Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 2807

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 mei 2019
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij drie fiches, die
werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen (BNC).
Fiche: Mededeling versterking rechtsstatelijkheid in de EU
Fiche: Wijziging btw-richtlijn en accijnsrichtlijn op het gebied van
defensie-inspanningen (Kamerstuk 22 112, nr. 2808)
Fiche: Mededeling Stand van zaken en toekomst EU Betere Regelgevingsbeleid (Kamerstuk 22 112, nr. 2809)
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A. Blok

kst-22112-2807
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2807

1

Fiche: Mededeling versterking rechtsstatelijkheid in de EU
1. Algemene gegevens
a) Titel voorstel
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement, de
Europese Raad en de Raad -Verdere versterking van de rechtsstaat in
de Unie: Stand van zaken en mogelijke volgende stappen
b) Datum ontvangst Commissiedocument
3 april 2019
c) Nr. Commissiedocument
COM(2019) 163
d) EUR-Lex
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/
?qid=1555582708539&uri=CELEX:52019DC0163
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie Raad voor Regelgevingstoetsing
Niet opgesteld.
f) Behandelingstraject Raad
Nog niet bekend.
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken in nauwe samenwerking met
het Ministerie van Justitie en Veiligheid en het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
2. Essentie voorstel
Ter gedachtevorming voor de informele bijeenkomst van de Europese
Raad in Sibiu van 9 mei 2019 en de volgende strategische agenda van de
Europese Raad wordt in deze mededeling de balans opgemaakt van de
ervaringen met het EU-rechtsstaatbeleid van de afgelopen jaren. Daarbij
wordt stilgestaan bij de instrumenten die de EU reeds heeft ontwikkeld
om de rechtsstaat te waarborgen, waarbij o.a. wordt gewezen op de
zogenoemde artikel 7-procedure 1. De mededeling is gebaseerd op het
bestaande publieke debat over de rechtsstaat in de Europese Unie. Zij
behelst tevens een verzoek aan de instellingen van de Unie (Europees
Parlement, Europese Raad en Raad) en de lidstaten, evenals andere
belanghebbenden, om mee te denken over de manier waarop het
EU-beleid inzake rechtsstatelijkheid in de toekomst verder kan worden
ontwikkeld.
De mededeling richt zich op drie interventiegebieden: bevordering,
voorkoming en handhaving. De Commissie stelt ten eerste dat een
robuuste politieke en juridische cultuur die de rechtsstaat in elke lidstaat
ondersteunt, de beste garantie is voor de rechtsstaat. Bewustwording van
het grote publiek, transparant en verantwoordelijk beleid en wetgeving,
voldoende kennis van rechtsstatelijke jurisprudentie en de rol van het
maatschappelijk middenveld waaronder onafhankelijke media zijn volgens
de Commissie belangrijk als het gaat om het bevorderen van die politieke
en juridische cultuur.
Ten aanzien van het voorkomen van rechtsstatelijke problemen benadrukt
de Commissie allereerst de verantwoordelijkheid van de lidstaten om
rechtsstatelijkheid op nationaal niveau te waarborgen. Wat betreft het
voorkomen van problemen met de rechtsstaat kan de Unie echter
belangrijke steun verlenen aan de lidstaten om een langetermijnaanpak
tot stand te brengen die ertoe bijdraagt dat nationale controlemecha1

Hiermee wordt het mechanisme op grond van artikel 7 VEU bedoeld. De procedure van dit
mechanisme wordt verderop in dit fiche beschreven (zie met name voetnoot 7).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2807

2

nismen de uitdaging aankunnen – en dat de EU zich uiteindelijk niet in een
situatie hoeft te bevinden waarin zij een rechtsstaatcrisis in een lidstaat
moet adresseren. De Commissie suggereert onder meer een verdere
ontwikkeling van het EU-Justitie Scorebord (EJS)2 om problemen op het
gebied van de rechtsstaat beter aan te pakken. Tevens wijst de Commissie
op de mogelijkheid van steunprogramma’s voor structurele hervormingen
waarmee technische bijstand aan de lidstaten kan worden verleend.
Inzake de handhaving op EU-niveau als nationale mechanismen falen
benadrukt de Commissie dat zij, indien nodig, ervoor zal blijven zorgen
dat het recht van de Unie correct wordt toegepast en gehandhaafd door
middel van inbreukprocedures. De Commissie suggereert verder dat
onderzocht zou kunnen worden of het EU-kader voor de rechtsstaat op
basis van de Commissie-mededeling uit 2014 verder verfijnd kan worden.
Ook maakt de Commissie melding van haar MFK-voorstel om de
financiële belangen van de EU te beschermen in geval van fundamentele
tekortkomingen op het gebied van de rechtsstaat.
3. Nederlandse positie ten aanzien van de mededeling/aanbeveling
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
De grondwettelijke verantwoordelijkheid van het kabinet voor bevordering
van de ontwikkeling van de internationale rechtsorde, zowel binnen als
buiten de EU, vraagt om een actieve houding en inzet op rechtsstatelijkheid, als onderdeel van de fundamentele waarden van de EU. De EU is
een waardengemeenschap: een rechtsgemeenschap, die volgens artikel 2
van het VEU zijn grondslag vindt in gezamenlijke waarden, zoals die van
de rechtsstaat, democratie en grondrechten. Als waardengemeenschap
zijn de EU en haar lidstaten verplicht om erop toe te zien dat de democratische rechtsstaat binnen de Unie wordt gerespecteerd en versterkt. Als
dat niet gebeurt, kan de EU bovendien ook in haar externe beleid niet
langer geloofwaardig als waardengemeenschap optreden.
Respect voor de rechtsstaat in de lidstaten is daarnaast ook essentieel
voor een goed functionerende Unie. Effectiviteit van gemaakte afspraken
is afhankelijk van de eenvormige en daadwerkelijke toepassing en
handhaving ervan door onafhankelijk functionerende rechters in de
lidstaten. Voor EU-samenwerking op het terrein van justitiële en politiële
samenwerking alsmede op het gebied van de interne markt is het
wederzijdse vertrouwen tussen de lidstaten en hun respectieve rechtsstelsels cruciaal. Als dit vertrouwen wegvalt, komt die samenwerking op
losse schroeven te staan.
Respect voor de democratische rechtsstaat is tevens van belang vanuit
het oogpunt van het vertrouwen van de burgers in de Unie en de
uitvoering van haar beleid. Democratisch, eerlijk en effectief bestuur
schept maatschappelijk vertrouwen in publieke instellingen. Dit is
essentieel voor het goed functioneren van de Unie en de maatschappij als
geheel. Zo wordt door de naleving van rechtsstatelijkheid immers
gewaarborgd dat lidstaten, burgers en bedrijven kunnen rekenen op een
kader van voorspelbare en billijke regels en een stelsel van doeltreffende
rechtsmiddelen. Doeltreffende rechtsstelsels zijn bovendien een belangrijk
element voor een goed functionerend ondernemingsklimaat, gezonde
overheidsfinanciën en daarmee voor de economie.
2

Het in 2013 ingevoerde EU-Justitie Scorebord (EJS) is een vergelijkend informatie-instrument
dat als doel heeft de EU en de lidstaten bij te staan in hun streven naar efficiëntere nationale
rechtsstelsels. Daartoe verstrekt het scorebord objectieve, betrouwbare en vergelijkbare
gegevens over de kwaliteit, onafhankelijkheid en efficiëntie van rechtsstelsels in alle lidstaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2807

3

Het kabinet zet daarom, in gezamenlijkheid met andere EU-lidstaten, in op
naleving van rechtsstatelijke principes en bevordering van rechtsstatelijke
praktijken en daarmee eerbiediging van de waarden van de EU.
Bij de definitie van «rechtsstaat» in de zin van artikel 2 VEU gaat het
kabinet (in navolging van de Commissie) uit van de volgende kernelementen: de beginselen van legaliteit (dat een transparant, controleerbaar,
democratisch en pluralistisch proces voor de vaststelling van wetgeving
omvat), rechtszekerheid, verbod van willekeur van de uitvoerende macht,
doeltreffende rechterlijke bescherming door onafhankelijke rechters (ook
van de grondrechten), scheiding der machten en gelijkheid voor de wet.
b) Beoordeling + inzet ten aanzien van dit voorstel
In het licht van de rechtsstatelijke problemen die in een aantal lidstaten in
de afgelopen periode aan het licht zijn gekomen, is het kabinet er
voorstander van om het EU-instrumentarium terzake te versterken. In dat
licht verwelkomt het kabinet de mededeling en de gedane aanzet voor
verdere discussie over mogelijke opties voor de toekomst, door middel
van een aantal debatvragen en daarbij ook enkele concrete suggesties. De
discussie inzake de versterking van het EU-instrumentarium richt zich op
drie onderdelen: bevordering, voorkoming en handhaving. Volgens het
kabinet zouden de instrumenten op het gebied van de rechtsstaat ten
aanzien van die drie aspecten in de toekomst zoals hieronder geschetst
verder kunnen worden ontwikkeld. In lijn met deze inzet zal het kabinet de
door de Commissie gestelde debatvragen beantwoorden.
Bevordering
Ten aanzien van de bevordering van een rechtsstatelijke cultuur en de
kennisopbouw binnen de Unie is het volgens het kabinet belangrijk dat de
geldende wettelijke vereisten, standaarden en rechtsstatelijke jurisprudentie bekendheid genieten binnen alle lidstaten. Het toekomstige
informatiesysteem van het EU-Grondrechtenagentschap (FRA, Fundamental Rights Agency) met de aanduiding EFRIS (European Fundamental
Rights Information System), maar ook het hoofdstuk «rechtsstatelijkheid»
op de Commissiewebsite kunnen hieraan concreet bijdragen. Daarnaast
zou de kennisopbouw op nationaal niveau wellicht kunnen worden
bevorderd door middel van het uitbrengen van praktische richtsnoeren
door de Commissie, waarin zij een overzicht zou kunnen geven van de
belangrijkste in de jurisprudentie van het Hof van Justitie van de Europese
Unie (hierna: Hof van Justitie) ontwikkelde eisen en normen die de EU en
haar lidstaten moeten naleven om de rechtsstaat te waarborgen. Ook
moeten netwerken zoals het Europees Netwerk van Raden voor de
Rechtspraak (ENCJ, European Network of Councils of the Judiciary) en
relevante maatschappelijke organisaties in staat worden gesteld hun rol te
vervullen, onder meer door adequate steun vanuit de Justitie- en de
Rechten en Waarden-programma’s onder het nieuwe MFK.
Het is tevens belangrijk dat het grote publiek bewust gemaakt wordt van
de rechtsstaat zodat een cultuur van rechtsstatelijkheid maatschappelijk
breed gedragen wordt. De Commissie maakt bij haar optreden op het
terrein van de rechtsstaat gebruik van de expertise van de Raad van
Europa (bijvoorbeeld de Venetië Commissie en de anti-corruptie-instantie
GRECO, Group of States against Corruption), de OVSE of andere relevante
internationale organisaties die een belangrijke rol hebben gespeeld bij
o.a. de ontwikkeling van aanbevelingen, definities en normen die van
belang zijn voor de rechtsstaat. Het is van belang dat de bekendheid met
deze normen wordt vergroot, onnodige verwarring wordt voorkomen
waar het gaat om definities en de coördinatie en de betrekkingen met (de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2807

4

werkzaamheden van) de Raad van Europa worden versterkt. Met het oog
hierop zou het aangewezen kunnen zijn om de definities van de relevante
organen van de Raad van Europa zoveel mogelijk te verankeren en
integreren in de relevante EU-instrumenten, zoals bijvoorbeeld de
Mededeling van de Commissie over een nieuw EU-kader voor het
versterken van de Rechtsstaat uit 2014.
De Commissie benadrukt terecht dat de recente jurisprudentie van het Hof
van Justitie onmiskenbaar heeft bijgedragen aan de versterking en
bevordering van de rechtsstaat, met name op het terrein van de onafhankelijkheid van de rechter, een vereiste dat inherent is aan het vereiste van
daadwerkelijke rechtsbescherming (artikel 47 van het Handvest van de
grondrechten van de Europese Unie (Handvest) en artikel 19 Verdrag
betreffende de Europese Unie (VEU)). Het gaat hier om zaken waarin de
Commissie een inbreukprocedure is begonnen vanwege de situatie met
betrekking tot de waarden van de Unie in een lidstaat (zie verder onder
handhaving), maar ook om zaken waarin prejudiciële vragen zijn gesteld
over de uitleg van bepalingen van het Unierecht die essentieel zijn voor
de rechtsstaat.
Het Hof van Justitie is met zijn uitspraken in deze zaken een belangrijke
motor voor de (rechts)ontwikkelingen op het thema van de rechtsstaat in
de Unie. Het is van belang dat dit door de lidstaten (op nationaal niveau)
wordt onderkend en ondersteund. Een actievere houding van lidstaten als
het gaat om deelname aan Hofzaken kan een manier zijn om het belang
van de uitspraken te onderschrijven.
Voorkoming
Als het gaat om voorkoming van erosie van de rechtsstaat verwelkomt het
kabinet om te beginnen het idee van de Commissie te onderzoeken of het
(gebruik van het) EJS verder kan worden ontwikkeld om problemen op
het gebied van de rechtsstaat beter aan te pakken. Zo zou het belang van
het EJS als kader voor de ontwikkeling van de landenkennis op het gebied
van de rechtsstaat vergroot kunnen worden als het zou worden uitgebreid
van het terrein van civielrecht naar het terrein van het strafrecht en het
bestuursrecht. Thans heeft het scorebord hoofdzakelijk betrekking op het
civiele en handelsrecht. Bovendien zou kunnen worden gekeken naar de
doelmatigheid van de gebruikte indicatoren, de omvang van de indicatoren en meer kwalitatieve aspecten. Ook zou het EJS kunnen worden
uitgebreid met de landenspecifieke analyses die de Commissie jaarlijks
maakt in de landenrapporten in het kader van het Europees Semester3.
Deze landenspecifieke analyses zien ook op rechtsstatelijke aspecten, bijv.
op het functioneren van het justitiële systeem, en kunnen in voorkomend
geval ook leiden tot aanbevelingen aan de betrokken landen. Door de
analyses en aanbevelingen toe te voegen aan het Scorebord zouden ze
aan zichtbaarheid winnen. Ze zouden vervolgens in de JBZ-Raad en/of de
Raad Algemene Zaken besproken kunnen worden.
Ook zou de verantwoordelijke Commissaris gedurende de zittingstermijn
van de Commissie speciale rechtsstatelijkheidsbezoeken kunnen brengen
aan iedere lidstaat. Hiervan kan structureel verslag worden gedaan aan de
Raad Algemene Zaken tijdens de jaarlijkse rechtsstatelijkheidsdialoog
over de algemene rechtsstatelijke trends binnen de Unie op basis van de
afgelegde bezoeken, het verslag kan besproken worden in JBZ-verband
3

Het Europees semester is in 2011 ingesteld en is het kader voor de afstemming van het
economisch beleid van de lidstaten van de Europese Unie. Onevenwichtigheden in de
economische ontwikkelingen van landen en problemen met de overheidsfinanciën van landen
moeten door gebruik van het semester op tijd worden gesignaleerd. Vervolgens wordt er op
Europees niveau gekeken hoe een land die problemen het best kan aanpakken. Binnen het
semester is ook aandacht voor de kwaliteit van het openbaar bestuur en het rechtssysteem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2807

5

met de betreffende Ministers vanuit hun verantwoordelijkheid voor de
rechtsstaat, de rechterlijke macht en rechtsbescherming.
Vanuit deze zelfde verantwoordelijkheid kan de JBZ-Raad ook algemene
ontwikkelingen en concrete onderwerpen op justitieel-rechtsstatelijk
terrein die volgen uit de rechtspraak van het EU-Hof en het EJS in de Raad
bespreken.4
De Commissie zou kunnen overwegen om in het geval van specifieke
landensituaties op een systematischer wijze te (laten) monitoren hoe de
lidstaat in kwestie omgaat met de aandachtspunten op het terrein van de
rechtsstaat en nader te bepalen thematische onderwerpen. Daarna zou het
vervolgens aan de Commissie zijn om te beslissen om de dialoog met de
lidstaat in kwestie aan te gaan als bedoeld in de mededeling van de
Commissie over een nieuw EU-kader voor het versterken van de Rechtsstaat uit 20145. Mits er draagvlak voor bestaat, kunnen de (juridische)
modaliteiten van deze systematischer wijze van (laten) monitoren in een
later stadium uitgewerkt worden, binnen de kaders van de Verdragen.
Daarbij ligt het dan voor de hand dat die worden ingebed in de genoemde
mededeling uit 2014. Daarnaast is van belang te benadrukken dat de
wenselijkheid van nieuwe initiatieven in samenhang met andere reeds
lopende initiatieven dienen te worden bezien.
Om de dialoog op het gebied van rechtsstatelijkheid efficiënter te laten
verlopen, zou – zoals de Commissie zelf ook voorstelt – in een verfijning
van de inhoud van de mededeling uit 2014 opgenomen kunnen worden
dat aanbevelingen aan lidstaten vergezeld moeten gaan van specifieke
actieplannen en technische ondersteuningsprogramma’s en gekoppeld
moeten worden aan specifieke tijdspaden. Voldoet een lidstaat niet binnen
de gestelde tijd aan deze aanbevelingen, dan zou het een mogelijkheid
kunnen zijn een expliciete uitspraak van de Raad te vragen over al dan
niet verlenging van de termijn van dialoog. Om het mogelijk te maken dat
de Commissie het instrument van de dialoog ook kan inzetten in geval van
zorgen in specifieke lidstaten over het respecteren van mensenrechten en
democratische beginselen, zou overwogen kunnen worden de reikwijdte
van de mededeling van de Commissie over een nieuw EU-kader voor het
versterken van de rechtsstaat te verbreden naar grondrechten en
democratie.
Het kabinet steunt verder het Belgisch-Duitse initiatief om te komen tot
een peerreviewmechanisme en marge van de Raad Algemene Zaken,
teneinde een structurele dialoog tussen lidstaten onderling over rechtsstatelijkheid tot stand te brengen conform de voorwaarden als gesteld in de
Kamerbrief van 12 maart jl.6

4

Artikel 70 VWEU zou hiervoor eveneens een bruikbare basis kunnen vormen. Dit artikel biedt
een kader waarin lidstaten in samenwerking met de Commissie een onpartijdige evaluatie van
het EU-beleid inzake de ruimte van vrijheid, veiligheid en recht uit kunnen voeren.
5
Mededeling van de Commissie aan het Europees Parlement en de Raad: Een nieuw EU-kader
voor het versterken van de rechtsstaat, https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/
?uri=celex%3A52014DC0158.
6
Kamerstuk 21 501-02, nr. 1983.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2807

6

Handhaving
Ten aanzien van handhaving is het voor het kabinet van belang dat de
Raad tijdig en adequaat zijn verantwoordelijkheid neemt zodra een
artikel 7-procedure7 in werking is getreden.
Het kabinet zet zich daar met gelijkgezinde lidstaten reeds voor in, maar
tot nu toe blijkt dat er niet altijd een meerderheid is om te komen tot
daadwerkelijke agendering/behandeling in de Raad Algemene Zaken.
Daarnaast hecht het kabinet eraan om het belang van handhaving via
inbreukprocedures te benadrukken. De afgelopen jaren is dit een effectief
instrument gebleken om tekortkomingen met betrekking tot de rechtsstaat
in de lidstaten te adresseren, in het bijzonder waar het gaat om de
onafhankelijkheid van de rechter, als essentieel onderdeel van de
rechtsstaat. Het kabinet steunt de Commissie dan ook in haar voornemen
om, indien nodig, ervoor te blijven zorgen dat het recht van de Unie
correct wordt toegepast en gehandhaafd door middel van inbreukprocedures op het gebied van de rechtsstaat.
Het kabinet is tevens voorstander van het beschermen van de
EU-begroting tegen algemene tekortkomingen inzake de rechtsstaat die
een risico vormen voor de financiële belangen van de Unie, zoals in het
kader van het nieuwe MFK is voorgesteld door de Commissie8 9.
c) Eerste inschatting van krachtenveld
Nederland en een aantal andere gelijkgezinde lidstaten zijn voor verdere
versterking van het EU-instrumentarium ten aanzien van de rechtsstaat. Er
is echter ook een groep lidstaten die van mening is dat het bestaande
instrumentarium toereikend is.

7

De Europese Commissie, het Europees Parlement of één derde van de lidstaten kunnen de
Raad een met redenen omkleed voorstel doen om vast te stellen dat er duidelijk gevaar bestaat
voor ernstige schending van de waarden van de Unie (zie artikel 7, lid 1, VEU, eerste fase
artikel 7-procedure). Het is dan aan de Raad om het voorstel in behandeling te nemen. Hiertoe
doet het Voorzitterschap, in overleg met de Raad, in eerste instantie een voorstel. Van deze
behandelingsprocedure in de Raad maakt in elk geval het horen van de betrokken lidstaat deel
uit. Na goedkeuring van het EP en de betrokken lidstaat gehoord, kan de Raad overgaan tot de
vaststelling van het duidelijke gevaar voor ernstige schending van de waarden van de Unie,
waarbij goedkeuring door vier vijfde van het aantal lidstaten is vereist. De lidstaat in kwestie
stemt niet mee en wordt niet meegenomen in de berekening van de vier vijfde. Volgens
diezelfde procedure kan de Raad, alvorens tot de constatering over te gaan, ook besluiten tot
het doen van aanbevelingen aan de betrokken lidstaat. Nadat de constatering als bedoeld in
artikel 7, lid 1, VEU is gedaan, dient de Raad regelmatig na te gaan of de redenen die tot deze
constatering hebben geleid nog bestaan. De Europese Raad (ER) kan met eenparigheid van
stemmen, op voorstel van een derde van de lidstaten of van de Europese Commissie, na
goedkeuring van het EP, en na de lidstaat in kwestie om opmerkingen te hebben verzocht, een
ernstige en voortdurende schending van de Uniewaarden door een lidstaat constateren (zie
artikel 7, lid 2, VEU, tweede fase artikel 7-procedure). Op voorwaarde dat de ER deze constatering heeft gedaan, kan de Raad met gekwalificeerde meerderheid van stemmen besluiten tot
schorsing van bepaalde rechten van die lidstaat die uit de toepassing van de Verdragen
voortvloeien, met inbegrip van de stemrechten in de Raad (zie artikel 7, lid 3, VEU, derde fase
artikel 7-procedure). De Raad kan naderhand met gekwalificeerde meerderheid van stemmen
besluiten om deze maatregelen te wijzigen of in te trekken in verband met wijzigingen in de
toestand die tot het opleggen van de maatregelen heeft geleid (zie artikel 7, lid 4, VEU). Bij deze
stappen blijft steeds de stem van de betreffende lidstaat buiten beschouwing (zie artikel 354
VWEU).
8
Voorstel voor een Verordening van het Europees Parlement en de Raad inzake de bescherming
van de begroting van de Unie in geval van fundamentele tekortkomingen op het gebied van de
rechtsstaat in de lidstaten, COM(2018)324, ook genoemd het conditionaliteitsvoorstel.
9
Zie Kabinetsappreciatie Europese Commissievoorstel voor een Meerjarig Financieel Kader,
Kamerstuk 21 501-20, nr. 1349.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2807

7

4. Grondhouding ten aanzien van bevoegdheid, subsidiariteit,
proportionaliteit, financiële gevolgen en gevolgen op het gebied
van regeldruk en administratieve lasten
a) Bevoegdheid
De grondhouding ten aanzien van de bevoegdheid voor de mededeling is
positief. De mededeling heeft betrekking op het EU-instrumentarium op
het terrein van de rechtsstaat, een van de waarden waarop de Unie berust
die zijn neergelegd in artikel 2 VEU. De rechtsstaat wordt ook vermeld in
de preambules bij respectievelijk het VEU en het Handvest van de
grondrechten van de Europese Unie. De waarden van de Unie van
artikel 2 VEU moet de EU (en haar lidstaten) eerbiedigen wanneer zij
optreedt binnen de grenzen van de bevoegdheden die in de Verdragen
aan de Unie zijn toegedeeld. De Commissie kan deze mededeling
uitvaardigen uit hoofde van haar rol als hoedster van de Verdragen
(artikel 17 VEU).
Het betreft hier overigens geen aankondiging van concrete regelgeving,
maar de Commissie wil met deze mededeling een overzicht geven van het
(functioneren van het) bestaande instrumentarium en een debat initiëren
over de mogelijkheden tot versterking en uitbreiding hiervan.
b) Subsidiariteit
Het kabinet heeft een positieve grondhouding ten aanzien van de
subsidiariteit van de mededeling. Het bevorderen en waarborgen van
rechtsstatelijkheid is weliswaar allereerst een verantwoordelijkheid voor
de lidstaten die ook voortvloeit uit de door hen aangegane verdragsverplichtingen, maar raakt het functioneren van de Unie in den brede en het
wederzijds vertrouwen dat tussen lidstaten dient te bestaan. De interne
markt valt of staat bij een gelijk speelveld en de naleving van de eisen van
rechtsstaat door alle lidstaten mede vanwege het middel van wederzijdse
erkenning, net zoals deze vereist is voor justitiële en politiële samenwerking. Optreden op het niveau van de EU op rechtsstatelijk terrein,
aanvullend op dat op lidstaatniveau, is volgens het kabinet daarom
noodzakelijk om de gestelde doelstellingen te bereiken.
De Commissie stelt terecht dat een probleem met de rechtsstaat in één
lidstaat gevolgen heeft voor de Unie als geheel. Daarom heeft de Unie,
hoewel er steeds in de eerste plaats een beroep moet worden gedaan op
nationale controlemechanismen, een gedeeld belang met de lidstaten bij
het oplossen van problemen op het gebied van de rechtsstaat, waar zij
ook voorkomen. Erosie van de democratische rechtsstaat, zoals we die in
een aantal lidstaten waarnemen, geeft aanleiding tot bezorgdheid m.b.t.
het functioneren van de Unie als zodanig, en rechtvaardigt daarmee een
versterking van het EU-instrumentarium om deze erosie tegen te gaan en
waar mogelijk te voorkomen.
c) Proportionaliteit
Het kabinet heeft een positieve grondhouding ten aanzien van de
proportionaliteit van de mededeling. De mededeling kondigt geen
concrete voorstellen aan maar maakt de balans op van de ervaringen van
de afgelopen jaren en reikt enkele passende mogelijkheden aan om na te
denken over toekomstige maatregelen. Hiermee gaat de Commissie niet
verder dan noodzakelijk om de gestelde doelen van de mededeling te
bereiken. Het behelst tevens een verzoek aan de instellingen van de Unie
en de lidstaten, evenals andere belanghebbenden, om mee te denken
over de manier waarop de instrumenten op het gebied van de rechtsstaat
in de toekomst verder kunnen worden ontwikkeld. Voor zover de
Commissie in dit verband al enkele concrete suggesties oppert, zoals bijv.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2807

8

de mogelijkheid van een uitbouw van het EJS en een verdere versterking
van de Mededeling van de Commissie over een nieuw EU-kader voor het
versterken van de rechtsstaat uit 2014, is het kabinet van mening dat
hiermee op evenredige en passende wijze kan worden bijgedragen aan
een versterking van het rechtsstaat-instrumentarium, waarbij de focus ligt
op de uitbouw van bestaande instrumenten en mechanismen (zie ook
onder 3b).
d) Financiële gevolgen
De Commissie doet in deze mededeling nog geen concrete voorstellen. Er
is dan ook geen sprake van financiële consequenties. Eventuele budgettaire gevolgen worden ingepast op de begroting van het beleidsverantwoordelijke departement, conform de regels van de budgetdiscipline.
e) Gevolgen voor regeldruk, administratieve lasten en concurrentiekracht
De Commissie doet in deze mededeling nog geen concrete voorstellen. Er
is dan ook nog geen sprake van gevolgen voor regeldruk, administratieve
lasten en concurrentiekracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 22 112, nr. 2807

9