Macro Economische Verkenning 2013

Enig Begrotingsgroeiherstel tekort 2,7%
in 2013 in 2013

1206814_1e4pag.indd 1

17-09-12 12:33

1206814_1e4pag.indd 2

17-09-12 12:33

Macro
Economische
Verkenning
2013

Sdu Uitgevers, Den Haag, september 2012

1206814_1e4pag.indd 3

17-09-12 12:33

Auteursrecht voorbehouden
© Sdu Uitgevers, Den Haag 2012
© Centraal Planbureau, Den Haag 2012
ISBN 978 90 12577 05 2

1206814_1e4pag.indd 4

17-09-12 12:33

Inhoud
Woord vooraf—7
1
1.1
1.2

Samenvatting—8
Samenvatting en inleiding—9
Beschouwing—15

2
2.1
2.2

De economie in 2012-2013—20
De internationale economie—21
De Nederlandse economie—28

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Begroting en koopkracht—40
Inleiding—41
Collectieve uitgaven—43
Collectieve lasten—47
Overheidsschuld—48
Koopkracht—49
Beleidsuitgangspunten—52

Bijlagen—57
Verklaring van afkortingen—84

5

Lijst van kaders in hoofdstukken
2

Economie in 2012-2013
Op weg naar een Europese bankenunie? —24
In Duitsland blijft de groei hoger dan in Nederland—26

3

Begroting en koopkracht
Wat weten we van begrotingsmultipliers? —42
Instroom arbeidsongeschiktheid stijgt—46

6

Woord vooraf
De schuldencrisis werpt haar schaduw op het economisch herstel. Dit werd het afgelopen
jaar duidelijk, toen de Nederlandse economie voor de tweede maal in drie jaar in een
recessie terecht kwam. De Nederlandse economie komt maar langzaam uit het dal. En van
een robuust herstel is nog geen sprake. De voorzichtige opleving in de eerste helft van dit
jaar is vooral te danken aan de groei van de export. De afhankelijkheid van de buitenlandse
vraag markeert het belang voor Nederland van groei in het eurogebied. Maar ook het
eurogebied kampt met haperend herstel en ziet zijn economie krimpen. Ook laat deze Macro
Economische Verkenning zien dat de binnenlandse consumptie en de bedrijfsinvesteringen
vooralsnog blijven kwakkelen.
De dubbele dip gaat niet ongemerkt voorbij aan burgers en bedrijven. Hoewel internationaal
gezien op een laag niveau, loopt de werkloosheid op en neemt het aantal faillissementen toe.
Het conjuncturele tij kan echter niet verhullen dat de Nederlandse economie in de kern
gezond is. De vijfde plaats op de onlangs gepubliceerde ranglijst van meest concurrerende
landen, de Global Competitiveness Index van het World Economic Forum, onderstreept dit.
Uit de Macro Economische Verkenning 2013 blijkt dat het economisch herstel bijna volledig
drijft op de uitvoer. Zonder internationale handel voorlopig weinig groei. Vooral in
opkomende landen in Azië en Zuid-Amerika liggen kansen. Maar nog altijd gaat zo’n
driekwart van onze export naar EU-landen. Daarom is en blijft het oplossen van de Europese
schuldencrisis cruciaal voor de Nederlandse welvaart. Het versterken van het economisch
groeivermogen, het verbeteren van de soliditeit van banken en het op orde brengen van de
overheidsfinanciën zijn van belang voor alle lidstaten van de EU.
Dit vraagt ook een inspanning op nationaal niveau. Nederland is concurrerend en dat moeten
we zo houden. Oog houden voor de toekomst is het devies. Een toekomst waarin de
voorwaarden om in Nederland te investeren, te ondernemen en te groeien op orde zijn.
Het nieuwe bedrijfslevenbeleid verlicht daarom de regeldruk en brengt creatieve en
ondernemende partijen uit de wetenschap en het bedrijfsleven bijeen. Hierdoor ontstaat
enthousiasme om onze toekomst gezamenlijk vorm te geven. Doordat bedrijven, overheden
en kennisinstellingen meer dan ooit tevoren samenwerken, wordt steeds duidelijker waar de
belemmeringen voor groei liggen, maar ook waar de kansen liggen. Het bedrijfslevenbeleid is
erop gericht om barrières te slechten om te innoveren, ondernemen en om banen te creëren.
Ik ben hoopvol gestemd over de toekomst. Dit ondanks het matige vooruitzicht van ¾%
groei in 2013 en de aanwezige risico’s op een terugval in de economie. We moeten de kansen
benutten die er ook nu zijn. Om talenten en wilskracht te gebruiken en met vertrouwen de
toekomst tegemoet te treden. Scholing, onderzoek, innovatie en ondernemerschap zijn de
basis voor onze welvaart van morgen. Daar moet Nederland op blijven inzetten om de
economie duurzaam te versterken.
drs. M.J.M. Verhagen
Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
7

1

Samenvatting

De wereldeconomie vertraagt en deze vertraging is het sterkst in het eurogebied. Voor 2013 is de
verwachting dat de Nederlandse economie zich weer enigszins herstelt onder invloed van een licht
aantrekkende wereldhandel. Bij dit beeld blijft de Europese schuldencrisis een belangrijk
neerwaarts risico. Uitgangspunt is dat beleidsmakers erin blijven slagen om een escalatie te
voorkomen, en daarbij onorthodoxe maatregelen niet schuwen. Voor dit jaar wordt nog gerekend
met krimp van de Nederlandse economie van ½%, voor 2013 met ¾% groei. De
overheidsfinanciën verbeteren, hoofdzakelijk als gevolg van een restrictief begrotingsbeleid, van
een tekort van 4,5% in 2011 naar 2,7% in 2013. De koopkracht daalt in 2012 met 1¾% en in 2013
met ¾%. Na koopkrachtdalingen in 2010 en 2011 is er sprake van vier achtereenvolgende jaren
waarin de koopkracht daalt.

8

1.1

Samenvatting en inleiding

Groei wereldeconomie vertraagt, enig herstel in 2013

Wereldwijd vertraagt de economische groei. De wereldhandelsgroei is in de eerste helft van
dit jaar teruggelopen. De tegenvallende wereldhandelsgroei is vooral het gevolg van de
scherpe daling van de invoer van het eurogebied. Daar is de groeivertraging het sterkst. Maar
ook in opkomende economieën zoals China, India en Brazilië vertraagt de groei van de
productie, door een terugvallende uitvoer en lagere binnenlandse bestedingen. Voor de
Verenigde Staten wordt verwacht dat de groei iets toeneemt ten opzichte van 2011, naar
2¼% in 2012 en 2013. Daarbij is aangenomen dat er voor het einde van het jaar
overeenstemming is bereikt over het voortzetten van een aantal fiscale maatregelen. Als dat
niet het geval is, zal er harder worden bezuinigd in de VS, met een verder dempend effect op
de mondiale economische groei. Naar verwachting herstelt de wereldhandel enigszins in de
tweede helft van het jaar en in 2013. Per saldo neemt de groei van de voor Nederland
relevante wereldhandel toe van ¼% in 2012 naar 3½% in 2013.
Europese schuldencrisis laait op

Het eurogebied bevindt zich naar huidige inzichten voor de tweede maal in drie jaar tijd in
een recessie. De economie van het eurogebied krimpt in het zuiden (Spanje, Italië en
Portugal), maar ook de groei van Duitsland, de economische motor van de regio, is vertraagd
in het tweede kwartaal van 2012. Per saldo is het bbp van het eurogebied in het tweede
kwartaal van 2012 gekrompen. De werkloosheid is opgelopen tot 11,3%, een toename met
1,2%-punt sinds juli vorig jaar. Voorlopende indicatoren wijzen ook op een zwakke
productieontwikkeling voor de nabije toekomst. Er is uitgegaan van enig herstel van de
productiegroei in de loop van 2013, onder invloed van het soepele monetaire beleid, het
voorzichtige herstel van de wereldhandel en de depreciatie van de euro. De bbp-groei van
het eurogebied wordt voor 2012 geraamd op -¼% en voor 2013 op ½%.
Sinds mei is weer sprake van een verheviging van de eurocrisis. De angst voor een Griekse
exit is toegenomen. Zorgen over Spanje groeien door de financiële problemen van het
bankwezen, de hoge schulden van regionale overheden in combinatie met verslechterende
economische vooruitzichten. De budgettaire en economische situatie is zorgwekkend, met
een werkloosheid van 25%. De Spaanse regering wil het tekort terugbrengen van 8,9% bbp
in 2011 naar 2,8% bbp in 2014. In juli is een fors pakket met extra budgettaire maatregelen
aangekondigd. De tekortdoelstelling blijft ambitieus tegen de achtergrond van een
aanzienlijke neerwaartse bijstelling van de groeiprognose en moeilijk beheersbare financiën
van de regionale overheden. Een vlucht naar veilige beleggingen stuwde de rente op Spaanse
en Italiaanse overheidschuld op tot tussen de 6 en ruim 7% na een periode van relatieve
rust.
Het opnieuw oplaaien van de eurocrisis is slecht nieuws. In reactie daarop hebben
beleidsmakers niet stilgezeten en momenteel nemen zij stappen die tot voor kort moeilijk
denkbaar waren. De bankencrisis in Spanje heeft regeringsleiders er eind juni op de Eurotop
toe bewogen een begin te maken met de vorming van een Europese bankenunie. De
bankenunie kent drie componenten, namelijk een gemeenschappelijk toezichtsmechanisme
9

voor (grensoverschrijdende) banken, een Europees resolutiemechanisme voor als deze
banken in problemen komen en een Europees depositogarantiestelsel. Doel is het
doorbreken van de vicieuze cirkel die ertoe leidt dat een redding van eigen financiële
instellingen door een individuele lidstaat de overheidsschuld van die lidstaat doet toenemen,
waardoor rentes op die schuld oplopen en twijfel kan ontstaan over de schuldhoudbaarheid
en de soliditeit van de financiële instellingen die belangrijke houders van diezelfde schuld
zijn.
Ook de centrale banken zitten niet stil, en hebben monetair verruimende maatregelen
genomen. De ECB en centrale bank van China verlaagden de beleidsrente en de Bank of
England heeft het opkoopprogramma van Britse staatsleningen uitgebreid. Daarnaast heeft
de ECB zich bereid verklaard landen in nood te hulp te komen, als deze landen eerst in enige
vorm financiële steun vragen bij het noodfonds EFSF/ESM en zich zo committeren aan de
verplichtingen die aan deze hulp worden gesteld. Daarmee is conditionaliteit van steun en
een rol voor het IMF gegarandeerd. Onder die voorwaarden is de ECB bereid om
ongelimiteerd staatsobligaties van deze landen op de secundaire markt te kopen. Dit kan het
probleem dat het noodfonds te beperkt in omvang zou zijn om grote landen te steunen,
verminderen. De renteverschillen van Spanje en Italië met Duitsland, die de afgelopen
maanden fors waren opgelopen, zijn na deze aankondiging weer enigszins gedaald. In deze
MEV-raming wordt, evenals in de recente CPB-prognoses, verondersteld dat er geen
escalatie van de eurocrisis optreedt. De kernveronderstelling van deze raming is dat politici
en centrale bankiers alles doen wat nodig is om een escalatie van de eurocrisis te
voorkomen. Aangezien de ECB de bereidheid heeft uitgesproken steun te bieden op
voorwaarde dat lidstaten eerst bij het EFSF/ESM een steunprogramma aanvragen, ligt de bal
nu in eerste instantie bij de regeringen van de landen waar het om gaat.
Nederlandse economie: groei blijft laag

De Nederlandse economie is, vooral dankzij de hogere uitvoer, de eerste helft van dit jaar
licht gegroeid na de recessie in de tweede helft van 2011. De verwachting is dat het bbp dit
jaar krimpt met ½%. De consumptie van huishoudens daalt evenals vorig jaar als gevolg van
dalende huizenprijzen, hogere pensioenpremies en lagere -uitkeringen, lagere
werkgelegenheid en reële lonen. Als gevolg van beleid daalt ook de overheidsconsumptie in
beide jaren. Pas in de loop van 2013 neemt de bbp-groei weer wat toe tot ¾%, met name als
gevolg van de licht aantrekkende uitvoer. De bijdrage van de consumptie van huishoudens
en overheidsbestedingen is per saldo ook volgend jaar negatief.
De consumptie van huishoudens groeit al sinds de eeuwwisseling nauwelijks. In die periode
is de (collectieve) zorgconsumptie door huishoudens, geregistreerd als overheidconsumptie,
wel toegenomen. Ook in 2012 en 2013 blijft de consumptie van huishoudens achter. Nadere
analyse van de drijvende factoren achter de consumptiegroei laat zien dat de consumptie in
de jaren negentig van de vorige eeuw fors groeide onder invloed van toenemende inkomens
en vermogenswinsten. In het begin van deze eeuw werden de vermogensverliezen (door
lagere aandelenkoersen) nog ruimschoots tenietgedaan door een hoger loon- en
uitkeringsinkomen. Maar vanaf 2002 komt het regelmatig voor dat de negatieve bijdrage van

10

vermogensverliezen nauwelijks gecompenseerd wordt door de beperkte toename van de
beschikbare inkomens.
Tabel 1.1

Kerngegevens voor Nederland, 2008-2013
2008

2009

2010

2011

2012

2013

mutaties per jaar in %
Internationale conjunctuur
Relevante wereldhandel
Prijspeil goedereninvoer
Concurrentenprijs
Olieprijs (Brent, niveau in dollars per vat)
Eurokoers (dollar per euro)
Lange rente Nederland (niveau in %)

0,3
4,9
4,7
96,9
1,47
4,3

-12,9
-8,5
-4,3
61,5
1,39
3,7

11,3
7,3
7,9
79,5
1,33
3,0

4,0
4,9
6,3
111,3
1,39
2,9

¼
2
3½
104
1,27
2,0

3½
-¼
1½
95
1,25
2,4

Volume bestedingen en buitenlandse handel
Bruto binnenlands product (bbp)
Consumptie huishoudens
Overheidsbestedingen
Bruto investeringen bedrijven (exclusief woningen)
Uitvoer van goederen (exclusief energie)
w.v. binnenslands geproduceerd
wederuitvoer
Invoer van goederen

1,8
1,3
3,1
7,1
-0,1
-5,0
4,7
1,9

-3,7
-2,1
4,9
-15,7
-9,7
-8,7
-10,6
-9,4

1,6
0,3
0,3
-5,2
13,5
9,7
17,0
12,2

1,0
-1,0
-0,6
10,2
4,3
3,8
4,7
4,1

-½
-1
-¾
-2¾
4¼
-¼
8¼
3½

¾
0
-¾
3¼
4¼
3¼
4¾
2¾

Prijzen, lonen en koopkracht
Prijspeil goederenuitvoer (exclusief energie)
Prijsconcurrentiepositie (a)
Consumentenprijsindex (CPI)
Contractloon marktsector
Loonvoet marktsector
Koopkracht, statisch, mediaan alle huishoudens

2,2
0,6
2,5
3,5
3,3
-0,1

-5,5
3,7
1,2
2,7
2,2
1,7

4,3
2,2
1,3
1,0
1,7
-0,5

1,4
0,8
2,3
1,4
2,1
-0,9

1
3
2¼
1¾
3¼
-1¾

1
1
2
2¼
2¾
-¾

Arbeidsmarkt
Beroepsbevolking (personen)
Werkzame beroepsbevolking (personen)
Werkloze beroepsbevolking (niveau in dzd personen)
Werkloze beroepsbevolking (niveau in %)

1,8
2,3
267
3,1

0,7
0,1
326
3,7

-0,3
-1,1
391
4,5

0,0
0,0
387
4,4

1¼
½
470
5¼

¼
-¼
520
5¾

Marktsector (b)
Productie
Arbeidsproductiviteit
Werkgelegenheid in arbeidsjaren
Prijs toegevoegde waarde
Reële arbeidskosten
Arbeidsinkomensquote (niveau in %)

1,8
0,5
1,3
0,4
2,9
79,3

-5,6
-3,5
-2,2
3,3
-1,1
80,8

1,1
2,9
-1,8
2,0
-0,3
78,7

1,4
1,0
0,4
0,3
1,8
78,7

-1¼
-1¼
0
½
2¾
81¾

1
2
-1
¾
1¾
81¼

Collectieve sector
EMU-saldo (in % bbp)
EMU-schuld (in % bbp)
Collectieve lasten (in % bbp)

0,5
58,5
39,2

-5,6
60,8
38,2

-5,1
63,1
38,8

-4,5
65,5
38,4

-3,7
71,4
39,0

-2,7
71,8
40,0

(a) Concurrentenprijs minus uitvoerprijs binnenslands geproduceerde goederen.
(b) Bedrijven exclusief zorg, delfstoffenwinning en onroerendgoedsector.

11

Naast de beperkte loonstijgingen en de lage werkgelegenheidsgroei spelen de hoge
pensioenpremies en lagere reële pensioenuitkeringen een rol in de zwakke consumptiegroei.
De dekkingsgraden van pensioenfondsen liggen op een historisch dieptepunt, de
pensioenpremies zijn hoger dan ooit (figuur 1.1, links). Tegelijkertijd treden
vermogensverliezen op, vooral door dalende huizenprijzen. De nominale huizenprijzen, die
al sinds 2008 dalen, zullen dat naar verwachting ook in 2012 en 2013 doen. Dat zet de
particuliere consumptie verder onder druk.
Figuur 1.1
250

Dekkingsgraden laag, pensioenpremies hoog (links) en dalende huizenprijzen (rechts)

%

%

200

14

130

10

125

150

8

100

6

50
0
1988

1991

1994

1997

2000

2003

2006

2009

dekkingsgraad (linkeras)
pensioenpremies werkgevers (rechteras)
pensioenpremies werknemers (rechteras)

2012

135

12

index (2002-I = 100)

120
115
110

4

105

2

100

0

95
90
2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
nominale prijzen
gecorrigeerd voor inflatie (cpi)

De bedrijfsinvesteringen krimpen dit jaar met 2¾%, vooral door de conjuncturele neergang.
Doordat de wereldhandel en de productie volgend jaar weer in beperkte mate aantrekken,
nemen de investeringen volgend jaar naar verwachting toe met 3¼%.
Aangezien de consumptie van huishoudens, de overheidsbestedingen en de investeringen
niet of nauwelijks bijdragen aan de bbp-groei, moet de groei wederom komen van de uitvoer.
De relevante wereldhandel neemt in 2012 nauwelijks toe en herstelt zich volgend jaar
enigszins. De Nederlandse uitvoer van goederen doet het relatief goed en groeit in 2012 en
2013 met 4¼%. De binnenslands geproduceerde uitvoer profiteert van de lagere waarde van
de euro en de relatief beperkte stijging van de arbeidskosten en ontwikkelt zich daarom
gunstiger dan op grond van de wereldhandel mag worden verwacht. Ook de wederuitvoer
levert een belangrijke bijdrage aan de toename van de uitvoer. Dit is een trend die al langere
tijd zichtbaar is.
Werkgelegenheid daalt, werkloosheid loopt verder op

Sinds medio 2011 neemt de werkloosheid toe, voornamelijk als gevolg van een toenemend
arbeidsaanbod. De werkgelegenheid nam nog nauwelijks af. De terugvallende groei in 2012
werkt echter met vertraging door op de arbeidsmarkt. De vooruitzichten voor de tweede
helft van 2012 en 2013 zijn minder goed, omdat de terugvallende productie zich ook zal
vertalen in een dalende arbeidsvraag. De werkgelegenheid krimpt dit jaar met ¼% en
volgend jaar met ½%. Zowel in de marktsector als bij de overheid krimpt de
werkgelegenheid. Het aantal vacatures neemt af en ondernemers verwachten ook een
afname in de nabije toekomst. Het aantal faillissementen stijgt, evenals het aantal
ontslagaanvragen. De gematigde economische groei die wordt voorzien, zal onvoldoende zijn
voor een snel herstel van de arbeidsmarkt. De toename van de werkloosheid wordt beperkt
doordat de groei van het arbeidsaanbod afneemt, omdat de perspectieven op een baan
12

verslechteren, het zogenoemde ‘discouraged worker’- effect. Dit kan echter niet voorkomen
dat de werkloosheid naar verwachting oploopt tot 5¼% dit jaar en 5¾% volgend jaar. Voor
dit soort percentages moeten we terug naar medio jaren negentig.
Overheidsfinanciën verbeteren, collectieve lasten stijgen

Het overheidstekort neemt in 2012 en 2013 af. Deze daling is voornamelijk het gevolg van
beleid. In 2013 is het totaal van de tekortreducerende maatregelen omvangrijker dan in
2012. De maatregelen uit het regeer- en gedoogakkoord en het Begrotingsakkoord 2013
tellen op tot een tekortreductie van 4,5 mld euro in 2012 en 13,8 mld euro in 2013. Het EMUsaldo komt daarmee in 2013 naar verwachting op 2,7% bbp, onder het Maastricht-plafond
van 3% bbp. Door de financiële crisis zijn tekorten in het gehele eurogebied opgelopen
(figuur 1.2, links). Duitsland en een aantal andere landen in het eurogebied hebben de
afname van het tekort vooral in de jaren 2009 en 2010 gerealiseerd. Nederland bereikt
daarentegen vooral in de jaren 2011-2013 een relatief grote tekortreductie. Deze
vermindering van het tekort in Nederland tussen 2011 en 2013 is groot in Europees
perspectief (zie figuur 1.2, rechts).
Figuur 1.2
1

EMU-saldo 2005-2013 (links) en totale tekortreductie 2011-2013 (rechts)
Ierland

% bbp

Italie

0

Spanje
Nederland

-1

eurogebied (17)

-2

Portugal

-3

Frankrijk

EU (27)
Griekenland

-4

Oostenrijk
Belgie

-5

Finland

-6

Duitsland
Luxemburg

-7
2005

2006

2007

eurogebied (17)

2008

2009

Duitsland

2010

2011

Nederland

2012

2013

% bbp

-2

0

2

4

6

2011-2013

Deze verbetering van het EMU-saldo tussen 2011 en 2013 van 1,8% bbp is vrijwel geheel het
gevolg van een toename van de collectieve lasten en nauwelijks van een daling van de
collectieve uitgaven. De collectieve uitgavenquote is door de financiële crisis in 2008 van
46,3% naar 51% bbp gestegen, vooral doordat het bbp structureel lager kwam te liggen,
terwijl de uitgaven doorgroeiden op hun oorspronkelijke niveau. In 2013 daalt de collectieve
uitgavenquote licht, maar bedraagt volgens deze raming nog altijd 49,4%. De
overheidsuitgaven (uitgedrukt in procenten bbp) dalen ten opzichte van 2011 met name bij
het openbaar bestuur, vooral door de bezuinigingen. De totale uitgavenquote daalt daardoor
tussen 2011 en 2013 ondanks stijgende uitgavenquotes voor zorg en sociale zekerheid.
De collectieve zorguitgaven stijgen sneller dan het bbp, van 10,3% bbp in 2011 naar 10,6%
bbp volgend jaar. Dit jaar nemen de collectieve zorguitgaven nominaal met 3¾% toe, in
2013 met 2¾%. Deze toename is relatief laag vergeleken met 2010 en 2011 als gevolg van
beleid. Ook de sociale zekerheidsuitgaven groeien sneller dan het bbp, van 12,9% bbp in
2012 naar 13,2% bbp in 2013. De uitgaven aan werkloosheidsuitkeringen (WW en bijstand)
en de AOW-uitgaven stijgen. De arbeidsongeschiktheidsuitgaven en overige uitgaven blijven
13

ongeveer constant. Hoewel de uitgaven aan sociale zekerheid vanuit historisch perspectief
laag zijn, is sinds 2007 sprake van een stijging.
De belangrijkste bijdrage aan de tekortreductie wordt geleverd door de hogere collectieve
lasten, die toenemen van 38,4% in 2011 tot 40,0% bbp in 2013. De beleidsmatige stijging
van 2,6% bbp wordt deels gecompenseerd door een achterblijvende endogene ontwikkeling
van de belasting- en premieontvangsten. De beleidsmatige toename van de collectieve lasten
is onder andere het gevolg van de verhoging van het algemene btw-tarief naar 21% en het
niet indexeren van de schijfgrenzen en de heffingskortingen in de inkomstenbelasting voor
inflatie in 2013.
De schuld neemt toe van 65,5% in 2011 tot 71,8% in 2013. Daarmee blijft de
Maastrichtnorm van 60% bbp voorlopig ver buiten bereik. Recente afspraken eisen dat de
schuld dan jaarlijks met een twintigste van het verschil met de 60%-norm wordt
teruggebracht. Deze eis gaat echter op zijn vroegst in per 2017. De overheidsschuld neemt
ook toe als gevolg van de EFSF-leningen en de bijdragen aan het ESM. Daar staat tegenover
dat de bruto overheidsschuld afneemt doordat decentrale overheden worden verplicht hun
tegoeden aan te houden bij de Nederlandse schatkist en door aflossingen op de lening aan
ING.
Koopkracht daalt voor het vierde jaar op rij

Dit jaar daalt de statische koopkracht met 1¾%. Dit wordt vooral veroorzaakt door de daling
van de reële lonen (½%) en door stijgende pensioenpremies. Ook beleid speelt een rol; zo
worden de kinderopvangtoeslag, het kindgebonden budget, de huurtoeslag en de
kinderbijslag in 2012 versoberd. Ook in 2013 daalt de statische koopkracht (-¾%). De lonen
stijgen met 2% en dat is ¼% meer dan de inflatie. De feitelijke koopkrachtontwikkeling is
gemiddeld iets gunstiger dan de statische koopkrachtontwikkeling omdat de incidentele
loonontwikkeling in 2012 en 2013 naar verwachting positief is (¼%).
Figuur 1.3
2,0

Vier jaar koopkrachtdaling (statische koopkracht,
mediaan alle huishoudens)

%

1,5
1,0
0,5
0,0
-0,5
-1,0

-1,5
-2,0
2005

14

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Het afschaffen van de onbelaste reiskostenvergoeding en de bevriezing van de lonen bij de
overheid zijn ongunstig voor de koopkracht van werknemers. Alle huishoudens hebben in
2013 nadeel van het bevriezen van de schijfgrenzen en heffingskortingen en de verhoging
van de btw. De daling van de statische koopkracht in 2013 betekent een koopkrachtdaling
voor het vierde jaar op rij. Opgeteld over deze periode komt de totale daling op 4%.
Voor werknemers is de koopkracht opgeteld met 3¾% gedaald in de afgelopen vier jaar,
voor uitkeringsgerechtigden met 4% en voor gepensioneerden met 5¼%. Ook in 2013 daalt
de koopkracht meer voor gepensioneerden, door onvolledige indexering van pensioenen.
Daarnaast zijn er meer dan honderd fondsen die per 1 april 2013 naar verwachting met
gemiddeld 1% moeten gaan korten. De Wet uniformering loonbegrip pakt vooral voor de
gepensioneerden met hoge inkomens ongunstig uit.

1.2

Beschouwing

Er zijn nu vier jaar verstreken sinds de ondergang van Lehman Brothers. De financiële crisis
is nog steeds niet bezworen. Met name in Europa zijn de problemen nog steeds groot. De
vastgoedbubbels in Ierland en Spanje en de te hoge bestedingen van de overheid in met
name Griekenland hebben de stabiliteit van de euro in gevaar gebracht. De rentes in een
aantal landen zijn mede zo hoog omdat de markten inmiddels rekening houden met het
risico op het uiteenvallen van de euro en dus met valutarisico in de minder sterke landen.
Tegelijkertijd is er voor het eerst zicht op een structurele oplossing. Er worden stappen gezet
in de richting van een Europese bankenunie, zie het kader in paragraaf 2.1 van deze MEV.
Bovendien openen de besluiten van de ECB van 6 september 2012 de weg voor landen met
liquiditeitsproblemen. De uitspraak van het Duitse Constitutionele Hof van 12 september
2012 maakt een Duitse ratificatie en inwerkingtreding van het ESM-verdrag onder
voorwaarden mogelijk. Dit was een voorwaarde voor het effectief worden van het ECBbesluit.
De eerdere LTRO-operatie waartoe de ECB in december besloot, gaf liquiditeitssteun aan de
bankensector van die landen. Dit gaf banken tijdelijk lucht, maar het nadeel was dat de
gevaarlijke koppeling van de nationale overheden en hun bankensector verder werd
versterkt, omdat banken deze liquiditeit deels gebruikten voor de aankoop van obligaties
van hun nationale overheid. 1 Thans is overeenstemming bereikt over een aanpak waarbij
steun voor deze landen rechtstreeks via de kapitaalmarkt loopt. Deze steun, die qua omvang
in principe ongelimiteerd is, wordt alleen verleend indien het desbetreffende land bij het
ESM een programma aanvraagt. Bij de monitoring van dat programma speelt het IMF een
belangrijke rol, omdat het fonds het best geëquipeerd is voor technische ondersteuning bij
de sanering van de overheidsbegroting en het bankenwezen.

1

Zie voor een beschrijving, Centraal Economisch Plan 2012, blz. 9/10.

15

Sommigen menen dat interventie van de ECB goedkoper is dan het ter beschikking stellen
van middelen uit de begroting. Eventuele verliezen komen echter in alle gevallen ten laste
van de winst van de ECB. Dit leidt tot een lagere winstafdracht aan de lidstaten of zelfs tot
een verplichting tot aanvulling van het kapitaal van de ECB. Voor de belastingbetaler is het
dus lood om oud ijzer. Interventie via de ECB is dus niet zozeer goedkoper, het is vooral
minder zichtbaar.
Strikt genomen vervaagt deze aanpak het onderscheid tussen monetair en budgettair beleid.
Volgens de standaarddoctrine vergt het monetaire beleid geen directe democratische
legitimatie. Politici kunnen zich moeilijk geloofwaardig aan een monetaire beleidsregel
binden. Monetair beleid kan daarom het beste aan een onafhankelijke centrale bank worden
overgelaten. Bij het budgettaire beleid worden echter ten laste van de belastingbetaler
verplichtingen aangegaan. Dergelijke beslissingen vereisen democratische legitimatie (´no
taxation without representation’). Zoals verwacht, bleek er echter geen alternatief te zijn voor
een grotere rol van de ECB dan een strikte interpretatie van het Verdrag van Maastricht
toelaat. 2 Europa ontbeert de politieke instituties om snel een besluit te nemen over dit soort
crisisinterventies. De Europese Raad, de vergadering van regeringsleiders van de lidstaten,
werkt te traag en de belangen lopen te zeer uiteen. De ECB heeft deze grotere rol met
tegenzin aanvaard. Het politieke karakter van de besluiten waar de ECB nu voor staat,
verhoogt het risico van beïnvloeding. Dat is op termijn een bedreiging voor de
onafhankelijkheid van de ECB. De voorwaarde dat een land een programma heeft
aangevraagd bij het ESM is een eerste stap naar een bredere politieke legitimatie.
Zoals gezegd hoeft het besluit van de ECB echter niet per se tot verliezen te leiden. Anders
dan in het geval van Griekenland3, is er een gerede kans dat Spanje zijn schulden zal
afbetalen. Hoewel het land nog een lange weg te gaan heeft bij het op orde brengen van zijn
overheidsbegroting, zie paragraaf 2.1 van deze MEV, biedt de recente daling van de rente
perspectief voor de toekomst. Het is zelfs denkbaar dat louter de gebleken actiebereidheid
van de ECB voldoende is om het vertrouwen van de financiële markten te herstellen. Er is
deels sprake van een self fullfilling prophecy. Als de markt gelooft dat de Spaanse schuld
onhoudbaar is, dan is ze dat ook. Als de markt daarentegen perspectief ziet, dan is dat er ook.
Spanje zit op dit moment gevangen in een negatieve spiraal. De recessie werkt als een
tweesnijdend zwaard. Enerzijds nemen de belastinginkomsten af waardoor het
financieringstekort en dus de schuld toenemen. Anderzijds daalt het bbp. Omdat de schuld
wordt uitgedrukt als percentage van het bbp, heeft dit nog een extra negatief effect. De hoge
rente van het afgelopen jaar had grote gevolgen voor de groei. De overheid moest meer
bezuinigen om de rentelasten te kunnen betalen. Bovendien is de rente die banken aan
private partijen berekenen, gekoppeld aan de rente voor de nationale overheid. Ook het
Spaanse bedrijfsleven kon dus nauwelijks meer aan krediet komen, waardoor de
investeringen stil vielen.

2
3

Bijlsma et.al., 2011, Europa in crisis, hoofdstuk 9.
CPB, 2011, Nederland en de Europese schuldencrisis.

16

De negatieve effecten van extra bezuinigingen voor de groei van het bbp zijn in die situatie
extra groot. Deze negatieve effecten worden gemeten door de begrotingsmultiplier. In een
box in hoofdstuk 3 wordt uitgebreid ingegaan op de determinanten van deze multiplier.
Empirische studies laten zien dat deze multiplier hoger is voor lidstaten van een monetaire
unie en ingeval het monetaire beleid geen slagkracht meer heeft omdat de rente al nagenoeg
nul is. Hij is ook hoger tijdens een periode van hoge werkloosheid en tijdens een financiële
crisis, zoals nu in Spanje. De multiplier is daarentegen kleiner in landen met een kleine open
economie en in landen met een hoge staatsschuld. Per saldo is de multiplier voor Spanje nu
extra hoog. Volgens DeLong en Summers4 maken in die gevallen extra bezuinigingen de
situatie eerder slechter dan beter. Mits Spanje de onvermijdelijk structurele hervormingen
van de bankensector en de arbeidsmarkt doorvoert, biedt de steun van de ECB daarom de
beste kans dat Spanje zijn schuld kan afbetalen. In die zin is het ECB-besluit in ieders belang.
Hoewel de situatie in Nederland veel beter is dan die in Spanje, wordt ook Nederland fors
door de eurocrisis getroffen. Nederland groeit op dit moment trager dan onze oosterburen.
Zoals blijkt uit een decompositie van de groei in Nederland en Duitsland over de afgelopen
jaren (zie kader in paragraaf 2.1), ligt de oorzaak van deze tragere groei bij de publieke en
private consumptie. Anders dan in Duitsland heeft deze te lijden van drie factoren: de
pensioenen, de overheidsbegroting en de huizenmarkt. Gezamenlijk geven deze factoren een
redelijke verklaring voor de daling van de consumptie sinds 2008. De dekkingsgraad van
pensioenfondsen is dramatisch gedaald, vooral als gevolg van de extreem lage rente.
Pensioenuitkeringen worden bevroren en pensioenpremies verhoogd. Ook de in verhouding
tot andere Noord-Europese landen relatief grote ombuigingen van de overheid laten sporen
na. Ten slotte zijn de huizenprijzen sinds de piek in 2008 nominaal met 15% gedaald (de
reële daling is groter). Deze daling is deels het gevolg van de verwachting in de markt dat de
hypotheekrenteaftrek zal worden aangepast en deels van de maatregelen in de nieuwe
Gedragscode Hypothecaire Financieringen.
Vanuit het oogpunt van het macro-economische beleid doet zich hier een probleem voor. Een
land kan niet zonder hoge kosten tegelijkertijd op alle drie terreinen -pensioenen, begroting
en huizenmarkt– orde op zaken stellen. In dat kader mogen de macro-economische gevolgen
van de aanpassing van de hypotheekrente niet worden onderschat.5 Zelfs indien de
opbrengst van een geleidelijke aanpassing van de hypotheekrenteaftrek volledig in de vorm
van lagere belastingtarieven aan de burgers wordt teruggegeven –en dus niet wordt gebruikt
voor de verbetering van het EMU-saldo- dan nog leidt de aanpassing van de aftrek tot een
forse verschuiving van welvaart van huidige naar toekomstige generaties. Immers, de
huidige hoge huizenprijzen verdisconteren de contante waarde van verwachte toekomstige
hypotheekrenteaftrek. Aanpassing van die toekomstige aftrek leidt dus nu tot lagere
huizenprijzen. Dit raakt de huidige generatie huizenbezitters. Zij zullen daardoor hun
consumptie aanpassen. Toekomstige generaties profiteren daar juist van. Zij hoeven zich
minder diep in de schulden te steken om die huizen te kopen. Door tegelijkertijd de

4
5

Bradford DeLong & Lawrence Summers, 2012, Fiscal Policy in a Depressed Economy.
Zie REA, 2006, De woningmarkt uit het slot, Den Haag en Teulings, 2012, Fiscal consolidation and reforms, Voxeu.

17

staatsschuld te willen verlagen en de hypotheekrenteaftrek aan te pakken, wordt de huidige
generatie langs twee kanalen in zijn welvaart geraakt, waardoor de consumptie van deze
huidige generatie afneemt en pas later wordt goedgemaakt. Dit leidt tot aanpassingskosten
die tijdens de overgangsfase gepaard gaan met een lager bbp en extra werkloosheid. Meer
van het één legt restricties op aan het andere. Geplaatst voor de keuze tussen ombuigingen
en hervormingen van de hypotheekrenteaftrek verdienen hervormingen veelal de voorkeur,
zeker als de ombuigingen worden ingevuld met belastingverhoging. Hogere belastingen
leiden tot meer markverstoring, hervormingen leiden juist tot minder verstoringen.
Meer in het algemeen zal het moeilijk blijken om de staatsschuld de komende jaren
substantieel terug te dringen. Dit spoort met de ervaring van Nederland na de vorige grote
crisis, aan het begin van de jaren tachtig. Toen was de overheidsbegroting fors uit het lood
geslagen en liep de overheidsschuld in snel tempo op, van 45 % van het bbp in 1980 naar 69
% in 1985. Toen is er gedurende een lange reeks van jaren fors omgebogen. Het heeft echter
tot 1997 geduurd voordat de staatsschuld substantieel ging dalen, toen vooral als gevolg van
de snel stijgende werkgelegenheid en de extra belastinginkomsten die daaruit voortvloeiden.
Ook de recente analyse van de verkiezingsprogramma’s 6 bevestigt deze conclusie. Behalve
Groen Links weet geen van de partijen de staatsschuldquote substantieel terug te brengen.
Staatsschuldreductie is op zichzelf wenselijk, maar het is een zaak van lange adem.
Nederland wordt hier geconfronteerd met hetzelfde verschijnsel dat hiervoor voor Spanje
werd besproken: in de huidige situatie zijn de begrotingsmultipliers extra hoog. In de huidige
economische recessie hebben snelle bezuinigingen daarom slechts beperkt effect op het
EMU-saldo en vooral op de staatsschuld, omdat zij leiden tot een lager bbp, meer
werkloosheid en dus extra werkloosheidsuitkeringen. Bovendien zet die werkloosheid de
huizenprijzen verder onder druk. Vandaar dat het IMF in zijn rapportage over Nederland7 in
juni 2011 adviseerde om bij een tegenvallende economische groei niet meer te bezuinigen
dan in het centrale pad van het regeer- en gedoogakkoord van het kabinet Rutte/Verhagen
was voorzien, maar de automatische stabilisatoren te laten werken. In plaats van extra
ombuigingen pleitte het IMF voor structurele hervormingen op de woningmarkt en het
terrein van de vergrijzing. De OESO kwam een jaar later met een vergelijkbaar advies8, maar
vroeg behalve voor vergrijzing en de woningmarkt ook aandacht voor het ontslagrecht en de
kostenexplosie in de gezondheidszorg.
Het ligt niet in de Nederlandse aard om economische problemen voor ons uit te schuiven. Wij
houden ervan snel schoon schip te maken. Dat heeft ons land veel goeds gebracht. Snel
schoon schip maken wordt echter niet noodzakelijkerwijs bereikt met louter ombuigingen.
Nu besluiten over een tijdpad voor structurele hervormingen draagt waarschijnlijk meer bij.

6

CPB, 2012, Keuzes in Kaart 2013-2017: Een analyse van tien verkiezingsprogramma's, tabel 2.1.
IMF, 2011, Netherlands: Staff report Article IV Consultation, p. 20-22.
8
OECD, 2012, OECD Economic Surveys Netherlands 2012, p. 3 en 14-15.
7

18

19

2

De economie in 2012-2013

De economische groei is wereldwijd aan het vertragen en deze vertraging is het scherpst in het
eurogebied. Voor de tweede helft van 2012 en voor 2013 wordt licht herstel van de wereldhandel
voorzien. De Europese schuldencrisis vormt echter nog altijd een belangrijk risico.
De Nederlandse economie krimpt in 2012 met ½%. Voor 2013 is een licht herstel voorzien met
een bbp-groei van ¾%. Het zijn vooral de binnenlandse bestedingen die de groei drukken: zowel
de consumptie van huishoudens als die van de overheid daalt in beide jaren. De investeringen
groeien in 2013 wel weer licht na de krimp in 2012. De uitvoer presteert goed, onder andere
vanwege een herstellende wereldhandel in 2013. De arbeidsmarkt blijft somber. Door de lage
productie daalt de werkgelegenheid zowel dit als volgend jaar. In 2013 is de werkloosheid
gemiddeld 5¾%, een percentage dat we sinds het midden van de jaren negentig niet meer
hebben gezien.

20

2.1

De internationale economie

Oplaaiende eurocrisis

In mei laaide de schuldencrisis in het eurogebied weer op. De angst voor een Grieks vertrek
uit de eurozone groeide door de politieke impasse in Athene en de geringe vooruitgang bij de
uitvoering van de afspraken met de Trojka van de Europese Commissie, de ECB en het IMF.
Bovendien namen de zorgen over Spanje sterk toe door de slechte gezondheid van het
bankwezen, de hoge schulden van de regionale overheden en de slechte economische
vooruitzichten. Een vlucht naar veilige beleggingen leidde tot een oplopende rente op
Spaanse en Italiaanse overheidsschuld en tot de laagste koers van de euro ten opzichte van
de dollar sinds de zomer van 2010.
Figuur 2.1
7

Renteverschil met Duitsland hoog voor Spanje en Italië (links), euro zwak (rechts)
1,7

%-punt

6

dollar per euro

1,6

5

1,5

4
3

1,4

2

1,3

1
1,2
0
jan-08 jul-08

jan-09 jul-09
Finland

jan-10 jul-10
Nederland

jan-11 jul-11

Spanje

Italië

jan-12 jul-12

1,1
jan-08 jul-08 jan-09 jul-09 jan-10 jul-10 jan-11 jul-11 jan-12 jul-12

Gedwongen door de bankencrisis in Spanje is op de Eurotop van eind juni besloten een
gemeenschappelijk toezichtmechanisme voor banken in Europa op te zetten, hetgeen gezien
kan worden als een eerste stap op weg naar de mogelijke vorming van een Europese
bankenunie (zie kader op pag. 24). Het ESM kan, na ratificatie door alle lidstaten, in
specifieke omstandigheden en onder specifieke voorwaarden, banken rechtstreeks
herkapitaliseren, zonder tussenkomst van de overheid. Spanje leent maximaal 100 mld euro
voor de herkapitalisatie van zijn banken. Om andere investeerders niet af te schrikken,
zullen de leningen van het ESM aan de Spaanse banken geen preferente status krijgen. Voor
Spanje betekent dit dat de redding van de Spaanse banken de Spaanse overheidsschuld niet
verder opdrijft en dat daarmee de vicieuze cirkel tussen banken en overheid wordt
doorbroken. Voorlopig is een eerste tranche van 30 mld euro via het EFSF beschikbaar
gesteld. Bovendien gaf de Europese Commissie in juli Spanje een jaar extra (tot 2014) om het
begrotingstekort onder het niveau van 3% bbp te brengen. Om dit te bereiken kondigde de
Spaanse regering vervolgens een additioneel saneringspakket aan.
Centrale banken van ontwikkelde én opkomende economieën hebben recentelijk monetair
verruimende maatregelen genomen. De ECB verlaagde haar beleidsrente tot ¾%, de Bank of
England besloot haar opkoopprogramma van Britse staatsleningen uit te breiden en de
centrale bank van China verlaagde haar rente tweemaal binnen een maand. Ook de Fed lijkt
bereid aanvullende actie te ondernemen wanneer blijkt dat de groei in de VS tegenvalt. De
ECB kondigde na haar vergadering van 3 augustus aan dat ze bereid is landen in nood te hulp
21

te komen, vooropgesteld dat deze landen eerst in enige vorm hulp vragen bij het noodfonds
EFSF/ESM en zich daarmee committeren aan de verplichtingen die aan deze hulp worden
gesteld.9 Pas dan is de ECB bereid om ongelimiteerd staatsobligaties van deze landen op de
secundaire markt te kopen, waarbij het dit keer, in tegenstelling tot voorgaande aankopen,
vooral om kortlopende leningen gaat. Om in zo’n geval particuliere investeerders niet af te
schrikken, is de ECB zelfs bereid haar voorrangspositie als schuldeiser op te geven. Dit
opkoopprogramma kan het probleem dat het noodfonds te beperkt in omvang zou zijn om
grote landen te steunen, verminderen. De renteverschillen van Spanje en Italië met
Duitsland, die de afgelopen maanden fors waren opgelopen, zijn door de gemaakte afspraken
weer enigszins gedaald (figuur 2.1). In deze MEV-raming wordt, evenals in de recente CPBprognoses, verondersteld dat er geen escalatie van de eurocrisis optreedt. De
kernveronderstelling is dat politici en centrale bankiers alles doen wat nodig is om een
escalatie van de eurocrisis te voorkomen.
Recessie in het eurogebied

De economie van het eurogebied bevindt zich waarschijnlijk voor de tweede maal in drie jaar
tijd in een recessie. Na de krimp in het laatste kwartaal van 2011 en de stabilisatie in het
eerste kwartaal van dit jaar is het bbp-volume in het tweede kwartaal weer gedaald met
0,2%. Voorlopende indicatoren wijzen op een zwakke productieontwikkeling in de nabije
toekomst. De inkoopmanagersindex (Composite PMI, Markit) voor het eurogebied bevindt
zich momenteel op het laagste niveau in drie jaar en wijst op een daling van het bbp in het
derde kwartaal. Het consumenten- en producentenvertrouwen zijn de laatste maanden
verder afgenomen (figuur 2.2). De schuldencrisis schaadt niet alleen het vertrouwen van
consumenten en bedrijven in de toekomstige economische ontwikkeling, maar leidt ook tot
vermogensverliezen en strenge kredietvoorwaarden die de bestedingen en de productie
nadelig beïnvloeden. Om te voldoen aan de Europese begrotingsnormen is het budgettaire
beleid in de meeste eurolanden restrictief, wat eveneens negatief uitwerkt op de
bestedingen. In het tweede kwartaal krompen de economieën van de zuidelijke eurolanden
opnieuw sterk: de Spaanse met 0,4%, de Italiaanse met 0,8% en de Portugese met 1,2%
(niet-geannualiseerde bbp-groei). De groei van de Duitse economie vertraagde van 0,5% in
het eerste kwartaal tot 0,3% in het tweede kwartaal. De Duitse exportmotor hapert; de
inkoopmanagersindex voor de industrie van augustus wijst op een productiedaling, waarbij
met name nieuwe uitvoerorders sterk teruglopen. Onder deze omstandigheden is het
werkloosheidpercentage in het eurogebied in juli opgelopen tot 11,3%, een toename met
1,2%-punt sinds juli vorig jaar. De verschillen tussen de kern en de periferie zijn groot: het
werkloosheidspercentage varieert van 4½% in Oostenrijk tot 25% in Spanje. Uitgegaan is
van enig herstel van de productiegroei in de loop van volgend jaar. Dit is gebaseerd op het
zeer soepele monetaire beleid en het aantrekken van de uitvoer door het herstel van de
wereldhandel en ondersteund door de lage stand van de euro. Bovendien gaat van de
overheidsfinanciën in 2013 een kleinere negatieve impuls uit dan in het lopende jaar. De
bbp-groei van het eurogebied wordt voor 2012 geraamd op -¼% en voor 2013 op ½%. De

9

De details van het nieuwe opkoopprogramma werden na de ECB-vergadering van 6 september bekendgemaakt.

22

groei van de Duitse economie, onze belangrijkste uitvoerbestemming, is ondanks de recente
vertraging relatief hoog, wat gunstig is voor onze economie (zie kader op pag. 26).
Tabel 2.1

Internationale kerngegevens
2009

2010

2011

2012

2013

mutaties per jaar in %
Volumes
Bbp, mondiaal
Eurogebied
Nederland
Verenigde Staten
Japan
Azië exclusief Japan

-0,7
-4,3
-3,7
-3,1
-5,5
6,1

5,0
1,9
1,6
2,4
4,6
9,3

3,5
1,5
1,0
1,8
-0,7
7,3

3¼
-¼
-½
2¼
2¾
6½

3½
½
¾
2¼
1¼
7

Wereldhandel, goederen
Relevante wereldhandel, goederen exclusief energie

-12,6
-12,9

14,9
11,3

5,6
4,0

3
¼

5½
3½

Prijzen
Consumentenprijs eurogebied (hicp)
Nederland
Consumentenprijs Verenigde Staten (cpi)

0,3
1,0
-0,3

1,6
0,9
1,6

2,7
2,5
3,1

2¼
2½
1½

1½
1¾
1¼

Wereldhandel, goederen (euro's)
Industrieproducten
Grondstoffen exclusief energie (hwwi)
Energie (hwwi)

-6,1
-1,9
-17,5
-33,5

10,9
6,0
40,6
35,5

7,8
4,1
12,7
25,3

5
5¾
-6
2¼

-¼
1
-1
-7¼

Overig

niveaus

Eurokoers (dollar per euro)
Ruwe-olieprijs (Brent, dollar per vat)
Lange rente Duitsland (%)

1,39
61,5
3,3

1,33
79,5
2,8

1,39
111,3
2,6

1,27
104
1¾

1,25
95
2

Figuur 2.2

Weinig vertrouwen in Europese economie: consumenten- (links) en producentenvertrouwen (rechts), eurogebied

10

10

5

5

0

0

-5

-5

-10

-10

-15

-15

-20

-20

-25

-25

-30

-30

-35

-35

-40

-40
85

87

89

91

93

95

97

99

01

03

05

07

09

11

85

87

89

91

93

95

97

99

01

03

05

07

09

11

Ondanks de recessie daalt het begrotingstekort in het eurogebied naar verwachting van 4%
van het bbp in 2011 tot 3% bbp dit jaar en 2½% bbp volgend jaar. Alle lidstaten van het
eurogebied (met uitzondering van Spanje en van de landen die gebruikmaken van het
noodfonds) zullen uiterlijk in 2013 hun begrotingstekort onder de 3% bbp brengen. Het
structurele tekort daalt gemiddeld met 1½% bbp in 2012 en ½% bbp in 2013. De totale
budgettaire consolidatie in deze jaren varieert van 3½% bbp of meer in Portugal,
Griekenland, Italië en Spanje tot ½% bbp of minder in Duitsland, Oostenrijk en Finland.
23

Op weg naar een Europese bankenunie?
Als banken in de problemen komen gaat dit vaak ten koste van economische groei, terwijl de overheid
probleembanken steun moet verlenen. De lagere groei en kosten van steun tasten de gezondheid van
overheidsfinanciën aan. Andersom zorgt een minder kredietwaardige overheid ervoor dat de rentelasten
van banken stijgen, vanwege de slechtere kwaliteit van overheidsobligaties op de bankbalans en de
afgenomen mogelijkheden van de overheid om de bank te steunen, wat de gezondheid van banken dan
weer aantast. Zo ontstaat een negatieve wisselwerking tussen overheden en banken. Om deze te
doorbreken verkent de Europese Unie de mogelijkheden om een bankenunie in te voeren. Zo‟n
bankenunie bestaat in principe uit drie componenten: Europees toezicht, een Europees
depositogarantiestelsel en een Europees resolutiemechanisme/fonds.
Regeringsleiders staan voor belangrijke keuzes. Wie gaat het toezicht uitvoeren? Zoals het er nu naar
uitziet zal de ECB dit doen en komt er hiervoor een apart bestuur om te borgen dat monetair beleid en
bankentoezicht onafhankelijk van elkaar zijn. Hierin verschilt het voorgenomen Europese toezichtmodel
van dat in de Verenigde Staten, waar de Federal Deposit Insurance Company (FDIC) en de centrale bank
(de Federal Reserve) twee verschillende instituties zijn. Omdat een belangrijk doel van Europees toezicht
is om laks nationaal toezicht op banken tegen te gaan, is de governance van het toezichthoudende
bestuur van groot belang. Het bestuur moet snel en onafhankelijk kunnen ingrijpen mocht dat nodig zijn.
Een tweede keuze luidt: welke banken vallen er onder Europees toezicht? De Europese Commissie pleit
ervoor om alle Europese banken onder het Europese toezicht te laten vallen, waarbij veel toezichtstaken
decentraal worden uitgevoerd. Dat zijn er rond de 6000. Critici vinden dat slechts een klein aantal
systeembanken onder het Europese toezicht moet vallen. Dit zou op dezelfde manier georganiseerd
moeten worden als de Europese fusiecontrole: nationaal in het geval van kleine nationale fusies en
Europees als er grensoverschrijdende effecten zijn. Hun argument luidt dat een kleinere set van banken
de omvang van de taak die de ECB heeft beter beheersbaar maakt, terwijl lokale toezichthouders die
dicht bij de banken staan beter in staat zouden zijn om problemen snel te identificeren.
Een argument voor Europees toezicht op alle banken is dat de crises in bijvoorbeeld Spanje en Ierland
niet zozeer rond grote banken draaien maar juist om kleine banken zoals de Cajas, terwijl ook in
Duitsland vooral kleinere banken in de problemen kwamen tijdens de financiële crisis van 2007-2008.
Laks toezicht op dergelijke kleine banken kan dus consequenties op Europees niveau hebben. Maar zelfs
wanneer de consequenties beperkt blijven tot nationaal niveau is dit problematisch. De link tussen
banken en overheid blijft dan namelijk in stand en één van de doelstellingen van een bankenunie komt
daarmee onder druk. Daarbij houdt de FDIC in de VS toezicht op ongeveer 6200 commerciële banken en
nog eens 1000 spaarbanken. Het is dus niet onmogelijk. Uiteraard is wel van belang dat de regelgeving
sterk geharmoniseerd is.
Dan is er nog de kwestie van de overgang van een nationaal stelsel naar een Europees stelsel. Dit speelt
vooral bij het Europese depositogarantiestelsel en het resolutiemechanisme. Resolutie, dat wil zeggen
het afwikkelen van probleembanken, zal op Europees niveau met overdrachten tussen landen gepaard
gaan. De minder gezonde banken zitten op dit moment vooral in het zuiden, terwijl de gezondere banken
zich in het Noorden bevinden. De verdeling van die kosten gaat niet zonder strubbelingen. Door van
nationale overheden die het kunnen dragen voor zover mogelijk een bijdrage te vragen wordt dit
probleem kleiner. Pas als dat niet lukt, komt het ESM in beeld, waaraan ook de noordelijke landen
meebetalen. Ook ligt het voor de hand om banken door te lichten voordat ze worden ondergebracht bij de
Europese toezichthouder. Een ander probleem is het zogeheten moreel risico. Overheden kunnen van
een plotselinge overgang gebruik maken om nog snel wat problematische leningen naar banken over te
hevelen, of zullen in de aanloop naar een bankenunie niet langer hun best doen om banken gezond te
maken. Een derde punt is hoe we ervoor kunnen zorgen dat de banken die instappen in het Europese
garantiestelsel gezond zijn. Overigens hoeven de kosten van een Europees stelsel op de lange termijn
niet bijzonder hoog te zijn. De geschatte verliezen van de FDIC tussen 2008 en 2011, ten gevolge van de
(a)
grootste financiële crisis sinds de Grote Recessie, liggen rond de 87 mld dollar , bij een gemiddelde
omvang van gegarandeerde tegoeden van 5860 mld dollar. Daarbij worden het DGS en het
resolutiefonds door banken zelf gevuld, pas als deze uitgeput zijn komt de overheid in beeld.
(a) Zie http://fdic.gov/bank/statistical/stats/2012jun/fdic.html, het genoemde bedrag is exclusief de zogeheten transaction
account guarantee program dat de FDIC op 14 oktober 2008 lanceerde. Op 31 december 2011 was hiermee nog een
additioneel verlies van 2,2 mld dollar gemoeid.

24

De budgettaire situatie in Spanje is zorgwekkend. Het begrotingstekort is in 2011
uitgekomen op 8,9% bbp, bijna 3%-punt hoger dan de doelstelling. Deze overschrijding is
vooral het gevolg van de onbeheersbare financiën van de regionale overheden. De Spaanse
regering wil het tekort terugbrengen tot 6,3% bbp in 2012, 4,5% bbp in 2013 en 2,8% bbp in
2014. Nieuwe, in juli aangekondigde budgettaire maatregelen, moeten ervoor zorgen deze
doelstelling te realiseren, ondanks een aanzienlijke neerwaartse bijstelling van de
groeiprognose.10 De nieuwe plannen voorzien onder meer in een verhoging van de btw, een
verlaging van de ambtenarensalarissen en werkloosheidsuitkeringen en het met ingang van
2013 afschaffen van de hypotheekrenteaftrek. Ondanks dit omvangrijke pakket lijkt de
tekortdoelstelling ambitieus.11 Het grote aantal revisies van het tekortcijfer van 2011 roept
twijfels op over de betrouwbaarheid en beheersbaarheid van de begroting, vooral van de
regionale overheden. De krimp van de economie zou bovendien groter kunnen uitvallen en
een groter negatief effect op de begroting kunnen hebben dan verwacht.
Naast financiële problemen in de publieke sector kampen de zuidelijke eurolanden sinds de
invoering van de euro met een verlies aan prijsconcurrentiekracht – het gevolg van relatief
snelle loonstijgingen en achterblijvende arbeidsproductiviteitsgroei. Tussen 2000 en 2010
zijn de arbeidskosten per eenheid product in de verwerkende industrie van de zuidelijke
landen vrijwel jaarlijks gestegen ten opzichte van die in de noordelijke landen - in totaal met
27%. Afgaande op voorlopige schattingen lijkt afnemende loongroei in het zuiden deze
ontwikkeling in 2011 tot staan te hebben gebracht. In Griekenland en Spanje zijn de lonen in
de verwerkende industrie vorig jaar zelfs gedaald. Dit kan slechts het begin van een
aanpassingsproces zijn. Was de divergentie in arbeidskosten ten opzichte van 2000 in 2010
27%, in 2011 was deze nog altijd 26%. Overigens laat het noordelijke Ierland zien dat snelle
aanpassing wel degelijk mogelijk is. Sinds 2008 zijn de arbeidskosten per eenheid product in
de Ierse verwerkende industrie in 3 jaar tijd met ruim een kwart gedaald, door een
combinatie van hoge productiviteitsgroei en matige loonstijging.
Mondiale groei zwak

De economische groei is wereldwijd aan het vertragen. In het eurogebied was de afzwakking
van het groeitempo in de eerste helft van 2012 het sterkst, maar ook de productiegroei in
opkomende economieën zoals China, India en Brazilië vertraagde aanzienlijk (figuur 2.3).
Niet alleen de uitvoer van de opkomende economieën zwakte af, maar ook de groei van de
binnenlandse bestedingen liep terug als gevolg van monetaire verkrapping en
capaciteitsknelpunten. In China lag het bbp in het eerste halfjaar 7¾% hoger dan een jaar
eerder, tegen 9¼% groei in 2011. Bij het monetaire beleid is de aandacht verschoven van het
bestrijden van de inflatie naar het stabiliseren van de economische groei. Naast enkele
renteverlagingen heeft de monetaire autoriteit, de People’s Bank of China, de solvabiliteitseis
voor algemene banken versoepeld. Bovendien heeft Peking allerlei infrastructurele
investeringen (zoals in het spoorwegennet) naar voren gehaald. Naar verwachting trekt

10

Deze maatregelen komen bovenop de 27 mld euro die Spanje al eerder had aangegeven te bezuinigen in 2012. Zie CPB
Risicorapportage Financiële markten, 30 mei 2012, blz.7.
11
Zie IMF, Spain 2012 Article IV Consultation, July 2012; Citi Economics, What‟s next for Spain and Italy?, juni 2012.

25

hierdoor de economische groei in het tweede halfjaar weer aan, waardoor de bbp-groei dit
jaar uitkomt op 8% en volgend jaar op 8½%.

In Duitsland blijft de groei hoger dan in Nederland
Zowel in 2010 als 2011 was de groei van het Duitse bbp hoger dan die van Nederland. Dit zal naar
verwachting ook dit en volgend jaar nog het geval zijn. Het verschil in groei neemt wel gestaag af, van
2½%-punt in 2010 via 2% in 2011 naar 1½%-punt dit jaar en ¾% volgend jaar.
Bijdragen van uitvoer en binnenlandse bestedingen aan bbp in Duitsland en Nederland, 2009-2013
6

Bijdragen aan bbp-groei

%-punt

110

D

4

108
NL

2
D

bbp

2006 = 100

D

106
D

D

NL

NL

NL

NL

0

104
102
100

-2

98

-4

96

-6
2009

2010

uitvoer
106

2011

consumenten

2012

overheid

94
2009

2013

106

105

105

104

104

103

103

102

102

101

101

100

100

99

99

98

98

97

97

96
2009

2010

2011
Duitsland

2012

2011
Duitsland

bbp-bijdrage binnenland

2006 = 100

2010

investeringen

2013

Nederland

2013

2012

2013

bbp-bijdrage uitvoer

2006 = 100

96
2009

2012

Nederland

2010

2011
Duitsland

Nederland

Bron: ramingen Duitsland: Deutsche Bundesbank, juni 2012

Het groeiverschil komt vooral doordat in Nederland de cumulatieve bijdrage van de binnenlandse
bestedingen aan het bbp terugloopt, terwijl in Duitsland de binnenlandse bestedingen juist stevig
bijdragen aan de bbp-groei. De ontwikkeling van de cumulatieve bbp-bijdrage van de uitvoer is in beide
landen vergelijkbaar.
Vooral de consumentenbestedingen blijven in ons land achter, door vermogensverlies van gezinnen door
vooral de dalende huizenmarkt en door onzekerheden, zoals over de pensioenuitkeringen en over de
effecten van de overheidsbezuinigingen. De Duitse overheid bezuinigt niet of nauwelijks, terwijl
Nederland voor 2013 de taakstelling op zich heeft genomen om het begrotingstekort terug te brengen
naar 3% bbp. Zonder deze taakstelling zou de raming van de Nederlandse bbp-groei in 2013 minstens
½%-punt hoger zijn geweest.
De verwachting dat de Duitse economie dit en volgend jaar relatief meer groei zal laten zien, is gunstig
voor ons land. Een kwart van de Nederlandse uitvoer gaat immers naar Duitsland en het is vooral de
uitvoer die dit en volgend jaar voor groei moet zorgen van onze economie.

26

In de raming is gerekend met een magere economische groei in de Verenigde Staten van
2¼% in 2012 en 2013. Daarbij wordt voor volgend jaar uitgegaan van een beperkte
budgettaire consolidatie (ruim 1% bbp). Indien voor het einde van het jaar geen
overeenstemming wordt bereikt over het voortzetten van een aantal fiscale maatregelen,
zullen op 1 januari automatische bezuinigingen en belastingverhogingen ingaan die kunnen
oplopen tot 4% bbp. Met verkiezingen op komst is het bereiken van een tijdige oplossing
onzeker. Wanneer toch harder wordt bezuinigd in de VS, zal dat een dempende werking
hebben op de economische groei.12
Onder genoemde aannames zal het wereldwijde bbp in 2012 naar verwachting met 3¼%
groeien en in 2013 met 3½% (¼%-punt lager dan in de juniraming 2012). Deze projectie
voor de wereldeconomie wijkt niet fundamenteel af van de jongste prognoses van de
internationale instellingen en van de consensusvoorspelling. 13 Het meest opvallende
verschil betreft de economische groei voor het eurogebied, waarvoor de ramingen van de
OESO en de Europese Commissie duidelijk hoger liggen. Deze ramingen dateren echter van
voor de zomer en hebben de recente teleurstellende realisatiecijfers en voorlopende
indicatoren niet meegenomen.
Figuur 2.3
2

Mondiale economische groei zwakt af: bbp hoog ontwikkelde economieën (links) en
industriële productie (rechts)
20

% per kwartaal

15
1

% per jaar

10
5

0

0

-5

-1

-10
-2

-15
-20

-3
05

06

07

08

Verenigde Staten

09

10
eurogebied

11

12

05
06
07
08
09
wereld
hoogontwikkelde economieën

10
11
12
opkomende economieën

De wereldhandelsgroei is in de eerste helft van dit jaar teruggelopen tot 2½% op jaarbasis
ten opzichte van de voorgaande periode.14 In 2011 nam de wereldhandel nog met 5,6% toe.
De afzwakking hing vooral samen met de scherpe daling van de invoer van het eurogebied. In
lijn met de ontwikkeling van het mondiale bbp herstelt de wereldhandel enigszins in de
tweede helft van het jaar. De wereldhandelsgroei in 2012 wordt onder de boven geschetste
omstandigheden geraamd op 3% en in 2013 op 5½%. De groei van de relevante
wereldhandel, waarbij landen en productgroepen die relatief belangrijk zijn voor de

12

Het IMF gaat bij ongewijzigd beleid uit van nulgroei in de VS in 2013. Zie World Economic Outlook Update, 16 juli 2012,
blz. 5.
13
De gemiddelde voorspelling van door Consensus Forecasts geënquêteerde economen van researchafdelingen van
financiële instellingen.
14
J. Ebregt, CPB World Trade Monitor juni 2012, gepubliceerd 23 augustus 2012. De maandelijkse edities van de
handelsmonitor zijn beschikbaar op de website van het CPB.

27

Nederlandse uitvoer een groter gewicht krijgen, blijft daarbij met ¼% respectievelijk 3½%
aanzienlijk achter (beide 1%-punt lager dan in de juniraming 2012). Mede door de
afzwakking van de wereldeconomie zijn de grondstoffenprijzen (in dollars) de eerste helft
van 2012 scherp gedaald. Dat geldt ook voor het jaar als geheel, onder de technische
veronderstelling van stabiele grondstoffenprijzen vanaf juni. De depreciatie van de euro ten
opzichte van de dollar betekent echter dat voor het eurogebied de grondstoffenprijzen dit
jaar zullen stijgen. Daarbij is nog geen rekening gehouden met de droogte in de Verenigde
Staten en in Rusland, waardoor de prijzen van onder andere tarwe, maïs en sojabonen recent
fors zijn gestegen. De olieprijs (Brent) lag begin september eveneens beduidend hoger dan in
juni onder meer door het embargo op olie uit Iran, de spanningen tussen Israël en Iran en
onderhoudswerkzaamheden op de Noordzee.

2.2

De Nederlandse economie

Economische ontwikkeling op hoofdlijnen

Volgens de nieuwste cijfers van het CBS is de Nederlandse economie in de eerste helft van dit
jaar weer licht gegroeid. Dat betekent dat de recessie die halverwege 2011 inzette, beperkt is
gebleven tot de laatste twee kwartalen van dat jaar. Het herstel kwam vooral door de hogere
uitvoer en in het eerste kwartaal ook door hogere overheidsconsumptie. De krimp van zowel
de consumptie van huishoudens als de investeringen zette ook in de eerste helft van 2012
door.
De verwachting is dat het bruto binnenlands product (bbp) in de laatste kwartalen van dit
jaar nog niet aantrekt. De binnenlandse vraag herstelt nauwelijks. Consumenten hebben last
van oplopende werkloosheid en dalende huizenprijzen. De vooruitzichten voor
pensioenpremies en -uitkeringen zijn evenmin rooskleurig. Bovendien drukt de btwverhoging de consumptie van huishoudens en is het consumentenvertrouwen laag. De
overheidsconsumptie zal in zowel 2012 als 2013 verder krimpen. In de rest van Europa
vertraagt de groei eveneens, zodat er ook geen spoedig herstel via de uitvoer te verwachten
is.
Figuur 2.4
101

Bbp nog niet op niveau van begin 2008 en conjunctuurindicator blijft somber
%

2008-K1 = 100

100

2
1

99
98

0

97

-1

%

4
3
2
1
-1
-2

-2

95

-3
-4

I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV I II III IV

2008

2009

2010

2011

bbp-groei kwartaal op kwartaal (rechteras)

28

5

0

96

94

6

2012

2013

bbp-volume (linkeras)

-3

-5
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013
realisatie

indicator

Figuur 2.4 (links) laat het verloop van het bbp zien, pas in de loop van 2013 gaat de
economische groei weer omhoog. De conjunctuurindicator (figuur 2.4, rechts) is somber
over de vooruitzichten. Deze voorlopende indicator suggereert dat het dieptepunt nog niet is
bereikt. Vanwege het relatief positieve eerste halfjaar van 2012 is de bbp-groei ten opzichte
van de juniraming opwaarts bijgesteld van -¾% naar -½%. Voor 2013 blijft de groei
ongewijzigd op ¾%.
Figuur 2.5 (links) maakt duidelijk dat de Nederlandse economie voor de groei van het bbp
vooral afhankelijk is van de uitvoer. Na de recessie van 2009 heeft de uitvoer de grootste
bijdrage aan de bbp-groei geleverd. De binnenlandse bestedingen blijven achter in deze
jaren, in 2010 en 2012 is de bijdrage negatief. De consumptie van huishoudens ontwikkelt
zich al lange tijd gematigd en in 2011 en 2012 daalt deze zelfs. De investeringen zijn fors
gekrompen rond de Grote Recessie en, na enig herstel in 2011, stagneren deze in de
komende jaren. De overheidsconsumptie is in 2009 gestegen, maar in de jaren daarna zijn de
gevolgen van de bezuinigingen zichtbaar.
Figuur 2.5
5

Herkomst van groei en krimp van het bbp en de werkgelegenheid, 2007-2013
3

%

%

4

2

3

2

1

1
0

0

-1
-2

-1

-3
-4

-2

-5
-6

-3
2007
2008
2009
2010
2011
overheidsbestedingen
uitvoer
overige binnenlandse bestedingen
bbp-groei

2012

2013

2007

2008

2009

2010

overheidsbestedingen
overige binnenlandse bestedingen

2011

2012

2013

uitvoer
groei werkgelegenheid

Figuur 2.5 (rechts) laat zien hoe de ontwikkeling van de werkgelegenheid (zonder
zelfstandigen) is te verklaren uit de verschillende afzetcategorieën. Hierin is rekening
gehouden met de Nederlandse productiestructuur: meer productie in de zorg betekent
bijvoorbeeld ook meer vraag naar producten uit de marktsector en dus meer
werkgelegenheid in andere bedrijfstakken. In 2009 en 2010 is de werkgelegenheid gedaald
en ook voor de ramingsjaren wordt een afname verwacht. Dit is voornamelijk het gevolg van
lage binnenlandse bestedingen. Vanaf 2011 hebben de overheidsbestedingen een negatief
effect op de werkgelegenheid, ondanks de groei van de zorg. De overige binnenlandse
bestedingen (vooral consumptie huishoudens en investeringen) hebben vanaf 2009 al een
negatieve invloed op de werkgelegenheid.
Figuur 2.6 laat zien hoe het nationale inkomen (‘nationale koek’) wordt verdeeld. Tijdens de
Grote Recessie hebben eerst de vennootschappen verliezen geleden en daarna heeft de
overheid een groot deel van de klap opgevangen. In 2010 en 2011 volgde herstel voor de
vennootschappen maar als gevolg van de krimp van de productie in 2012 ging hun aandeel
in de nationale koek weer achteruit. Vanaf 2010 zijn de huishoudens nauwelijks
vooruitgegaan, maar hebben ook nog niets hoeven inleveren.
29

Figuur 2.6
6

Verdeling reële NNI-groei, 2008-2013 (a)

%-punt

4
2
0
-2
-4
-6
-2,6%

-4,9%

2,3%

4,2%

-1,6%

1,8%

2008

2009

2010

2011

2012

2013

-8

vennootschappen

overheid

huishoudens

(a) Voor een toelichting op de berekeningswijze van het NNI, zie Kranendonk, 2011, De boekhoudkundige ruggengraat van
SAFFIER II: de GPS-matrix en het rekeningenstelsel, paragraaf 3.1.

Waar het reëel beschikbaar inkomen daalt (zie verderop in deze paragraaf) levert de groei
van individualiseerbare overheidsconsumptie (met name zorg- en onderwijsuitgaven) een
positieve bijdrage aan het aandeel van huishoudens. Tot slot is zichtbaar dat de overheid in
2013 een groter deel van de koek opeist door terugdringing van het begrotingstekort.
Consumptie langdurig onder druk door lage inkomens- en vermogensgroei

De laatste jaren is de consumptie van huishoudens nauwelijks gegroeid, en zelfs regelmatig
gekrompen (figuur 2.7, links). Deze negatieve tendens zet zich naar verwachting voort in
2012 en 2013. De figuur laat ook zien waar deze gematigde ontwikkeling uit voortkomt. In
de jaren negentig groeide de consumptie hard door grote inkomensstijgingen en
vermogenswinsten. In het begin van deze eeuw werden de vermogensverliezen (door lagere
aandelenkoersen) nog ruimschoots tenietgedaan door een hoger loon- en
uitkeringsinkomen. In latere jaren verdwijnt deze inkomensstijging en slaat in 2012 zelfs om
in een daling. In 2013 stijgt het reëel beschikbaar inkomen weer, maar deze stijging is in
historisch perspectief nog steeds erg bescheiden. Naast de beperkte loonstijgingen en de lage
werkgelegenheidsgroei spelen de hoge pensioenpremies, lagere reële pensioenuitkeringen
en stijgende premies voor de zorgverzekering daar een rol in. Tegelijkertijd treden diverse
vermogensverliezen op, vooral vanwege de dalende huizenprijzen. Naar verwachting daalt
de huizenprijs in 2012 en 2013 in nominale termen. Dit strookt met realisaties: in het eerste
halfjaar van 2012 is er al een daling van enkele procenten gerealiseerd ten opzichte van eind
2011 (figuur 2.8, links). Via een lager huizenvermogen leidt dit tot een lagere particuliere
consumptie. Ook is bijvoorbeeld het lage aantal verkochte woningen (figuur 2.8, rechts) een
aanwijzing dat huishoudens behoedzaam opereren. De hoge piek in juni 2012, mogelijk
vanwege de verwachte verhoging van de overdrachtsbelasting per 1 juli en het verlagen van
de NHG-grens naar 320.000 euro, is gevolgd door een veel lager niveau aan transacties in
juli. Hoewel de individuele besparingen toenemen, blijven deze zowel in 2012 als in 2013
negatief. Veel ruimte voor een hogere consumptie is er voor veel huishoudens dan ook niet.
Dat er op de korte termijn geen sterk herstel te verwachten valt, blijkt onder andere uit de
30

stand van het consumentenvertrouwen (figuur 2.7, rechts). Hoewel dit zich in 2012 enigszins
lijkt te stabiliseren, ligt de indicator zowel op het onderdeel economisch klimaat als de
component koopbereidheid nog wel op een erg laag niveau, vergelijkbaar met het crisisjaar
2009.
Figuur 2.7

Onderbouwing consumptiegroei sinds 2001 (links) en vertrouwensindicatoren
stabiliseren op laag niveau (rechts).

%

60

7
6

saldo % positieve en negatieve antwoorden

40

5
4

20

3

0

2

-20

1
0

-40

-1

-60

-2
-3

-80

-4
1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010 2012
totaal inkomen

Tabel 2.2

totaal vermogen

rest/onverklaard

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

consumptie

consumentenvertrouwen

economisch klimaat

koopbereidheid

Consumptie, inkomen en vermogen van huishoudens, 2009-2013
2011
waarde in
mld euro

2009

2010

2011

2012

2013

volumemutaties per jaar in %

Consumptie
Vaste lasten (a)
Overige consumptie
Totale consumptie

66
205
271

1,2
-3,0
-2,1

3,2
-0,6
0,3

-0,7
-1,1
-1,0

3
-2¼
-1

2½
-1
0

Reëel beschikbaar gezinsinkomen
Arbeidsinkomen
Uitkeringsinkomen
Overig (b)
Totaal

140
72
55
267

4,4
4,1
-17,7
-1,1

-1,9
5,7
-2,7
-0,1

-1,5
-0,3
3,3
-0,2

-¼
-¼
-2
-½

-½
½
1½
¼

-¾
7½

-½
7¾

% beschikbaar gezinsinkomen (c)
Besparingen
Individueel
Collectief (d)

-4
18

-1,7
7,3

-2,1
5,5

-1,3
6,3

(a) Aardgas, woningdiensten en niet-verzekerde zorg.
(b) Rente- en dividendbaten, toegerekend inkomen uit eigen woning en niet-uitgekeerd beleggingsinkomen van
levensverzekeringsmaatschappijen.
(c) Inclusief collectieve besparingen.
(d) Saldo pensioenpremies en pensioenuitkeringen.

Dekkingsgraad pensioenfondsen op dieptepunt, pensioenpremies op hoogtepunt

De aanspraken ten aanzien van het aanvullende pensioen zijn de afgelopen decennia
toegenomen als gevolg van de stijging van de resterende levensverwachting na het 65-ste
jaar. De vut- en prepensioenregelingen zijn voor een belangrijk deel omgezet in verhoogd
ouderdomspensioen. Door de toename van de aanspraken en vooral door de daling van de
rente bevinden de dekkingsgraden zich op een dieptepunt en de pensioenpremies,
uitgedrukt in % van het brutoloon, op topniveau (figuur 2.9).
31

Figuur 2.8
135

Huizenprijzen blijven dalen (links) en aantal verkochte woningen historisch laag (rechts)
210

index (2002-I = 100)

130

190

125

170

120

150

115

2011 = 100

130

110

110

105

90

100
95

70

90

50

2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012
nominale prijzen
gecorrigeerd voor inflatie (cpi)

2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

Bron: CBS Statline, eigen bewerking aantal verkochte woningen vanwege seizoenspatronen.

De pensioenpremie per werknemer met een gemiddeld loon bedraagt zo’n 5000 euro per
jaar, uitgaande van het gemiddelde brutoloon per werknemer (inclusief deeltijd) van zo’n
33.000 euro en een gemiddelde pensioenpremie van ongeveer 15%. Dikwijls betaalt de
werkgever het merendeel van de premie, waardoor deze niet volledig zichtbaar is op het
loonstrookje, maar wel onderdeel is van de loonkosten.
Figuur 2.9
250

Dekkingsgraad en rente (links); pensioenpremie in % brutoloon (rechts) (a)

%

%

10 14
9

200

8

7
150

6

% brutoloon

12
10
8

5
100

50

4

6

3

4

2
1

0

0
1988 1990 1992 1994 1996 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2010
dekkingsgraad (linkeras)

lange rente (rechteras)

2
0
1970

1975

1980

1985

1990

pensioenpremies werknemers

1995

2000

2005

2010

pensioenpremies werkgevers

(a) Gegevens over pensioenpremies voor werknemers zijn pas beschikbaar vanaf 1995.

Met het oog op de stijging van de levensverwachting stijgt de pensioenrichtleeftijd in het
Witteveenkader in 2014 naar 67 jaar. De maximale jaarlijkse opbouw wordt verlaagd van
2,25% naar 2,15% (middelloonregelingen) en van 2,0 naar 1,9% (eindloonregelingen).
In de raming is uitgegaan van een gelijkblijvende pensioenpremie (in %), in lijn met de
intentie van het pensioenakkoord. Verder is gerekend met een korting van de uitkeringen
van gemiddeld 1% voor alle deelnemers. Of deze ontwikkeling zich inderdaad zo zal
voordoen, is niet alleen afhankelijk van de ontwikkeling van de rente en de behaalde
beleggingsresultaten, maar ook van de uitwerking van het toezicht en de mate waarin de
sociale partners bereid zijn om de beoogde aanpassing van de opbouw eerder in te voeren.
Indien de rente op het huidige lage niveau blijft, zullen de uitkeringen in 2013 en daarna
aanzienlijk verlaagd moeten worden. Daarnaast moet de premie verder verhoogd worden, of
de opbouw van nieuwe rechten al in 2013 versoberd.
32

Bedrijfsinvesteringen dalen in 2012 en trekken weer aan vanaf 2013

Namen de bedrijfsinvesteringen vorig jaar nog toe met ruim 10%, dit jaar krimpen ze naar
verwachting met 2¾%. Het inzakken van de investeringen is het gevolg van de conjuncturele
neergang. De investeringsquote komt in 2012 uit op 12¾%. Dat is licht hoger dan in 2010
maar nog altijd 2%-punt lager dan het trendmatig gemiddelde15 (figuur 2.10, links). Doordat
de wereldhandel en de productie volgend jaar weer aantrekken, nemen de investeringen
volgend jaar naar verwachting toe met 3¼% (zie tabel 2.3).
Het verslechterde economische klimaat komt ook tot uitdrukking in de conjunctuurenquêtes
onder producenten van het CBS. Sinds medio 2011 daalt het producentenvertrouwen nadat
het de twee voorafgaande jaren vrijwel onafgebroken steeg (figuur 2.10, rechts). Wel lijkt de
daling zich niet verder door te zetten. Producenten zijn sinds mei niet pessimistischer
geworden; het producentenvertrouwen is sindsdien vrijwel vlak gebleven op een niveau van
-5. Daarmee is het niveau aanmerkelijk hoger dan in 2009. Desondanks geeft een toenemend
aantal ondernemers aan dat er nog financiële belemmeringen zijn. De acceptatiecriteria van
Nederlandse banken voor leningen aan bedrijven zijn de afgelopen vier kwartalen
aangescherpt.
Figuur 2.10 Investeringen trekken vanaf 2013 weer aan, maar investeringsquote is nog altijd laag
door lage bezettingsgraad
24

%

88

%

%

86

22

10
5

84

20

0

82

18

80

-5

16

78

-10

76

14

-15

74

12

-20

72

10

70

-25

70 72 74 76 78 80 82 84 86 88 90 92 94 96 98 00 02 04 06 08 10 12
89 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99 00 01 02 03 04 05 06 07 08 09 10 11 12

investeringsquote

kapitaalinkomensquote

trendlijn investeringsquote

bezettingsgraad verwerkende industrie (linkeras)

producentenvertrouwen (rechteras)

Bron: bezettingsgraad en producentenvertrouwen: CBS Statline

Als gevolg van de afgenomen bedrijvigheid in de tweede helft van 2011 is de bezettingsgraad
in de verwerkende industrie gedaald van ruim 80 naar minder dan 79 halverwege 2012.
Daarmee ligt de bezettingsgraad 4%-punt lager dan het langjarige gemiddelde van 83%. Dat
duidt nog steeds op onderbezetting van de productiecapaciteit.

15

De investeringsquote heeft een neerwaartse trend, zie daarover het kader “Waarom daalt de investeringsquote?” in het
Centraal Economisch Plan 2011.

33

Tabel 2.3

Investeringen en rendement bedrijvensector
2011
waarde in
mld euro

2011

2012

2013

volumemutaties per jaar in %

Bedrijfsinvesteringen

57,3

10,2

-2¾

3¼

Investeringen in woningen

29,2

6,5

-3¼

-¼

groeibijdragen in %-punten
w.v. nieuwbouw
herstel- en verbouw
overdrachtskosten

5,2
1,9
-0,7

-2
-¾
-½

0
-¼
0

18¼
12¾

18¾
13¼

niveau in %
Kapitaalinkomensquote marktsector (a)
Investeringsquote (b)

21,3
13,3

(a) Dit is 100 minus de arbeidsinkomensquote.
(b) In procenten van de bruto toegevoegde waarde tegen basisprijzen (excl. onroerendgoedsector).

Woningmarkt verbetert nog niet

Mede door het zachte winterweer namen de investeringen in woningen in 2011 toe met
6,5%16. Maar in de loop van 2011 sloeg het sentiment om, mede als gevolg van de
conjuncturele tegenwind en sterk teruglopende verkopen van zowel bestaande woningen als
nieuwbouwwoningen. Het aantal verkochte nieuwbouwwoningen begin 2012 was ongeveer
gelijk aan dat van begin 2009. Als gevolg daarvan nemen de investeringen in woningen in
2012 naar verwachting af met 3¼%. Zowel nieuwbouw als herstel- en verbouw worden
getroffen.
In juni kwam het aantal transacties incidenteel fors hoger uit (figuur 2.8, rechts); het werd in
juli alweer gevolgd door een veel lager aantal. Mede door het lage aantal transacties eerder
dit jaar komt aantal transacties over heel 2012 naar verwachting lager uit dan in 2011. Ook
voor 2013 wordt geen verbetering van het aantal transacties verwacht. Daardoor en doordat
de woningbouw met enige vertraging reageert op de rest van de economie, nemen de
investeringen in woningen in 2013 met ¼% af.
Uitvoer blijft de motor van de Nederlandse economie

Het volume van de relevante wereldhandel neemt in 2012 nauwelijks toe. In 2013 herstelt
deze groei zich weer enigszins. De Nederlandse uitvoer doet het in beide jaren relatief beter
dan de cijfers over de wereldhandel doen vermoeden. De uitvoer van goederen groeit in
zowel 2012 als in 2013 met 4¼%. Het cijfer voor 2012 wordt gestaafd door de realisaties,
omdat het grootste deel van de groei al is gerealiseerd in de eerste helft van 2012.

16

Mogelijk speelde ook de tijdelijke verlaging van de btw voor het onderhoud aan woningen een rol.

34

Figuur 2.11 Vooral wederuitvoer groeit hard (links) en saldo lopende rekening blijft oplopen (rechts)
180

relatieve prestatie uitvoer (2001 = 100)

4

10

160

3

8

140

2

120

1

100

0

80

-1

60

-2

40

-3

-2

20

-4

-4

2001

2003

2005

prijsconcurrentiepositie (rechteras)

2007

%

2009

2011

binnenslands geprod. uitvoer

2013
wederuitvoer

% bbp

6
4
2
0

2000

2002

2004

saldo uitvoer en invoer

2006

2008

saldo inkomens (a)

2010

2012

saldo lopende rekening

(a) „Inkomens‟ betreft hier primaire inkomens en inkomensoverdrachten.

De binnenslands geproduceerde uitvoer profiteert van de lagere waarde van de euro en de
relatief beperkte stijging van de arbeidskosten en ontwikkelt zich daarom gunstiger dan op
grond van de wereldhandel mag worden verwacht. Dit is echter niet het hele verhaal. Het is
vooral de wederuitvoer die de groei van de totale uitvoer voor haar rekening neemt. Figuur
2.11 (links) laat de relatieve prestatie van de wederuitvoer en de binnenslands
geproduceerde uitvoer ten opzichte van de relevante wereldhandel zien. Sinds 2001 heeft de
binnenslands geproduceerde uitvoer slechter gepresteerd dan de wereldhandel en de
wederuitvoer beter. Sinds 2008 houdt de ontwikkeling van de binnenslands geproduceerde
uitvoer wel gelijke tred met de wereldhandel. Dit lijkt vooral het gevolg van een verbeterde
prijsconcurrentiepositie in die jaren. Rekening houdend met een snel stijgend marktaandeel
van enkele opkomende economieën (vooral uit Azië) in de wereldhandel, is het opvallend dat
Nederland zijn marktaandeel de laatste jaren weet te behouden. Al met al groeit de uitvoer
wel in 2012 en in 2013, waar het volume van de binnenlandse bestedingen juist afneemt. De
uitvoer is daarom nog steeds de motor van de economie, zoals figuur 2.5 al liet zien.
De invoer groeit in beide jaren minder hard dan de uitvoer. Dit komt vooral door de lage
binnenlandse bestedingen en de hoge relatieve prijzen voor buitenlandse goederen. De
resterende invoergroei is vooral het gevolg van de groeiende wederuitvoer. Omdat de invoer
minder toeneemt dan de uitvoer, neemt het overschot op de Nederlandse lopende rekening
verder toe tot een recordniveau van 9½% in 2013 (figuur 2.11, rechts).
Achterblijvende arbeidsvraag bij stijgend arbeidsaanbod leidt tot hogere werkloosheid

Sinds juli 2011 is de werkloosheid met 1%-punt gestegen. Het was vooral de toename van de
beroepsbevolking in de tweede helft van 2011 waardoor de werkloosheid opliep.17
Weliswaar nam de werkgelegenheid in personen ook toe maar dat was niet genoeg om het
extra arbeidsaanbod te absorberen. Ook in de eerste twee kwartalen van 2012 is de toename
van de werkloosheid voornamelijk het gevolg van een toenemende beroepsbevolking. De
werkgelegenheid nam die kwartalen licht af. Verdere verslechtering van de arbeidsmarkt ligt

17

Voor achtergronden van de toegenomen beroepsbevolking, zie blz. 13 van CPB Policy Brief 2012/13, decemberraming
2011, Economische vooruitzichten 2012 en blz. 73 van het Centraal Economisch Plan 2012.

35

in het verschiet. Het aantal vacatures is de afgelopen tijd afgenomen met een verruiming van
de arbeidsmarkt als gevolg (figuur 2.12, links). Een toenemend aantal ondernemers
verwacht dat het aantal vacatures de komende tijd verder afneemt. Daarnaast nemen de
ontslagaanvragen de laatste maanden toe. De recessie van 2011 en de lage productiegroei in
2012 hebben vertraagde effecten op de werkgelegenheid waardoor die in de tweede helft
van 2012 en 2013 naar verwachting afneemt. In combinatie met een stijgende
beroepsbevolking leidt dat tot een verdere toename van de werkloosheid tot gemiddeld
520.000 personen in 2013. Als percentage van de beroepsbevolking bedraagt de
werkloosheid naar verwachting 5¼% dit jaar en 5¾% volgend jaar. Dergelijke percentages
zijn vergeleken met andere Europese landen nog steeds laag, maar zijn in Nederland sinds
het midden van de jaren negentig niet meer voorgekomen (figuur 2.12, rechts).
Door de sterk toegenomen beroepsbevolking in de laatste twee kwartalen van 2011 komt
het gemiddelde arbeidsaanbod in 2012 fors hoger uit dan in 2011. In de afgelopen twee
kwartalen nam het arbeidsaanbod beduidend minder toe. Naar verwachting neemt de groei
van het arbeidsaanbod in de rest van 2012 verder af. Door de afnemende werkgelegenheid
en de oploop van de werkloosheid worden de perspectieven op het vinden van een baan
door potentiële werkzoekenden er in 2012 niet beter op. Het zogenoemde
ontmoedigingseffect, ook wel ‘discouraged worker’- effect genoemd, zet zich naar
verwachting voort door de gematigde economische groei en levert daarmee volgend jaar een
negatieve bijdrage aan het arbeidsaanbod.
Tabel 2.4

Kerngegevens arbeidsmarkt 2011-2013 (a)
2011
niveau in dzd

Arbeidsaanbod (b)
w.v. demografie
participatie
beleid
conjunctureel

9085

2011

2012

2013

mutaties per jaar in dzd personen
59
1
60
11
-13

70
-10
45
10
30

25
-10
40
0
-10

mutaties per jaar in %
Werkgelegenheid (arbeidsjaren)
w.v. marktsector
zorgsector
overheid
Beroepsbevolking
Werkzame beroepsbevolking

6752
4880
950
853
8744
8357

0,5
0,4
2,7
-1,3
0,0
0,0

-¼
0
½
-2¼
1¼
½

-½
-1
2
-1¾
¼
-¼

470
5¼

520
5¾

niveaus
Werkloosheid (x 1000)
Werkloosheid (%)

387
4,4

(a) In de prognosejaren afgerond op hele kwarten of hele vijfduizenden. De cijfers over de beroepsbevolking en de werkloosheid
zijn volgens de internationale definitie.
(b) Het arbeidsaanbod is gedefinieerd als de som van werkzame personen (Nationale rekeningen) en de werkloze
beroepsbevolking.

36

Bleef de werkgelegenheid in arbeidsjaren tot en met het tweede kwartaal 2012 nog op peil,
daarna neemt de werkgelegenheid naar verwachting af als gevolg van de lage economische
groei. De werkgelegenheid krimpt daardoor dit jaar met ¼% en volgend jaar met ½%. Zowel
de werkgelegenheid bij bedrijven als bij de overheid daalt. De matige ontwikkeling in de
marktsector wordt vooral veroorzaakt door de geringe groei van de productie.
Bezuinigingen zorgen voor een daling van de werkgelegenheid bij de overheid. In de zorg
neemt de werkgelegenheid naar verwachting toe, maar dit is onvoldoende om de afname in
de andere sectoren te compenseren.
Figuur 2.12 Steeds ruimere arbeidsmarkt (links) en fors oplopende werkloosheid (rechts) (a)
% beroepsbevolking

9

1,0

8
7

0,8

0,6

zeer krap

6

krap

5
4

0,4

gemiddeld

0,2

3

2

ruim

1

zeer ruim

0,0

0
1980

1985

1990

1995

2000

2005

2010

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012

(a) De indicator voor krapte op de arbeidsmarkt is gedefinieerd als het aantal vacatures gedeeld door de werkloosheid
(internationale definitie). De grenzen van de vijf categorieën worden bepaald door het gemiddelde plus of min een halve of een hele
standaarddeviatie berekend over de periode 1975-2011.

Prijzen en lonen

De matige economische ontwikkeling in Nederland heeft dit en komend jaar een drukkend
effect op de prijzen, maar dit wordt gecompenseerd door de geplande belastingmaatregelen
(vooral de btw-verhoging).
Figuur 2.13 Belastingverhoging compenseert dalende tendens inflatie
3,0

%

3,0

%

2,5

2,5

2,0
2,0

1,5

1,5

1,0
0,5

1,0

0,0
0,5

-0,5

0,0

-1,0
2008

2009

2010

consumentenprijsindex (cpi)

2011

2012
afgeleide cpi

2013

2008

2009

bijdrage indirecte belastingen

2010

2011

bijdrage andere factoren

2012

2013

prijs particuliere consumptie

Het consumentenprijsindexcijfer ligt dit jaar naar verwachting 2¼% hoger dan een jaar
eerder. Dit is nagenoeg gelijk aan het inflatiecijfer van vorig jaar. In 2013 komt de inflatie
met 2% een fractie lager uit. Deze prijsontwikkeling is het gevolg van twee tegengestelde
tendensen. Aan de ene kant oefenen de invoerprijzen dit en volgend jaar een neerwaartse
invloed uit. De geplande belastingverhogingen hebben in beide jaren een opwaartse invloed
37

van respectievelijk ¼%-punt en ½%-punt op de prijzen. De zogenoemde afgeleide
prijsindex, waarin de invloed van de belastingen niet wordt meegenomen, stijgt in 2012 en
2013 daarom beduidend minder dan de reguliere prijsindex (figuur 2.13, links).
Door de verslechterende situatie op de arbeidsmarkt zal dit en komend jaar cumulatief naar
verwachting geen reële loonstijging plaatsvinden. De contractloonontwikkeling in 2012 volgt
grotendeels uit de reeds afgesloten cao’s en is gelijk aan 1¾%. In 2013 nemen de
contractlonen in de marktsector met 2¼% iets meer toe dan de inflatie. Door de bevriezing
van de ambtenarensalarissen stijgen de contractlonen bij de overheid in 2013 niet. De
contractlonen in de zorg volgen de ontwikkelingen in de marktsector. De incidentele lonen in
de zorg worden voor de jaren 2012-2015 bepaald door de afspraken die zijn gemaakt tussen
het ministerie van VWS en de zorginstanties. Hierin wordt uitgegaan van ½% voor 2012 en
2013.

38

39

3

Begroting en koopkracht

Het overheidstekort neemt af van 4,5% bbp in 2011 tot naar verwachting 3,7% bbp in 2012 en
2,7% bbp in 2013. Dit komt vooral door restrictief begrotingsbeleid en enigszins door het beperkte
economisch herstel in 2013. In 2013 ligt het tekort dan voor het eerst sinds 2008 onder het 3%
Maastricht-plafond. De vermindering van het tekort komt vooral door een stijging van de
collectievelastendruk. Ondanks de afname van het overheidstekort loopt de overheidsschuld
verder op, tot 71,8% bbp in 2013. De koopkracht vermindert met 1¾% in 2012 en met ¾% in
2013, na ook al in de twee voorgaande jaren te zijn gedaald. Cumulatief komt de daling over deze
vier jaar uit op 4%. In 2013 is er een relatief sterke koopkrachtdaling voor laagbetaalde
tweeverdieners en voor gepensioneerden. Dat laatste komt door niet-volledige indexatie van
pensioenen en doordat naar verwachting meer dan honderd fondsen volgend jaar nominaal
korten.

40

3.1

Inleiding

Het overheidstekort neemt in het lopende en komende jaar af, maar blijft aanzienlijk. Op
basis van de huidige beleidsuitgangspunten en het verwachte economisch beeld wordt het
EMU-tekort in 2013 geraamd op 2,7% bbp, ver onder de recordomvang voor de huidige
crisis van 5,6% bbp in 2009 en enigszins onder het Maastricht-plafond van 3% bbp. Het
structurele overheidstekort bedraagt 1,2% bbp in 2013; in 2011 was dat nog 3,4% bbp. De
geraamde tekortvermindering tussen 2011 en 2013 is internationaal gezien groot. 18
In 2013 zijn de tekortreducerende maatregelen omvangrijker dan in 2012. Het regeer- en
gedoogakkoord en het Begrotingsakkoord 2013 tezamen betekenen netto
tekortreducerende maatregelen van 4,5 mld euro in 2012 en 13,8 mld euro in 2013. 19 De
verbetering van het EMU-saldo tussen 2011 en 2013 van 1,8% bbp hangt vooral samen met
een toename van de collectieve lasten en in veel mindere mate met een daling van de
collectieve uitgaven. De begrotingsmaatregelen voor 2013 staan uitgebreid beschreven in
paragraaf 3.6. Een deel van de maatregelen uit het Begrotingsakkoord is al in wetgeving
vastgelegd; een ander deel komt in de komende maanden aan de orde bij de parlementaire
behandeling van de ontwerpbegroting en het belastingplan.
Tabel 3.1

Kerngegevens collectieve financiën en koopkracht, 2008-2013
2008

2009

2010

2011

2012

2013

% bbp
Bruto collectieve uitgaven
Collectieve lasten
Niet-belastingmiddelen
EMU-saldo
EMU-saldo structureel (EC-methode)
Robuust EMU-saldo (a)
EMU-schuld

46,3
39,2
7,6
0,5
-0,6
-2,2
58,5

51,0
38,2
7,2
-5,6
-4,1
-5,4
60,8

50,9
38,8
7,0
-5,1
-3,9
-5,0
63,1

49,8
38,4
6,9
-4,5
-3,4
-4,4
65,5

49,9
39,0
7,3
-3,7
-2,1
-3,4
71,4

49,4
40,0
6,6
-2,7
-1,2
-2,2
71,8

Beleidsmatige lastenontwikkeling (mld euro)
Koopkracht, mediaan alle huishoudens (% mutatie)

-0,1

1,7

-0,5

1,5
-0,9

5¼
-1¾

10
-¾

(a) Het robuuste EMU-saldo is het structurele EMU-saldo (op basis van de EC-methode) exclusief aardgasbaten, rentebetalingen
en rente- en dividendontvangsten.

18

Volgens de voorjaarsraming van de Europese Commissie bedraagt de gemiddelde vermindering van het feitelijke tekort
in het eurogebied 1,2% bbp tussen 2011 en 2013.Van de niet-probleemlanden heeft Nederland duidelijk de grootste
tekortvermindering (zie figuur 1.2). De vermindering van het Nederlandse structurele tekort van 2,2% bbp ligt duidelijk
boven het gemiddelde van het eurogebied van 1,5% bbp.
19
De omvang van de netto tekortreducerende maatregelen van het regeer- en gedoogakkoord is 3,6 mld euro in 2012 en
3,9 mld euro in 2013 in prijzen van 2010 (Financieel kader van het regeer- en gedoogakkoord, oktober 2010). Het kabinet
ligt op koers met de uitvoering van deze maatregelen (Ministerie van Financiën, 18 miljard monitor bij Jaarverslag 2011,
mei 2012). Voor het Begrotingsakkoord is het saldo van de netto tekortreducerende maatregelen 0,9 mld euro in 2012 en
9,9 mld euro in 2013 in prijzen van 2012 (niet-cumulatieve cijfers op basis van tabel 4.1 van CPB, De Nederlandse
economie tot en met 2017, juni 2012).

41

Wat weten we van begrotingsmultipliers?
Het is al weer vijf jaar geleden dat de huidige economische crisis uitbrak. In augustus 2007 ontspoorden
de geldmarkten als gevolg van wantrouwen tussen marktpartijen veroorzaakt door onduidelijkheid over
wie grote verliezen hadden geleden door de Amerikaanse huizencrisis. Centrale banken moesten
daardoor voor zeer omvangrijke bedragen aan liquiditeit verschaffen. Bestrijding van de crisis alleen door
monetair beleid bleek echter onvoldoende. Eén van de gevolgen van de huidige crisis is dan ook
hernieuwde aandacht voor begrotingsbeleid, zowel bij beleidsmakers als bij economen. Eind 2008
besloten veel regeringen in de OESO-landen tot een tijdelijk stimulerend begrotingsbeleid in 2009-2010.
Economen hebben sinds 2007 vele malen meer gepubliceerd over begrotingsmultipliers (het effect van
begrotingsmaatregelen op het bbp) dan in de tien jaar daarvoor. De discussie over begrotingsbeleid is
daarmee duidelijk opgelaaid.
Het is van belang dat de economische onderbouwing van beleid robuust is. Eén of twee publicaties om
beleid te schragen kan wat dun zijn. Voor vergaande conclusies op basis van een paar waarnemingen
geldt dit nog in sterkere mate. In dit verband zijn overzichtsstudies interessant, zoals een recent paper
waar de resultaten van 89 studies over multipliers zijn geanalyseerd (a). Deze studies verschaffen 749
schattingen van multipliers. De uitgevoerde meta-analyse wijst op positieve multipliers; met andere
woorden: ombuigingen en lastenverhogingen zullen op korte termijn de productie dempen. Ook blijkt dat
multipliers van kleine open economieën kleiner zijn dan van grote economieën met weinig buitenlandse
handel, wat in de Europese context een argument voor beleidscoördinatie impliceert. Uit de meta-analyse
blijkt ook dat als consumenten moeilijk kunnen lenen, dit leidt tot grotere positieve effecten van hogere
overheidsuitgaven of lagere belastingen op de economische groei. De huidige terughoudendheid bij
banken zou de begrotingsmultipliers dus kunnen vergroten.
Verder blijkt de reactie van centrale banken cruciaal. De multiplier zal groter zijn wanneer de centrale
bank geen mogelijkheid heeft om de rente te verlagen ìn reactie op een bezuinigingspakket (zero lower
bound). Dit is momenteel het geval. Grotere positieve multipliers tijdens financiële crises komen ook naar
voren in een recent IMF working paper van Corsetti (b). Deze studies wijzen er dus op dat multiplier niet
constant in de tijd is en dat daarmee de omstandigheden (al of niet recessie, al of niet financiële crisis, al
of niet extreem lage rente (zero lower bound)) er toe doen.
Recent is door economen ook veel aandacht besteed aan drempelwaardes voor overheidsschuld: de
omvang van de overheidsschuld waarboven deze de economische groei negatief beïnvloedt en de
begrotingsmultipliers niet langer positief zijn doordat consumenten, bedrijven en financiële markten
negatief reageren op de hogere schuld als gevolg van de extra overheidsuitgaven en lastenverlagingen.
Hoge overheidsschuld zal leiden tot onzekerheid over het overheidsbeleid, (verwachte)
belastingverhogingen en tot hogere kapitaalmarktrentes die een negatieve invloed hebben op het bbp (c).
De bekendste studie is die van Reinhart en Rogoff die voor de overheidsschuld een drempelwaarde van
90% bbp vinden (d,e). Het is echter zeer twijfelachtig of er voor landen een uniforme drempelwaarde is.
De lopende rekening van de betalingsbalans speelt een rol. Ook de reputatie die een land in de loop van
jaren heeft opgebouwd wat betreft economisch beleid, zal zeker de drempelwaarde van een land
beïnvloeden (f).
(a) Gechert, S. en H. Will, 2012, Fiscal multipliers: a meta analysis of the literature, paper gepresenteerd op het 9e Euroframe
congres, juni. Zie ook het literatuuroverzicht in Batini, N., G. Callegari en G. Melina, 2012, Successful Austerity in the United
States, Europe and Japan, IMF working paper no. 12/190, en Suyker, W., 2011, Begrotingsmultipliers, overzicht van recente
empirische publicaties, CPB Achtergronddocument, december.
(b) Corsetti, G., A. Meier en G. J. Müller, 2012, What Determines Government Spending Multipliers?, IMF working paper
12/150. Zie ook appendix I, Fiscal Multipliers in Expansions and Contractions, in IMF, 2012, Fiscal Monitor, april. Zie verder
ook Auerbach, A.J. en Y. Gorodnichenko, 2011, Fiscal Multipliers in Recession and Expansion, NBER working paper 17447.
(c) Op financiële markten kan een overschrijding van een drempelwaarde er plotseling toe leiden dat zelfs tegen hoge rentes
overheidsobligaties niet meer te plaatsen zijn („sudden stops‟). Bij afwezigheid van externe steun is dan een scherpe,
plotselinge vermindering van het overheidstekort met fors negatieve effecten op het bbp onvermijdelijk.
(d) Reinhart, C.M. en K. S. Rogoff, 2010, Growth in a Time of Debt, American Economic Review, vol. 100(2), pag.573-78. Zie
ook NBER working paper 15639.
(e) Dit is niet alleen van belang voor de kortetermijnmultiplier maar ook voor de groei op middellange termijn. Kumar en Woo
vinden voor hoogontwikkelde landen 0,15%-punt lagere groei bij een stijging van de overheidsschuld van 10% bbp. Zie Kumar,
M.S. en J. Woo, 2012, Public debt and growth, IMF working paper, 10/174.
(f) Ostry, J.D., A.R. Ghosh, J.I. Kim en M. S. Qureshi, 2010, Fiscal space, IMF Staff position note, 10/11.

42

Figuur 3.1

Kerngegevens collectieve financiën 1960-2013
90

3
2

%bbp

80

1

%bbp

70

0

60

-1

50

-2

40

-3

30

-4

20

-5
-6

10

-7
1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010
EMU-saldo

0
1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010

70

50
%bbp

EMU-schuld

45

60

%bbp

40

50

35

30

40

25

30

20
15

20

10

10

5

0
1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010

collectieve uitgaven

3.2

0
1960 1965 1970 1975 1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010

collectieve lasten

Collectieve uitgaven

De scherpe stijging van de collectieve-uitgavenquote aan het begin van de huidige
economische crisis (de quote steeg met 4,7%-punt van 46,3% bbp in 2008 tot 51,0% bbp in
2009) wordt in de projectieperiode nauwelijks tenietgedaan. Dit in tegenstelling tot in 2011
toen de uitgavenquote met meer dan 1% bbp afnam. In 2012 is door de recessie zelfs sprake
van een tijdelijke lichte stijging van de quote. In 2013 loopt de uitgavenquote naar
verwachting slechts terug tot 49,4% bbp. De overheidsuitgaven (uitgedrukt in procenten
bbp) dalen ten opzichte van 2011 met name bij het openbaar bestuur, vooral door de
bezuinigingen. Dit betreft zowel ombuigingen op apparaatskosten als de nullijn voor
ambtenaren. De totale uitgavenquote daalt tussen 2011 en 2013 ondanks de stijgende
quotes voor zorg en sociale zekerheid.
In 2012 nemen de collectieve zorguitgaven nominaal met 3¾% toe. Dat is 1% minder dan
in 2010 en 2011. De groei is nogal ongelijk verdeeld over AWBZ, Zvw en
begrotinggefinancierde zorg. De uitgaven van de AWBZ nemen toe met 7½%. Hiervan is
2¾% het gevolg van de intensiveringen in de langdurige zorg zoals die afgesproken zijn in
het regeer- en gedoogakkoord. Met deze maatregel is in 2012 een begin gemaakt om het
aantal ‘handen aan het bed’ uit te breiden. De beoogde 12 duizend personen zullen overigens
niet worden gehaald als gevolg van bezuinigingen in het Begrotingsakkoord.

43

De Zvw-uitgaven nemen in 2012 slechts met 1¼% nominaal toe. Dit is het gevolg van een
groot aantal ombuigingen van opgeteld 1½ mld euro. Dat begint met de maatregelen uit het
regeer- en gedoogakkoord. In dat akkoord zijn voor ¾% tal van kleine
ombuigingsmaatregelen genomen. In het daaropvolgende besluitvorming rond de
Voorjaarsnota is er voor 1½% omgebogen door pakket- en tariefsmaatregelen. In de
maanden daarna is door het hoofdlijnenakkoord met ziekenhuizen en het beheersmodel
medisch specialisten nog eens 1% omgebogen. Ten slotte heeft de verhoging van het eigen
risico met 40 euro, waartoe het kabinet Balkenende nog heeft besloten, geleid tot nog eens
1% lagere Zvw-uitgaven. Zonder deze ombuigingen zouden de uitgaven van de Zvw zijn
gestegen met 5½%. De overige zorg, waaronder de WMO, stijgt in 2012 met 6½%.
Tabel 3.2

Collectieve uitgaven, 2011-2013
2011

2012

2013

% bbp
Openbaar bestuur (a)
Veiligheid
Defensie
Infrastructuur
Onderwijs
Zorg
w.v. AWBZ
Zvw
overig (o.a. WMO)
Sociale zekerheid
w.v. AOW/ANW
WW en bijstand
arbeidsongeschiktheid (b)
overig (o.a. zorgtoeslag)
Overdrachten aan bedrijven
Internationale samenwerking
Rente
Bruto collectieve uitgaven

10,7
1,9
1,1
1,7
5,4
10,3
3,9
5,9
0,5
12,8
5,1
2,1
1,8
3,7
1,8
2,1
2,0
49,8

10,5
1,9
1,1
1,7
5,4
10,6
4,1
5,9
0,5
12,9
5,3
2,3
1,8
3,5
1,7
2,1
1,9
49,9

10,2
1,9
1,1
1,6
5,4
10,6
4,0
6,1
0,5
13,2
5,4
2,5
1,7
3,6
1,5
2,1
2,0
49,4

% totale werkgelegenheid
16,0
14,1

2013

volumemutatie in %

Reële bruto collectieve uitgaven
Bruto binnenlands product

Werkgelegenheid sector overheid
Werkgelegenheid bedrijfstak zorg

2012

15,8
14,2

15,6
14,5

2012

2013

prijsmutatie in %

-3¼
-¼
-3¼
-3
0
2½
5¼
¼
5
¾
3¾
8
-5¼
-4¾
-7½
0
8
-¼

-2¼
-¾
-3½
-5¾
0
¾
-1½
3¼
-10½
1¾
2¾
8½
-¾
-3¼
-11½
-1
6½
-¼

2¾
2¼
2¼
1½
2¼
1½
2
1
1½
1¼
¾
1½
4½
¼
1¼
1¼
-8¼
1¼

1¼
1¼
1½
2
1
2
1
2½
2
3
1½
1½
1½
7¼
1¾
1¾
-2¼
1¾

0
-½

-¼
¾

1¼

1¾

volumemutatie in %
-1¾
½

-1 ½
2

(a) Doordat de mutatie van het saldo zorgverzekeraars als gevolg van het afschaffen van de nacalculatie doorwerkt in de
prijsmutatie van openbaar bestuur, komt deze in 2012 hoger uit.
(b) Vanaf 2012 tellen Wajongers met een nuluitkering die werkzaam zijn in het kader van de WSW niet meer mee voor het
administratieve aantal wajonguitkeringen. Dit drukt het volume maar verhoog t de gemiddelde prijs.

Ook in 2013 is de verwachte nominale groei van de collectieve zorguitgaven met 2¾%
relatief laag. Ook nu is de groei tussen AWBZ, Zvw en begrotingsgefinancierde zorg ongelijk
verdeeld. De uitgaven van de AWBZ blijven vrijwel constant. De belangrijkste reden hiervoor
is de overheveling van de revalidatiezorg van de AWBZ naar de Zvw. Hierdoor komen de
AWBZ-uitgaven 3¼% lager uit. Verder wordt in het Begrotingsakkoord 1½% omgebogen.
Ook de verhoging van de eigen betalingen uit het regeer- en gedoogakkoord en de
44

ondertussen verzachte pgb-maatregel leiden tot nog eens 1% aan ombuigingen. Zonder deze
ombuigingen zou de AWBZ met 5¾% gestegen zijn.
De verwachte nominale groei van de Zvw bedraagt in 2013 5¾%. Voor 2% komt deze groei
op het conto van de overheveling van de revalidatiezorg van de AWBZ naar de Zvw. Daar
staat een stijging van het eigen risico naar 350 euro tegenover. De ombuiging van deze
maatregel bedraagt 2¼%. De overige zorg daalt in 2013 met 8¾%, grotendeels als gevolg
van het inkomensafhankelijk maken van de wet tegemoetkoming chronisch zieken en
gehandicapten (WTCG) en door hogere eigen betalingen in de WMO.
In 2012 en vooral in 2013 groeien de sociale zekerheidsuitgaven harder dan het bbp. Als
percentage van het bbp bedragen de uitgaven 12,9% in 2012 en 13,2% in 2013. De uitgaven
aan WW, bijstand en AOW stijgen. De arbeidsongeschiktheidsuitgaven en overige uitgaven
blijven ongeveer constant. Hoewel de uitgaven aan sociale zekerheid vanuit historisch
perspectief laag zijn, is sinds 2007 sprake van een stijging.
Het aantal AOW-uitkeringen stijgt onder invloed van de vergrijzing en neemt toe van 2,7 mln
in 2011, tot 2,8 mln in 2012 en 2,9 mln in 2013. De werkloosheidsuitgaven nemen toe als
gevolg van een stijging van de werkloze beroepsbevolking. Deze toename vindt vooral plaats
bij de WW-uitkeringen en in beperktere mate bij de bijstand. Het aantal WW-uitkeringen
neemt toe van 224.000 in 2011 naar 260.000 in 2012 en 295.000 in 2013. Het aantal
bijstandsuitkeringen loopt op van 326.000 in 2011 naar 345.000 in 2012 en 370.000 in
2013.
Tabel 3.3

Uitkeringsvolumes en percentage uitkeringsgerechtigden, 2011-2013
2011

2012

2013

duizenden
Uitkeringsvolumes (a)
AOW
ANW
Ziektewet
Arbeidsongeschiktheid totaal
w.v. WAO/WIA/WAZ
WAJONG
Werkloosheidsuitkering
WWB/IOAW/IOAZ
Totaal

2695
75
351
699
506
193
224
326
4370

2810
65
330
675
495
180
260
345
4485

2900
55
330
680
495
185
295
370
4635

Actieven (b)

6401

6405

6365

70
44
26

73
46
27

%
i/a-ratio (c)
w.v. 65+
65-

68
42
26

(a) In duizenden (volledige) uitkeringsjaren.
(b) Het arbeidsvolume exclusief ziekteverzuim, in duizenden arbeidsjaren.
(c) Percentage uitkeringsgerechtigden. Ratio van inactieve ten opzichte van actieve, in procenten.

45

Instroom arbeidsongeschiktheid stijgt
De instroom van het aantal arbeidsongeschikten stijgt de laatste jaren weer. Na de invoering van de WIA
in 2006 was nog sprake van een flinke daling. Hoe komt het dat die oorspronkelijke daling steeds verder
teniet wordt gedaan? De instroom vanuit de Ziektewet van werknemers die geen werkgever (meer)
hebben blijkt een belangrijke rol te spelen.
Voor 2006 lag de instroom in de WAO aanzienlijk hoger dan de latere instroom in de WIA. In 2000 en
2001 kregen jaarlijks circa 100.000 mensen een nieuwe WAO-uitkering. Vanaf toen is de WAO-instroom
gaan dalen naar circa 60.000 in 2004. Eind 2005 trad de wet WIA in werking, ter vervanging van de
WAO. Naast de WIA hebben de wet Pemba (premiedifferentiatie en marktwerking bij
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen), de wet verbetering Poortwachter en de wet verlenging
loondoorbetalingsverplichting bij ziekte een drukkend effect gehad op de instroom van
arbeidsongeschikten.
Sinds de invoering van de WIA is de instroom steeds verder toegenomen (zie figuur). In 2006 bedroeg de
instroom circa 20.000 personen. Dit is opgelopen tot circa 30.000 in 2009 en vervolgens tot circa 40.000
in 2012. Deze toename kent verschillende oorzaken. Aanloopeffecten en demografische ontwikkelingen
hebben geleid tot een stijging van het aantal WIA-aanvragen. Deze effecten verklaren circa de helft van
de stijging van het aantal aanvragen. Bovendien stijgt de instroom van mensen met een Ziektewetuitkering (vangnetters), als gevolg waarvan zij zijn oververtegenwoordigd in de WIA-instroom.
Het aandeel werkende vrouwen en ouderen in de beroepsbevolking stijgt. Omdat hun
arbeidsongeschiktheidsrisico relatief hoog is, stijgt daarmee ook de instroom in de WIA. Daarnaast is
sprake van ingroei- en aanloopeffecten van de nieuwe wet. In de beginperiode is nauwelijks sprake van
heropeningen en heraanvragen, omdat weinig uitstroom plaatsvindt. Daarna stijgt de instroom wegens
heropeningen. Als gevolg van de overgang van WAO naar WIA doen bijvoorbeeld ook ex-WAO‟ers
steeds vaker een beroep op de WIA. De helft van de instroom in de WIA vindt plaats vanuit de Ziektewet
(ZW). De ZW is van toepassing op (voormalig) werknemers zonder vast contract. De grote instroom
vanuit de ZW is gedeeltelijk het gevolg van de economisch moeilijke tijden. Het aantal werklozen stijgt.
Tijdelijke contracten worden minder vaak verlengd en mensen verliezen hun baan bij faillissement van
hun werkgever. Bij ziekte belanden deze mensen in de ZW en vervolgens mogelijk in de WIA. Daarbij
geldt dat deze zogenaamde vangnetters relatief vaker aan de poort van de WIA komen. De kans op reintegratie is minder groot omdat een werkgever ontbreekt bij wie werkhervatting mogelijk is. Verder
ontbreken financiële prikkels bij de voormalige werkgevers om deze mensen weer aan de slag te helpen
voordat zij een WIA-uitkering aanvragen. Met de modernisering van de ZW per 1 januari 2013 neemt het
kabinet een pakket aan maatregelen met als doelstelling het terugdringen van ziekteverzuim van
vangnetters en hun instroom in de WIA.
Instroom WIA hangt grotendeels samen met een toename van
de instroom van vangnetters
40

dzd

35
30
25
20
15
10
5
0
2006

2007

2008

2009

vangnetters

overig

2010

2011

Bron: Startnotitie UWV Subsidiethema 2012 - Verklaring WIA-instroom, 2012 en Memorie van toelichting Wet beperking
ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid vangnetters, april 2012 .

46

De uitgaven aan arbeidsongeschiktheid dalen naar 1,7% van het bbp in 2013. Het aantal
Wajonguitkeringen daalt van 193.000 in 2011 naar 180.000 in 2012 en stijgt daarna tot
185.000 in 2013. Bij de WAO- en WIA-uitkeringen is sprake van een daling van 506.000 in
2011 naar 495.000 in 2012 en 2013. Dit betreft een daling van het aantal WAO-uitkeringen;
het aantal WIA-uitkeringen neemt toe.
De verhouding tussen inactieven en actieven (de i/a-ratio) loopt sterk op van 68% in 2011
naar 73% in 2013. Deze stijging is in 2008 begonnen. Dit wordt grotendeels veroorzaakt
door een toename van het aantal AOW’ers. Daarnaast speelt de toename van het aantal
werkloosheids- en bijstandsuitkeringen een rol.
De werkgelegenheid bij de overheid neemt naar verwachting af als gevolg van de
ombuigingen van het vorige en het huidige kabinet. Het aandeel van de sector overheid in de
totale werkgelegenheid daalt naar verwachting licht van 16,0% in 2011 naar 15,6% in 2013.
Daarentegen blijft de werkgelegenheid bij de zorg als percentage van de totale
werkgelegenheid naar verwachting toenemen, van 14,1% in 2011 tot 14,5% in 2013.

3.3

Collectieve lasten

De collectieve lasten nemen in de projectieperiode toe van 38,4% in 2011 tot 40,0% bbp in
2013. De beleidsmatige stijging van 2,6% bbp wordt deels gecompenseerd door een
achterblijvende endogene ontwikkeling van de belasting- en premieontvangsten. De
beleidsmatige stijging komt onder andere door de verhoging van het algemene btw-tarief
naar 21% en het niet indexeren van de schijfgrenzen en de heffingskortingen in de
inkomstenbelasting voor inflatie in 2013. Deze en andere lastenstijgingen staan in meer
detail beschreven in paragraaf 3.6.
De endogene ontwikkeling van de belastingen op productie en invoer blijft vooral achter bij
de bbp-ontwikkeling doordat de ‘belastingrijke’ consumptie achterblijft bij de bbpontwikkeling. Het endogene effect van de Zvw-premies blijft gemiddeld negatief omdat de
groei van het aantal verzekerden achterblijft bij de volumeontwikkeling van het bbp. De
andere belastingen ontwikkelingen zich ongeveer in lijn met het bbp.
Tabel 3.4

Belasting- en premieontvangsten, 2011-2013
2011

Loon- en inkomstenheffing
Premies werknemersverzekeringen
Zvw-premies
Vennootschapsbelasting (excl. gas)
Belastingen op productie en invoer
Overige belastingen
Totaal

14,0
2,9
5,7
1,8
12,0
2,1
38,4

2012

2013

2012
beleid

2013

2012
endogeen

niveau in % bbp

mutaties in % bbp per jaar

14,1
3,1
5,9
1,9
12,0
2,1
39,0

0,2
0,2
0,1
0,2
0,1
0,0
0,9

14,4
2,9
6,1
2,1
12,5
2,0
40,0

0,3
-0,1
0,4
0,3
0,8
0,0
1,7

-0,1
0,0
0,1
-0,1
-0,1
-0,1
-0,3

2013

-0,1
-0,1
-0,2
0,0
-0,3
0,0
-0,6

47

3.4

Overheidsschuld

De overheidsschuld als percentage van het bbp stijgt naar verwachting van 65,5% in 2011
tot 71,8% in 2013 en blijft daarmee ook in de komende jaren boven de Maastrichtnorm van
60% bbp. In de recente afspraken van het sixpack is de handhaving van de 60%-norm voor
de schuld verscherpt.20 De schuld dient ieder jaar met een twintigste van het verschil met de
60%-norm terug te worden gebracht. Hieraan niet voldoen zou tot een nieuwe buitensporigtekortprocedure kunnen leiden. Wel is het zo dat deze schuldverminderingseis pas drie jaar
na het beëindigen van de huidige buitensporigtekortprocedure ingaat. Bij de verwachte
beëindiging in 2014 is dat dus 2017.
Figuur 3.2
80

Overheidsschuld vooral opgelopen door tekorten, rente-uitgaven desondanks stabiel
3,0

%bbp

% bbp

%

5

70

4

2,5

60
50

3

40

2,0
2

30
20

1,5

1

10
0
2007

2008

2009

overige schuld
schuld door leningen aan eurolanden

2010

2011

2012

2013

schuld door financiële interventies

1,0
2008

0
2009

rente-uitgaven (linkeras)

2010

2011

lange rente (rechteras)

2012

2013

korte rente (rechteras)

De overheidsschuld neemt in de projectieperiode naar verwachting met name toe door de
aanhoudende overheidstekorten.21 Dit in tegenstelling tot in 2008 toen er een zeer sterk
opwaarts effect was door interventies in de financiële sector. Interventies in de financiële
sector en leningen aan eurolanden hebben naar verwachting een beperkt opwaarts effect op
de overheidsschuld in 2012 en 2013. Enerzijds daalt de schuld naar verwachting door de
aflossing van de lening aan ING en de vermindering van de ING back-up facility. Bovendien
neemt de bruto overheidsschuld af doordat decentrale overheden worden verplicht hun
tegoeden aan te houden bij de Nederlandse schatkist. Dit schatkistbankieren (onderdeel van
het Begrotingsakkoord 2013) vermindert de schuld in 2013 met naar verwachting 6 mld
euro. 22 Anderzijds neemt de schuld toe als gevolg van de leningen die het EFSF aan de
eurolanden Ierland, Griekenland, Spanje, Portugal en Cyprus verstrekt welke pro rato
toegerekend worden aan de garanderende eurolanden (voor Nederland met in totaal 14¼
mld euro in 2012 en 1½ mld euro in 2013). Daarnaast neemt de schuld toe als gevolg van de
bijdragen aan het ESM (met 1¾ mld euro in zowel 2012 als 2013).

20

Zie tekstkader „de Europese begrotingsregels zijn verscherpt‟ in het Centraal Economisch Plan 2012, pag. 80.
De overheidsschuld in procenten bbp wordt gedempt door de nominale stijging van het bbp (noemereffect). Dit
noemereffect treedt met name op in 2013, terwijl deze in 2012 beperkt is als gevolg van de recessie.
22
De overheidsschuld bestaat uit de schuld van de gehele overheid: centrale overheid (Rijk en overige centrale overheid),
decentrale overheden en sociale fondsen. Het gaat hierbij om de bruto schuld die de overheid heeft bij partijen buiten de
overheid. Eventuele tegoeden worden hier niet in mindering op gebracht. Wanneer decentrale overheden hun tegoeden bij
het Rijk aanhouden, verandert de bruto schuld van de decentrale overheden niet. De bruto schuld van het Rijk verandert
daarentegen wel, omdat het Rijk minder hoeft te lenen bij partijen buiten de overheid (de bruto schuld van het Rijk daalt).
Per saldo daalt de schuld van de overheid als geheel.
21

48

3.5

Koopkracht

Koopkrachtdaling in 2012

In 2012 daalt de statische koopkracht met 1¾%. De reële lonen dalen met ½%. De stijging
van de werknemerspremies voor pensioenen met gemiddeld ruim 8% (0,4%-punt) is nadelig
voor de koopkracht van werknemers. De koopkracht daalt daarnaast door beleid. In aanloop
naar de Wet uniformering loonbegrip die in 2013 wordt ingevoerd, is in 2012 het maximum
bijdrage-inkomen voor de inkomensafhankelijke bijdrage (IAB) opgehoogd tot de
maximuminkomensgrens werknemersverzekeringen. Tegelijkertijd is het premietarief naar
beneden bijgesteld, waardoor inkomens tot 40.000 euro voordeel hebben van deze
maatregel en inkomens daarboven nadeel hebben. In 2012 zijn de kinderopvangtoeslag, het
kindgebonden budget, de huurtoeslag en de kinderbijslag versoberd. Het spaarloon is
afgeschaft en de korting per 1 augustus 2011 van de tegemoetkoming jongere partner voor
65-plussers met een inkomen boven de inkomensgrens werkt door in de koopkracht van
2012.
In vier jaar tijd 4% koopkracht kwijt

In 2013 daalt de statische koopkracht voor het vierde jaar op rij. Cumulatief komt de daling
over deze vier jaar op 4% uit. Voor werknemers is de cumulatieve koopkracht 3¾% gedaald,
voor uitkeringsgerechtigden 4% en voor gepensioneerden 5¼%. Ook in 2013 daalt de
koopkracht meer voor gepensioneerden. Dit komt doordat in 2013 veel pensioenen niet
(volledig) geïndexeerd worden. Daarnaast zijn er meer dan honderd fondsen die per 1 april
2013 naar verwachting met gemiddeld 1% moeten gaan korten. De Wet uniformering
loonbegrip pakt vooral voor de gepensioneerden met hoge inkomens ongunstig uit. Dit is ook
goed te zien in de puntenwolken in figuur 3.3.
De lonen stijgen met 2% en dat is ¼% meer dan de inflatie. Het afschaffen van de onbelaste
reiskostenvergoeding en de bevriezing van de lonen bij de overheid zijn ongunstig voor de
koopkracht van werknemers. De Wet uniformering loonbegrip is in 2013 gunstig voor
werknemers met midden- en hoge inkomens. In 2012 had deze groep nadeel van de
verhoging van het maximumbijdrage-inkomen voor de IAB in het kader van deze wet.
De verhoging van het eigen risico in de zorg naar 350 euro tezamen met een verhoging van
het tarief in de eerste schijf (0,7%-punt) is voordelig voor lagere inkomens, omdat zij via de
zorgtoeslag meer dan gecompenseerd worden. Midden- en hoge inkomens worden echter
niet of nauwelijks gecompenseerd. Alle huishoudens hebben nadeel van het niet toepassen
van de tabelcorrectiefactor in 2013 waardoor schijfgrenzen en heffingskortingen niet
worden verhoogd. In het kader van de Wet uniformering loonbegrip worden de tarieven in
de eerste en tweede schijf verhoogd, daarnaast wordt de eerste schijf verlengd (700 euro) en
de tweede verkort (-1200 euro). De algemene heffingskorting, de arbeidskorting en de
koopkrachtaanvulling voor AOW’ers (MKOB) worden verlaagd. De ouderenkorting wordt
juist verhoogd en er komt een extra ouderenkorting. Voor de diverse toeslagen als
huurtoeslag, zorgtoeslag en kinderopvangtoeslag worden de parameters zo aangepast dat de
totale kosten gelijk blijven bij de invoering van de Wet uniformering loonbegrip.

49

Tabel 3.5

Twee jaar met koopkrachtdaling
Tweeverdiener (c)

Alleenstaande

Alleenverdiener

Alle huishoudtypen

(ouder)
Bruto huishoudinkomen (b)

2012

2013

2012

2013

2012

2013

< 175% WML

-1¾

175 - 350% WML

-1¾

-2¼

-1

-¼

-2¾

-1¼

-1

-1¾

½

-3¼

350 - 500% WML

-¾

-1¾

-½

-2

-½

} -2½

} -¼

} -2¾

} -¾

} -1¾

} -1½

-1¾

-1

-2½

-1¼

-1

0

-1¾

-½

} -2¼

} -2¾

2012

2013

} -1¾

} -½

} -1¾

} -1

} -1¾

} -1¾

-1¾

-¾

Werknemers

> 500% WML
Uitkeringsgerechtigden
< 120% WML
> 120% WML
Gepensioneerden
< 120% AOW

-2¼

¼

-1½

-¼

> 120% AOW

-2

-3

-2

-3¼

Alle inkomensbronnen
(a) Statische koopkrachtmutaties exclusief incidentele inkomensmutaties.

(b) Bruto inkomen uit arbeid of uitkering; bruto minimumloon (WML) en bruto 100% AOW-uitkering zijn in 2012 ongeveer 18.800 euro.
(c) De indeling van tweeverdieners naar inkomensbron is op basis van de meest verdienende partner.

Vanaf 2013 wordt de hypotheekrenteaftrek beperkt voor nieuwe hypotheken. De rente mag
alleen nog worden afgetrokken als de lening annuïtair in 30 jaar wordt afgelost. De effecten
in de eerste jaren zijn beperkt. Voor huishoudens met een vermogen dat 80.000 euro of meer
boven het heffingsvrij vermogen ligt, vervalt het recht op kindgebonden budget en
zorgtoeslag. De invoering van vitaliteitssparen is gunstig voor de koopkracht, maar de
beperking van huurtoeslag en kinderopvangtoeslag is ongunstig. In het kader van de btwverhoging worden de arbeidskorting, de zorgtoeslag, het kindgebonden budget en de
(alleenstaande) ouderenkorting verhoogd. Vooral de lagere tot middeninkomens hebben
hier voordeel van.
Veel regelingen lopen door in 2013, zoals de afbouw van de overdraagbaarheid van de
algemene heffingskorting, de afbouw van de dubbele algemene heffingskorting in het
referentieminimumloon (waarbij de AOW is uitgezonderd) en de beperking van de
zorgtoeslag. Deze maatregelen zijn ongunstig voor de koopkracht.

50

Figuur 3.3

Grote verschillen in koopkrachtontwikkeling in 2013

23

Werkende tweeverdiener

Werkende alleenverdiener

Werkende alleenstaande

Uitkeringsgerechtigde alleenstaande

Gepensioneerde tweeverdiener

Gepensioneerde alleenstaande

23

Koopkracht naar huishoudtype, inkomensbron en huishoudinkomen, mutaties in %, 2013.

51

3.6

Beleidsuitgangspunten

Bijstelling beleidsuitgangspunten 2012

De beleidsuitgangspunten voor 2012 zijn sinds het Centraal Economisch Plan 2012 (CEP)
slechts in beperkte mate bijgesteld. Op de rijksbegroting in enge zin dalen de uitgaven ten
opzichte van het CEP door de nullijn in 2012 uit het Begrotingsakkoord. Hiertegenover staat
een netto intensivering op onderwijs.24 Per saldo is sprake van netto ombuigingen op de
rijksbegroting. De beleidsuitgangspunten voor de zorg in 2012 zijn vrijwel niet gewijzigd,
ondanks het wat lager uitvallen van de ombuigingen op de Zvw-uitgaven.
De collectieve lasten nemen toe ten opzichten van het CEP. De beleidsmatige
lastenontwikkeling (blo) komt ¾ mld euro hoger uit. Dit komt door de verhoging van het
algemene btw-tarief per 1 oktober 2012 (1 mld euro) en de verhoging van de
bankenbelasting (¼ mld euro). Daar staat tegenover dat het tarief van de
overdrachtsbelasting voor woningen structureel op 2% blijft (-½ mld euro).
Beleidsuitgangspunten 2013

De beleidsuitgangspunten voor 2013 vloeien grotendeels voort uit het Begrotingsakkoord
2013, maar het regeer- en gedoogakkoord is zeker ook nog van belang. Ook in 2013 is de
begroting duidelijk restrictief.
De nullijn voor ambtenaren uit het Begrotingsakkoord dempt de overheidsuitgaven op de
rijksbegroting. De uitgaven worden ook gedempt door bezuinigingen op de bestuurs- en
apparaatskosten uit het regeer- en gedoogakkoord. Het Begrotingsakkoord in combinatie
met het regeer- en gedoogakkoord leiden per saldo tot netto bezuinigingen op
infrastructuur, justitie en defensie.
Voor 2013 is er bij de AWBZ sprake van een totaal aan ombuigingen van ¾ mld euro. Dit is
vooral het gevolg van maatregelen uit het Begrotingsakkoord van opgeteld bijna ¾ mld euro.
Het gaat daarbij om het ongedaan maken van verhogingen van vergoedingen voor
intramurale zorg en pgb’s (het restant van de ‘meer handen aan het bed’ maatregel uit het
regeer- en gedoogakkoord), het verlagen van de groeiruimte en de verlaging van de
vergoeding vervoerskosten voor instellingen. Het schrappen van het recht op verblijf voor de
lichtere zorgzwaartepakketten 1-3 gaat weliswaar in 2013 in, maar heeft pas op langere
termijn een substantieel effect. Daarnaast heeft het demissionaire kabinet in totaal nog
¼ mld euro omgebogen. Daartegenover staan intensiveringen van ¼ mld euro door het
verzachten van de pgb-maatregel en omdat de IQ-maatregel niet doorgaat. Ten slotte wordt
bij de AWBZ de revalidatiezorg overgeheveld naar de Zvw. Hierdoor komen de AWBZuitgaven ¾ mld euro lager uit. Bij de Zorgverzekeringswet gaan de uitgaven met
¾ mld euro omhoog door de overheveling van de revalidatiezorg. Daartegenover wordt het

24

Voor details over de aanpassingen in 2013 als gevolg van het Begrotingsakkoord zie hoofdstuk 5 van CPB, De
Nederlandse economie tot en met 2017, inclusief Begrotingsakkoord 2013, CPB Policy Brief 2012/01, juni.

52

eigen risico verhoogd van 220 euro in 2012 naar 350 euro, waardoor voor 1 mld euro wordt
omgebogen.
Wat betreft sociale zekerheid valt op dat in 2013 een begin wordt gemaakt met de
stapsgewijze verhoging van de AOW-leeftijd. In 2013 wordt de AOW-leeftijd met één maand
verhoogd. Daarnaast wordt de Wet Werken naar Vermogen niet ingevoerd. Per 1 januari
2013 treedt de Wet beperking ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid vangnetters in
werking. In deze wet wordt een pakket aan maatregelen genomen met als doelstelling het
terugdringen van het ziekteverzuim van vangnetters en hun instroom in de wet WIA (zie ook
tekstkader). Verder wordt de zorgtoeslag verhoogd ter compensatie van de verhoging van
het eigen risico, leidt het belasten van de reiskostenvergoeding tot een toename van de WWen WAO-aanspraken en wordt de huishoudinkomenstoets in de bijstand niet ingevoerd.25
De EMU-relevante lasten worden in 2013 verzwaard met 10 mld euro. Deze omvangrijke
stijging komt vooral door het Begrotingsakkoord 2013. Er worden diverse forse pakketten
van maatregelen genomen, waaronder de per saldo lastenneutrale uniformering loonbegrip,
het vitaliteitspakket, het afschaffen van de onbelaste reiskostenvergoeding voor woonwerkverkeer en compensatie via de inkomensheffing binnen het Begrotingsakkoord.
Hieronder wordt het effect op de diverse belastingen en sociale premies besproken.
Tabel 3.6

Beleidsmatige lastenontwikkeling 2009-2013: zeer forse lastenstijging in 2013
2011

2012

2013

mld euro
Totaal BLO, belastingen en premies
w.v. bedrijven
gezinnen
overheid
buitenland

1½
1
¾
0
0

5¼
3¼
1¾
¼
0

10
3¾
6¼
0
0

Niet-EMU-relevante lastenontwikkeling

-¼

1

1¼

De lasten stijgen vooral door verhoging van het tarief eerste schijf, mede ter compensatie van
het niet langer belasten van de inkomensafhankelijke bijdrage voor de Zvw, met 3,9% (7 mld
euro)26, de verhoging van het algemene btw-tarief per 1 oktober 2012 (3 mld euro), het
belastbaar maken van de vergoedingen voor woon-werkverkeer (1½ mld euro), het niet
indexeren van de schijfgrenzen en de heffingskortingen in de inkomstenbelasting voor
inflatie in 2013 (1¼ mld euro) en door het aflopen van de maatregel tot willekeurig en
vervroegd afschrijven in 2011 (1¼ mld euro).

25

Met deze maatregel wordt de vergoeding van de reiskosten tot het bruto loon gerekend en derhalve belast. De WW- en
WAO-uitkering zijn gebaseerd op het bruto loon. Daarom verhoogt het belasten van de reiskosten de aanspraken op deze
uitkeringen.
26
Onderdeel van de per saldo lastenneutrale uniformering loonbegrip.

53

De beleidsmatige lastenstijging als gevolg van de Zvw-premies bedraagt 2 mld euro.27 De
hoogte van de Zvw-premies wordt vooral bepaald door de zorguitkeringen. Deze worden
voor 2013 geraamd op 38 mld euro. Uit de premies worden verder de uitvoeringskosten
door de zorgverzekeraars betaald. Deze zijn naar verwachting 1¾ mld euro. Met ingang van
2013 komt ook 1 mld euro van het opleidingsfonds voor rekening van de Zvw. Ten slotte
wordt het vermogenstekort van het Zvw-fonds met 2 mld euro aangezuiverd. In totaal
moeten de premies 42½ mld euro opbrengen; een stijging van 4¼ mld euro ten opzichte van
2012. Een deel van de gewenste hogere premieopbrengsten wordt gerealiseerd door
grondslagstijgingen, de rest door tariefsverhogingen. Het tarief van de inkomensafhankelijke
bijdrage stijgt van 7,1% naar 7,75%. Deze lastenontwikkeling bedraagt 1½ mld euro. De
gemiddelde nominale premie stijgt met 35 euro van 1253 naar 1288 euro. De
lastenontwikkeling hiervan voor de burgers bedraagt ½ mld euro.
Voorts wordt de tabaksaccijns verhoogd (½ mld euro), gaat de energiebelasting omhoog
(½ mld euro), worden de sectorpremies in de WW verhoogd (½ mld euro) en de
arbeidskorting beperkt (½ mld euro), loopt het voordeel door verliesverrekening 2009 en
2010 af (½ mld euro), wordt de doorwerkbonus voor werknemers afgeschaft (¼ mld euro),
wordt de premiekorting voor werkgevers voor het in dienst hebben van 62-plussers
afgeschaft (¼ mld euro), wordt de algemene heffingskorting verlaagd (¼ mld euro), wordt
een heffing over topinkomens in 2012 geheven (¼ mld euro) wordt de aftrek van
deelnemingsrente in de vennootschapsbelasting beperkt(¼ mld euro) en wordt de
accijnskorting voor rode diesel afgeschaft (¼ mld euro). Andere maatregelen, waaronder een
verhoging van de alcoholaccijns, de kolenbelasting, de SDE+heffing, de ETS-heffing, een
verhoging van het tarief 2e schijf met 0,05% en beperking van de btw-vrijstelling in de
gezondheidszorg tot BIG-geregistreerde beoefenaars, leiden tot een verdere
lastenverzwaring (½ mld euro).
De lasten worden verminderd doordat de inkomensafhankelijke bijdrage voor de Zvw niet
langer wordt belast in het kader van de per saldo lastenneutrale uniformering loonbegrip
(-6¾ mld euro). Afschaffing van de franchise van de AWF-premie in combinatie met
verlaging van het tarief is per saldo lastenneutraal. Daarnaast wordt het tarief van de AWFpremie verder verlaagd (met ½ mld euro).
Voorts worden de lasten verlicht door het verlagen van de WAO-premies (-1½ mld euro), de
verhoging van de ouderenkorting (-½ mld euro), het afschaffen van de verpakkingsbelasting
(-¼ mld euro), het afschaffen van de heffing Kamer van Koophandel (-¼ mld euro),
verlenging van de eerste schijf in combinatie met verkorting van de tweede schijf (-¼ mld
euro) en omzetting van de levensloopregeling in de vitaliteitsspaarregeling (-¼ mld euro).
De niet-EMU-relevante lasten stijgen met 1¼ mld euro. Dit komt vooral door de verhoging
van het eigen risico in de Zvw naar 350 euro (¾ mld euro) en van overige eigen betalingen

27

Hierbij is geen rekening gehouden met de ¾ mld euro inkomensafhankelijke bijdrage die uit het Ouderdomsfonds wordt
betaald ter financiering van de verlaging van het tarief van de inkomensafhankelijke bijdrage over de AOW-uitkeringen in
het kader van de uniformering loonbegrip.

54

en pakketmaatregelen in de Zvw (¼ mld euro). Tot slot zijn de niet-EMU-lasten hoger door
correctie voor de intertemporele effecten van het omzetten van de levensloopregeling in de
vitaliteitsspaarregeling. (¼ mld euro). De lastenverlichting op EMU-basis door deze
maatregel is bijna helemaal een tijdelijk effect. De uitbreiding van een spaarregeling met
fiscale aftrekbare inleg leidt op korte termijn tot een daling van de belastingopbrengsten. Op
de lange termijn staan daar echter hogere belastingopbrengsten tegenover, doordat ook de
belastbare uitkeringen van spaartegoeden hoger worden. Na correctie van de EMU-relevante
lasten voor intertemporele schuiven resulteert de lastenontwikkeling zoals die over de
gehele levensduur wordt ervaren.

55

56

Bijlagen
De cijfers in de hierna volgende tabellen sluiten aan bij de Nationale rekeningen 2011.
Alle hier opgenomen bijlagen zijn in een digitale versie beschikbaar op de website van het
CPB (www.cpb.nl).
Daarnaast wordt een aantal overzichten alleen op de website gepubliceerd en niet in de
bijlagen van het Centraal Economisch Plan en de Macro Economische Verkenning. Dit zijn:
E1: Middelen en bestedingen, 1969-2013, niveaus in lopende prijzen;
E2: Middelen en bestedingen, 1970-2013, volume- (en prijs-)mutaties;
E3: Halfjaarcijfers, % groei t.o.v. overeenkomstige periode;
E4: Bbp-volume naar regio’s en landen, 1980-2013;
E5: Collectieve uitgaven naar functie, volume- en prijsmutaties, 1970-2013;
E6: Collectieve uitgaven naar economische categorie, 1970-2013;
E7: Kerngegevens Arbeidsmarkt, 1969-2013, niveaus.

57

Bijlage 1.1

Middelen en bestedingen 2012 (mld euro, mutaties per jaar in %)
2011 in
prijzen
2011

Volumemutatie

2012 in
prijzen
2011

Prijsmutatie

2012 in
prijzen
2012

Beloning werknemers
Bedrijvensector
Overheidssector

306,6
247,7
58,9

-¾
-½
-1¾

304,4
246,6
57,8

3
3
2½

313,5
254,3
59,3

Exploitatieoverschot (netto)

144,1

Afschrijvingen
Bedrijvensector
Overheidssector

88,7
72,1
16,7

Belastingen
Subsidies

72,0
9,5

Bruto binnenlands product marktprijzen

602,0

-½

599,5

1¼

607,2

Invoer
Goederen
Diensten

445,8
348,1
97,7

2¾
3½
¼

458,0
360,1
97,8

1¾
2
1½

466,4
367,2
99,2

Totale middelen

1047,8

1

1057,5

1½

1073,6

Betaalde primaire inkomens
Betaalde inkomensoverdrachten
Saldo lopende transacties met het buitenland

184,9
17,9
49,7

184,9
18,4
50,7

Totaal

252,6

254,0

58

140,6
1¼
1
3

89,9
72,7
17,2

-½
-¾
¾

89,5
72,2
17,3
72,7
9,2

2011 in
prijzen
2011

Volumemutatie

2012 in
prijzen
2011

Prijsmutatie

2012 in
prijzen
2012

Consumptieve bestedingen
Huishoudens
Overheid
Uitkeringen in natura
Lonen
Overig

439,3
271,1
168,2
68,8
58,9
40,4

-¾
-1
-½
1¼
-1½
-2

435,6
268,2
167,4
69,7
58,0
39,7

2¼
2½
2
1½
2
2¾

445,6
274,8
170,8
70,7
59,3
40,8

Investeringen vaste activa
Bedrijvensector
Woningen
Overige vaste activa
Overheidssector
Veranderingen voorraden

106,7
86,5
29,2
57,3
20,2
2,2

-2¾
-2¾
-3¼
-2¾
-2¾

103,7
84,0
28,2
55,7
19,7
1,4

-½
-1
-1½
-¾
1½

103,1
83,1
27,8
55,3
20,0
1,5

Nationale Bestedingen

548,2

-1¼

540,8

1¾

550,2

Uitvoer
Goederen
Diensten

499,6
396,9
102,7

3½
4
1¼

516,7
412,8
103,9

1¼
1½
0

523,4
419,5
103,9

Totale bestedingen

1047,8

1

1057,5

1½

1073,6

Uitvoersaldo
Ontvangen primaire inkomens
Ontvangen inkomensoverdrachten

53,8
190,1
8,7

57,0
188,0
9,0

Totaal

252,6

254,0

59

Bijlage 1.2

Middelen en bestedingen 2013 (mld euro, mutaties per jaar in %)
2012 in
prijzen
2012

Volumemutatie

2013 in
prijzen
2012

Prijsmutatie

2013 in
prijzen
2013

Beloning werknemers
Bedrijvensector
Overheidssector

313,5
254,3
59,3

-½
-¼
-1½

312,1
253,7
58,4

2¼
2¾
¼

319,3
260,7
58,6

Exploitatieoverschot (netto)

140,6

Afschrijvingen
Bedrijvensector
Overheidssector

89,5
72,2
17,3

Belastingen
Subsidies

72,7
9,2

Bruto binnenlands product marktprijzen

607,2

¾

612,0

1¾

622,2

Invoer
Goederen
Diensten

466,4
367,2
99,2

2¼
2¾
1¼

477,5
377,1
100,3

¼
-¼
2¼

478,8
376,3
102,5

Totale middelen

1073,6

1½

1089,4

1

1101,1

Betaalde primaire inkomens
Betaalde inkomensoverdrachten
Saldo lopende transacties met het buitenland

184,9
18,4
50,7

185,9
18,9
59,1

Totaal

254,0

263,9

60

143,2
-1
-1¾
3

88,7
70,8
17,8

2
2
2¼

90,6
72,3
18,2
77,7
8,6

2012 in
prijzen
2012

Volumemutatie

2013 in
prijzen
2012

Prijsmutatie

2013 in
prijzen
2013

Consumptieve bestedingen
Huishoudens
Overheid
Uitkeringen in natura
Lonen
Overig

445,6
274,8
170,8
70,7
59,3
40,8

-¼
0
-½
¾
-1
-2

444,4
274,5
169,9
71,3
58,6
40,0

2
2
1¾
1¾
0
3¾

452,9
280,2
172,7
72,6
58,6
41,5

Investeringen vaste activa
Bedrijvensector
Woningen
Overige vaste activa
Overheidssector
Veranderingen voorraden

103,1
83,1
27,8
55,3
20,0
1,5

1
2
-¼
3¼
-3

104,2
84,8
27,7
57,1
19,4
1,5

2¼
2¼
2¼
2¼
2

106,5
86,7
28,4
58,4
19,8
1,5

Nationale Bestedingen

550,2

0

550,1

2

560,9

Uitvoer
Goederen
Diensten

523,4
419,5
103,9

3
3½
1

539,3
434,5
104,8

¼
-¼
2

540,2
433,3
106,9

Totale bestedingen

1073,6

1½

1089,4

1

1101,1

Uitvoersaldo
Ontvangen primaire inkomens
Ontvangen inkomensoverdrachten

57,0
188,0
9,0

61,4
193,2
9,3

Totaal

254,0

263,9

61

Bijlage 2

Kerngegevens voor Nederland, 1999-2013
1999

2000

2001

2002

2003

mutaties per jaar in %
Internationale conjunctuur
Relevante wereldhandel
Prijspeil goedereninvoer
Concurrentenprijs
Ruwe-olieprijs (Brent, niveau in dollars per vat)
Eurokoers (dollar per euro)
Lange rente Nederland (niveau in %)

4,1
-1,8
-1,8
17,9
1,07
4,6

10,8
6,6
7,3
28,4
0,92
5,4

0,6
-1,5
2,5
24,4
0,90
5,0

1,7
-4,6
-0,8
25,0
0,94
4,9

4,1
-2,4
-2,8
28,8
1,13
4,1

Volume bestedingen en buitenlandse handel
Bruto binnenlands product (bbp, economische groei)
Consumptie huishoudens
Overheidsbestedingen
Bruto investeringen bedrijven (exclusief woningen)
Uitvoer van goederen (exclusief energie)
w.v. binnenslands geproduceerd
wederuitvoer
Invoer van goederen

4,7
5,3
3,5
11,3
9,0
4,1
16,7
9,3

3,9
3,7
3,0
-2,0
15,7
6,5
28,7
14,1

1,9
1,8
4,9
-3,0
1,3
-2,0
5,5
2,1

0,1
0,9
4,1
-7,6
1,4
2,7
-0,2
0,4

0,3
-0,2
2,6
-1,0
2,4
-2,8
9,0
3,1

Prijzen, lonen en koopkracht
Prijspeil goederenuitvoer (exclusief energie)
Prijsconcurrentiepositie (a)
Consumentenprijsindex (cpi)
Contractloon marktsector
Loonvoet marktsector
Koopkracht, statisch, mediaan alle huishoudens

-2,7
0,0
2,2
2,9
3,8
0,3

3,7
0,7
2,6
3,2
5,3
1,1

0,1
0,6
4,5
4,2
5,4
3,3

-2,6
-0,3
3,4
3,5
5,5
0,5

-2,0
-2,5
2,1
2,7
4,4
-1,2

Arbeidsmarkt (internationale definitie)
Werkzame personen
Beroepsbevolking
Werkzame beroepsbevolking
Werkloze beroepsbevolking (in dzd personen)
Werkloze beroepsbevolking (niveau in % beroepsbevolking)
Idem, conform nationale definitie (niveau in %)

2,6
1,6
2,4
279
3,5
4,3

2,2
1,9
2,4
246
3,1
3,8

2,1
0,7
1,3
206
2,5
3,5

0,5
1,8
1,3
254
3,1
4,1

-0,5
-0,4
-1,5
340
4,1
5,4

Marktsector (b)
Productie
Arbeidsproductiviteit in arbeidsjaren
Werkgelegenheid in arbeidsjaren
Prijs toegevoegde waarde
Reële arbeidskosten

5,8
3,1
2,6
1,0
2,8

5,1
3,1
1,9
2,7
2,6

1,6
0,6
0,9
4,0
1,4

-0,8
1,0
-1,7
4,6
0,8

0,0
2,7
-2,6
2,1
2,3

Arbeidsinkomensquote

niveau in %
80,0
79,9

80,5

80,5

80,2

Collectieve sector
EMU-saldo collectieve sector
EMU-schuld collectieve sector (ultimo jaar)
Collectieve lasten

niveau in % bbp
0,4
2,0
61,1
53,8
40,4
39,9

-0,2
50,7
38,3

-2,1
50,5
37,7

-3,1
52,0
37,4

(a) Concurrentenprijs minus uitvoerprijs binnenslands geproduceerde goederen.
(b) Bedrijven exclusief zorg, delfstoffenwinning en onroerendgoedsector.

62

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

7,5
1,0
1,7
38,2
1,24
4,1

5,4
3,2
3,6
54,4
1,24
3,4

8,8
3,5
4,3
65,2
1,26
3,8

7,4
1,7
1,5
72,5
1,37
4,3

0,3
4,9
4,7
96,9
1,47
4,3

-12,9
-8,5
-4,3
61,5
1,39
3,7

11,3
7,3
7,9
79,5
1,33
3,0

4,0
4,9
6,3
111,3
1,39
2,9

¼
2
3½
104
1,27
2,0

3½
-¼
1½
95
1,25
2,4

2,2
1,0
-1,0
-2,7
9,1
4,1
15,1
8,1

2,0
1,0
1,1
2,2
6,7
1,1
12,9
5,9

3,4
-0,3
8,9
9,7
9,3
4,6
14,1
10,0

3,9
1,8
3,6
6,4
7,4
5,2
9,6
6,8

1,8
1,3
3,1
7,1
-0,1
-5,0
4,7
1,9

-3,7
-2,1
4,9
-15,7
-9,7
-8,7
-10,6
-9,4

1,6
0,3
0,3
-5,2
13,5
9,7
17,0
12,2

1,0
-1,0
-0,6
10,2
4,3
3,8
4,7
4,1

-½
-1
-¾
-2¾
4¼
-¼
8¼
3½

¾
0
-¾
3¼
4¼
3¼
4¾
2¾

-0,2
0,6
1,2
1,5
3,5
0,3

0,9
0,3
1,7
0,7
1,4
-1,7

1,2
0,9
1,1
2,0
2,6
1,8

1,8
-1,7
1,6
1,8
3,3
1,7

2,2
0,6
2,5
3,5
3,3
-0,1

-5,5
3,7
1,2
2,7
2,2
1,7

4,3
2,2
1,3
1,0
1,7
-0,5

1,4
0,8
2,3
1,4
2,1
-0,9

1
3
2¼
1¾
3¼
-1¾

1
1
2
2¼
2¾
-¾

-0,9
0,6
-0,4
420
5,1
6,4

0,5
1,0
0,7
442
5,3
6,5

1,7
0,5
1,5
365
4,4
5,5

2,6
2,1
2,9
306
3,6
4,5

1,5
1,8
2,3
267
3,1
3,8

-0,7
0,7
0,1
326
3,7
4,8

-0,4
-0,3
-1,1
391
4,5
5,5

0,7
0,0
0,0
387
4,4
5,3

0
1¼
½
470
5¼
6¼

-¼
¼
-¼
520
5¾
7

2,7
4,0
-1,3
-0,5
4,0

3,4
3,4
0,0
1,3
0,2

4,6
2,7
1,9
-0,5
3,2

5,3
2,6
2,7
0,7
2,6

1,8
0,5
1,3
0,4
2,9

-5,6
-3,5
-2,2
3,3
-1,1

1,1
2,9
-1,8
2,0
-0,3

1,4
1,0
0,4
0,3
1,8

-1¼
-1¼
0
½
2¾

1
2
-1
¾
1¾

80,0

77,3

77,5

77,4

79,3

80,8

78,7

78,7

81¾

81¼

-1,7
52,4
37,5

-0,3
51,8
37,6

0,5
47,4
39,0

0,2
45,3
38,7

0,5
58,5
39,2

-5,6
60,8
38,2

-5,1
63,1
38,8

-4,5
65,5
38,4

-3,7
71,4
39,0

-2,7
71,8
40,0

63

Bijlage 3

Kerngegevens wereldeconomie en externe data voor Nederland, 1999-2013
1999

2000

2001

2002

2003

mutaties per jaar in %
BBP volume
Eurogebied
Verenigde Staten
Japan
Azië exclusief Japan
Wereld

2,9
4,9
-0,1
6,4
3,5

3,9
4,2
2,9
7,1
4,7

1,9
1,1
0,4
4,8
2,2

0,9
1,8
0,3
6,6
2,8

0,7
2,5
1,7
7,5
4,1

Wereldhandelsvolume goederen
Invoervolume EU-15 (goederen)

6,3
5,8

13,2
13,2

-0,4
0,0

3,2
-0,9

5,9
3,2

Consumentenprijsindex eurogebied (HICP)
Consumentenprijsindex Verenigde Staten (CPI)

1,1
2,2

2,1
3,4

2,3
2,8

2,2
1,6

2,1
2,3

1,1
-0,8
-5,5
-15,7
1,5
0,0
33,6

15,6
10,0
19,8
7,2
22,2
29,7
73,1

0,0
1,7
-7,1
-4,3
-11,5
-5,8
-7,6

-4,6
-4,8
-2,6
6,1
-5,8
-7,2
-5,5

-8,2
-9,0
-4,6
-9,5
1,7
-4,9
-4,4

Externe data voor Nederland
Relevant wereldhandelsvolume, goederen exclusief energie

4,1

10,8

0,6

1,7

4,1

Invoerprijs Nederland (gulden/euro)
Goederen
Goederen exclusief energie
Consumptiegoederen
Investeringsgoederen
Overige grondstoffen en halffabrikaten
Wederuitvoer
Energie
Concurrentenprijs, goederen exclusief energie
Relatieve arbeidskosten pep Nederland tov concurrenten (a)

-1,8
-3,5
-0,3
-4,7
-3,4
-4,2
31,0
-1,8
0,4

6,6
2,5
0,4
-1,9
5,4
1,5
69,3
7,3
-6,7

-1,5
-0,7
-0,2
-4,0
1,3
-1,7
-7,7
2,5
1,8

-4,6
-4,3
0,0
-4,4
-2,8
-6,4
-6,9
-0,8
5,0

-2,4
-2,7
-1,8
-2,2
-2,5
-3,3
0,9
-2,8
8,0

Eurokoers (dollar per euro, niveau)
Ruwe-olieprijs (Brent, dollar per vat)
Ruwe-olieprijs (Brent, euro per vat)

1,07
17,9
16,7

0,92
28,4
30,7

0,90
24,4
27,2

0,94
25,0
26,4

1,13
28,8
25,5

Lange rente Duitsland
Lange rente Verenigde Staten
Korte rente eurogebied
Korte rente Verenigde Staten

4,5
5,6
3,0
5,3

5,3
6,0
4,4
6,5

4,8
5,0
4,3
3,7

4,8
4,6
3,3
1,7

4,1
4,0
2,3
1,2

Wereldhandelsprijs (euro‟s)
Industrieproducten (euro‟s)
Grondstoffen excl. energie (euro‟s, HWWI)
Voedings- en genotmiddelen
Industriële grondstoffen van agrarische oorsprong
Metalen
Energie (euro‟s, HWWI)

(a) Verwerkende industrie.

64

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2,0
3,5
2,3
8,5
5,2

1,8
3,1
1,3
9,0
4,9

3,3
2,7
1,7
9,9
5,6

3,0
1,9
2,2
10,8
5,6

0,3
-0,3
-1,1
7,0
2,8

-4,3
-3,1
-5,5
6,1
-0,7

1,9
2,4
4,6
9,3
5,0

1,5
1,8
-0,7
7,3
3,5

-¼
2¼
2¾
6½
3¼

½
2¼
1¼
7
3½

10,3
5,9

7,8
4,2

8,9
6,2

6,7
4,6

2,5
-1,0

-12,6
-13,8

14,9
8,8

5,6
1,9

3
-2¼

5½
1½

2,1
2,7

2,2
3,4

2,2
3,2

2,1
2,9

3,3
3,8

0,3
-0,3

1,6
1,6

2,7
3,1

2¼
1½

1½
1¼

0,2
-3,1
9,7
1,6
-0,2
24,9
23,0

5,7
2,0
10,0
-0,1
1,2
23,1
36,4

5,0
1,6
25,6
9,9
10,8
42,7
0,0

-1,2
-2,9
7,8
14,4
10,9
3,5
2,6

4,8
1,8
4,9
24,5
-10,3
2,1
30,8

-6,1
-1,9
-17,5
-8,1
-12,0
-25,4
-33,5

10,9
6,0
40,6
17,0
52,6
43,9
35,5

7,8
4,1
12,7
23,0
8,7
5,8
25,3

5
5¾
-6
-1¾
-8¼
-8½
2¼

-¼
1
-1
1
-1
-3
-7¼

7,5

5,4

8,8

7,4

0,3

-12,9

11,3

4,0

¼

3½

1,0
-0,5
-1,2
-1,8
0,9
-1,0
15,8
1,7
1,0

3,2
-0,4
-1,4
-2,1
1,8
-1,2
33,8
3,6
-4,6

3,5
0,9
1,3
-1,0
3,7
-0,4
21,3
4,3
-1,5

1,7
1,6
1,2
-0,1
4,3
0,4
2,6
1,5
-1,0

4,9
1,9
2,4
-0,3
4,3
0,9
23,6
4,7
2,4

-8,5
-3,3
-0,5
0,6
-5,3
-3,2
-32,4
-4,3
3,7

7,3
3,3
2,3
1,3
3,4
3,7
33,4
7,9
-5,9

4,9
0,2
3,8
0,5
3,8
-2,1
28,9
6,3
-3,2

2
2
3¼
¾
3½
1¼
1¾
3½
.

-¼
1¼
1½
0
1¼
1½
-6¼
1½
.

1,24
38,2
30,7

1,24
54,4
43,7

1,26
65,2
51,9

1,37
72,5
52,9

1,47
96,9
65,9

1,39
61,5
44,1

1,33
79,5
59,9

1,39
111,3
80,0

1,27
104
82

1,25
95
75

4,1
4,3
2,1
1,6

3,4
4,3
2,2
3,5

3,8
4,8
3,1
5,2

4,2
4,6
4,3
5,3

4,0
3,6
4,6
3,0

3,3
3,2
1,2
0,6

2,8
3,2
0,8
0,3

2,6
2,8
1,4
0,3

1¾
1¾
¾
¼

2
2
½
¼

65

Bijlage 4

Nederlandse invoer en uitvoer, 1999-2013
1999

2000

2001

2002

2003

mutaties per jaar in %
Invoervolume
Goederen (inclusief energie)
Energie
Goederen (exclusief energie)
Consumptiegoederen (exclusief energie)
Investeringsgoederen
Grondstoffen en halffabrikaten (exclusief energie)
Diensten

9,3
-0,2
9,8
8,7
15,9
9,1
9,4

14,1
10,4
14,4
9,0
0,5
17,3
6,2

2,1
6,6
1,6
0,9
-0,6
1,9
3,8

0,4
0,3
0,4
1,7
-4,0
0,7
-0,1

3,1
1,2
3,4
-3,4
6,7
4,1
-2,1

Uitvoervolume
Goederen
Energie
Goederen (exclusief energie)
w.v. binnenslands geproduceerde uitvoer
wederuitvoer
Diensten
Relevante wereldhandel
Handelsprestatie (a)
Marktprestatie (b)

8,4
-3,2
9,0
4,1
16,7
9,8
4,1
4,9
0,0

15,3
9,1
15,7
6,5
28,7
7,0
10,8
4,9
-4,2

1,8
7,1
1,3
-2,0
5,5
2,6
0,6
0,7
-2,6

1,3
0,3
1,4
2,7
-0,2
-0,4
1,7
-0,3
1,0

2,2
-0,3
2,4
-2,8
9,0
-0,6
4,1
-1,7
-6,8

Prijsontwikkeling
Invoer goederen
Uitvoer goederen (inclusief energie)
Uitvoer energie
Uitvoer goederen (exclusief energie)
w.v. binnenslands geproduceerde uitvoer
wederuitvoer
Concurrentenprijs
Prijsconcurrentiepositie (c)

-1,8
-2,0
11,6
-2,7
-1,8
-4,0
-1,8
0,0

6,6
6,8
65,7
3,7
6,5
0,4
7,3
0,7

-1,5
0,1
-0,1
0,1
1,7
-1,7
2,5
0,6

-4,6
-3,2
-9,4
-2,6
-0,5
-5,2
-0,8
-0,3

-2,4
-1,6
3,4
-2,0
-0,3
-4,0
-2,8
-2,5

Arbeidskosten per eenheid product in euro’s in de verwerkende industrie
Nederland
Loonvoet (d)
3,3
4,9
Arbeidsproductiviteit
3,7
7,4
Arbeidskosten per eenheid product
-0,4
-2,3

4,2
0,1
4,1

5,3
2,4
2,8

4,3
2,7
1,5

Euroconcurrenten
Loonvoet (d)
Arbeidsproductiviteit
Arbeidskosten per eenheid product
Niet-euroconcurrenten
Loonvoet (d)
Arbeidsproductiviteit
Effectieve wisselkoers euro
Arbeidskosten per eenheid product

3,0
3,6
-0,8

4,4
6,1
-1,5

3,6
1,9
1,7

4,0
2,5
1,5

3,2
2,7
0,6

6,9
6,4
1,4
-0,9

7,6
6,1
-9,5
12,0

6,4
0,7
2,8
2,7

7,1
6,9
5,8
-5,3

6,3
6,2
13,2
-11,6

(a) Totale uitvoer minus relevant wereldhandelsvolume.
(b) Binnenslands geproduceerde uitvoer minus relevant wereldhandelsvolume.
(c) Concurrentenprijs minus uitvoerprijs binnenslands geproduceerde goederen (exclusief energie).
(d) In lokale valuta.

66

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

8,1
3,9
8,5
0,4
-3,8
11,1
-1,4

5,9
4,4
6,1
-1,1
1,8
7,5
3,7

10,0
5,7
10,7
4,0
15,6
11,1
4,8

6,8
-1,0
8,2
3,3
7,7
8,8
1,3

1,9
1,0
2,1
0,0
4,5
2,1
4,0

-9,4
-1,0
-11,0
-3,1
-16,8
-11,4
1,8

12,2
12,9
12,1
2,9
-2,9
14,5
3,9

4,1
3,7
4,2
-0,6
9,6
4,3
2,0

3½
4½
3¼
-¼
-1¼
3¾
¼

2¾
5
2
-1¾
-4¾
3
1¼

9,2
10,3
9,1
4,1
15,1
3,3
7,5
1,7
-3,4

6,1
0,2
6,7
1,1
12,9
5,5
5,4
1,3
-4,3

8,7
3,9
9,3
4,6
14,1
1,9
8,8
0,5
-4,2

6,5
0,3
7,4
5,2
9,6
5,8
7,4
0,0
-2,2

1,2
12,0
-0,1
-5,0
4,7
5,5
0,3
-0,4
-5,3

-9,3
-7,4
-9,7
-8,7
-10,6
-1,4
-12,9
3,2
4,2

13,1
9,9
13,5
9,7
17,0
5,0
11,3
2,2
-1,7

4,1
2,3
4,3
3,8
4,7
3,3
4,0
0,3
-0,2

4
3
4¼
-¼
8¼
1¼
¼
4
-½

3½
¾
4¼
3¼
4¾
1
3½
¾
-¼

1,0
0,5
8,3
-0,2
1,0
-1,5
1,7
0,6

3,2
3,7
34,7
0,9
3,3
-1,4
3,6
0,3

3,5
3,2
20,7
1,2
3,4
-0,8
4,3
0,9

1,7
1,6
-0,4
1,8
3,3
0,4
1,5
-1,7

4,9
4,6
22,6
2,2
3,9
0,6
4,7
0,6

-8,5
-8,4
-25,8
-5,5
-7,9
-3,2
-4,3
3,7

7,3
6,7
24,7
4,3
5,6
3,3
7,9
2,2

4,9
5,1
29,3
1,4
5,3
-1,9
6,3
0,8

2
1½
4¼
1
½
1½
3½
3

-¼
-¼
-6¾
1
½
1¼
1½
1

4,2
6,9
-2,6

1,3
4,7
-3,3

3,1
4,0
-0,9

3,2
5,5
-2,2

3,5
-2,1
5,7

1,5
-6,8
8,9

2,5
10,1
-6,9

2,5
4,5
-1,9

.
.
.

.
.
.

2,7
3,9
-1,2

2,9
3,7
-0,7

3,8
4,7
-0,8

3,1
4,0
-0,8

3,6
-1,9
5,7

3,1
-5,6
9,2

-0,1
6,5
-6,3

2,2
2,0
0,2

.
.
.

.

5,7
7,4
4,6
-5,9

6,7
4,9
-1,8
3,6

6,6
4,7
-0,3
2,1

8,1
6,5
3,3
-1,7

7,7
2,9
3,5
1,1

4,9
0,6
2,4
1,8

6,2
10,6
-7,5
3,8

5,9
3,3
0,3
2,2

.
.
.
.

.
.
.
.

.

67

Bijlage 5

Consumptie, inkomen en vermogen van huishoudens, 1999-2013
1999

2000

2001

2002

2003

volumemutaties per jaar in %
Consumptie
Vaste lasten (a)
overige consumptie
w.v. voedings- en genotmiddelen
duurzame consumptiegoederen
overige goederen en diensten
Totale consumptie

2,0
6,2
1,8
9,1
6,2
5,3

1,4
4,4
1,3
5,2
5,0
3,7

4,7
1,0
1,0
0,1
1,5
1,8

1,6
0,7
0,7
0,9
0,6
0,9

2,7
-1,0
0,3
-1,7
-1,1
-0,2

Reëel beschikbaar gezinsinkomen
Arbeidsinkomen
Uitkeringsinkomen
Overig
Totaal inkomen

0,3
2,9
6,2
2,1

1,4
0,4
6,2
2,2

6,8
4,7
3,4
5,6

-2,5
4,7
-1,3
-0,6

-0,8
-1,1
-8,3
-2,5

% beschikbaar gezinsinkomen (b)
Besparingen
Individueel
Collectief (c)
Totaal

0,4
8,7
9,1

-1,0
7,9
6,9

2,3
7,4
9,7

1,0
7,7
8,7

-1,2
9,0
7,8

Vermogens en schulden (d)
Aandelenbezit
Spaargelden
Eigen woningbezit
Overige bezittingen (e)

112
59
294
121

115
58
338
125

81
60
351
115

51
64
371
118

55
71
388
116

Hypotheekschulden
Overige schulden

122
27

132
29

135
26

144
30

159
32

Totaal bezittingen minus schulden

437

475

445

431

439

(a) Aardgas, woningdiensten en niet-verzekerde zorg.
(b) Inclusief collectieve besparingen.
(c) Saldo pensioenpremies en pensioenuitkeringen.
(d) Ultimo jaar.
(e) Chartaal geld, girale deposito‟s, obligaties, aandelen aanmerkelijk belang, ondernemingsvermogen zelfstandigen, grond en
ander onroerend goed.

68

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2,5
0,5
1,0
0,4
0,4
1,0

1,7
0,8
-0,1
1,2
0,9
1,0

-11,6
3,4
2,5
6,2
2,4
-0,3

-1,2
2,8
2,5
5,2
1,7
1,8

2,7
0,9
0,0
1,7
0,9
1,3

1,2
-3,0
-1,6
-6,4
-2,0
-2,1

3,2
-0,6
1,0
1,4
-1,9
0,3

-0,7
-1,1
-0,7
-0,8
-1,4
-1,0

3
-2¼
-½
-4¼
-2¼
-1

2½
-1
½
-1
-1½
0

-0,5
1,8
2,1
0,6

-3,2
-1,0
8,1
-0,3

-1,0
2,5
2,0
0,5

0,9
-0,4
9,8
2,7

-1,7
2,7
-0,1
-0,3

4,4
4,1
-17,7
-1,1

-1,9
5,7
-2,7
-0,1

-1,5
-0,3
3,3
-0,2

-¼
-¼
-2
-½

-½
½
1½
¼

-1,5
8,9
7,4

-2,7
9,1
6,4

-1,9
8,0
6,1

-1,1
8,1
6,9

-2,6
8,5
5,9

-1,7
7,3
5,6

-2,1
5,5
3,4

-1,3
6,3
5,0

-¾
7½
6¾

-½
7¾
7¼

55
75
406
118

55
79
422
123

58
82
443
126

56
84
450
128

34
90
466
125

47
99
472
134

52
104
472
139

41
106
452
139

.
.
.
.

.
.
.
.

170
32

186
33

200
35

205
33

214
33

229
34

237
36

235
35

.
.

.
.

453

460

475

480

468

489

494

468

.

.

69

Bijlage 6

Investeringen en rendement, 1999-2013
1999

2000

2001

2002

2003

mutaties per jaar in %
Investeringen bedrijven in woningen

2,8

1,6

3,2

-6,5

-3,7

Investeringen bedrijven in overige vaste activa

11,3

-2,0

-3,0

-7,6

-1,0

niveaus in %
Investeringsquote (a)

20,0

18,4

16,9

15,2

14,6

Rendement marktsector (b)
Kapitaalinkomensquote
Winstquote (van productie in Nederland)
Rentabiliteit eigen vermogen
Solvabiliteit
Netto rentelastenquote
Belastingquote

19,1
10,3
8,7
46,9
3,2
5,7

19,6
11,8
8,7
45,5
2,3
5,6

18,9
10,1
6,7
44,4
2,9
6,1

18,8
11,2
7,7
43,3
3,2
4,6

17,7
10,9
8,5
44,8
3,5
3,3

(a) In procenten van de bruto toegevoegde waarde tegen basisprijzen (exclusief onroerendgoedsector).
(b) Exclusief banken en verzekeringen.

70

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

4,1

5,0

5,8

4,7

-0,2

-14,8

-13,2

6,5

-3¼

-¼

-2,7

2,2

9,7

6,4

7,1

-15,7

-5,2

10,2

-2¾

3¼

13,9

13,6

14,4

14,7

15,3

13,4

12,4

13,3

12¾

13¼

17,7
10,8
10,6
45,2
3,4
3,6

20,1
11,8
11,5
46,8
3,9
4,2

21,2
14,3
12,6
47,3
2,7
4,3

22,5
16,0
14,3
47,9
2,1
4,5

20,5
13,4
11,7
46,7
2,4
4,8

16,6
8,0
6,2
47,8
5,9
2,7

17,3
8,1
8,5
47,7
6,1
3,2

17,5
9,7
9,5
47,9
5,1
3,0

.
.
.
.
.
.

.
.
.
.
.
.

71

Bijlage 7

Prijzen en lonen, 1999-2013
1999

2000

2001

2002

2003

bijdragen per jaar in %
Opbouw consumptieprijs
Finale invoer
Invoer grondstoffen en diensten
Invoer energie

0,1
0,1
0,2

0,6
0,6
0,6

0,2
0,3
-0,1

0,2
0,2
-0,1

0,0
0,0
0,1

Indirecte belastingen
Huur
Aardgas
Kwartaire diensten

0,3
0,6
-0,3
0,2

0,2
0,5
0,6
0,3

1,3
0,5
0,4
0,3

-0,1
0,4
-0,1
0,4

0,2
0,4
0,2
0,2

Arbeidskosten
Bruto margeverbetering

0,5
0,2

0,8
-0,3

1,8
-0,4

1,5
0,5

1,0
0,2

mutaties per jaar in %
Consumptieprijs

1,9

3,8

4,5

3,0

2,4

Prijsindices
Consumentenprijsindex
Afgeleide index (laag t/m 2002)
Onderliggende inflatie
Geharmoniseerde inflatie (hicp)

2,2
1,7
1,8
2,0

2,6
2,1
1,9
2,3

4,5
3,6
3,5
5,1

3,4
3,4
3,4
3,9

2,1
1,9
1,7
2,2

Loonvoet marktsector (a)
Contractloon (incl. overloop)
Incidenteel
Brutoloon
Sociale lasten werkgevers
Loonvoet marktsector
Loonvoet bedrijven

2,9
0,9
3,7
0,1
3,8
3,8

3,2
1,7
5,0
0,3
5,3
5,1

4,2
2,7
6,9
-1,5
5,4
5,4

3,5
0,5
4,0
1,5
5,5
5,4

2,7
0,9
3,6
0,9
4,5
4,4

4,3
6,0
6,9

3,7
4,4
4,4

2,8
3,1
2,8

mutaties per jaar in %
De koppeling
Contractloon (b)
Bruto minimumloon
Netto minimumuitkering

2,7
3,0
3,1

3,2
2,8
3,1

(a) Marktsector betreft bedrijven exclusief zorg.
(b) Tot en met 1991: contractloon particuliere bedrijven: daarna gewogen contractloon bedrijven en overheid volgens WKA.

72

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

0,0
0,1
0,3

-0,1
0,2
0,6

0,5
0,3
0,5

0,3
0,0
0,0

0,4
0,7
0,6

-0,2
0,5
-0,7

0,5
0,8
1,0

0,8
0,6
0,7

½
¼
¼

¼
¼
0

0,3
0,5
-0,1
0,1

0,3
0,4
0,4
0,0

0,0
0,5
0,5
0,1

0,0
0,5
0,2
0,1

0,2
0,3
0,9
0,0

0,2
0,2
-0,3
0,0

0,0
0,3
-0,1
0,1

0,0
0,4
0,3
0,0

¼
½
¼
0

½
¾
0
0

-0,1
-0,2

-0,3
0,4

0,0
-0,2

0,7
0,0

1,3
-3,3

1,9
-2,1

-1,0
-0,3

0,4
-0,9

1½
-1¼

¼
¼

1,0

2,1

2,2

1,8

1,1

-0,5

1,3

2,3

2½

2

1,2
0,9
0,6
1,4

1,7
1,4
0,5
1,5

1,1
1,5
0,8
1,7

1,6
1,5
1,2
1,6

2,5
2,2
1,9
2,2

1,2
0,9
1,6
1,0

1,3
1,1
1,1
0,9

2,3
2,2
1,5
2,5

2¼
2
1¾
2½

2
¾
1
1¾

1,5
1,0
2,5
0,9
3,5
3,5

0,7
1,4
2,1
-0,7
1,4
1,5

2,0
0,6
2,6
0,0
2,6
2,6

1,8
1,8
3,6
-0,3
3,3
3,4

3,5
-0,7
2,8
0,5
3,3
3,3

2,7
-0,5
2,2
-0,1
2,1
2,2

1,0
0,4
1,4
0,4
1,8
1,6

1,4
0,4
1,8
0,3
2,1
2,0

1¾
½
2¼
1
3¼
3

2¼
¼
2½
0
2¾
2¾

1,2
0,6
1,4

0,7
0,0
-0,1

2,1
1,1
4,5

2,0
2,4
3,1

3,5
2,8
2,0

2,7
3,3
1,8

1,2
1,6
0,9

1,2
1,3
1,2

1½
1½
2

2
1¾
-¼

73

Bijlage 8

Kerngegevens arbeidsmarkt (a) (b) 1999-2013
1999

2000

2001

2002

2003

mutaties per jaar in dzd personen
(Beroeps)bevolking en arbeidsaanbod
Bevolking
w.o.15-74 jaar en niet-institutioneel
Beroepsbevolking
w.v. werkzame beroepsbevolking
werkloze beroepsbevolking
Arbeidsaanbod (c)
w.v. structureel
conjunctureel

105
58
124
179
-56
143
98
45

114
73
153
185
-33
145
113
32

120
80
58
99
-40
127
127
0

103
73
149
101
48
90
119
-29

76
53
-35
-121
87
46
94
-49

Participatiegraad 15-74 jaar (in %)

niveaus
67

67

68

68

68

(Beroeps)bevolking en arbeidsvolume
Bevolking
w.o.15-74 jaar en niet-institutioneel
Beroepsbevolking
Werkzame beroepsbevolking
Werkzame personen
Arbeidsvolume werkzame personen (arbeidsjaren)
w.v. marktsector
zorgsector
overheid
Arbeidsvolume zelfstandigen

mutaties per jaar in %
0,7
0,7
0,5
0,6
1,6
1,9
2,4
2,4
2,6
2,2
2,4
1,9
2,6
1,9
2,3
2,3
1,0
1,3
-2,8
-0,3

0,8
0,7
0,7
1,3
2,1
1,6
0,9
5,2
2,4
-0,8

0,6
0,6
1,8
1,3
0,5
-0,2
-1,7
6,2
2,8
-1,0

0,5
0,4
-0,4
-1,5
-0,5
-1,1
-2,6
4,9
2,0
0,1

niveaus
0,808

0,805

0,801

0,795

0,790

Werkloosheid
Werkloze beroepsbevolking (dzd personen)
Idem in % van de beroepsbevolking

279
3,5

246
3,1

206
2,5

254
3,1

340
4,1

Nationale definitie (d)
Werkloosheid (dzd)
Werkloosheidspercentage (%)

301
4,3

270
3,8

252
3,5

302
4,1

395
5,4

Deeltijdfactor (arbeidsjaren per werkzaam persoon)

(a) Cijfers over beroepsbevolking zijn conform de internationale (ILO) definities, tenzij anders vermeld. Bron voor alle cijfers volgens
internationale definitie: CBS. Die komen overeen met door Eurostat gepubliceerde cijfers (Labour Force Survey, adjusted series),
met uitzondering van de werkzame beroepsbevolking.
(b) In de prognosejaren zijn de mutaties en het niveau van de werkloosheid afgerond op hele kwarten of hele vijfduizenden.
Er is een reeksbreuk in de werkzame beroepsbevolking van 2000 naar 2001. Deze heeft gevolgen voor alle afgeleide variabelen:
beroepsbevolking, participatiegraden, en werkloosheidspercentage.
(c) Het arbeidsaanbod is gedefinieerd als de som van werkzame personen (bron: Nationale rekeningen) en de werkloze
beroepsbevolking (internationale definitie).
(d) De mutatie in de prognosejaren is gebaseerd op de mutatie volgens de internationale definitie.

74

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

57
39
49
-31
80
8
85
-77

38
35
80
58
22
62
75
-13

26
31
45
122
-77
64
66
-2

36
36
172
232
-60
154
62
93

64
58
152
191
-39
88
80
9

84
57
64
5
59
-3
84
-87

85
40
-26
-90
64
29
88
-59

78
40
-3
0
-3
59
71
-13

65
55
115
35
80
70
40
30

60
50
30
-25
50
25
35
-10

68

68

69

70

71

71

70

70

70

70

0,4
0,3
0,6
-0,4
-0,9
-1,0
-1,3
1,4
-2,0
1,3

0,2
0,3
1,0
0,7
0,5
0,0
0,0
1,6
-1,8
1,8

0,2
0,3
0,5
1,5
1,7
1,6
1,9
2,3
-0,6
1,9

0,2
0,3
2,1
2,9
2,6
2,2
2,7
1,3
0,5
1,6

0,4
0,5
1,8
2,3
1,5
1,5
1,3
3,2
1,5
-0,5

0,5
0,5
0,7
0,1
-0,7
-1,1
-2,2
2,3
1,9
0,0

0,5
0,3
-0,3
-1,1
-0,4
-0,6
-1,8
4,2
1,6
0,9

0,5
0,3
0,0
0,0
0,7
0,5
0,4
2,7
-1,3
2,1

½
½
1¼
½
0
-¼
0
½
-2¼
3

¼
½
¼
-¼
-¼
-½
-1
2
-1¾
-1¾

0,789

0,785

0,784

0,782

0,782

0,779

0,778

0,776

0,776

0,773

420
5,1

442
5,3

365
4,4

306
3,6

267
3,1

326
3,7

391
4,5

387
4,4

470
5¼

520
5¾

477
6,4

483
6,5

410
5,5

344
4,5

299
3,8

377
4,8

427
5,5

418
5,3

500
6¼

555
7

75

Bijlage 9

Kerngegevens collectieve financiën, 1999-2013
1999

2000

2001

2002

2003

% bbp
Collectieve uitgaven
Openbaar bestuur
Veiligheid
Defensie
Infrastructuur
Onderwijs
Zorg
w.v. AWBZ
Zvw
overig (o.a. WMO)
Sociale zekerheid
w.v. AOW/ANW
WW en bijstand
arbeidsongeschiktheid
overig (o.a. zorgtoeslag)
Overdrachten aan bedrijven
Internationale samenwerking
Rente
Bruto collectieve uitgaven (a)
Niet-belastingmiddelen
w.v. materiële verkopen
gasbaten
overige inkomsten
Netto collectieve uitgaven (a)

10,3
1,4
1,5
1,5
4,8
6
3
2,9
0
11,6
5,2
2,1
2,6
1,8
2,3
2,5
4,3
46,3
6,3
3,2
0,4
2,7
39,9

10,3
1,3
1,3
1,6
4,8
6
3,1
2,9
0
11,2
4,9
1,8
2,4
2
2,3
2,4
3,7
45
7,1
3,2
0,7
3,2
38

10,5
1,5
1,3
1,7
4,9
6,2
3,2
3
0
11,1
4,9
1,8
2,4
2,1
2,4
2,3
3,2
45,2
6,6
3,1
0,9
2,6
38,6

10,8
1,7
1,3
1,8
5
6,8
3,6
3,2
0
11,3
4,9
1,9
2,4
2,2
2,3
2,2
2,8
45,9
6,2
3,1
0,9
2,1
39.8

11,1
1,8
1,3
1,8
5,2
7,2
3,8
3,4
0
11,7
5
2,2
2,4
2,1
2,2
2,1
2,6
46,9
6,3
3,3
0,9
2,2
40,6

Collectieve lasten (a)
w.v. belastingen
premies wettelijke sociale verzekering

40,4
24,8
15,5

39,9
24,5
15,4

38,3
24,7
13,7

37,7
24,5
13,3

37,4
23,6
13,8

EMU-saldo en schuld
EMU-saldo collectieve sector (b)
w.v. centrale overheid (b)
lokale overheid
wettelijke sociale verzekering
EMU-schuld collectieve sector

0,4
-0,9
0,1
1,2
61,1

2
0,4
0
1,6
53,8

-0,2
-0,2
-0,1
0,1
50,7

-2,1
-1,2
-0,5
-0,4
50,5

-3,1
-2,8
-0,3
0
52

5,2
4,9
4,6
3,4
15,8
10,6

4,3
4,1
3,7
2,4
16,1
11,3

5,1
2,8
2
2,6
16,4
12,0

mutaties per jaar in %
Diversen
Loonvoet sector overheid
Prijs overheidsconsumptie, beloning werknemers
Prijs netto materiële overheidsconsumptie (imoc)
Prijs bruto overheidsinvesteringen (iboi)
Werkgelegenheid sector overheid (% totaal)
Werkgelegenheid bedrijfstak zorg (% totaal)

4,4
4,2
2,2
0,4
15,8
10,2

5
4
5,8
1,9
15,6
10,3

(a) In 2006 komen zowel de collectieve uitgaven als de collectieve lasten 1,5% bbp hoger uit als gevolg van de invoering van de
Zvw.
(b) In 2000 inclusief opbrengst UMTS-veiling van 0,7% bbp.

76

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

10,7
1,8
1,3
1,7
5,1
7,2
3,9
3,3
0
11,5
5
2,2
2,3
2,1
2,1
2,2
2,5
46,1
6,8
3,3
1
2,5
39,3

10,5
1,7
1,2
1,7
5,1
7,1
3,8
3,3
0
11
4,8
2,1
2.1
2
1,8
2,4
2,4
44,8
7
3,4
1,1
2,5
37,8

10,4
1,8
1,2
1,6
5
8,5
3,8
4,7
0
11,1
4,7
1,9
1,9
2,6
1,7
2,3
2,2
45,9
7,4
3,2
1,6
2,6
38,5

10,2
1,8
1,2
1,6
5
8,7
3,7
4,7
0,4
10,8
4,6
1,6
1,8
2,7
1,7
2,3
2,2
45,4
6,9
3,2
1,4
2,4
38,5

10,4
1,8
1,1
1,7
5,1
8,8
3,4
5,1
0,4
11,1
4,7
1,5
1,8
3,1
1,6
2,3
2,2
46,3
7,6
3,2
2,1
2,3
38,7

11,5
2,0
1,2
1,8
5,6
9,9
3,7
5,7
0,4
12,4
5,0
1,9
1,9
3,7
2,4
1,9
2,2
51,0
7,2
3,3
1,5
2,4
43,8

11,3
1,9
1,2
1,9
5,4
10,1
3,8
5,8
0,5
12,6
5,0
2,1
1,8
3,6
2,2
2,3
1,9
50,9
7,0
3,4
1,6
2,0
43,9

10,7
1,9
1,1
1,7
5,4
10,3
3,9
5,9
0,5
12,8
5,1
2,1
1,8
3,7
1,8
2,1
2,0
49,8
6,9
3,3
1,8
1,8
42,9

10,5
1,9
1,1
1,7
5,4
10,6
4,1
5,9
0,5
12,9
5,3
2,3
1,8
3,5
1,7
2,1
1,9
49,9
7,3
3,4
2,1
1,8
42,7

10,2
1,9
1,1
1,6
5,4
10,6
4,0
6,1
0,5
13,2
5,4
2,5
1,7
3,6
1,5
2,1
2,0
49,4
6,6
3,3
1,9
1,4
42,8

37,5
23,6
13,9

37,6
24,6
12,9

39
25
14

38,7
25,2
13,5

39,2
24,7
14,5

38,2
24,4
13,8

38,8
24,7
14,1

38,4
23,6
14,8

39,0
23,7
15,3

40,0
24,2
15,8

-1,7
-1,7
-0,2
0,1
52,4

-0,3
0,1
-0,2
-0,1
51,8

0,5
0,9
0
-0,3
47,4

0,2
0,5
-0,2
-0,1
45,3

0,5
0,5
-0,5
0,5
58,5

-5,6
-3,5
-0,6
-1,5
60,8

-5,1
-4,0
-0,8
-0,3
63,1

-4,5
-2,8
-0,5
-1,2
65,5

-3,7
-2,4
-0,5
-0,8
71,4

-2,7
-1,3
-0,5
-1,0
71,8

3,7
2,9
1,2
0,5
16,2
12,3

1,7
2,6
1,2
0,7
16,2
12,5

1,7
1,3
1,4
1,5
15,9
12,6

2,7
2,9
1,6
2,1
15,7
12,5

4,7
3,2
3,7
2,6
15,5
12,7

3,3
2,9
0,8
0,5
16,0
13,2

1,3
0,7
1,7
2,0
16,3
13,8

0,6
0,5
1,1
1,0
16,0
14,1

2½
2
1½
1½
15,8
14,2

¼
0
3¼
2
15,6
14,5

77

Bijlage 10

Sociale zekerheid, 1999-2013
1999

2000

2001

2002

2003

Inactieven/actieven
Inactieven (dzd uitkeringsjaren)
w.v. AOW
ANW
ziekteverzuim
arbeidsongeschiktheid totaal
werkloosheidsuitkering
bijstand (WWB/IOAW/IOAZ) dzd personen)
Arbeidsvolume (dzd mensjaren, exclusief ziekteverzuim)

4047
2171
143
363
766
193
409
6051

4029
2192
138
381
788
157
372
6152

4028
2213
134
389
798
145
350
6247

4063
2236
130
388
806
163
341
6233

4105
2264
125
335
811
223
348
6212

i/a-ratio (%)

66,9

65,5

64,5

65,2

66,1

3¾
1¼
2½

7¼
2¼
5

8¼
3¾
4½

8½
4¼
4¼

½
0
½

½
-1
1½

-2½
-2
-½

-5
-4
-1

mld euro
Vermogenspositie werknemersfondsen (a)
w.v. AO
AWF/UFO

¼
0
¼
mld euro

Vermogenspositie AWBZ en Zvw
AWBZ
Zvw

-½
¼
-¾

(a) De vermogenspositie meet het verschil tussen het feitelijke vermogen en het normvermogen per ultimo van het jaar.

78

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

4145
2300
120
304
796
271
355
6176

4175
2340
114
319
773
281
350
6159

4140
2380
110
356
725
240
328
6227

4075
2427
103
355
710
184
296
6373

4052
2480
97
351
701
148
275
6481

4151
2544
90
346
696
197
278
6413

4279
2605
83
349
700
234
308
6369

4370
2695
75
351
699
224
326
6401

4485
2810
65
330
675
260
345
6405

4635
2900
55
330
680
295
370
6365

67,1

67,8

66,5

64,0

62,5

64,7

67,2

68,3

70

72¾

8¼
4
4¼

7¼
2¾
4½

6¾
2¼
4½

7½
1¾
5¾

9
1¼
7¾

6½
1¾
4¾

3½
2½
¾

-¼
2½
-2¾

-2½
3¼
-5¾

-6½
3
-9½

-4
-2
-2

-4½
-¾
-3¾

-8
-¾
-7¼

-8¾
-¼
-8½

-9
-1¾
-7¼

-15
-5¼
-9¾

-14
-8¼
-5¾

-17
-11¾
-5¼

-19
-16
-3

-20¾
-19¾
-1

79

Bijlage 11

Belasting- en premietarieven, 2009-2013
2009

2010

2011

2012

2013

in %
Tarieven loon- en inkomstenheffing
AOW-premie eerste en tweede schijf (niet voor 65-plussers)
ANW-premie eerste en tweede schijf
AWBZ-premie eerste en tweede schijf
Belastingtarief eerste schijf
Belastingtarief tweede schijf
Belastingtarief derde schijf
Belastingtarief vierde schijf

17,90
1,10
12,15
2,35
10,85
42
52

17,90
1,10
12,15
2,30
10,80
42
52

17,90
1,10
12,15
1,85
10,80
42
52

17,90
1,10
12,15
1,95
10,80
42
52

17,90
0,60
12,65
5,85
10,85
42
52

Overige tarieven
AOF-basispremie werkgever
AOK gedifferentieerde premie werkgever
WHK-premie UWV werkgever
WW-gemiddelde wachtgeldpremie werkgever
WW-marginale AWF-premie werkgever
WW-marginale AWF-premie werknemer
Inkomensafhankelijke Zvw-premie

5,70
0,15
0,45
1,40
4,15
0
6,90

5,70
0,05
0,60
1,80
4,20
0
7,05

5,10
0
0,60
2,25
4,20
0
7,75

5,05
0
0,55
2,75
4,55
0
7,10

4,35
0
0,55
3,15
1,70
0
7,75

in euro
Schijven en kortingen loon- en inkomstenheffing
Lengte eerste belastingschijf
Lengte tweede belastingschijf (geboren op of na 1-1-1946)
Lengte tweede belastingschijf (geboren vóór 1-1-1946)
Lengte derde belastingschijf (geboren op of na 1-1-1946)
Lengte derde belastingschijf (geboren vóór 1-1-1946)
Algemene heffingskorting
Algemene heffingskorting 65-plus
Arbeidskorting
Alleenstaande-ouderkorting
Aanvullende combinatiekorting
Inkomensafhankelijke aanvullende combinatiekorting
Ouderenkorting
Ouderenkorting boven inkomensgrens
Alleenstaande-ouderkorting

17878
14249
13824
22649
23074
2007
935
1504
902
770
995
661
0
410

18218
14520
14520
21629
21629
1987
925
1489
945
775
1084
684
0
418

18628
14808
14857
22258
22209
1987
910
1574
931
780
1091
739
0
421

18945
14918
15110
22628
22436
2033
934
1611
947
1024
1109
762
0
429

19645
13718
13910
22628
22436
2001
1034
1723
947
1024
1109
1032
150
429

Overige inkomensgrenzen en nominale zorgpremie
Franchise AWF
Maximum premie-inkomensgrens WNVZ
Maximum premie-inkomensgrens Zvw
Nominale zorgpremie per volwassene (a)
Standaardpremie Zvw t.b.v. zorgtoeslag

16443
47802
32369
1064
1209

16704
48716
33189
1110
1262

16965
49297
33427
1224
1374

17229
50064
50064
1253
1426

0
50853
50853
1288
1528

(a) Exclusief de gemiddelde no-claimteruggave en de gemiddelde eigen betalingen.

80

Bijlage 12

Nominaal besteedbare inkomens, 2012
Tweeverdiener (a)

Alleenstaande
(ouders)

Alleenverdiener

Alle huishoudtypen

mediaan nominaal besteedbaar inkomen in euro
Werknemers
< 175% WML
175-350% WML
350-500% WML
> 500% WML
Uitkeringsgerechtigden
< 120% WML
> 120% WML
65-plussers
< 120% AOW
> 120% AOW

27600
36300
48300
67000

18900
25800

23300
31600

} 44500

} 53700

} 23800

14400
19900

19300
24400

} 18100

21500
28900

16500
25600

} 27300

} 22500

Totaal inkomensbronnen

} 35600

28500

(a) De indeling van tweeverdieners naar inkomensbron is op basis van de meest verdienende partner.

81

Bijlage 13

Koopkracht, wig, lonen en sociale lasten, 1999-2013
1999

2000

2001

2002

2003

mutaties per jaar in %
Koopkracht (statisch)
Mediaan alle huishoudens
Koopkracht standaardhuishoudens (a)
Tweeverdieners met kinderen, modaal + ½ x modaal
Tweeverdieners met kinderen, 2x modaal + ½ x modaal
Tweeverdieners zonder kinderen, modaal + modaal
Tweeverdieners zonder kinderen, 2x modaal + modaal
Alleenstaande, minimumloon
Alleenstaande, modaal
Alleenstaande, 2x modaal
Alleenstaande ouder, minimumloon
Alleenstaande ouder, modaal
Alleenverdiener met kinderen, modaal
Alleenverdiener met kinderen, 2x modaal
Minimumuitkeringsgerechtigden, paar met kinderen
Minimumuitkeringsgerechtigden, alleenstaande
Minimumuitkeringsgerechtigden, alleenstaande ouder
AOW alleenstaande, alleen AOW
AOW alleenstaande, AOW + 10.000
AOW paar, alleen AOW
AOW paar, AOW + 10.000
Bruto modaal inkomen (euro per jaar)

0,3

1,1

3,3

0,5

-1,2

0,0
-0,3
-0,2
-0,1
0,4
-0,2
0,0
0,7
0,4
-0,2
-1,0
0,1
0,3
0,8
0,6
-0,1
0,4
-0,2
24050

1,0
1,1
0,2
0,4
1,6
0,5
0,7
1,5
1,2
0,9
1,0
1,4
1,2
1,5
0,8
0,5
0,8
0,7
24958

5,7
6,2
4,4
5,2
7,0
4,4
5,7
9,0
5,4
5,9
4,2
4,3
2,9
4,1
3,4
0,8
2,8
0,8
27000

0,3
-0,1
-0,1
-0,2
0,8
-0,1
-0,3
2,3
0,7
0,8
-0,4
2,2
0,8
2,5
1,3
0,8
1,3
0,8
28000

-1,5
-1,0
-1,4
-0,9
-0,3
-1,4
-0,5
-0,3
-1,1
-1,5
-0,5
-0,9
-1,1
0,2
-0,8
0,4
-1,0
0,5
28500

17,3
25,7
70,2

16,9
23,5
68,7

18,0
23,1
68,6

18,7
23,9
68,4

145,8
178,8

155,9
191,6

160,9
200,5

163,5
205,3

22,9
10,9
8,0
3,8
20,4
17,0
3,3

24,6
11,0
9,7
3,7
20,3
16,8
3,3

25,5
11,0
10,9
3,4
21,8
17,6
4,0

niveaus in %
Gemiddelde wig en replacement rate (markt)
Werkgeverswig
Werknemerswig
Replacement rate

16,6
26,0
70,6
mld euro

Lonen en sociale lasten bedrijven
Brutoloon
Loonkosten

135,9
166,2

% brutoloon
Sociale lasten totaal werkgevers:
w.v. premies wettelijke sociale verzekering
pensioenpremies (incl. VUT)
rechtstreeks betaalde sociale lasten
Sociale lasten totaal werknemers:
w.v. premies wettelijke sociale verzekering
pensioenpremies (incl. VUT)

24,5
13,3
6,5
4,5
21,7
18,8
2,8

24,8
13,3
7,1
4,1
21,4
18,8
2,5

a) De mogelijkheid om de algemene heffingskorting te verzilveren tegen de heffing van de partner is vanaf 2009 beperkt voor
partners die geboren zijn in 1972 of later zonder kinderen tot 6 jaar. Deze beperking is vanaf 2011 meegenomen in de
koopkrachtcijfers.

82

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

0,3

-1,7

1,8

1,7

-0,1

1,7

-0,5

-0,9

-1¾

-¾

1,8
0,7
0,4
0,2
0,3
0,4
0,1
0,1
2,0
0,7
-0,6
0,2
-0,1
0,4
0,6
-0,6
0,4
-0,4
29000

-2,3
-2,6
-3,0
-2,8
-2,3
-3,1
-2,7
-2,6
-1,0
-1,9
-3,0
-1,0
-2,2
-1,0
-0,7
-1,5
-0,3
-1,2
28500

1,0
4,1
1,4
0,9
1,6
1,5
0,7
1,3
2,1
1,6
6,4
3,5
1,7
2,6
3,6
2,6
2,2
6,5
29500

2,0
2,1
1,9
2,0
1,6
1,9
2,0
1,6
2,0
1,5
1,9
1,0
1,0
1,2
1,2
1,2
1,3
1,4
30000

-1,0
-0,7
-0,8
-0,7
-0,5
-0,8
-0,6
5,2
-0,8
-0,8
-1,0
-0,6
-0,5
-0,3
-0,3
-0,4
-0,5
-0,4
31500

2,1
2,0
2,2
2,1
2,2
2,2
2,0
4,1
3,9
1,8
1,4
2,1
1,8
3,3
2,7
1,1
2,4
1,1
32500

-0,8
-0,9
-0,6
-0,7
-0,3
-0,6
-0,8
-0,1
-0,7
-1,2
-1,0
-0,5
-0,3
-0,5
-0,3
-0,5
-0,5
-0,5
32500

-0,8
-1,1
-1,1
-1,0
-0,7
-0,8
-0,9
-0,4
-0,7
-1,2
-1,6
-0,7
-1,2
-0,6
-1,2
-1,6
-1,6
-1,6
33000

-¾
-1½
-¾
-1¾
-1
-1
-2¼
-1½
-1
-2¼
-2¾
-2¼
-1½
-1¾
-1
-1
-1½
-1½
33000

-¼
-¼
1
½
½
¾
¼
¾
0
-½
-½
-1
-1¼
-1¼
1¼
-2¾
1½
-3
33500

20,2
23,1
67,6

19,8
23,4
67,8

19,3
23,0
67,5

19,4
22,2
66,7

19,8
23,0
66,6

19,7
22,6
66,2

20,0
23,0
66,0

20,5
22,8
65,7

20,9
22,8
65,3

21,0
23,0
64,7

165,6
209,8

169,0
212,7

176,7
222,5

188,0
235,9

196,9
248,2

197,8
249,3

197,6
250,0

202,3
256,5

206,1
263,4

210,8
269,8

26,7
11,2
11,8
3,3
21,7
17,9
3,7

25,8
10,6
11,3
3,6
22,2
17,3
4,7

25,9
11,7
10,9
3,3
21,8
17,5
4,3

25,5
11,5
10,9
3,1
19,7
16,5
3,2

26,0
12,1
10,8
3,2
21,6
18,0
3,6

26,0
11,9
11,0
3,2
19,0
15,0
4,0

26,5
12,4
10,8
3,3
19,5
15,6
4,0

26,8
12,5
11,2
3,1
20,5
16,5
4,0

27,8
13,2
11,7
2,9
20,9
16,8
4,2

28,0
13,5
11,6
2,9
21,9
17,6
4,2

83

Verklaring van afkortingen
ANW
AO
AOF
AOK
AOW
AOW’ers
AWBZ
AWF
bbp
BIG
BLO
btw
cao
CBS
CEP
CPB
CPI
dzd
EC
ECB
EFSF
EMU
ESM
ETS
EU
FDIC
Fed
HICP
HWWI
i/a-ratio
IAB
iboi
ILO
IMF
ING
IOAW
IOAZ
IQ
LTRO
84

Algemene nabestaandenwet
Arbeidsongeschiktheid
Arbeidsongeschiktheidsfonds
Arbeidsongeschiktheidskas
Algemene ouderdomswet
Personen met een uitkering op basis van de Algemene ouderdomswet
Algemene wet bijzondere ziektekosten
Algemeen werkloosheidsfonds
Bruto binnenlands product
Beroepen in de individuele gezondheidszorg
Beleidsmatige lastenontwikkeling
Belasting op de toegevoegde waarde
Collectieve arbeidsovereenkomst
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centraal Economisch Plan
Centraal Planbureau
Consumentenprijsindex
Duizend
Europese Commissie
Europese Centrale Bank
European Financial Stabillity Facility
Economische en Monetaire Unie
European Stability Mechanism
Emission Trading Scheme
Europese Unie
Federal Deposit Insurance Company
Federal reserve system
European harmonized indices of consumer prices
Hamburgisches Weltwirtschaftsinstitut
Inactieven/actieven ratio
Inkomensafhankelijke bijdrage (voor de Zvw)
Prijsmutatie bruto overheidsinvesteringen
International Labour Organization
Internationaal Monetair Fonds
Internationale Nederlanden Groep
Inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze
werknemers
Inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen
zelfstandigen
Intelligentiequotiënt
Longer Term Refinancing Operations

MEV
MKOB
mld
mln
NBER
NHG
NNI
OECD
OESO
Pemba
pep
pgb
PMI
SDE
UFO
UMTS
UWV
VS
vut
VWS
WAJONG
WAO
WAZ
WHK
WIA
WKA
WML
WMO
WNVZ
WSW
WTCG
WW
WWB
Zvw

Macro Economische Verkenning
Mogelijkheid Koopkrachttegemoetkoming Oudere Belastingplichtigen
Miljard
Miljoen
National Bureau of Economic Research
Nationale hypotheek garantie
Netto nationaal inkomen
Organisation for Economic Co-operation and Development
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
Wet Premiedifferentiatie en marktwerking bij arbeidsongeschiktheid
Per eenheid product
Persoonsgebonden budget
Purchasing Manager Index
Subsidieregeling duurzame energieproductie
Uitvoeringsfonds voor de overheid
Universal Mobile Telecommunications Systems
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
Verenigde Staten
Vervroegde uittreding
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport
Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten
Wet arbeidsongeschiktheid
Wet arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandigen
Werkhervattingskas
Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen
Wet Keten Aansprakelijkheid
Wettelijk minimumloon voor volwassenen
Wet maatschappelijke ondersteuning
Werknemersverzekeringen
Wet sociale werkvoorziening
Wet tegemoetkoming chronisch zieken en gehandicapten
Werkloosheidswet
Wet werk en bijstand
Zorgverzekeringswet

85

Naamloos-6 1

17-09-12 13:57

Naamloos-6 2

17-09-12 13:57

Naamloos-6 3

17-09-12 13:57