Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 630

Initiatiefnota van de leden Van Aalst en Helder
«Geen plaats voor geweld in het openbaar
vervoer»

Nr. 3

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT EN VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN
VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 december 2020
De vaste commissie van Infrastructuur en Waterstaat heeft aan de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en de Minister
van Justitie en Veiligheid (JenV) een reactie gevraagd op de initiatiefnota
«Geen plaats voor geweld in het openbaar vervoer», die namens de leden
Van Aalst en Helder (beiden PVV) is ingediend (Kamerstuk 35 630, nr. 2).
Hierbij ontvangt u onze schriftelijke reactie.
Wij willen meneer Van Aalst en mevrouw Helder van harte bedanken voor
de initiatiefnota die zij hebben ingediend. Zij vragen in de initiatiefnota
aandacht voor verschillende vormen van geweld die zich in het openbaar
vervoer (OV) kunnen voordoen, van verbale agressie naar medepassagiers tot fysiek geweld tegen OV-personeel. De initiatiefnota richt zich op
voorstellen die mogelijk een afschrikwekkende werking kunnen hebben op
overlastgevers, de veiligheid van het personeel in het OV kunnen
vergroten en overlastgevers uit het OV weren.
Vooropgesteld moet worden dat wij veiligheid in het OV van groot belang
vinden. Agressief gedrag en geweld in het OV zijn volstrekt onacceptabel
en worden niet getolereerd. Met de initiatiefnemers onderschrijven wij het
belang van veiligheid in het OV. Om overlast en geweld in het OV aan te
pakken is in 2016 het Actieprogramma Sociale Veiligheid in het Openbaar
Vervoer (hierna: actieprogramma) opgesteld en uitgevoerd. Hierbij
werkten de overheid en het bedrijfsleven samen onder andere gericht op
de persoonsgerichte aanpak met aandacht voor ketensamenwerking,
daderanalyse, slachtofferschap, repressie en preventie. Het actieprogramma is in 2019 afgerond en de Tweede Kamer is periodiek over de

kst-35630-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 630, nr. 3

1

voortgang geïnformeerd1. De samenwerking is daarna structureel
voortgezet in het Landelijk convenant Sociale Veiligheid in het openbaar
vervoer 2020–2025. In het verlengde van de maatregelen uit het actieprogramma wordt nu gewerkt aan het behoud van het behaalde niveau van
sociale veiligheid in het OV en waar mogelijk wordt deze verder verbeterd.
Hiertoe wordt bijvoorbeeld ter bevordering van innovatie en continue
verbetering van de aanpak van sociale veiligheid, jaarlijks een gezamenlijke landelijke kennis- en onderzoeksagenda sociale veiligheid vastgesteld. Aan de hand van de onderzoeksagenda zal adequaat kunnen
worden ingespeeld op eventuele ontwikkelingen.
In de initiatiefnota hebben de indieners een viertal beslispunten
opgenomen. Hiermee verzoeken ze de regering om daadkrachtig op te
treden tegen geweld in het OV en zo de veiligheid van de reiziger en het
OV-personeel te waarborgen. Hieronder worden de beslispunten van een
reactie voorzien. Bij beslispunt 2 wordt tevens ingegaan op de motie van
het lid Laçin2, waarin de regering, samen met het lokaal bevoegd gezag
wordt verzocht om te bekijken of de politiepost en de OV-agenten op
station Amsterdam CS behouden kunnen blijven. Wij kunnen ons vinden
in de beoogde doelen van de voorstellen van de initiatiefnemers. Wel
wordt bij sommige punten voor een andere oplossing gekozen om dat
doel te bereiken.
1. De initiatiefnemers verzoeken de regering het gezag en de
veiligheid van BOA’s in het openbaar vervoer te vergroten door
BOA’s te bewapenen met een wapenstok.
Agressief gedrag in het OV is onacceptabel. Het standpunt van de
initiatiefnemers dat tegen overlastplegers die messen of andere wapens
dragen hard moet worden opgetreden wordt dan ook onderschreven. Het
personeel werkzaam in het OV, zoals de boa’s, moet het werk goed en
veilig kunnen doen.
Om de veiligheid van het personeel te borgen is belangrijk dat de
werkgever het personeel voorziet van de juiste opleiding en uitrusting
voor de taakuitvoering (bijvoorbeeld bodycams) en dat er goede
operationele afspraken worden gemaakt met veiligheidspartners, zoals de
afspraken die zijn gemaakt met de politie voor assistentieverlening in
geval van escalatie c.q. dreiging. Verder valt hierbij te denken aan
afspraken over eventuele gezamenlijke acties, toegang tot het politiebureau, gezamenlijke briefings, informatie-uitwisseling en het overbrengen van aangehouden verdachten.
Uw Kamer is door de Minister van JenV geïnformeerd over een afzonderlijke regeling bewapening en uitrusting boa’s in de vorm van een aparte
algemene maatregel van bestuur (AMvB)3. In de nieuwe AMvB zullen
veiligheidsrisico’s meer maatgevend moeten zijn dan nu reeds het geval
is. Op basis van in kaart gebrachte risico’s in relatie tot de taken en
omstandigheden zal bekeken worden waar en voor welk doel boa’s,
respectievelijk de politie, al dan niet gezamenlijk worden ingezet. Als een
reëel risico, bijvoorbeeld vanwege tijd, onvoldoende kan worden beperkt
dan mag de uitrusting daarop worden aangepast, inclusief de mogelijkheid om bepaalde geweldsmiddelen – handboeien en wapenstok – toe te
kennen. In de nieuwe AMvB zal meer dan tot op heden ruimte worden
geboden meer boa-specifiek te kijken naar geschikte uitrusting en

1

Kamerstuk 28 642, nr. 106.
Kamerstuk 23 645, nr. 733.
3
Kamerstuk 29 628, nr. 958
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 630, nr. 3

2

geweldsmiddelen. Per boa-domein zal duidelijk gemaakt worden welke
uitrusting en geweldsmiddelen ter beschikking kunnen komen.
Eerder is door de Minister van JenV4 aangegeven dat er geen aanleiding
bestaat het geweldsmonopolie van de Staat te doorbreken. Concreet
betekent dit dat boa’s om die reden niet standaard met geweldsmiddelen
(zoals een korte wapenstok) zullen worden uitgerust. Echter, uitzonderingen op deze hoofdregel zijn toegestaan. Op basis van de huidige weten regelgeving kan de werkgever van boa’s werkzaam in het OV een
verzoek indienen om medewerkers uit te rusten met een korte wapenstok.
Dit verzoek kan vervolgens via de gebruikelijke weg worden beoordeeld
door de direct toezichthouder (politie) en toezichthouder (openbaar
ministerie) op basis van de daarvoor geldende criteria. Daarbij zal onder
andere worden gekeken naar mogelijke risico’s bij gebruik van de korte
wapenstok in een trein en de geschiktheid van dit middel ter afweer van
(dreiging met) een steekwapen.
In reactie op het recente maatschappelijk en politiek debat over de
toekenning van geweldsmiddelen voor het borgen van de veiligheid van
boa′s bij hun taakuitvoering, is vooruitlopend op de nieuwe AMvB met
urgentie door de Minister van JenV een pilot opgezet die begin 2021 van
start gaat.5 In deze pilot zal voor de duur van een jaar het gebruik van de
korte wapenstok door boa’s in tien gemeenten worden beproefd in de
openbare ruimte (domein I). De opgedane ervaringen en evaluatie van de
pilot zullen als input kunnen dienen voor de AMvB die tevens relevant zal
zijn voor boa’s werkzaam in het OV (domein IV).
De onderhavige problematiek is breed, waarin de samenleving met enige
regelmaat wordt opgeschrikt door steekincidenten waarbij onder andere
jongeren betrokken zijn. Het is van het grootste belang te voorkomen dat
jongeren overgaan tot het aanschaffen en gebruiken van wapens. Om
deze problematiek te bestrijden zet het Actieplan Wapens en Jongeren6
zich in om het wapenbezit en wapengebruik, in het bijzonder van
steekwapens, onder jongeren te verminderen.
2. De initiatiefnemers verzoeken de regering een betere
opvolging van incidenten te bewerkstelligen door het realiseren
van permanente politieposten op de grote stations.
Door de Minister van JenV wordt onderschreven dat de politie toegankelijk moet zijn voor de burger. De dienstverlening, bereikbaarheid en
beschikbaarheid staan daarbij voorop. Dit is echter niet alleen te koppelen
aan politiebureaus of posten. De politie geeft juist op veel meer manieren
vorm aan deze nabijheid, bijvoorbeeld door het realiseren van pop-up
politiebureaus of een politiebus of -tent op uiteenlopende locaties.
Daarnaast kunnen agenten steeds beter tijd- en plaatsonafhankelijk
werken bijvoorbeeld door het gebruik van chromebooks, waardoor zij op
locatie aangiften kunnen opnemen. Ook kunnen agenten op straat door
het gebruik van Mobiel Effectiever Op Straat (MEOS)7 beschikken over
actuele informatie.
Huisvesting van de politie is geregeld in Het Strategisch Huisvestingsplan
Politie (SHP). Dit plan is na afstemming met het lokaal gezag vastgesteld
en heeft de steun van de burgemeesters. Hierin zijn de kaders en
4

Kamerstuk 29 628, nr. 958.
Kamerstuk 29 628, nr. 988.
Kamerstuk 28 684, nr. 637.
7
Een app met verschillende functionaliteiten zoals de identificatie van personen en voertuigen,
integrale bevraging van een groot aantal registers en het schrijven van digitale bonnen.
5
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 630, nr. 3

3

uitgangspunten opgenomen om te komen tot betere en efficiëntere
huisvesting van de politie die past binnen de verdere doorontwikkeling
van de dienstverlening van de politie. Uw Kamer wordt jaarlijks door de
Minister van JenV geïnformeerd over de publieksruimten van de politie.
Afwijken van de lijst met politielocaties kan alleen wanneer de lokale
context daartoe aanleiding geeft na afstemming met het lokaal gezag en
binnen het gestelde financiële kader. De keuzes worden dus op regionaal
niveau gemaakt en verantwoord. Het is daarbij aan de politie om
voorgenomen wijzigingen in de huisvesting in nauw overleg af te
stemmen met het lokaal gezag. Daarbij spelen overwegingen van
doeltreffendheid en doelmatigheid alsook overwegingen over kwaliteit
van het politiewerk, de kwaliteit van de dienstverlening en de afspraken
over de inzet van de politie een rol. De Minister van JenV kan ingrijpen als
dat nodig is. Op de stations Utrecht Centraal, Den Haag Centraal en
Zwolle is daar nu geen aanleiding toe, omdat de betrokken partijen op
lokaal niveau die politie-inzet op stations al op andere wijze hebben
geborgd.
Voor station Amsterdam Centraal geldt dat door de lokale driehoek
onlangs is besloten de politiepost op Amsterdam Centraal op te heffen en
de capaciteit over de basisteams van de politie te verdelen. Om invulling
te geven aan de motie van het Kamerlid Laçin (SP) is door IenW met de
gemeente Amsterdam, Vervoerregio Amsterdam, politie en het Ministerie
van JenV gesproken over de betekenis van de politiepost, de huidige
samenwerking tussen verschillende partners op Amsterdam Centraal en
hoe de veiligheid kan worden geborgd als de politiepost wordt
opgeheven.
Hoewel de politiepost wordt opgeheven, zal de samenwerking tussen
politie, gemeentelijke boa’s en vervoerders op Amsterdam CS vanzelfsprekend blijven bestaan. De samenwerking en de regie op de operationele aansturing zal wel op een andere manier worden vormgegeven,
want met het opheffen van de politiepost zal ook het specialistische
openbaar vervoer politieteam verdwijnen. De partijen stellen daarom
gezamenlijk een onderzoek in om tot nieuwe samenwerkingsafspraken te
komen over zaken als inzet, werkwijze, capaciteit en de toekomstige
bestemming van de huidige politiepost, als de werkzaamheden van het
Team Openbaar Vervoer worden overgedragen aan de basisteams. De
uitkomsten van dit onderzoek worden uiterlijk in het voorjaar van 2021
verwacht en besproken in een bestuurlijk overleg tussen politie, Vervoerregio, NS, GVB en de gemeente.
Uitgangspunt is dat er met het opheffen van de politiepost de samenwerking tussen politie, gemeentelijke boa’s en vervoerders op Amsterdam
CS zonder onderbreking kan worden doorgezet. De werkzaamheden van
het specialistisch openbaar vervoer politieteam worden pas overgedragen, als daartoe een voor alle partijen werkbare nieuwe samenwerking
kan worden aangegaan. De politietaken in het OV worden hiermee, net als
in de overige G4-steden vanuit de basisteams vervuld.
De politie zegt daarnaast de inzet en aanwezigheid op Amsterdam CS in
stand te houden om de veiligheid te waarborgen. Tussen 07:00 uur en
23:00 uur zullen vier agenten permanent aanwezig zijn op station
Amsterdam Centraal. Politie inzet wordt dan aangestuurd vanaf het
nabijgelegen politiebureau Burgwallen dichtbij het Centraal Station. Op
die manier kan ook een goede opvolging van incidenten op het station
worden bewerkstelligd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 630, nr. 3

4

De Staatssecretaris van IenW zal uw Kamer over de uitkomsten van het
onderzoek naar de samenwerking informeren. Ook blijft zij met de partijen
in gesprek om de vinger aan de pols te houden.
3. De initiatiefnemers verzoeken de regering overlastgevers en
geweldplegers uit het openbaar vervoer te weren door het
opleggen van een landelijk reisverbod door middel van het
snelrecht.
Het belang in de initiatiefnota dat geweldplegers en notoire overlastgevers in het OV moeten worden aangepakt wordt onderschreven. Om te
kunnen optreden tegen geweldplegers en overlastgevers zijn vervoerders
bevoegd om voor hun traject en modaliteiten reisverboden op te leggen.
Op trajecten waar verschillende vervoerders rijden, kunnen vervoerders
samenwerken en afspraken maken om te voorkomen dat een persoon met
een reisverbod via een andere modaliteit of vervoerder op hetzelfde
traject rijdt. Ze kunnen samen en in overleg met het Openbaar Ministerie
(OM) afspraken maken over de bredere reikwijdte van het verbod. Om
landelijke gelijkheid in de uitvoering te bewerkstelligen is deze werking
vastgelegd in de handreiking voor het reisverbod uit 20128 en de
vergelijkbare leidraad van het OM, die samen met vervoerders is
opgesteld. Beide bieden ruimte voor vervoerders, OM en politie om met
elkaar afspraken te maken over zaken als informatie-uitwisseling en
(uniformiteit in) verbodstermijnen.
Om invulling te geven aan de motie van het lid Van Aalst9 is de staatsecretaris van IenW in gesprek met het OM, vervoerders, politie en het
Ministerie van JenV over de mogelijkheden voor vervoerders om
gezamenlijk een reisverbod op te leggen voor een ruimer gebied dan
alleen voor het desbetreffende traject. In Oost-Nederland wordt een pilot
voorbereid om via een regionaal reisverbod situaties aan te pakken
waarin geweldsmisdrijven worden gepleegd (de zogenoemde A-incidenten). Met deze pilot wordt beoogd te bewerkstelligen dat reisverboden
door meer dan één vervoerder en voor meer dan één traject kunnen
worden opgelegd. Daarnaast moet de pilot inzicht bieden in de juridische
mogelijkheden van het opleggen van een regionaal reisverbod door
meerdere vervoerders. Ook wordt in deze pilot gezocht naar privacytechnische en organisatorische oplossingen om gegevens met elkaar te
kunnen delen. De verschillende vervoerders in Oost-Nederland hebben
voor deze pilot een plan van aanpak opgesteld. Dit plan van aanpak wordt
binnenkort besproken met de betrokken partijen en de verwachting is dat
dit in het eerste kwartaal van 2021 wordt afgerond. Partijen hebben de
intentie de pilot in de tweede helft van 2021 uit te rollen. De Staatssecretaris van IenW zal uw Kamer informeren over de uitkomsten van de pilot.
De uitkomsten van de pilot worden tevens meegenomen in de invulling
van de motie om te onderzoeken of een landelijk reisverbod tot de
mogelijkheden behoort.
De initiatiefnemers stellen dat er haast moet worden gemaakt en dat een
landelijk reisverbod voor het gehele OV, over alle soorten en alle
vervoerders, zo snel mogelijk moet kunnen worden opgelegd. Met de
initiatiefnemers wordt onderschreven dat het onwenselijk is dat een
geweldpleger of overlastgever die een reisverbod heeft op een bepaald
traject, gebruik kan blijven maken van het OV met een andere vervoerder
binnen hetzelfde traject. Het doel van het onderzoek naar een ruimere
reikwijdte van het reisverbod is dan ook dat het moet bijdragen aan een
sociaal veiligere omgeving in het OV voor de reiziger en het personeel.
8
9

Kamerstuk 29 800 XII, nr. 65, bijlage
Kamerstuk 35 300 XII, nr. 15.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 630, nr. 3

5

Tegelijk komt uit gesprekken die worden gevoerd met betrokken partijen
naar voren dat over het verschil in uitvoering en het kunnen voldoen aan
juridische en privacy-technische randvoorwaarden overeenstemming en
oplossingen moeten worden gevonden. De uitkomsten van de pilot in
Oost-Nederland zullen meer inzicht kunnen bieden ten behoeve van een
nader onderzoek naar de mogelijke verdere uitrol van het reisverbod.
Gelet op deze ontwikkeling willen het OM, vervoerders, politie, het
Ministerie van JenV en de Staatssecretaris van IenW de resultaten van
deze pilot afwachten en is er op dit moment geen aanleiding om een
landelijk reisverbod te ontwikkelen. Overigens moet benadrukt worden
dat een sanctie altijd proportioneel moet zijn en dat een landelijk
reisverbod vanuit dat oogpunt een zeer zware maatregel is die naar
verwachting niet snel gerechtvaardigd zal zijn.
Indien de initiatiefnemers bedoeld hebben aan te geven dat het snelrecht
van toepassing moet kunnen zijn bij het overtreden van een reisverbod,
wordt erop gewezen dat voor de afhandeling van overtredingen van het
reisverbod momenteel al een snelle werkwijze wordt toegepast die
overeenkomt met de ZSM-aanpak10.
4. De initiatiefnemers verzoeken de regering overlastgevers en
geweldplegers snel te straffen door de ZSM-aanpak voor de
afhandeling van veelvoorkomende criminaliteit toe te passen.
Met de initiatiefnemers wordt onderschreven dat verdachten zo snel
mogelijk gestraft moeten worden. Dit gebeurt al op de manier als
voorgesteld door de initiatiefnemers waar dat kan. Afhandeling van
strafzaken via de ZSM-werkwijze is een uitstekende manier om in de
strafzaken die zich daarvoor lenen op een snelle en adequate manier tot
bestraffing te komen. Deze mogelijkheid wordt al zo veel als mogelijk
toegepast op alle eenvoudige misdrijven, ook als die zich hebben
voorgedaan in het OV. Sommige strafzaken zijn evenwel ingewikkeld en
vergen meer strafrechtelijk onderzoek dan in ZSM-verband mogelijk is. Dit
zal zich met name voordoen met geweldsdelicten met meerdere
verdachten.
Tot slot
Samen met alle betrokken partijen, blijven wij werken aan een veilig OV
voor iedereen, reizigers en personeel.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

10

De wijze van afhandeling van veelvoorkomende criminaliteit, waarbij strafzaken zo mogelijk
binnen één dag worden afgehandeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 630, nr. 3

6