EINDRAPPORT 18-4-2017

Monitor Investeren in de toekomst
Ouderen en langer zelfstandig wonen

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij RIGO. Het gebruik van cijfers en/of teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits de
bron duidelijk wordt vermeld. RIGO aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of
andere onvolkomenheden.

RIGO Research en Advies
Woon- werk- leefomgeving
www.rigo.nl

RAPPORT

Monitor Investeren in de toekomst
Ouderen en langer zelfstandig wonen

Opdrachtgever
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Projectnummer: P32270

Datum: 18 april 2017

Auteurs:
Kees Leidelmeijer (Rigo)
Johan van Iersel (In Fact)
Dik Leering (Q-Delft)

Inhoud

Samenvatting

i
Inleiding

1

Achtergrond

1

Een nieuwe MIT

1

Deze verkenning

2

Bronnen

2

Woonpatronen

3

Inleiding

3

Woonpatronen algemeen

4

2.2.1

Woonsituatie naar leeftijd

4

2.2.2

Naar sociaaleconomische status

15

2.2.3

Naar beperkingen

20

Problematische woonpatronen

23

2.3.1

Op basis van registraties: ‘ongeschikte woningen’

24

2.3.2

Op basis van het WoON

25

Verhuizingen

28

Inleiding

28

Verhuizingen 2014-2015

28

3.2.1

Verschillen tussen leeftijdsgroepen

28

3.2.2

Invloed van welvaart

29

3.2.3

Invloed van type huishouden

32

3.2.4

Invloed van gezondheid

34

3.2.5

Bestemming van de verhuizing

36

Longitudinale analyse ‘gebeurtenissen’

38

3.3.1

Verandering van woon- en huishoudenssituatie

38

3.3.2

Invloeden van leeftijd en welvaart

39

3.3.3

Invloed van gezondheid

42

Verhuisstromen

44

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

3.4.1

Verhuizingen uit de grondgebonden koop

45

3.4.2

Geschikte en ongeschikte woningen

49

3.4.3

Kleiner of groter wonen

53

Conclusies

57

Methodiek geschiktheid woningvoorraad

60

Bijlage 1

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

Samenvatting
De Monitor Investeren in de toekomst (MIT) heeft als doel inzichtelijk te maken welke opgaven het meer zelfstandig wonen van ouderen en mensen met beperkingen levert voor he t
woonbeleid. In de oude MIT werden deze opgaven puur geconcretiseerd in fysieke opgaven:
de (noodzakelijke) aanpassingen van de woningvoorraad (en woonomgeving). Door deze insteek volgde uit voorgaande versies van de MIT vaak een omvangrijke investeringsopgave
om nultredenwoningen en verzorgd wonen te realiseren. D ie uitkomst bleek echter niet
goed aan te sluiten op de lokale beleidspraktijk. De begrippen verzorgd wonen en nultredenwoningen konden daar onvoldoende van duidelijke handvatten worden voorzien (wat
wordt er eigenlijk mee bedoeld?) en de grote behoeften die in de MIT werden geconstateerd aan deze woningen, kwamen niet goed overeen met de in de praktijk geconstateerde
vraag. De voor ouderen bedoelde complexen konden namelijk veel minder goed worde n verhuurd of verkocht dan verwacht.
Dit alles vormde aanleiding voor een verkenning van de mogelijkheden voor een nieuwe
MIT. In deze nieuwe MIT zou de nadruk meer op observatie moeten komen te liggen, mede
omdat er nog veel onbekend is over het verhuisgedrag van ouderen (en de rol van gezondheidsproblemen daarbij). Hiervoor is gebruik gemaakt van de microdata van het CBS. Daarmee kan inzicht kon worden gegeven in specifieke groepen en in feitelijke verhuisstromen
en kan recht worden gedaan aan de lokale diversiteit. In dit rapport wordt dit observatieve
deel (de monitor in letterlijke zin) besproken.
Woonpatronen
Woonpatronen geven aan welke huishoudens waar wonen, zowel naar woningtype als in geografische zin. Door het gebruik van registraties kunnen d ie woonpatronen zeer gedetailleerd zijn en wordt duidelijk dat het belangrijk is om de verschillen in het land goed in het
oog te houden. Zo is weliswaar de vergrijzing (het aandeel ouderen op de totale bevolking)
het grootst in de periferie van het land, maar wonen de meeste ouderen nog steeds in de
grote(re) steden.
De extramuralisering is goed zichtbaar in de registraties. Het aandeel ouderen in instellingen is de afgelopen jaren afgenomen. Vooralsnog lijkt deze verschuiving plaats te vinden
zonder dat het aantal problematische situaties (ouderen met mobiliteitsbeperkingen in ongeschikte woningen) toeneemt. Dit aantal is sinds 2003 nagenoeg constant gebleven. Wel
zijn er ook hierin grote regionale verschillen. Vooral in de grote steden wonen relatief ve el
ouderen met beperkingen in woningen die objectief gezien als ongeschikt kunnen worden
beschouwd. In landelijke gebieden komt dit soort situaties minder vaak voor. In die landelijke gebieden is de (mobiliteit binnen de) woning vaak niet het probleem. Uit ander onderzoek is bekend dat de uitdaging in de landelijke gebieden er meer in ligt om de zorg en ondersteuning (aan huis) goed te regelen.
Vooral het eigenaar-bewoners van 65 jaar of ouder – meestal wonend in een grondgebonden woning - is de afgelopen jaren sterk toegenomen. Met hun toename is ook het welvaartsniveau onder de ouderen flink gestegen. De ouderen met een hoog welvaartsniveau
wonen veel in het Groene Hart, de Veluwe en het landelijk gebied tussen Tilburg en Eindhoven. Deze meer welvarende ouderen wonen vaak in grote woningen. Er wordt nogal eens
beweerd dat zij die ‘bezet’ houden voor de jonge gezinnen. Dat beeld vraagt om nuancering,
zo blijkt. In de Randstad, waar het voor die jonge gezinnen vaak lastig is om een grotere en

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

i

bij voorkeur grondgebonden woning te bemachtigen, is het aandeel ouderen dat die woningen bewoont, relatief klein.
In de huursector is het aantal ouderen veel constanter dan in de koopsector. Als de huursector in totaliteit wordt beschouwd, dan zien we ook hier een licht toenemend welvaartsniveau. Dit geldt in veel mindere mate voor de huurders van woningen in het bezit van corporaties. Hier zien we juist een toename van het aantal lagere inkomens. Deze groep vraagt
specifieke aandacht, niet alleen vanuit het perspectief van betaalbaarheid maar ook vanuit
dat van gezondheid. De laagste welvaartsgroepen hebben namelijk veel vaker gezondheids en mobiliteitsproblemen. Dat zorgt ervoor dat het merendeel van de problematische situaties zich in de (sociale) huursector concentreert.
Verhuisgedrag
Ouderen verhuizen minder vaak dan jongere huishoudens. Toch gaat het – omdat het om
een steeds groter wordende groep huishoudens gaat – uiteindelijk wel om een flink aantal
verhuisbewegingen. In deze studie zijn ook de 55 tot 65-jarigen meegenomen. Deze vallen
uiteraard niet onder de groep ouderen, maar hun woonsituatie en (anticiperend) verhuisgedrag is wel bepalend voor de woonsituatie van toekomstige ouderen. Deze groep ‘aankomende ouderen’ verhuist in vergelijking met de ouderen relatief veel, in het bijzonder als ze
in een huurappartement wonen. De minst verhuizende groep (naar een andere zelfstandige
woning) bestaat uit de welvarender bewoners van de grondgebonden koopwoningen die nog
in goede gezondheid verkeren en een partn er hebben (veelal tussen de 65 en 85 jaar).
Of de huishoudens boven de 55 jaar verhuizen naar een andere woning hangt samen met
veel verschillende factoren. De conjunctuur is er een van: de meest recente crisis is sterk
van invloed geweest op de verhuisbewegingen van huishoudens in koopwoningen. Zij bleven
vooral in hun woning. De crisis heeft de verhuisbewegingen binnen en naar de huursector
nauwelijks beïnvloed. Onafhankelijk van de macro-economische context zijn leeftijd, welvaart, huishoudenssamenstelling, gezondheid en de huidige woonsituatie van de ouderen
alle van invloed op de kans dat mensen verhuizen. En diezelfde omstandigheden hangen ook
weer samen met de aard van de verhuisbeweging: naar een appartement of een grondgebonden woning, een nieuwe woning of een bestaande, een grotere woning of juist een kleinere, naar een geschikte woning, inwonend bij kinderen of naar een bijzondere woonvorm
of een instelling.
Tot een leeftijd van circa 70 jaar verhuizen de meeste huishoudens naar een grondgebonden
woning. Pas op hogere leeftijd verhuist de meerderheid naar een appartement. En vanaf het
80 ste jaar is een instelling – meestal een verpleeghuis, maar ook andere institutionele woonvormen zijn mogelijk - de meest voorkomende bestemming van een verhuizing. Het zijn
vooral de lagere welvaartsgroepen die naar instellingen verhuizen. Deels komt dat doordat
zij vaker gezondheidsproblemen hebben. Een verslechterende gezondheid blijft namelijk de
belangrijkste reden om te verhuizen voor ouderen. Voor de hogere w elvaartsgroepen met
gezondheidsproblemen geldt dat zij vaker naar een andere zelfstandige woning verhuizen –
en meer naarmate zij ouder zijn. Ook betrekken zij vaker dan de minder welvarende groepen een nieuwe woning. Welvaart draagt daarmee sterk bij aan het tot op hoge leeftijd zelfstandig (kunnen) blijven wonen.
Verreweg de meeste zelfstandige woningen waar ouderen naartoe verhuizen, zijn ‘geschikt’,
dat wil zeggen toe- en doorgankelijk of tegen beperkte kosten (minder dan 10.000 euro) aan
te passen zodat ze toe- en doorgankelijk worden. Vooral als er sprake is van gezondheidsproblemen, verhuizen vrijwel alle ouderen naar een geschikte woning . Over de gehele linie
komt hieruit het beeld naar voren dat de meeste ouderen – voor zover nodig - goed in staat

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

ii

zijn zich aan te passen aan de veranderende omstandigheden die het ouder worden met
zich meebrengt.
De verhuisbewegingen van ouderen resulteren per saldo in een verschuiving van grondgebonden woningen naar appartementen, van koopwoningen naar huurwoningen, van ongeschikte woningen naar geschikte woningen en van grotere naar kleinere woningen. Doordat
slechts een klein deel van de ouderen verhuist, zijn die verschuivingen echter niet groot. De
mate waarin de genoemde verschuivingen plaatsvinden, verschilt sterk – in het bijzonder in
relatie tot welvaart en gezondheid. Ouderen in de hogere welvaartsgroep zijn veel minder
dan de anderen geneigd om naar een huurwoning of een kleinere woning te verhuizen. Verhuizingen naar geschikte woningen hangen sterk samen met de kans op beperkingen maar
ook met welvaart en leeftijd. En de beweging van groot naar klein moet nadrukkelijk worden
gezien in relatie tot de feitelijke grootte van de woning. Het is zeker niet zo dat alle ouderen
kleiner willen wonen. Als men al in een kleinere woning woont (tot circa 80 m2), zijn de
meeste huishoudens – ook ouderen - juist eerder geneigd om ruimer te willen wonen.
Conclusies
Met behulp van registraties, aangevuld met gezondheidsrisico’s van mensen (Woonzorgwijzer) en inschattingen van de geschiktheid van de woningvoorraad is het goed mogelijk om
een scherp beeld te geven van de woonsituatie en het verhuisgedrag van ouderen. Door
deze metingen in de tijd te herhalen, kan worden nagegaan in hoeverre er verbeteringen of
verslechteringen optreden in die woonsituatie, of specifieke groepen ‘in de knel’ komen te
zitten of dat er ontwikkelingen zijn die aanleiding geven om in specifieke gebieden en/of
segmenten van de woningmarkt in te grijpen.
Uit de huidige verkenning blijkt dat de knelpunten (ouderen met een grote kans op beperkingen in ongeschikte woningen) sinds 2003 in omvang ongeveer gelijk zijn gebleven. Ruim
40.000 ouderenhuishoudens waarvan minimaal een lid een grote kans heeft op beperkingen, wonen in een woning die niet toe- en doorgankelijk is zonder traplopen en ook niet tegen acceptabele kosten toe- en doorgankelijk kan worden gemaakt. Die problematische situaties concentreren zich in het bijzonder in de oudere huurappartementen in de stedelijke
gebieden en gelden vooral voor de lagere welvaartsgroepen.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

iii

Inleiding
Achtergrond
De Monitor Investeren in de Toekomst (MIT) beoogt in beeld te brengen welke aanpassingen
in de woningvoorraad nodig zijn om deze geschikt te laten zijn voor bewoning door ouder en
en mensen met beperkingen. De afgelopen jaren is hier vorm aangegeven via modelberekeningen op basis van het WoON die inzichtelijk maakten hoe de behoefte aan nultredenwoningen en verzorgd wonen zich in de toekomst gaat ontwikkelen.
Bij de realisatie van de opgaven die uit het MIT volgen, zijn vooral de lokale partijen aan zet.
Terwijl de belangrijkste doelstelling van de MIT het informeren van de Tweede Kamer is,
moet de monitor dus ook goed aansluiten bij de lokale praktijk. Da arvan is gebleken dat dit
slechts in beperkte mate het geval was, mede doordat termen als nultredenwoning en verzorgd wonen hier deels uit de gratie zijn geraakt, de uit de MIT voortkomende opgaven niet
goed werden herkend en geen recht werd gedaan aan de lokale variëteit in problematiek.
De Minister heeft de Tweede Kamer toegezegd te onderzoeken hoe de MIT kan worden vernieuwd om deze beter te laten aansluiten op de praktijk. Deze toezegging heeft geleid tot
een opdracht aan een coalitie bestaande uit Rigo Research en Advies, Stichting In Fact en
QDelft. De opdracht bestaat uit een verkenning naar de mogelijkheden voor een nieuwe
MIT. In dit rapport staan de resultaten van deze verkenning weergegeven voor zover het de
monitoring betreft.

Een nieuwe MIT
Kader en achtergrond
Het kabinetsbeleid zet in op ‘langer zelfstandig wonen’. Daarvoor zijn verschillende randvoorwaarden van belang. Deze kunnen betrekking hebben op de woning, het wooncomplex,
de buurt, de geboden ondersteuning, het sociale netwerk etc. Op al deze terreinen wo rden
op lokaal niveau initiatieven genomen, deels in een nog experimentele vorm. In samenspel
moeten deze initiatieven er uiteindelijk toe leiden dat mensen met beperkingen midden in
de samenleving kunnen (blijven) staan. In de MIT staat het wonen centraal en wordt beoogd
inzichtelijk te maken “welke ontwikkelingen er zijn in de behoefte aan (noodzakelijke) aanpassingen van de woningvoorraad en woonomgeving voor ouderen en mensen met beperkingen” en welke voortgang in de praktijk wordt geboekt.
Van de oude naar de nieuwe MIT
De oude MIT bestond vooral uit modelberekeningen, waarbij het WoON als input werd gebruikt. In de nieuwe MIT wordt gestreefd naar een stevige basis in registraties. De reden
hiervoor is simpel: Niemand weet exact hoe de naoorlogse generatie ouderen in de toekomst gaat handelen en wat hun behoeften zullen zijn. De enige manier om hier wel zicht op
te krijgen is goed te kijken naar hun feitelijke handelingen. Met het WoON is dat lastig, omdat het een steekproefonderzoek is en ouderen maar zeer beperkt verhuizen. Door gebruik
te maken van landsdekkende registraties is het wel mogelijk een goed beeld te krijgen. Door
meer nadruk te leggen op observaties wordt de MIT meer een echte monitor.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

1

Doelgroep(en)
Er is overwogen de focus te verbreden naar sectoren als de geestelijke gezondheidszorg en
verstandelijk gehandicapten. Ook deze groepen hebben een specifieke woonbehoefte, die in
de tijd kan veranderen. In overleg is besloten – mede omdat de behoeften van deze groepen
minder eenvoudig aan de woning kunnen worden toegewezen en ook lastiger in beeld te
brengen zijn - deze groepen in deze fase nog niet mee te nemen . In de verkenning van de
mogelijkheden om op basis van registraties te monitoren wordt de aandacht daarom in eerste instantie te richten op de ‘klassieke’ groep ouderen met mobiliteitsbeperkingen en de
geschiktheid van de woningvoorraad.
Onder ouderen verstaan we in deze rapportage de groep boven de WAO-leeftijd. In deze
rapportage komt dat nog overeen met de groep 65 -plussers. In de monitor wordt ook de
jongere leeftijdsgroep van 55-64 jaar meegenomen omdat hun woonpatroon en verhuisgedrag bepalend zal zijn voor de woonpatronen in 2025.
Geen een op een relatie vraag en aanbod
Een van de belangrijke veranderingen in de nieuwe MIT is dat e r niet langer een één op één
relatie tussen vraag en aanbod wordt verondersteld. Daarmee wordt recht gedaan aan het
feit dat ook mensen met een beperking een bepaalde keuzevrijheid hebben om ergens al
dan niet te gaan wonen, of in ieder geval niet tot een verhuizing gedwongen kunnen worden. De nieuwe MIT gaat er dus niet vanuit dat een bepaalde groep in de toekomst in een
‘nultredenwoning’ of ‘verzorgd wonen’ moet gaan wonen. Wél wordt ervan uitgegaan dat
het beleid erop gericht is problematische situaties te voorkomen. Als verwacht wordt dat
mensen met beperkingen steeds vaker zelfstandig wonen, moeten daarvoor immers wel de
randvoorwaarden voor worden geschapen. Daarnaast kan beleid ook in niet-problematische
situaties een rol hebben. Zo kan Wmo-beleid bijdragen aan het aanpassen van woningen die
in deze MIT als geschikt worden geclassificeerd maar die wel aanpassingen voor specifieke
bewoners behoeven.

Deze verkenning
Dit rapport bevat de resultaten van de verkenning naar de mogelijkheden van een nieuwe
monitor. Bij het opstellen van de rapportage is geprobeerd direct een zo concreet mogelijk
beeld te geven van wat de nieuwe monitor aan inzichten kan opleveren (een nulmeting). De
verkenning waarover in dit deelrapport wordt gerapporteerd bestaat grofweg uit twee onderdelen, met elk een zelfstandige waarde:



In hoofdstuk 2 wordt een beeld gegeven van de huidige woonpatronen en de ontwikkelingen in de afgelopen periode.
In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op het verhuisgedrag van ouderen en het bieden
van een verklaring voor dit gedrag.

Het is van belang om zowel woonpatronen als verhuisgedrag te monitoren omdat beide belangrijke signalen kunnen bieden voor waar, welke aanpasbehoefte zich manifesteert of zal
gaan manifesteren.

Bronnen
De basis van de analyses in deze studie ligt in registraties. Er is gebruik gemaakt van de volgende CBS-bestanden die via remote acces in tijdreeks vanaf 2003 zijn gekoppeld en geanalyseerd:

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

2



GBAadresgebeurtenisbus



GBAhuishoudensplus



GBApersoontab



GBAadresobjectbus



Integraal huishoudensinkomen



Integraal vermogensbestand



Indicawbztab



BAGplus



WGRplus

Die gegevens zijn aangevuld met schattingen van de mate waarin mensen te maken hebben
met mobiliteitsbeperkingen op basis van de Woonzorgwijzer 1 en met schattingen van de geschiktheid van de woningvoorraad voor mensen met mobiliteitsbeperkingen op basis van de
BAG (zie bijlage 1 voor een nadere toelichting).

Woonpatronen
Inleiding
Een van de kenmerken van de nieuwe MIT is dat er meer focus komt te liggen op observaties. In de oude MIT gebeurde dit via het WoON. In deze MIT wordt uitgegaan van registraties. Daarmee kunnen de woonpatronen met meer detail en betrouwbaarheid in beeld worden gebracht.
Bij het opzetten van een monitor is het belangrijk selectief te blijven en het aantal indicatoren beperkt te houden. De neiging kan bestaan voor elke geconstateerde trend ook een verklaring te zoeken (of: op te nemen) in de monitor. Dat zal echter vrijwel nooit volledig lukken, aanvullende analyse bij onverwachte trends zullen nodig blijven.
In de nieuwe MIT worden de woonpatronen van ouderen gemonitord (hoe en waar wonen
zij?), waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen leeftijdsklassen, sociaaleconomische status
en het al dan niet hebben van beperkingen. De woonpatronen zijn de resultante van generatieverschillen, nieuwbouw, aanpassingen, technologische innovaties, verhuisgedrag etc. Verschuivingen in woonpatronen kunnen nieuwe (lokale) opgaven met zich meebrengen, maar
zijn op zichzelf moeilijk te problematiseren. Een voorbeeld: als er meer ouderen in grondgebonden woningen blijven wonen, hoeft dat geen probleem te zijn, maar er moeten mogelijk
wel meer van deze woningen worden toegevoegd om jonge gezinnen te huisvesten.

1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2016/02/05/ontwikkeling-woonzorgwijzerfase-1-voorlopig-ontwerp

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

3

Er zijn woonsituaties denkbaar die wel een probleem vormen. Dit is bijvoorbeeld het geval
als de fysieke eigenschappen van een woning een belemmering vormen om zelfstandig te
kunnen blijven wonen. In de MIT wordt ook op zoek gegaan naar dit soort situaties. Omdat
harde normen op dit vlak ontbreken, is dit overigens geen eenvoudige zaak.
In het vervolg van dit hoofdstuk wordt eerst een algemeen beeld geschetst van de (verschuivende) woonpatronen van ouderen en mensen met beperkingen. Vervolgens worden mogelijkheden verkend om ongewenste situaties in beeld te brengen.

Woonpatronen algemeen
2.2.1 Woonsituatie naar leeftijd
Spreiding over het land
Overal in het land neemt het aantal ouderen de komende jaren toe. In stedelijke gemeenten
gaat het om de grootste aantallen, maar omdat hier ook veel jongeren wonen en naartoe
trekken blijft de vergrijzing in relatieve zin beperkt (zie ook figuur 2-1). In landelijke gemeenten geldt het omkeerde: het aantal ouderen is vrij beperkt, maar de relatieve vergrijzing is fors omdat er weinig jongeren wonen. In een deel van de landelijke gebieden (met
name de krimpgebieden) ligt het aandeel 75-plussers nu al boven de 15%.
figuur 2-1 Het aantal en aandeel huishoudens van 75 jaar en ouder naar gemeente

Intramuraal wonen
Sinds 2003 is het aandeel ouderen dat intramuraal woont flink afgenomen. In de beginjaren
was dit puur een gevolg van maatschappelijke trends: de zelfredzaamheid van ouderen nam
toe en verzorgingshuizen voldeden niet langer aan de moderne kwaliteitseisen. De zelfredzaamheid nam mede toe als gevolg van het feit dat stellen langer samen in leven bleven (de
levensverwachting van de mannen nam vooral sterk toe). Het aandeel zelfstandig wonende
alleenstaanden van 80 jaar en ouder nam daardoor tussen 2003 en 2009 niet toe. In de periode 2009-2015 heeft ook het extramuraliseringsbeleid een rol gespeeld bij de afname van
het aandeel dat intramuraal woont. In deze periode is het aandeel zelfstandig wonende alleenstaanden wel (sterk) toegenomen.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

4

figuur 2-2 Het aandeel 55-plussers dat woonachtig was in instellingen naar leeftijdsklasse, in
2003, 2009 en 2015

60%

2003

2009

2015

50%
40%
30%
20%
10%
0%
55 t/m 75 75 t/m 79 80 t/m 84 85 t/m 89 90 t/m 94

95 e.o.

Bron: CBS-microdata 2

De extramuralisering heeft verspreid over het land in verschillende mate effecten gesorteerd. Deze verschillen komen vooral voort uit de uitgangssituatie: in de ene provincie
woonde een groter aandeel ouderen in instellingen dan in de andere. In provincie Limburg
woonde in 2003 nog 34% van de 85-plussers in een instelling, in Flevoland bedroeg dit aandeel slechts 23% (figuur 2-3). Deze verschillen kwamen deels voort uit regionale gezondheidsverschillen, maar vermoedelijk vooral ook door verschillen in cultuur en traditie. Anno
2015 zijn de verschillen tussen de provincies grotendeels verdwenen. In zowel Flevoland als
Limburg ligt het aandeel 85-plussers dat in een instelling woont op 19%, het hoogste percentage van Nederland (samen met Noord-Holland). In Drenthe en Zeeland is het aandeel
met 16% het laagst.
Dat de verschillen zijn genivelleerd betekent vermoedelijk dat het landelijke beleid inzake
de toelating tot instellingen in hoge mate bepalend is voor het aandeel ouderen dat intramuraal woont. Mochten er nieuwe groepen zelfstandig blijven wonen, dan zal dat vanaf nu
vermoedelijk over het gehele land gelijksoortige effecten hebben. In de MIT kan op structurele wijze worden gevolgd in hoeverre dit het geval is.

2

Deze bron is – tenzij anders aangegeven - dezelfde voor alle navolgende figuren.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

5

2003

2009

Zeeland

40%

Zuid-Holland

figuur 2-3 Het aandeel 85-plussen dat woonachtig was in instellingen naar provincie, in 2003,
2009 en 2015

2015

35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%

Limburg

Noord-Brabant

Noord-Holland

Utrecht

Gelderland

Flevoland

Overijssel

Drenthe

Friesland

Groningen

0%

Eigen woningbezit
Bekend is dat de nieuwe generaties ouderen vooral in de koopsector wonen. Terwijl de huidige (vooroorlogse) generatie is opgegroeid in een tijd dat huren heel gewoon was, geldt
voor de nieuwe (naoorlogse) generatie dat men is opgegroeid in een tijd dat je een dief van
je portemonnee was als je niet kocht. Een van de essentiële vragen voor de toekomst is de
vraag in welke mate deze ouderen op latere leeftijd nog een verhuisstap maken en zo ja in
welke richting (meer hierover het volgende hoofdstuk). Het is om deze reden van belang te
monitoren hoe het aandeel eigenwoningbezit zich ontwikkelt onder ouderen.
In 2003 woonden er 236.900 huishouden waarvan een van de leden ouder was dan 74 jaar
in een koopwoning (figuur 2-4). 3 In 2015 waren dit er 402.600, een toename van maar liefst
70%. Als aandeel van het totaal aantal huishoudens, nam het eigen woningbezit onder 75 plussers toe van 33% in 2003 naar 44% in 2015 (figuur 2-5). Deze toename is vooral het gevolg van generatieverschillen. In figuur 2-4 is bijvoorbeeld te zien dat het aantal eigenaarbewoners die 2003 tussen de 55 en 59 jaar waren ongeveer gelijk is aan het aantal dat in
2009 tussen de 60 en 65 jaar was. Nieuwe generaties ouderen hebben op jongere leeftijd
vaker een koopwoning bemachtigd en als men eenmaal eigenaar-bewoner is, blijft men dat
vaak tot op late leeftijd.

3

De aantallen in dit hoofdstuk zijn rechtstreeks herleid uit de BAG, waarin het eigendom voor een
deel van de voorraad onbekend is. In latere hoofdstukken is het BAG mede op basis van gegevens
van de belastingdienst verrijkt.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

6

figuur 2-4 Het aantal huishoudens woonachtig in een koopwoning, naar leeftijd oudste lid, in
2003,2009 en 2015

2003

2009

95 e.o.

90 t/m 94

85 t/m 89

80 t/m 84

75 t/m 79

70 t/m 74

65 t/m 69

55 t/m 59

60 t/m 64

500.000
450.000
400.000
350.000
300.000
250.000
200.000
150.000
100.000
50.000
0

2015

figuur 2-5 Het aandeel huishoudens woonachtig in een koopwoning, naar leeftijd oudste lid, in
2003,2009 en 2015

70%
60%
50%
40%
30%
20%

10%

2015

95 e.o.

80 t/m 84

2009

90 t/m 94

75 t/m 79

2003

85 t/m 89

70 t/m 74

65 t/m 69

60 t/m 64

55 t/m 59

0%

De trend dat het eigenwoningbezit onder 75-plussers toeneemt, gaat op voor het hele land.
Wel zijn er verschillen in het niveau van het aandeel en de ontwikkeling daarvan. In Zeeland,
Limburg en Gelderland lag dit aandeel ook in 2003 al hoog en is het aandeel tot 2015 ‘maar’
met 9% toegenomen (figuur 2-6). In Flevoland lag het aandeel in 2003 op slechts 24%, maar
inmiddels is dit aandeel toenemen tot 41%. Het gaat hier om de sterkste toename van alle
provincies. Ook in Drenthe was de toename met 14% relatief groot en in deze provincie ligt
het aandeel anno 2015 op 53%, het hoogste percentage van alle provincies. Anno 2015 is
het aandeel het laagst in Noord- en Zuid-Holland (respectievelijk 39% en 35%).

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

7

2003

2009

Zeeland

60%

Zuid-Holland

figuur 2-6 Het aandeel huishoudens met een lid van 75 jaar of ouder woonachtig in een koopwoning, naar provincie, in 2003,2009 en 2015

2015

50%
40%
30%
20%
10%

Limburg

Noord-Brabant

Noord-Holland

Utrecht

Gelderland

Flevoland

Overijssel

Drenthe

Friesland

Groningen

0%

In figuur 2-7 staan de percentages per gemeente weergegeven. Te zien is dat over de periode 2003 tot 2015 vrijwel het gehele land blauw is gekleurd, hetgeen betekent dat meer
dan de helft van de 75-plussers in de gemeente een koopwoning woont. Alleen in de steden
Rotterdam en Amsterdam woont minder dan 25% in een koopwoning. Ook in verschillende
kleinere steden is het aandeel eigenwoningbezit onder 75 -plussers relatief laag.
figuur 2-7 Het aandeel huishoudens met een lid van 75 jaar of ouder, woon achtig in een koopwoning in 2003 en 2015

Huurders
In de huursector geldt dat de leeftijdsopbouw veel evenwichtiger is: het aantal 70 tot 75 jarigen is bijvoorbeeld nauwelijks groter dan het aantal 75 tot 80 jarigen ( figuur 2-8). Dat betekent voor de toekomst dat de vergrijzing in de huursector vermoedelijk beperkt zal zijn.
Dit geldt in versterkte mate voor dat deel van de huurwoningvoorraad dat in het bezit is van
corporaties.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

8

In de afgelopen jaren is het aantal ouderen in de huursector toegenomen. In 2003 woonden
er 487.300 huishoudens met een lid van 75 jaar of ouder in een huurwoning, in 2015 waren
dat er 519.100. Een toename van 7%, die zeker in vergelijking m et de toename in de koopsector (70%) als beperkt mag worden bestempeld. In het woningbezit van de corporaties
nam het aantal 75-plussers met 19% toe van 342.500 in 2003 tot 407.100. Deze toename
vond zeker de laatste jaren plaats tegen de achtergrond van e en afnemend aantal woningen
in het bezit van corporaties. Het aandeel 75-plussers in de corporatiesector is dan ook sterk
toegenomen.
In figuur 2-8 en figuur 2-9 is te zien dat er een grote groep huurders is die is geboren in de
eerste jaren na de oorlog (1945-50, in 2015 tussen de 65 en 60 jaar). Deze groep kan de komende jaren nog zorgen voor een toename van het aantal 75-plussers in de huursector. De
jongere generaties huurders zijn echter veelal kleiner in aantal.
figuur 2-8 Het aantal huishoudens woonachtig in een huurwoning, naar leeftijd oudste lid , in
2003,2009 en 2015

2003

2009

95 e.o.

90 t/m 94

85 t/m 89

80 t/m 84

75 t/m 79

70 t/m 74

65 t/m 69

60 t/m 64

55 t/m 59

275.000
250.000
225.000
200.000
175.000
150.000
125.000
100.000
75.000
50.000
25.000
0

2015

figuur 2-9 Het aantal huishoudens woonachtig in een huurwoning in het bezit van corporaties,
naar leeftijd oudste lid, in 2003,2009 en 2015

2003

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

2009

95 e.o.

90 t/m 94

85 t/m 89

80 t/m 84

75 t/m 79

70 t/m 74

65 t/m 69

60 t/m 64

55 t/m 59

275.000
250.000
225.000
200.000
175.000
150.000
125.000
100.000
75.000
50.000
25.000
0

2015

9

Terwijl het totaalaantal 75-plussers in corporatiewoningen nog toe is genomen, geldt dit
niet voor het aandeel van de 75-plussers. In 2003 woonde nog 45% in een corporatiewoning, in 2015 lag dit aandeel op 43%. In de periode 2009 -2015 is dit aandeel in elk van de
provincies afgenomen. Anno 2015 is dit aandeel het laagst in Zeeland en Drenthe (36% en
37%) en het hoogst in Zuid-Holland en Flevoland (50% en 49%, zie ook figuur 2-10).

2003

2009

Zeeland

60%

Zuid-Holland

figuur 2-10 Het aandeel huishoudens met een lid van 75 jaar of ouder woonachtig in een huurwoning in het bezit van corporaties, naar leeftijd oudste lid, in 2003,2009 en 2015

2015

50%
40%
30%
20%
10%

figuur 2-11

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

Limburg

Noord-Brabant

Noord-Holland

Utrecht

Gelderland

Flevoland

Overijssel

Drenthe

Friesland

Groningen

0%

De woonsituatie van huishoudens naar leeftijd oudste lid in 2003 en 2015

13%

13%

20%

30%

39%

27%
34%

6%

6%

36%
6%

54%

23%

6%
41%

28%

15%

23%

26%
30%

8%

30%

32%
6%

34%

8%
58%

8%

52%

38%

23%

27%

55 tot 65 65 tot 75 75 tot 85 85 jaar en 55 tot 65 65 tot 75 75 tot 85 85 jaar en
jaar
jaar
jaar
ouder
jaar
jaar
jaar
ouder

2003
koop grondgebonden

koop appartment

2015
huur grondgebonden

huur appartment

Woningtypen
Het grootste deel van de ouderen woont in een grondgebonden woning. Van de 75 -plussers
woonde in 2003 62% in een grondgebonden woningen (zie ook figuur 2-11). Destijds waren
dat nog overwegend huurwoningen: 35% woonde in een grondgebonden huurwoning, 27%
in een grondgebonden koopwoning. Inmiddels zijn de verhoudingen omgedraaid: 35%
woont in een grondgebonden koopwoning en 30% in een grondgebonden huurwoning. Ouderen wonen dus steeds vaker in grondgebonden koopwoningen. Ook het aandeel dat in een

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

10

koopappartement woont, is toegenomen: van 6% naar 8%. Doordat het aandeel dat woont
in een huurappartement is afgenomen van 32% naar 26%, is het aandeel 75 -plussers dat in
een appartement woont afgenomen van 38% naar 35%.
Grondgebonden koop
De trend dat ouderen vaker in grondgebonden koopwoningen wonen, is vermoedelijk nog
niet ten einde. In figuur 2-12 is te zien dat dit aantal in de leeftijdsklasse van 55 tot 65 jaar
nog altijd toeneemt. Voor de oudere leeftijdsklassen betekent dit dat er ook in de toekomst
sprake is van een verdere toename. De figuur maakt ook duidelijk dat het i n de meeste gevallen om vrij ruime grondgebonden woningen gaat. Driekwart van de ouderen in grondgebonden koopwoningen heeft een gebruiksoppervlak van meer dan 110 vierkante meter ter
beschikking, in 2003 lag dit aandeel nog op 71%.
figuur 2-12 Het aantal huishoudens in grondgebonden koopwoningen naar leeftijd oudste lid
in 2003,2009 en 2015

800.000
700.000
600.000
500.000
400.000
300.000
200.000
100.000
0
2003 2009 2015 2003 2009 2015 2003 2009 2015 2003 2009 2015
55 tot 65 jaar
t/m 80 vierkante meter

65 tot 75 jaar

75 tot 85 jaar

80 t/m 110 vierkante meter

85 jaar en ouder

meer dan 110 vierkante meter

Koopappartementen
Het aantal ouderen in koopappartementen is klein in aantal, maar dit aantal neemt wel toe.
In 2003 woonden er nog 41.900 huishoudens van 75 jaar of ouder in een koopappartement,
in 2015 zijn dit er 76.500 (figuur 2-13). Het gaat hier in toenemende mate om vrij ruime appartementen, in 2003 had 68% van de appartementen een oppervlak van meer dan 80 vierkante meter, in 2015 lag dit aandeel op 79%. Een derde van de koopappartementen heeft in
2015 zelfs een oppervlakte van meer dan 110 vierkante meter.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

11

figuur 2-13 Het aantal huishoudens in koopappartementen naar leeftijd oudste lid in
2003,2009 en 2015

90.000
80.000
70.000
60.000

50.000
40.000
30.000
20.000

10.000
0
2003 2009 2015 2003 2009 2015 2003 2009 2015 2003 2009 2015
55 tot 65 jaar
t/m 80 vierkante meter

65 tot 75 jaar

75 tot 85 jaar

80 t/m 110 vierkante meter

85 jaar en ouder

meer dan 110 vierkante meter

Grondgebonden huurwoningen
Het aantal ouderen in grondgebonden huurwoningen is in Nederland de afgelopen jaren
niet veel veranderd (figuur 2-14). Onder 75-plussers is sprake geweest van een geringe toename. In 2013 woonden er 244.600 huishoudens in een grondgebonden huurwoning, in
2015 waren dit er 273.500. In 2015 heeft 27% van deze ouderen niet meer dan 80 vierkante
meter ter beschikking, in 2003 lag dit aandeel nog op 34%.
figuur 2-14 Het aantal huishoudens in grondgebonden huurwoningen naar leeftijd oudste lid
in 2003,2009 en 2015

350.000
300.000
250.000

200.000
150.000
100.000
50.000
0
2003 2009 2015 2003 2009 2015 2003 2009 2015 2003 2009 2015
55 tot 65 jaar
t/m 80 vierkante meter

65 tot 75 jaar

75 tot 85 jaar

80 t/m 110 vierkante meter

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

85 jaar en ouder

meer dan 110 vierkante meter

12

Huurappartementen
Het aantal 75-plussers in huurappartementen lag in 2003 nog op 224.200. In 2009 was dit
aantal toegenomen tot 238.900, om daarna weer af te nemen tot 237.707. Ruimere huurappartementen zijn nog altijd schaars, slechts 6% van de huurders heeft meer dan 110 vierkante meter ter beschikking. Van de huurappartementen bewoond door 75 -plussers heeft
61% een oppervlakte van 80 vierkante meter of minder. Dit aandeel neemt wel af, in 2003
lag dit aandeel nog op 72%.
figuur 2-15 Het aantal huishoudens in huurappartementen naar leeftijd oudste lid in
2003,2009 en 2015

350.000
300.000
250.000

200.000
150.000
100.000
50.000
0
2003 2009 2015 2003 2009 2015 2003 2009 2015 2003 2009 2015
55 tot 65 jaar
t/m 80 vierkante meter

65 tot 75 jaar

75 tot 85 jaar

80 t/m 110 vierkante meter

85 jaar en ouder

meer dan 110 vierkante meter

Toenemend ruimtegebruik
Door sommigen wordt het als probleem bestempeld dat ouderen grote gezinswoningen bezet houden, terwijl deze beter zouden kunnen bewoond door jonge gezinnen. Op basis van
het in figuur 2-16 en figuur 2-17 weergegeven beeld moet dit probleem worden genuanceerd. In de Randstad, waar de vraag van jonge gezinnen het grootst is, wonen ouderen
minder vaak in grondgebonden woningen en daarnaast in relatief kleine woningen.
Het mediane oppervlak van woningen bewoond door 75-plussers is met name groot in Limburg, (delen van) Overijssel en Drenthe. In deze gebieden is vraag van jongere gezinnen minder manifest en is het bezet houden van grote woningen vanuit dit perspectief een minder
groot probleem. Wel kan het zijn dat ouderen met name in deze provincies kleiner (willen)
gaan wonen (meer over deze verhuisstap in het volgend hoofdstuk).
De verschillen in oppervlak van de bewoonde woningen hebben mede te maken met de gezinssamenstelling. In figuur 2-18 en figuur 2-19 is te zien dat de verschillen tussen gemeenten kleiner worden indien gekeken wordt naar het oppervlak per persoon. Op hoofdlijnen
blijft het patroon echter zichtbaar.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

13

figuur 2-16 De mediaan van het gebruiksoppervlak van alle woningen bewoond door 75 -plussers in 2015 en de ontwikkeling van de mediaan over de periode 2003 -2015

figuur 2-17 De mediaan van het gebruiksoppervlak van grondgebonden woningen bewoond
door 75-plussers in 2015 en de ontwikkeling van de mediaan over de periode 2003 -2015

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

14

figuur 2-18 De mediaan van het gebruiksoppervlak per pe rsoon van alle woningen bewoond
door 75-plussers in 2015 en de ontwikkeling van de mediaan over de periode 2003 -2015

figuur 2-19 De mediaan van het gebruiksoppervlak per persoon van grondgebonden woningen
bewoond door 75-plussers in 2015 en de ontwikkeling van de mediaan over de periode 2003 2015

2.2.2 Naar sociaaleconomische status
Inkomen, vermogen en welvaart
Bij de sociaaleconomische status van huishoudens moet zeker bij ouderen naast inkomen
gekeken worden naar het opgebouwde vermogen. Ook dit vermogen kan immers worden gezien als opgebouwd pensioen. In dit rapport zijn de Nederlandse huishoudens zowel op het

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

15

vlak van inkomen 4 als vermogen 5 ingedeeld in de categorieën laag, midden en hoog. Tot de
categorie ‘laag’ worden de 40% van de huishoudens met de laagste inkomens en vermogens
gerekend, tot de categorie ‘hoog’ de 20% met de hoogste.
In figuur 2-20 is te zien dat het aantal 65-plus huishoudens met een laag inkomen tamelijk
stabiel is. In 2015 ligt dit aantal op 844.300 huishoudens, in 2003 lag dit aantal nog op
776.200. En toename van 9%. De belangrijkste toename van het aantal 65 -plusser betreft
ouderen behorende tot de midden- en hogere inkomens. Het aantal middeninkomens nam
met 320.700 (58%) toe tot 878.100 en het aantal hogere inkomens met 96.400 huishoudens
(42%) tot 328.500.
Door deze trend is het aandeel 65-plussers met een laag inkomen sterk gedaald. In 2003 had
nog 50% van alle 65-plussers een laag inkomen, in 2015 ligt dit bijna op het landelijk gemiddelde voor alle leeftijden van 40%. De pensioenen zijn nu d us gemiddeld genomen net zo
hoog als het inkomen van de beroepsbevolking.
figuur 2-20 Het aantal huishoudens met een lid van 65 jaar of ouder naar inkomensklasse,
vermogensklasse en welvaartsklasse in 2003, 2009 en 2013

2.500.000
2.000.000
1.500.000

1.000.000
500.000

0
2003

2009

2015

2003

inkomen

2009

2015

vermogen

laag

midden

2003

2009

2015

welvaart

hoog

Voor steeds meer ouderen geldt dat zij naast hun pensioen ook vermogen hebben opgebouwd, al dan niet in de vorm van een eigen koopwoning. In 2003 was het al zo dat 65 -plussers relatief vaak behoorden tot de groep huishoudens met veel vermogen: 29% ten opzichte van een landelijk gemiddelde van 20%. Inmiddels is dit aandeel toegenomen tot 35%.

4

De inkomensdecielen zijn door het CBS bepaald op basis van het gestandaardiseerd inkomen (zodat
ook huishoudens van verschillende grootte vergeleken kunnen worden). Bij de decielen gelden in
2015 de volgende grenzen: Deciel 1: tot € 11988, deciel 2: € 11988 tot €14809, deciel 3: € 14809 tot
€ 17057, deciel 4: € 17057 tot € 19003, deciel 5: € 19003 tot € 21337, deciel 6: € 21337 tot € 24077,
deciel 7: € 24077 tot € 27262, deciel 8: € 27262 tot € 31435, deciel 9: € 31435 tot € 38695, deciel
10: € 38695 of meer. De decielen zijn bepaald op basis van het besteedbaar inkomen: het bruto -inkomen, minus betaalde inkomensoverdrachten, premies en belastingen.

5

De vermogensdecielen zijn door het CBS bepaald op basis van het totale vermogen. Bij de decielen
gelden over 2014 de volgende grenzen. Deciel 1: tot -€ 20013, deciel 2: -€ 20013 tot € 56, deciel 3:
€ 56 tot € 1191, deciel 4: € 1191 tot € 4792, deciel 5: € 4792 tot € 17194, deciel 6: € 17194 tot
€ 48593, deciel 7: € 48593 tot € 112942, deciel 8: € 112942 tot € 199517, deciel 9: € 199517 tot
€ 357358, deciel 10: € 357358 of meer. De decielen zijn bepaald op basis van het totale vermogen:
de bezittingen (financiële bezittingen, onroerend goed, ondernemingsvermogen en overige bezittingen) verminderd met de schulden (hypotheekschuld en overige schulden).

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

16

In 2003 behoorde nog 29% van de 65-plussers tot de groep met de laagste vermogens. Inmiddels ligt dit aandeel op 20% (landelijk is dit aandeel 40%). Kortom: de vermogenspositie
van 65-plussers in Nederland is, evenals het inkomen, flink toegenomen.
Er is geen breed gedragen methode om inkomen en vermogen eenvoudig met elkaar te combineren. In een recente studie heeft het CBS geëxperimenteerd met een me thode waarbij er
in zekere zin vanuit werd gegaan dat ouderen hun vermogen in de rest van hun leven kunnen opmaken. Via die gedachte kan het vermogen worden gedeeld door de levensverwachting in aantal jaren en vervolgens worden opgeteld bij het jaarinkomen .
In deze rapportage kiezen we voor een andere berekeningswijze. We berekenen eerst tot
welke procentgroep men behoort qua inkomen en vermogen. Vervolgens nemen we het gemiddelde van beide scores. Dit gemiddelde delen we opnieuw in , in drie klassen: laag, midden en hoog. Volgens deze benadering is de welvaart onder ouderen de afgelopen periode
sterk toegenomen. Het aantal 65-plussers met een lage welvaart is sinds 2003 met 23% afgenomen, van 532.500 in 2003 tot 409.800 in 2015. Het aantal 65 -plussers in de middelste
categorie is met 60% (460.200 huishoudens) toegenomen tot 1.228.400 in 2015. Het aantal
65-plussers met een hoge welvaart is met 55% toegenomen (146.500 huishoudens) tot
413.600 in 2015.
figuur 2-21 Het aantal huishoudens met een lid van 65 jaar of ouder naar inkomensklasse,
vermogensklasse en welvaartsklasse in 2003, 2009 en 2013

100%
90%

15%

16%

16%
29%

80%
70%

36%

60%

38%

17%
33%

43%

50%

49%
42%

41%

40%
30%

20%

50%

45%

41%

10%

29%

26%

2003

2009

20%

20%

35%

52%

60%

45%

34%

20%

28%

20%

0%
2003

2009

2015

inkomen

2015

vermogen
laag

midden

2003

2009

2015

welvaart
hoog

Deze trend is waarneembaar in het hele land. Maar er resteren wel regionale verschillen in
het welvaartsniveau van ouderen. In provincie Utrecht wonen relatief gezien de meeste ouderen met een hoog welvaartsniveau: 27% van de 65 -plussers. In Flevoland ligt dit aandeel
op 15%, terwijl het aandeel ouderen met een laag welvaarsniveau hier op 24% ligt. Dat laatste percentage is het hoogste van alle Nederlandse provincies. In Zeeland is het aandeel 65 plussers met een laag welstandsniveau met 15% het laagste.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

17

18%

17%

19%

Drenthe

laag

57%

18%

22%

23%

61%

56%

24%

18%

61%

midden

hoog

20%

22%

17%

65%

61%

63%

15%

18%

20%

Limburg

22%

56%

27%

Noord-Brabant

63%

21%

Zeeland

65%

20%

Zuid-Holland

66%

22%

Noord-Holland

63%

15%

Utrecht

18%

Gelderland

18%

Flevoland

16%

Overijssel

15%

Friesland

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

De welvaartspositie van 65 -plussers naar provincie in 2015

Groningen

figuur 2-22

Als op lager schaalniveau wordt gekeken, blijkt dat met name in de grote steden relatief
veel ouderen met een laag welvaartsniveau wonen (zie figuur 2-23). Ouderen met een hoog
welvaartsniveau vinden we vaak terug in het groene hart, de Veluwe , het westelijk kustgebied en het landelijk gebied tussen Tilburg en Eindhoven. In het noorden van het land wonen relatief weinig ouderen met een hoog welvaartsniveau.
figuur 2-23

Het aandeel 65-plussers met een laag en hoog welvaartsniveau in 2015

Sociaaleconomische status en eigen woningbezit
De toegenomen welvaartspositie hangt samen met het vermogen dat 65 -plussers hebben
opgebouwd in de vorm van een eigen woning. In figuur 2-24 is te zien dat de toename van
het aantal eigenwoningbezitters onder 65-plussers vrijwel volledig bestaat uit huishoudens
met een midden of hoog welvaartsniveau. Van de huidige 65 -plussers in de koopsector hebben er slechts 46.000 een laag welvaartsniveau.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

18

De groep met een laag inkomen is de afgelopen jaren wel toegenomen. In 2003 vielen nog
190.200 65-plussers in deze categorie, in 2015 waren dit er 257.900. Deze eigenaar-bewoners hebben het dus minder breed, zeker als interen op het vermogen niet mogelijk is omdat dit vermogen volledig in de eigen woning zit.
figuur 2-24 Het aantal eigenaar bewoners van 65 jaar en ouder naar inkomens -, vermogensen welvaartsklasse in 2003, 2009 en 2015

1.200.000
1.000.000
800.000

600.000
400.000
200.000

0
2003

2009

2015

2003

inkomen

2009

2015

2003

vermogen
laag

midden

2009

2015

welvaart

hoog

Sociaaleconomische status huurders
Het aantal huurders van 65 jaar en ouder met een laag inkomen is betrekkelijk stabiel. In
2003 waren dit er 571.100 en in 2015 577.800. Het aantal huurders met hoog of middeninkomen nam in deze periode met 10% van 357.400 naar 389.900 huishoudens. Een in aantal
wisselend deel van de huurders heeft gedurende zijn leven vermogen opgebouwd. Vermoedelijk wisselt dit aantal mede omdat een deel in afwachting van het gereed komen van de
nieuwe koopwoning tijdelijk in een huurwoning woont.
figuur 2-25 Het aantal huurders van 65 jaar en ouder naar inkomens -, vermogens- en welvaartsklasse in 2003, 2009 en 2015

1.200.000
1.000.000
800.000

600.000
400.000
200.000

0
2003

2009

2015

2003

inkomen

2009

2015

vermogen
laag

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

midden

2003

2009

2015

welvaart

hoog

19

In het bezit van de corporaties is (in tegenstelling tot de huursector als geheel) wel sprake
geweest van een toename van het aantal ouderen met een laag inkomen. In 2003 waren dit
er nog 437.000, in 2015 486.400; een toename van 11%. Ook het aantal huurders van 65
jaar en ouder met een hoger inkomen is toegenomen. Vermoedelijk gaat het deels om huurders van woningen in het geliberaliseerde segment. Het Daeb -segment is naar verwachting
steeds meer het domein van de ouderen met een laag inkomen.
figuur 2-26 Het aantal huurders van 65 jaar en ouder in corporatiewoningen naar inkomens -,
vermogens- en welvaartsklasse in 2003, 2009 en 2015

800.000
700.000
600.000
500.000
400.000
300.000
200.000
100.000
0
2003

2009

2015

2003

inkomen

2009

2015

vermogen
laag

midden

2003

2009

2015

welvaart

hoog

2.2.3 Naar beperkingen
Binnen de MIT wordt vooral gefocust op de huisvesting van ouderen met beperkingen. Zij
moeten zelfstandig kunnen wonen en de fysieke kenmerken van de woning mogen daarbij
geen belemmering vormen. Het in beeld brengen van de woonsituatie van mensen met beperkingen is dan ook een essentieel onderdeel van de MIT, of zou dat moeten zijn.
Lastig hierbij is dat er in Nederland geen goede registratie is van mensen met beperkingen,
zeker niet van zelfstandig wonende mensen. Door de extramuralisering en decentralisatie is
het beeld op dit vlak sterk vertroebeld en versnipperd geraakt. Maar ook in het verdere verleden werden de registraties van indicaties en zorggebruik beïnvloed door beleidswijzigingen. Daardoor is het puur op basis van registraties lastig trends te achterh alen in de woonsituatie van mensen met beperkingen.
De Woonzorgwijzer is op dit moment de enige bron waarmee wel (eenduidige) trends kunnen worden vormgegeven. In de Woonzorgwijzer wordt de kans op het voorkomen van beperkingen berekend op basis van beschikbare registraties inzake persoons- en huishoudenskenmerken en omgevingskenmerken. Volgens deze benadering is het aandeel huishoudens
met beperkingen per leeftijdsklasse ongeveer gelijk gebleven over de periode 2003 -2015. In
aantal huishoudens betekent dit uiteraard een toename. Het aantal zelfstandig wonende
huishoudens waarvan een of meerdere leden beperkingen hadden inzake de regie 6 nam toe
van 54.100 in 2003 naar 63.500 in 2015. Het aantal huishoudens met leden die beperkingen

6

Dit betreft ouderen met psychogeriatrische problematiek, verstandelijke handicaps of met (ernstiger) psychiatrische problemen.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

20

ervaren inzake de sociale redzaamheid 7 nam toe van 651.000 naar 842.000 en het aantal
met leden met somatische aandoeningen en daarmee samenhangende mobiliteitsbeperkingen 8 van 629.000 naar 795.600.
Met name deze laatste groep stelt specifieke eisen aan de fysieke kenmerken van de woning
zelf (gelijkvloersheid en dergelijke). Voor de groep met beperkingen inzake de regie en sociale redzaamheid geldt dat in mindere mate. Wel geldt dat een veilige woonomgeving (soms
in een geclusterde woonvorm) en voldoende ondersteuning voor deze gro epen van belang
zijn. In figuur 2-28 is te zien dat de behoeften op dit front zich met name in de grotere steden en het noorden van het land zullen manifesteren. Dit hang samen met de sociaaleconomische situatie van de groep ouderen in deze gebieden. Bij somatische beperkingen is deze
samenhang minder groot, waardoor de verschillen over het land voor de groep veel beperkter zijn.
figuur 2-27 Het aantal huishoudens waarvan een of meerdere leden te maken hebben met beperkingen, naar leeftijd van h et oudste lid in 2003, 2009 en 2015

90.000
80.000
70.000

60.000
50.000
40.000

30.000
20.000
10.000

0
2003

2009

regie
55 tot 65 jaar

7

2015

2003

2009

2015

sociale redzaamheid (x 10)
65 tot 75 jaar

75 tot 85 jaar

2003

2009

2015

somatisch (x 10)
85 jaar e.o.

Dit betreft ouderen met een licht verstandelijke beperking, beginnende dementie, lichte psychiatrische problematiek en het deel van de ouderen met visuele en au ditieve beperkingen dat niet zelfredzaam is.

8

Hieronder verstaan we ouderen met een diversiteit aan somatische aandoeningen (van COPD tot gewrichtsaandoeningen, diabetes met complicaties en hart- en vaatziekten) en lichamelijke handicaps
die ertoe leiden dat zij mobiliteitsproblemen hebben die hun dagelijks functioneren sterk beperken.
Dat houdt in dat zij de volgende activiteiten niet of alleen met grote moeite kunnen uitvoeren (bron:
Gezondheidsmonitor):


een voorwerp van 5 kilo (zoals een volle boodschappentas), 10 meter dragen;



staan, bukken en iets van de grond oppakken;



400 meter aan een stuk lopen, zonder stilstaan.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

21

figuur 2-28 Het aandeel ouderen met beperkingen inzake de sociale redzaamheid en somatische beperkingen in 2015

Woonsituatie
In figuur 2-29 en figuur 2-30 staat aangegeven in welke woningen de mensen met (een kans
op) beperkingen over de jaren heen woonden. De totale toename van de groep van huishoudens met beperkingen inzake de regie (8.700 huishoudens), betrof voor 84% eigenaar bewoners. Onder de groep huishoudens met somatische beperkingen lag dit aandeel op 79% (van
de totale toename van 15.400). Onder de toenemende groep met beperkingen inzake de sociale redzaamheid lag dit aandeel op ‘slechts’ 55%. Deze groep is ook in de huursector toegenomen (met 8.100 huishoudens in totaal).
figuur 2-29 Het aantal huishoudens waarvan een of meerdere leden van 55 jaar of ouder te
maken hebben met beperkingen, naar woningtype en -eigendom in 2003, 2009 en 2015

90.000
80.000
70.000
60.000
50.000
40.000
30.000
20.000

10.000
0
2003

2009
regie

huur appartement

2015

2003

2009

2015

2003

sociale redzaamheid (x 10)
huur grondgebonden

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

koop appartement

2009

2015

somatisch (x 10)
koop grondgebonden

22

figuur 2-30 De woonsituatie naar woningtype en –eigendom van huishoudens waarvan een of
meerdere leden van 55 jaar of ouder te maken hebben met beperkingen, in 2003, 2009 en 2015

100%
90%
80%

70%

27%
5%

28%
6%

60%
50%

38%

37%

40%

33%

22%

24%

4%

5%

7%
42%

39%

33%

27%

29%

31%

5%

5%

7%

37%

38%

35%

36%
7%
32%

30%
20%

10%

30%

30%

27%

32%

32%

30%

29%

28%

25%

2003

2009

2015

2003

2009

2015

2003

2009

2015

0%
regie
huur appartement

sociale redzaamheid (x 10)
huur grondgebonden

koop appartement

somatisch (x 10)
koop grondgebonden

Toch neemt het aandeel dat in de huursector woont ook bij deze groep af. In 2003 woonde
74% in de huursector, in 2015 ligt dit aandeel op 68%. Bij de andere groepen was deze afname nog groter. Voor groep met beperkingen inzake de regie nam het aandeel huurders af
van 68% naar 60% en bij de groep met somatische beperkingen van 66% naar 57%. Met
name deze laatste groep woont dus in toenemende mate in de koopsector. Dit komt vooral
doordat men inmiddels tot op hogere leeftijd in een koopwoning blijft wonen. Het aantal
oudere ouderen in de koopsector neemt toe en daarmee ook de somatische beperkingen
die bij die ouderdom horen.

Problematische woonpatronen
De meeste Nederlanders – ouderen voorop – zijn tevreden over de huidige woning en woonomgeving. Dit geldt voor een groot deel ook voor ouderen die niet in een nultredenwoning
wonen. Er is geen brede consensus over welk type woning voor welke senior geschikt is.
Zelfs bij iets als traplopen zegt de ene deskundige dat de beweging die traplopen met zich
meebrengt goed is voor de vitaliteit, terwijl de andere zal wijzen op de kans op vallen met
alle gevolgen van dien. Maar ook de laatste zal het er mee eens zijn dat als de betreffende
ouderen niet wil verhuizen, men hem of haar ook niet kan dwingen.
Om hier meer zicht op te krijgen worden in deze verkenning problematische situaties vanuit
twee perspectieven in beeld gebracht:
1.

Door objectief (op basis van registraties) te kijken naar de woonsituatie en de beperkingen van de bewoner;

2.

Door te kijken naar de mate waarin de bewoners zelf de woonsituatie als probleem ervaren (op basis van het WoON).

Voor beide geldt dat het label ‘problematisch’ geen statisch gegeven is of hoeft te zijn. In de
tijd kunnen als gevolg van bijvoorbeeld technologische innovaties bepaalde kenmerken van
de woning meer of minder relevant of ‘beperkend’ worden. Denk bijvoorbeeld aan de innovaties op het gebied van trapliften die het mogelijk maken dat die nu ook kunnen worden

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

23

toegepast in situaties waar dat voorheen nauwelijks of alleen tegen erg hoge kosten mogelijk was. Het is dan ook denkbaar dat er bij toekomstige metingen van de MIT nieuwe of
aangepaste definities worden toegevoegd.

2.3.1 Op basis van registraties: ‘ongeschikte woningen’
Terwijl voor de meeste woningen geldt dat men er ook met ouderdomsbeperkingen kan blijven wonen, geldt dat niet voor elke woning. Het is afhankelijk van zowel de kenmerken van
de woning als het type beperkingen dat bij de inwoner intrede doet of er knellende situaties
ontstaan. Daar waar het gaat om mobiliteitsbeperkingen, is de kans op knellende situaties
groter in woningen die niet zonder traplopen kunnen worden bereikt en in woningen waarin
traplopen nodig is om binnen de woning de primaire ruimten (woonkamer, slaapkamer, wc,
keuken, badkamer) te bereiken én waarbij geldt dat dit niet met kleine woningaanpassingen
kan worden opgelost. Deze woningtypen zijn in de BAG bij benadering te identificeren,
waardoor de woonsituatie van ouderen ook op dit vlak inzichtelijk kan worden gemaakt. De
werkwijze wordt in bijlage 1 verder toegelicht.
Als in deze (in potentie) ongeschikte woningen mensen met somatische beperkingen wonen,
kan worden gesproken van een problematische situatie. Deze mensen zullen immers in de
woning minder goed uit de weg kunnen en de mogelijkheden de woning (of het complex)
aan te passen zijn zeer beperkt. Van alle huishoudens met somatische beperkingen woont
anno 2015 slechts 8% in een ongeschikte woning. In 2003 lag dit aandeel nog op 10%, dus
de groep met somatische beperkingen woont in relatieve zin steeds vaker buiten de ongeschikte woningvoorraad.
In absolute zin is het aantal problematische situaties de afgelopen per iode nagenoeg constant gebleven. In 2003 ging het om 62.700 huishoudens van 55 jaar of ouder, in 2009 om
61.500 en in 2015 om 63.200 (zie ook figuur 2-31). Voor de ouderen (65-plus) komt dit aantal uit op 43.000 per eind 2015.
figuur 2-31 Het aantal huishoudens met een lid met somatische beperkingen dat in een ongeschikte woning woont en het aandeel van het totaal aantal huishoudens met een lid met somatische beperkingen dat in een ongeschikte woning woont

25.000

14%
12%

20.000

10%
15.000

8%

10.000

6%
4%

5.000

2%

0

0%
2003 2009 2015 2003 2009 2015 2003 2009 2015 2003 2009 2015
55 tot 65 jaar

65 tot 75 jaar
abs

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

75 tot 85 jaar

85 jaar e.o.

perc

24

Problematische situaties komen vooral vaak voor in de grote steden Amsterdam, Rotterdam
en Den Haag (zie ook figuur 2-32). Bij de middelgrote steden is er sprake van een grote variatie, zo is de problematiek vrij aanzienlijk in een stad als Groningen, terwijl deze in Tilburg
en Eindhoven beperkt is.
figuur 2-32 Het aandeel huishoudens waarvan een lid van 55 jaar of ouder kampt met somatische beperkingen dat in een ongeschikte woning woont in 2015

2.3.2 Op basis van het WoON
Via het WoON is tot op zekere hoogte ook te achterhalen in hoeverre de (toekomstige) ouderen de huidige woonsituatie zelf als problematisch ervaren. Als dit zo is dan is:
a.

De kans groter dat men wil verhuizen en

b. De kans groter dat men ontevreden is over de huidige woning.
In figuur 2-33 staat het aantal huishoudens van 55 jaar en ouder met een verhuiswens weergegeven. Dit aantal is lange tijd constant gebleven, maar recentelijk wat toegenomen. Dat
laatste heeft vermoedelijk vooral te maken met de beperkte dynamiek op de woningmarkt.
Onder de 55-plussers zit immers ook een groep die ‘gewoon’ een volgende stap op de woningmarkt willen maken, zonder dat de ouderdom of beperkingen daarbij een grote spelen.
Het aantal 55-plussers dat ontevreden is over de huidige woning is nagenoeg constant gebleven (hetgeen neerkomt op een relatieve afname).
Als gefocust wordt op de 75-plussers, dan is die ontevredenheid licht toegenomen (zie figuur 2-34). Het aantal huishoudens met verhuisplannen is daarentegen overall afgenomen.
Bij deze afname moet wel worden beseft dat deze alleen betrekking heeft op de groep huurders. Het aantal eigenaar-bewoners met verhuisplannen is ook in deze leeftijdsgroep toegenomen. Dat kan te maken met het ontbreken van passend woningaanbod en/of problemen

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

25

de verkoop van de huidige woning. Het herstel van de koopwoningmarkt was immers in januari 2015 pas net ingezet.
figuur 2-33 Het aantal huishoudens van 55 jaar met verhuisplannen en het aantal huishoudens
dat niet tevreden is met de huidige woning in 2006, 2009, 2012 en 2015

250.000
200.000
150.000
100.000

50.000
0
2006

2009

2012

2015

2006

verhuisplannen

2009

2012

2015

niet tevreden
koop

huur

figuur 2-34 Het aantal huishoudens van 75 jaar met verh uisplannen en het aantal huishoudens
dat niet tevreden is met de huidige woning in 2006, 2009, 2012 en 2015

45.000
40.000
35.000
30.000
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
0
2006

2009

2012

2015

2006

verhuisplannen

2009

2012

2015

niet tevreden

koop

huur

In relatieve zin blijft het aantal 75-plussers met verhuisplannen beperkt. In 2015 was slechts
4% van de 75-plussers verhuisgeneigd (zie figuur 2-35). Dit aandeel verschilt nauwelijks tussen huurders en eigenaar-bewoners. Bij eerdere metingen was er wel een significant verschil en was de verhuisgeneigdheid onder huurders hoger. Met name in de huursector is dus
vooruitgang geboekt, in de zin dat oudere huurders steeds vaker (volgens eigen zeggen)
naar wens wonen.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

26

figuur 2-35 Het aandeel huishoudens van 75 jaar met v erhuisplannen en het aantal huishoudens dat niet tevreden is met de huidige woning in 2006, 2009, 2012 en 2015

7%
6%

5%
4%

3%
2%
1%
0%
2006

2009

2012

2015

2006

2009

verhuisplannen

2012

2015

niet tevreden
koop

huur

totaal

Vergelijking nultreden en ‘ongeschikt’
In de oude MIT werd gebruik gemaakt van het begrip nultredenwoning. In niet nultredenwoningen zou het voor ouderen lastig zijn om te blijven wonen naarmate men ouder wordt. In
dit hoofdstuk is een nieuwe benadering gepresenteerd, waarbij de ongeschikte won ingen
worden afgebakend op basis van registraties. In figuur 2-36 is te zien dat de verhuisgeneigdheid onder ouderen in niet-nultredenwoningen niet of nauwelijks afwijkt van de overall verhuisgeneigdheid. Bij ouderen in ongeschikte woningen is er wel sprake van een significant
verschil. Dat betekent dat het kenmerk ‘ongeschikt’ een betere indicator is voor het identificeren van problematische situaties en (vermoedelijk) ook bij het verklaren van verhuisbewegingen (zie hiervoor het volgende hoofdstuk).
figuur 2-36 Het aandeel huishoudens van 55 jaar of ouder dat een verhuizing overweegt in
nultredenwoningen en in ongeschikte woningen, naar leeftijd in 2015

14%
12%
10%
8%

6%
4%
2%
0%
55 tot 65 jaar

65 tot 75 jaar
totaal

niet nultreden

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

75 jaar e.o.

totaal

ongeschikt

27

Verhuizingen
Inleiding
Dat ouderen weinig verhuizen, mag als bekend worden verondersteld. Dat maakt dat het
woonpatroon – hoe men is gehuisvest - van de 65 tot 70-jarigen anno 2016 in belangrijke
mate bepalend is voor het woonpatroon van de 75 tot 90 -jarigen in 2026. Door de toenemende massa van de groep 65-plussers is het verhuisgedrag echter van toenemende invloed
op de woningmarkt. Dit in brede zin, maar ook voor de behoefte aan specifieke woonvormen en woningaanpassingen.
Met de registratiebestanden is het mogelijk om voor veel verschillende groepen precies in
beeld te brengen wat hun verhuizingen zijn geweest. Daarvo or kijken we allereerst terug
vanuit de meest recente woonsituatie waarvoor gegevens beschikbaar waren: 31-12-2015.
We gaan daarbij in op wie er in de twee jaar daaraan voorafgaand zijn verhuisd naar hun
huidige woonsituatie.
In de erop volgende paragrafen worden de verhuizingen over wat langere periodes (5 jaar)
bekeken en staan de verhuisstromen tussen woningtypen (naar eigendomsverhoudingen,
woningtype en geschiktheid van de woning voor bewoning met beperkingen) centraal. We
hanteren verschillende periodes omdat daarmee een indruk kan worden verkregen van de
mate waarin de gevonden verbanden constant zijn of onder invloed van bijvoorbeeld conjunctuur en generatie-effecten veranderen. Daar moet immers in de vooruitberekeningen
rekening mee worden gehouden.
Dit hoofdstuk start met een weergave van de feitelijke verhuizingen in de afgelopen jaren.
Hierbij wordt ook de groep 55-64 jaar meegenomen omdat hun woonpatroon en verhuisgedrag bepalend zal zijn voor de woonpatronen in 2025. Deze verhuizingen vormen daarmee
een onderdeel van de monitor. De historische ontwikkelingen die in paragraaf 3.3. en verder
worden geschetst, doen dat niet. Die analyse is eenmalig.

Verhuizingen 2014-2015
In de jaren 2014 en2015 zijn bijna 232.000 huishoudens verhuisd waarvan het oudste lid minimaal 55 jaar was op 31-12-2015. Dat is ongeveer 6,5% van alle huishoudens van 55 jaar of
ouder (ongeveer 3,2% per jaar).

3.2.1 Verschillen tussen leeftijdsgroepen
In figuur 3-1 kan worden gezien dat het aandeel dat per leeftijdsgroep naar een zelfstandige
woning verhuist, vrij constant is over de leeftijdsgroepen. Als de totale groep wordt bekeken
– dus inclusief de huishoudens/personen die naar een intramu rale setting zijn verhuisd dan neemt het aandeel verhuizingen sterk toe met de leeftijd. Van de mensen tussen de 90
en 95 jaar bijvoorbeeld, is in 2 jaar ruim 10% verhuisd: 6% naar een zelfstandige woning en
4% naar een instelling (samen 10% verhuisd). Voor de groep van 95 jaar of ouder komt het
aandeel zelfs uit op bijna 15%.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

28

figuur 3-1 Aandeel verhuizingen in 2 jaar naar leeftijd, voor zelfstandig wonenden (voor en na
verhuizing) en alle huishoudens (inclusief personen/huishoudens die zijn verhuisd naar een instelling)

% verhui sd i n voorgaande 2 ja ar

16%
14%
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
55 t/m
59

60 t/m
64

65 t/m
69

70 t/m
74

75 t/m
79

80 t/m
84

85 t/m
89

90 t/m
94

95 e.o.

l eeftijd oudste lid va n het huishouden
alle huishoudens

zelfstandig wonend

Omdat het aantal personen afneemt met de leeftijd, zijn de jongste groepen wel duidelijk
groter dan de oudere groepen in het totaal van de huishoudens die de afgelopen twee jaar
zijn verhuisd (figuur 3-2).
figuur 3-2 Verdeling over leeftijdsgroepen van de 55 -plus huishoudens die in de periode 2014 2015 zijn verhuisd

90 t/m 94

95 e.o.

85 t/m
89

55 t/m 59

80 t/m 84

75 t/m 79

60 t/m 64
70 t/m 74

65 t/m 69

3.2.2 Invloed van welvaart
Welvaart (hier geoperationaliseerd op basis van zowel inkomen als vermogen 9) heeft in de
periode 2014-2015 een onmiskenbare relatie met verhuizingen gehad ( figuur 3-3). Hoe lager

9

Lage welvaart: 40% laagste inkomens en vermogen; midden welvaart 40 -80%; hoge welvaart: 20%
hoogste inkomens en vermogens, zie ook paragraaf 2.2.2 voor de wijze van berekening.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

29

de welvaart, hoe groter het aandeel in de groep dat in de afgelopen twee jaar naar de huidige woning is verhuisd.
figuur 3-3 Aandeel verhuizingen in 2 jaar naar leeftijd en welvaart

% verhui sd i n voorgaande 2 ja ar

18%
16%
14%
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%
55 t/m
59

60 t/m
64

65 t/m
69

70 t/m
74

75 t/m
79

80 t/m
84

85 t/m
89

90 t/m
94

95 e.o.

l eeftijd oudste lid va n het huishouden
lage welvaart

midden welvaart

hoge welvaart

Lagere welvaartsgroepen verhuizen dus vaker en wonen per saldo minder lang in hun woning dan de hogere welvaartsgroepen. Als lagere welvaartsgroepen naar een intramurale
setting zijn verhuisd, verblijven ze daar langer dan de hogere welvaartsgroepen. In de groep
met een hoge welvaart die in een instelling woont, is een groter aandeel daar in de voorgaande twee jaar naartoe verhuisd (figuur 3-4). De hogere welvaartsgroepen maken die verhuisbeweging namelijk – als hij al wordt gemaakt - pas op latere leeftijd en verblijven er vervolgens korter.

% verhui sd i n voorgaande 2 ja ar

figuur 3-4 Aandeel institutionele huishoudens per leeftijd en welvaartsgroep dat in de voorgaande twee jaar naar een instelling is verhuisd

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
55 t/m
59

60 t/m
64

65 t/m
69

70 t/m
74

75 t/m
79

80 t/m
84

85 t/m
89

90 t/m
94

95 e.o.

l eeftijd oudste lid va n het huishouden
lage welvaart

midden welvaart

hoge welvaart

Personen in instellingen zijn dan ook vaker lagere welvaartsgroepen. Van de huishoudens
van 95 jaar en ouder, verblijft binnen de laagste welvaartsgroep meer dan de helft in een

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

30

instelling (figuur 3-5). Van de huishoudens in dezelfde leeftijdsgroep maar met een hoge
welvaart, is dat 14%. Welvaart draagt dus sterk bij aan zelfstandig (kunnen) blijven wonen.
figuur 3-5 Aandeel huishoudens naar leeftijd en welvaart dat in een instelling verblijft

a a ndeel institutioneel

60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
55 t/m 60 t/m 65 t/m 70 t/m 75 t/m 80 t/m 85 t/m 90 t/m 95 e.o.
59
64
69
74
79
84
89
94
l eeftijd oudste lid va n het huishouden
lage welvaart

midden welvaart

hoge welvaart

Huishoudens van 55 jaar of ouder behoren relatief vaak (56%) tot de middelste welvaartsgroep, Zo werd ook al in hoofdstuk 2 getoond. Voor alle huishoudens in Nederland betreft
dit namelijk 40%. Een relatief klein deel (21% t.o.v. 40% voor alle huishoudens) behoort tot
de laagste welvaartsgroep. En een min of meer ‘normaal’ deel behoort tot de hoogste welvaartsgroep (22%). Omdat de lage welvaartsgroep meer verhuist dan de hoogste welvaartsgroep, is de verdeling binnen de groep 55-plushuishoudens die in 2014-2015 zijn verhuisd
weer net wat anders (figuur 3-6): ruim de helft behoort tot de midden welvaartsgroep, een
derde tot de lage welvaartsgroep en slechts 16% behoort tot de hoge welvaartsgroep.
figuur 3-6 Verdeling over welvaartsgroepen van de 55 -plus huishoudens die in de periode 2014 2015 zijn verhuisd

hoge welvaart
(80-99%)
l a ge welvaart (039%)

mi dden welvaart
(40-79%)

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

31

3.2.3 Invloed van type huishouden
Eenpersoonshuishoudens verhuizen gemiddeld genomen vaker dan meerpers oonshuishoudens. Toch ligt die relatie wat genuanceerder als leeftijd en welvaart in de analyse worden
betrokken. Zo blijkt bijvoorbeeld dat het inderdaad zo is dat jongere eenpersoonshuishoudens vaker verhuizen dan jongere meerpersoonshuishoudens. Maar op hogere leeftijd geldt
dat, wanneer een oudere in een zelfstandig meerpersoonshuishouden woont (niet in een instelling), hij of zij vaker recent is verhuisd ( figuur 3-7).
figuur 3-7Aandeel zelfstandig wonende huishoudens naar leeftijd en type huishouden dat recent is verhuisd).

% verhui sd i n voorgaande 2 ja ar

14%
12%
10%

8%
6%
4%
2%
0%
55 t/m
59

60 t/m
64

65 t/m
69

70 t/m
74

75 t/m
79

80 t/m
84

85 t/m
89

90 t/m
94

95 e.o.

l eeftijd oudste lid va n het huishouden
eenpersoons

meerpersoons

De zelfstandig wonende meerpersoonshuishouden met een hoge welvaartspositie verhuizen
het minst. Van de 55-plussers in die groep is in 2014-2015 3,8% verhuisd, ofwel 1,9% per
jaar. De eenpersoonshuishoudens van 55 jaar of ouder met een lage welvaartspositie verhuizen het vaakst. In de periode 2014-2015 ging het in die groep om 9,3%, oftewel 4,6% op
jaarbasis.
Overige leden van huishoudens
Een deel van de mensen die na verhuizing in een (zelfstandig) meerpersoonshuishouden
woont, is na verhuizing niet een van de partners of een kind, maar een zogenaamd ‘overig
lid van het huishouden’. Dat kunnen mensen zijn die samen een ‘overig huishouden’ vormen: twee broers of zussen die bij elkaar wonen of mensen die in een (zelfstandige) groepswoning wonen, maar het kunnen ook ouderen zijn die bij hun kinderen inwonen bijvoorbeeld. In dat geval maken ze geen deel uit van een overig huishouden, maar van bijvoorbeeld een paar zonder of met kinderen.
Het gaat om een vrij kleine groep (1,3% van de zelfstandig wonende ouderen woont als overig lid in een huishouden), maar er is wel iets bijzonders mee aan de hand: e en verhoudingsgewijs groot deel van deze groep mensen is recent verhuisd en dat aandeel neemt toe met
de leeftijd (tabel 3-1). Zo is een derde van de 85-plussers die als overig lid van het huishouden wonen in een huishouden van een paar met kinderen, daar in de afgelopen twee jaar
naartoe verhuisd. Het is aannemelijk dat dit situaties zijn waarbij een van de ouders – bijvoorbeeld omdat ze niet goed zelfstandig kunnen wonen - inwoont bij het gezin van een
kind. Tegelijkertijd lijken dit situaties te zijn die verhoudingsgewijs kort bestaan. Omdat het

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

32

aandeel van de ouderen in een dergelijke situatie dat recent is verhuisd vrij gro ot is, is de
gemiddelde woonduur in die situatie dus ook relatief kort.
tabel 3-1 Overige leden van huishoudens naar leeftijd en type huishouden waar men in woont,
inclusief aandeel van die groep dat recent i s verhuisd

overig lid van het huishouden
woont in bij:

leeftijd overig lid

paar zonder kinderen

55 t/m 64

5.044

13%

65 t/m 74

3.471

13%

75 t/m 84

3.491

21%

85 e.o.

4.326

33%

55 t/m 64

14.719

14%

65 t/m 74

16.648

13%

75 t/m 84

10.116

15%

85 e.o.

3.581

24%

55 t/m 64

4.123

7%

65 t/m 74

2.281

3%

75 t/m 84

1.287

4%

85 e.o.

285

6%

paar met kinderen

overig huishouden

aantal
aandeel verhuisd in
(31-12-2015) voorgaande twee jaar

Van alle in 2014-2015 verhuisde huishoudens van 55 jaar en ouder zijn ongeveer gelijke delen van 44 á 45% eenpersoons en meerpersoonshuishoudens (figuur 3-8). Ongeveer 10% van
de verhuizingen van de 55-plussers betrof een verhuizing naar een instelling.
figuur 3-8 Verdeling over typen huishoudens van de 55 -plus huishoudens die in de periode
2014-2015 zijn verhuisd

na a r
i ns telling

zel fstandig:
eenpersoons
hui shouden
zel fstandig:
meerpersoons
hui shouden

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

33

3.2.4 Invloed van gezondheid
Een van de belangrijkste redenen voor ouderen om te verhuizen, is de gezondheid. Dat blijkt
ook als we het aandeel verhuizingen onder mensen met een AWBZ-indicatie 10 (in 2014) vergelijken met het aandeel onder mensen zonder indicatie. Van de personen die in 2014 een
indicatie hadden (zo’n 8,7% van alle 55-plussers, ofwel ruim 460.000 personen), verhuisde
ruim 12% in de periode 2014-2015. Dat is ruim twee keer zo vaak als mensen zonder indicatie deden.
Onder dat algemene verschil liggen relevante patronen als we kijken naar groepen die verschillen in leeftijd en welvaart. In figuur 3-9 kan worden gezien dat het aandeel verhuisde
personen in de laagste welvaartsgroep die naar een zelfstandige woning verhuizen, afneemt
met de leeftijd. Dat geldt zowel de mensen met een in dicatie als de mensen zonder indicatie. Bij die laatste groep neemt tegelijkertijd het aandeel mensen dat naar een instelling verhuist sterk toe met de leeftijd. In de groep mensen van 85 jaar of ouder met een AWBZ -indicatie en een laag welvaartsniveau is het aandeel dat is verhuisd in de voorgaande twee jaar
ruim 20%. Bijna 80% van die - in absolute aantallen overigens niet zo grote groep van ruim
11.500 personen - is naar een instelling of tussen instellingen verhuisd.
figuur 3-9 Aandeel personen in de laagste welvaartsklasse naar leeftijd die zijn verhuisd naar
een zelfstandige woning of naar een instelling i.r.t. AWBZ -indicaties

% verhui sd i n voorgaande 2 ja ar

25%
20%
15%
10%

5%
0%
55 t/m 64 65 t/m 74 75 t/m 84 85 e.o. 55 t/m 64 65 t/m 74 75 t/m 84 85 e.o.
geen indicatie
naar zelfstandige woning

AWBZ indicatie
naar instelling

Voor de hoogste welvaartsgroep zijn de patronen anders ( figuur 3-10). Allereerst is er minder duidelijk sprake van een afnemende verhuiskans naar een zelfstandige woning op hogere leeftijd. Voor de groep met een AWBZ-indicatie is er zelfs sprake van een met de leef-

10

We maken voor deze vergelijking gebruik van de CIZ-indicaties in het kader van de voormalige AWBZ.
Het is een van de weinige ‘gezondheidsregistraties’ en is dus goed bruikbaar om de invloed van gezondheid te laten zien. Doordat de AWBZ is beëindigd en deels is overgegaan naar de Wmo en deels
naar de Wlz is het niet mogelijk om deze bron op dezelfde manier ook in de toekomst te gebruiken.
We gebruiken de indicaties in deze paragraaf dan ook slechts om de invlo ed van gezondheid op verhuisgedrag te laten zien. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat de indicaties geen volledig beeld
geven van de gezondheidstoestand. De kans op beperkingen op basis van de Woonzorgwijzer bieden
hier meer mogelijkheden toe. Die komen hierna aan bod in deze paragraaf.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

34

tijd toenemend aandeel dat naar een andere zelfstandige woning verhuist. Ook is het aandeel dat naar een instelling verhuist minder groot. Dit neemt wel toe met de leeftijd, maar
van de 85-plussers in de hoge welvaarsgroep met een indicatie verhuist ongeveer 10% naar
instelling. Dat is iets meer dan de helft van de totale verhuizende groep.
figuur 3-10 Aandeel personen naar leeftijd in de hoogste welvaartsklasse dat is verhuisd naar
een zelfstandige woning of naar een instelling i.r.t. AWBZ -indicaties

% verhui sd i n voorgaande 2 ja ar

25%
20%
15%
10%

5%
0%
55 t/m 64 65 t/m 74 75 t/m 84 85 e.o. 55 t/m 64 65 t/m 74 75 t/m 84 85 e.o.
geen indicatie
naar zelfstandige woning

AWBZ indicatie
naar instelling

De invloed van beperkingen op het verhuisgedrag kan ook worden teruggezien in de grotere
kans op beperkingen in de groep die is verhuisd, vergeleken met de groep die niet is verhuisd (figuur 3-11).
figuur 3-11
huisd

Kans op beperkingen onder 55 -plussers die wel zijn verhuisd en die niet zijn ver-

Nadere analyse geeft aan dat dit verschil vooral groot is voor de leeftijdsgroepen tot 75 jaar
en voor de midden- en hogere welvaartsgroepen (figuur 3-12). Dat is ook begrijpelijk omdat
voor die groepen de verhuisgeneigdheid in beginsel erg laag is. Zij verhuizen vooral als het
moet, bijvoorbeeld als er problemen zijn met de gezondheid of op het vlak van beperkingen.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

35

figuur 3-12
verhuisd

Kans op mobiliteitsbeperkingen onder 55-plussers naar welvaart die wel/niet zijn

3.2.5 Bestemming van de verhuizing
De bestemming van de verhuizing is voor de meeste 55-plussers een grondgebonden woning. Ongeveer 60% van de groep tussen de 55 en 60 jaar die in de afgelopen twee jaar is
verhuisd, heeft dat gedaan naar een eengezinswoning (ongeveer gelijk verdeeld over huur
en koop). Dit aandeel neemt wel af met de leeftijd. Vanaf een jaar of 70 verhuist het grootste deel van de mensen naar een appartement. En vanaf 85 jaar was een instelling de belangrijkste bestemming bij een verhuizing.
figuur 3-13
tijdsgroep

Bestemming (eigendomsverhouding en woningtype) van de verhuizing naar leef-

100%
90%

80%
70%
60%
50%
40%

30%
20%
10%
0%
55 t/m 59 60 t/m 64 65 t/m 69 70 t/m 74 75 t/m 79 80 t/m 84 85 t/m 89 90 e.o.
koop, grondgebonden

koop, appartement

huur appartement

instelling

huur, grondgebonden

Verreweg de meeste zelfstandige woningen waar ouderen naartoe verhuizen, zijn ‘geschikt’,
dat wil zeggen toe- en doorgankelijk of tegen beperkte kosten aan te passen zodat ze toe -

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

36

en doorgankelijk worden. 11 Dat aandeel geschikte woningen als bestemming van een verhuizing neemt toe met de leeftijd, van 90% voor de groep 55 -59 jaar tot 97% voor de groep van
90 jaar en ouder.
figuur 3-14
groep

bestemming (naar geschiktheid en woningtype) van de verhuizing naar leeftijd s-

100%

90%
80%
70%
60%
50%

40%
30%
20%
10%
0%
55 t/m 59 60 t/m 64 65 t/m 69 70 t/m 74 75 t/m 79 80 t/m 84 85 t/m 89 90 e.o.
grondgebonden ongeschikt

grondgebonden geschikt

appartement ongeschikt

appartement geschikt

De verhuizingen van ouderen naar ongeschikte woningen zijn daarmee dus beperkt. Dat
geldt nog sterker als er sprake is van problemen met de gezondheid. Van alle 55 -plus huishoudens met een AWBZ-indicatie die in 2014-2015 verhuisden, betrof dat voor ongeveer 2%
een verhuizing naar een ongeschikte woning. Voor de 55 -plushuishoudens zonder indicatie
ging het om 7% (figuur 3-15). Bij de 65-plussers zijn die aandelen nog kleiner omdat zij nog
minder naar ongeschikte woningen verhuizen dan de groep 55 -64-jarigen.
figuur 3-15 Aandeel ongeschikte woningen naar type als bestemming van de 55 -plushuishoudens met en zonder AW BZ-indicatie die zijn verhuisd in 2014 -2015.

aandeel ongeschikte woningen als
bestemming

8%

7%
6%
5%

huur, appartement

4%

huur, grondgebonden

koop, appartement

3%

koop, grondgebonden

2%

1%
0%
geen indicatie

11

wel indicatie

Zie voor de definitie van deze woningen ook paragraaf 2.3 en bijlage 1.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

37

Longitudinale analyse ‘gebeurtenissen’
Waar in de vorige paragraaf werd teruggekeken vanuit het peiljaar 2015, wordt in deze paragraaf vooruitgekeken: we starten op 31-12-2003 en 31-12-2009 en kijken wat er met de 55plussers in de erop volgende 5 jaar is gebeurd. In paragraaf 3.3.2 splitsen we het verder uit
naar leeftijdsgroepen. We volgen bij het vooruitkijken personen (en huishoudens) in de tijd.
Dat heeft als voordeel ten opzichte van de retrospectieve invalshoek in de vorige paragraaf
dat we vollediger in beeld kunnen brengen wat er met de verschillende mensen gebeurt (inclusief overlijden). Daar gaan we in de eerste paragraaf nader op in. Ook kunnen herkomst
en bestemming in de tijd goed worden gevolgd. Daar gaan we in paragraaf 3.4 verder op in.
Door twee periodes te vergelijken, proberen we een beeld te geven van de mate waarin patronen constant zijn in de tijd of onderhevig aan bijvoorbeeld conjuncturele ontwikkelingen.
We starten met een beeld van de totale groep van 55 jaar en ouder. Daarna besteden we
aandacht aan de verschillen tussen leeftijdsklassen.

3.3.1 Verandering van woon- en huishoudenssituatie
In de perioden 2004 t/m 2014 hebben de 55-plussers de volgende ‘gebeurtenissen’ in relatie
tot hun woonsituatie meegemaakt:
Verandering

2004-2008

2010-2014

Zelfde woning


Huishouden onveranderd

57,9%

62,5%



van meerpersoons naar eenpersoons

4,5%

4,6%



kinderen het huis uit

4,3%

4,4%



overige verandering huishouden

1,9%

2,2%



totaal

68,6%

73,7%

Verhuisd naar andere woning


huishouden onveranderd

9,3%

6,6%



én van meerpersoons naar eenpersoons

1,6%

1,4%



én kinderen het huis uit

0,8%

0,5%



én overige huishoudensverandering

1,2%

1,0%



totaal

12,9%

9,5%

Institutioneel


verhuisd van woning naar instelling

2,2%

2,0%



institutioneel gebleven

0,9%

0,7%



totaal

3,1%

2,7%

15,4%

14,1%

Huishouden beëindigd

Voor bijna driekwart van de 55-plussers uit 2009 is er in de vijf jaar daarna (2010 -2014)
niets veranderd in de woonsituatie (woning of instelling). Bij 15% van deze groep ‘zittenblijvers ’is er in die periode wel iets veranderd in de huishoudenssituatie ( partner overleden,
gescheiden, kinderen het huis uit, enzovoort). Maar bij de grootste groep zijn zowel woonsituatie als huishouden onveranderd gebleven. In de jaren 2004 -2008 was die groep voor wie

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

38

er in de woonsituatie niets veranderde, kleiner. Ook toen was het overigens wel de grootste
groep.
Bijna 10% van totale groep is in de periode 2010 en 2014 verhuisd naar een andere woning.
Dat waren er zes jaar eerder meer: bijna 13%. Hoewel het verschil tussen beide periodes in
absolute zin niet zo groot is: 3,3%, is het dat in relatieve zin wel. Het betekent namelijk dat
het aandeel verhuizingen in de periode 2010-2014 zo’n 35% lager lag dan in de periode
2004-2008. Ondanks het toenemende aantal 55-plussers, betekent dat ook in absolute aantallen een afname van het aantal verhuizingen van bijna 85.000 personen van 55 jaar of ouder (circa 60.000 huishoudens). Het is aannemelijk dat de woningmarkt hier mede een rol in
heeft gespeeld. Een andere factor die hierin doorklinkt is de extramuralisering. Doordat
minder mensen naar een instelling vertrokken, bleven er meer thuis wonen. Het effect van
de extramuralisering is ook direct zichtbaar in het afnemende aantal verhuizingen naar een
instelling. Dat is vooralsnog een beperkt effect tussen beide 5 -jaarsperioden van -0,2%.
Daarnaast is ook het aandeel 55-plussers dat in een instelling verblijft, afgenomen.
In paragraaf 3.2 is aangegeven dat het aandeel verhuizingen van 55 -plushuishoudens – terugkijkend vanaf 31-12-2015 - circa 3,2% per jaar was (naar zowel instellingen als zelfstandige woningen). Voor de jaren 2010-2014 bedroeg dat aandeel 2,9%. 12 Ten opzichte van de
echte crisisjaren na 2009, is het aandeel verhuizingen dus weer toegenomen in 2014 en
2015.

3.3.2 Invloeden van leeftijd en welvaart
De meeste veranderingen van woonsituatie en huishouden hangen samen met de levensfase. Dat is ook goed terug te zien in tabel 3-2. De meest stabiele periode is die tussen 60 en
70 jaar. Voor 72% van de mensen verandert er niets qua woonsituatie én huishouden en
voor circa 80% blijft de woonsituatie hetzelfde. Daarvoor - tot 60 jaar - zijn er nog relatief
veel veranderingen in het huishouden (kinderen de deur uit, scheidingen enzovoort).
tabel 3-2 Verandering van woon- en huishoudensituatie van 55 -plussers, naar leeftijd (20 102014)

overleden/vertrokken

naar instelling

gebleven

overige verandering

institutioneel

kinderen het huis uit

naar eenpersoons

zelfde huishouden

verhuisd

overige verandering

kinderen het huis uit

naar eenpersoons

zelfde huishouden

zelfde woonsituatie

55 t/m 59

66%

4%

12%

4%

6%

2%

1%

2%

0%

0%

4%

60 t/m 64

72%

4%

5%

3%

7%

1%

1%

1%

0%

0%

6%

65 t/m 69

72%

5%

2%

2%

7%

1%

0%

1%

0%

1%

8%

70 t/m 74

67%

6%

1%

1%

8%

1%

0%

1%

0%

2%

13%

75 t/m 79

56%

7%

1%

1%

7%

2%

0%

1%

1%

4%

22%

80 t/m 84

41%

6%

0%

1%

6%

1%

0%

1%

2%

7%

36%

85 t/m 89

24%

3%

0%

0%

3%

1%

0%

1%

3%

9%

55%

90 e.o.

10%

1%

0%

0%

1%

0%

0%

1%

4%

6%

77%

12

De overledenen worden bij de berekening van dat percentage buiten beschouwing gelaten omdat zij
vanzelfsprekend ook niet

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

39

Maar ook na het 70 e jaar zijn er weer vrij veel veranderingen in het huishouden. Die hebben
dan vaak te maken met overlijden van een van de partners waardoor een meerpersoonshuishouden verandert in een eenpersoonshuishouden. Na het 80 e jaar komen ook instellingen in beeld en vanaf een jaar of 75 overlijdt ook een vrij sterk toenemend aandeel van de
mensen. Vanaf 80 jaar is het slechts voor de minderheid van de mensen nog zo dat er niets
verandert en dat huishouden en woonsituatie hetzelfde blijven in de vijf erop volgende jaren.
Het aandeel mensen dat van een zelfstandige woning naar een andere zelfstandige woning
verhuist, neemt af met de leeftijd (figuur 3-16). Vooral na het 80ste jaar wordt een dergelijke verhuizing minder gebruikelijk. In figuur 3-16 is ook goed te zien dat de stagnatie op de
woningmarkt een relatief grote invloed heeft gehad op de verhuizingen van jongere ouderen: hoe jonger de leeftijdsgroep, hoe groter het verschil tussen beide periodes. De stagnatie op de woningmarkt heeft nagenoeg geen invloed gehad op de verhuizingen van de
80/plussers.
figuur 3-16 Aandeel verhuisden tussen woningen in twee vijfjaarsperioden van 55 -plussers,
naar leeftijd

16%

% verhui sd i n 5 ja arsperiode

14%
12%

10%
8%
2004-2008
6%

2010-2014

4%
2%
90 e.o.

85 t/m 89

80 t/m 84

75 t/m 79

70 t/m 74

65 t/m 69

60 t/m 64

55 t/m 59

0%

Naar welvaart (inkomen en vermogen) geldt in algemene zin dat de verhuizingen afnemen
met een toenemende welvaart: rijkere mensen verhuizen minder (figuur 3-17). In de periode 2004-2008 is het opvallend dat de welvaartsgroepen die het meest verhuisden juist in
het middensegment zaten (deciel 5 en 6). Zowel de wat minder welvarenden als de meer
welvarenden verhuisden minder. Van die ‘piek’ blijft onder invloed van een minder goed
functionerende woningmarkt weinig over. Het grootste verschil tussen de periode 2004 2008 en de periode 2010-2014 is er voor de hogere welvaartsdecielen: 6, 7 en 8. Zij verhuizen vrij nadrukkelijk een stuk minder vaak in tijden van conjuncturele neergang.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

40

figuur 3-17 Aandeel verhuisden tussen woningen in twee vijfjaarsperioden van 55 -plussers,
naar welvaart (decielgroepen)

16%

% verhui sd i n 5 ja arsperiode

14%
12%
10%
8%
6%

2004-2008

4%

2010-2014

2%
% hoogste welvaart

9e deciel

8e deciel

7e deciel

6e deciel

5e deciel

4e deciel

3e deciel

20% laagste welvaart

0%

Omdat leeftijd en welvaart met elkaar samenhangen, is het goed om te bezien hoe beide afzonderlijk van elkaar de verhuizingen beïnvloeden. Dan bl ijkt dat het aandeel mensen dat
tussen woningen verhuist voor de laagste welvaartsgroep sterk afneemt met de leeftijd,
maar dat dit veel minder het geval is voor de midden en hogere welvaartsgroepen ( figuur
3-18). Zij verhuizen minder dan de lagere welvaartsgroepen, maar tussen 55 en 85 jaar is
het aandeel dat verhuist vrij constant. Pas na het 85 e jaar wordt er ook door deze groepen
duidelijk minder verhuisd tussen woningen.
figuur 3-18 Aandeel verhuisden tussen woningen (2010 -2014) van 55-plussers, naar leeftijd en
welvaart (decielgroepen)

18%
16%

% verhui sd i n 5 ja ar

14%
12%

10%
8%
6%
4%
2%
0%
55 t/m 64
laagste welvaartsgroep

65 t/m 74

75 t/m 84

midden welvaartsgroep

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

85 e.o.

hoogste welvaartsgroep

41

Wat wel systematisch varieert met leeftijd en welvaart is de kans om in een inst elling te verblijven of ernaar te verhuizen (figuur 3-19). Hoe ouder, hoe groter die kans is en hoe groter
de welvaart, hoe lager de kans.
figuur 3-19 Aandeel personen dat in een instelling verblijft en dat verhuist naar een instelling
(tussen 2010-2014), naar leeftijd en welvaart (decielgroepen)

% i ns ititutioneel (geworden) i n 5 ja ar

18%
16%
14%
12%

10%
8%
6%
4%
2%
0%
55 t/m 64
laagste welvaartsgroep

65 t/m 74

75 t/m 84

midden welvaartsgroep

85 e.o.

hoogste welvaartsgroep

3.3.3 Invloed van gezondheid
Achter een deel van de bewegingen op de woningmar kt gaan verschillen in gezondheid
schuil. Zo is het nog steeds zo dat het aandeel mensen met beperkingen toeneemt met de
leeftijd. En ook mensen met een lager welvaartsniveau hebben meer gezondheidsproblemen
dan mensen met een hoog welvaartsniveau. Een indruk van die invloed kan worden verkregen door mensen met en zonder AWBZ-indicatie 13 te vergelijken voor wat betreft de gebeurtenissen die zij meemaken in dezelfde periode (figuur 3-20).
Uit de figuur blijkt dat er voor mensen zonder AWBZ-indicatie minder verandert in 5 jaar
dan voor mensen mét indicatie. Het verschil zit echter veel minder in de verhuizingen tussen woningen dan in de andere gebeurtenissen: opname/verbl ijf in een instelling en overlijden. In het bijzonder ouderen met een indicatie vanuit een psychogeriatrische of psychiatrische grondslag (regie) of ouderen met een indicatie voor zorg met verblijf (ZMV) worden relatief veel in een instelling opgenomen of overlijden binnen vijf jaar.
Mensen die voorheen voor een AWBZ-indicatie in aanmerking kwamen, vormen slechts een
deel van alle mensen met aandoeningen en beperkingen. In de praktijk bleken in het bijzonder de oudere ouderen een indicatie voor somatiek te krijgen. Dat neemt niet weg dat er
ook jongere leeftijdsgroepen zijn met somatische aandoeningen en beperkingen die voor
problemen kunnen zorgen in relatie tot de woonsituatie.

13

De AWBZ is per 2015 deels overgegaan in de Wmo (maatschappelijke ondersteuning) en deels in de
Wlz (langdurige zorg). Voor de analyses die hier worden gepresenteerd moest de AWBZ wo rden gebruikt. Voor toekomstige metingen zullen gegevens aan registraties vanuit de Wlz en Wmo moeten
worden ontleend.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

42

figuur 3-20 gebeurtenissen in 5 jaar, voor personen zonder en met verschillende typen indicaties vanuit de AWBZ.

100%

gebeurtenissen i n 5 ja ar

90%

80%
70%

60%

overleden

50%

institutioneel

40%

verhuisd

30%

niet verhuisd

20%
10%

0%
geen indicatie

somatiek

regie

ZMV

i ndicatie AWBZ i n periode

Als we de kans inschatten dat mensen te maken hebben met beperkingen op basis van hun
individuele situatie en de omgeving waarin ze verkeren 14, wordt duidelijk dat mensen met
een grotere kans op beperkingen (zowel somatisch als met betrekking tot sociale redzaamheid en regie) vaker verhuizen dan mensen die geen (groot) risico lopen op beperkingen (figuur 3-21).
figuur 3-21 gebeurtenissen in 5-jaarsperioden, voor personen zonder en met een risico op het
ontwikkelen van verschillende vormen van beperk ingen

14

Gebaseerd op Woonzorgwijzer.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

43

Mensen met een reëel risico op aandoeningen verhuizen tot twee keer zo vaak naar een andere woning dan mensen met een veel kleiner risico. Dat gaat daarmee in tegen de algemene trend dat oudere ouderen (die gemiddeld genomen ook een hoger risico he bben op
beperkingen) minder vaak verhuizen. Ook ouderen met een grotere kans op beperkingen
verhuizen dus blijkbaar vaker dan ouderen met een lagere kans. De kans om naar een instelling te verhuizen is tot zes keer zo groot voor mensen met een grote kans o p beperkingen
als voor mensen die daar weinig risico op hebben.
Het verschil in verhuizingen tussen de groepen mét en zonder (kans op) beperkingen is groter in de periode 2010-2014 dan in de periode 2004-2008. Dat versterkt de indruk dat de
verhuizingen van de groep met een (kans op) beperkingen samenhangen met een noodzaak
tot verhuizen. In de periode dat de woningmarkt goed functioneerde (2004 -2008) verhuisden de mensen zonder (kans op) beperkingen ook vrij veel. In de periode van stagnatie op
de woningmarkt verhuisden zij minder (zij hoefden dat namelijk ook niet), maar de mensen
met (kans op) beperkingen ongeveer evenveel.
figuur 3-22 gebeurtenissen in 5 jaar (2004 -2008), voor personen zonder en met een r isico op
het ontwikkelen van verschillende vormen van beperkingen

100%

gebeurtenissen i n 5 ja ar

90%
80%
70%
60%

50%

overleden

40%

institutioneel

30%

verhuisd

20%

niet verhuisd

10%

0%
geen (groot)
risico

somatiek

sociale
redzaamheid

regie

ka ns op beperkingen i n periode

Verhuisstromen
In deze paragraaf gaan we in op de belangrijkste verhuisstromen tussen woningen: tussen
welke woningtypen en eigendomsverhoudingen wordt verhuisd en door welke huishoudens?
De omvang van de verhuisstromen verschilt per woningtype waaruit men vertrekt en waar
men naartoe verhuist. Allereerst is het van belang op te merken dat het aantal eengezins
koopwoningen waar de 55-plussers in wonen, bijna even groot is als het totaal van de andere woningtypen samen (een- en meergezins huur plus meergezins koop). Daardoor is de
verhuisstroom van 55-plussers uit de eengezins koopwoningen (bijna 105.000 in de periode
2010-2014), ondanks een veel lager aandeel huishoudens dat eruit verhuist, toch bijna net
zo groot als uit de eengezins huurwoningen (ruim 106.000 in 5 jaar) en beduidend groter
dan alle verhuizingen uit de meergezinswoningen samen (ruim 85.000 in 5 jaar). Het grootste aandeel verhuizingen vindt plaats vanuit de huurappartementen (bijna 40% in 5 jaar).
Het kleinste aandeel vanuit de grondgebonden koop (bijna 20% in 5 jaar).

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

44

In figuur 3-23 is te zien dat vooral de verhuisstroom uit de grondgebo nden koopwoningen
een stuk groter was in de periode 2004-2008 dan in de periode 2010-2014. Ook valt op dat
de verhuisstromen in de huursector eigenlijk nauwelijks anders waren in beide periodes. In
het bijzonder bij de meergezins huurwoningen is er geen sp rake geweest van een afname
van het aantal verhuizingen. Ook is er weinig veranderd in de ‘bestemming’ van die verhuizingen. Doordat het aantal 55-plus huishoudens in dit segment wel is toegenomen tussen
beide periodes, is het aandeel verhuizingen wel verminderd, maar in absolute zin zijn er dus
tijdens de crisis net zoveel 55-plussers verhuisd uit een huurappartement als daarvoor. De
meesten van hen betrokken ook weer een huurappartement.
Meer algemeen geldt dat de 55-plussers nauwelijks de overstap maken van een huurwoning
naar een koopwoning. Omgekeerd geldt dat minder. Er is wel een behoorlijke verhuisstroom
van de (grondgebonden) koopwoningen naar de huurwoningen. In 2010 -2014 was dat zelfs
45% van de totale verhuisstroom uit de grondgebonden koopwonin gen. In 2004-2008 was
dat minder omdat men toen beduidend meer naar andere koopwoningen verhuisde.
figuur 3-23 verhuisstromen tussen woningtypen en naar eigendomsverhouding voor 55 -plushuishoudens (2010-2014)

3.4.1 Verhuizingen uit de grondgebonden koop
Vanwege de omvang van de groep en de conjunctuurgevoeligheid van de verhuisstroom,
gaan we wat nader in op de bewoners van de grondgebonden koopwoningen en hun verhuizingen.
Leeftijden
Bewoners van eengezins koopwoningen verhuizen relatief weinig. Dat geldt het sterkst voor
de jongste leeftijdsgroep. In de periode 2010 -2014 bleef 88% van de jongste leeftijdsgroep

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

45

(55-64 jaar) in de woning waar men al zat. In de periode 2004 -2008 was dat 82%. Toch verhuisden er nog ruim 53.000 huishoudens tussen de 55 en64 jaar uit een eengezins koopwoning in de periode 2010-2014 (figuur 3-24). Dat waren er een stuk minder dan in de periode
2004-2008 (bijna 80.000), maar het is wel de grootste leeftijdsgroep die uit deze woningen
verhuist naar een andere zelfstandige woning. Dat wordt vooral veroorzaakt doordat de
jongste groep ook de grootste groep is in de grondgebon den koopwoningen. Relatief (als
aandeel van het totale aantal per leeftijdsgroep in dit segment) verhuizen de oudere ouderen (65 t/m 84 jaar) nog wat vaker.
De jongste leeftijdsgroep verhuist overwegend naar een andere koopwoning. Zeker als de
markt dat toelaat, zoals in de periode 2004-2008, is het aandeel verhuizingen naar een andere eengezins koopwoning dominant. Bijna de helft van alle verhuizingen van deze leeftijdsgroep uit een eengezins koopwoning, was toen naar een andere eengezins koopwoning.
Met het stijgen van de leeftijd wordt dat aandeel beduidend minder groot.
figuur 3-24 Aantal verhuizingen van huishoudens uit eengezins koopwoningen naar leeftijd
bestemming

Van de huishoudens tussen de 65 en 74 jaar verhuisde in 2004-2008 de grootste groep uit
de eengezins koopwoning naar een koopappartement. In 2010 -2014 was die stroom een
stuk kleiner en verdeelde het verhuizende deel van deze leeftijdsgroep zich vrijwel gelijkmatig over de verschillende woningtypen. Bij de 75-plussers was de preferente bestemming in
2004-2008 een huurappartement. Voor de erop volgende generatie met dezelfde leeftijd (in
de periode 2010-2014) was het beeld niet veel anders, al nemen de huursegmenten toe in
belang door de ook hier sterke vermindering van de verhuizingen naar met name koopappartementen.
Verhoudingsgewijs zijn er dus meer huishoudens uit een eengezins koopwoning naar een
huurwoning verhuisd in 2010-2014 dan in de periode ervoor. In absolute aantallen is dat
echter niet het geval. De stroom van eengezins koop naar huur is betrekkelijk constant en is
(dus – omdat de groepen zelf in omvang zijn toegenomen) ten opzichte van de omvang van
de leeftijdsgroepen afgenomen. De meest in het oog springende ontwikkeling was echter de

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

46

afname van de verhuisstroom binnen de koopsector tot een niveau van 60% ten opzichte
van 6 jaar eerder.
Welvaart
Ook bij de vergelijking van de ontwikkeling van de bestemming van verhuizingen uit grondgebonden koop voor verschillende welvaartsgroepen valt allereerst op dat er een grote afname is geweest van de doorstroming uit de grondgebonden koop. In het bijzonder voor de
midden welvaartsgroepen was die afname opvallend: ruim 20.000 verhuizingen minder in de
periode 2010-2014 dan in 2004-2008. Dat is vrijwel geheel toe te schrijven aan minder verhuizingen naar koopwoningen. De verhuizingen vanuit de grondgebonden koop naar huurwoningen was ook wel wat minder groot, maar bedroeg in 2010 -2014 nog steeds ruim 90%
van het niveau in 2004-2008. In figuur 3-25 kan ook worden gezien dat het vooral de laagste
en midden welvaartsgroepen zijn die naar de huurwoningen verhuizen. De laagste welvaartsgroep komt overigens slechts in kleine aantallen voor in de grondgebonden koopwoningen. Maar áls men er woont is men relatief veel geneigd te verhuizen (slechts 62% blijft
‘gewoon’ wonen in dit segment) en dan vooral naar een huurwoning (75% van alle huishoudens in dit segment verhuist naar een huurwoning). De hoogste welvaartsgroep verhuist
juist vrij weinig naar de huursector. Als mensen uit deze groep een grondgebonden koopwoning verlaten, komt weer circa 75% terecht in een andere koopwoning (ook in 2010 -2014).
figuur 3-25 Aantal verhuizingen van huishoudens uit eengezins koopwoningen naar welvaart
en bestemming

90.000

a a ntal verhuizingen (5 jaar)

80.000
70.000
60.000
50.000
40.000

bes temming
appartement huur

30.000

grondgebonden huur

20.000

appartement koop
grondgebonden koop

10.000

2010-2014

2004-2008

2010-2014

2004-2008

2010-2014

2004-2008

-

laagste welvaart gem. welvaart hoogste welvaart
wel vaart en periode

Gezondheid
De invloed van gezondheid op wat er gebeurt met een huishouden is groot. Dat effect is
goed af te lezen aan de verschillen in verhuisgedrag tussen huishoudens zonder en met
AWBZ-indicatie (figuur 3-26). Huishoudens met een AWBZ-indicatie blijven beduidend minder vaak in hun huidige woning. Naast dat ze een grotere kans hebben om te overlijden of

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

47

naar een instelling te verhuizen zoals voor de totale groep al in paragraaf 3.3.3 werd getoond, verhuist de groep die in een grondgebonden koopwoning woont ook vaker naar een
andere woning. Daarbij geldt in het bijzonder voor de groep met een indicatie somatiek dat
zij per saldo de verhuisbeweging maken van grondgebonden woningen naar appa rtementen.
Die beweging van grondgebonden naar appartement hangt mogelijk samen met de vaak betere doorgankelijkheid van appartementen, wat in het bijzonder voor deze groep – die in de
regel mobiliteitsbeperkingen heeft - van belang is. Hier komen we in de volgende paragraaf
nog op terug.
Iets vergelijkbaars zien we, als we kijken naar de invloed van het risico dat mensen hebben
op beperkingen. De groepen met een grote kans op beperkingen, wonend in een grondgebonden koopwoning, verhuizen meer dan twee keer zo vaak als de groep met een lage kans
(figuur 3-27). In 2010-2014 verhuisden alle groepen met een groot risico voor 75% naar een
huurwoning en 25% naar een koopwoning. In de periode 2004 -2008 werd er meer naar
koopwoningen verhuisd. Het aandeel huishoudens dat naar een huurwoning verhuisde was
echter ongeveer even groot. Het zijn vooral de aandelen verhuizingen naar koopwoningen
die variëren met de conjunctuur. Bij de mensen met een groot risico op regieproblematiek is
er tussen beide periodes nauwelijks sprake geweest van een verandering in verhuisgedrag.
Hierbij zal een rol spelen dat dit mensen zijn met een grote kans op grote problematiek,
waarbij verhuizing vaak noodzakelijk is.
figuur 3-26 Verhuisgedrag (in 5-jaarsperiode 2010-2014) van huishoudens in grondgebonden
koopwoningen, naar type AWBZ-indicatie

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

48

figuur 3-27 Verhuisgedrag (in 5-jaarsperioden 2004-2008 en 2010-2014) van huishoudens in
grondgebonden koopwoningen, naar het risico dat zij hebben op beperkingen

% verhuisd in 5 jaar

25%
20%
15%

verhuisd naar:

10%

appartement huur
grondgebonden huur

5%

appartement koop

lage kans op
beperkingen

somatiek

sociale
redzaamheid

2010-2014

2004-2008

2010-2014

2004-2008

2010-2014

2004-2008

2010-2014

2004-2008

0%

grondgebonden koop

regie

risico op beperkingen en periode

3.4.2 Geschikte en ongeschikte woningen
Het aandeel ongeschikte woningen is in Nederland niet groot. Begin 2004 woonde ruim
8,5% van de 55-plus huishoudens in zo’n woning. Met het oog op mogelijke beperkingen die
men heeft of eventueel gaat krijgen, kan het – als men in zo’n ongeschikte woning woont wenselijk zijn om te verhuizen naar een geschikte woning. Per saldo wordt die verhuisbeweging ook gemaakt. Eind 2008 was het aandeel van diezelfde groep ouderen (waarvan er begin 2004 8,5% woonde in een ongeschikte woning) gedaald tot 7,7%. Een vergelijkbare daling is te zien in de periode 2010-2014. Maar doordat de woningvoorraad als geheel verbetert – we gaan ervan uit dat er weinig of geen niet-aanpasbare woningen nieuw worden gebouwd - bedraagt het aandeel van de generatie 55-plussers uit 2010 dat aan het einde van
2014 in een ongeschikte woning woont, nog maar 6,9%. In absolute aantallen zijn dat er
overigens ongeveer net zoveel als eind 2008. Omdat het aantal 65-plus huishoudens echter
groter is, is het aandeel in een ongeschikte woning wel minder groot.
Voor elk cohort vindt er dus per saldo een verschuiving plaats van ongeschikte woningen
naar geschikte woningen. Die verschuiving ontsta at zowel door verhuizingen ( naar andere
zelfstandige woningen of naar instellingen als door sterfte van de bewoners van de ongeschikte woningen (figuur 3-28). In de periode 2010-2014 was de bijdrage van de verhuizingen naar zelfstandige woningen aan de afname ongeveer iets kleiner dan de bijdrage van
sterfte. Verhuizingen naar een instelling droegen het minst bij aan de afname van de bewoning van ongeschikte woningen door de 55-plussers uit eind 2009.In de periode 2004-2008
(niet getoond) waren de mutaties over de gehele linie wat groter. Het beeld is evenwel hetzelfde: sterfte en verhuizingen naar geschikte woningen dragen het meest bij aan de afname
van de bewoning van ongeschikte woningen. Verhuizingen naar instellingen het minst.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

49

figuur 3-28

Mutaties 2010- 2014 in de ongeschikte woningen van 55 -plussers

Leeftijd en welvaart
Voor alle leeftijdsgroepen binnen de groep 55 -plussers is er sprake van een verschuiving van
ongeschikte naar geschikte woningen. Dat wil zeggen: er verhuizen meer huishoudens van
een ongeschikte woning naar een geschikte woning dan omgekeerd. Als aandeel van alle
verhuizingen tussen zelfstandige woningen bedroeg die verschuiving in 5 jaar tijd zo´n 5,3%
sinds 2004 en 5,8% sinds 2010. Dat die verschuiving betrekkelijk gering is, komt doordat de
meeste verhuizingentussen geschikte woningen plaatsvinden.
Per leeftijdsgroep zijn er relevante verschillen (figuur 3-29). Zo zien we het aandeel verhuizingen naar geschikte woningen toenemen met de leeftijd. Vanaf 75 jaar neemt dat aandeel
niet meer toe en is het constant hoog tot een leeftijd van 90 jaar of ouder. De toename naar
leeftijd was sterker in de periode 2010-2014 dan daarvoor.
Ook met de welvaart neemt het aandeel verhuizingen naar geschikte woningen toe. Vooral
voor de drie laagste welvaartsdecielen is er sprake van een beperkt aandeel verhuizingen
naar geschikte woningen (figuur 3-30). Toch verhuizen juist veel huishoudens uit deze groep
van een ongeschikte woning naar een geschikte woning. Zij verhuizen minder tussen geschikte woningen, omdat ze in de startsituatie vaker in ongeschikte woningen wonen.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

50

figuur 3-29 Aandeel verhuizingen naar geschikte woningen per leeftijdsgroep als aandeel van
alle verhuizingen per leeftijdsgroep

% verhui zingen naar geschikte woningen

98%
97%
96%
95%
94%
93%
92%

91%

2004-2008

2010-2014

90%
89%

figuur 3-30 Aandeel verhuizingen naar geschikte woningen per welvaartsgroep als aandeel
van alle verhuizingen per welvaartsgroep

Gezondheid
Mensen met en zonder AWBZ-indicatie verhuizen ongeveer in dezelfde mate van ongeschikte naar geschikte woningen (figuur 3-31). De mensen zonder indicatie verhuizen verhoudingsgewijs zelfs iets vaker van een ongeschikte naar een geschikte woning dan de mensen met een indicatie. De omgekeerde beweging (van geschikt n aar ongeschikt) wordt wel
iets vaker gemaakt door de huishoudens zonder indicatie. Waarom dit verschil beperkt is, is
niet duidelijk. Het komt wel overeen met het beeld dat in paragraaf 3.3.3 is geschetst en
waarbij werd getoond dat mensen met indicatie niet veel meer verhuizen naar een andere
zelfstandige woning dan mensen zonder indicatie.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

51

figuur 3-31
catie

Aandeel verhuizingen tussen geschikte en ongeschikte woningen naar AWBZ -indi-

12%

% va n a l le verhuizingen

10%
8%
6%

% van geschikt naar
ongeschikt

4%

% van ongeschikt naar
geschikt

2%
0%
geen
indicatie

somatiek

regie

ZMV

AWBZ-i ndicatie

Als we de mensen met risico’s op beperkingen 15 vergelijken met de mensen met een klein
risico, dan blijken er wel vrij sterke gedragsverschillen te zijn ( figuur 3-32).
Aandeel verhuizingen tussen geschikte en ongeschikte woningen naar risicogroep

16%
14%
12%
10%
8%
6%
4%
2%
0%

2010-2014

2004-2008

2010-2014

2004-2008

2010-2014

2004-2008

2010-2014

% van geschikt naar
ongeschikt
2004-2008

% va n a l le verhuizingen

figuur 3-32

% van ongeschikt naar
geschikt

lage kans op somatiek
sociale
regie
beperkingen
redzaamheid
ri s ico's op beperkingen en periode

De 55-plus huishoudens met risico’s op beperkingen verhuizen beduidend vaker van een ongeschikte naar een geschikte woning dan de 55 -plushuishouden met een laag risico. De omgekeerde beweging maken ze ongeveer net zoveel als huishoudens met een laag risico. Het
verschil tussen beide bewegingen is het grootst voor de groep met risico’s op regieproblemen. Er is nauwelijks verschil tussen beide 5-jaarsperiodes.

15

Zij hoeven dus nog geen feitelijke beperkingen te hebben, maar hebben gezien hun leeftijd en andere omstandigheden daar wel een grote kans op.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

52

3.4.3 Kleiner of groter wonen
De algemene verwachting is dat mensen bij het ouder worden en met toenemende beperkingen kleiner gaan wonen. Of die beweging wordt gemaakt hangt echter sterk af van de
grootte van de woning waaruit men vertrekt. Als men in een kleine woning woont, is het
vaak eerder zo dat men met een verhuizing groter gaat wonen. Om die reden bekijken we de
verhuizingen – en of men groter of kleiner gaat wonen, vanuit het perspectief van de beginsituatie: de woning waaruit men verhuist. Het onderscheid tussen eengezinswoningen – die
gemiddeld groter zijn – en appartementen op zichzelf heeft niet bijzonder veel invloed. Vanuit een woning die kleiner is dan 80 m2 verhuizen zowel mensen die uit een grondgebonden
woning komen als mensen die vanuit een appartement verhuizen, meer naar een grotere
woning dan naar een kleinere. 16
figuur 3-33 Verhuisbewegingen: groter of kleiner gaan wonen in relatie tot de grootte en het
type van de woning waaruit men verhuist

Leeftijd
In figuur 3-34 kan goed worden gezien hoe groot de invloed is van de grootte van de woning
waaruit men verhuist. Bij de kleinste woningen – t/m 80 vierkante meter, verhuizen de
meeste ouderen, ook als ze 75 jaar of ouder zijn naar een grotere woning. Bij de woningen
tussen 80 en 100 m2 houden de verhuisbewegingen elkaar in evenwicht voor wat betreft
het groter of kleiner gaan wonen. Bij de grotere woningen, zien we dat de meesten kleiner
gaan wonen, hoewel er ook dan nog steeds huishoudens zijn die juist verhuizen naar een

16

De verschillen tussen appartementen en grondgebonden woningen binnen de grootteklassen hebben vermoedelijk te maken met de grootteverschillen binnen die klassen. Immers, ook binnen die
klassen zijn grondgebonden woningen meestal groter dan appartementen waardoor men vaker naar
een kleinere woning verhuist. Om die reden concluderen we dat het woningtype op zichzelf er niet
veel toe doet.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

53

grotere woning. In relatie tot leeftijd is te zien dat in algemene zin geldt: hoe ouder hoe
meer men geneigd is kleiner te gaan wonen. Het verschil tussen de groep 65 -74 jaar en 75plus is echter niet groot. En – opvallend genoeg – lijkt er sprake te zijn van een trend waarbij 75-plus huishoudens juist vaker verhuizen naar een grotere woning dan 65 -74-jarigen.
Hierin klinken evenwel de verhuizingen van een deel van de oudere zelfstandig huishoudens
naar een instelling in door.
figuur 3-34 Verhuisbewegingen: groter of kleiner gaan wonen in relatie tot de grootte van de
woning waaruit men verhuist en leeftijd

Welvaart
De invloed van welvaart is groter dan die van leeftijd ( figuur 3-35). Hoe meer welvaart een
huishouden kent, hoe meer men geneigd is naar een grotere woning te verhuizen en hoe
minder men naar een kleinere woning verhuist. Dat verschil is zodanig dat het eve nwichtspunt – het punt waarop net zoveel huishoudens groter gaan wonen dan kleiner - voor de
hoogste welvaartsgroep eerder richting de 150 m2 gaat. Voor de laagste welvaartsgroep lig t
dat evenwicht eerder in de buurt van de 80 m2.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

54

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

% kleiner

laagste welvaart
gem. welvaart
hoogste welvaart

80 t/m 110 110 t/m 150 150 t/m 200 meer dan
vierkante
m2
m2
200 m2
meter

laagste welvaart
gem. welvaart
hoogste welvaart

t/m 80
vierkante
meter

laagste welvaart
gem. welvaart
hoogste welvaart

laagste welvaart
gem. welvaart
hoogste welvaart

% groter
laagste welvaart
gem. welvaart
hoogste welvaart

% va n tota al verhuisd

figuur 3-35 Verhuisbewegingen: groter of kleiner gaan wonen in relatie tot de grootte van de
woning waaruit men verhuist en welvaart

Gezondheid
De effecten van gezondheid op de keuze om groter of kleiner te gaan wonen, gaan in te gen
de verwachtingen (figuur 3-36).
figuur 3-36 Verhuisbewegingen: groter of kleiner gaan wonen in relatie tot de grootte van de
woning waaruit men verhuist en AWBZ -indicaties

90%

% va n tota al verhuisd

80%
70%
60%
50%
40%

% kleiner

30%
20%

% groter

10%

t/m 80
vierkante
meter

80 t/m 110 110 t/m 150 150 t/m 200 meer dan
vierkante
m2
m2
200 m2
meter

geen indicatie
somatiek
regie
ZMV

geen indicatie
somatiek
regie
ZMV

geen indicatie
somatiek
regie
ZMV

geen indicatie
somatiek
regie
ZMV

geen indicatie
somatiek
regie
ZMV

0%

Uit de figuur komt het beeld naar voren dat mensen met een indicatie – en dan in het bijzonder een indicatie met betrekking tot regievoering of zorg met verblijf – juist groter gaan
wonen dan mensen zonder indicatie. Het is mogelijk dat dit effect ontstaat doordat deze

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

55

groepen verhuizen naar bijzondere woonvormen die weliswaar als zelfstandig worden aangemerkt (dus niet institutioneel), maar waarbij sprake is van clustering of van een woongroep met gemeenschappelijke ruimte(n).
De invloed van het risico op beperkingen op groter of kleiner gaan wonen, is beperkt. Mensen met risico op somatische beperkingen of beperkingen rond sociale redzaamheid verhuizen iets vaker naar een kleinere woning dan mensen met een klein risico. Dat komt op zichzelf overeen met de verwachtingen, maar het is slechts een klein verschil. En omgekeerd,
verhuizen met een groot risico op regieproblematiek wat vaker naar een grotere woning.
Dat komt overeen met het beeld dat naar voren komt uit figuur 3-36 waarbij deze groep
juist wat vaker naar bijzondere woonvormen verhuist.
figuur 3-37 Verhuisbewegingen: groter of kleiner gaan wonen in relatie tot de grootte van de
woning waaruit men verhuist en risico’s op beperkingen

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

56

Conclusies
Registraties bieden nieuwe inzichten
Door de combinatie van verschillende registraties van het CBS , aangevuld met gegevens
over de gezondheidsrisico’s uit de Woonzorgwijzer en inschattingen van de geschiktheid van
de woningvoorraad is het goed mogelijk de woonpatronen van ouderen in beeld te brengen.
Door het gebruik van registraties kan goed worden ingezoomd op specifieke en soms kleine
groepen (denk daarbij bijvoorbeeld aan groepen als ouderen die bij hun kinderen inwonen) .
Ook kan met registraties een goed beeld worden verkregen van de (voor de lokale aanpak
essentiële) verschillen in het land. En door analyse van langere periodes kunnen ontwikkelingen in woonpatronen en verhuisgedrag – onder meer in relatie tot conjunctuur en de extramuralisering – zichtbaar worden gemaakt. Deze aanpak biedt daarmee een rijke bron van
informatie en inzicht.
Meer zelfstandig wonende ouderen, evenveel knelpunten
Het aandeel ouderen dat zelfstandig woont (dus niet intramuraal) is de afgelopen jaren toegenomen. Dit eerst als gevolg van de toegenomen zelfredzaamheid, later ook onder invloed
van het beleid dat is gericht op langer zelfstandig wonen. Vooralsnog lijkt deze verschuiving
plaats te vinden zonder dat het meer is gaan voorkomen dat ouderen met een grote kans op
mobiliteitsbeperkingen in een ongeschikte (een niet zonder traplopen toe- en doorgankelijke) woning wonen. Dit komt onder meer doordat ouderen zich vaak goed blijken te kunnen aanpassen aan veranderende omstandigheden. Niet alleen verhuist een relatief groot
deel als er gezondheidsproblemen zijn en de woonsituatie daar niet goed bij past. Er is ook
een deel dat al voordat die problemen zich manifesteren, verhuist naar een geschikte woning.
Knelpunten in specifieke segmenten
Bij het voorkomen van knelpunten zijn er grote regionale verschillen . Vooral in de grote steden vormt de woningvoorraad een belemmering bij het langer zelfstandig wonen. Hier wonen relatief veel ouderen met beperkingen in woningen die objectief gezien als ongeschikt
kunnen worden beschouwd. Dit zijn vaak huurwoningen en vaak meergezinswoningen (in
het bijzonder in het segment portiek-etageflats). Door allerlei redenen (beperkte beschikbaarheid van alternatieven, hoge kosten voor aanpassing van de woning, hogere woonlasten
na verhuizing, hechting aan de buurt, algemeen beperkte verhuisgeneigdheid van ouderen)
is de kans groot dat dit type situaties blijft bestaan. Het vermoeden is dat het een complexe
opgave is om hierin verbetering te realiseren.
In landelijke gebieden komen de knelpunten minder vaak voor. Hier is de woning vaak niet
het probleem. Men woont buiten de grote steden vaker in ruime eengezinswoningen die relatief eenvoudig kunnen worden aangepast. In landelijk gebied is het – samenhangend met
de lage dichtheid waarin wordt gewoond - eerder een uitdaging om de zorg en ondersteuning (aan huis) goed te regelen, zo blijkt uit ander onderzoek. 17 Als dat niet lukt, ontstaat

17

Zie bijvoorbeeld de Scenariostudie ´Toekomstbeelden wonen met zorg´ van Futureconsult i.o.v. Ministerie van BZK (2013).

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

57

een behoefte aan woonruimte voor ouderen in een meer geclusterde vorm. In stedelijke gebieden is de dichtheid waarin wordt gewoond vaak groter en vormt die organisatie van zorg
juist weer minder een probleem.
Meer ouderen in de koopsector
Het aantal ouderen is de afgelopen jaren vooral toegenomen in de koopsector. Vooral het
aantal ouderen in grondgebonden koopwoningen is sterk toegenomen. In de huursector is
het aantal ouderen beperkt toegenomen, ook in de corporat iesector. In dat segment vindt in
toenemende mate een concentratie plaats van ouderen die op meerdere vlakken minder
zelfredzaam zijn: zowel qua gezondheid als qua welvaartsniveau.
Het welvaartsniveau van ouderen is over de breedte sterk toegenomen. Dit toenemende
welvaartsniveau uit zich ook in een toenemend ruimtegebruik. Er is en blijft echter ook een
groep met een laag welvaartsniveau, die specifieke aandacht verdient. Voor deze groep zijn
zowel betaalbaarheid als geschiktheid van de woning belangrijk.

Verhuizingen
Ouderen verhuizen niet veel. De minst verhuisgeneigde groep (naar een andere zelfstandige
woning) zijn de welvarender bewoners (tot 85 jaar) van de grondgebonden koopwoningen
die nog in goede gezondheid verkeren en een partner hebben. Ouderen tot een jaar of 70
die een huurappartement bewonen, verhuizen het meest naar een andere zelfstandige woning.
Conjunctuur beïnvloedt vooral verhuizingen in de koopsector
Of ouderen verhuizen naar een andere woning hangt samen met veel verschillende facto ren.
De conjunctuur is er een van. Door de meest recente crisis werden vooral de huishoudens in
koopwoningen nog minder verhuisgeneigd. In de huursector was de crisis nauwelijks merkbaar. Naast conjunctuur zijn leeftijd, welvaart, huishoudenssamenstelling, gezondheid en de
huidige woonsituatie van de ouderen alle van invloed op de kans dat mensen verhuizen. En
diezelfde omstandigheden hangen ook weer samen met de aard van de verhuisbeweging:
naar een appartement of een grondgebonden woning, een grotere woni ng of juist een kleinere, naar een geschikte woning, inwonend bij kinderen of naar een bijzondere woonvorm
of een instelling.
Beperkte verschuiving naar geschikte en kleinere huurappartementen
De verhuisbewegingen van ouderen resulteren per saldo in een ve rschuiving van grondgebonden woningen naar appartementen, van koopwoningen naar huurwoningen, van ongeschikte woningen naar geschikte woningen en van grotere naar kleinere woningen. Maar de
mate waarin die verschuivingen plaatsvinden, verschilt sterk; in het bijzonder in relatie tot
welvaart en gezondheid. Ouderen in de hogere welvaartsgroep zijn veel minder dan de anderen geneigd om naar een huurwoning of een kleinere woning te verhuizen. Verhuizingen
naar geschikte woningen hangen sterk samen met de kans op beperkingen maar ook met
welvaart en leeftijd. En de beweging van groot naar klein moet nadrukkelijk worden gezien
in relatie tot de feitelijke grootte van de woning. Het is zeker niet zo dat alle ouderen kleiner willen wonen. Als men al in een kleine woning woont (tot circa 80 m2), zal men juist
eerder naar een grotere woning verhuizen.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

58

Doorontwikkeling
In de nieuwe MIT wordt er niet automatisch vanuit gegaan dat fysieke ingrepen (aanpassingen en nieuwbouw) de oplossing zijn voor alle problemen. Derge lijke fysieke ingrepen moeten (minimaal) worden ingebed in een breder pakket aan maatregelen. In deze verkenning is
ingezoomd op ouderen en daarbinnen op de groep met een grote kans op mobiliteitsbeperkingen. Het lijkt wenselijk en is mogelijk om het aanta l groepen dat wordt gevolgd verder uit
te breiden, bijvoorbeeld naar groepen met andere specifieke problematiek zoals ouderen
met regieproblemen (dementie) of mensen met psychiatrische problematiek. Deze groepen
stellen in mindere mate specifieke eisen aan de fysieke eigenschappen van de woningen,
maar dat betekent niet dat ze geen plek horen te krijgen in het (lokale) woonbeleid.
Voor wat betreft de woonsituatie zijn de woonlasten in deze MIT buiten beschouwing gelaten. Die woonlasten zijn echter een belangrijk element bij de huisvesting en het verhuisgedrag van specifieke (zorg)doelgroepen. Het is dan ook wenselijk om huurprijzen en hypotheeklasten in de toekomst wel mee te nemen. Daarvoor zullen gegevens over huurprijzen
uit de corporatiebestanden kunnen worden meegenomen. Gegevens over hypotheken kunnen worden ontleend aan de belastinggegevens.
Waar het gaat over de huisvestingssituatie van specifieke groepen, is het belangrijk dat bijzondere woonvormen goed in beeld komen, evenals de geschiktheid van d e woningvoorraad. In de huidige verkenning is gebruik gemaakt van een inschatting van de geschiktheid
van de woningvoorraad in termen van toe- en doorgankelijkheid. Een belangrijke omissie
daarbij is dat niet exact bekend is in welke gebouwen wel of geen l ift zit. Die gegevens zouden moeten worden toegevoegd zodat een veel scherpere definitie van de geschiktheid van
woningen kan worden opgesteld. Bij de zoektocht naar een algemene maatstaf voor (on)geschiktheid, ligt het voor de hand samenwerking te zoeken met andere initiatieven op dit terrein zoals die van TNO. Het is nuttig om daarbij een meer gradueel onderscheid in geschiktheid van de woningen aan te brengen. Mogelijk kan daarmee ook duidelijk worden waarom
sommige ouderen toch nog verhuizen naar een on geschikte woning.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

59

Bijlage 1 Methodiek geschiktheid woningvoorraad
Om langer thuis te kunnen blijven wonen, is het belangrijk dat woningen toe - en doorgankelijk zijn zonder trappen te hoeven lopen. In woningen waar de voordeur met traplopen moet
worden bereikt en/of primaire vertrekken in de woning (keuken, wc en woon -, slaap- en
badkamer) traplopen vereisen, is dat niet vanzelfsprekend. Mensen met ernstige mobiliteitsbeperkingen kunnen in deze woningen niet goed ‘uit de voeten’. En omdat het aantal me nsen met dergelijke beperkingen naar verwachting toeneemt, is het belangrijk dat de woningvoorraad hierop aansluit.
Er is geen registratie beschikbaar van woningen voor wat betreft van hun toe - en doorgankelijkheid. Daarom is gebruik gemaakt van een methodiek waarbij op basis bouwkundige inzichten en informatie uit de Basisadministratie Adressen en Gebouwen (BAG) een inschatting is gemaakt van welke woningen geschikt zijn of tegen betrekkelijk lage kosten geschikt
kunnen worden gemaakt en voor welke woningen die kosten zo hoog zijn, dat ze als ‘niet geschikt kunnen worden geclassificeerd. In deze bijlage wordt die methodiek beschreven. Deze
methodiek is in 2014 door RIGO ontwikkeld en wordt in veel lokaal woningmarktonderzoek
gebruikt.
Geschiktheid en aanpasbaarheid
Er bestaan verschillen tussen woningen in hoe ingewikkeld en kostbaar het is om ze aan te
passen. In veel gevallen zijn aanpassingen betrekkelijk eenvoudig door te voeren. Bij beginnende mobiliteitsproblemen, zijn ‘tussentreden’ bijvoorbeeld een eenvoudige aanpassing
om de doorgankelijkheid woningen met meerdere verdiepingen te vergroten. Daarmee
wordt de trede-afstand gehalveerd waardoor mensen een stuk langer van de trap gebruik
kunnen blijven maken. Als dat geen voldoende oplossing meer biedt, is een traplift een oplossing. Ook de kosten daarvoor kunnen beperkt blijven. Denk daarbij bijvoorbeeld aan het
plaatsen van een rechte traplift in eengezinswoningen. Dat kan gemiddeld genomen al voor
zo’n 3.000 euro, zeker als daar ook de groeiende tweedehandsmarkt voor trapliften bij
wordt betrokken. Naarmate er meer bochten in zo’n traplift nodig zijn, worden die kosten
hoger. Bij een bocht gaat het gemiddeld om zo’n 6.000 á 8.000 euro en bij twee bochten om
8 á 10.000 euro. Ook het drempelloos maken van woningen is betrekkelijk goedkoop (minder dan 1.000 euro), evenals het toegankelijk maken van woningen door bijvoorbeeld een
hellingbaan aan te leggen. Veel woningaanpassingen kunnen – indien hier een medische
noodzaak voor bestaat – deels worden vergoed vanuit de WMO of een PGB.
In veel gemeenten wordt vanuit de Wmo als grens voor woningenaanpassingen een bedrag
gehanteerd van 10.000 euro voor de renovatie. Als het bedrag de 10.000 euro overschrijdt,
dan is vanuit die optiek verhuizen naar een geschikte woning een betere optie. 18 Bij het onderscheid tussen woningen die wel en niet geschikt zijn of tegen acceptabele kosten geschikt kunnen worden gemaakt, volgen we in beginsel dat bedrag. Dat betekent dat de volgende woningtypen in principe als ‘ongeschikt’ kunnen worden aangemerkt:

18



Appartementen zonder lift (i.v.m. toegankelijkheid).



Eengezinswoningen met een wenteltrap (i.v.m. doorgankelijkheid)

Er zijn overigens wel signalen dat deze grens aan het schuiven is en dat er in toenemende mate van
lagere grensbedragen wordt uitgegaan.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

60



Eengezinswoningen die zo smal zijn dat een traplift een te grote belemmering voor
de doorgankelijkheid van de woning oplevert.

Hierbij moet wel worden opgemerkt dat de techniek voortschrijdt en dat het – door de
groeiende markt – voor aanbieder steeds interessanter wordt om te innoveren op het gebied van woningaanpassingen. Zo zijn er inmiddels ook voor wenteltrap pen al wel redelijk
betaalbare systemen in de markt. Per situatie kan de uiteindelijke prijs natuurlijk verschillen, maar uiteindelijk geldt voor de meeste eengezinswoningen – zolang ze niet te klein zijn
en er niet meer dan een trap hoeft te worden overbrugd, ze tegen acceptabele kosten toeen doorgankelijk kunnen worden gemaakt. In algemene zin geldt daarbij: hoe groter de woning is, hoe flexibeler de ruimte kan worden gebruikt en hoe meer mogelijkheden er zijn om
de woningen tegen acceptabele kosten zo aan te passen dat mensen met mobiliteitsbeperkingen hier goed in kunnen blijven wonen. Eengezinswoningen waar dit problematisch is,
zijn vooral de kleine en smalle woningen, waarbij de trap dusdanig smal is dat de installatie
van de traplift óf niet mogelijk is óf zelf voor doorgankelijkheidsproblemen zorgt.
Appartementen zonder lift
In de BAG wordt geen onderscheid gemaakt in woningtypen. Om dat onderscheid te kunnen
maken, wordt gebruik gemaakt van de combinatie van het aantal adressen per object (met
een woonfunctie). Indien een object een adres heeft, is het een eengezinswoning. Heeft een
object meerdere adressen, dan is het een meergezinswoning.
Of een meergezinswoning is voorzien van een lift, is niet uit registraties bekend. In het algemeen, hangt dit af van zowel de hoogte van het appartementengebouw als van de bouwperiode. Uit het WoON kan worden afgeleid hoe die verdeling eruitziet volgens de bewoners.
Dit is weergegeven in tabel 0-1. De combinaties waarbij in een duidelijke minderheid van de
gevallen het pand is uitgerust met een lift, zijn rood gekleurd. Voor deze combinaties geldt
in meerderheid dat ze niet geschikt zijn.
tabel 0-1 aanwezigheid van lift in woongebouw, naar bouwperiode en aantal bouwlagen

bouwperiode
Aantal
bouwlagen

voor 1945 1945-1959 1960-1969 1970-1979 1980-1989 1990-1999

2000 en
later

2

2%

3%

12%

20%

20%

50%

67%

3

4%

10%

18%

32%

28%

69%

85%

4

3%

10%

32%

61%

50%

80%

90%

5

11%

58%

73%

81%

78%

90%

98%

6

21%

90%

98%

97%

100%

95%

100%

7

100%

92%

100%

100%

97%

99%

100%

8

97%

98%

95%

100%

100%

100%

100%

9 of meer

100%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Bron: WoON2012
Het onderscheid wel/geen lift is op grond van deze gegevens niet met 100% zekerheid te
combineren met bouwlagen en bouwperiode. Omdat echter ook onbekend is welke van de
panden uit bijvoorbeeld 1960-1969 met 5 bouwlagen geen lift hebben en welke dat wel
hebben, wordt het onderscheid wel digitaal toegepast. Dus: voor alle roodgekleurde combinaties nemen we aan dat zich hierin ongeschikte woningen bevinden.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

61

Bouwlagen
Het bouwjaar is bekend in de BAG. Het aantal bouwlagen is dat niet. Om het aantal bouwlagen te bepalen wordt het totale oppervlak van de wooneenheden in een pand gedeeld door
de ‘footprint’ van het pand. De footprint is het oppervlak van het pand op het maaiveld. Dit
is in GIS bepaald. Door het woonoppervlak te delen door de footprint, wordt duidelijk hoe
veel verdiepingen nodig zijn om het woonoppervlak te accommoderen in een pand. Dus stel
er zijn 20 woningen van 80 vierkante meter en de footprint is 240 vierkante meter, dan zijn
er 7 verdiepingen nodig om al die woningen te kunnen herbergen. Op die manier kan v oor
elke pand – inclusief de eengezinswoningen – worden bepaald hoeveel verdiepingen het
heeft.
Benedenwoningen
Van appartementengebouwen zonder lift zijn de benedenwoningen wel geschikt voor bewoning door mensen met mobiliteitsbeperkingen. Echter, niet elk appartementengebouw heeft
benedenwoningen. Ook dit hangt samen met de bouwperiode. Vooral vanaf 1950 werd de
begane grond van appartementengebouwen gebruikt voor bergingen en fietsenhokken. Voor
appartementen die daarna zijn gerealiseerd, geldt dan ook meestal dat alle woningen ongeschikt zijn indien er geen lift in aanwezig is.

Voorbeeld meergezins ongeschikt, geen benedenwoningen , (bron: Google-Streetview)
Woningen bij zorginstellingen
Indien de appartementen deel uitmaken van een gebouw dat ook een gezondheidsfunctie
heeft of een bijeenkomstfunctie, nemen we aan dat alle woningen geschikt zijn. Dit type gebouwen betreft vaak woonzorgcomplexen die juist bedoeld zijn voor ouderen.

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

62

Voorbeeld: gebouw met wonen en gezondheidsfunctie – geschikt (bron: Google-Streetview)
(Te) kleine eengezinswoningen
Eengezinswoningen zijn ongeschikt als zij meer dan een verdieping hebben en als de binnenruimte zodanig klein is dat het om redenen van doorgankelijkheid niet goed mogelijk is om
een traplift te plaatsen. Om dit te bepalen, is naast het totale oppervlak van de woning en
de footprint ook de beukmaat van belang (de breedte van de woning). De reden daarvoor is
dat het vooral in zeer smalle woningen is dat de doorgankelijkheid een probleem kan vormen. Om die beukmaat te bepalen wordt de kortste zijde van het oppervlak van het pand
gekozen. Woningen worden als ongeschikt beschouwd als deze meer dan een bouwlaag hebben, een beukmaat van minder dan 5 meter en een footprint van minder dan 45 m 2 .

Voorbeeld eengezins ongeschikt (bron: Google-Streetview)

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

63

Wonen boven winkels
Oudere woningen die als eengezinswoningen worden geclassificeerd, maar waarbij zowel
een woon als een winkelfunctie aan het pand is verbonden zijn vaak winkels waarboven
wordt gewoond. Hier is geen begane grond beschikbaar en de woningen zijn vaak niet makkelijk toegankelijk. Ook deze woningen worden als ongeschikt beschouwd.

Voorbeeld: wonen boven de winkel – ongeschikt (bron: Google-Streetview)

Rapport Monitor Investeren in de toekomst

64