels slagers, groothandels, horeca en vleeswaren afzet
middels AH (merk Hoevenaer, http://www.ah.nl/herkomstpeelham);
Friberne: afzet middels slagers, groothandels en horeca;
Livar: afzet middels slagers, groothandels en horeca.

Niche-concepten hebben de kans om zich te onderscheiden in de markt. Echter zijn deze nicheconcepten niet geschikt voor de uitvoering van deze pilot. Een dergelijke pilot zal namelijk niet
bijdragen aan nieuwe informatie en oplossingen voor gangbare ketens en het grotere volume wat
voor de consument middels de supermarkten beschikbaar is.
Ook andere alternatieven voor het uitvoeren voor een pilot zijn onderzocht. Daaruit bleek het
volgende:





Heydehoeve: vleeswaren worden ook verkocht bij AH, echter voor vleeswaren is het
verwerkingsproces dusdanig dat enkel herkomstinformatie op batch niveau beschikbaar is;
Rundvlees: voor het rundvlees geslacht bij Vion geldt dat deze ook enkel te traceren zijn als
batches en niet terug te herleiden zijn naar het individuele veehouderijbedrijf. Het 'luxe'
rundvlees beschikbaar in de supermarkten is veelal afkomstig uit het buitenland en daarom
niet geschikt voor de uitvoering van de pilot om herkomstinformatie van het agrarisch bedrijf
inzichtelijk te maken;
Kip: In een kuikenslachterij worden op één dag circa 2 à 3 koppels geslacht. Een koppel is in
dit geval een groep kippen van een pluimveebedrijf. De koppels worden achtereenvolgens
geslacht, waarbij het tijdstip van overschakelen vastgelegd wordt. De meeste producten zijn
op consumenteneenheid niveau terug te traceren naar een koppel - dus een bedrijf - , omdat
bekend is op welk tijdstip ze ongeveer over de slachtlijn zijn gegaan. Er zit een grijs gebied in
de overgang tussen twee koppels. Van een aantal producteenheden kan dus niet met
zekerheid gezegd worden of ze van het ene bedrijf of van het andere bedrijf komen. Een
aantal jaar geleden heeft Plukon het Poultrace systeem gebruikt waarmee die tracering nog
nauwkeuriger kon en via codering op de productverpakking terug herleid kon worden naar
een individueel bedrijf. Echter bleek daar toen niet veel belangstelling voor te zijn vanuit de
markt en heeft Plukon het Poultrace systeem uit gebruik genomen aangezien er wel
aanzienlijke meerkosten aan verbonden waren. Een pilot met dit systeem is wel mogelijk,
echter hier is een aanzienlijke investering vereist waarvan kwartiermakers zich afvragen of
dat haalbaar zal zijn en voldoende meerwaarde in de keten oplevert.

Daarom bevelen kwartiermakers twee pilots aan; zowel een pilot met Good Farming Star
varkensvlees dat bij Albert Heijn wordt verkocht als een pilot vers varkensvlees van Jumbo. Voorts

3

Bron: http://www.duurzaambedrijfsleven.nl/voeding/16705/qr-code-maakt-keten-van-bio-vlees-volledigtraceerbaar?utm_source=nieuwsbrief&utm_medium=e-mail&utm_campaign=Weekly%20Updates%204%20Augustus

37

bevelen kwartiermakers aan te onderzoeken wat de mogelijkheden voor een herkomstpilot voor kip
zijn. Het uitvoeren van de pilots voor varkensvlees heeft de volgende voordelen te weten:
-

De concepten hebben het Beter Leven – keurmerk;
Groot deel van varkensvlees dat via de Nederlandse Retail wordt verkocht wordt
hiermee afgedekt;
concepten waarbij de ketens zo zijn georganiseerd dat varkenshouders zichtbaar
willen zijn voor de markt.

De pilots leveren informatie opleveren op over 1) hoe informatie over het concept en herkomst kan
worden ontsloten richting de consument en, 2) welke kosten en meerwaarde dit kan opleveren.
Daarbij is bereidheid gevonden bij deelnemende partijen om theoretisch inzicht te verwerven over
de procesaanpassing en bijbehorende kostenindicatie om herkomstinformatie van de individuele
varkenshouder te realiseren.
Als in de pilots de systematiek van ontsluiten van data vanuit GS1 richting consument werkt en dit
toegevoegde waarde heeft, dan kan geëvalueerd worden of dit realistisch is om uit te voeren. Zo ja,
dan kunnen andere concepten op basis van dezelfde standaarden hun informatie richting consument
ontsluiten. Het is aan de keten om invulling te geven aan de pilots. Onderzoeksinstellingen zoals de
WUR kunnen op basis van informatiebehoefte die in de pilots ontstaat een bijdrage leveren.
(4) Verdere informatie
De toepassing die in het kader van de pilots ontwikkeld wordt, zou ook goed ingezet kunnen worden
om de consument te verwijzen naar verdere (overigens reeds bestaande) generieke informatie over
keurmerken en certificeringsschema’s. Ook zou er doorgelinkt kunnen worden naar specifieke
informatiefilmpjes over verschillende veehouderij systemen.
Onderdeel van de pilots kan zijn te testen of genoemde elementen in een QR-code kunnen worden
versleuteld zodat de consument, nadat hij/zij de QR-code met een smartphone heeft gescand, direct
toegang krijgt tot een omgeving die nadere herkomstinformatie geeft over het varkensvlees.
Onderdeel van de pilots is dat de betrokken partijen (veelal slachter-verwerker/verpakker) zijn
systemen moet aanpassen/uitbreiden. Enerzijds zal de informatie op het geprinte etiket mogelijk
moeten worden aangepast c.q. uitbereid (bijvoorbeeld met QR-code), anderzijds zal de IT-omgeving
waar de consument terecht komt, geschikt moeten worden gemaakt om de consument nadere
informatie te kunnen bieden over de herkomst van het product.
5.5.

Kader

Om informatie te ontsluiten richting de consument zullen kosten gemaakt moeten gaan worden. In
de opdracht en pilots dient daarom rekening gehouden te worden met de marktvraag en
ketenrendement. Zodat de extra te maken kosten ook te verwaarden te zijn in de keten, zowel
business-to-business als business-to-consument. Daarom wordt er door de kwartiermakers
geadviseerd om consumentenonderzoek op te nemen in de pilot. En zoals eerder aangegeven zullen
de te maken kosten en voordelen van wijzigingen op 2 niveaus inzichtelijk worden gemaakt, te
weten:
1. Kosten herkomstinformatie individuele varkenshouders (theoretische benadering);
2. Kosten ontsluiting informatie groep boeren als beschreven.
5.6

Pilot - output*)

De uitvoering van de pilots zal de volgende output opleveren:


38

Demo-verpakking varkensvlees met informatie (zoals een QR-code) die o.a. middels GS-1
database informatie ontsluit aan consument over product en herkomst;





Theoretisch kader met daarin een verkenning naar de mogelijkheden om herkomst
informatie naar individuele boer te ontsluiten met daarbij knelpunten, randvoorwaarden en
indicatie van de kosten;
Inzicht in hoeverre Beter Leven varkenshouders individueel zichtbaar willen zijn voor de
consument;
Inzicht in consumentbehoefte m.b.t. product- en herkomstinformatie.

*) Er wordt van deze output uitgegaan, echter omdat het een pilot betreft zal tijdens de looptijd van
de pilot blijken of deze verwachting daadwerkelijk gerealiseerd kan worden.
5.7

Tijdpad 2016**)

Doel van de pilots is om in december de consumentenapplicatie middels een demo-verpakking te
lanceren. Hiervoor zijn de volgende stappen nodig:
September
September-Oktober

Oktober
Oktober
Oktober- November
December
Voor eind december
Maart / April

Commitment benodigde partijen
Inventarisatie techniek- en pilotbedrijven voor de te verrichten
werkzaamheden inclusief planning kostenraming. Dit is inclusief
proceswijzigingen en IT wijzigingen bij verwerker en retailer. De
gesprekken met Retail en hun leveranciers moeten invulling geven
tot een verdere concrete invulling van het project- en stappenplan.
Definitieve begroting en planning ter goedkeuring voorleggen aan EZ
Startklaar maken van pilot(s)
Pilot(s) lopen
Tijd voor eventuele aanpassingen
Ontsluiting herkomst-keteninformatie richting consument voor de
gekozen varkensketens/het concept gereed
Consumentenonderzoek pilot

**) Het tijdpad kan wijzigen, in september/oktober wordt geïnventariseerd wat er allemaal moet
gebeuren in de keten om de pilot te kunnen gaan draaien. Dan zal duidelijk worden of oktobernovember haalbaar is. Hiervoor zal alles in het werk worden gesteld.

39

Bijlagen

40

Bijlage 1 – De varkensketen: kenschets en overwegingen inzake
transparantie, hoofdstuk 2
1. Het levende varken
Varkens worden gehouden voor de vleesproductie. Varkens worden gehouden om te worden
geslacht. Voor de vleesproductie zijn er twee varkensproductie typen: de varkensvermeerdering en
de varkensmesterij.




1.1

De varkensvermeerdering bestaat uit top fok bedrijven en vermeerderingsbedrijven. In de
top fok bedrijven wordt uitgangsmateriaal (topfokdieren) geproduceerd en verbeterd. Deze
bedrijven leveren fokzeugen en -beren af die worden gebruikt op de vermeerderingsbedrijven. De vermeerderingsbedrijven houden zeugen (en enkele beren) voor de biggenproductie. De biggen gaan na het afspenen en bij voldoende gewicht naar een varkensmesterij.
De varkensmesterij brengt de biggen groot en mest ze af. Op een leeftijd van 6 maanden en
met een gewicht van 90 – 110 kg zijn de biggen rijp voor de slacht.
Registratie van varkens

Varkens hebben een hoge reproductiesnelheid. Dat maakt het mogelijk om varkens te fokken die
zeer uniform zijn in hun eigenschappen (genetisch, bevlezing, voederconversie, groei, etc.).
Daarom worden varkens voor de mesterij niet individueel behandeld maar in groepen (batches). Een
individueel varken kan in een andere groep worden geplaatst, afhankelijk van gezondheid, gewicht
enz.
Varkens worden niet individueel gemerkt. Een varken krijgt in zijn leven twee identificatie merken:



een merk met daarop het UBN (Uniek BedrijfsNummer) van het bedrijf waarop het geboren
is (fokker / vermeerderaar);
als het voor de slacht wordt afgevoerd, een slachtmerk met daarop het geboorte UBN en het
UBN van het bedrijf van waar het wordt afgevoerd voor de slacht (veelal de mesterij).

Dus niet het varken is geïdentificeerd, maar het geboorte bedrijf en het laatste bedrijf voor de slacht.
Bij een ‘normaal’ varken is dit voldoende om al zijn verblijfplaatsen te identificeren. Het brengt wel
met zich mee dat alle varkens van dezelfde vermeerderaar en dezelfde mester de zelfde identificatie
hebben. Een varken is niet uniek gemerkt en kan daarom niet uniek worden geïdentificeerd; het
individuele varken wordt niet geregistreerd, alleen batches van meerdere varkens.
Er is wel een overheidsregistratie van de afzonderlijk varkensbedrijven: de registratie van het UBN.
Op de bedrijven zelf is wel een registratie van de varkens, meestal per varkensgroep (of stalsectie).
Ook de aan- en afvoer van varkens word geregistreerd. Per transport worden 5 zaken vastgelegd: van
bedrijf (UBN), naar bedrijf / verzamelplaats / slachthuis (UBN), het kenteken van het vervoermiddel,
de datum en het aantal varkens.
In het geval van import of export van varkens ligt de zaak gecompliceerder. Zo is voor afvoer voor
slacht in Duitsland geen slachtmerk verplicht, maar een alternatieve markering op het varken.

41

1.2

Informatievastlegging

De identificatie en registratie structuur samen met het transport en handelsprocessen maken het
tracken en tracen van een varken complex. Per varken kan wel de simpele vraag van wat zijn
geboortebedrijf en vertrekbedrijf voor slacht zijn, worden beantwoord, maar vragen over waar en
wat er allemaal met het varken is gebeurd tussen geboorte en slacht zijn niet eenvoudig te
beantwoorden.
Vragen en antwoorden over gezondheid en welzijn, medicijngebruik (is het dier antibiotica vrij?),
certificering, enz. zijn niet aan een specifiek varken te koppelen, en daarom ook niet met zekerheid
aan een groep varkens die voor de slacht wordt aangeboden. Het is immers niet bekend wat de
status is van ieder individueel varken in de batch. Er is altijd aanvullende informatie nodig uit de
bedrijfsadministratie van de bedrijven waarop het varken is gehouden.
De actuele gezondheidsinformatie behorend bij de groep (batch) varkens die voor slacht wordt
aangevoerd, moet door de varkenshouder ruim van te voren aan het slachthuis worden verstrekt. Op
deze manier beschikt het slachthuis wel over aanvullende informatie over de groep varkens die
wordt aangevoerd en geslacht.
De informatie uitwisseling tussen varkenshouder en slachthuis gebeurt elektronisch met standaard
berichten zoals het ediPig- en Slachtbericht.

2.

De slacht

De slacht is het einde van het dier en het begin van het verwerkingsproces van het karkas en de
producten.
a. Registratie van karkas en verdere producten
Dit betekent dat de identificatie van het dier gekoppeld moet worden aan de identificatie van het
karkas en de verdere producten. Het (oor)merk dat het dier identificeerde, is niet bruikbaar bij de
identificatie en traceerbaarheid van het karkas of in het vervolgproducten uit het verwerkingsproces.
De koppeling tussen dierinformatie en karkas- en productinformatie moet door het slachthuis
worden gelegd, geregistreerd en onderhouden. Per karkas / slachthaak kan worden / wordt
geregistreerd welk slachtmerk het dier had.
Aan het slachtmerk is niet per se af te leiden uit welke aanvoergroep het dier komt. Het transport
bestaat namelijk uit meerdere dieren. Er komen meerdere transporten tegelijk aan op het slachthuis.
En dan is het de vraag in hoeverre die transporten gescheiden blijven. Het leggen van de juiste link
tussen karkas / slachthaak en een varken uit een specifiek transport stelt daarmee specifieke
logistieke eisen aan de aanvoer en het registratieproces van loslocatie naar het begin van de
slachtlijn.
Tot in welk detail de registratie wordt nagestreefd is een bedrijfsmatige afweging van het slachthuis.
Het is aan het slachthuis of elke slachthaak met individueel karkas apart wordt verwerkt en
geadministreerd. Vaak wordt gewerkt met slachtbatches. In een batch worden de individuele
geslachte dieren / karkassen samengevoegd in een productiegroep, met een identificatie en
registratie op productiegroep niveau en is de individuele input niet meer afzonderlijk te
onderscheiden.
Ook ingeval de karkassen aan de slachthaken individueel worden afgehandeld, worden delen van het
varken toch batchgewijs verwerkt (ingewanden, vloeistoffen). Dit is inherent aan het werken met
slachtlijnen zoals in de slachthuizen gebeurt.

42

3.

Verwerking tot vleesproducten

De verdere verwerking van het karkas gebeurt in verschillende stappen. Deels gebeurt dit nog in het
slachthuis, maar vaak ook bij andere partijen. De karkassen worden uitgesneden en verder verwerkt
en verpakt.
In deze verwerking zijn twee typen afhandeling te onderscheiden:



Het product wordt steeds verder uitgesneden en bewerkt, zonder samenvoeging met andere
productpartijen. Dan is de output direct herleidbaar naar de input.
De input producten worden samengevoegd in een batchgewijze verwerking. De output is dan
niet meer herleidbaar tot één product, maar tot een groep producten die een gevarieerde
herkomst hebben.

Deze processen kunnen bij een verwerker plaats vinden, met één leverancier en één afnemer, maar
vaak worden product partijen van verschillende leveranciers in één batch verwerkt, en aan meerdere
afnemers afgezet. Ofwel er is een N:1 relatie tussen het input product en het output product en er is
een 1:M relatie tussen leverancier en afnemer. Dit resulteert uiteindelijk in een N:M:X:Y relatie
tussen een karkas en afgeleverd product bij de retailer en consument, bijvoorbeeld een worstje.
3.1

Registratie van vleesproducten

Om in deze complexe processen producten te kunnen traceren is een goed product-identificatie en registratie systeem noodzakelijk. Welke mate van detail wordt gebruikt door de industrie, is een
bedrijfskundige afweging. Wordt met individueel te traceren producten gewerkt of met kleine
product batches of grote product batches is aan de industrie. Op basis van de General Food Law
moet elke producent bijhouden van welke leverancier hij de input heeft verkregen en aan wie hij het
product heeft afgezet. In het geval van incidenten bepaalt de fijnmazigheid van zijn productregistratie de omvang van een terugroepactie.
En wat betreft de traceerbaarheid over de hele keten heen: elke schakel is volledig afhankelijk van de
kwaliteit van de productinformatie van zijn leverancier.
De identificatie en registratie van de afzonderlijke producten kost de nodige inspanning. De herkomst
van een afzonderlijk dierlijke product is nu eenmaal niet meer te herkennen aan het product zelf. De
identificatie van het product is afhankelijk van het identificatiemerk op de verpakking of transportcontainer en van een juist registratie- en afhandelingsproces.

3.2

De betrokken bedrijven

Een varkensketen kan zeer eenvoudig van opzet zijn als er slechts twee betrokken partijen zijn: een
boer die de varkens fokt en mest, en de slager die slacht, verwerkt en vervolgens de varkenslapjes en
worstjes in zijn winkel verkoopt. Deze praktijk komt voor, bij kleinschalige, ‘eko gerichte’ bedrijven,
maar is veelal anders. Er is immers, afgezien van enkele speciaal bedrijven, vrijwel geen slager die zelf
varkens slacht voor verkoop in eigen winkel. De meeste vleeswaren worden door de slager en
supermarkt kant-en-klaar ingekocht.
De varkensketen bestaat uit gespecialiseerde bedrijven die elk een specifieke taak uitvoeren en die
specifieke varkensproducten verwerken en er zijn veel handelaren actief in de varkensketen. Een
hoofdindeling van typen bedrijven is:
Voor de levend varken fase:


43

De varkensfokker / vermeerderaar
De varkensmester (er zijn ook gecombineerde vermeerderaar – mestbedrijven)








De veevoerfabrikant / leverancier
Handelaren in biggen
Handelaren in slachtvarkens
Transporteur levende varkens
Marktplaats, verzamelplaats, rustplaats,
Slachterij

Voor de varkens product fase (slacht en verder)








Slachterij
Uitsnijderij
Verwerker (worst, lapjes, overige producten, vet, gelatine, etc.)
Koelhuis – opslag
Groothandel, groothandel-verwerker
Verpakker / distributeur
Traiteur, Retail, slagerij, horeca, cateraar.

Vaak zijn er bedrijven die meerdere productiefasen voor het varkensproduct combineren. Vanwege
de gespecialiseerde verwerking betreft het in die gevallen vaak afzonderlijke productie afdelingen
binnen een bedrijf.

4. De producten
Voor de levende varkensfase zijn de volgende producten relevant:




Levend varken voor de fok en biggenvermeerdering: zeug, beer en big
Levend varken, mestvarken (tot 90 – 115kg)
Dood varken: afvoer en verwerking door destructor (Rendac)

Voor het geslachte varken zijn relevant:






Het geslachte varken: het karkas, ingewanden, organen, vloeistoffen,
Het uitsnijden: vlees, botten, vet, restvlees
Verwerking: vers vlees, gerookt, gekookt, gezouten, gedroogd
Samengestelde producten: gehakt, worst, paté, etc.,
Non food: gelatine, vet, diermeel

Het geslachte varken wordt volledig benut. Er gaat niets verloren; dit wordt aangeduid als
‘vierkantsverwaarding’. Een deel wordt als varkensvlees uit één stuk verkocht. Een karbonade kan
maar uit één varken komen, idem voor een gerookte achterham. In principe is voor deze
vleesproducten te bepalen uit welk varken ze zijn gesneden. Meerdere karbonades in een
consumentenverpakking kunnen van meerdere dieren afkomstig zijn, i.v.m. selectie op vorm en
gewicht.
Het wordt lastiger met de overige delen. Vlees in gehakt, worst of paté kan afkomstig zijn van één
varken, maar dat is niet waarschijnlijk. Maar ook de verpakte gesneden achterham is niet meer per
definitie van één varken afkomstig.
Niet alle onderdelen van een varken worden verwerkt voor menselijk consumptie. Een deel van het
de varkensproducten wordt bijvoorbeeld verwerkt in gelatine. Gelatine is vervolgens weer een
grondstof in andere levensmiddelen, maar wordt ook gebruikt in de farmaceutische industrie.

44

Soms is er sprake van een grote procesmatige omweg. Darmen worden niet direct als product
gegeten. Maar na (industriële)verwerking is het weer grondstof / omhulsel voor worstjes. En zo
komen ook die delen van het varken weer in het voedsel terug.

5. Randvoorwaarden aan het houden van varkens en productie van varkensproducten
Voor levende varkens bestaat er wet en regelgeving op gebied van diergezondheid, dierenwelzijn,
milieu (mestwetgeving, stal emissie, stank), diervoeding, diertransport, hygiëne en voedselveiligheid.
Belangrijk hierin zijn de voorschriften over dieridentificatie (oormerken), varkensbedrijfsregistratie
(UBN) en de registratie en voorschriften voor diertransporten.
Voor levensmiddelen (vlees, dierlijke producten) geldt andere wet en regelgeving, gericht op hygiëne
en voedselveiligheid en etikettering. Belangrijk hierin zijn de hygiëne voorschriften (HACCP) en de
GFL (General Food Law EU 178/2002) en, in de uitwerking van de GFL voor Nederland, de Algemene
Levensmiddelenverordening (ALV).
Naast de wet en regelgeving zijn er bedrijfskundige en markt randvoorwaarden:




Er zijn (boven wettelijke) keurmerken en certificeringen, zoals het “Beter Leven” keurmerk,
Biologisch – Organisch keurmerk (SKAL), GlobalGAP, streekproduct (Texels lam) enz. Deze
keurmerken stellen specifieke eisen ten aanzien van de varkens, op gebied van huisvesting,
voeding, dierenwelzijn, bedrijfshygiëne enz.
Naast de keurmerken zijn er ook bedrijfsmerken en/of concepten, zoals de “Groene Weg”,
die biologisch (varkens)vlees verkopen.

Het varkensvlees met een gecertificeerd keurmerk dat wordt verkocht aan de consument, moet
afkomstig zijn van een bedrijf dat produceert onder dat keurmerk. Dat stelt extra eisen aan het
productieproces van boerderij tot aan consument. Met dezelfde productidentificatie (middels UBNs)
wordt hiermee traceerbaarheid van het consumentenproduct tot aan de mester bereikt. Deze eisen
zijn stringenter dan de wettelijke eisen.
Ook de markt dicteert de ruimte waarbinnen de producenten kunnen werken. De bedrijfseconomische marges in de varkensketen zijn niet voor alle ketenpartijen hetzelfde. Alle maatregelen
/ voorschriften moeten in de kostprijs verrekend worden.
Door nieuwe technologie kan er in technisch opzicht steeds meer tegen een steeds lagere prijs.
Afwegingen uit het verleden, bv over het merken van groepen van varkens met het UBN geboorteen het slachtlabel, kunnen nu anders uitpakken. Individuele varkensidentificatie m.b.v. RFID
oormerken is mogelijk. Een RFID merk is zo goedkoop dat het zelfs bij de schaap- en geitidentificatie
en -registratie wordt gebruikt. En de RFID merken bieden procesmatige voordelen bij de
varkensfokker, mester en in het varkenstransport (laad- en losregistratie, vervoersdocumenten). Het
automatisch registreren van gebeurtenissen omtrent het varken kan worden ondersteund met
betrouwbare en betaalbare infrastructuur en ICT oplossingen. Tracken en tracen van de varkens met
behulp van de op open standaarden systemen gebaseerde EPCIS specificaties behoort dan tot de
mogelijkheden. Zie hierover ook het Hoofdstuk over ‘State of the art systemen’. Dit geldt niet alleen
voor levende varkens, maar ook voor de verdere verwerking van geslachte varkens.
Dit vereist wel een afstemming van de informatie uitwisseling in de keten, die niet alleen betrekking
heeft op de interne bedrijfsvoering van een individueel bedrijf, (boerderij, slachthuis of verwerker)
maar ook op de externe informatie uitwisseling tussen de ketenpartners. Dit zal van invloed zijn op
de handelsprocessen / transacties in de varkens en varkensvlees keten (een vergroting transparantie
over het product) en consequenties hebben voor ICT systemen van de betrokken bedrijven.

45

Varkens en varkensproducten worden batchgewijs verwerkt. De omvang van een identificeerbare
batch is afhankelijk van bedrijfsmatige processen (bv hoe groot is de kookpot voor de worst) en van
de mogelijkheid om producten individueel te blijven identificeren. (Elke worstkooksessie per kookpot
apart identificeren, verpakken/opslaan en registreren, of alle worst productie van een dag in een
batch registreren).
Voor de wettelijke regelingen ALV en HACCP maakt dit niet uit. In geval van een recall wordt meer of
minder teruggeroepen. Voor traceerbaarheid van de herkomst van het product maakt het wel een
verschil.
De productinformatie over een fysiek product is een wezenlijk onderdeel van dat product:




In de extreme situatie dat de herkomst van een partij vleesproducten niet kan worden
aangetoond, wordt de hele partij vernietigd.
Als een product niet is geproduceerd door een bedrijf met een GlobalGAP certificaat, wordt
het door een aantal retailers niet ingekocht.
Aan de andere kant van het spectrum blijkt dat productinformatie kan bijdragen aan de
waarde van het product. Een streekproduct kan tegen een hogere prijs in de markt worden
gezet, idem voor biologische producten.

De meerkosten vanwege het meeleveren van de extra productinformatie kunnen wegvallen tegen de
hogere opbrengsten van het product. De meerkosten kunnen laag worden gehouden door
gebruikmaking van ICT standaardisering in de hele keten, op basis van bewezen ICT standaard
processen en berichten (zoals EPCIS en GS1-services), databases en data typen (GLN, barcode, QR
code, etc.).

5.1

Risico’s

Voedselveiligheid is op zich zelf geborgd door de wettelijke voorschriften en de handhaving hiervan.
In geval van incidenten kunnen de producenten hun producten terug roepen ( e.e.a. conform de
ALV). Er is echter geen 100 procent controle door de NVWA of door de voedingsindustrie zelf. De
inspecties worden gebaseerd op risico profielen.
De varkensvleesketen is voor een deel transparant, een ander deel is zeer ondoorzichtig. Dit heeft te
maken met het grote aantal verwerkers en handelaren. Een ondoorzichtige keten biedt
mogelijkheden aan verwerkers en handelaren om producten op oneigenlijke wijze te “verbeteren”
en zo een hogere marge te incasseren.
De varkensketen kenmerkt zich door een beperkte identificatie van levende varkens en van geslachte
varkens en van de afzonderlijke varkensproducten. De identificatie en markering is een zaak van de
individuele bedrijven. De bijbehorende productinformatie is slechts moeizaam beschikbaar bij
partners verderop in de keten. De afnemers weten lang niet altijd wat ze precies inkopen (herkomst,
kwaliteit). Zo wist een aantal van de (indirecte) afnemers van Selten (dat rundvlees had vermengd
met goedkoper paardenvlees) niet dat Selten een schakel in hun leveranciersketen was.
In productieketens met vaste leverancier – afnemer relaties ligt dit wel een stuk genuanceerder. In
die gevallen wordt productinformatie makkelijker uitgewisseld, c.q. zijn er procesafspraken die
herkomst en kwaliteit garanderen.
Aan het varken, het vlees of ander product kun je niet zien wat de herkomst of de kwaliteit is. Is het
een streekproduct, biologisch, uit welk land afkomstig, enz. Deze informatie zit in de begeleidende
productinformatie dataset. Die productinformatie moet onlosmakelijk zijn verbonden aan de unieke
identificatie van varken, vlees of ander varkensproduct.

46

Om de keten transparant te maken moet deze productinformatie op basis van de dier- en
productidentificatie makkelijk opzoekbaar zijn (als open data), zonder afhankelijk te zijn van de
transparantie van de directe leverancier.

6. Conclusies inzake transparantie
Meer transparantie vereist:







Een unieke identificatie van een individueel varken (bv met een RFID merk).
Aanpassing van het dier- en transportregistratie van varkens naar de registratie systematiek
van rund, schaap en geit. Registratie van de verblijfplaats en van het transport van het
individuele varken.
Unieke identificatie van het geslachte varken, van het karkas en de van de uitgesneden delen
en overige producten. Bij samenvoeging van individuele producten in een batch of bij
splitsing van een batch in meerdere nieuwe batches, elke batch uniek identificeren. En per
batch registreren wat de input van batch is (registratie van input batchidentificatie).
De identificatie van varkens en de producten ontsluiten voor de partners in de varkensketen.
Voor de productinformatie uitwisseling (het opzoeken en raadplegen) gebruik maken van
bijvoorbeeld de EPCIS standaarden van GS1, die inmiddels door ISO zijn geratificeerd, en de
UNCEFACT bericht standaarden voor track en trace van dieren en dierlijke producten. Deze
UNCEFACT standaarden sluiten aan op de GS1 standaarden voor berichten en de unieke
identificatie systematiek van GS1 zoals GLN, GTIN en QR code.

Met deze aanbevelingen wordt de varkensketen transparanter. Dat wil overigens niet zeggen dat alle
bedrijfsgevoelige informatie openbaar wordt. In de kern zijn alleen de identificatie kenmerken van
varkens en varkensvlees opzoekbaar en raadpleegbaar. De bijbehorende productdata kan daarmee
worden opgevraagd. Of die informatie ook verstrekt wordt, is een zaak tussen de data-eigenaar (de
producent) en de vragende partij.
Welke product informatie daadwerkelijk wordt uitgewisseld tussen de ketenpartijen is aan de
ketenpartijen (privaat en publiek). En welke informatie wordt doorgegeven en in welke vorm de
informatie wordt geleverd aan de consument, is een vraag die daarna beantwoord kan worden. Dit is
afhankelijk van de van consument en de leverancier – producent.
Op basis van unieke dier- en product(batch)identificatie, gecombineerd met EPCIS voorzieningen, is
de productinformatie in elk geval beschikbaar en elektronisch uitwisselbaar. De consument kan zo
meer inzicht krijgen in de productsamenstelling, -herkomst en -kwaliteit, in producenten en
ketenpartners, in duurzaamheid, enz.
Een transparante varkensketen heeft grote voordelen voor de monitoring en bewaking van de
voedselveiligheid. Het levend varken, het karkas en de varkens producten zijn gedetailleerd
traceerbaar door de hele keten heen. Dit heeft ook positieve gevolgen voor de monitoring van de
diergezondheid, de volksgezondheid, het transport van levende varkens (biggen en slachtvarkens) en
het transport van vlees en product. Het verkleint de mogelijkheden voor “sjoemelen” in de
varkensketen.
Er zullen bedrijven in de varkensketen zijn die voordelen zien in een dergelijke transparantie. Bij
varkensfokbedrijven bestaat grote belangstelling om hun varkens individueel te identificeren en te
merken met RFID tags. Ook vee transporteurs hebben belangstelling voor RFID. Dit verlaagt hun
administratieve lasten, en versnelt de procedures bij (internationale) veetransporten en de
aanmeldingen in het EU TRACES systeem.

47

Ook vleesverwerkers, de voedingsmiddelen industrie en de retail kunnen er baat bij hebben, zowel
kleine als grote bedrijven. Zoals de partners in het SAI platform (Sustainable Agriculture Initiative
platform ), waaronder de Vion, Ahold, Unilever, McDonalds enz. Zij willen betrouwbare informatie
t.a.v. duurzaamheid van hun leveranciers en de geleverde producten om aan hun
duurzaamheidsdoestellingen te kunnen voldoen.
Anderzijds zullen er bedrijven zijn die minder belang hechten aan transparantie. Omdat zij juist
floreren in een ondoorzichtige markt. Of omdat zij vrezen dat als alle informatie openbaar wordt,
daarmee hun concurrentie positie wordt aangetast. Of omdat een dergelijke transparantie eisen stelt
aan hun bedrijfsinformatiesysteem en dat zij dat technisch of financieel niet op kunnen brengen.
Samenvattend, meer transparantie in de keten, zowel inzake varkensvlees, als betreffende andere
(vers)producten, is haalbaar, maar vergt wel aanpassingen in bedrijfsprocessen (proces en data
management / identificatie / registratie). In hoeverre en wanneer dit realiseerbaar is, hangt af van
meerdere factoren:




48

Vraag vanuit de markt, zowel vanuit de consument als vanuit ketenpartijen: deze vraag is
momenteel (zeer) beperkt;
De meerkosten in het proces: verwacht wordt dat deze significant zullen zijn;
De mate waarin de extra baten opwegen tegen de meerkosten: dit is zowel een
bedrijfseconomische als een sociaal-maatschappelijke afweging.

Bijlage 2 – Ketentransparantie & ICT – State of the art, hoofdstuk 2
Dit document geeft een kort overzicht van de state-of-the-art aangaande informatiesystemen en ICT
gerelateerd aan ketentransparantie of – meer specifiek – food transparency. Dit is met name
gebaseerd op de ervaringen uit een aantal Europese projecten die in de volgende paragraaf vermeld
zijn. De kern wordt weergegeven door een referentie-architectuur die als basis kan dienen voor de
toekomstige ontwikkeling van softwaresystemen voor ketentransparantie.

1. Relevante (voorgaande) projecten en initiatieven
EU-projecten:




agriXchange (www.agriXchange.eu)
Q-Porkchains (geen website meer beschikbaar)
TransparentFood (www.transparentfood.eu) – Gerhard Schiefer is hiervoor de belangrijkste
contactpersoon en een autoriteit op dit gebied.

Met name dit laatste project is erg relevant. Er is daarin een uitgebreid analyse gemaakt van:
1) wat Food Transparency inhoud, door middel van desk study en veel stakeholder interviews;
2) lopende initiatieven, systemen en best practices;
3) wat er moet gebeuren in termen van een strategic research agenda.
Eén van de belangrijke uitkomsten was dat de ontwikkeling van een goede ICT-infrastructuur een
kritische succesfactor is voor de verdere ontwikkeling van Food Transparency. De verwachting is ook
dat nieuwe technologische ontwikkelingen (van scanning devices tot het Internet of Things) het nu
ook echt mogelijk en betaalbaar maken. De volgende projecten zijn daar concreet mee aan de slag
gegaan:






Cuteloop (www.cuteloop.eu)
SmartAgriFood (www.smartagrifood.eu)
eFoodChain (http://www.efoodchain.eu)
FIspace (www.FIspace.eu)
FIware accelerators SmartAgriFood2 (www.smartagrifood.com),
project.eu) en Fractals

FInish (www.finish-

Dat heeft geresulteerd in de ontwikkeling van:
1) een aantal concrete applicaties en tools voor verschillende food sectoren, maar met name op
het gebied van rundvlees en verse groente;
2) een architectuur en infrastructuur met ‘generic enablers’ als ondersteunend geheel.
Tevens is binnen die projecten een uitvoerige analyse gemaakt van standaardisatie. Ook is de
requirements analyse – zowel inhoudelijk/organisatorisch als technologisch – regelmatig geüpdate.
Naast projecten (die altijd weer eindig zijn) zijn er een aantal duurzamere initiatieven die belangrijk
zijn:



49

ETP Food for Life (http://etp.fooddrinkeurope.eu/about-us/about.html)
European Platform Transparent Food (http://www.transfood.eu/) – ontstaan vanuit het
gelijknamige project.

Hieronder volgt een eerste korte samenvatting van wat deze projecten opgeleverd hebben aan
relevante informatie voor een beschrijving van de state-of-the-art in het kader van ‘Kwartiermaken
Ketentransparantie’.

2. Food Transparency  Food Awareness
Het TransparentFood project benadrukt dat Food Transparency er niet om gaat dat de consument
altijd alles wil weten over voedsel, maar dat het gaat om het creëren van ‘awareness’
(bewustwording) op gebieden zoals veiligheid, kwaliteit, milieu, etc. Het dynamische karakter is
belangrijk om te benadrukken. De consument vormt zich een mening die vervolgens ook weer
evolueert op basis van informatie over het product en vanuit zijn/haar omgeving. Daarnaast is het
belangrijk te realiseren dat ‘de consument’ natuurlijk niet bestaat en er veel verschillende groepen
consumenten zijn te onderscheiden die op hun beurt ook aan dynamiek onderhevig zijn.
Informatie - in geïntegreerde vorm - is belangrijk voor het ontwikkelen en houden van vertrouwen,
maar in de praktijk gaat het vooral om het communiceren van een bepaalde boodschap (e.g. dit
product is veilig, mileuvriendelijk). Op dit moment gebeurt dit vooral middels certificeringsschema’s
(e.g. Fair Trade, Kies Bewust) met bijbehorende logo’s.
Food Transparency is typisch een gezamenlijk sectorprobleem en moet daarom ook op dat niveau
benaderd worden. Daarbij is een passende ICT infrastructuur of backbone onontbeerlijk geworden.
Het principe van Tracking and Tracing is een kernfunctionaliteit daarbinnen.
Gelukkig zijn er veel nieuwe technologische ontwikkelingen die een oplossing binnen handbereik
brengen en waarbij het ook betaalbaar wordt voor kleinere ondernemers die nog altijd een
belangrijk aandeel vormen in food supply chain networks. Een sleutelontwikkeling hierbij is het
mogelijk gebruik van gedecentraliseerde databases of gedistribueerde oplossingen. Eerdere
pogingen om informatie in één grote gezamenlijke database te stoppen zijn jammerlijk mislukt. Eén
van de belangrijkste redenen hiervoor is vertrouwen. Veel bedrijven willen niet dat hun data zomaar
ergens in een grote database gestopt wordt. Met de huidige technologie hoeft dat gelukkig ook niet
meer.
Ondanks de veelbelovende ontwikkelingen, met name op technologisch gebied, vergt Food
Transparency nog steeds een grote inspanning die door de sector gezamenlijk opgepakt moet
worden. Dit vergt een open netwerk aanpak waarbij gezamenlijk gewerkt wordt aan
overeenstemming op het gebied van interfaces en standaards. De volgende paragraaf beschrijft
welke stappen daarin reeds gezet worden.

3. Chain-wide Meat Transparency System (CMTS)
Achtergrond
In de projecten SmartAgriFood en FIspace is de afgelopen 5 jaar gewerkt aan een concrete
‘backbone’- architectuur en -infrastructuur plus een aantal concrete apps en services. Daar is
uitgebreide documentatie van beschikbaar, maar de kern is weergegeven in de wetenschappelijke
papers van Kassahun et al. (Kassahun et al., 2014; Kassahun et al., 2016). De toepassing is
hoofdzakelijk gericht op de rundvleessector in een Duits-Nederlandse context, maar de resultaten
zijn waarschijnlijk ook van toepassing op andere (vers-) sectoren zoals groente en fruit waarmee
nauw is samengewerkt in dezelfde projecten. De belangrijkste trekkers waren GS1-Duitsland,
Wageningen Universiteit, EECC en de Spaanse supermarktketen PlusFresc, maar er waren ook nauwe
contacten met de vleesindustrie zelf via o.a. WestFleisch, OrganInvent, GlobalG.A.P

50

State-of-the-art
In Kassahun et al. (2014), hoofdzakelijk gebaseerd op het SmartAgriFood project, is een uitgebreide
analyse gemaakt van de state-of-the-art wat kernachtig is samengevat in Figuur 1.

Farmer

Slaughterhouse

Customer

Consumer

IsoAgriNet

Retail
EANCOM,
X 400
AS 2

Food retailer
Discounter
fTRACE
Sausage producer

QS
DB

Bulk consumer

HIT
DB
Veterinaries
Laboratories

Service providers:
‐ Transporters
‐ Cool storages

Aldi Süd + Tönnies
‐ packed meat
‐ sausage

Mynetfair
Netto + suppliers
‐ packed meat

Figuur 1 Dataflow van een representatieve vleesproductieketen in Duitsland en gebruik van
informatiestandaards.

Vanuit deze figuur zijn er zijn 6 belangrijke aspecten te benoemen:
1) Informatievoorziening naar consumenten vindt hoofdzakelijk plaats via labels/etiketten en in
sommige gevallen aanvullend via een app en/of website (e.g. fTrace, Mynetfair).
2) Samenwerking in de keten wordt met name gekenmerkt door de General Food Lawverplichting van ‘one-step-back-one-step-forward’. Daarbij wordt opgemerkt dat deze EUregeling niet voorschrijft dat deze uitwisseling elektronisch moet plaatsvinden en dat er dus
nog veel via papier gebeurt, wat in het geval van een eventuele calamiteit grote gevolgen
voor de snelheid van informatievoorziening heeft.
3) Data delen tussen de verschillende schakels gaat ook nog veelal via etiketten, fax,
vrachtbrieven etc. maar vaak ook wel via EDI (electronic data interchange) berichten waarbij
gebruikt wordt gemaakt van standaarden zoals X.400, AS2, etc. Echter, hierbij moet
opgemerkt worden dat de focus van deze standaarden altijd heeft gelegen op de
transactiedata en dus niet op de transparency data waar we het nu veelal over hebben.
4) Data format: rondom de boerderij is dit wel goed geregeld via de Europese standaard
ISOagriNET en rondom de slachterij via EANCOM.
5) Data storage: ook hiervoor geldt dat veel data helemaal nog niet elektronisch wordt bewaard
maar in papieren archieven. Voor sommige bedrijven ligt dit ook gevoelig i.v.m. veiligheid
van data.
6) Toegang tot informatie wat vooral van belang is voor overheden wanneer de
voedselveiligheid in het geding is. Ook hierbij is het in het verleden gebleken dat het erg
moeilijk is om de juiste informatie van de verschillende schakels in de keten op te vragen.
Vervolgens is ook de toekomstig, wenselijke situatie in kaart gebracht en vertaald in een aantal
requirements voor een architectuur:

51

1) Wettelijke regelingen met name op het gebied van voedselveiligheid
a. EU Reg. No. 1760/2000 voor traceerbeerheid van dieren
b. General Food Law: ‘one-step-back-one-step-forward’ voor de hele keten
c. EU Reg. No. 1169/2011c voor informatievoorziening naar consumenten
Zoals al eerder opgemerkt is het bij al deze regelingen niet verplicht om dit elektronisch te
regelen.
2) Zakelijk: met name het voorkomen van schandalen en recalls. 3rd party solution providers
(e.g. GS1) spelen een belangrijke rol hierin.
3) Consument: diverse belangen op het gebieden zoals gezondheid (o.a. allergieën), milieu,
duurzaamheid, etc.
4) Technologisch:
a. Standaardisatie – EPCIS4 is de state-of-the-art standaard op het gebied van tracking
and tracing. EPCIS combineert zowel master data als dynamic data en maakt
zodoende het geven van de juiste context-specifieke informatie aan consumenten
mogelijk
b. Integratie met andere bestaande systemen (die vaak nog niet EPCIS-compliant zijn)
blijft natuurlijk wel cruciaal om een ketenbreed systeem te ontwikkelen.
c. Computing paradigms waarbij technologieën zoals Cloud Computing en Software as a
Service (SaaS) steeds belangrijker worden
5) Governance: betreft issues zoals data-eigenaarschap, data-opslag locatie en het voorkomen
van vendor lock-ins.

EPCIS Reference Architecture
Op basis van de voorgaande requirements is allereerst een reference architecture ontworpen die
gebruikt kan worden als basis voor concrete implementaties. In Kassahun et al. (2016) staat de up-todate versie zoals in Figuur weergegeven.
De kracht van deze architectuur is dat deze rekening houdt met verschillende typen food operators
en de mate waarin ze hun informatievoorziening al dan niet elektronisch geregeld hebben en of ze
een eigen database systeem hebben die wel of niet een standaard interface heeft. De focus in deze
architectuur ligt op een chain-wide transparency system wat ontwikkeld en beheerd wordt door een
onafhankelijke 3rd party. Deze biedt de mogelijkheid om een repository (database) te onderhouden
voor food operators die dit niet zelf kunnen of willen doen, maar ook een aantal apps en services die
het mogelijk maken om on-demand informatie op te vragen bij private systemen van food operators.
Tenslotte kan het systeem ingebed zijn in een zogenaamd collaboration platform (e.g. FIspace) wat
een aantal generieke functionaliteiten (Generic Enablers, GEs) biedt bijvoorbeeld op het gebied van
privacy, security, maar ook flexibele koppeling van verschillende apps mogelijk maakt.

4

EPCIS is a GS1 standard that enables trading partners to share information about the physical movement and status of products as they
travel throughout the supply chain – from business to business and ultimately to consumers. It helps answer the “what, where, when and
why” questions to meet consumer and regulatory demands for accurate and detailed product information (http://www.gs1.org/epcis).

52

Collaboration platform
Third-party (3p) system

GE

End-users

(cp)
(3p)

(eu)

thirdparties

e

food
authorities

GE

x

(r1)
shared
repository (STD)

(r2)
on-demand
repository (STD)

services
and apps

(sa)

consumers/
shoppers

m

business
partners

GE

a

b

c

d

e

n
(fo)

Food operators
type 1 (fo1)
basic
IT

type 2 (fo2)
advanced
IT

type 3 (fo3)

type 4 (fo4)

type 5 (fo5)

(r3)

(r4)
private
repository (STD)

basic/
advanced IT

private
repository

3p | private
system

(r1|2|3|4)
repository

f

Figuur 2 Referentie-architectuur van ketenbrede transparantiesystemen in de food sector.

Concrete implementatie van een CMTS
In het FIspace project is een concrete implementatie gemaakt van de referentie architectuur zoals
beschreven in (Kassahun et al., 2016) en te zien in Figuur 3. Het systeem is volledig gebaseerd op de
EPCIS 1.1 standaard met de mogelijkheid om een gedeelde repository aan te leggen of desgewenst
andere, private repositories te bevragen. Daartoe zijn drie apps ontwikkeld:
1) Data entry app – maakt het mogelijk om op diverse manieren – handmatig en
geautomatiseerd – de gewenste data in te voeren.
2) Data query app – is in feite het omgekeerd van de data entry app en kan informatie van
producten opvragen.
3) Track & Trace app – maakt het mogelijk om de complete keten van informatie van een
bepaald product op te vragen waar het bij ketentansparantie uiteindelijk om te doen is. Dit
kan ‘by product’ en ‘by location’.
Daarnaast is er een ‘discovery service’ ontwikkeld (op dit moment voor toekomstig gebruik) die het
mogelijk maakt om EPCIS-repositories te ontdekken via internet (vergelijkbaar met een Google
zoekmachine maar dan veel specifieker).
Het systeem is ingebed in het FIspace collaboration platform, maar omdat dit ook nog in
ontwikkeling is, is er maar in beperkte mate gebruik gemaakt van bepaalde enablers.

53

Figuur 3 Architectuur van een mogelijke implementatie van een ketenbreed vleestransparantie
systeem, afgeleid van de generieke referentie-architectuur.

Het FIspace project is ondertussen afgelopen. Op dit moment wordt geprobeerd om het FIspace
platform verder te vercommercialiseren (weliswaar als open source) via de opgerichte FIspace
Foundation. Het CMTS-systeem wordt door de verschillende partners doorontwikkeld. In 2017 zal er
onder leiding van Wageningen UR een groot IoT-project van start gaan (Internet of Food and Farm
2020, IoF2020) waarin vooral nieuwe applicaties worden ontwikkeld op basis van het bestaande
systeem. Hierbij ligt de nadruk op allerlei geavanceerde sensing en monitoring technieken op het
boerenbedrijf en in de keten.

4. Voorlopige conclusie
Er is al veel onderzoek gedaan naar ketentransparantie ofwel Food Transparency. De state-of-the-art
is in dit document heel kort samengevat, maar kan op basis van de beschikbare literatuur eventueel
veel uitgebreider gedaan worden. Ook de toekomstige eisen en verwachtingen zijn al uitvoerig in
kaart gebracht. Aangezien de projecten nog van tamelijk recente datum zijn, is de verwachting dat ze
de huidige situatie nog vrij goed weergeven.
Op het gebied van infrastructuur en toepassingen zijn de benodigde basisapplicaties reeds
ontwikkeld. Echter, de grote uitdaging ligt erin hoe deze technologie breed geadopteerd gaat worden
zodat:

54

a. de meest belangrijke data elektronisch beschikbaar komt en
b. dat deze data en interfaces van systemen gestandaardiseerd worden, waarbij EPCIS leidend
zou moeten zijn.
De meeste grote bedrijven voldoen meestal wel aan het eerste, maar wat betreft standaardisatie is
daar nog wel veel te winnen. Voor veel kleine bedrijven is a. nog een grote stap en zullen deze vanuit
kostenoogpunt niet heel snel maken. Enerzijds kan verdere regelgeving daarin voorzien, maar dan
moeten kleine ondernemers daarin wel tegemoet gekomen worden door de software-oplossingen
betaalbaar te houden. Open source collaboration platforms zoals FIspace kunnen hierin een
belangrijke bijdrage leveren. Tot slot zal dit Europees zo niet intercontinentaal aangepakt moeten
worden.

5. Referenties
Kassahun, A., Hartog, R.J.M., Sadowski, T., Scholten, H., Bartram, T., Wolfert, S., Beulens, A.J.M.,
2014. Enabling chain-wide transparency in meat supply chains based on the EPCIS global standard
and cloud-based services. Computers and Electronics in Agriculture 109, 179-190.
Kassahun, A., Hartog, R.J.M., Tekinerdogan, B., 2016. Realizing chain-wide transparency in meat
supply chains based on global standards and a reference architecture. Computers and Electronics in
Agriculture 123, 275-291.

55

Bijlage 3 – UN Blue Number New Zealand Draft, hoofdstuk 2
Number – New Zealand DRAFT

use case ID: version 1.0 20 June 2016
use case name: GLN is being issued in advance of Blue Number Assignment in New Zealand
Starting point
GS1NZ provides GLNs to the Government to issue for identifying legal business entities,which are
mandated as such in statute or by regulation. Identification of these entities is held in a government
registry which is mirrored in GS1 global registries, providing added global visibility and integrity of
identification for offshore businesses in their dealings with New Zealand businesses. The GLN is
issued under the name the New Zealand Business Number (NZBN) – See the Zealand Business
Number Act.1
• NZBNs have already been issued to all limited liability companies by the New Zealand Companies
Office. By December 2016 trusts, incorporated entities, sole proprietors and other business entities
will be allocated NZBNs. Thus all farms and agri-businesses in New Zealand will have an NZBN by
December 2016. All government agencies will receive an NZBN by mid-2017 at the latest.
• In the first instance the NZBN will replace multiple numbers used by government agencies,
including compulsory insurance, goods and services tax and company tax numbers. The NZBN is
already being used in some cases to replace existing customer identifiers by businesses and once rollout is complete we expect a rapid expansion such uses.
• Government agencies are being directed by Cabinet, through a statute enabling such a government
direction, to implement the NZBN in their operations, including registries (awaiting details on
direction to be published).
• We are in discussion with the Government on the possibility of following NZBN with the allocation
of physical location GLNs for all New Zealand Businesses.
Scenario
• When individual farms apply for a Blue Number the on-boarding administration process recognizes
that the applicant has a GLN, in the form of an NZBN. The Blue Number assigned is the same as the
previously issued NZBN. Our understanding is that this is functionality is already agreed to by the ITC
and can be easily facilitated by the BN portal containing a link for New Zealand applicants to look up
their NZBN (this is a very rapid search function found at https://www.nzbn.govt.nz/).
• Either the government advances the idea of implementing GLNs for physical location nationwide or
the Ministry for Primary Industries (MPI) adopts the GLN data standard, in the process of
implementing the NZBN. In either scenario numerous farm locations and regulated sites (e.g. fishing
vessels, pack houses, farm sites registered for certain export markets) receive a GLN for their physical
location – New Zealand Business Location Number (NZBLN). Likely implementation timing 2019/20.
• GS1NZ provides web-based services to keep GLN’s up to date and enable users to easily choose and
change sharing settings – private, public, trading partners. This could include mirroring these changes
into the Blue Number Portal, where business entities have signed onto the Blue Number site and
want location changes shared.
• As MPI now uses GLNs in over 200 registries and data lists (or future consolidated data base), much
of this information can be put on to the web in an inter-operable machine readable format. So for
example, a change to a pesticide use label affecting only certain export markets, could be read by
farm management systems using an API. Other GS1 identifiers, such as the Global Trade Item
Number (already on products such as pesticides) could be inside MPI and farm management systems.
56

• Farms and other agri-business use the GLNs for supply chain manage actions such automatic reordering of low stock and inventory stock takes, or sharing and reallocating surplus stock across farm
units. GLNs are also used for export market traceability purposes and give MPI much greater
oversight of farm systems for managing biosecurity and other regulatory production or food chain
risks.
Program principles
• assignment principle, a single unique global identification number is assigned and managed by
GS1
- A NZBN can be used as the assigned Blue Number
• operating principle
- New Zealand Blue Number applicants will all have an NZBN that can be quickly and easily looked up
- Result: one unique number issued in New Zealand and globally
- Business compliance costs are kept to a minimum with one number
- GS1 records indicate the GLN is also being used as a Blue Number
1 http://www.legislation.govt.nz/act/public/2016/0016/latest/DLM6431505.html

57

Bijlage 4 – Geraadpleegde stakeholders, hoofdstuk 3
1. Wageningen Universiteit, Marketing and Consumer Behaviour, Ellen van Kleef
2. Wageningen Universiteit, Humane Voeding, Jeanne de Vries
3. Rijksuniversiteit Groningen, Sanderine Nonhebel
4. Universiteit Maastricht, Ronald Mensink
5. RIVM, Liesbeth Temme
6. Wageningen Universiteit, Fresh, food and chains, Jan Top
7. Consumentenbond, Henry Uitslag
8. Milieu Centraal, Vera Dalm
9. Milieudefensie, Jacomijn Pluimers
10. Natuur & Milieu, Sijas Akkerman & Hilde Engels
11. Greenpeace, Michiel van Geelen
12. Wereld Kanker Onderzoek Fonds, Nadia Ameyah
13. Diabetesfonds, Frieda van der Jagt
14. Voedingscentrum, Corné van Dooren & Jovanka Vis
15. Stichting OVONED (eierenbranche), Hans Schouwenburg
16. Questionmark, Gustaaf Haan
17. Rank a Brand, Radboud van Delft
18. Sjoprz.nl, Gaspard Jaspars
19. Goedewaar.nl, Eelco Fortuin
20. Fairfood, Maxine Tilij
21. Marine Stewardship Council, Hans Nieuwenhuis
22. Dierenbescherming, Marijke de Jong – Timmerman
23. Stichting Ik Kies Bewust, Léon Jansen & Joop Ehrhard
24. PS in foodservice, Nicole Kleuskens
25. Hutten Catering, Bob Hutten
26. GroentenFruit Huis, Pieter Verbaas
27. Superunie, Paul van Hooren & Eline Poels
28. Sligro Groep, Wilco Jansen
29. MVO - ketenorganisatie voor oliën en vetten, Frans Claassen
30. VanDrie groep, Marijke Everts
31. Blogger, Liesbeth Oerlemans
32. Foodlog, Dick Veerman

58

Bijlage 5 – Notitie ter voorbereiding van consultaties, hoofdstuk 3

Achtergrond
De Alliantie Verduurzaming Voedsel en het ministerie van Economische Zaken (de App van
staatssecretaris van Dam) zijn overeengekomen gezamenlijk te verkennen welke zinvolle extra
stappen gezet zouden kunnen worden om bestaande keteninformatiestromen over
product(eigenschappen), herkomst en certificering uit te breiden, te stroomlijnen en te verbeteren.
Het doel van de werkgroep Ketentransparantie is om informatie beter door de gehele keten te laten
reizen ten behoeve van de borging van veiligheid, samenstelling, kwaliteit en duurzaamheid, en/of
traceerbaarheid van producten in de keten en richting consumenten verder te verbeteren. Er is een
momentum om nu een belangrijke slag voor de toekomst van Nederland voedselland te maken.
De verkenning sluit ook aan bij een van de conclusies van het recent (25 april 2016) uitgebrachte
rapport van de FNLI aan premier Rutte was dat “de levensmiddelenindustrie op dit moment nog niet
voldoende in staat om vertrouwen van de samenleving te winnen …”. De sector wil in de dialoog met
de samenleving het vertrouwen terug winnen. De consument/burger wantrouwt de sector als het
gaat om informatie over de samenstelling en herkomst van ons voedsel. De consument/ burger heeft
ook geen goede centrale toegang tot actuele en betrouwbare informatie.
Opdracht
Er is door het ministerie van EZ en de Alliantie Verduurzaming Voedsel een Kwartiermakersteam
ingesteld met de opdracht om een advies uit te brengen over drie verschillende aspecten:
a. het in kaart brengen van het bestaande landschap.
b. randvoorwaarden en aanbevelingen te formuleren voor vervolgstappen
c. te komen concrete suggesties twee pilots in de voedselketen, rondom 1) herkomst
en 2) samenstelling.
Een deel van het Kwartiermakersteam richt zich op de vraagstukken a) en c) die een wat meer
technische oriëntatie hebben. Onderdelen a) en b) omvat ook potentiele wensen van stakeholders
en verschillende actoren in het voedsellandschap in Nederland. Tijdens de startvergadering van het
Kwartiermakersteam op 11 april is afgesproken dat Gerda Feunekes (directeur voedingscentrum) en
Kees de Graaf (voorzitter Humane Voeding, Wageningen Universiteit) het voortouw nemen om
wensen, ideeën van de stakeholders over de wensen van de consument in kaart te brengen. Linda de
Bie (ZLTO) is betrokken bij deze verdere inventarisatie voor wat betreft het perspectief van de
primaire sector.
Geplande actie
Gerda Feunekes en Kees de Graaf voeren in juni van dit jaar gesprekken met een brede range aan
stakeholders, die input kunnen leveren voor het advies aan de staatsecretaris. Het startpunt is
onderstaande notitie.

59

Ik ben wat ik eet: geen geheimen meer
Gewone burgers, voelen een onbehagen en wantrouwen over de voedselketen. Wat zit er in
voedingsmiddelen? Waar komt het vandaan? Maar ook: hoe kies ik het meest
gezonde/duurzame/diervriendelijke product? Een deel van deze info is wettelijk beschikbaar op
verpakte voedingsmiddelen, maar het is nu vrijwel onmogelijk voor de consumenten om via een app
of anderszins toegang te hebben tot deze data: fabrikanten hebben deze data nog niet openbaar
gemaakt. Ook is het voor consumenten vaak moeilijk om de informatie op het etiket, bijvoorbeeld de
duurzaamheidslogo’s op waarde te schatten.
Binnen de samenleving en de keten van de voedingsmiddelensector is er nu een momentum om een
slag te maken wat betreft de transparantie over de samenstelling en herkomst van
voedingsmiddelen. Binnen afzienbare tijd is er een actuele en betrouwbare database die de
samenstelling van de meeste producten (n > 100.000) op de Nederlandse markt weergeeft. Veel
fabrikanten hebben hiertoe hun etiketgegevens afgestaan aan GS1. Er zijn ook veel ontwikkelingen
die het mogelijk maken om de herkomst van producten in de keten te traceren (zie apps van Albert
Heijn over herkomst, maar ook de Eicode app). Het uiteindelijke doel is:
We willen dat iedereen te allen tijde in de keten kan kijken en producten kan vergelijken op basis van
voor hem/haar relevante en transparante criteria.
Deze situatie roept allerlei vragen op zoals wat betekent transparantie in de voedselketen? Draagt
transparantie over samenstelling en herkomst bij aan het vertrouwen? Welke informatie moet
transparant worden gemaakt informatie over? Wat is de meerwaarde voor consumenten en keten?
Wiens verantwoordelijkheid is dit? Wie gaan de data gebruiken, aanbieden? Deze vragen willen we
beantwoord zien worden, waarbij onderscheid gemaakt kan worden tussen wat we op korte termijn
kunnen realiseren en wat op langere termijn.
Te consulteren stakeholders
De stakeholders omvatten: 1) consumenten organisaties op gebied van voeding en milieu 2)
bestaande apps 3) wetenschap, 4) intermediairen, fondsen, logo’s 5) ketenspelers, 6) opiniemakers
en 7) overheid.
Discussieopbouw van stakeholdergesprekken:


Algemeen:
o

Wat is transparantie van de voedselketen?

o

Draagt transparantie over samenstelling en herkomst bij aan vertrouwen?

o


60



Wanneer werkt t wel? Aan welke voorwaarden moet worden voldaan?



Wanneer niet? Moet er meer gebeuren naast data beschikbaar maken?

(Alleen voor app-groep: wat is gebruiksfrequentie en herhaald bezoek huidige apps)

Welke informatie (op gebied van gezondheid, veiligheid, duurzaamheid incl
diervriendelijkheid) moet transparant gemaakt worden? Waar zit de consument op te
wachten? (bij ketenspelers ook: welke behoefte is er in de sector)
o

Essentiele informatie

o

Interessante informatie



Meerwaarde voor consumenten en keten
o

Wat voor toepassingen zie je voor de ontsloten informatie over de voedselketen?

o

Wat kan de meerwaarde voor de keten zijn?

o

Zitten er gevaren aan het ontsluiten van de informatie?



Voor wie doen we dit: de Consument of de Burger?



Wiens verantwoordelijkheid is het om inzicht in de keten en samenstelling te geven?
o



Gebruik van de data (voor apps ed)
o

Eisen stellen: wat mag er wel/niet? Kwaliteitseisen? Productvergelijking?

o

Wat voor kansen/problemen zie je?



Hoe zorg je dat iedereen zijn data beschikbaar stelt?



Hoe transparant moet de communicatie over een product zijn?
o





61

Wie zou het moeten betalen?

Volledig aansluiten bij de samenstelling en herkomst?

De notitie:
o

Wat is kun je supporten? Wat moet anders?

o

Timing?

Ter afsluiting
o

Wanneer is de actie rond ketentransparantie een succes?

o

Wanneer hebben we gefaald?

Bijlage 6 – Antwoorden stakeholders over essentiële en interessante
consumenteninformatie, hoofdstuk 3
Ongeveer 35 stakeholders gaven aan welke informatie uit de keten “essentieel” is voor de
consument, en welke informatie “interessant”. Hierbij het kwalitatieve overzicht van de genoemde
variabelen.
Essentiele informatie:
Vaak genoemd

Meerdere keren
genoemd

Eenmalig genoemd

“Alle verplichte
etiketinformatie”
Wettelijk eisen op gebied
van dierenwelzijn en milieu
Ingrediënten

Opmerkingen

Verplicht

Voedingsstoffen

Verplicht
(Energie & de voedingstoffen
vet, verzadigd vet,
koolhydraten, suikers,
eiwitten en zout)

Toegevoegd suiker
Voedingsvezel
Vitaminen
Onverzadigd vet
Transvetten
Productgroep waartoe
voedingsmiddel
behoort
De gemiddelde
samenstelling van
productgroep
Houdbaarheidsdatum
Allergenen
Gebruik- en
bewaardadviezen
Additieven

Toevoegingen
(hoeveelheden
daarvan)

Portiegrootte
Logo’s gezondheid

Interpretative labelling

Certificeringen en
Keurmerken (duurzaamheid)

Ik kies bewust
Bv biologisch, fair trade,
beter leven

62

Vinkjes, stoplichten,
‘eenduidig simpel logo
gezondheid’. Schijf van Vijf.
Door overheid geregeld.
‘eenduidig simpel logo
duurzaamheid’

Vaak genoemd

Meerdere keren
genoemd
Uitleg keurmerken op
site

Eenmalig genoemd

Opmerkingen

Herkomst:
Huidige vermelding ‘land
van herkomst’ is land van
verwerking. Toevoegen ‘land
van teelt/geboorte’ is
essentieel.
Productieprocessen
Lange of korte keten
Kunstmatige
toevoegingen
Hormonen
Leefomstandigheden
dier
Duurzaamheidsbeleid
bedrijven
Gebruik van antibiotica
Claims op verpakking

Info om claims te
verifiëren

Herkomst veevoer
Biodiversiteitsmaatreg
elen
“BLK2.0”

GGO en GMO

Gebruik
bestrijdingsmiddelen

63

GGO ingrediënten ook
in veevoer
De voorkant van
verpakking moet
weerspiegeling zijn
van ingrediënten
Land van herkomst
Residuen
bestrijdingsmiddel
(niet op productnivo)
Bevroren geweest
Info in horeca
ontbreekt vaak voor
consument
Carbon footprint
Alle onderwerpen uit
ISO26- en OECD for
MNO

Inclusief herkomst veevoer,
energieverbruik en
biodiversiteitsmaatregelen

In ieder geval van de
belangrijkste ingrediënten.

Interessante informatie
Vaak genoemd
Land van herkomst

Meerdere keren

GMO ingrediënten
Gebruik van antibiotica
Energieverbruik

Gebruik v GGO

Eenmalig genoemd

Opmerkingen
In ieder geval van de
belangrijkste ingrediënten.

Wordt al geregistreerd. Op
nivo van gebied: streef,
signalerings of actiegebied.
Waterverbruik
Transportkilometers

Wijze van productie en
verwerking
Bestrijdingsmiddelen
residuen

Deels verplicht

Carbon footprint
Food miles
Pesticidengebruik
Mestverwerking
Prijsopbouw product
Vangmethode vis
Teeltmethode
True pricing

Op boerderij nivo
Op boerderij nivo

Warme kas, koude kas, volle
grond
Incl kosten voor milieu en
maatschappij

NVWA controle
rapporten
Mensenrechten

Dierenwelzijn

Leefruimte
Diertransport

Duurzaamheidsmaatregelen
Vitaminen
Transvetten
E-nummers

Behaalde standaarden

64

Omzetgegevens
producten (of product
categorieën)
Gap, RTRS
Houdbaarheidstips,
anti verspillingstips
Alle onderwerpen uit
MVO referentiekader
Alle onderwerpen
waar meer dan 100
Nederlandse
consumenten of 5
experts om vragen

Bv controle op kinderarbeid,
verplichte
loononderhandelingen

Vaak genoemd

Meerdere keren

Alle info die bedrijven
willen delen als Unique
Selling Points
(storytelling)

65

Eenmalig genoemd
Welfare Quality
monitoring
Recepten

Opmerkingen

Foto’s, fimpjes ed