Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

33 037

Mestbeleid

Nr. 480

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 september 2022
Op 5 september jl. is uw Kamer per brief geïnformeerd over de hoofdlijnen van de derogatiebeschikking voor de periode 2022–2025 (Kamerstuk
33 037, nr. 450. In die brief is onder meer weergegeven dat de mestplaatsingsruimte voor derogatiebedrijven in 2022 gelijk is aan eerdere jaren,
wat het afbouwpad van de derogatie voor de jaren 2023 tot en met 2025
inhoudt, is aangegeven dat het kabinet een transitietegemoetkomingsregeling uitwerkt en dat er een aantal aanvullende voorwaarden zal zijn
opgenomen in de derogatiebeschikking (Kamerstuk 33 037, nr. 450). Op
15 september heb ik uw Kamer geïnformeerd over de uitslag van de
stemming in het Nitraatcomité (Kamerstuk 33 037, nr. 453).
De conceptderogatiebeschikking is onbedoeld voortijdig door de
Europese Commissie (EC) online geplaatst bij het verslag van het
Nitraatcomité.1 Omdat de informatie uit de conceptbeschikking daarmee
openbaar is geworden, informeer ik uw Kamer over de gehele inhoud van
de conceptbeschikking. Bijgaand stuur ik uw Kamer een Nederlandse
vertaling van de conceptbeschikking die ik vandaag van de EC heb
ontvangen. De verwachting is dat deze beschikking vrijdag definitief zal
worden vastgesteld en daarna beschikbaar zal zijn.
Zoals in bovengenoemde brief van 5 september jl. aangegeven zal een
deel van de aanvullende voorwaarden, meer dan in eerdere beschikkingen, gelden voor de Nederlandse landbouw als geheel en daarmee ook
van invloed zijn op bedrijven die niet deelnemen aan de derogatie. Ik
besef dat deze beschikking daarom niet alleen ingrijpend zal zijn voor de
derogatiebedrijven, maar ook voor een breder deel van de agrarische
sector. Deze boodschap is des te ingrijpender nu zij met hun bedrijven aan
de vooravond staan van een ingrijpende, noodzakelijke verduurzamingstransitie op het gebied van onder meer stikstof, klimaat bodem en water.
1

kst-33037-480
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

https://ec.europa.eu/transparency/comitology-register/screen/documents/083978/1/
consult?lang=en.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 037, nr. 480

1

Ik realiseer me dat een aantal zaken uit de derogatiebeschikking voor extra
onzekerheid zorgen voor boerengezinnen en begrijp de emoties die dit
met zich brengt. Ik hecht er daarom er grote waarde aan dat we, met
inbreng van de sector, deze zaken de komende periode zorgvuldig
uitwerken en in kaart brengen, zodat agrarisch ondernemers helderheid
krijgen voor welke keuzes zij staan in het kader van de bredere
landbouwtransitie.
Met de EC zijn tijdens de onderhandelingen intense gesprekken gevoerd
over de waterkwaliteit in Nederland. Aanvullende maatregelen ten
aanzien van de waterkwaliteit zijn nodig om te voldoen aan de doelen van
de Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn water. De beschikking, inclusief de
aanvullende voorwaarden, vormt een weerspiegeling van deze
gesprekken. Ook andere lidstaten waar de doelen onder druk staan, zijn
geconfronteerd met aanvullende maatregelen in het kader van de
Nitraatrichtlijn en de Kaderrichtlijn water, zowel in het kader van derogatiebeschikkingen als in lidstaten die geen derogatiebeschikking hebben.
Met deze beschikking is er voor de komende vier jaren, ondanks het
afbouwpad, voor ca. 16.500 bedrijven de mogelijkheid meer mest te
plaatsen dan indien er geen derogatiebeschikking zou zijn. Daarmee wordt
tevens een bijdrage geleverd aan het behoud van het areaal grasland in
Nederland vanwege de verplichting voor derogatiebedrijven om 80%
grasland te hebben.
In deze brief licht ik de aanvullende voorwaarden die zijn opgenomen in
de conceptderogatiebeschikking toe.
Geen derogatieverlening in specifieke gebieden (artikel 4, lid 3 en 4)
Vanaf 2023 is het niet meer mogelijk een derogatievergunning aan te
vragen voor percelen gelegen in grondwaterbeschermingsgebieden en in
Natura 2000-gebieden. Vanaf 2024 zal dit ook gaan gelden voor bedrijven
in een zone rondom Natura 2000-gebieden. De aanwijzing van deze zones
dient nog te worden vastgesteld, dit wordt ook meegenomen in de
uitwerking van de gebiedsgerichte aanpak in het NPLG. In de transitietegemoetkomingsregeling die het kabinet in de brief van 5 september jl.
heeft aangekondigd, zal rekening worden gehouden met het snellere
verlies aan mestplaatsingsruimte voor deze derogatiebedrijven.
Sinds 2017 is in grondwaterbeschermingsgebieden met bestuursovereenkomsten vrijwillig gewerkt om het doel voor nitraat in grondwater te
bereiken (Kamerstuk 33 037, nrs. 250 en 431). Een evaluatie heeft laten
zien dat dit niet voldoende is geweest om in alle 34 gebieden tijdig tot
doelbereik te komen. Daarom zal voor grondwaterbeschermingsgebieden,
waarbij het doel niet is bereikt, per 1 januari 2024 tevens een pakket van
verplichtende maatregelen moeten gaan gelden. Ik zal de nadere
uitwerking hiervan in samenhang met de gebiedsgerichte aanpak laten
plaatsvinden.
Aanwijzing verontreinigde gebieden (artikel 4, lid 1 en lid 5, onderdeel d)
In de derogatiebeschikking is opgenomen dat Nederland door nutriënten
verontreinigde gebieden moet aanwijzen. Vanaf inwerkingtreding van de
beschikking worden de huidige «230-gebieden» (ofwel de zuidelijke en
centrale zandgronden en lössbodems) beschouwd als door nutriënten
verontreinigde gebieden. Dit heeft voor 2022 nog geen aanvullende
consequenties voor de bedrijven in deze gebieden.
Vanaf 1 januari 2023 zullen ook de stroomgebieden van regionale
waterlichamen, die in de nationale analyse van de waterkwaliteit (2020)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 037, nr. 480

2

door het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) zijn aangemerkt als
gebieden die slecht, ontoereikend of matig scoren voor nutriënten,
worden aangemerkt als verontreinigde gebieden. Deze gebieden dienen
nog vastgesteld te worden, dit zal zo snel als mogelijk gebeuren zodat hier
vóór 1 januari 2023 duidelijkheid over is.
Per 1 januari 2024 dient een definitieve aanwijzing van de verontreinigde
gebieden plaats te vinden. Deze gebieden omvatten ten minste de in 2023
aangewezen gebieden, alsmede elk ander extra gebied waar de bijdrage
van de landbouw aan de nutriëntenverontreiniging meer dan 19% van de
totale nutriëntenbelasting bedraagt. Daarmee is 2023 een overgangsjaar
totdat de nieuwe definitieve aanwijzing per 1 januari 2024 zal gelden.
In deze door nutriënten verontreinigde gebieden zal de laagste derogatienorm gelden. Wat de beschikking voorschrijft over door nutriënten
verontreinigde gebieden betreft een nieuwe bepaling, die ik zorgvuldig zal
uitwerken, omdat de gevolgen voor individuele bedrijven groot kunnen
zijn. Ik zal de Tweede Kamer informeren over de wijze waarop ik hieraan
uitvoering zal geven. Als eerste stap zal ik de Commissie Deskundigen
Meststoffenwet verzoeken een advies uit te brengen om als basis te
dienen voor de aanwijzing van de nutriënten verontreinigde gebieden.
Hierbij zal ik de CDM vragen een brede commissie instellen waarin
diverse relevante kennisinstituten zijn vertegenwoordigd. De sector zal
gevraagd worden een zienswijze op het advies te geven.
Voor de door nutriënten verontreinigde gebieden is in de beschikking een
bepaling opgenomen dat de hoogte van de gebruiksnormen, voor zowel
derogatiebedrijven als niet derogatiebedrijven, gradueel verlaagd dienen
te worden zodat deze in 2025 generiek met 20% verlaagd zijn in deze
aangewezen door nutriënten verontreinigde gebieden. Ook deze
voorwaarde zal ik de komende tijd verder uitwerken.
Mestproductieplafonds (artikel 4, lid 2)
Sinds 2006 is de mestproductie door de veehouderij in Nederland
gemaximeerd op 172,9 miljoen kilogram fosfaat en 504,4 miljoen kg
stikstof. Deze plafonds komen overeen met de productiecijfers over het
jaar 2002. Deze productieplafonds zijn vastgelegd in de Meststoffenwet. In
de beschikking is een actualisering van deze nationale mestproductieplafonds voor stikstof en fosfaat opgenomen naar de waarden van 2020. Dit
betekent een bijstelling van de nu geldende productieplafonds naar
150,7 miljoen kg fosfaat en 489,4 miljoen kg stikstof. Dit is een verlaging
van de plafonds in de wet (de daadwerkelijke productie was in 2021
148 miljoen kg fosfaat en 471 miljoen kg stikstof en daarmee ruim onder
de plafonds). Er vindt vervolgens een graduele reductie van de geproduceerde mest plaats waarbij in 2025 minder dan 440 miljoen kg stikstof en
135 miljoen kg fosfaat geproduceerd wordt. De plafonds in de Meststoffenwet zullen hierop worden aangepast, in lijn met het addendum bij het
7e AP.
Bufferstroken (artikel 4, lid 5, onderdeel c)
In het 7e AP is een maatregel opgenomen om bufferstroken2 te verbreden,
waarbij gekeken zou worden naar waar een bredere zone effectief en
relevant is. Het uitgangspunt van de EC is om langs alle wateren in
Europa bufferstroken van minimaal 3 meter breed te hanteren. Daarom
zijn bredere bufferstroken opgenomen in de beschikking die ook voor de
hele Nederlandse landbouwsector gaan gelden.
2

In het Activiteitenbesluit Milieubeheer teeltvrije zones genoemd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 037, nr. 480

3

Ik vind het belangrijk dat dezelfde breedte van toepassing is voor de
verschillende beleidsterreinen voor mest, gewasbescherming en GLB,
zodat de teeltvrije zones in de praktijk beter uitvoerbaar zijn voor boer en
overheid. Op nadrukkelijk verzoek van Nederland heb ik gebruik kunnen
maken van de uitzondering die voortkomt uit het GLB voor waterrijke
gebieden, die in Nederland veel voorkomen. Hierdoor zal in waterrijke
gebieden langs smalle percelen een smallere breedte gaan gelden, zoals
hieronder omschreven.
Langs alle wateren zal in beginsel een bufferstrook van 3 meter gelden,
met een terugvaloptie naar 1 meter als de bufferstrook meer dan 4% van
het areaal van een perceel beslaat. Ook hierbij geldt een verdere terugvaloptie naar 0,5 meter als ook de 1 meter zone meer areaal beslaat dan 4%
van het perceel. Langs droge sloten zal een bufferstrook van 1 meter
moeten worden toegepast.
Bij waterlichamen die voor de Kaderrichtlijn Water zijn aangewezen zal
een bufferstrook van 5 meter gaan gelden. Indien in dit geval de oppervlakte van de bufferstrook meer dan 4% van het areaal van een perceel
beslaat, zal de mogelijkheid bestaan om terug te vallen naar een smallere
bufferstrook van 3 meter. Daarnaast is er een verdere terugvaloptie naar
1 meter, als de 3 meter zone alsnog meer areaal beslaat dan 4% van het
perceel en de sloot niet breder is dan 10 meter.
Voor ecologisch kwetsbare waterlopen gelden deze terugvalopties niet.
Hierbij zijn ten alle tijden bufferstroken van 5 meter aan de orde. Deze
ecologisch kwetsbare waterlopen zijn aangewezen in bijlage I van het
Uitvoeringsbesluit Meststoffenwet. Op enkele plaatsen zijn deze waterlopen niet meer actueel. Uiteraard zal in dat geval geen bufferstrook
hoeven te worden aangehouden.
Daarnaast geldt dat de huidige verplichte breedte van bufferstroken voor
bepaalde specifieke teelten (zoals beschreven in het Activiteitenbesluit
milieubeheer) de minimumbreedte blijft.
Ik ben mij ervan bewust dat ondernemers mogelijk al gewassen ingezaaid
hebben in de zone die nu ook bufferstrook zal worden. Ik zal in de
uitwerking bezien op welke wijze hier rekening mee gehouden kan
worden.
Voorwaarden specifiek voor derogatiebedrijven (artikelen 7 en 8)
De voorwaarden specifiek voor bedrijven die deelnamen aan derogatie
zijn vrijwel hetzelfde als de voorwaarden die op basis van de vorige
beschikking golden. Dit betekent onder andere dat tenminste 80% van het
areaal van derogatiebedrijven uit grasland bestaat, dat een landbouwer
geen fosfaat uit kunstmest mag gebruiken, en dat een landbouwer een
bemestingsplan moet opstellen en bijhouden. Nieuw is dat de verplichting
tot het telen van een stikstofbehoeftig gewas na het scheuren van
grasland op alle grondsoorten gaat gelden. Daarnaast gaat voor derogatiebedrijven op klei- en veengrond in nutriënten verontreinigde gebieden
enkele voorwaarden gelden die op zand- en lössgrond al golden. Dit
betreft de teelt van gras of bodembedekkers na maïs en de restricties voor
het vernietigen van graszode.
Overig (artikelen 4, lid 5 en 6)
Ten aanzien van de handhaving zal de uitvoering van de versterkte
handhavingsstrategie mest worden vervolgd. De Peel, de Gelderse Vallei
en Twente zijn eerder aangewezen als risicogebieden. De strategie dient te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 037, nr. 480

4

worden uitgebreid met regio’s waarvoor de risicobeoordeling laat zien dat
er sprake is van een hoog risico op bewuste niet-naleving. Onderdeel van
de VHS is het realtime verantwoorden van dierlijke mest (rVDM), waarop
in de afgelopen jaren reeds een grote inspanning is gedaan. In de
beschikking is opgenomen dat deze realtime verantwoording op 1 januari
2023 in zal gaan. Dit is in lijn met de planning die eerder aan de Tweede
Kamer is gemeld (Kamerstuk 33 037, nrs. 435 en 445).
Voor zowel derogatie- als niet derogatiebedrijven zal gelden dat zij
jaarlijks voorafgaand aan het groeiseizoen een bemestingsplan moeten
opstellen. Per 2024 dient een elektronisch bemestingsregister in werking
te zijn waarin de toepassing van meststoffen en productie van mest is
opgenomen. Alle bedrijven dienen per 2025 gebruik te maken van dit
systeem.
Tot slot
Ik ben me er zeer van bewust dat de derogatiebeschikking grote impact zal
hebben in de agrarische sector en voor individuele bedrijven. Zoals
aangegeven in de brief van 5 september jl. zal het kabinet de derogatiedeelnemers met behulp van een tijdelijke transitietegemoetkoming
ondersteunen zodat deze bedrijven, met behoud van grasland, de transitie
van het landelijk gebied kunnen starten en ook door kunnen maken. In
deze tegemoetkomingsregeling zal rekening worden gehouden met de
mate van afbouw van de derogatie en de daarmee gemoeide extra kosten
die bedrijven door een snellere afbouw van derogatie ten gevolge van de
aanvullende voorwaarden moeten maken voor mestafvoer.
Ik zal de voorwaarden de komende tijd zoveel als mogelijk uitwerken met
de sector, om te zorgen dat deze uitwerking zo doelmatig mogelijk
plaatsvindt. Ik kan mij voorstellen dat boeren veel vragen hebben naar
aanleiding van deze brief. RVO zal onder andere via de website
www.rvo.nl ondernemers verder informeren over de inhoud van de
gehele derogatiebeschikking en de wijze waarop ondernemers gebruik
kunnen maken van de derogatie in 2022 en de komende jaren. Ondernemers met vragen over deze beschikking kunnen ook terecht bij RVO via
het telefoonnummer 088–042 42 42.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit a.i.,
C.J. Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 33 037, nr. 480

5