IOB Evaluatie Nieuwsbrief
# 13 10
Nederland en Latijns-Amerika: op
zoek naar nieuwe verhoudingen

naar
‘Horizonregel’,Altijd1RegelNetBovenOfNetOnderHet
nieuwe verhoudingen | Evaluatie Nieuwsbrief # 13MiddenZonderSpatiesElkWoordBegintMetEenHoofdletter‘Horizonregel’,Altijd1RegelNetBovenOfNetOnderHet
10 | Nederland in Latijns-Amerika: op zoek naar nieuwe verhoudingen | Evaluatie Nieuwsbrief # 13 10 | Nederland
Mid

In deze evaluatie staat de vraag centraal hoe in het

het terrein van mensenrechten heeft goed gewerkt

Nederlandse buitenlandbeleid is gereageerd op de

maar er is zorg over de continuïteit ervan,

snelle veranderingen die zich voordoen in

bijvoorbeeld in Guatemala. Er zijn goede resultaten

Latijns-Amerika. In de afgelopen jaren is Nederland

behaald met de verduurzaming van de productie van

veelal alert omgegaan met nieuwe mogelijkheden,

soja, biobrandstoffen en hout, maar rond steenkool

met name in Brazilië. Vooral de economische

heeft de overheid nog moeite om haar rol duidelijk in

diplomatie was daar effectief. Nederland had echter

te vullen. Hoewel de financiële marges voor

minder aandacht voor nieuwe kansen in de

buitenlandbeleid geringer zijn geworden, kan

Spaanssprekende landen. Gegeven de sluiting van

Nederland ze in Latijns-Amerika beter benutten.

ambassades en andere bezuinigingen kan Nederland

Dit concludeert IOB in de beleidsdoorlichting Op zoek

deze kansen moeilijk benutten: de benodigde

naar nieuwe verhoudingen: Evaluatie van het Nederlandse

middelen en maatregelen hiervoor ontbreken.

buitenlandbeleid in Latijns-Amerika.

Het besluit om de ontwikkelingssamenwerking af te
bouwen sloot aan op de afnemende behoefte aan
bilaterale hulp in de regio. De Nederlandse inzet op

Achtergrond
De afgelopen jaren hebben zich in Latijns-Amerika ingrijpende
politieke en sociaal-economische veranderingen voorgedaan. De
opkomst van Brazilië als wereldmacht valt het meest op, maar ook
het gewicht van Mexico is toegenomen. Snelle economische groei,
economische hervormingen en een verbeterd zakelijk klimaat
maken het continent steeds aantrekkelijker voor het Nederlandse
bedrijfsleven. De democratisering is in veel landen geconsolideerd
en de armoede ontegenzeggelijk afgenomen. In deze brede
evaluatie onderzoekt IOB hoe op deze veranderingen is gereageerd en in welke mate nieuwe kansen zijn benut.
De Inspectie baseert haar bevindingen op archief- en dossieronderzoek en op vier deelstudies. De deelstudies gaan over de
politieke en diplomatieke betrekkingen met de drie grote landen
in Latijns-Amerika: Argentinië, Brazilië en Mexico; de Nederlandse
economische diplomatie in Brazilië; mensenrechten en vredesopbouw in Colombia en Guatemala; en de bijdragen aan duurzame
ontwikkeling in Brazilië, Colombia en Bolivia.

Politieke resultaten en
belangenbehartiging
Tot voor kort waren de relaties met de grotere LatijnsAmerikaanse landen weinig intensief. Dat is vanaf 2008 veranderd. Nederland beschouwt Brazilië momenteel als een strategische partner. Het land krijgt een hoge prioriteit en het aantal
bezoeken van ministers aan Brazilië is flink toegenomen.
Nederland heeft de aanspraken van Brazilië op een groter aandeel
in de besluitvorming van het IMF gesteund, en wil dit onder
voorwaarden ook doen waar het gaat om de zetelverdeling in de
VN Veiligheidsraad. Toch blijft Brazilië ontevreden over het tempo
waarin de veranderingen verlopen.
De verwachting dat Brazilië en Nederland over internationale
kwesties veel standpunten zouden delen is in de praktijk minder
uitgekomen. Brazilië maakt soms andere strategische keuzes en
neemt in belangrijke internationale kwesties (de hervorming van
de VN Veiligheidsraad, de werkwijze binnen de VN
Mensenrechtenraad, de kwestie-Iran, enzovoort) vaak andere
posities in. Op enkele specifieke terreinen heeft Nederland met
succes nichediplomatie bedreven en constructief met Brazilië
samengewerkt. Een voorbeeld is de discussie over internationale
militaire interventies bij binnenlandse of interstatelijke conflicten
(Responsibility to Protect).
De inspanningen van Nederland voor Argentinië en Mexico zijn ver
achtergebleven bij die voor Brazilië. Dat valt het meest op bij het
economisch en politiek belangrijke Mexico. Mexico is voor
Nederland in multilaterale aangelegenheden een waardevolle
partner gebleken. Zo is er succesvol samengewerkt op terreinen

Staatsbezoek van de Braziliaanse president Luiz Inácio Lula da Silva aan Nederland
op uitnodiging van koningin Beatrix in april 2008. Wiebe Kiestra | Hollandse Hoogte.

als de hervorming van de VN, klimaatverandering, en vrede en
veiligheid.
Nederland is er niet in geslaagd om de steun van de LatijnsAmerikaanse landen te verwerven voor een zetel in de G20 of voor
benoemingen van Nederlanders op hoge internationale posities.
Dat ligt niet aan de verrichte inspanningen, maar aan de groeiende
voorkeur binnen het continent om eigen Latijns-Amerikaanse
kandidaten te steunen. Nederland slaagde er evenmin in zijn naam
geschrapt te krijgen van de Braziliaanse lijst van landen met
speciale regimes voor holdings in verband met belastingvoordelen
voor het bedrijfsleven.
Nederland heeft actief gereageerd op de mogelijkheden voor
samenwerking op het gebied van onderwijs in Brazilië. Er is een
overeenkomst gesloten om de komende jaren 2.500 Braziliaanse
studenten per jaar in Nederland te laten studeren met financiering
door Brazilië. Het afgesloten defensieverdrag met Brazilië kan
zowel politieke (samenwerking bij vredesoperaties) als economische doelen (levering van defensiemateriaal) dienen.

Mensenrechten
Nederland werkte consequent en intensief aan de bevordering van mensenrechten in Latijns-Amerika. In Guatemala
droeg dat bij aan een betere opsporing en rechtspraak en tot
vermindering van de straffeloosheid. De steun aan lokale
organisaties leidde tot processen tegen enkele oud-presidenten. In Colombia werd de Nederlandse steun ingezet voor
verzoening, herintegratie van oud-guerrilla’s en een betere
samenwerking tussen overheid en maatschappelijk middenveld. Ook slaagde Nederland er in om in het vrijhandelsakkoord tussen Colombia en de Europese Unie aandacht voor
mensenrechten op te nemen. In meerdere landen steunde
Nederland activiteiten voor gelijke rechten van vrouwen, en
van homo’s, lesbiennes, biseksuelen en transgenders.
Opvallend was, dat sommige Latijns-Amerikaanse landen, die
door Nederland werden beschuldigd van mensenrechtenschendingen, rapporten presenteerden over schendingen in
de Europese Unie, waaronder in Nederland.

IOB concludeert dat de Nederlandse insteek om het buitenlandbeleid in Latijns-Amerika vaker in Europees verband uit te voeren,
onvoldoende heeft opgeleverd. Daarvoor was het Europese beleid
nog te weinig slagvaardig. Grotere EU-lidstaten regelden hun
zaken vaak bilateraal, en veel Latijns-Amerikaanse landen gaven
daar ook de voorkeur aan. Kleinere lidstaten, zoals Nederland,
dreigden daardoor tussen wal en schip te raken.

Economische resultaten
Nederland heeft het economisch potentieel van Latijns-Amerika
ontdekt als kans om de van oudsher eenzijdig op Europa gerichte
handelsrelaties te diversifiëren. De economische diplomatie
(uitgaande handelsmissies en informatievoorziening) is vanaf 2011
de eerste prioriteit van het Nederlandse beleid voor LatijnsAmerika geworden. Het aantal bezoeken van Nederlandse
bewindspersonen en missies naar Brazilië is substantieel toegenomen en het postennetwerk is er, zij het pas in 2012, uitgebreid.
Tussen 2002 en 2011 is het aandeel van Latijns-Amerika in de
totale handel van Nederland met ongeveer 50 procent gegroeid.

Figuur 1 Aandeel Latijns-Amerika in Nederlandse export en import van
goederen en directe investeringen (2002-2009)
5%
4%
3%

— Nederlandse
export

2%

— Directe
buitenlandse
investeringen

1%
0%

2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011

— Nederlandse
import

Bron: CBS statline en statistics.dnb.nl
Het aantal Nederlandse exporteurs is gestaag toegenomen, vooral
naar Chili, Mexico en Brazilië. Desondanks is het aandeel van
Latijns-Amerika in de Nederlandse handel en buitenlandse
investeringen nog relatief laag. De Nederlandse export naar de
regio bedroeg over de periode 2009-2011 ongeveer 4,5 procent
van de totale Nederlandse export. In Brazilië heeft Nederland een
concurrentievoordeel ontwikkeld in de sector havens, maritiem
transport en logistiek. De Nederlandse overheid en Nederlandse
bedrijven hebben een goede reputatie en zijn op hoog niveau
betrokken. Dat heeft mede geleid tot grote orders voor het
Nederlandse bedrijfsleven. Nederlandse bedrijven geven aan dat
uitgaande economische missies een meerwaarde hebben, vooral door
de mogelijkheid om zichzelf te promoten en door de toegang tot
hoge ambtenaren, staatsbedrijven en andere mogelijke handelspartners. De economische missies die van Latijns-Amerikaanse
landen naar Nederland kwamen werkten nog beter.

De ervaringen in Brazilië leren dat om tijdig te kunnen profiteren
van kansen voor economische en politieke samenwerking een
lange aanlooptijd nodig is. Nederland kan dan ook leren van
andere EU-lidstaten die een breder scala aan instrumenten
inzetten en strategischer nadenken over welke andere landen in
de toekomst interessant kunnen zijn. Peru en Chili zijn bijvoorbeeld opkomende economieën, maar daarvoor bestaat momenteel – mede gelet op de krappe bezetting van de ambassades in
die landen – relatief weinig aandacht.

Resultaten hulp
In de onderzochte periode financierde Nederland voor ruim EUR
800 miljoen aan hulpprogramma’s en -projecten in LatijnsAmerika. Veel hulp was verbonden met de verwezenlijking van de
Millennium Ontwikkelingsdoelen. Het besluit om de bilaterale
ontwikkelingshulp aan landen in Latijns-Amerika af te bouwen
sloot aan op de verminderde vraag daarnaar uit die landen. De
exit-strategieën verdienden echter geen schoonheidsprijs, zo
concludeert IOB. Het bleek een illusie dat andere donoren de
Nederlandse verplichtingen over zouden nemen.

Duurzame ontwikkeling en
maatschappelijk verantwoord
ondernemen
Met Nederlandse steun werden enkele productie- en handelsketens verduurzaamd. Dankzij een Ronde Tafel Duurzame Soja-initiatief
kwam er een certificering van duurzame soja. Om de ontbossing
en vermindering van de biodiversiteit in Brazilië te helpen
tegengaan, werkte Nederland in Europees verband actief mee aan
het tot stand komen van een Renewable Energy Directive voor de
certificering van biobrandstoffen. Ook op het gebied van verduurzaming van de houtproductie werkte de Nederlandse steun
positief. In Colombia worden bossen nu beter beschermd.
Volgens IOB vallen de resultaten op het gebied van steenkool
echter tegen. Nederland is grootimporteur en doorvoerder van
steenkool uit Colombia. De Nederlandse overheid legt de
ketenverantwoordelijkheid hiervoor bij het bedrijfsleven, maar
vanuit het parlement en de publieke opinie is er druk om een
actievere rol aan te nemen. Temeer omdat de beoogde zelfregulering niet tot de gewenste resultaten leidt.

Rol Buitenlandse zaken
In de relaties met Latijns-Amerika speelden veel meer actoren een
rol dan alleen het ministerie van Buitenlandse Zaken. Er zijn zeven
vakministeries bij betrokken.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken coördineerde het beleid en
stemde het af met de andere actoren. IOB constateert dat deze

De Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie
(IOB) van het ministerie van Buitenlandse Zaken verricht
onafhankelijk onderzoek naar de doelmatigheid, doeltreffendheid, relevantie en consistentie van het Nederlandse buitenlandbeleid. Daarmee wordt verantwoording afgelegd over de
resultaten van het beleid en informatie verschaft voor de
verbetering van beleidsvoering. De kwaliteit van het IOBonderzoek wordt gewaarborgd middels systematische en
transparante procedures.
Alle IOB-evaluaties zijn openbaar en worden ter kennis
gebracht van de Tweede Kamer. Daarnaast wil IOB evaluaties
toegankelijk maken voor het Nederlandse publiek en de
partners in de betrokken landen. Rapporten zijn gratis
beschikbaar en een samenvatting van de belangrijkste
bevindingen wordt gepubliceerd als IOB Evaluatie Nieuwsbrief.
IOB Evaluatie # 382 (augustus 2013)
OpDolutatio
zoek naar nieuwe verhoudingen:
Peraessim
Evaluatie
vanexer
hetilisis
Nederlandse
in
Latijns-Amerika
Dolutatio
am quat, buitenlandbeleid
commod
Peraessim
alit lore magnibh endipsu
ISBN:
978-90-5328-443-8
dionsequipit
ad magnit vulluptatue diam
803050959292-9-3 --33--350-50
Tezzriureet
downloaden
op:
del eraessed
dolorpe feugiamewww.ipipqropopowrw.nl
www.rijksoverheid.nl/bz-evaluaties
| www.iob-evaluatie.nl
tuer sequatu msandre eugue consenisl.
tel. 070 348 56xxx

Eriuscipit
Ugue consenisl dolobortis dolutem
etEriuscipit lan eraeseq uamconum
henim vent prat alit dolor sent digna
core. 		

aluatie Nieuwsbrief # 13 10 | Nederland in Latijns-Amerika: op zoek naar nieuwe verhoudingen | Evaluatie Nieuwsbrief # 13 10 | Nederland in Latijns-Amerika: op zoek n‘

coördinatie en afstemming het verst waren gevorderd in Brazilië.
IOB constateert ook dat het ministerie zich ten opzichte van die
andere actoren sterker kan positioneren, en meer zou kunnen
doen aan het bijeenbrengen en verspreiden van regio-specifieke
kennis en aan het bevorderen van samenwerking met regionale
organisaties, zoals de Economische Commissie voor LatijnsAmerika en de Caraïben van de VN, CEPAL.

Aandachtspunten
Met de krimpende marges voor buitenlandbeleid dreigt Nederland
minder tijd en energie te steken in de bilaterale relaties met
landen in Latijns-Amerika en zich te beperken tot economische
belangenbehartiging in slechts enkele landen. Een slagvaardig
buitenlandbeleid in Latijns-Amerika vereist echter brede betrekkingen met juist veel actoren. Die brede betrekkingen beïnvloeden
ook de Nederlandse concurrentiepositie. De inzet van economische diplomatie levert meer op indien deze is ingebed in bredere
relaties en kan voortbouwen op een goede reputatie van
Nederland in Latijns-Amerika.

De vraag hoe netwerken uit de tijd van de traditionele hulp beter
kunnen worden ingezet voor modernere vormen van samenwerking verdient nadere aandacht. In het buitenlandbeleid van de
Europese Unie zou Nederland zich actiever op kunnen stellen en
zijn inbreng kunnen richten op zorgvuldig gekozen en voor langere
tijd vast te stellen thema’s. Omdat uit de evaluatie het belang
blijkt van bilaterale politieke steun voor kwetsbare organisaties en
personen die opkomen voor de mensenrechten in hun land,
verdient de continuïteit van de Nederlandse politieke steun aan
mensenrechten zonder directe aanwezigheid ter plekke in landen
als Guatemala meer aandacht.
Latijns-Amerika leent zich er goed voor om te experimenteren met
andere vormen van samenwerking en diplomatieke aanwezigheid
dan het reguliere postennetwerk zoals de regionale benadering
(die thans in Midden-Amerika wordt toegepast), intensievere inzet
van speciale ambassadeurs, en bezoeken en uitwisselingen rond
specifieke thema’s.

Uitgebracht door: Ministerie van Buitenlandse Zaken | Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB)
Postbus 20061 | 2500 EB Den Haag | www.rijksoverheid.nl/bz-evaluaties | www.iob-evaluatie.nl
© Ministerie van Buitenlandse Zaken | november 2013 | ISSN 2214-630X | 13BUZ617689|N