Toegang voor jeugd met een
levenslange en levensbrede
hulpvraag
Routes naar een integrale afweging
Kenmerk: A2000020571

26 januari 2021

– Exacte omvang en afbakening doelgroep niet bekend
(schatting tussen 100 en 500 duizend kinderen)
– Focus niet alleen op kind, ook op gezin
Disclaimer
– Oudersvoor
hebben
vaak het
idee
dat ze afweging
niet serieus
worden
Rapportage
onderzoek
naar
integrale
jeugd
met Triple L
genomen
(levenslang,
levensbreed, levensloop) uitgevoerd door KPMG in opdracht
van–het
ministerie
van veel
Volksgezondheid,
Welzijn
KPMG
Zodra
gezinnen
zelf organiseren,
wordtenerSport.
vaak ten
aanvaardt
geen
aansprakelijkheid
voor
het
gebruik
van
dit
document
onrechte vanuit gegaan dat ze het allemaal zelf kunnen
anders dan waarvoor het is opgesteld en aanvaardt geen
– Levenslang heeft klank alsof het bij justitie hoort
aansprakelijkheid jegens andere partijen.

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

2

Inhoudsopgave
Waarom dit onderzoek?

4

Hoofdstuk 1: schets van de doelgroep

7

Hoofdstuk 2: routes in detail
― Leidende principes
― Ondersteuning
― Zelfscan
― Basisfuncties

13
14
18
19
21

Hoofdstuk 3: vervolgstappen

23

Bijlagen
I Lopende initiatieven
II Casuïstiek

25

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

3

Waarom dit
onderzoek?

De toegang voor kinderen en jongvolwassenen met een levenslange
en –brede zorgvraag moet beter
Voor kinderen en jongvolwassenen met een levenslange en brede vraag is het vinden van passende zorg een zoektocht
Vanuit de Jeugdwet organiseren gemeenten veel vormen van zorg en
ondersteuning voor kinderen en jongeren1. Dat betekent dat onder de
Jeugdwet een zeer breed scala aan zorg- en ondersteuningsvragen bestaat:
van kort tot langdurig en van enkelvoudig tot (zeer) complex. Sommige
inwoners hebben te maken met aandoeningen, disposities of gebeurtenissen
die levenslang en levensbreed (verregaand) van invloed zijn op hun
levensloop (Triple L). Vanwege de effecten van aandoeningen of
gebeurtenissen, zeker als er meerdere problematieken bij een persoon, of in
een gezin spelen, zien sommige gezinnen zich genoodzaakt hun leven lang
structureel of herhaaldelijk beroep te doen op zorg en ondersteuning.
Sinds 2015 vallen de kinderen die dit betreft tot hun 18e levensjaar onder de
Jeugdwet, tenzij het gaat om de medische zorg (die hoort bij de Zvw) en 24uurszorg en toezicht (die hoort bij de Wlz). Na het 18e levensjaar heeft de
doelgroep ook (of alsnog) te maken met de Wmo, Zvw en Wlz.
Op het grensvlak van die wetten zijn schrijnende kwesties ontstaan. Dat is
een eerste knelpunt. Ten tweede is voor de groep die kampt met langdurige,
chronische problematiek een (al te gemakkelijk) beroep op eigen kracht
vaak niet passend. Ten derde schept het afgeven van korte indicaties
onnodig onrust voor problematiek die niet over gaat. En ten vierde kan er
onvoldoende oog zijn voor de vraag van het gezin/systeem als geheel.

Wat is nodig om passende zorg voor de Triple L groep snel te
vinden en duurzaam in te kunnen zetten?
De complexiteit van sommige vragen en het al dan niet (h)erkennen van
problematiek in de toegang leiden er in de praktijk toe dat ouders en
kinderen van het kastje naar de muur worden gestuurd. Dit is een groep
waarbij zorg niet gericht is op genezing, maar in zet op behoud van kwaliteit
van leven en ontwikkeling. Door met een integrale blik te kijken met

aandacht voor hun levensloop kunnen jeugdigen (en hun gezin/systeem)
beter worden ondersteund om zo tot maximale ontwikkeling te komen op
gebieden als leren, werken en wonen. Het begrip ‘eigen kracht’ is een
waardevolle pijler in de Jeugdwet en is ook voor deze groep van belang.
Vanwege de context van de Triple L-doelgroep wordt die eigen kracht echter
een leven lang (intensief) aangesproken. Er is bij deze groep vaak
onvoldoende aandacht voor wat nodig is om deze eigen kracht op een
goede manier te ondersteunen. Belangrijke knelpunten gaan over2:
― Erkenning en herkenning van de problematiek van deze doelgroep
(onvoldoende kijken met een brede blik waardoor het
ontwikkelingsperspectief niet zichtbaar wordt)
― Het onvoldoende betrekken van ouders als partner in het toegangsproces
― Het steeds herhalen van het toegangsproces vanwege een kortdurende
beschikking en daardoor een korte toegekende ondersteuningsduur,
terwijl de behoefte langdurig en zelfs levenslang kan zijn
― Onvoldoende zicht op hoe het toegangsproces verloopt (ouders ervaren
een “black box”)
― Ruimte krijgen om zorg te regelen via een pgb is ingewikkeld
― Onvoldoende mogelijkheden voor respijtzorg en logeeropvang
Dat willen we verbeteren. Ten eerste door (h)erkenning van de verschillende
aandoeningen, disposities en gebeurtenissen die de reden zijn voor, of die
kunnen leiden tot chronische langdurige problematiek, te verbeteren.
Daarnaast door (wederom) aandacht te vragen voor een passende houding
en de juiste vaardigheden van professionals die deze kinderen (en hun
gezin/systeem) tegenkomen, en dan met name de professionals werkzaam
in de breedte van het toegangsproces. En ten derde door aan gemeenten te
vragen om hun inrichting en beleidskeuzes te evalueren aan de hand van
concrete “Triple L”-casuïstiek.
Deze knelpunten worden breed herkend en gedragen. Cliëntenorganisaties
geven aan prakijksignalen te zien dat er geen verbetering op gang komt voor
de problemen die zij al enige tijd zien, bijvoorbeeld waar het gaat om de (te)
1 Tenzij er sprake is van een medische zorgvraag (Zvw) of een zeer ernstige en chronische

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

zorgvraag die om continue (24/7) ondersteuning vraagt (Wlz).
2Levenslange en levensbrede zorg- en ondersteuningsvragen van jeugdigen en
jongvolwassenen, Significant public, augustus 2019

5

Door verschil ende routes tegelijk in te slaan ontstaat balans tussen
wat nu en op de langere termijn helpt
korte beschikkingsduur. Er is een urgente behoefte aan grip op de
oplossingen die kunnen helpen de genoemde knelpunten weg te nemen.
KPMG is door het ministerie van VWS gevraagd om een basis te leggen
voor praktische oplossingen. Een brede blik en integrale aanpak zijn daarin
belangrijke uitgangspunten, De oplossingen kunnen professionals en
beleidsmedewerkers helpen om deze doelgroep beter te bedienen.

Er moet een balans zijn tussen wat nodig is, en wat haalbaar is
De oplossingsrichting moet helpen de ervaren knelpunten te verminderen.
Het is daarin belangrijk om ook rekening te houden met het beroep dat
vanuit allerlei hoeken op (de organisatie van) de toegang wordt gedaan.
Toegang gaat over het hele proces van toeleiding tot, advisering over en
bepaling van ondersteuning. Zorg en ondersteuning moet passend zijn voor
het kind en gezin, en tegelijk ook doelmatig. Het is een uitdaging om voor de
Triple L-doelgroep een balans te vinden tussen deze factoren.
Vijf jaar na de introductie van de Jeugdwet bestaan voor deze doelgroep dan
ook nog steeds de genoemde knelpunten. Een brede blik en integrale
aanpak wordt in principe door iedereen met een rol in de toegang
nagestreefd. Het blijkt echter voor medewerkers in de toegang lastig om de
situatie meteen goed in te schatten en daarbij ook goed
passende zorg in te zetten. Kern is dan ook een goede triage, waarbij kennis
beschikbaar is of ingeroepen kan worden om ook deze doelgroep direct aan
de voorkant te kunnen herkennen. Het is evident dat er voor deze groep
méér nodig is dan nu kan (en wordt) gedaan en alle betrokken partijen
onderkennen dat de knelpunten opgelost moeten worden. Met dit onderzoek
leggen we een basis om stapsgewijs haalbare verbetering aan te brengen.

Met behulp van leidende principes en routes handvaten bieden
om de toegang voor deze groep te verbeteren
Dit rapport geeft inzicht in leidende principes die de basis zijn voor het begrip
voor deze doelgroep. Dat begrip is nodig om knelpunten te reduceren. Er

worden drie routes voorgesteld die de knelpunten verder kunnen wegnemen.
De routes zijn gebaseerd op kwalitatief onderzoek. De routes geven invulling
aan wat bij kan dragen aan het verminderen van de knelpunten voor deze
groep, zodat ook zij maximaal en naar vermogen kunnen ontwikkelen.

We staan aan het begin van een beweging. Route en eindpunt
zijn niet in beton gegoten
Tijdens het uitvoeren van dit – relatief beknopte – onderzoek is een aantal
zaken veelvuldig besproken. En nog niet ieders vragen zijn van een
(bevredigend) antwoord voorzien. Daarom geven we de lezer graag mee:
― Dit onderzoek vormt het begin van een beweging naar meer begrip en
verbetering van ondersteuning voor de Triple L groep. Er worden routes
voorgesteld die zich nog moeten en mogen vormen. Het zijn ijkpunten die
helpen te starten. Wij denken dat het belangrijk is om vooral ook snel te
starten! De discussie kan verlammend werken, terwijl er nu juist beweging nodig is om verder te komen. Door te starten wordt informatie en
ervaring verzameld die direct kan helpen vervolgstappen te verbeteren.
― Dit onderzoek richt zich op een doelgroep. Dat werpt de vraag op of dat
past bij een inclusieve samenlevering. Wij menen van wel: we zien
inclusiviteit als een opdracht waarbij iedereen op gelijke voet kan
ontwikkelen en participeren. Dan is het ook passend om te investeren
waar dit doel binnen bereik moet gebracht. Daarnaast wil je de ‘oogst’
vooral ook zo breed mogelijk (ook voor andere doelgroepen) benutten.
― Het rapport spreekt veel over jeugd. Dat komt omdat de vragen veelal in
beeld komen wanneer het kind nog jong is. Echter maakt juist het Triple-L
vraagstuk dat dit rapport ook volwassenen betreft.
Leeswijzer
1. Schets van de doelgroep
2.
3.

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

4.

In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de kenmerken van de doelgroep..
Leidende principes en routes in detail
Dit hoofdstuk beschrijft routes die kunnen helpen de knelpunten weg te nemen.
Vervolgstappen
Dit hoofdstuk gaat kort in op vervolgstappen om de routes tot een succes te brengen.
6
In de bijlagen wordt kort aangegeven welke initiatieven momenteel lopen die inhoudelijk
raakvlak hebben met dit rapport. Ook is casuïstiek opgenomen ter kleuring.

1. Schets van de
doelgroep

Het afbakenen van de doelgroep helpt om te bepalen in welke mate
oplossingsrichtingen passend zijn
Het sociaal domein kan de doelgroep dichtbij en inclusief
ondersteunen, maar de aansluiting moet beter
In een complexer wordende maatschappij hebben we bewust aandacht
nodig voor gezinnen en jeugdigen die langdurend en doorlopend
ondersteuning verdienen om mee te doen en hun levensloop goed te
plannen. Die levensloop gaat over de brede blik die nodig is om vroegtijdig in
te zetten op het creëren van kansen om mee te doen (denk aan wonen,
leren, werk, etc.). En hoewel in de beginjaren na de decentralisaties veel
naar de Wlz is gekeken voor problematiek die 'niet over gaat' is het juist het
sociaal domein dat deze groep dichtbij en inclusief kan ondersteunen
(waarmee we geen uitspraak willen doen over het wettelijk kader waarin de
groep ‘zou horen’, maar over de potentie om dichtbij, inclusief en integraal te
werken). In het perspectief van een beweging die vooral gericht is geraakt
op kortere en lichtere ondersteuning is het niet altijd gemakkelijk om
aansluiting te organiseren voor deze groep, die een chronische behoefte aan
een vorm van zorg en ondersteuning heeft (die behoefte zelf kan fluctueren
over de tijd). Oog hebben voor de doelgroep en erkenning op de
lang(er)durende ondersteuningsbehoefte geeft niet alleen gehoor aan een
maatschappelijke opdracht, het kan op langere termijn ook leiden tot meer
kans op ontwikkeling, betere kwaliteit van leven en meer maatschappelijk
rendement. De aansluiting tussen de behoeften, potentie en de
ondersteuning moet echter beter.

De doelgroep is nog niet goed afgebakend. Een betere definitie
helpt bij het vinden van passende en structurele oplossingen
Om te bepalen in welke mate oplossingsrichtingen passend zijn, is het
belangrijk om goed te begrijpen om wie het gaat. De knelpunten zijn bekend,
maar hoeveel mensen ervaren ze en hoe vaak komt het voor? Als dit niet
scherp is, is ook moeilijk te bezien in welke mate een oplossingsrichting
(echt goed) passend is. In het eerder genoemde onderzoek van Significant1

wordt de doelgroep als volgt omschreven:
“Voor de groep jongeren en jongvolwassenen met een levenslange en
levensbrede beperking geldt dat de problematiek ‘niet over gaat’. Het
karakter en de uitgangspunten van de Jeugdwet en Wmo zijn veelal gericht
op normaliseren, demedicaliseren en ontzorgen en zetten in op eigen kracht.
Dat gaat voor deze groep niet altijd op. Voor deze groep geldt namelijk dat
zij levenslang zorg en ondersteuning nodig hebben in plaats van tijdelijk.
Daarbij kan de aard en omvang van de hulpvraag uiteraard wel veranderen.
Bovendien is hun zorg en ondersteuning niet gericht op genezing (curatief)
en ligt de nadruk nog meer op het geheel van het gezin/systeem.”
In het genoemde onderzoek wordt geen uitspraak gedaan over de omvang
van de doelgroep. Er bestaat een variabel beeld van het volume: van enkele
honderden gezinnen in het land tot honderdduizenden. Het gaat dus om een
doelgroep waarvoor nog geen goed grip bestaat op de kenmerken. Die grip
is er nog onvoldoende omdat de aandoeningen en beperkingen bij iedereen
anders (kunnen) zijn. Ook de draagkracht van het systeem waarin kinderen
en volwassenen met een chronische aandoening, beperking en/of
ontwikkelingsstoorniss opgroeien/verblijven is verschillend. Tot slot kan de
zorg en ondersteuning die zij ontvangen, ook uiteen lopen. De hulpbehoefte
sluit aan op wat er al is (in het gezin/systeem) en dat wordt vaak
onvoldoende in kaart gebracht.
Ten tijde van het schrijven van dit rapport wordt een onderzoek opgestart
met als doel het afbakenen van de doelgroep en het in kaart brengen van
het volume. Om op dit moment alvast de nodige richting te geven hebben wij
op de volgende pagina’s de context en kenmerken van de doelgroep zo
goed als mogelijk in kaart gebracht.

1Levenslange en levensbrede zorg- en ondersteuningsvragen van jeugdigen en

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

jongvolwassenen, Significant public, augustus 2019

8

De levensloop van de doelgroep is van invloed op de
ondersteuningsbehoefte
De fluïde aard van de vraag maar ook de effectiviteit en
duurzaamheid van de ondersteuning heeft effect op het volume
Op pagina 8 wordt genoemd dat er nog geen goed beeld is van het volume
en dat de inschatting ervan sterk uiteen loopt. Dit heeft enerzijds te maken
met het feit dat de eigenschappen van de zorg- en ondersteuningsvraag nog
relatief breed zijn en daar zowel een smalle, als een bredere doelgroep
onder valt. Anderzijds heeft dit te maken met het feit dat de
ondersteuningsvraag fluïde is. Dat wil zeggen, kan verschillen over de tijd en
beïnvloed kan worden door life events.
Betrokken partijen geven aan dat een ‘stut-en-steunstructuur’ maakt dat de
intensiteit van een zorgvraag kan verminderen en er balans in een gezin kan
ontstaan. Dat betekent echter niet dat de ondersteuning niet meer nodig is;
stopt die dan ontstaat het risico dat de balans ook verdwijnt. De figuur
onderstaand geeft dit visueel weer. De balans betreft alle levensdomeinen,
dus inclusief werk, wonen, vrije tijd, onderwijs en alle leden van het
gezin/systeem.

Zeer
complex

Escalatie kan ontstaan
wanneer de “triple L’”
vraag niet tijdig wordt
(h)erkend. Kinderen en
gezinnen kunnen
escaleren in
complexiteit.

Complexe
problematiek

Onderstaand een toelichting op de gehanteerde termen in de figuur:
― In de figuur wordt gesproken over “complexiteit”. Dat gaat niet per
definitie over de aandoening of de beperking maar heeft ook betrekking
op het samenspel met het gezin, andere betrokkenen en met life events
zoals iedereen die op levensdomeinen meemaakt (zoals een verhuizing,
ander werk, een scheiding, het overlijden van een dierbare, etc.).
― Met “escalatie” wordt bedoeld de mate waarin problematiek versterkt of
een hogere impact op de jeugdige en het systeem/gezin hebben (op alle
levensdomeinen). Met de-escalatie wordt de route naar een stabiele
situatie bedoeld.
De figuur is als piramide opgebouwd omdat met passende zorg en
ondersteuning mogelijk is escalatie te voorkomen en daarmee ‘doorstroom’
naar de hogere treden in de piramides te voorkomen of verminderen.
Op de volgende pagina’s geven we de kenmerken weer van de doelgroep
zoals die uit het kwalitatieve onderzoek naar voren zijn gekomen. Dit heeft
betrekking op de gehele piramide en omschrijft langs welke indicatoren wel
van één doelgroep wordt gesproken.

De-escalatie kan ontstaan
wanneer de ondersteuning past bij
wat het gezin/het systeem nodig
heeft en langdurig een ‘stut-ensteunstructuur’ biedt. Balans biedt
ruimte voor ontwikkeling en
daarmee uitblijven van complexe
problematiek, ondersteuning is
randvoorwaardelijk

Brede doelgroep (geen
complexe problematiek,
wel levensbreed,
levenslang, levensloop)

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

9

De doelgroep heeft vier onderscheidende factoren gemeen (I)
EIGENSCHAPPEN VAN DE ZORG- EN ONDERSTEUNINGSVRAAG
KENMERKEND:
― één of meerdere impactrijke beperkingen/aandoeningen waardoor er in meer domeinen
van het leven, een langdurige ondersteuningsvraag is voor jeugdigen en hun
ouders/naasten.
― Niet alleen het kind, maar ook broers/zussen en ouders ondervinden impact van de
ziekte/beperking of aandoening van het kind.
― Er is sprake van behoefte aan langdurige (intensieve) ondersteuning en/of begeleiding
en/of verzorging en een continue zoektocht naar wat mogelijk is en wat werkt. De vraag is
niet op te lossen met ‘een uurtje in de week’, fluctueert weliswaar maar de
aandoening/beperking gaat niet over en de vraag blijft.

― Er is meestal sprake van een onplanbare 24-uurs vraag om toezicht, nabijheid, sturing en
overname, die op momenten wisselt van intentie. Dat kan professionele begeleiding zijn of
begeleiding/ondersteuning vanuit de omgeving (zoals ouders). Deze groep heeft niet altijd
24 uur zorg nodig heeft maar vraagt wel om een 24/7 alertheid. Deze groep komt over het
algemeen niet of pas na het 16e jaar in aanmerking voor een Wlz-indicatie.
― De grote diversiteit van de groep: het kan gaan om kinderen met een (combinatie van)
verstandelijke beperking, lichamelijke beperking, zintuigelijke beperking, somatische
aandoening of psychische kwetsbaarheid.
VOORBEELDEN:
― Jeugd met een lichte tot ernstige verstandelijke beperking. Al dan niet gecombineerd met
gedrags-en/of ontwikkelingsproblematiek.

DE BEHOEFTE AAN ONDERSTEUNING KAN WISSELEN, DE BEPERKING GAAT ECHTER
NIET OVER EN DE VRAAG IS INTEGRAAL
― De vragen kunnen met de tijd verschillen in intensiteit maar zijn langdurig, vaak
levenslang en levensbreed van aard. Het doel van de ondersteuning is dus niet
genezing, maar ontwikkeling en behoud van kwaliteit van leven.
― Om daarnaast ook kansen te kunnen benutten op het gebied van ontwikkeling is er altijd
een vorm van ondersteuning nodig bij leren en ontwikkelen, vrije tijd, werk en verwerven
van inkomen en wonen. Bijvoorbeeld in de vorm van extra ondersteuning in het
onderwijs.
― De behoefte aan begeleiding van de jeugdigen zelf en het gezin/systeem kan wisselen
over de tijd. Ondersteuning schept een steunstructuur die ook balans kan aanbrengen.
Verdwijnt die ondersteunende structuur dan komt ook de balans in het gedrang.
― Het ontbreken van voldoende ondersteuning heeft impact op het hele systeem.
Passende ondersteuning is mede gericht op het bieden van respijt, teneinde verlies van
arbeid, relatieproblemen, psychische klachten bij broers/zussen, uitval van school/werk,
inkomens/schuldenproblematiek tegen te gaan.
― De ondersteuning is voorwaardescheppend voor alle levensdomeinen voor de jeugdige
en ouders/naasten en met name voor ontwikkeling op het gebied van onderwijs, werk
en wonen. De ondersteuningsvraag is daarmee integraal en verweven in de gehele
levensloop, op verschillende domeinen en wisselend in intensiteit op verschillende
momenten, mede afhankelijk van life events. Hiervoor is het van belang dat er
langdurende beschikkingen worden afgegeven, die flexibel zijn en aangepast kunnen
worden gedurende de levensloop.

― Jeugd met een autisme-spectrumstoornis, al dan niet gecombineerd met een
verstandelijke beperking of somatische aandoening.
― Jeugd met met een (ernstige) lichamelijke, zintuiglijke of meervoudige beperking.
― Jeugd met specifieke somatische beperkingen of aandoeningen met een hoge ziekte- en
zorglast, waarvan sommigen op den duur ook invaliderend kunnen zijn. Denk daarbij aan
spierziekten of aandoeningen die kunnen leiden tot doofheid/ blindheid of doofblindheid.
Uiteraard kunnen deze beperkingen ook voorkomen in combinatie met een verstandelijke
beperking en/of met autismespectrum.
― Jeugd met zeldzame syndromen met een onduidelijk ontwikkelingsverloop, of jeugd
waarvan het diagnostisch nog niet duidelijk is wat er aan de hand is, maar waar wel – op
verschillende/meerdere ontwikkelingsgebieden – ontwikkelingsvragen zijn.

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

10

De doelgroep heeft vier onderscheidende factoren gemeen (II)
DE LEEFOMGEVING IS (ZWAAR) BELAST
EN HEEFT OOK EEN ONDERSTEUNINGSVRAAG
― Er is veelal sprake van een zware belasting op de leefeenheid (systeem, gezin). De
impact op gezinnen is groot en is niet alleen mentaal/emotioneel, maar er is ook effect
op andere levensdomeinen zoals wonen, werken, vrije tijd, vervoer naar onderwijs of
zorginstellingen, etc.
― De eigen kracht wordt vaak al lang ingezet, ook voordat de gemeente in beeld komt.
Gezinnen proberen het vaak eerst zelf te redden. De vraag van het kind en van het
gezin ontwikkelen zich in samenspel. Als ouders niet goed in hun vel zitten vanwege de
grote belasting die zij ervaren heeft dit veel invloed op de dynamiek in het gezin. Er
ontstaat onrust en het kind reageert daarop, vaak met gedragsproblemen thuis en/of op
school. Ouders trekken dan pas op het laatste moment bij de gemeente aan de bel. Er
ontstaat een risico om te lang of stevig in te zetten op het gebruik van eigen kracht.
Tijdige ondersteuning gericht op ouders is dus ook onderdeel van de integrale blik.

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

IN DE MEESTE SITUATIES IS ER AL LANGER EEN VRAAG
― Gezinnen kunnen al een hele historie hebben binnen en buiten de gemeente. Dat kan
divers zijn: denk aan de inzet van integrale vroeghulp, een medisch traject (kinderarts,
revalidatiearts), behandeling in de ggz.
― Deze gezinnen kunnen dan ook met meerdere wettelijke kaders en partijen te maken
hebben, niet alleen om zorg en ondersteuning te leveren maar ook als het gaat om
vroegsignalering (het tijdig herkennen – dat overigens op alle leeftijden van belang is).
Het kan gaan om onderwijs, jeugdhulp of ondersteuning vanuit de gemeente (sociaal
domein-breed, dus inclusief Wmo en Participatiewet), huisarts, jeugdarts, medisch
specialist, POH Jeugd, cliëntondersteuning, Veilig Thuis, Justitie en Veiligheid.
― Daarnaast kan de gemeente ook het eerste adres zijn waar de hulpvraag wordt gesteld.
Bijvoorbeeld bij een nog niet herkende autisme-spectrumstoornis of een lvb. Dan is het
zaak om goed te luisteren naar het verhaal van de hulpvrager/ouders/naasten en is
bewustzijn van de overige kenmerken op deze en de vorige pagina van belang.

11

De doelgroep heeft ook de knelpunten gemeen. Die vormen de basis
voor de stap naar oplossingsroutes
Van knelpunten naar oorzaken naar oplossingen
Bestaand onderzoek1 geeft inzicht in de knelpunten die de doelgroep
ervaart. Om hier kleuring aan te geven is in bijlage II een aantal casussen
opgenomen. Om de stap naar oplossingsrichtingen te maken, is het nodig
om de achterliggende oorzaken van de knelpunten beter te begrijpen. De
oplossingsrichtingen moeten de knelpunten aanpakken.

ERVAREN
KNELPUNTEN
— Erkenning en herkenning van de problematiek
van deze doelgroep (onvoldoende kijken met een
brede blik waardoor het ontwikkelingsperspectief
niet zichtbaar wordt)
— Het onvoldoende betrekken van ouders als
partner in het toegangsproces
— Het steeds herhalen van het toegangsproces
vanwege een korte ondersteuningsduur door
kortdurende beschikkingen
— Onvoldoende zicht op hoe het toegangsproces
verloopt (ouders ervaren een “black box”)
— Ruimte krijgen om zorg te regelen via een pgb is
ingewikkeld
— Onvoldoende mogelijkheden voor respijtzorg en
logeeropvang

Er is veel discussie (geweest) over de oplossingsrichting die het beste past.
Dit onderzoek combineert verschillende oplossingsrichtingen en geeft
daarmee perspectief op verbetering. De focus ligt op “en/en”: én op korte
termijn starten met het werken aan knelpunten én op de langere termijn het
gesprek voeren over structurele verbetering.

ANALYSE
OORZAKEN
— Medewerkers (allen met een rol in toegang) zijn soms
onvoldoende toegerust om de doelgroep goed te (h)erkennen.
Individuele expertise in toegang kan ontoereikend zijn. Het gaat
om wat kennen en kunnen professionals m.b.t. deze
doelgroep?
— Bij (h)erkenning van de doelgroep maken knelpunten in beleid
dat medewerkers in de toegang niet altijd voldoende
instrumenten in handen hebben om te doen wat nodig is. Men
zit gebonden aan regels die passende ondersteuning in de weg
staan waardoor er geen brede levensloopplanning wordt
ingezet. Het gaat om:
— Regels zoals de duur van een beschikking en de
beschikbaarheid van passend aanbod (denk aan pgb,
respijtzorg, logeerzorg en maatwerk daarin);
— Specifiek m.b.t. pgb: het goed kunnen aftasten of er sprake
is van een weloverwogen bewuste keuze en hanteren van
de voorwaarden voor verstrekking en uitvoering ervan;

— Aanpak met een te grote focus op genezing/herstel en het
eerst inzetten van de eigen kracht (met onvoldoende zicht
op/aandacht voor de mate waarin dit al gebeurt).

WAT IS NODIG?
— In dit onderzoek worden leidende principes geformuleerd
die de basis vormen voor oplossingen voor de
knelpunten (zie pagina 14).
— Vervolgens wordt een aantal routes voorgesteld die
tezamen kunnen helpen om met de knelpunten aan de
slag te gaan.

— De routes hebben inhoudelijk raakvlakken en overlap en
zijn dan ook niet ‘of/of’ maar vullen elkaar aan.
— Ze zijn ook niet verplicht: wel bieden ze een startpunt
voor wie aan de slag wil gaan met deze knelpunten.
— Met deze routes zijn de knelpunten niet meteen de
wereld uit. Er is ook een lokaal proces nodig om het
probleem en de aanpak te doorleven. Met de routes
ontstaat een ‘toolkit’ om dat lokale proces in gang te
zetten en te ondersteunen.
— De routes volgen uit een aantal leidende principes die de
inhoudelijke waarden weergeven die passen bij het goed
inrichten van het toegangsproces voor gezinnen met
levenslange en levensbrede vragen.

1Levenslange en levensbrede zorg- en ondersteuningsvragen van jeugdigen en jongvolwassenen, Significant public, augustus 2019; Een actueel

perspectief op ©kinderen
enAdvisory
jongeren
metrechten
een chronische
2021 KPMG
N.V. Alle
voorbehouden.aandoening in Nederland, Verwey Jonker instituut, april 2019

12

2. Leidende
principes en routes
in detail

De leidende principes geven de waarden die passen bij het
toegangsproces voor levenslange en –brede vragen
Onderstaand zijn de leidende principes opgenomen. Ze geven de
inhoudelijke waarden weer die passen bij het goed inrichten van het
toegangsproces voor gezinnen met levenslange en levensbrede vragen.
De leidende principes vormen de uitgangspunten voor de drie routes en de
inhoudelijke punten (“inhoudelijke onderdelen”; zie vanaf pagina 18) daarin.
De eerste drie principes zijn in zekere zin randvoorwaardelijk voor een
goed toegangsproces. Principes vier tot en met zes zijn meer inhoudelijk

van aard.
De principes zijn niet exclusief voor de Triple L-doelgroep en kunnen ook
relevant zijn voor anderen. Het is ook niet de bedoeling ze ‘toe te eigenen’
aan Triple L. Ze worden nu geëxpliciteerd voor deze groep om een
beweging naar verbetering op gang te brengen. De vruchten van die
beweging kunnen – en moeten – breder geplukt worden.

1

De onderscheidende factoren van de doelgroep zijn breed bekend (op landelijk en op lokaal niveau). Daarmee is er geen discussie over jeugdigen
en gezinnen/systeem die bij de Triple L doelgroep kunnen horen. En is de kennis over deze doelgroep beschikbaar en toepasbaar in de toegang. Dit
helpt bij ondersteuning op maat en draagt bij aan (h)erkenning.

2

‘Eigen kracht’ inzetten vraagt om maatwerk. Dat vraagt om een doorvertaling van het begrip eigen kracht naar wat je mag verwachten (in
ondersteuning, werk, vrije tijd, wonen, etc.) en aandacht voor (de grenzen van) wat een gezin aan kan. Het ‘opgebruiken’ van de eigen kracht moet
voorkomen worden.

3

Professionals krijgen en nemen voldoende ruimte om te doen wat nodig is. Dat vraagt om een lokale visie op de Triple L doelgroep en vooral ook
de wijze waarop die wordt doorvertaald naar de handelingsruimte voor professionals/randvoorwaarden in het toegangsproces (en de zorg en
ondersteuning die eruit volgt). Het is belangrijk dat professionals de ruimte die er is ook goed benutten en die houding mag je verwachten.

4

De problematiek gaat niet over. Dat vraagt om een steunstructuur (de samenhang van zorg en ondersteuning) die vooruit kijkt, blijvend kan zijn en
meebeweegt met life events en andere gebeurtenissen gedurende de hele levensloop.

5

De problematiek treft niet alleen een individu maar ook het systeem/gezin. Dat vraagt om een integrale blik op alle levensdomeinen die de
omgeving van de jeugdige binnen beschouwing neemt.

6

Een preventieve blik en levensloopplanning is nodig. Het doel van zorg en ondersteuning is niet zozeer herstel of genezing, maar ontwikkeling en
balans in het gezin/systeem en daar past aandacht voor preventie en levensloopplanning bij.

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

14

De leidende principes komen op verschil ende manieren terug in de
routes
Randvoorwaardelijk

Zie voor deze routes vanaf
pagina 17

Dit vinden we
belangrijk:

Dit bereiken we met:

Hier werken we aan door:

1. De onderscheidende
factoren van de
doelgroep zijn breed
bekend

•

Een landelijk overzicht van kenmerken van de doelgroep inclusief een landelijke raming van
het volume. Dit helpt bij ondersteuning op maat en draagt bij aan (h)erkenning.
Een lokaal (gemeentelijk) onderzoek naar de omvang en kenmerken van de doelgroep. Het
startpunt is de visie op de doelgroep (rekening houdend met deze leidende principes). Een
vertaling naar een maatschappelijke kosten-batenanalyse helpt om een beeld te krijgen bij de
wijze waarop preventie tot meerwaarde kan leiden.

•

•

•

2. ‘Eigen kracht’
inzetten vraagt om
maatwerk.

•

Zoals te lezen valt op pagina 8 is vaak sprake van een (zware) belasting op de omgeving.
Eigen kracht is een belangrijke pijler, maar de draaglast van gezinnen varieert met life events
mee. Dat vraagt om een doorvertaling van het begrip eigen kracht naar wat je mag
verwachten (in ondersteuning, werk, vrije tijd, wonen, etc.) en aandacht voor (de grenzen van)
wat een gezin aan kan. Het ‘opgebruiken’ van de eigen kracht moet voorkomen worden.

•

Het uitvoeren van de zelfscan
als onderdeel van route 2 (zie
pagina 17)

3. Professionals krijgen
en nemen voldoende
ruimte om te doen wat
nodig is.

•

Een visie op de Triple L doelgroep die op lokaal niveau (gemeente) wordt vertaald naar de
randvoorwaarden die in het toegangsproces nodig zijn om te doen wat nodig is. Het is
belangrijk dat professionals de ruimte die er is ook goed benutten en die houding mag je
verwachten. Het ‘veilige midden’ is niet de enige route die past binnen de kaders.
Met randvoorwaarden wordt bedoeld bijvoorbeeld de ruimte om beschikkingsduur,
inzetbaarheid van specifiek aanbod (ook over domeinen heen) en passendheid van pgb in te
zetten.

•

Het uitvoeren van de zelfscan
als onderdeel van route 2 (zie
pagina 17)

De problematiek is levenslang en levensbreed en heeft impact op het systeem/gezin. Hier
komen principes 4, 5 en 6 dus samen. Zorg en ondersteuning moet hier op aansluiten door
een steunstructuur te vormen die vooruit kijkt, blijvend kan zijn en meebeweegt. Preventie en
integraliteit vormen de kern.
5. De problematiek treft
• Op pagina 11 staat een analyse van de oorzaken van knelpunten. Deze zaken komen terug
niet alleen een individu
bij de inhoudelijke leidende principes. Het is nodig dat:
maar ook het
• Medewerkers in de toegang voldoende zijn toegerust om de doelgroep goed te (h)erkennen
systeem/gezin.
(dat betekent ook de juiste expertise kunnen invliegen en vraagt om kennis/kunde en
houding als luisteren, empathie e.d.).
6. Een preventieve blik
•
Het beleid rondom het gemeentelijk toegangsproces voldoende ruimte biedt om voor deze
en levensloopplanning
doelgroep te komen tot een passend plan, rekening houdend met o.a. beschikkingsduur, de
is nodig.
inzet van het pgb en het organiseren van de geode voorwaarden daartoe, de
beschikbaarheid van respijt- en logeerzorg, integrale zorg en ondersteuning (zie de
© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.
programma’s van eisen van de drie routes voor meer detail).

•

Ondersteuningsaanbod van
route 1
Het uitvoeren van de zelfscan
als onderdeel van route 2
Deel te nemen aan het
trainingsprogramma van route 1
(betreft alle
toegangsprofessionals, inclusief
niet-gemeentelijk/niet in een
lokaal team)
De basisfuncties voor lokale
teams te borgen via route 3

•

4. De problematiek gaat
niet over.

Inhoudelijk

•

De ontwikkeling van een
monitor voor de doelgroep
(gebeurt landelijk)
De onderscheidende factoren
zijn onderdeel van route 1
Lokaal onderzoek te doen als
onderdeel van route 2

•

•
•

•

15

De drie routes in het kort
De drie routes maken gebruik van wat al wordt ontwikkeld

Wat komt er na de routes?

In onderstaande figuur lichten we kort de drie routes toe die onderdeel zijn
van dit onderzoek en die helpen de leidende principes in de praktijk te
brengen. Op de volgende pagina’s werken we de routes uit. Een belangrijk
uitgangspunt is dat de focus ligt op gebruik maken van dat wat er al ligt.
Deze routes helpen om te toetsen in welke mate er al voldoende aandacht
en ruimte is voor de specifieke aandachtspunten rondom deze doelgroep.
En waar die er nog niet is, bieden ze handvaten voor concrete stappen.

De routes geven richting aan wat helpend kan zijn om de knelpunten weg te
nemen. Echter zijn we er nog niet met het uitvoeren van de routes. Het gaat
juist om het op lokaal niveau onderzoeken, leren en verbeteren. Daarom
zien we twee fases (zie ook de vervolgstappen op pagina 24):
― De eerste fase focust op de ontwikkeling van de routes. Voor iedere route
kan de inhoud ontwikkeld worden aan de hand van de principes en geldt
dat ze aangescherpt en verbeterd mogen en kunnen worden.
― De tweede fase is een lokaal vervolg: gemeenten zijn aan zet om lokaal
aan de slag te gaan met het wegnemen van de knelpunten voor deze
groep. Bijvoorbeeld door te starten met een groep van gemeenten die
graag zelf aan de slag wil, dan de routes en aanpak te verbeteren en
vervolgstappen te bepalen.

Er is al veel van hetgeen in route 1,2 en 3 staat beschikbaar. En tegelijk
zien we dat nog niet iedereen daar gebruik van maakt én dat de
doelgroep nog steeds knelpunten ervaart. Daarom denken we dat het
tóch belangrijk is om deze routes in te zetten, ondanks dat ze voor
sommigen niet nodig zullen zijn of achterhaald voelen.

Lokaal vervolg aan de 3
routes (fase 2)

In scope van dit onderzoek (fase 1)

Route 1

ONDERSTEUNINGSAANBOD
Alle partijen met een rol in de toegang
(NB: niet alleen gemeente) hebben via
passend ondersteuningsaanbod
handvatten om problematiek te
(h)erkennen (NB: niet alleen kennis)
en kunnen dat vertalen naar wat
nodig is voor de doelgroep.

Route 2

ZELFSCAN
Gemeenten maken een analyse van
de knelpunten in het eigen
toegangsproces. Brengt verbetermogelijkheden randvoorwaarden in
kaart en biedt aanknopingspunten
een gericht verbeterplan op te
stellen.

Route 3

Vervolg
Route 4

BASISFUNCTIES

PERSPECTIEF

Aansluiting bij implementatie
basisfuncties door te onderzoeken
in welke mate de leidende principes
en de inhoudelijke onderdelen al
terug komen in de huidige lopende
activiteiten rondom de implementatie
van de basisfuncties.

Gemeenten voeren de drie routes
uit en/of nemen er deel aan. Bv.
start met gemeenten die graag aan
de slag willen. Vervolgens zijn zij
aan zet om aan de slag te gaan
met de verbeterpunten die uit de
routes naar voren (kunnen) komen.

Verbinding tussen alle routes is belangrijk. Het is goed mogelijk dat route 1 en 2 deels uitgevoerd worden “via” route 3 omdat
daar al veel© 2021
wordt
ontwikkeld.
isvoorbehouden.
de focus van route 3 alleen de lokale teams. Het is dus belangrijk om voor de andere
KPMG
Advisory N.V. Echter
Alle rechten
routes de aansluiting met de andere professionals/verwijzers in de toegang te bewaken. Route 3 vervangt de andere routes niet.

16

De routes samengevat
Route 1
ONDERSTEUNINGSAANBOD

Route 2

Route 3

Route 2:ZELFSCAN
zelfscan

RouteBASISFUNCTIES
3: basisfuncties

Doel

Wat is het? Alle partijen met een rol in de
toegang (NB: niet alleen gemeente) hebben via
passend trainings- en ondersteuningsaanbod
handvatten om problematiek te (h)erkennen en
kunnen dat vertalen naar wat nodig is voor het
uitvoeren van hun werk. Waarmee niet wordt
bedoeld dat iedereen alles moet
kennen/kunnen, maar wel moet herkennen
wanneer aanvullende expertise nodig is. Het
gaat niet alleen om kennis, maar ook om
‘zachtere’ vaardigheden (houding) zoals
empathie, inlevingsvermogen.

Wat is het? Een scan (zo veel als mogelijk aansluiten
bij/laten opgaan in bestaand material zoals de Zorg en
ondersteuning Evaluatie Tool/ZET) stelt gemeenten in
staat om een analyse van de knelpunten in het
toegangsproces uit te voeren. Ook helpt de scan om
lokaal de omvang van de doelgroep in kaart te brengen
(o.b.v. het landelijk onderzoek). Tot slot brengt de scan
verbetering op randvoorwaarden in kaart
(handelingsruimte medewerkers, beschikkingsduur,
advisering rondom pgb etc.) en helpt een verbeterplan
op te stellen. Er is specifieke aandacht voor de toegang
tot regulier onderwijs nodig.

Wat is het? Aansluiting bij het
bestaande traject rondom implementatie
basisfuncties. Een aantal van de
basisfuncties heft duidelijke raakvlakken
met de leidende principes, zoals
‘handelen met een brede blik’. De
aansluiting tussen de leidende principes
en de basisfuncties vormt een
vertrekpunt. De leidende principes
kunnen bijvoorbeeld als addendum op
de basisfuncties worden gezien.

Mogelijke
gebruikers

Gesegmenteerde aanpak: medewerkers
lokale teams, onderwijs, huisarts, POH jeugd,
jeugdarts, kinderarts/medisch specialist, VT,
justitie en veiligheid, ouders, wonen (zoals BW)

Alle gemeenten. Uit te voeren door bijvoorbeeld een
beleidsmedewerker. Een start kan gemaakt worden met
gemeenten die hier voor open staan. Zo kunnen
ervaringen worden opgedaan, doorontwikkeld en
vervolgstappen afgestemd.

Professionals in de gemeentelijke
toegang (medewerkers van lokale
teams, omdat de basisfuncties daarop
richten)

Mogelijke
vorm

Gevarieerd en gesegmenteerd trainings- en
ondersteuningsanbod afgestemd per
doelgroep. Mogelijkheden: factsheet, elearning, klassikaal trainingsaanbod,
werkbezoeken, casusoverleg.
Vind ook aansluiting bij bestaande opleidingen,
en richtlijnontwikkeling om deze ontwikkeling te
verduurzamen.
Diversiteit in vormen van leren; casusgebonden
leren; kort/overzichtelijk

1.

Onderzoek omvang: plan van aanpak voor
onderzoek naar omvang en kenmerken doelgroep.
Knelpuntenanalyse: bijvoorbeeld een digitale
vragenlijst met instructie, met daarbij ook een
voorstel voor kwalitatief onderzoek met aandacht
voor betrekken inwoners/gezinnen t.b.v. vertaling
van beleid naar praktijk.
Gericht verbeterplan: bijvoorbeeld een format om
hiermee te helpen.

In het traject Zorg voor de Jeugd is
aanbod beschikbaar. Denk aan lezingen,
webinars, instrumenten en
maatwerkadvies. Nu worden mogelijkheden onderzocht voor een opleiding
voor beleidsmedewerkers en
professionals in het versterken van het
wijkgericht werken waarin de vijf
basisfuncties centraal staan.

Aansluiting bij
andere
initiatieven

Kan veel vormen hebben en dat is ook aan te
raden zodat verschillende groepen gebruikers
op passende manier bediend worden.

Monitor naar omvang en kenmerken doelgroep (in
ontwikkeling in opdracht van VWS)
Zorg en ondersteuning Evaluatie Tool (ZvdJ/TSD/NJi)

Doorontwikkeling basisfuncties lokale
teams; verbetertraject ‘samen werken
aan een betere toegang sociaal domein’

Randvoorwaarden voor
succes

Gebruiken wat er al is; strategie communicatie
en verspreiding gezien bestaande kwantiteit
aan aanbod; verbinding met opleidingen t.b.v.
uitbreiding professionaliteit

Borg het perspectief van de inwoner, hoe pakt beleid
uit? Inbrengen onderdeel “goede voorbeelden”, in
gesprek over casussen die wél goed gaan en leer
daarvan. Participatief, actiegericht onderzoek, patronen
destilleren uit casuïstiek en inzicht in knelpunten vanaf
de werkvloer om gericht en lokaal te acteren.

Uitvoering leercyclus samen met inwoner

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

2.

3.

17

Route 1: ondersteuningsaanbod
Opdracht

Breng samen of ontwikkel een landelijk
trainingsaanbod van leerlijnen dat
gesegmenteerd naar gebruikers voor alle
partijen met een rol in de toegang zo snel
mogelijk (digitaal) beschikbaar komt. Uitrol
is op lokaal niveau. Dit aanbod is dus niet
alleen voor medewerkers van lokale teams,
maar voor alle partijen die een rol (kunnen)
spelen in de toegang.
Al het ondersteuningsaanbod volgt
dezelfde inhoudelijke richtlijn maar wordt
per gebruikersgroep specifiek uitgewerkt
en kan eigen accenten bevatten. De basis
voor alle leerlijnen wordt gelegd in de
‘inhoudelijke onderdelen’.
Er wordt waar mogelijk gebruik gemaakt
van bestaand materiaal. Nieuw ontwikkelen
is alleen logisch wanneer er geen
hergebruik gemaakt kan worden.
Vind ook aansluiting bij bestaande
opleidingen, en richtlijnontwikkeling om
deze ontwikkeling te verduurzamen.
NB: de focus ligt niet alleen op het
vergroten van kennis maar ook op het
verstevigen van ‘zachtere’ vaardigheden
zoals empathie. Zie ook de inhoudelijke
onderdelen rechts.

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

Acties t.b.v.
uitwerking en
vervolg

Inhoudelijke
onderdelen

Het ondersteuningsaanbod moet minimaal de
volgende elementen bevatten:
• Waarde van een positieve bejegening, attitude
en empathie laten zien ten opzichte van de cliënt en de
omgeving. Moet open, onderzoekend en ondersteunend
zijn en niet dwingend. Crux is: ‘wat is nodig, nu én in de
toekomst’ en niet ‘wat is nu weer nodig’. Leren luisteren.
• Bewustzijn context vergroten: alertheid en bewustzijn
van andere relevante wetten en historie rondom kind en
gezin. Daarmee ook oog voor dilemma’s voor ouders en
hoe daar mee om te gaan.
• Bewustzijn houding vergroten: alert en onderzoekend
waar het gaat om het wegen van de mogelijkheden van
de eigen kracht van een gezin. Levensloop in beeld
brengen met verwachte life events. Zoals wisseling van
school, 18-/18+, uitwonend worden, etc. Maar ook:
samen met ouders wegen en beslissen wat in de context
kan werken.
• Kennis vergroten van waarde van tijdig/vroeg/preventief
aanbod inzetten. Evidence based kijken naar effectiviteit
maatregelen korte en lange termijn. Tevens vergroten
kennis van benutten van het ouderbeeld/kennis van
ouders over het kind/de situatie.
• Informerend over de taken en verantwoordelijkheden
voor iedere stakeholder volgend uit de Jeugdwet.
Voorlichting over meerwaarde samenwerking.
• Informerend over de “grenzen” van de Jeugdwet en de
Wlz en de rol en aard van de Zvw.
• Toerusting mbt de regels rondom de keuzevrijheid en
de inzet van een pgb, zodat de kennis hieromtrent up to
date is om tot een juiste afweging te kunnen komen.
• Verstevigen van persoonlijk leiderschap van
toegangsmedewerkers om daarmee de bestaande
handelingsruimte goed te leren benutten.
• Inspirerend op goede voorbeelden en casuïstiek.

Acties voor een passend vervolg kunnen zijn:
•

Stel een projectleider aan voor de uitvoering van de route
(zie ook pagina 24). De projectleider stelt het
implementatieplan (zie onder) op en is verantwoordelijk
voor de landelijke uitrol ervan.

•

Breng bestaand aanbod in kaart en maak fit-gap analyse
van doelen deze leerlijn en bestaand aanbod. Betrek ook
het OZJ, dat de mogelijkheden voor een leergang
‘wijkgericht werken’ onderzoekt (zie ook route 3). Maak
zoveel als mogelijk gebriuk van mestaande
kennisnetwerken en breng deze samen, zodat zo min
mogelijk nieuw ontwikkeld wordt.

Afhankelijk van het reeds bestaande aanbod kunnen de
volgende stappen behulpzaam zijn:
•

Segmenteer dit waar relevant naar doelgroep (gemeente,
kinder- en jeugdartsen, onderwijs, huisarts, POH Jeugd,
Veilig Thuis, justitie)

•

Organiseer per doelgroep een focusgroep t.b.v. ophalen
van de leerbehoeften (leerstijl, aanbodvorm).

•

Maak dit inhoudelijk definitief (‘inhoudelijke onderdelen’).

•

Stel een implementatieplan op waarin de ontwikkeling
wordt uitgewerkt, inclusief begroting en tijdslijn. Denk aan:
inhoud en doel; implementatiestrategie voor alle
doelgroepen; lesmethode(s); ontwikkelkosten;
leveringskosten; tijdspad; communicatie en draagvlak
(breed en naar doelgroep); evaluatiecyclus.
Deze acties kunnen landelijk gefaciliteerd worden, het
uitrollen/volgen van specifiek trainingsaanbod is logisch
op lokaal niveau.

•

18

Route 2: zelfscan (1/2)
Opdracht

Ontwikkel in aansluiting met/als onderdeel van
al bestaande instrumenten (zoals de Zorg en
ondersteuning Evaluatie Tool/ZET), een zelfscan
waarmee gemeenten de verbetermogelijkheden in het
eigen beleid in kaart brengen. De focus van de scan
ligt op het in kaart brengen van de aansluiting van het
gemeentelijke beleid/de uitvoering ervan bij de
inhoudelijke onderdelen. NB: bij voorkeur sluit dit aan
bij reeds bestaande instrumenten en wordt niet iets
nieuws ontwikkeld.
De scan bevat bijvoorbeeld de volgende onderdelen:
1. Onderzoek omvang: plan van aanpak t.b.v. opzet
onderzoek naar omvang doelgroep i.r.t.
maatschappelijke kosten-batenanalyse.
2. Knelpuntenanalyse: denk aan een digitale
vragenlijst met instructie, met daarbij ook een
voorstel voor kwalitatief onderzoek met aandacht
voor betrekken inwoners/gezinnen t.b.v. vertaling
van beleid naar praktijk.
3. Participatief, actiegericht onderzoek. In gesprek
over casussen die niet, of juist wél goed gaan en
leer daarvan. Patronen destilleren uit casuïstiek
en inzicht in knelpunten vanaf de werkvloer om
gericht en lokaal te acteren.
4. Gericht verbeterplan: format voor gericht
verbeterplan met verplichte elementen.
De scan moet het perspectief van de
beleidsmedewerker, de zorgprofessional en de inwoner
meenemen.
Bijvoorbeeld door te starten met een aantal gemeenten
die hier graag mee aan de slag willen. Een optie voor
© 2021 KPMG
Advisory
rechten
voorbehouden.
een volgende
fase kan
zijnN.V.
omAlle
vanuit
casuïstiek
te
bekijken welke gemeenten worden uitgenodigd om hier
een snelle start mee te maken.

Inhoudelijke
onderdelen

Acties t.b.v.
uitwerking en
vervolg

Het onderzoek naar de omvang kan de volgende elementen bevatten (uitgewerkt in een format/plan van aanpak):
• Lokale analyse van omvang doelgroep n.a.v. de omschrijving in dit rapport en het landelijk monitoronderzoek dat in 2021
wordt uitgevoerd. Dit onderzoek biedt naar verwachting een goede basis voor lokale invulling.
• Omschrijving visie op de doelgroep: maatschappelijk doel (in relatie tot leidende principes).
• Visie vertaald naar maatschappelijke kosten-batenanalyse.
• Casusgericht onderzoek waarbij ook inwoners worden betrokken. Samen leren van zaken die niet, en juist wel goed gaan.

Het zelfscaninstrument kan de volgende elementen bevatten (voegt dit toe aan bestaand instrument):
• Analyse van het functioneren van het toegangsproces. Welke ruimte biedt het proces om maatwerk te leveren m.b.t. het
aanbod? Dit gaat om de vrijheid die toegangsmedewerkers krijgen en gebruiken om te beslissen over:
• Beschikkingsduur (met specifieke aandacht voor langere beschikking toegang regulier onderwijs)
• Inzet van een pgb (passendheid van pgb bepalen/ als relevante optie beschouwen; organiseren van de voorwaarden)
• Inzet van respijtzorg en logeerzorg (beschikbaarheid van aanbod, frequentie van gebruik)
• Inzet van domeinoverstijgende/ integrale oplossingen (wonen, werk, vrije tijd, vervoer, onderwijs, etc.)
• Analyse van het functioneren van het toegangsproces volgend uit beleid. Welke ruimte biedt het proces om maatwerk te
leveren m.b.t. consultatie en advies? Dit gaat om de vrijheid en de tijd om te overleggen met anderen:
• Inzet van MDO, casusoverleg, consultatiefunctie, voldoende tijd voor vraagverheldering
• Is er sprake van een evalatiecyclus m.b.t. de passendheid van het overeengekomen ondersteuningsplan?
• Is er voldoende en passende expertise aanwezig in het lokale team/ kan hiermee samengewerkt worden?
• Analyse van de communicatie naar ouders in lijn met de uitgangspunten in het PvE van route 1.
• Beschikbare ondersteuning voor gezinnen. Wordt gebruik gemaakt van een cliëntondersteuner / wordt dit gestimuleerd?
• Wordt het lokale team getraind m.b.t. deze specifieke doelgroep? Wordt dit gestimuleerd?
• Is er een gemeentelijke visie op samenwerking met huis- en jeugdartsen en onderwijs en is deze vertaald naar uitvoerbaar
beleid?
• Wordt de doelgroep (ouders, andere naasten) betrokken bij het ontwikkelen van beleid?
• Toets met verordening en beleidsregels
Het verbeterplan kan de volgende elementen bevatten (zie p21 voor meer detail): Afweging op meerwaarde en vervolgstappen
van de volgende onderdelen:
• Wijze waarop ondersteuningsaanbod route 1 en 3 helpend kan zijn bij aandachtspunten
• Het realiseren van 1-op-1 ondersteuning in het toegangsproces (zoals een cliëntregisseur of case manager)
• Het beleggen van langdurige ondersteuning bij een (beperkt aantal) aanbieders
• Het ontwikkelen van een specifiek protocol voor de doelgroep (cliënten)
• Projectplan en -uitwerking zoals governance, besluitvorming, kosten, tijdslijn, succesfactoren, risico’s
19

Route 2: zelfscan (2/2)
Opdracht

Inhoudelijke
onderdelen

Acties t.b.v.
uitwerking en
vervolg

Acties voor een passend vervolg kunnen zijn:
•

Richt een werkgroep in t.b.v. de ontwikkeling van de items uit deze route (ontwikkeling lijkt logisch op landelijk
niveau, uitvoering ervan lokaal). De werkgroep bestaat uit inhoudelijke experts (waaronder cliëntenorganisaties)
en een afvaardiging van de VNG en het ministerie van VWS en geeft inhoudelijk invulling aan de uitvoering van
het ontwikkelen van deze route. Zoek ook aansluiting bij het programma Zorg voor de Jeugd, waar de
mogelijkheden voor een leergang ‘contracteren volgens de bedoeling’ worden onderzocht evenals een leergang
‘wijkgericht werken’.

•

Een regiegroep (zie ook pagina 24) kan in eerste instantie toezien op de ontwikkeling van een plan van
aanpak op hoofdlijnen zodat inhoud, draagvlak en kosten helder zijn t.b.v. het organiseren van de
financiering en uitrol van het plan.

•

Stel een projectleider aan voor de uitvoering van de route (zie ook pagina 24). De projectleider stelt het plan
van aanpak (zie onder) op en is verantwoordelijk voor de landelijke uitrol ervan.

•

Richt een pilotgroep in t.b.v. ontwikkelen en testen van de scan (bestaand uit bijvoorbeeld 5-8 gemeenten). Evt
ook deelname door NJi, TSD.
•

Zo’n pilotgroep kan ook bestaan uit gemeenten die aangeven zelf graag hiermee aan de slag te willen
in een eerste fase. In een latere fase kan overwogen worden om o.b.v. casuïstiek (bijvoorbeeld
aangedragen door cliëntenorganisaties) actief gemeenten te benaderen om deel te nemen.

•

Onderzoek de aansluiting met Zorg en ondersteuning Evaluatie Tool (ZET)/ lopend initiatief VNG en NJi en
opstellen fit-gap analyse.

•

Ontwikkel een plan van aanpak t.b.v. scan, waarin uit te werken en in te brengen t.b.v. besluitvorming:
•

Inhoud en doel

•

Format voor het onderzoek naar de omvang, de knelpuntenanalyse en het verbeterplan

•

Methode scan (digitaal) en proces afname ervan (inclusief benodigde gevraagde inspanning van
betrokkenen, inclusief bewoners)

•

Ontwikkelkosten

•

Uitvoeringskosten/ -inspanning door afnemers

•

Proces van terugkoppeling binnen gemeente en vertaling uitkomsten naar actieplan

•

Communicatie
© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

20

Route 3: basisfuncties
Opdracht

Beleg de inhoudelijke onderdelen
zoals dat in route 1 is vormgegeven
definitief in de basisfuncties.
De inhoudelijke onderdelen zijn
grotendeels gelijk aan dat van route
1. Route 1 biedt via het
ondersteunings-/trainingsaanbod een
extra impuls op de kennis en kunde
van zorgprofessionals die met de
toegang voor deze doelgroep te
maken hebben maar is deels ook
informerend. Route 3 biedt
structurele versteviging/ bestendiging
van kennis, kunde en werkwijze
gericht op de gemeentelijke toegang.

Acties t.b.v.
uitwerking en
vervolg

Inhoudelijke
onderdelen

Het aanbod moet de
volgende elementen bevatten:
• Waarde van een positieve bejegening, attitude en
empathie ten opzichte van de cliënt en de omgeving.
Moet open, onderzoekend en ondersteunend zijn en
niet dwingend. Crux is: ‘wat is nodig’ en niet ‘wat is nu
weer nodig’. Leren luisteren.
• Bewustzijn houding vergroten: alert en
onderzoekend waar het gaat om het wegen van de
mogelijkheden van de eigen kracht van een gezin.
Maar ook: samen met ouders wegen en beslissen wat
in de context kan werken.
• Kennis vergroten van waarde van
tijdig/vroeg/preventief aanbod inzetten. Daar hoort ook
bij kennis van/(h)erkennen van de levensloopvragen
van de doelgroep. Evidence based kijken naar
effectiviteit maatregelen korte en lange termijn.
• Inspirerend op goede voorbeelden en casuïstiek.
• Grip op de wijze waarop de basisfuncties voldoende
basis bieden voor tegemoetkoming aan wat deze
doelgroep nodig heft.

Acties voor een passend vervolg kunnen zijn:
•

Ontwikkel in uitlijning met de lopende
implementatie van de basisfuncties (via
Zorg voor de Jeugd) een overkoepelend
perspectief op de mate waarin de
leidende principes en inhoudelijke
onderdelen al gedekt wordt door de
basisfuncties. Dit vormt een basis voor
aanscherping waar nodig. Denk aan een
aanvulling in de vorm van een addendum.
Het lijkt logisch dit uit te laten voeren
onder regie van dezelfde regiegroep als
voor route 2.

•

Voeg de inhoudelijke items toe waar dat
relatief overzichtelijk te doen is. Uitvoering
bij voorkeur geïntegreerd in bestaande
actielijn.

•

Ontwikkel een plan van aanpak i.r.t. de
items die moeilijker implementeerbaar zijn
hoe deze alsnog te integreren in de
basisfuncties. Uitvoering n.t.b. afhankelijk
van omvang van deze opgave.

Belangrijk om te benadrukken is dat de
routes alle 3 parallel kunnen lopen en
elkaar kunnen versterken (en/en, niet
of/of).

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

21

Handelingsperspectief op lokaal niveau: de elementen voor het
verbeterplan
De routes – en dan?
Zoals eerder genoemd bieden de routes perspectief om te werken aan
knelpunten. We benoemden 2 fases. Fase 1 gaat over landelijk
ontwikkelen/faciliteren en fase 2 gaat over lokaal toepassen met goede
voorbeelden ter lering en verbetering van de aanpak.
De reden dat deze twee worden gescheiden is om enerzijds wel het
ondersteuningsaanbod te organiseren en daarmee het lokale proces te
faciliteren, anderzijds moet er ruimte zijn voor een lokale aanpak gericht op
lokaal onderzoeken, leren en daaruit weer terug pakken naar de grote rode
lijnen. Dat kan bijvoorbeeld door te starten met gemeenten die graag aan de
slag willen. Een vervolgstap kan zijn om op basis van die inzichten de routes
en aanpak weer aan te scherpen. Het is mogelijk om ook
Wel is het belangrijk om niet geheel vrijblijvend te zijn – er is immers brede
erkenning voor de noodzaak tot het realiseren van verbetering voor deze
doelgroep. Daarom is het ook een mogelijkheid om gemeenten waarin
specifieke casuïstiek speelt, te bewegen deel te nemen aan deze
ontwikkeling.
Ook geven we graag een aantal uitgangspunten mee die terug kunnen
komen in het verbeterplan dat als gevolg van het doorlopen van de routes
wordt opgesteld. Wij zien daarin in ieder geval de volgende afwegingen
terug (zie blauwe blok rechts).

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

Belangrijke elementen lokaal verbeterplan
1. Omschrijf de kenmerken van de doelgroep inclusief inschatting van het volume in
de eigen gemeente en beschouw de doelgroep vanuit het perspectief van
maatschappelijke doelen (visie op de doelgroep).
2. Geef in het overzicht van verbetermogelijkheden een afweging op de
meerwaarde van de volgende onderwerpen:
1. Is er volgende kennis aanwezig bij de gemeentelijke toegangsmedewerkers
om deze doelgroep goed te bedienen? Is ook samenwerking met de andere
partijen in de toegang en is een beeld van de kennis aldaar? Wordt goed
gebruik gemaakt van het ondersteuningsaanbod in route 1 en route 3?
2. Geef inzicht in de verwachte meerwaarde en vervolgstappen m.b.t.:
1. Het ontwikkelen van een protocol specifiek voor deze doelgroep. Een
protocol (denk aan een stappenplan of richtlijn) kan behulpzaam zijn om
meer aandacht en ruimte te creëren voor de toegang op het moment dat
zij vermoeden dat een kind en gezin tot deze doelgroep behoort. Een
protocol kan behulpzaam zijn om toegangsmedewerkers (in de breedte,
dus niet alleen gemeentelijke toegangsmedewerkers) inzicht te geven in
de stappen die zij kunnen doorlopen om de juiste partijen aan tafel te
krijgen en kan een handvat bieden m.b.t. benadering van deze doelgroep.
Houd in deze analyse ook rekening met de mogelijke meerwaarde van
(boven)regionale samenwerking.
2. De inzet van een cliëntregisseur of case manager (of benutten van de
rol van de cliëntondersteuning). Dit is een rol die 1-op-1 ondersteuning in
het toegangsproces kan bieden en kind en gezin helpt om over de tijd
naast het gezin te staan en hen te ondersteunen in het vinden van een
passende route door het zorgproces (dus expliciet ook in afstemming met
andere betrokken partijen zoals kinder- en jeugdartsen, onderwijs etc.).
Een vast aanspreekpunt helpt.
3. Het ontwikkelen (of benoemen) van een specifiek levenslang,
levensbreed en levensloop aanbod, waarbij na constatering dat iemand
tot de doelgroep behoort, er bij een aanbieder ruimte voor maatwerk
ontstaat (met vertrouwen vooraf en passende verantwoording achteraf).
3. Stel een concreet projectplan op met daarin uitwerking van doel, plan van
aanpak, governance, besluitvorming, kosten, tijdslijn, risico’s en succesfactoren.
Kijk daarin ook naar wat er regionaal en in bestaande netwerken al mogelijk is of
bestaat.
22

3. Vervolgstappen

Mogelijke tijdslijn voor vervolgstappen
Begin van een beweging
Dit rapport biedt een vertrekpunt voor een beweging, en nog niet het
eindpunt. Het vormt een belangrijke basis om:
― Resultaat te zien: de leidende principes geven de onderwerpen weer
waarop we in de praktijk verbetering kunnen bemerken.
― Een lat te leggen: als de leidende principes in de praktijk niet tot
verbetering leiden dan is het noodzakelijk hier consequenties aan te
verbinden. Dit dient nader uitgewerkt te worden en om dat te kunnen

doen is het noodzakelijk eerst meer grip te krijgen op de inhoud zodat
duidelijk wordt hoe groot de ontwikkelopgave op lokaal niveau is.
We zijn er met dit rapport natuurlijk nog niet: de uitdaging zit in het blijvend
realiseren van verbetering en het oppakken van de verantwoordelijkheid
hiervoor. En die opgave ligt nog voor ons. Om de juiste randvoorwaarden
voor vervolg en uitvoering te kunnen organiseren, geven we in dit hoofdstuk
een voorstel voor praktische vervolgstappen.

Q1 2021

Q1-2 2021

Q2-3 2021

Q4 2021

2022

Principes als gedeeld
vertrekpunt

Organiseren van
randvoorwaarden en
regie

Inhoudelijke ontwikkeling
routes, inclusief pilotonderzoek,
evalueren en bijstellen

Besluitvorming omtrent
landelijke uitrol en
implementatiestrategie

Lokale uitvoering, voortgang
implementatie principes in kaart en
besluitvorming vervolg

INHOUDELIJKE ONTWIKKELING ROUTES
Wat: voor alle drie de routes worden in dit
onderzoek vervolgstappen voorgesteld. In grote
lijnen dient eerst onderzoek gedaan te worden
naar de inhoud die er al is, indien niet
beschikbaar dient die ontwikkeld te worden en
vervolgens moeten de routes gestructureerd
aangeboden en uitgerold worden.
Wie: uitvoering conform ingerichte
projectstructuur in voorgaande stap.

LOKALE UITVOERING
Wat: in 2022 kan over gegaan
worden tot brede lokale
implementatie van leidende principes
(voor zover die nog niet
geïmplementeerd zijn). Dit dient
gemonitord te worden en voorzien
van afspraken voor bijsturing bij
onvoldoende praktijkeffect.
Wie: lokale uitvoering (onder regie
gemeenten), landelijke evaluatie en
bijsturing.

ORGANISEREN VAN RANDVOORWAARDEN EN REGIE
Wat: voor alle drie de routes moeten inhoudelijk thema’s
samengebracht of ontwikkeld worden. Om dat te realiseren is een
aantal randvoorwaarden noodzakelijk: 1) een concreet projectplan
inclusief tijdslijn, budget, scope en 2) inrichting van regievoering op de
uitvoering. Dit kan bijvoorbeeld door een projectleider aan te stellen die
uitvoering geeft aan het plan en door een regiegroep in te richten (met
daarin bv. inhoudelijk experts waaronder cliëntorganisaties, VWS en
VNG) die als taak heeft om te sturen op de voortgang van de
implementatie van leidende principes.
Wie: onder landelijke regie opstellen van projectplan en aanwijzen
projectleider.
© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

24

Bijlage

Bijlage I

Er lopen verschil ende initiatieven waarop aangesloten kan worden
Lopende initiatieven
1
Zelfevaluatietool
– Exacte omvang
en afbakening doelgroep niet bekend
Uitgevoerd
door:
Toezicht
Sociaal Domein, Integraal
(schatting tussen 100 en 500 duizend kinderen)
Werken in de Wijk, NJi en Ondersteuningsteam Zorg voor
– Focus niet alleen op kind, ook op gezin
de Jeugd
– Ouders hebben
dat ze niet Evaluatie
serieus worden
In devaak
Zorghet
enidee
ondersteuning
Tool kunnen
genomen gemeenten en uitvoeringspartners inzichtelijk maken
welke
weg
deorganiseren,
inwoner aflegt
als hij
– Zodra gezinnen
veel
zelf
wordt
er zorg
vaak of
tenondersteuning
nodig
heeft en
deze
samenhang
is. Het ondersteunt
onrechte vanuit
gegaan
dathoe
ze het
allemaal
zelf kunnen
in het
sociaal
het gesprek te voeren
– Levenslang partners
heeft klank
alsof
het bijdomein
justitie om
hoort
over wat goed gaat en wat er nog beter kan. Movisie
heeft dit uitgebreid rondom de basisfucties in het kader
van de Verbeteragenda toegang sociaal domein.

Basisfuncties voor lokale teams2
Uitgevoerd door: VWS en ondersteuningsteam Zorg voor
de Jeugd
De routekaart voor de basisfuncties van lokale teams is
bedoeld voor beleidsmakers en beslissers bij gemeenten
die zich bezighouden met de organisatie van
ondersteuning en zorg voor inwoners.
De derde route moet uiteindelijk worden geïntegreerd in
dit initiatief.
Verbetertraject ‘Samenwerken aan een betere
toegang sociaal domein’3
Uitgevoerd door: VNG, Ieder(in), Per Saldo en MIND
In dit traject gaan gemeenten, inwoners, cliénten en
relevante stakeholders in gesprek. Met behulp van een
zelfscan vanuit meerdere perspectieven wordt er
besproken waar het beter kan in de toegang en wordt er
gekozen voor verbeteropgaven.
1 https://www.toezichtsociaaldomein.nl/onderzoeken-en-instrumenten/zelfevaluatietool-gemeenten
2 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/09/30/basisfuncties-voor-lokale-teams-in-kaart-de-route-en-componenten-onder-de-de
3 https://vng.nl/nieuws/verbetertraject-samenwerken-aan-betere-toegang-van-start

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

26

Bijlage II

Casuïstiek: ondersteuning gaat goed, kan het nog beter?
Casus Mees
Manon is een alleenstaande moeder van 39 jaar. Ze woont samen met haar
zoontje Mees van bijna 9. Mees heeft een verstandelijke beperking en extra
ondersteuning nodig. “Toen Mees klein was had ik al door dat er iets niet
klopte. Hij kwam niet verder dan brabbelen, was onrustig en druk. Hij ging
naar een peuterspeelzaal, maar dat werkte niet. Op een gegeven moment
werd duidelijk dat Mees een ontwikkelachterstand heeft en niet naar het
reguliere onderwijs kan. Een moeilijke boodschap.”

Op zoek naar hulp
Voor extra ondersteuning ging Manon op zoek naar hulp. ‘Via het
consultatiebureau kwam ik terecht bij MEE, een maatschappelijk werker,
osteopaat en een orthopedagogisch dagcentrum. Daarna kregen we
ambulante opvoedondersteuning. Mees werd daar alleen maar onrustig van.
Ik werd doorverwezen naar het Centrum voor Maatschappelijke Deelname.
Daar werd duidelijk dat Mees complexe problematiek heeft en we langdurige
ondersteuning nodig hebben. Ik kwam terecht bij het sociaal wijkteam en er
moest een beschikking komen vanuit de gemeente voor de ondersteuning.’
Bij het wijkteam wordt Manon aan Sivita gekoppeld. ‘Ik was eerst huiverig,
maar Sivita is geweldig. Ik had voor het eerst het idee dat er iemand naar me
luisterde. We hebben samen een plan gemaakt met wat ik nodig heb en wat
daarvoor moet gebeuren. Bij Sivita kan ik alles op tafel gooien. Ze heeft me
bijvoorbeeld vertelt welke mogelijkheden en regelingen er zijn, ik had zelf
geen idee. Het contact is heel prettig. Als ik niets van me laat horen, neemt
ze vanzelf weer contact op. Ik kan echt op haar terug vallen.’

Bijzonder onderwijs
Mees was bijna 8 toen hij naar bijzonder onderwijs ging. ‘De gemeente liet
me kiezen uit een paar scholen, vanwege het leerlingenvervoer. Uiteindelijk
had één school mijn voorkeur, maar die vond de situatie van Mees te
© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

complex. Gelukkig zit hij nu op een andere school, waar hij helemaal op zijn
plek zit.’ Sivita: ‘Mees ging eerst maar halve dagen naar school, daarom
moest Manon zelf rijden. Dat was niet vol te houden. We hebben geregeld
dat hij nu ook twee dagen per week naar naschoolse opvang kan. En hij
staat op de wachtlijst voor weekend en vakantieopvang.’

Huidige situatie
Manon krijgt op dit moment al een aantal jaren ondersteuning. ‘Ik kan zelf
nog moeilijk rust vinden, maar zie bij Mees al wel verbetering. Als dat
doorzet wordt mijn zorgtaak voor Mees wat minder en kan ik weer meer aan
mezelf gaan denken. Ik wil me graag zinvoller voelen en een daginvulling
zoeken.’ Het sociaal wijkteam gaat haar helpen bij die participatie. Sivita:
‘We doen wat nodig is en breken de regels als dat nodig is. Die ruimte is er
bij het sociaal wijkteam en zo kunnen we maatwerk bieden.’
Reflectie op de casus
Wat gaat goed? Het is heel fijn dat er een ‘Sivita’ is om Manon te ondersteunen.
Sivita luistert, helpt en doet wat nodig is. Voor Mees wordt passende
ondersteuning gezocht en er wordt gezocht naar manieren om Manon te helpen
met een zinvolle daginvulling.
Wat kan beter? “Manon had al vroeg in het leven van haar zoon een ‘niet pluis’
gevoel. Op dat moment had zij doorgestuurd kunnen worden naar de integrale

vroeghulp. Daar staat een team deskundigen klaar om uit te zoeken of er iets
aan de hand is en zo ja, wat. Kind en gezin worden dan meteen op het goede
spoor gezet om zo de schade zoveel mogelijk te beperken. Maar, gemeenten
weten dat niet. Ze zeggen dat ze aandacht hebben voor vroegsignalering,
maar integrale vroeghulp is iets anders. Er wordt veel te lang gewacht met
doorverwijzen. […] Het is heel fijn dat er Sivita’s bestaan om het gezin te
ondersteunen, maar Mees heeft er ook recht op om het beste uit zichzelf te
halen. Hoewel hij een ontwikkelingsachterstand heeft kan hij zich ook
maximaal ontwikkelen. Dat wordt vaak vergeten.”1
Bron: Movisie, november 2020 en 1reflectie van IederIn (via dezelfde link)
27

Bijlage II

Casuïstiek: arrangementen op het snijvlak van zorg en onderwijs
passen moeilijk in het huidige stelsel
Context
Elke leerling een passende plek, dat is de bedoeling van passend onderwijs.
Maar helaas groeit het aantal leerlingen dat thuis komt te zitten nog altijd
(momenteel zo’n 4.0001). Op verzoek van het programma OPaZ
(Ondersteuning Passend Zorgaanbod)2 deed Movisie een verkenning van
thuiszittersinitiatieven1. Dit zijn plekken waar kinderen en jongeren die niet
meer naar school gaan onderdak vinden, soms voor enkele uren in de week,
soms voor meerdere dagen. Het gaat vaak om initiatieven die gestart zijn
door ouders en zijn uitgegroeid tot kleinschalige zorginitiatieven.
Movisie omschrijft de uitkomst van het onderzoek als volgt: “ons
belangrijkste inzicht is dat er veel te leren valt van de initiatieven voor
thuiszitters. Kort samengevat komt het er op neer dat ieder kind recht heeft
op ontwikkeling en dat er nieuwe plekken moeten komen om dat recht op
ontwikkeling in de praktijk waar te maken. Ons pleidooi is dan ook om verder
te gaan en langs deze lijn vernieuwing en doorbraken in de aanpak dichterbij
te brengen. Het (schijn)vraagstuk of deze jongeren in het domein van zorg
dan wel onderwijs vallen moet structureel van tafel. Dan komt de weg vrij
voor andere vormen van aanbod, zodat de groep die nu van ontwikkeling is
verstoken, weer stappen kan zetten en uit het isolement wordt bevrijd.”

Casus
In een regio is een vorm van zorg op het snijvlak met onderwijs via Zorg in
Natura (ZIN) gecontracteerd. De regio scherpt in 2020 de kwaliteits- en
inkoopeisen aan, waardoor er in 2021 voor dit aanbod geen ruimte lijkt te zijn
via ZIN. De gezinnen die van dit aanbod gebruik maken wordt verteld dat
hun zorg omgezet kan worden naar een pgb. Echter ontstaat een
onduidelijke situatie die in december 2020 nog steeds geen oplossing heeft:
moet het met pgb gecontracteerde aanbod wel of niet voldoen aan dezelfde
eisen als ZIN? De consulenten van de regio/gemeenten geven hierop
verschillende antwoorden. Ook moeten ouders soms lang wachten op het

ontvangen van de juiste formulieren van de gemeente (langer dan een
maand) terwijl gezien de korte tijdslijn haast geboden is.
Het is inmiddels (begin 2021) duidelijk dat er toch gebruik kan worden
gemaakt van dit aanbod maar dit heeft veel tijd en overleg tussen partijen
gevraagd.

Reflectie op de casus
Deze casus laat zien hoe ingewikkeld het kan zijn om aanbod op het snijvlak van
zorg en onderwijs een blijvende passende plek te geven. Het is belangrijk dat
gemeenten sturen op kwaliteitseisen. Tegelijk moet er ook ruimte blijven voor
innovatie en maatwerkaanbod. En als eisen veranderen, moet er altijd
geïnvesteerd worden in tijdige en goede communicatie.
In de derde onderwijszorgbrief van de ministeries van VWS en OCW van
november 20203 zijn proeftuinen en experimenten aangekondigd waardoor er
meer ruimte komt voor onderwijszorgarrangementen voor kinderen en jongeren
die nu vaak vastlopen in het onderwijs en de zorg.
Bronnen: Ervaringsverhalen gedeeld met de onderzoekers door Per Saldo en
onderzoek OPaZ. Niet openbaar beschikbaar.
1 Bron: Marjet van Houten e.a., Leren van thuiszittersinitiatieven. Movisie, 2019.

© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

2 Programma Ondersteuning passend zorgaanbod | Informatie langdurige
3 Kamerbrief over onderwijs en zorg, 10 november 2020

zorg

28

Bijlage II

Casuïstiek: escalerende complexe gedragsproblematiek
Casus

Escalatie

“Met autisme word je geboren, met complexe gedragsproblematiek niet. Het
tweede is een gevolg van een heel moeizame schoolgang. Mijn zoon heeft 5
basisscholen gezien, daarna ging hij naar een autisme gespecialiseerde
school (MAVO). Gesprekken waarin ik had aangegeven dat hij extra
begeleiding nodig had, bleken nutteloos. Na twee weken escaleerde het
zodanig op school dat hij geschorst werd. Het werd naar ons als ouders
verschoven en wij kregen psycho-educatie. Ondertussen kregen wij
ambulante hulp aan huis vanuit een pgb en ging hij elke maand een weekend
logeren zodat wij thuis weer even op adem konden komen en het allemaal
weer even aankonden. Hierdoor hadden we ook even tijd om onze andere 2
kinderen aandacht te kunnen geven.”

“Mijn zoon sprong op een zonnige middag van de bank en zei: Mam, ik ga. Ik
bel je nog wel. Die middag ging 10 minuten nadat hij weg was gegaan mijn
telefoon. Mijn zoon was compleet overstuur en zei me gedag. Hij kon het niet
meer aan. 14 jaar oud. De politie heeft hem na enkele 112 meldingen van
het spoor kunnen halen. Mijn zoon heeft in de anderhalf jaar die daarop
volgde 13 instellingen gezien. Dat begon met hier en daar een nachtje of een
paar dagen en eindigde in de hel.

Ambulante begeleiding
“De ambulante begeleiding sloot aan bij onze hulpvragen maar was alleen
voor de thuissituatie bedoeld. Het liefst zagen we uitbreiding van deze
begeleiding over verschillende levensgebieden heen. Mijn zoon zat een paar
weken nutteloos thuis omdat hij niet meer terug naar school mocht. De
onderwijsconsulent kon niet veel meer dan ons verwijzen naar iets van
praktijkonderwijs of dagbesteding. Maar dat ging buiten zijn bereik.
Ondertussen daalde onze zoon neer in een diepe duisternis. Hij begreep niet
waarom het op school niet lukte en niemand hem begreep.
Door escalaties op andere levensgebieden werd het voor de hulpverlener
thuis ook steeds lastiger om de juiste ondersteuning te bieden. Zij had geen
grip op wat elders plaatsvond omdat zij daar geen begeleiding mocht geven.
Ondertussen werd er ook geen logeeropvang meer toegekend, dit zou ook
wel binnen de familie opgelost kunnen worden. De gemeente vond dat
resultaten onvoldoende werden behaald en vond dat de ondersteuning vanuit
een instelling moest komen. Hierdoor kreeg mijn zoon weer met een
teleurstelling te maken een hulpverlener waarop hij vertrouwde en bouwde
viel weg alsof zijn fundering wegviel.”
© 2021 KPMG Advisory N.V. Alle rechten voorbehouden.

Is er dan niemand die kan zeggen: ‘Dit is nu nodig en zo gaan we het doen!’
Daar waar eerst goede hulp vanuit een pgb voldoende was blijkt nu enorm
veel zorg en ondersteuning nodig. Als eerder was geluisterd en zorg en
ondersteuning vanuit een pgb uitgebreid over meerdere levensgebieden
zoals onderwijs had het waarschijnlijk niet zover hoeven te komen.”

Reflectie op de casus
Wat kan beter? De oproep van de moeder die aan het woord is, is helder: “is

er dan niemand die kan zeggen: dit is nu nodig en zo gaan we het doen!” De
moeder vermoed dat escalatie voorkomen had kunnen worden als eerder
geluisterd en gehandeld was. Dit ervaringsverhaal is een voorbeeld van hoe
de knelpunten die in dit rapport beschreven worden in de praktijk kunnen
escaleren. Het onderstreept het belang van de leidende principes en het
uitrollen van de routes.
Bron: Ervaringsverhalen gedeeld met de onderzoekers door Per Saldo.
Opgenomen met goedkeuring van Per Saldo. Niet openbaar beschikbaar.

29

KPMG on social media

KPMG app

© 2021 KPMG Advisory N.V., een naamloze vennootschap en lid van het KPMG-netwerk van zelfstandige ondernemingen die verbonden zijn aan
KPMG International Limited, een Engelse entiteit. Alle rechten voorbehouden
De naam KPMG en het logo zijn geregistreerde merken van KPMG International.