Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

856
Vragen van de leden Beckerman en Kwint (beiden SP) aan de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over het bericht «De beladen bunker van
Seyss-Inquart kwijnt weg» (ingezonden 14 oktober 2020).
Antwoord van Minister Van Engelshoven (Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap), mede namens de Staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (ontvangen 19 november 2020). Zie ook Aanhangsel
Handelingen, vergaderjaar 2020–2021, nr. 767
Vraag 1
Bent u bekend met het bericht «De beladen bunker van Seyss-Inquart kwijnt
weg. «Als er maar geen escaperoom in komt»»1
Antwoord 1
Ja
Vraag 2
Deelt u de mening dat de Seyss-Inquart bunker, een Rijksmonument met een
beladen verleden als gebouw uniek is? Deelt u voorts de mening dat deze
bunker een belangrijke educatieve WO2 en Koude Oorlog erfgoedfunctie kan
en moet vervullen?
Antwoord 2
De Commandobunker Clingendael, ook bekend als de Seyss-Inquart bunker,
is een gebouw met hoge cultuurhistorische waarden dat om die reden is
aangewezen als rijksmonument. Als belangwekkend erfgoed van de Tweede
Wereldoorlog en de periode van de Koude Oorlog kan de bunker een rol
vervullen in het vertellen van het verhaal van deze perioden.
Vraag 3
Bent U bekend met het feit de oorspronkelijke bebouwingen van de vier
Nationale herinneringscentra voor een groot gedeelte dan wel helemaal
(99%) zijn afgebroken? Bent U van mening dat de «Muur van Mussert» en de
Seyss-Inquart bunker de laatste tastbare grote bouwwerken zijn die specifiek

1

ah-tk-20202021-856
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2020

Trouw, d.d. 10 oktober 2020: De beladen bunker van Seyss-Inquart kwijnt weg. «Als er maar
geen escaperoom in komt» (https://www.trouw.nl/binnenland/de-beladen-bunker-van-seyssinquart-kwijnt-weg-als-er-maar-geen-escaperoom-in-komt~b3d2e697/)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

gebouwd zijn voor de leiding van het Nationaal Socialisme en een belangrijke
bijdrage kunnen leveren in het voorkomen van onverdraagzaamheid en haat?
Zo ja, welke stappen gaat u zetten?
Antwoord 3
Ik ben ermee bekend dat een deel van de herinneringscentra is afgebroken.
En ik vind het net als u belangrijk dat betekenisvol erfgoed uit deze periode
goed wordt bewaard. Dat geldt zowel voor de herinneringscentra als voor het
nationaal-socialistische erfgoed. De commandobunker Clingendael en het
Nationaal Tehuis van de NSB («Muur van Mussert») in Lunteren zijn
belangrijke getuigen van het nationaal-socialisme in Nederland. Zij herinneren ons aan donkere bladzijden uit onze geschiedenis. Door deze gebouwen
te beschermen en in stand te houden, dragen zij bij aan de bewustwording
dat een open en democratische samenleving, die gestoeld is op vredelievendheid en naastenliefde, het sterkste wapen is tegen haat en onverdraagzaamheid. Om deze reden is bijvoorbeeld ook de schuilbunker in Apeldoorn in
2000 aangewezen als rijksmonument en ben ik bezig met de aanvullende
bescherming van wat nog niet beschermd is en wel bescherming verdient,
zoals aangekondigd in mijn beleidsbrief van 28 april 2020.
Vraag 4
Klopt het dat de bunker, ondanks het gedeeltelijk uitgevoerde herstel, steeds
meer in verval raakt? Bent u van mening dat onderhoud aan de toekomstige
eigenaar is of vindt u dat de huidige eigenaar – het Rijksvastgoedbedrijf – nu
in moet grijpen om het verval te stoppen? Zo ja, welke stappen gaat u zetten?
Zo nee, klopt het dat de verkoopprocedure nog jaren kan duren, waarmee
verder verval dreigt?
Antwoord 4
Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) heeft de afgelopen jaren het nodige instandhoudingsonderhoud gepleegd en zal dit ook tot de overdracht aan een
nieuwe eigenaar blijven plegen conform hetgeen in de Erfgoedwet is
vastgelegd en ook in de Leidraad Afstoot Monumenten (bijlage bij Kamerstuk
32 820, nr. 351) is opgenomen. Ten aanzien van de verkoopprocedure heeft
de Staatssecretaris in beantwoording van Kamervragen van de leden
Geluk-Poortvliet en Van Dam (Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2018–2019, nr. 2772) vorig jaar de verkoopprocedure uiteengezet. Eerst zal het
Rijksvastgoedbedrijf een participatietraject doorlopen met omwonenden en
belangengroepen naar aanleiding van de concept Nota van Uitgangspunten
(stedenbouwkundige, maar ook specifieke erfgoedaangelegenheden). Daarna
zal de definitieve Nota van Uitgangspunten worden aangeboden aan de
gemeenteraad van de gemeente Wassenaar. Vervolgens zal er een voorselectie plaatsvinden van kandidaten op basis van hun visie op het gehele
complex. Deze visies zullen worden beoordeeld door een selectiecommissie
bestaande uit onder andere RVB, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE)
en gemeente Wassenaar. Het RVB streeft ernaar om de verkoop eind 2021 af
te ronden.
Vraag 5
Bent u bekend met het in opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf gemaakte
Bouwhistorisch Onderzoek Bunker Seyss-Inquart rapport (deel 1 en deel 2) uit
2016 en onderschrijft u de aanbevelingen? Zo ja, wanneer wordt dit uitgevoerd, Zo nee kunt u aangeven waarom niet?
Antwoord 5
Ja, dit onderzoek is bekend. De aanbevelingen in het onderzoek bestrijken
een breed spectrum dat gaat van nader onderzoek en instandhoudingsopgave
tot reconstructie. Ik onderschrijf de aanbevelingen voor zover ze niet op de
planvorming vooruit lopen en niet in strijd zijn met de waardering voor de
Koude Oorlogperiode. Er wordt nog aanvullend onderzoek uitgevoerd op het
gebied van Koude Oorlog-erfgoed en archeologie. Door COVID-19 maatregelen loopt dit onderzoek enkele maanden vertraging op.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

Vraag 6
Bent u bekend met de definitieve Onderhoudsanalyse Bunker Seyss-Inquart
uit 2017 en onderschrijft u de aanbevelingen? Zo ja, wanneer wordt dit
uitgevoerd, Zo nee kunt u aangeven waarom niet?
Antwoord 6
De onderhoudsanalyse is door het RVB uitgevraagd om in algemene zin
inzicht te krijgen in de bouwkundige staat. Het RVB heeft gebruik gemaakt
van de adviezen en met inzet van de erfgoedexpertise binnen deze dienst om
de onderhouds- en herstelwerkzaamheden, die vereist zijn voor een gedegen
instandhouding conform de Erfgoedwet, te laten uitvoeren.
Vraag 7
Klopt het dat zowel in de erfgoedwet als in de richtlijn (Leidraad, afstoot
monumenten april 2020) van de rijksbouwmeester een eigenaar verplicht
wordt zijn monument, inclusief interieuronderdelen en structuurbepalende
elementen, zo te onderhouden dat het behoud ervan gewaarborgd is? Wat is
in lijn met deze verplichting uw oordeel over de huidige stand van de
Seyss-Inquart bunker? Wat zou er volgens de Minister tijdens de verkoopprocedure aan onderhoud moeten worden uitgevoerd?
Antwoord 7
Zie antwoord op vraag 4 en 6.
Vraag 8
Bent u van mening dat de bunker nu voldoende beschermd is tegen kopers
en toekomstige (vervolg) eigenaren zonder historisch besef? Zo ja, kunt u
uitleggen hoe dat is geborgd? Zo nee kunt u aangeven wat u hieraan gaat
doen?
Antwoord 8
Ja. Ons erfgoedstelsel is erop ingericht dat de bescherming van rijksmonumenten niet afhankelijk is van het type eigenaar. Voor iedere eigenaar gelden
namelijk dezelfde regels. Op grond van de wet is voor het wijzigen van het
monument of de bestemming een omgevingsvergunning noodzakelijk. De
gemeente is hiervoor het bevoegde gezag. Deze beslist over de vergunning
na advisering door de gemeentelijke monumentencommissie en (bij
ingrijpende werkzaamheden) de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Ik wijs
erop dat in Nederland vele duizenden eigenaren op een uitstekende manier
voor hun erfgoed zorgen.
Daarnaast geldt op grond van het Besluit ruimtelijke ordening (Bro) de
verplichting voor gemeenten om bij de totstandkoming van bestemmingsplannen rekening te houden met aanwezige cultuurhistorische waarden. Dat
betekent dat een gemeente de mogelijkheid heeft om functies en bestemmingen die niet met deze waarden verenigbaar zijn, te verhinderen.
Bij verkoop van de bunker kunnen partijen een bod doen onder de voorwaarde dat zij een visie indienen voor de herontwikkeling van het complex
dat goed past bij de bedoelingen van de Staat en de gemeente en de Nota
van Uitgangspunten. De visies worden eerst getoetst voor akkoord door een
selectiecommissie van experts van RVB, RCE en gemeente. Getoetst wordt op
de inhoud van de Nota van Uitgangspunten. Integere omgang met gebouw
en opgave is daarbij een zeer belangrijk aspect.
Vraag 9
Deelt u de zorgen van de stichting WO2 sporen dat particulieren, vastgoedontwikkelaars en commerciële kwaadwillenden bij een verkoop altijd
mogelijkheden hebben? Zo ja, wat gaat u hieraan doen? Zo nee, waarom
niet? Deelt u voorts haar zorg dat het na tien jaar makkelijker wordt om van
de voorwaarden (eerste en vervolg schakel van een kettingbeding) van het
Rijksvastgoedbedrijf af te komen en deze voorwaarden bij een faillissement
van de koper zelfs helemaal verdwijnen? Zo ja, wat gaat u hieraan doen? Zo
nee waarom niet? Klopt het dat een escaperoom ook telt als gebouw met een
educatieve functie? Zo ja, wat gaat u hieraan doen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 9
Nee, ik deel die zorgen niet. Zie allereerst mijn antwoord op vraag 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

De regels van ons erfgoedstelsel zijn niet tijdelijk, maar voortdurend van
toepassing. Het zonder vergunning wijzigen of beschadigen van een
monument is een misdrijf. Verder wordt overwogen te kiezen voor het
opleggen van een kwalitatieve verplichting omdat dit juridisch een sterkere
werking heeft dan een kettingbeding. Hoewel de Nota van Uitgangspunten
nog niet definitief is vastgesteld kan ik op voorhand stellen dat een
escaperoom niet hiermee strookt.
Naast de inbedding van de erfgoedzorg in het daarvoor ingerichte stelsel,
neemt de rijksoverheid nog aanvullende stappen om historisch erfgoed zo
goed mogelijk te behouden door het verkoopproces ervan zorgvuldig in te
richten en te begeleiden.
Vraag 10
Bent u ook van mening dat wet- en regelgeving het niet mogelijk maken om
aanvullende eisen te stellen aan een mogelijke nieuwe eigenaar? Zo ja, kunt u
uitleg geven wat de gevolgen hiervan zijn bij toekomstig gebruik? Zo nee,
kunt u uitleggen wat de Leidraad afstoot monumenten april 2020 hiermee
bedoelt?
Antwoord 10
Nee, op grond van het bestemmingsplan kunnen regels worden gesteld ten
aanzien van functie van een monument. De huidige wet- en regelgeving
(Erfgoedwet en wetten en regels op het gebied van bouwen en de ruimtelijke
ordening) biedt voldoende handvatten om eisen te stellen aan het uiterlijk en
gebruik van de bunker. De Leidraad Afstoot Monumenten van april 2020 is
ervoor bedoeld dat de bij afstoting, wijziging en herbestemming van
rijksmonumenten betrokken rijkspartijen gezamenlijk en in overleg met
mede-overheden bijdragen aan een goede uitgangspositie voor dit erfgoed in
andere handen.
Vraag 11
Bent u van mening dat de «Visie Erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog» en de
Leidraad (afstoot monumenten) heldere criteria en randvoorwaarden
omschrijven voor wat het Rijk wel – en vooral niet – wil verkopen? Zo ja,
welke stappen gaat u hiervoor zetten? Bent u van mening, ook al is het
minder lucratief voor het Rijk, dat maatschappelijke baten een grotere rol
moeten vervullen voor het verzekerd in stand houden op de lange termijn
van afwijkende en beladen monumenten? Zo ja, welke stappen gaat u
hiervoor zetten? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 11
Ik verwijs u naar het antwoord op vraag 8 en 9. De Visie Erfgoed uit de
Tweede Wereldoorlog en de Leidraad Afstoot Monumenten hebben als doel
bij te dragen aan de zorgvuldige omgang met waardevol erfgoed (in het
geval van de Visie: het erfgoed uit de Tweede Wereldoorlog).
Vraag 12
Deelt u de mening dat de bunker van Seyss-Inquart in handen zou moeten
komen van een (nationale) monumentenorganisatie en daarmee gewaarborgd
is voor de toekomstige generaties? Zo ja, welke stappen gaat u hiervoor
zetten? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 12
Ik heb geen oordeel over welke partij de commandobunker zou moeten
bezitten en beheren. De verkoopprocedure is er niet op gericht om zomaar
degene met de hoogste prijs te selecteren. Eerst worden alleen die partijen
geselecteerd die een zorgvuldig plan hebben passend binnen de kaders van
de Nota van Uitganspunten. Verder verwijs ik u naar de antwoorden op vraag
8, 9 en 10.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4