> Retouradres Postbus 20011 2500 EA Den Haag

Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Postbus 20018
2500 EA Den Haag

Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling Democratie

Turfmarkt 147
Den Haag
Postbus 20011
2500 EA Den Haag
www.rijksoverheid.nl

Datum

9 juni 2022

Betreft

Reactie op de jaarverslagen 2020 van de Nationale
ombudsman en de Kinderombudsman

www.linkedin.com/company/
ministerie-van-bzk
Kenmerk
2023-0000595979
Uw kenmerk

Met deze brief reageer ik namens het kabinet op het Jaarverslag 2022 van de
Nationale ombudsman en van de Kinderombudsman. Dit doe ik mede namens de
staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. De Minister van Defensie
heeft gereageerd op het Jaarverslag 2022 van de Veteranenombudsman in de
Veteranennota 2022–2023, die op 31 mei aan uw Kamer is gezonden.1 In deze
brief ga ik per thema in op het jaarverslag van de Nationale ombudsman en daarna
ga ik in op het jaarverslag van de Kinderombudsman. Ik deel graag eerst met u
enkele algemene reflecties.
De ombudsmannen zetten zich in om burgers bij te staan wanneer het gesprek
vastloopt tussen hen en de overheid of andere instanties. De jaarverslagen die hier
uit voortkomen stimuleren de overheid om stil te staan bij het afgelopen jaar en
vanuit het burgerperspectief te reflecteren op het gevoerde beleid en recente
ontwikkelingen. De ombudsmannen helpen de overheid om met de samenleving
mee te bewegen en in verbinding te blijven met inwoners. Dit maakt het werk van
de ombudsmannen onmisbaar.
Boodschap ombudsmannen: Tijd voor de burger
De ombudsmannen benadrukken in hun voorwoord het belang van een overheid die
actief luistert, de juiste vragen stelt en met inwoners meedenkt. Ze ontvangen met
regelmaat signalen van mensen die zich niet gehoord of serieus genomen voelen.
Zij onderstrepen dat het belangrijk is dat de overheid actief vraagt wat iemand
nodig heeft, hoe mensen zelf kunnen bijdragen aan de oplossing en waar zij daarbij
de ondersteuning van de overheid nodig hebben. Door deze vragen gezamenlijk te
beantwoorden stelt de overheid mensen in staat om regie te nemen in de oplossing
van hun problemen en worden te grote verwachtingen vanuit beide partijen
voorkomen. Juist het goede gesprek voeren met mensen biedt kansen om van hen
te leren en tot eenvoudige oplossingen te komen.
De ombudsmannen erkennen het belang van de mogelijkheid van burgers om zich
te kunnen verweren tegen de overheid, maar menen tegelijkertijd dat dit niet moet
afdoen aan de constructieve houding van de overheid. De ombudsmannen geven
aan dat de overheid hier nog iets te leren heeft en noemen als voorbeeld de
1

Kamerstukken II 2021/22, 30 139, nr. 254.
Pagina 1 van 11

vernieuwing van het stelsel voor rechtsbijstand. De overheid heeft gepoogd de
toegang tot dat recht laagdrempeliger te maken. De focus ligt daardoor echter
teveel op een overheid die tegenover de burger staat. Een goed gesprek en
constructieve samenwerking is nodig en dat vraagt volgens de ombudsmannen om
een creatieve instelling vanuit de overheid waarbij niet overmatig vastgehouden
wordt aan het gelijkheidsbeginsel. “Natuurlijk, wat de overheid ten minste voor de
burger zal doen, moet voor eenieder gelijk zijn. Maar daarboven kunnen er
verschillen zijn”, schrijven zij.

Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling
Democratie

Kenmerk
2023-0000595979

Een overheid die meebeweegt met haar omgeving
Ik onderschrijf het belang van een overheid die actief luistert en de juiste vragen
stelt. Het is dan ook pijnlijk om te horen dat mensen zich toch regelmatig niet
gehoord of serieus genomen voelen. Juist in onzekere tijden is het belangrijk dat de
burger bij de overheid een luisterend oor vindt. Ook sluit ik mij aan bij de oproep
om burgers regie te geven over de oplossingen voor hun problemen. Deze regie is
een noodzakelijke fundering die nodig is om voort te kunnen bouwen aan
vertrouwen.2
Ook onderschrijf ik het pleidooi van de ombudsmannen dat de overheid van de
samenleving moet leren. Signalen vanuit de samenleving een plek geven in beleid
vraagt soms om creatieve oplossingen waarin afgeweken moet worden van vaste
werkwijzen. Tegelijkertijd is het de rol van de overheid om het algemeen belang te
behartigen en daarbij soms moeilijke beslissingen te maken die ingaan tegen
individuele belangen. Willekeur moet worden voorkomen en beleid moet
uitvoerbaar blijven. Daarvoor zijn heldere kaders nodig. In het zoeken naar de
juiste balans is het burgerperspectief onmisbaar om de goede afweging te kunnen
maken. Ook daarom is het werk van de ombudsmannen van zulk groot belang.
Het jaarverslag biedt concrete aanbevelingen om burgers beter van dienst te zijn
en zo de betrouwbaarheid van de overheid te vergroten. Hieronder ga ik per thema
uit het jaarverslag in op de aanbevelingen van de ombudsmannen. Vanuit mijn rol
als coördinerende minister op democratie en bestuur, zie ik - in samenwerking met
mijn collega bewindspersonen - toe op de opvolging van de aanbevelingen.
Thema 1: Armoede
Onderzoeken naar armoede en schuldenproblematiek
De Nationale ombudsman heeft in 2022 in drie achtereenvolgende rapporten
melding gemaakt van omstandigheden waarin specifieke groepen (statushouders,
jongeren met een beperking en jongeren in de bijstand) bestaansonzekerheid
ervaren. Vervolgens heeft de Nationale ombudsman een overkoepelend
reflectierapport opgesteld over sociale minima.
De minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de minister voor
Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen hebben op 5 juni 2023 een
kabinetsreactie op de rapporten van de Nationale ombudsman gegeven.3 Het
kabinet heeft grote waardering voor de onderzoeken en spant zich in om het beleid
te veranderen. Uitgangspunt is om de menselijke maat terug te brengen in ons
socialezekerheidsstelsel, uit te gaan van vertrouwen en te zorgen voor
bestaanszekerheid voor kwetsbare mensen.
In de kabinetsreactie is aangegeven welke stappen het kabinet hiertoe concreet
zet, onder meer via:





Het traject Participatiewet in balans;
De Aanpak geldzorgen, armoede en schulden;
De maatregelen die volgen uit de kabinetsreactie op het IBO
Vereenvoudiging, en;
De onafhankelijke commissie sociaal minimum. Deze commissie heeft de
opdracht onderzoek te doen naar wat verschillende huishoudtypen nodig

Zie in dit verband ook Tiemeijer, W., Keizer, A., Onzekerheid, maatschappelijk onbehagen
en persoonlijke controle, Een conceptuele en empirische analyse, WRR Working Papers 2023.
3
Kamerstukken II 2022/23, 26448, nr. 714.
2

Pagina 2 van 11

hebben om rond te komen en mee te kunnen doen in de maatschappij en
naar de systematiek van het sociaal minimum. De commissie heeft op 30
juni jl. een eerste deelrapport uitgebracht. In dit rapport staan
aanbevelingen aan het kabinet over de hoogte van het sociaal minimum
voor verschillende soorten huishoudens. In het eindrapport, dat in
september wordt verwacht, gaat de commissie nader in op de systematiek
van het sociaal minimum. Het kabinet zal dit najaar een inhoudelijke
reactie geven op de rapporten.

Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling
Democratie

Kenmerk
2023-0000595979

Een status met weinig armslag
Met het rapport ‘Een status met weinig armslag’ heeft de Nationale ombudsman in
kaart gebracht tegen welke financiële knelpunten statushouders rond het sociaal
minimum aanlopen. Statushouders lopen een hoog risico om langdurig financieel in
de knel te komen. Onder andere door een gebrek aan basiskennis van de
Nederlandse taal en het financiële systeem. Ook hebben zij vaak last van
onverwerkte traumatische gebeurtenissen en ontbreekt het ze aan een sociaal
netwerk. Daarnaast hebben ze meestal geen financiële buffer. Op de aanbevelingen
van de Nationale ombudsman is gereageerd middels de hierboven besproken
gebundelde kabinetsreactie van 5 juni 2023.
Meedoen zonder beperkingen
In het rapport ‘Meedoen zonder beperkingen’ signaleert de Nationale ombudsman
dat de zelfredzaamheid bij jongeren met een beperking niet altijd aanwezig is,
zeker niet rondom de wettelijke overgang naar volwassenheid met het bereiken
van de leeftijd van 18 jaar. Bovendien ervaren jongeren binnen dit ingewikkelde
socialezekerheidsstelsel drempels om te gaan werken. Tot slot komen er
verschillende knelpunten naar voren in de dienstverlening en begeleiding van
overheidsinstanties aan jongeren met een beperking. De Nationale ombudsman
beveelt aan jongeren vóór de 18e verjaardag proactief en begrijpelijk te
informeren, te zorgen voor persoonlijke begeleiding, ervoor te zorgen dat werken
van toegevoegde waarde is en te zorgen voor financiële zekerheid.
In aanvulling op de maatregelen genoemd onder de hierboven besproken
gebundelde kabinetsreactie van 5 juni 2023, neemt het kabinet de volgende
maatregelen:



De maatregelen voor mensen met een arbeidsbeperking die in het kader
van het zogenaamde Breed Offensief4 zijn ingevoerd;
De keuzehulp die in het kader van de Programma Simpel switchen in de
Participatieketen is ontwikkeld waarmee mensen zich een beeld kunnen
vormen van de gevolgen voor hun (financiële) positie bij het zetten van de
stap van dagbesteding naar werk.

Watertrappelen in de bijstand
Het rapport ‘Watertrappelen in de bijstand’ van de Nationale ombudsman betreft de
knelpunten waar jongeren van 18 tot 21 jaar in de bijstand tegenaanlopen. Zoals
de hoogte van de uitkering en de verplichte zoektermijn. Daarnaast is
(deeltijd)werken vanuit de bijstand onnodig ingewikkeld en niet altijd lonend. Ook
op dit rapport is door het kabinet gereageerd op in de gebundelde reactie van 5
juni 2023. De voornaamste acties die het kabinet op dit vlak neemt zijn:



Het wetsvoorstel Participatiewet in balans, en;
Het programma Simpel switchen in de participatieketen.

Zelfstandigen over de drempel
De Nationale ombudsman schreef een rapport over de vraag of zelfstandigen
voldoende laagdrempelig toegang hebben tot schuldhulpverlening. Het kabinet
heeft naar aanleiding hiervan:

4

Onder meer met de Wet uitvoeren Breed Offensief (Stb. 2022, 499)
Pagina 3 van 11






Bruno Tideman aangesteld als aanjager problematische schuldenaanpak
ondernemers.5 Tideman is met ingang van 8 september 2022 voor een
periode van één jaar is aangesteld.
De aanjager zoekt naar concrete oplossingen voor problematische
schuldensituaties.
De aanjager kaart actief casuïstiek overstijgende knelpunten aan. Het doel
daarvan is om beter zicht te krijgen op mogelijke knelpunten voor
ondernemers die willen stoppen met hun bedrijf of juist hun onderneming
willen voortzetten. Het gaat dan om kwesties rondom het aanbod van
schuldhulp, de omgang met overheidsschulden en obstakels rondom het
realiseren van schuldenakkoorden.

Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling
Democratie

Kenmerk
2023-0000595979

In de voortgangsrapportage corona steunpakket van de minister van Economische
Zaken en Klimaat zal worden ingegaan op de eerste bevindingen van de aanjager.
Herstelproces Kinderopvangtoeslag
De Nationale ombudsman heeft in 2022 verschillende oproepen gedaan voor
versnelling van de hersteloperatie. De staatssecretaris van Financiën – Toeslagen
en Douane herkent de noodzaak tot versnellen en ziet ook de noodzaak tot het
verbeteren van de alternatieve aanvullende schaderoutes. Daarom heeft het
kabinet verschillende maatregelen genomen:












Sinds medio 2022 heeft de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT)
verschillende versnellings‐ en verbetermaatregelen beproefd en in gang
gezet. De Tweede Kamer is hierover geïnformeerd in de Aanbiedingsbrief
Voortgangsrapportage hersteloperatie toeslagen 4e kwartaal 2022 en wordt
hiervan op de hoogte gehouden in de Voortgangsrapportages daarna.
Ouders worden inmiddels beter geïnformeerd over de stappen in hun
aanvraag bij de UHT.
De inzet op geschilbeslechting via mediation wordt fors uitgebreid. In juni
2023 is stapsgewijs begonnen met het op grotere schaal inzetten van
mediation. Het doel is om 2.500 bezwaren te behandelen in mediation.
Mediation vindt plaats in de regio van de ouders.
Op 2 en 23 juni 2023 is de Kamer geïnformeerd over een
maatregelenpakket met nieuwe elementen voor de inrichting van de
alternatieve schaderoute. Hierbij is gebruik gemaakt van concrete
voorstellen en creatieve ideeën van diverse partijen, zoals ook de Nationale
Ombudsman. Ook is in dit pakket geschetst hoe er wordt gewerkt aan een
eenduidigere en snellere aanlevering van dossiers.
Het maatregelenpakket van juni 2023 bevat geen maatregelen voor
informele (herstel)bemiddeling aan het begin van het proces. Eerst wordt
er bij UHT gekeken op welk compensatiebedrag de gedupeerde ouders
recht hebben. Voor veel mensen is deze duidelijkheid belangrijk en van
daaruit kan de ouder een traject in waarin naar de aanvullende schade
wordt gekeken.
Er komt een aanbod voor meerderjarige jongeren die recht hebben op de
kindregeling en te maken hebben met problematische schulden. Zij kunnen
gebruik maken van een perspectiefaanpak via de gemeente of via het
Jongerenperspectieffonds. De Tweede Kamer is hierover begin juli
geïnformeerd.

Thema 2: Toegang tot voorzieningen
Met te weinig genoegen nemen
Met het rapport ‘Met minder genoegen nemen’ heeft de Nationale ombudsman
aandacht gevraagd voor ouderen die niet alle inkomensvoorzieningen gebruiken die
er voor ze zijn.
In lijn met de adviezen van de Nationale ombudsman, zet het kabinet in op:
5

Kamerstukken II 2022/23, 35 420, nr. 513.
Pagina 4 van 11





Een proactieve benadering van ouderen met persoonlijk contact;
Het benutten van intermediairs die er zijn voor ouderen;
Het beter gebruikmaken van beschikbare data en gegevensuitwisseling.

Het kabinet blijft daar de komende jaren op inzetten, voor ouderen in een
financieel kwetsbare positie en als onderdeel van een bredere aanpak van
geldzorgen, armoede en schulden.6
Klachten over het CAK

Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling
Democratie

Kenmerk
2023-0000595979

Het kabinet erkent de situatie die de Nationale ombudsman schetst bij het CAK.
Iedere situatie waar burgers de dienstverlening als onvoldoende ervaren is er één
te veel. Het kabinet neemt de signalen vanuit de Nationale ombudsman en die van
burgers dan ook uiterst serieus en gebruikt deze om de dienstverlening van het
CAK aan burgers verder te verbeteren. Het CAK blijft hierover continu met de
Nationale ombudsman in gesprek.
Gemoderniseerde ICT moet het CAK straks helpen om grote verbeterstappen te
maken. In de tussentijd zet het CAK zich in om de dienstverlening te optimaliseren.
Mede naar aanleiding van de feedback van burger heeft het CAK de afgelopen
periode zo al een aantal maatregelen genomen om de dienstverlening aan
nabestaanden te verbeteren:




Het CAK zorgt voor meer duidelijkheid voor nabestaanden. Nabestaanden
ontvangen sinds mei 2023 zo snel mogelijk na het overlijden een
condoleancebrief. Hierin wordt ook informatie gegeven over wat de
nabestaande nog van het CAK kan verwachten en hoe de administratieve
afwikkeling eruitziet.
Er bestaat een nabestaandendesk waar nabestaanden terecht kunnen met
vragen en waar ze gericht en persoonlijk worden geïnformeerd.

Mensen uit het buitenland met langdurige zorgbehoefte
De Nationale ombudsman geeft aan dat er een oplossing moet komen voor
onverzekerde remigranten met een langlopende zorgvraag die bij terugkeer naar
Nederland geen zorg op grond van de Wet langdurige zorg (Wlz) kunnen krijgen.
Mensen die terugkeren naar Nederland na een lang verblijf in het buitenland lopen
ertegenaan dat er bij hun terugkeer een wachttijd kan gelden voordat kosten van
zorg die vanuit de Wlz mogen worden vergoed. Binnen een stelsel gebaseerd op
wederzijdse solidariteit via het betalen van premie is dat een onvermijdelijke
consequentie als je gedurende een lange periode geen premie hebt betaald.
Dit neemt niet weg dat er incidenteel situaties zijn waarbij deze wachttijd zich niet
verdraagt met de noodzaak tot onmiddellijke hulpverlening aan mensen die
terugkeren naar Nederland. In dergelijke situaties kijkt het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport in nauw overleg met zorgaanbieders en
zorgfinancier (het zorgkantoor), of hier een oplossing op maat kan worden
gevonden.
Leerpunten voor de lange termijn aanpak corona
De Nationale ombudsman reflecteert in het jaarverslag op de lange termijn aanpak
van de coronapandemie. De aspecten die hij aanstipt neemt het kabinet mee in de
aanpak. Daarbij hecht het kabinet in het bijzonder aan:




6

Duidelijke communicatie en transparantie van informatie. Het belang om de
bevolking goed geïnformeerd te houden en misinformatie te bestrijden was
essentieel in de crisis.
Oog te houden voor de blijvende sociale, economische en negatieve
mentale gevolgen van de crisis op burgers, ook nu de pandemie voorbij is.
Daartoe moeten de reacties van burgers worden begrepen en serieus
worden genomen.

Kamerstukken II, 2022/23, 24515, nr. 650
Pagina 5 van 11



Evaluatie, de implementatie van geleerde lessen en effectieve strategieën
op basis van wetenschappelijke inzichten. Zo kunnen we de COVID-19
pandemie op lange termijn zo goed mogelijk blijven aanpakken en ook
beter voorbereid zijn op eventuele toekomstige uitbraken en de gevolgen
ervan.

Voor een dichte deur bij de Autoriteit Persoonsgegevens
De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) heeft op 17 mei 2022 gereageerd op het
rapport van de Nationale Ombudsman. De waardevolle aanbevelingen van de
Nationale Ombudsman hebben bij de AP geleid tot reflectie op het klachtproces, en
tot diverse acties:






Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling
Democratie

Kenmerk
2023-0000595979

Er is inmiddels een stevige inhaalslag gemaakt in het wegwerken van de
voorraad klachten over de werkwijze van de AP. Vanuit het oogpunt van
verdere professionalisering gaan klachtbehandelaars van de Autoriteit
Persoonsgegevens kennis en ervaring uitwisselen met hun collega’s van de
Nationale Ombudsman.
Voor klachten die voortvloeien uit de Algemene Verordening
Gegevensbescherming (AVG) en de richtlijn gegevensbescherming bij
rechtshandhaving (RGR) is in 2022 een project gestart om de
aanbevelingen van de Nationale Ombudsman te implementeren. Dat
project wordt dit najaar afgerond. In dit project wordt het hele klachtproces
onder de loep genomen. Belangrijk onderdeel daarvan is de communicatie
met de burger: de brieven worden herzien en er wordt vaker contact
gezocht met de burger.
Als de Autoriteit Persoonsgegevens niet zelf kan optreden, bijvoorbeeld
vanwege de beperkte capaciteit, zal de Autoriteit Persoonsgegevens de
burger hierover duidelijk informeren en handvatten bieden om zelf te
kunnen handelen. In de bezwaarfase geeft de Autoriteit Persoonsgegevens
burgers in een zo vroeg mogelijk stadium duidelijkheid over haar werkwijze
en daarmee een realistische inschatting van de kansen in de bezwaarfase.

Burgers voelen zich vaak overvallen door CBR-mededeling
Het kabinet hecht evenzeer als de Nationale ombudsman aan het goed informeren
van burgers over de mogelijke gevolgen van een mededeling van de politie aan het
CBR, zeker wanneer dit het (tijdelijke) verlies van de rijbevoegdheid tot gevolg
heeft, wat soms het geval is. Mede naar aanleiding van het jaarverslag van de
ombudsmannen:




Organiseerde het kabinet een rondetafelgesprek tussen de ombudsman,
het CBR, de politie, de Koninklijke Marechaussee en het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat om te kijken waar verbetering van deze
mededelingenprocedure mogelijk is.
Blijft het zo goed mogelijk informeren van burgers onderwerp van gesprek
binnen en tussen de betrokken organisaties.

Thema 3: Fundamentele rechten
Migratieproblematiek Afghaanse gezinnen
De ombudsmannen hebben op verschillende momenten hun zorgen geuit over de
situatie van Afghaanse gezinnen die in een noodopvang verblijven. Deze zorgen
zijn bekend bij het kabinet en het COA. Voor Afghaanse gezinnen geldt dat het COA
gelet op de opvangcrisis waar het zich ten tijde van de signalen van de
ombudsmannen in bevond geen apart beleid heeft gemaakt voor Afghaanse
evacués. Wel heeft het COA erop ingezet om zoveel mogelijk aansluiting te zoeken
bij de reguliere processen voor deze doelgroep en gezien de snelle
vergunningverlening door de IND heeft het COA ook ingezet op een zo snel
mogelijke koppeling aan gemeenten.
Klachtafhandeling sepotcodes door het openbaar ministerie (OM)

Pagina 6 van 11

De Nationale ombudsman heeft per brief van 30 november 2022 aan het College
van procureurs-generaal zijn bevindingen kenbaar gemaakt over tekortkomingen
bij het behandelen van klachten over sepotbeslissingen door het openbaar
ministerie (hierna: OM). Ook de Minister van Justitie en Veiligheid vindt het
belangrijk dat het OM een goede motivering geeft, wanneer het niet overgaat tot
het aanpassen van een sepotcode. Er is op de volgende wijze gereageerd op de
aanbevelingen van de ombudsman:



Eind 2022 heeft de Minister van Justitie en Veiligheid het onderwerp
besproken met het College van procureurs-generaal (hierna: het College).
De voorzitter van het College heeft op 12 januari 2023 over dit onderwerp
een overleg gehad met de ombudsman. In dit overleg is toegezegd dat het
OM de bevindingen van de ombudsman ter harte neemt. Hiertoe is onder
meer in een brief aan alle hoofdofficieren aandacht gevraagd voor de
bevindingen van de ombudsman. De hoofdofficieren zijn tevens verzocht de
bevindingen onder de aandacht te brengen van de medewerkers die zich
bezighouden met het behandelen van klachten over sepotbeslissingen en
de opstellers van de sepotbrieven.

Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling
Democratie

Kenmerk
2023-0000595979

In 2022 heeft de ombudsman het OM daarnaast aanbevolen om in drie individuele
zaken de sepotcode aan te passen. De Minister van Justitie en Veiligheid heeft van
het College begrepen dat in twee van de drie zaken de aanbeveling is opgevolgd en
dat in een van de drie zaken de aanbeveling niet is opgevolgd.
Spreekrecht slachtoffer bij strafbeschikking
De ministers van Justitie en Veiligheid en rechtsbescherming delen het standpunt
van de Nationale ombudsman dat de belangen van slachtoffers moeten worden
geborgd bij de procedure van de OM-strafbeschikking. Tegelijkertijd is de
strafbeschikking bedoeld om de strafrechtketen te ontlasten. Daar zijn slachtoffers
ook bij gebaat. Hoe eerder zij duidelijkheid hebben over de afdoening van hun
zaak, hoe eerder hun herstel kan beginnen. Tussen deze belangen moet een balans
worden gevonden. De huidige regelgeving is daarom als volgt vormgegeven.







In plaats van een spreekrecht voor slachtoffers tijdens de procedure,
hebben slachtoffers het recht een schriftelijke verklaring of toelichting te
geven om zo hun belangen kenbaar te maken. Dit is overeenstemming met
de EU Richtlijn minimumnormen slachtoffers van strafbare feiten;
Naast deze schriftelijke slachtofferverklaring kunnen slachtoffers bij de
officier van justitie hun schade indienen;
Slachtoffers worden geïnformeerd over de opgelegde strafbeschikking.
Er geldt een contra-indicatie voor het opleggen van de strafbeschikking bij
ernstige spreekrechtwaardige feiten;
Het slachtoffer kan een klacht indienen op grond van artikel 12 van het
Wetboek van Strafvordering indien deze zich niet kan vinden in de
afdoeningsbeslissing van de officier van justitie.

Het kabinet is van oordeel dat de slachtofferrechten voldoende zijn geborgd in de
huidige regelgeving. Wel is het zo dat het OM slachtoffers nu niet actief wijst op de
mogelijkheid tot het indienen van een schriftelijke slachtofferverklaring. Het College
heeft toegezegd dit te zullen wijzigen. Vanaf het najaar 2023 zal de schriftelijke
slachtofferverklaring dan ook onderdeel uitmaken van het wensenformulier.
Demonstratierecht
Het recht om te demonstreren is een groot goed in onze samenleving. Het kabinet
onderschrijft net als de Nationale ombudsman het uitgangspunt dat dit recht door
de overheid zoveel als mogelijk moet worden beschermd en gerespecteerd. De
Nationale ombudsman vraagt voor dit maatschappelijk belangrijke en
veelbesproken thema regelmatig aandacht, de debatavond eind maart 2022 in De
Balie in Amsterdam is daarvan een mooi voorbeeld. Eerder heeft de Nationale
ombudsman in enkele rapporten nuttige aanbevelingen gedaan hoe deze taak door
de (lokale) overheid zorgvuldig, transparant en binnen de juridische kaders goed
kan worden uitgevoerd. Ten aanzien van de oproep van de Nationale ombudsman

Pagina 7 van 11

tot betere klachtbehandeling, bijvoorbeeld over het geweld dat soms wordt
gebruikt tegen demonstranten, verwijs ik naar het onderdeel hierna.
Handreiking klachtbehandeling demonstaties
De Nationale ombudsman heeft over de klachtbehandeling bij demonstraties in
haar rapporten ‘Professionele klachtbehandeling door de politie’ en “Verkleurde
beelden” uit 2021 belangrijke aanbevelingen gegeven waarmee het kabinet en de
politie aan de slag zijn gegaan:






Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling
Democratie

Kenmerk
2023-0000595979

De Minister van Justitie en Veiligheid spreekt regelmatig met de korpschef
over het beheer van de politie. Daarbij komt de verbetering van de
klachtbehandeling door de politie frequent aan de orde.
Op dit moment loopt een onderzoek van de Inspectie Justitie en Veiligheid
naar de mate waarin de Nationale politie uitvoering geeft aan de
toezeggingen van de minister aan de Tweede Kamer voor het verbeteren
van de klachtbehandeling. Het is de verwachting dat dit rapport in 2023
verschijnt en aanbevelingen zal bevatten voor de verdere
professionalisering van de klachtbehandeling door de politie. De Minister
van Justitie en Veiligheid zal de Tweede Kamer daarover berichten.
De handreiking van de Nationale ombudsman wordt gezien als waardevol
en wordt door de politie toegepast. Met de Nationale ombudsman is
afgestemd dat er bij klachten van omstanders (categorie 2) naar gestreefd
wordt om persoonlijk contact op te nemen met de burger door te bellen,
maar dat er bij grote aantallen klachten een selectie plaats vindt en het
sturen van een brief met uitleg over de context volstaat.

Thema 4: Participatie en invloed
Onderzoek naar invloed van burgers in de Wmo
De Nationale ombudsman bespreekt in het jaarverslag dat burgers die een beroep
doen op de Wmo een verlies van invloed op het eigen leven ervaren. Ook geeft de
Nationale ombudsman aan dat gemeenten de kennis van de Adviesraden Sociaal
Domein onvoldoende benut. Doel van de wet is om lokaal maatwerk te kunnen
leveren en de regie op het eigen leven te versterken. Dit strookt echter niet met de
conclusies uit het onderzoek. Het ministerie van VWS gaat daarom met de
Nationale ombudsman in gesprek over de uitkomsten van het rapport.
Het kabinet neemt daarnaast een aantal maatregelen om de regie bij burgers te
versterken:




Movisie werkt samen met het Samenwerkingsplatform Sociaal Domein aan
het verbeteren van de onafhankelijke clientondersteuning. Ook vergroten
zij de bekendheid van de functie onder professionals.
Samen met gemeenten wordt ingezet op het versterken van de sociale
basis. Een sterke sociale basis draagt eraan bij dat burgers meer regie,
inspraak en invloed krijgen op hun ondersteuning en de vormgeving van
het lokale beleid.

Thema 5: Leefbaarheid
Overstromingen Limburg
In juli 2021 kregen de inwoners in Limburg en delen van Noord-Brabant te maken
met extreme neerslag, wateroverlast en overstromingen. Dit zorgde voor veel
schade en leed en heeft grote invloed op het leven van de gedupeerden. Het
Kabinet heeft de Wet tegemoetkoming schade bij rampen (Wts) ingezet.
Gedupeerden konden daardoor in aanmerking komen voor een tegemoetkoming in
kosten en materiële schade die niet verzekerbaar, niet vermijdbaar of niet
verhaalbaar is. Daarnaast heeft de overheid door het nemen van verschillende
andere maatregelen geprobeerd gedupeerden zo goed mogelijk tegemoet te komen
in de materiële schade.

Pagina 8 van 11

De Minister van Justitie en Veiligheid heeft het proces en de toepassing van de Wts
in juli 2021 laten evalueren.7 De Minister van Justitie en Veiligheid heeft de
leerpunten onderschreven en zij heeft aangegeven de aanbevelingen op te volgen.
Daartoe worden de volgende maatregelen genomen:




Het proces om de afhandeling van de schade wordt herzien om het
eenvoudiger te laten verlopen, met name vanuit de beleving en behoefte
van de gedupeerde. Dit sluit aan bij de constatering van de Nationale
ombudsman dat het burgerperspectief van belang is bij de uitvoering van
een regeling.
Daarnaast is, zoals ook de Nationale ombudsman benadrukt, duidelijke
communicatie over de strekking van de Wts vereist zodat duidelijk is dat
deze wet niet kan voorzien in een vergoeding van alle geleden schade.

Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling
Democratie

Kenmerk
2023-0000595979

De ervaringen met de Wts in juli 2021 leidde tot vragen over onder meer de
schadecategorieën, de reikwijdte, de hoogte van de tegemoetkomingen en de
relatie met (het stelsel van) verzekeringen. In opdracht van de Minister van Justitie
en Veiligheid start het WODC medio 2023 met een onderzoek naar de
toekomstbestendigheid en het werkingsgebied van de Wts. Het onderzoek moet
kennis aandragen om een beleidsmatige en politieke afweging te kunnen maken of
de Wts, gelet op onder meer de bestaande en in ontwikkeling zijnde
verzekeringsmogelijkheden met betrekking tot de thans onderkende gevolgen van
klimaatverandering (extreem weer), voldoende toekomstbestendig is.
Gevolgen van gaswinning
De signalen van de ombudsman laten zien dat er nog veel ruimte voor verbetering
is omtrent de communicatie met bewoners in de schadeafhandeling en de
versterkingsoperatie. Burgers hebben het recht om te weten waar ze aan toe zijn
en om ondersteund te worden. Het kabinet wil niet alleen leren van de fouten die
zijn gemaakt, maar wil deze ook rechtzetten. Daarbij hoort ook de opdracht om de
ereschuld in te lossen aan de regio en haar bewoners die door 60 jaar gaswinning
is ontstaan. Bewoners staan daarbij centraal.












7
8

Het kabinet betreurt het proces rondom het aanvragen van de
woningverbeteringssubsidie waardoor veel Groningers in de rij stonden. Dit
heeft terecht bij veel bewoners tot onvrede geleid. Daarom is er destijds
snel budget beschikbaar gesteld. Iedereen die in aanmerking komt voor de
regeling, kan nu een aanvraag doen en subsidie ontvangen.
De oorspronkelijke afbakening die in 2020 met de regionale overheden is
afgesproken, leidde in de praktijk tot veel vragen en onbegrip onder
bewoners. Daarom is in de Kabinetsreactie8 op het rapport van de
commissie van de Parlementaire Enquête Aardgaswinning Groningen
aangekondigd dat de woningverbeteringssubsidie wordt uitgebreid met 28
extra postcodegebieden. De ervaringen van de eerdere rondes worden
hierbij uiteraard betrokken.
De staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat en zijn ambtenaren
spreken regelmatig met inwoners van het aardbevingsgebied. Zo horen zij
rechtstreeks de verhalen van bewoners en kunnen eventuele knelpunten
snel worden geïdentificeerd.
Het doel van het pakket aan maatregelen dat is gepresenteerd in de
kabinetsreactie, is om een enorme stap te zetten om het schadeherstel en
de versterking milder, makkelijker en menselijker te maken. Hierover
worden bewoners goed geïnformeerd.
Bewoners, hun behoeften en hun huis zijn leidend in de schadeafhandeling
en versterking, in plaats van systemen of procedures. Het Rijk blijft
verantwoordelijk, en geeft de ruimte én het geld om in de uitvoering lokale
knelpunten op te lossen.
Het kabinet zet in op generatielang commitment om te herstellen wat
beschadigd is in Groningen. Daarbij kijkt het kabinet bewust verder dan
naar herstel van huizen. Het gaat om mensen, om hun welzijn, en hun
toekomstperspectief. Het kabinet zet hiermee in op een breed
welvaartsoffensief.

Kamerstukken II 2022/23, 32 698, nr. 77.
Kamerstuk II, 2022/23, 352561, nr. 17.
Pagina 9 van 11

Ongelijke toegang energietransitie
We herkennen de signalen van de Nationale Ombudsman over de ongelijke toegang
van burgers tot de energietransitie. Op ambtelijk niveau is vanuit BZK en SZW met
de onderzoekers doorgesproken over wat ze zijn tegengekomen. De
energietransitie moet voor iedereen toegankelijk zijn, en de Ombudsman brengt
herkenbaar in beeld dat dat helaas nog niet overal zo is. Het kabinet zorgt dat
steeds meer bewoners de weg naar een gezond en duurzaam huis weten te vinden
door:






Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling
Democratie

Kenmerk
2023-0000595979

Met woningcorporaties prestatieafspraken te maken om de slechte labels
uit te faseren;
Zeer toegankelijke leningen ter beschikking te stellen via het Warmtefonds,
ook voor mensen die niet in aanmerking komen voor een reguliere lening.
Het versterken van de slagkracht voor gemeenten met de lokale aanpak
van het Nationaal Isolatieprogramma;
Het verhogen de energiearmoedemiddelen om meer energiefixers aan de
slag te laten gaan;
Het ondersteunen van gemeenten via het Nationaal Programma Lokale
Warmtetransitie met onder meer een regionale ondersteuningsstructuur.

Thema 6: Caribisch Nederland
Armoede op de BES-eilanden
Het verbeteren van de levensstandaard en het bestrijden van armoede is het
belangrijkste doel van het gehele kabinet voor Caribisch Nederland. Bestrijding van
armoede vraagt om een brede aanpak door departementen en een brede coalitie
aan partijen. De minister voor Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen
informeert de Kamer jaarlijks in de voortgangsrapportage ijkpunt sociaal minimum
over de stand van zaken.
Het kabinet neemt onder meer de volgende maatregelen:






Per 1 januari 2023 zijn het Wettelijk Minimum Loon (WML), de
minimumuitkeringen en kinderbijslag fors verhoogd;
Het algemeen ouderdomspensioen (AOV) is in januari in één keer verhoogd
naar het ijkpunt sociaal minimum;
Per 1 oktober aanstaande wordt ook de onderstand voor een alleenstaande
en de weduwe- en wezenverzekering naar het niveau van het ijkpunt
verhoogd.
De Commissie sociaal minimum Caribisch Nederland is ingesteld om
onderzoek te doen naar de hoogte en de systematiek van het sociaal
minimum in Caribisch Nederland. Haar resultaten worden uiterlijk op 1
oktober aanstaande verwacht. Hierna volgt een zo spoedig mogelijke
vaststelling van het sociaal minimum.

Armoedebestrijding houdt ook het werken aan welzijn en brede welvaart in. Het
gaat niet alleen om inkomen en het verlagen van kosten, maar bijvoorbeeld ook
om het verbeteren van schuldhulpverlening, deelname aan de arbeidsmarkt en het
socialezekerheidsstelsel. Het is van belang dat de inwoners die in armoede leven
worden bereikt. Dit vraagt om maatwerk en (meer) samenwerking tussen het Rijk
en de openbare lichamen. De maatregelen die het kabinet neemt staan verder
toegelicht in de voortgangsrapportage ijkpunt sociaal minimum.9
Caribische studenten in Nederland
Het kabinet herkent de administratieve uitdagingen waar Caribische studenten mee
te maken krijgen wanneer zij in Europees Nederland komen studeren. Daarom
worden de volgende maatregelen genomen:

9

Kamerstukken II, 2022/23, 2022D41786
Pagina 10 van 11







De Ministerraad heeft op 24 maart jl. ingestemd met het wijzigen van het
Besluit basisregistratie personen, zodat Caribische studenten bij aanvraag
van studiefinanciering via DUO direct een BSN kunnen krijgen. Dit wordt
mogelijk gemaakt door hen tijdelijk als niet-ingezetene in de BRP in te
schrijven. Na de inwerkingtreding is er tijd nodig om de systemen van DUO
aan te passen. Gezien de complexiteit hiervan is het voor Caribische
studenten die in studiejaar 2023-2024 starten met de studie in Nederland
nog niet mogelijk om bij inschrijving een BSN te ontvangen. Zij krijgen een
BSN na inschrijving in de BRP van de Nederlandse gemeente waar ze gaan
wonen.
Om de studenten die dit jaar nog geen BSN ontvangen te ondersteunen is
er door BZK mede door OCW een brief gestuurd aan de Nederlandse
gemeenten. Hierin is gevraagd om medewerking om voor Caribische
studenten het proces voor inschrijving in de basisregistratie personen (BRP)
zo vlot mogelijk te laten verlopen. Bij de brief zit een bijlage met een
completer overzicht van de situaties met mogelijke oplossingen. De
Rijksdienst voor Identiteitsgegevens (RvIG) kan gemeenten hierbij
ondersteunen.
In overleg met alle betrokken instanties is ook het Informatieblad
Caribische studenten aangepast aan de situatie in 2023 en zijn studenten
geïnformeerd via belangrijke intermediairs, zoals scholen, begeleidende
instanties en afdelingen burgerzaken. Daar waar de inschrijving niet vlot
kan worden afgehandeld en de student daarom mogelijk in de problemen
komt, zal RvIG ondersteuning bieden en samen met de betreffende
gemeente naar een oplossing zoeken. Ook over de overbruggingsmaatregel
zijn aankomende Caribische studenten via de media en sociale media
geïnformeerd.

Directoraat-Generaal
Bestuur, Ruimte en Wonen
Directie Democratie en
Bestuur | Afdeling
Democratie

Kenmerk
2023-0000595979

Mensen zonder geldige papieren
Ten aanzien van de leefsituatie van ongedocumenteerde migranten zullen, zoals in
het jaarverslag wordt benoemd, gesprekken worden gevoerd met relevante
instanties waaronder de directie migratiebeleid (het Ministerie van Justitie en
Veiligheid). Eveneens zal de Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid in gesprek
treden met de Nationale Ombudsman Reinier van Zutphen.
Afgehandelde kwesties
In een aantal gevallen constateert de Nationale ombudsman in zijn jaarverslag
gelukkig ook dat de overheid op een adequate manier heeft gereageerd op zijn
signalen. Dit is het geval bij de verbetering van de informatieverstrekking bij de
Sociale Verzekeringsbank, de 100% controles op Schiphol en het onderzoek naar
de meldingen van overlast in het vliegverkeer. Ook in de vele voorbeelden uit de
praktijk van de ombudsman toont de overheid zich regelmatig responsief en
leergierig. Dit zijn voorbeelden die tot navolging strekken.
Jaarverslag 2021 Kinderombudsman
Slot
Het werk van de ombudsmannen is van grote waarde voor Nederland. Dat geldt
niet alleen voor de vele rapporten en het jaarverslag, maar juist ook voor het
praktische werk dat de ombudsmannen op dagelijkse basis verzetten om mensen
te helpen om bij het juist loket terecht te komen, om geschillen te beslechten en
om te bemiddelen. Al dit grotendeels onzichtbare werk maakt voor veel burgers het
verschil. De ombudsmannen moedigen daarmee niet alleen in woorden, maar ook
in daden aan om als overheid de tijd te nemen voor de burger. Dat is inspirerend
en wekt waardering.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

Hanke Bruins Slot
Pagina 11 van 11