Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

28 330

Herstructurering openbaar bibliotheekwerk

Nr. 51

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 december 2011
De bibliotheekbepalingen in de Wet op het specifiek cultuurbeleid (Wsc)
zijn sterk verouderd. Zij bieden geen adequate basis meer voor de huidige
praktijk van het bibliotheekwerk en voor de digitale ontwikkelingen in de
bibliotheeksector. In mijn brieven van 6 december 2010 en van 11 juli 2011
heb ik daarom een actualisering van het wettelijke kader voor de
openbare bibliotheken aangekondigd.1 In vervolg hierop ga ik in deze
brief nader in op de aanleiding en achtergronden en beschrijf ik de
hoofdlijnen van mijn voorstel tot wetgeving.
1. Aanleiding en achtergronden
De openbare bibliotheek in het kabinetsbeleid
In het Regeerakkoord is aangegeven dat openbare bibliotheken een
belangrijke rol spelen bij cultuurparticipatie. De uitgaven voor het
bibliotheekwerk worden daarom zo veel mogelijk ontzien. Tegen die
achtergrond heb ik in mijn brief over de nieuwe inrichting van het
cultuurstelsel de middelen voor bibliotheekvernieuwing – afgezien van
een generieke korting – in stand gehouden. Wel heb ik een korting
toegepast op het budget van de ondersteunende instelling, het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB). Het functioneren van de bibliotheeksector wordt niet alleen door de omvang van het budget bepaald, maar
ook door de bestuurlijk-juridische context. Met het actualiseren van de
wetgeving wil ik de openbare bibliotheek een nieuw, adequaat en
toekomstbestendig kader bieden.
Het digitale domein ontbreekt

1
Tweede Kamer, 2010–2011, 28 330, nr. 50 en
Tweede Kamer, 2010–2011, 32 820, nr. 1.
2
Wsc, Hoofdstuk IVA, artikel 11a en 11b.

Het huidige wettelijk kader voor het openbare bibliotheekwerk is de Wsc.
De summiere bibliotheekbepalingen in die wet dateren uit midden jaren
»80.2 In die tijd kende de openbare bibliotheek alleen een fysieke vorm
(«een gebouw met boeken, kranten en tijdschriften»). De huidige en

kst-28330-51
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 51

1

toekomstige openbare bibliotheek bestaat uit twee componenten: de
fysieke bibliotheek en de digitale bibliotheek. De rol van de digitale
bibliotheek wordt steeds groter, maar deze kent een essentieel andere
structuur dan de fysieke bibliotheek. Het bibliotheekwerk is in de huidige
situatie gelaagd opgebouwd langs geografische en territoriale lijnen
(lokaal – provinciaal – landelijk). De digitale bibliotheek kent een plattere
structuur die geheel los staat van geografische grenzen. Het bestaande
bestuurlijk-juridische kader is hiervoor niet bruikbaar.
Maatschappelijke functie van het bibliotheekwerk niet gedefinieerd
De bibliotheekbepalingen in de Wsc zijn overgeheveld uit eerdere wetten:
van de Wet op het openbare bibliotheekwerk 1975 naar de Welzijnswet
1987 en vervolgens in 1994 naar de Wsc.Bij dit proces zijn de betreffende
artikelen hun context verloren. Daardoor is de maatschappelijke functie
van de openbare bibliotheek niet meer gedefinieerd. In de diverse
beleidsdocumenten over bibliotheekinnovatie zijn daar weliswaar
richtinggevende uitspraken over gedaan, maar deze hebben geen formeel
aangrijpingspunt meer. De bouw van de digitale bibliotheek maakt dit
vraagstuk weer actueel. Onder meer om te kunnen bepalen welke taken in
het publieke domein thuis horen en welke bij de markt liggen. Ook bij de
recente lokale bezuinigingen dient zich de vraag naar de maatschappelijke
functie van de openbare bibliotheek aan. Uit de verschillende manieren
waarop deze bezuinigingen worden ingevuld, kan worden afgeleid dat de
vraag naar de maatschappelijke functie verschillend wordt beantwoord.
Een te grote verscheidenheid kan de effectiviteit van het bibliotheekstelsel
verzwakken.
Gebrek aan samenhang in het bibliotheekstelsel
Het bibliotheekstelsel – met veel spelers in een decentrale omgeving –
vertoont onder de bestaande wetgeving onvoldoende samenhang. De
effectiviteit en innovatiekracht van de sector zijn daardoor beperkt, zeker
gezien de snelheid van de digitale ontwikkelingen. Het gebrek aan
samenhang moet regelmatig op ad hoc basis worden gerepareerd via
convenanten en afspraken met provincies en gemeenten. Sinds 2001 zijn
met dat doel het Koepelconvenant Bibliotheekvernieuwing (2002–2004),
de Aanvulling op het Koepelconvenant (2005–2007) en – na bestuurlijke
afspraken over twee overgangsjaren – het Bibliotheekcharter (2010–2012)
afgesloten. Op basis van deze afspraken zijn belangrijke resultaten
geboekt, zoals de vorming van basisbibliotheken en branchebrede, tussen
veld en gemeenten overeengekomen certificeringseisen. Het instrument
van bestuurlijke afspraken is echter ontoereikend voor de stappen die
voor de langere termijn nodig zijn. Daarvoor zijn aanpassingen van het
wettelijk kader nodig.
De gevolgen van het ontbreken van een actueel wettelijk kader zijn goed
zichtbaar in het digitale domein. Verschillende organisaties in de
bibliotheekwereld werken aan verschillende digitale publieksbibliotheken.
De grootste spelers zijn de gezamenlijke openbare bibliotheken via
Bibliotheek.nl, de Koninklijke Bibliotheek en de Digitale Bibliotheek voor
de Nederlandse Letteren (DBNL). Daarnaast is er een groot aantal kleinere
digitale initiatieven, zoals sites met oude NL drukken, oude kinderboeken,
toepassingen voor het onderwijs etc. Al deze digitaliseringsprojecten
worden – los van elkaar – vanuit verschillende publieke bronnen gefinancierd en leiden tot losstaande resultaten. Door de versnippering en
individuele presentaties via eigen websites zijn de resultaten relatief
onbekend en moeilijk te vinden voor het grote publiek en het onderwijs.
Per saldo neemt de maatschappelijke impact van de openbare bibliotheek
af. Overheidsmiddelen worden versnipperd en onvoldoende effectief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 51

2

ingezet. Deze analyse sluit aan bij eerdere constateringen in het advies
Bibliotheekinnovatie 2009–2012 van de Raad voor Cultuur, in het advies
Innovatie met effect van de Adviescommissie Bibliotheekinnovatie en in
het Bibliotheekcharter 2010–2012, afgesloten tussen Rijk, IPO en VNG.1
2. Uitgangspunten
Bij de actualisering van het wettelijk kader voor het bibliotheekwerk
hanteer ik de volgende uitgangspunten:
Handhaving decentraal bestel
De kern van het bibliotheekstelsel ligt op decentraal niveau bij de
gemeenten en de lokale basisbibliotheken. Er is geen aanleiding daar
verandering in te brengen.
Binnen bestaande budgetten
Voor zover aanpassingen van het wettelijke kader tot wijzigingen met
financiële consequenties leiden, worden deze op macroniveau
opgevangen binnen de bestaande budgetten.
Toekomstbestendig met ruimte voor ontwikkelingen
Digitalisering is de «driving force» voor de ontwikkelingen in de openbare
bibliotheek. De impact van de digitalisering is zo groot, dat hier enkele
essentiële elementen voor moeten worden geregeld. Tegelijkertijd is de
digitale wereld volop in ontwikkeling. Dit betekent dat het wettelijk kader
voldoende ruimte voor nieuwe ontwikkelingen moet blijven bieden.
Regelgeving moet zich daarom beperken tot het hoogst noodzakelijke.
Afbakening ten opzichte van andere terreinen
De openbare bibliotheek functioneert te midden van andere voorzieningen
en markten. Ontwikkelingen die daar plaatsvinden, zoals de komst van het
e-boek, kunnen van invloed zijn op de positie van de openbare bibliotheek. Relevante gebieden in dat verband zijn onder meer het auteursrecht en het leenrecht. Deze rechtsgebieden vallen buiten het bestek van
dit wetsvoorstel.
Markt en overheid
De openbare bibliotheek behoort tot het publieke domein. Maatregelen
ten aanzien van de positie van de openbare bibliotheek mogen niet leiden
tot onevenredige marktverstoring. De dienstverlening van openbare
bibliotheken moet meerwaarde hebben ten opzichte van activiteiten in de
markt.
3. Hoofdlijnen aanpassingen bibliotheekwetgeving
Op basis van de hierboven beschreven aanleidingen en uitgangspunten
kom ik tot de volgende aanpassing van de bibliotheekwetgeving:
3.1. De openbare bibliotheek als publieke taak

1

Staatscourant nr. 2061, 10 februari 2010.

In algemene zin heeft de overheidsbemoeienis bij het openbare bibliotheekwerk zijn basis in artikel 7 van de Grondwet, in samenhang met
artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM)
en artikel 19 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
(UVRM). Deze artikelen waarborgen de vrijheid van meningsuiting en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 51

3

impliceren daarbij de mogelijkheid voor iedere burger kennis te kunnen
nemen van informatie. In het Manifest over de openbare bibliotheek heeft
de Unesco deze algemene principes vertaald naar opdrachten aan de
overheden en aan de bibliotheeksector.1
Publieke taken in het fysieke domein
Deze algemene beginselen hebben in Nederland hun neerslag gekregen in
de bibliotheekbepalingen van de Wsc. In de wetsgeschiedenis van deze
bepalingen wordt de openbare bibliotheek gepositioneerd als publieke
toegang tot informatie, educatie en cultuur. In de praktijk krijgt dat vorm
doordat bibliotheken brede collecties van fysieke informatiedragers
(boeken, tijdschriften) opbouwen en deze tijdelijk ter beschikking stellen
aan aangesloten leden. De openbare bibliotheek onderscheidt zich daarbij
fundamenteel van andere aanbieders van informatie door te functioneren
vanuit een aantal publieke waarden: onafhankelijkheid, pluriformiteit,
betrouwbaarheid en toegankelijkheid. Ik ben van oordeel dat deze
overwegingen ook op dit moment voor het fysieke domein nog steeds van
toepassing zijn.
Publieke taken in het digitale domein
De rol van de overheid bij de fysieke bibliotheek kan niet ongewijzigd op
het digitale domein worden toegepast. Het digitale domein verschilt in
een aantal opzichten wezenlijk van het fysieke domein. In het digitale
domein is via de markt een vrijwel ongelimiteerde hoeveelheid informatie
en cultuur altijd en overal beschikbaar. Daar hoort de kanttekening bij dat
dit aanbod niet-waardevrij en door zijn omvang en heterogeniteit
ongestructureerd is. Het internet is het platform waar informatie,
consumenten en producenten direct bij elkaar komen.2 Het digitale
domein kent daarmee een essentieel andere structuur met andere spelers
dan het fysieke domein. Zo functioneert de fysieke openbare bibliotheek
als partij in een uitontwikkeld en afgebakend speelveld met uitgevers,
boekhandels en consumenten. Het digitale speelveld daarentegen is nog
volop in ontwikkeling en kent dergelijke begrenzingen en afspraken niet.
Spelers kunnen tegelijkertijd verschillende rollen vervullen, bijvoorbeeld
consument èn producent. Bovendien is het gebruik van digitale informatie
over het algemeen niet in tijd gelimiteerd, zoals bij het lenen van media in
de fysieke bibliotheek het geval is.
De hierboven genoemde publieke waarden zijn ook in het digitale domein
relevant, maar krijgen daar een andersoortige invulling. Vanuit publieke
waarden concentreren de taken van de openbare bibliotheek zich in mijn
opvatting op het publieksvriendelijk, gestructureerd en van context
voorzien aanbieden van digitale vormen van informatie en cultuur met
een toets op betrouwbaarheid, toegankelijkheid, onafhankelijkheid en
pluriformiteit. De digitale openbare bibliotheek vervult deze taken voor het
algemene publiek en voor het onderwijs en draagt daarmee bij aan de
kenniseconomie. Aangezien steeds meer informatie alleen in digitale
vorm («born digital») bestaat, zou afwezigheid van de openbare bibliotheek op internet voor de huidige vier miljoen leden op termijn een
verminderde toegang tot informatie, educatie en cultuur betekenen.
Activiteiten van de openbare bibliotheek in het digitale domein mogen
overigens niet leiden tot onevenredige marktverstoring. Bij de actualisering van de bibliotheekwetgeving zal de publieke taak van de openbare
bibliotheek opnieuw en langs deze lijnen worden gedefinieerd.
1
Unesco Library Manifesto, a gateway tot
knowledge, 1994.
2
Alle kanalen staan open, de digitalisering
van het mediagebruik, Sociaal Cultureel
Planbureau, 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 51

4

3.2. De maatschappelijke functie van de openbare bibliotheek
De Wsc kent geen omschrijving van de functies van de openbare
bibliotheek. In de bibliotheekwereld bestaat consensus over vijf
kernfuncties: kennis en informatie, ontwikkeling en educatie, lezen en
literatuur, kunst en cultuur, ontmoeting en debat.1 Ik beschouw de eerste
drie functies – ook wel aangeduid met «lezen, leren en informeren» – als
de kern van het bibliotheekwerk en daarmee als voorwaarde om van een
openbare bibliotheek te kunnen spreken. De overige twee functies (kunst
en cultuur, ontmoeting en debat) zijn daarvan afgeleid. Deze zijn facultatief.
In het kader van wetgeving heeft het mijn voorkeur over het bibliotheekwerk te spreken in termen van «functies» in plaats van «voorzieningen». De term «voorziening» wordt vaak in fysieke zin begrepen: een
gebouw met boeken en tijdschriften. Wetgeving richt zich in mijn
opvatting op de maatschappelijke functie van de openbare bibliotheek
ongeacht de verschijningsvorm (fysiek of digitaal).
3.3. De openbare bibliotheek en het publieke domein
Het openbare bibliotheekwerk wordt grotendeels bekostigd uit publieke
middelen van gemeenten, provincies en Rijk. Het stelsel is decentraal
ingericht en kent een groot aantal spelers. Door de verbrokkeling van het
veld opereren verschillende spelers in het publieke domein naast elkaar
en soms ook in concurrentie met elkaar. Met enige regelmaat komen
belangrijke innovaties die binnen het publieke domein zijn ontwikkeld, in
het private domein terecht. Als gevolg van deze structuur is de innovatiekracht beperkt en lekken overheidsmiddelen weg. Voor een efficiënte inzet
van overheidsmiddelen is een duidelijke scheiding tussen publiek en
privaat domein nodig. En binnen het publieke domein een duidelijke
taakafbakening tussen de verschillende spelers. In samenhang hiermee
moeten de intellectuele eigendomsrechten van met publieke middelen
ontwikkelde producten worden gegarandeerd. Zoals onder 3.1. al vermeld
kan een duidelijk onderscheid tussen het publieke en private domein
onevenredige marktverstoring door gesubsidieerde activiteiten in een
markt waar ook private aanbieders actief zijn, voorkomen.
3.4. De digitale bibliotheek
De digitale bibliotheek is verreweg de belangrijkste innovatie in de
bibliotheeksector. De feitelijke impact is nog moeilijk in te schatten, maar
zal ongetwijfeld groot zijn. De bestaande wettelijke bepalingen boden een
summier kader voor de fysieke bibliotheek. Zij zijn ongeschikt om een
basale structuur te bieden voor de bibliotheek van de toekomst, die een
fysieke èn digitale component omvat. Afgaande op de ervaringen en
resultaten bij de ontwikkeling van de digitale openbare bibliotheek
(Bibliotheek.nl) ga ik uit van de volgende structuur:
Fysieke en digitale bibliotheek

1
De kernfuncties zijn afkomstig uit de
Richtlijn basisbibliotheken van VOB en VNG
uit 2008.
2
Met een ondersteunende provinciale rol.

De openbare bibliotheek kent een fysieke en een digitale component. De
fysieke bibliotheek is een lokale verantwoordelijkheid.2 De digitale
bibliotheek is een landelijke verantwoordelijkheid. Fysieke en digitale
media vormen samen één collectie. Het ontstaan van de digitale bibliotheek heeft consequenties voor de fysieke bibliotheek. Gemeenten kunnen
daarop eigen beleid voeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 51

5

Eén digitale publieke bibliotheek
Er komt één digitale bibliotheek waarin in ieder geval de Koninklijke
Bibliotheek (KB), de openbare bibliotheeksector en DBNL samenwerken.
Deze digitale bibliotheek sluit aan op de Europese digitale bibliotheek
Europeana en houdt rekening met een taalgebiedbreed perspectief.
Infrastructuur en content
De digitale bibliotheek kent twee onderdelen: de infrastructuur1 en de
content. De rijksoverheid is – zoals afgesproken in het Bibliotheekcharter –
verantwoordelijk voor de bekostiging van de landelijke digitale infrastructuur. De gezamenlijke openbare bibliotheken verzorgen de distributie
van content via deze landelijke digitale infrastructuur. De bibliotheekbranche is verantwoordelijk voor de content. Daarbij werken de KB en de
openbare bibliotheken samen.
De bekostiging van content
De digitale bibliotheek moet kunnen beschikken over voldoende relevante
content om voor het brede publiek van meerwaarde te zijn. De fysieke
collectie (boeken, tijdschriften, kranten) wordt in de regel door individuele
bibliotheken aangeschaft vanuit de lokale budgetten. De aanschaf van
digitale media en de afkoop van rechten of licenties overstijgen het niveau
van de individuele bibliotheek en kunnen alleen doelmatig op collectief
niveau plaatsvinden. De bibliotheekbranche koopt weliswaar collectief in,
maar kan via het gehanteerde omslagsysteem onvoldoende collectieve
koopkracht organiseren. Het budget dat de branche hiervoor reserveert is
in 2011 zelfs met 10% gedaald van circa € 3,6 mln. naar circa € 3,2 mln.,
terwijl het groeiend aanbod van digitale media juist aanleiding zou
moeten zijn om een groter deel van het collectiebudget voor digitale
media in te zetten.

1
Tot de digitale infrastructuur behoren in
ieder geval de nationale bibliotheekcatalogus
(NBC; omvat alle items in bezit van openbare
bibliotheken, de KB en DBNL), het datawarehouse (gegevens over gebruik en gebruikers)
en de gemeenschappelijke website.
2
De ontwikkeling van digitale content in de
collectie van openbare bibliotheken, TNO,
oktober 2011.

Ik ben op grond van de resultaten tot nu toe tot de conclusie gekomen dat
de branche er langs deze weg onvoldoende in zal slagen betekenisvolle
digitale content voor het publiek beschikbaar te krijgen. Als alternatief stel
ik het volgende model voor:
• Op lokaal niveau is bij de media-uitgaven van bibliotheken een
verschuiving van fysiek naar digitaal zichtbaar;
• De inkoop van digitale content beschouw ik als een taak die uit
efficiencyoverwegingen beter landelijk dan lokaal kan worden
uitgevoerd;
• De inkoop van digitale content komt als lokale taak te vervallen.
Individuele bibliotheken en gemeentebesturen hoeven daar niet meer
over te besluiten;
• Via een groeipad wordt een daarmee samenhangend bedrag uit het
gemeentefonds genomen en op centraal niveau aan de bibliotheekbranche ter beschikking gesteld. Op landelijk niveau komt daarmee
een toereikend budget voor digitale content beschikbaar. TNO heeft
hiervoor een verkenning gedaan;2
• De bibliotheeksector kan met dit budget in collectief verband ten
gunste van alle bibliotheken content inkopen. De openbare bibliotheeksector en de KB werken daarbij samen;
• Inkoop van content en het afsluiten van licenties kunnen zodoende op
een professioneel niveau worden uitgevoerd.
Op deze manier kan de branche via een eenvoudige en efficiënte route
beschikken over een substantieel budget voor de inkoop van digitale
content. Deze structuur heeft de instemming van de VNG, de branchevereniging voor de openbare bibliotheken (VOB) en de Minister van BZK.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 51

6

3.5. De rolverdeling tussen de overheden
Op basis van de Wsc dragen drie overheden gezamenlijk de verantwoordelijkheid voor het bibliotheekstelsel. De gemeente is verantwoordelijk
voor het lokale bibliotheekwerk, de provincie voor de ondersteuning
daarvan en het Rijk is verantwoordelijk voor het stelsel als geheel en voor
het stimuleren van innovatie. Het zwaartepunt van het stelsel ligt op
lokaal/regionaal niveau bij de basisbibliotheken. In de praktijk is de inhoud
van de gemeentelijke en van de rijkstaken het meest duidelijk. Over de
taken van de provincie bestaat discussie.
De gemeentelijke taken
De gemeentelijke verantwoordelijkheid voor het lokale bibliotheekwerk
richt zich meer specifiek op de beschikbaarheid en toegankelijkheid, de
kwaliteit en het bekostigingsniveau. Gemeenten hebben de afgelopen tien
jaar hun financiële bijdragen aan de bibliotheken substantieel verhoogd:
van € 343 mln. in 1999 naar € 446 mln. in 2009.1 In de bestuursperiode
2010–2014 bezuinigen gemeenten weliswaar op het lokale bibliotheekwerk, maar zij doen dat via een democratisch proces en in afweging
met andere lokale diensten en voorzieningen. Lokale bezuinigingen – hoe
vervelend ook in hun effecten – zijn geen aanleiding de bestaande
gemeentelijke verantwoordelijkheid te heroverwegen. Wettelijke
voorschriften over bekostigingsniveaus (bijvoorbeeld een gemeentelijke
bijdrage van tenminste € x per inwoner) verhouden zich niet met het
decentrale karakter en met de algemene lijnen van het Bestuursakkoord.
Om die reden zal ik bij de actualisering van de wetgeving aansluiten bij de
omschrijvingen van de gemeentelijke taken en lokale bibliotheekfuncties
in de Wsc en in het Bibliotheekcharter.
De provinciale taken
De Wsc noemt als belangrijkste taken van het provinciaal niveau: het
vormen en laten functioneren van netwerken van lokale/regionale
bibliotheken. Onderdeel daarvan is het uitvoeren van het interbibliothecair
leenverkeer. Via het interbibliothecair leenverkeer kunnen bibliotheekleden gebruik maken van de collecties van andere bibliotheken in of
buiten de eigen provincie. De ondersteunende taken worden uitgevoerd
door provinciale serviceorganisaties (PSO’s) en vertonen variatie.
Aanvullend op deze wettelijke taken hebben de provincies en de PSO’s
een belangrijke rol gespeeld in het proces van bibliotheekvernieuwing. De
nadruk lag daarbij op kwaliteitsverbetering van de fysieke bibliotheek.
Resultaten zijn onder meer de vorming van basisbibliotheken, een sterker
accent op de klant en een algemeen aanvaard certificeringssysteem. De
PSO’s vervullen in dat proces een schakelfunctie tussen het landelijke en
het lokale niveau. Zij ondersteunen de bibliotheken bij de invoering van
vernieuwingen. Deze activiteiten zijn eind 2012 afgerond en dat heeft
gevolgen voor de rol van de provincies en PSO’s bij het openbare
bibliotheekwerk. Daarbij komt dat in het digitale domein een laag tussen
centraal en lokaal niveau niet meer vanzelfsprekend is. De geografische
indeling speelt hier geen rol. De Raad voor Cultuur adviseert onder meer
op basis van deze overwegingen het provinciale niveau te schrappen en
de ondersteunende taken landelijk te organiseren. Dat sluit aan bij een
proces van opschaling van provinciale activiteiten dat al enige tijd bezig is
– onder andere via de vorming van een landelijk samenwerkingsverband
van PSO’s – en bij het bestuurlijk principe uit het Regeerakkoord: «Niet
meer dan twee overheden gaan over één beleidsterrein».
1

CBS, Uitgaven van gemeenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 51

7

Ik constateer met de Raad voor Cultuur dat sprake is van bestuurlijke
drukte in het bibliotheekstelsel. Met het geheel laten vervallen van de
provinciale ondersteuning zouden echter lacunes ontstaan. Bijvoorbeeld
in het interbibliothecair leenverkeer. Ik stel daarom voor een provinciale
rol in stand te houden, maar deze te beperken tot die terreinen, waar deze
een meerwaarde in het stelsel heeft. Meer concreet betekent dit het
volgende:
• Het hierboven onder 3.4 beschreven model van de digitale bibliotheek
gaat uit van een centrale aanpak met één digitale publieke bibliotheek.
Toegepast op de rol van provincies zou dit moeten betekenen dat er
geen ruimte meer is voor eigen provinciaal beleid ten aanzien van de
digitale bibliotheek;
• Wel kunnen de provinciale organisaties in huidige overgangssituatie,
totdat alle bibliotheek zijn aangesloten op de digitale bibliotheek, een
rol blijven spelen bij de implementatie van de digitale bibliotheek bij
de lokale bibliotheekorganisaties;
• De provinciale organisaties beperken zich tot de dienstverlening in het
fysieke domein, zoals het interbibliothecair leenverkeer en HRM;
• Om divergentie terug te dringen wordt in een basispakket vastgelegd
welke ondersteunende functies de provinciale serviceorganisaties in
ieder geval moeten leveren.
De taken van het Rijk
De Wsc en het Bibliotheekcharter onderscheiden de volgende taken voor
de rijksoverheid:
• Algemene bestelverantwoordelijkheid en de daaruit voortvloeiende
bestel- en opdrachttaken;
• Opdrachtgeverschap en bekostiging van het sectorinstituut, inclusief
de bibliotheekvoorziening voor leesgehandicapten en varenden;
• De verantwoordelijkheid voor het landelijke innovatieprogramma.
• De verantwoordelijkheid voor de landelijke infrastructuur van de
digitale bibliotheek;
Op grond van paragraaf 3.4 wordt hier de verantwoordelijkheid voor de
subsidiëring van e-content aan toegevoegd. De rol van het Rijk in het
bibliotheekstelsel blijft in de kern ongewijzigd, namelijk het verrichten van
landelijke taken. In het digitale domein behoort daartoe de verantwoordelijkheid voor de landelijke digitale infrastructuur en voor de subsidiëring
van e-content.
4. Advies van de Raad voor Cultuur
Alle relevante organisaties zijn geconsulteerd bij het opstellen van deze
hoofdlijnenbrief. Hieronder wil ik specifiek ingaan op het advies van de
Raad voor Cultuur. In het onderdeel «Sectoranalyses» van het advies over
het cultuurstelsel 2013–2016 van 29 april 2011 geeft de Raad voor Cultuur
een aantal opvattingen en aanbevelingen over het bibliotheekstelsel.
Centraal daarin staat de ontwikkeling van de digitale bibliotheek.
Belangrijkste elementen in het advies zijn:
• In het licht van de digitale ontwikkelingen moeten de maatschappelijke
functies van het openbare bibliotheekwerk opnieuw worden gedefinieerd;
• De verschillende spelers die zich met «de digitale bibliotheek»
bezighouden, moeten worden samengebracht;
• Er is meer centrale regie nodig voor het opbouwen en beheren van de
digitale bibliotheek. Het SIOB zou daarbij een sterkere rol moeten
hebben.
• Er is bestuurlijke drukte. Het bibliotheekstelsel kent nu drie bestuurslagen. Dat zou terug moeten naar niet meer dan twee: de gemeenten en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 51

8

het Rijk. De provinciale ondersteuningstaken kunnen worden opgeschaald en overgedragen aan een centrale serviceorganisatie;
De eerste twee elementen van het advies onderschrijf ik. Zij komen terug
in mijn voorstellen onder 3.2 en 3.4. Ook het derde element onderschrijf
ik. Ik heb daarom besloten het SIOB een opdrachttaak voor digitale
innovatie te verlenen. Het vierde element onderschrijf ik gedeeltelijk. Mijn
voorstellen daarover staan beschreven in 3.5.
De raad stelt dat de geadviseerde aanpassingen aan het stelsel zonder
wetgeving mogelijk zijn. Dat is niet juist. De huidige Wsc onderscheidt
drie bestuurslagen en kent elk van deze niveaus specifieke taken toe. Voor
wijziging van taken is dus wetswijziging nodig. Dat geldt ook voor het
opnieuw definiëren van de maatschappelijke functies van de openbare
bibliotheek en voor het positioneren van de digitale bibliotheek.
5. Overige punten
Overleg met de VNG over lokale bezuinigingen
In antwoord op Kamervragen van dhr. Van Dijk (SP) heb ik de Kamer op
3 maart 2011 gemeld de effecten van bezuinigingen op het lokale
bibliotheekwerk met de VNG te bespreken.1 Dit onderwerp is op 20 april in
een hoogambtelijk overleg met de VNG en het IPO aan de orde geweest.
Vanuit OCW is aandacht gevraagd voor de mogelijke effecten op het
bibliotheekstelsel van de optelsom van lokale bibliotheekbezuinigingen.
De VNG heeft daarbij aangegeven de lokale bezuinigingen op het
bibliotheekwerk proportioneel te achten in relatie tot het algemene
financiële beeld. Uit een recente publicatie van het SIOB over voorgenomen en gerealiseerde lokale bezuinigingen blijkt dat het subsidieniveau
van openbare bibliotheken in 2014 ongeveer 9% lager zal liggen dan in
2011.2 Met het overleg met VNG en IPO van 20 april is tevens uitvoering
gegeven aan de motie Van Dijk (SP) c.s., ingediend tijdens de behandeling
van de OCW-begroting 2011.3
Leenrecht
Een belangrijk element in het functioneren van de fysieke openbare
bibliotheek is het leenrecht. Op basis van het leenrecht is het mogelijk dat
openbare bibliotheken auteursrechtelijk beschermde werken – tegen een
billijke vergoeding – uitlenen. Bij verschillende gelegenheden is de vraag
naar de toepasselijkheid van het leenrecht op de digitale bibliotheek aan
de orde geweest. Onder meer in antwoord op Kamervragen van mw.
Peters.4 Algemene lijn daarbij is dat het leenrecht betrekking heeft op
fysieke en niet op digitale media. Het leenrecht valt buiten het bestek van
de bibliotheekwetgeving. Vanwege de ontwikkelingen in de digitale
bibliotheek lijkt het mij niettemin de moeite waard het vraagstuk van het
leenrecht in het digitale domein nader te laten verkennen. Ik zal u daar
afzonderlijk over berichten.
WSF-bibliotheken
1
Tweede Kamer, 2010–2011, Aanhangsel nr.
1636.
2
Gemeentelijke bezuinigingen op openbaar
bibliotheekwerk, ontwikkeling van het
bibliotheeklandschap in 2010–2014, SIOB, juni
2011.
3
Tweede Kamer, 2010–2011, 32 500-VIII,
nr. 92.
4
Tweede Kamer, 2009–2010, Aanhangsel
2888.
5
Zie voetnoot 2 op blz. 5.

Het stelsel van openbare bibliotheken in Nederland telt 14 bibliotheekorganisaties met speciale collecties (zgn. WSF-bibliotheken). Het beheer van
deze collecties is begin jaren »90 inclusief de betreffende middelen van de
rijksoverheid naar de provincies gedecentraliseerd. In de praktijk blijkt
onduidelijkheid over de positie en taken van de WSF-bibliotheken in het
stelsel. Bij de landelijke digitale bibliotheek komen de collecties van alle
openbare bibliotheken en de KB samen in één Nationale Bibliotheekcatalogus (NBC).5 Dat maakt duidelijk wat de Nederlandse bibliotheken in hun
bezit hebben en waar dubbelingen zitten. De landelijke digitale bibliotheek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 51

9

met één catalogus en één collectie moet voor de branche en het sectorinstituut aanleiding zijn het collectiebeleid, inclusief de WSF-collecties,
opnieuw te definiëren. Ik zal het sectorinstituut vragen hiertoe het initiatief
te nemen.
Informatievoorziening
De openbare bibliotheken worden met publieke middelen bekostigd. Toch
hebben de subsidieverstrekkers slechts beperkte toegang tot beleidsinformatie. Met name gemeenten hebben de behoefte de prestaties van de
eigen bibliotheek af te kunnen zetten tegen de prestaties van vergelijkbare
bibliotheken en van de branche als geheel. Dat is op dit moment niet
mogelijk. Onderdeel van de digitale bibliotheek is een landelijk datawarehouse met gegevens over bibliotheekgebruik en -gebruikers.1 Voor het
adequaat functioneren van het stelsel is het noodzakelijk dat deze
gegevens algemeen beschikbaar komen.
Als eerste stap in het verbeteren van de informatievoorziening is een
onderzoek uitgevoerd naar de financiële kant van het openbare bibliotheekwerk. Ik zal u hierover binnenkort afzonderlijk informeren.
Subsidieregeling aansluiting op de digitale bibliotheek
OCW stimuleert de aansluiting van de Nederlandse openbare bibliotheken
op de landelijke digitale bibliotheek. In 2010 heb ik 68 bibliotheekorganisaties subsidie verstrekt voor de aansluiting. In 2011 bood ik alle overige
bibliotheekorganisaties daarvoor de gelegenheid. Instrument hiervoor is
de Subsidieregeling aansluiting digitale bibliotheek 2011.2 Doel ervan is
dat alle openbare bibliotheken ultimo 2012 op de landelijke digitale
bibliotheek zijn aangesloten. Alle bibliotheken, op één na, hebben zich
aangemeld voor deze regeling en de bijbehorende subsidiemiddelen
ontvangen.
6. Planning
Beoogde datum van inwerkingtreding is 2013, zo veel mogelijk
aansluitend op de einddatum van het Bibliotheekcharter 2010–2012. Het
wetsvoorstel zal medio 2012 bij uw Kamer worden ingediend.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
H. Zijlstra

1
2

Zie voetnoot 2 op blz. 5.
Staatscourant 2011 nr. 10674, 20 juni 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 28 330, nr. 51

10