Geldstromen in het hoger
beroepsonderwijs in 2010
Beeld van drie hogescholen

Geldstromen in het hoger
beroepsonderwijs in 2010
Beeld van drie hogescholen

Inhoud

I Inkomsten en uitgaven
van 37 hogescholen 2010

Inkomsten
€ 3.528 mln.

Uitgaven
€ 3.364 mln.

II Inkomsten en uitgaven
van drie hogescholen 2010

Inkomsten
€ 718 mln.

Uitgaven
€ 691 mln.

III Personeelslasten
van drie hogescholen 2010

Personeelslasten
€ 499 mln.

IV Diverse lasten
van drie hogescholen

V Directe en
indirecte lasten van
drie hogescholen

Brutolonen, pensioenpremies en sociale lasten
€ 433 mln.

Overige
personeelslasten
€ 69 mln.

Diverse lasten
€ 30 mln.

Algemene Rekenkamer - Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

Directe en
indirecte lasten
€ 691 mln.

2

1

Inleiding
Het hoger beroepsonderwijs (hbo) is vaak in het nieuws. Uiteenlopende
zaken als de kwaliteit van diploma’s, de salarissen van bestuurders, de
toereikendheid van de kwaliteitszorgsystemen en de kwaliteit van het
interne toezicht worden uitvoerig bediscussieerd in de media. Deze aandacht is begrijpelijk: onderwijs gaat iedereen aan en onderwijs heeft een
groot financieel belang, ruim € 31 miljard in 2012.
Een discussie die regelmatig de kop opsteekt, is of in het hbo de kosten
verbonden aan de zogenoemde overhead – ook wel indirecte kosten
genoemd – in balans zijn met de aan onderwijs en onderzoek bestede
middelen. In dit kader heeft de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (ocw) een hoofdlijnenakkoord afgesloten met de hbo-raad.
In dit akkoord uit december 2011 staan de maatregelen die de hogescholen
nemen om het rendement van opleidingen te verhogen, uitval in en het
wisselen van studies te vermijden en de kwaliteit van het onderwijs te
verbeteren. Een doel van dit akkoord is om de overhead terug te dringen.
Als uitwerking van dit akkoord worden prestatieafspraken met de individuele
hogescholen gemaakt. Voor de indicator ‘indirecte kosten’ wordt aan de
hogescholen gevraagd dit uit te drukken in de verhouding onder­wijzend en
onderwijsondersteunend personeel en dit eventueel aan te vullen volgens de
zogenaamde Berenschotsystematiek.1

Onderzoek Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer heeft een overzicht gemaakt van de ontvangsten
en uitgaven van de 37 hogescholen in 2010. Het totaalbeeld hebben we voor
drie hogescholen nader uitgewerkt. Deze drie hogescholen zijn overigens
niet noodzakelijk representatief voor de gehele sector, maar de uitgewerkte
uitgaven kunnen de Tweede Kamer helpen bij het scherper in beeld krijgen
waaraan de middelen zijn besteed.
We hebben de lasten van die drie hogescholen ingedeeld naar ‘directe lasten’
(circa 52%, hiertoe rekenen wij de personeelslasten besteed aan de activiteiten

1

Adviesbureau Berenschot vergelijkt hogescholen onderling op de omvang
van de overhead: http://www.berenschot.nl/expertise-diensten/virtuele-map/benchmarks/
benchmark-overhead-5/

Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

3

onderwijs en onderzoek) en ‘indirecte lasten’ (circa 10%, hiertoe rekenen
wij lasten besteed aan bestuur, management en secretariële ondersteuning).
Een deel van de uitgaven (circa 10%) konden wij niet met zekerheid onderbrengen bij één van deze twee categorieën. Deze uitgaven zijn weergegeven
in de gemengde categorie ‘directe/indirecte lasten’. Diverse niet-personele
lasten (circa 28%), zoals huisvesting, komen ten goede aan zowel directe als
indirecte processen.
Door ons geconstateerde verschillen in de wijze van administreren leiden
ertoe dat er geen compleet beeld kan worden gemaakt van de overhead van
de hogescholen als geheel. Hogescholen zijn binnen de voorschriften voor
verslaglegging vrij in de wijze waarop zij zich verantwoorden over overhead.
Als we meer inzicht willen hebben in de besteding van publieke gelden door
de hogescholen, is uniformering in de administratie en in de publieke
verantwoording daarover een randvoorwaarde. Dat is van belang voor de
Tweede Kamer die daarmee beter haar controlerende taak kan uitvoeren.
Het is ook van belang voor de toezichthoudende taak van de staatssecretaris
van ocw èn voor de hogescholen zelf: door transparant te zijn over de
bestede middelen worden debatten daarover zoveel mogelijk gevoerd op
basis van feiten.
Met meer transparantie en uniformiteit in de verslaglegging van besteding
van publieke middelen door hogescholen ontstaat niet vanzelf helderheid
in de discussie over de kosten van overhead in de hogescholen. Dit hangt
uiteindelijk af van een sluitende definitie op grond waarvan bepaalde kosten
wel of niet kwalificeren als overhead. Het is allereerst aan de staatssecretaris
van ocw, verantwoordelijk voor de bekostiging van hogescholen, om te
bepalen of een nadere definitie gewenst is, welke definitie dat moet zijn en
of, respectievelijk op welke wijze een dergelijke definitie wordt gehanteerd
in de bekostigings- of verslagleggingsvoorschriften voor hogescholen.
Ook voor een correcte, eenduidige en onderling vergelijkbare uitvoering van
het hoofdlijnenakkoord terzake van de presentatie van indirecte kosten door
hogescholen zal een eenduidige definitie behulpzaam zijn.
Met een eenduidige verslaglegging over de besteding van publieke middelen
door hogescholen wordt een betekenisvolle stap gezet in de discussie over
de daadwerkelijke besteding van publiek geld. Hier past de kanttekening

Algemene Rekenkamer - Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

4

dat hiermee nog geen volledig zicht is ontstaan over de feitelijke besteding
van beschikbare uren door het personeel dat werkzaam is bij de instellingen.
De discussie over vermeend overmatige overhead, in het bijzonder
administratieve verplichtingen die rusten op het onderwijzend personeel
werkzaam bij hogescholen, lijkt ook hierop deels betrekking te hebben.
Nadere publieke verantwoording over besteding van publieke gelden zal
hierin geen finale helderheid brengen.
Ten slotte wijst de Algemene Rekenkamer erop dat de discussie over (een
al dan niet te grote mate van) overhead in het hoger onderwijs uiteindelijk
verbonden dient te worden met de vraag naar de leeropbrengst die hogescholen willen en kunnen realiseren. Het is verstandig dat perspectief in
deze discussie te betrekken. De discussie over overhead gaat over input.
Het zou jammer zijn als daarmee het zicht op de output, de resultaten die in
het hoger onderwijs (moeten) worden geboekt, buiten beeld raakt. Pas als
deze verbinding tussen input en output wordt gelegd, ontstaat ook meer
zicht op de doelmatigheid en doeltreffendheid van inzet van publieke gelden
in het hoger onderwijs. Dit past in een moderne wijze van verantwoording
van publiek geld. Het is te overwegen dat op dit terrein vanuit het hbo-veld
zelf initiatieven worden genomen ter vernieuwing van hun verantwoording.

Reactie staatssecretaris van OCW
De staatssecretaris van ocw heeft op 20 juni 2012 gereageerd op ons
rapport. Hij is het met ons eens dat transparantie goed is om inzicht te
hebben in de besteding van publieke middelen. Hij geeft aan dat er daarom
voor de hbo-instellingen richtlijnen zijn voor het verslag. Hij stelt dat deze
richtlijnen zo zijn opgesteld, dat het verslag voldoende informatie geeft
over de financiële positie van de instellingen en de besteding van middelen.
Hij overlegt met de instellingen over hoe meer transparantie en eenduidigheid in het verslag kan worden bewerkstelligd, zodat een beter beeld ontstaat
waaraan de instellingen de middelen in het hoger onderwijs besteden.

Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

5

2

Toelichting op de figuren

Figuur I

Inkomsten en uitgaven van 37 hogescholen 2010
Voor dit overzicht hebben we ons gebaseerd op gegevens over 2010 van
de Dienst Uitvoering Onderwijs (duo).2 duo registreert de financiële
gegevens uit de jaarverslagen van alle door het Rijk bekostigde onderwijs­
instellingen.

Inkomsten
Aan de inkomstenkant staan onder andere de rijksbijdrage (lumpsum) en
subsidies van de Ministeries van ocw en Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie (el&i, vanwege het ‘groene’ onderwijs). De post overige overheidsbijdragen betreft onder andere subsidies van gemeenten. De post overige
baten bestaat onder andere uit inkomsten uit verhuur (van gebouwen),
detachering, sponsoring en schenkingen.

Uitgaven
Aan de uitgavenkant is bij personeelskosten de post Uitkeringen opgenomen.
De terugontvangen uitkeringen waren groter dan de uitkeringen. Het saldo
wordt als negatieve post onder Uitgaven geboekt, conform de richtlijnen
voor jaarverslagen.3

Saldo
Het verschil van de inkomsten en uitgaven van de 37 hogescholen bedraagt
in 2010 € 164 miljoen. Van dit saldo resteert, na verrekening met de financiële
baten en lasten (onder andere rente), afdracht van belasting en resultaten
uit deelnemingen € 134,1 miljoen. Dit resultaat wordt toegevoegd aan de
algemene of specifieke reserves.

2

Twee kleine ‘groene’ hogescholen zijn niet meegenomen in dit onderzoek, omdat hun
financiële jaarverslaglegging bij DUO in een andere onderwijssector is meegenomen.

3

Vanaf het verslagjaar 2008 gelden voor onderwijsinstellingen de bestaande richtlijnen voor
het jaarverslag en gelden voor de inrichting daarvan de inrichtingsvereisten van boek 2,
titel 9 van het Burgerlijk Wetboek en de adviezen van de Raad voor de Jaarverslaggeving,
die worden gepubliceerd in de zogeheten RJ-bundel. De RJ-bundel bevat voorschriften en
modellen voor het jaarverslag van zowel commerciële bedrijven als niet-commerciële organisaties en instellingen. Voor onderwijsinstellingen is het hoofdstuk RJ 660 van toepassing.

Algemene Rekenkamer - Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

6

Figuur II

Inkomsten en uitgaven van drie hogescholen 2010
Wij geven op dezelfde wijze als voor de 37 hogescholen de inkomsten en
uitgaven van drie grotere hogescholen met een breed onderwijsaanbod weer.
Bij deze drie hogescholen hebben we aan de uitgavenkant drie posten
nader bekeken. Voor deze drie posten, terug te zien in de figuren III en IV,
zijn de gegevens verstrekt door de hogescholen. Er heeft door de Algemene
Rekenkamer geen controle plaatsgevonden op deze gegevens.

Figuur III

Personeelslasten van drie hogescholen 2010
De eerste figuur geeft een overzicht van de personeelslasten.4 De twee
figuren eronder vormen uitsplitsingen.

Brutolonen en salarissen, pensioenpremies en sociale lasten
Van de personeelslasten wordt 63% besteed aan onderwijzend personeel
en 18% aan onderwijsondersteunend personeel.
Dat hogescholen kosten op verschillende wijzen kunnen administreren,
wordt vooral duidelijk bij het onderwijs- en onderzoeksondersteunend
personeel. Het onderscheid tussen onderwijs- en onderzoeksondersteuning
enerzijds en onderwijzend en onderzoekspersoneel anderzijds blijkt niet
scherp. Voor het maken van de uitsplitsing zijn wij uitgegaan van de
benaming van de functies. Dat een deel van het onderwijzend personeel ook
ondersteunende taken verricht op het gebied van bijvoorbeeld communicatie,
administratie en management, is administratief niet door de hogescholen
verwerkt en daarom ook niet door ons meegenomen. Hetzelfde geldt voor
onderwijsondersteunend personeel; ook zij kunnen taken uitvoeren die je
niet zou verwachten afgaande op hun functiebenaming.

Overige personeelslasten van drie hogescholen
Op ons verzoek hebben de drie hogescholen aangegeven welke lasten zij
boeken onder de post Overige personeelslasten, waaraan zij samen € 69
miljoen uitgeven. Bij deze drie hogescholen is dit 10% van hun uitgaven
en bij 37 hogescholen 11%. Wat ons hierbij opviel is het volgende:

4

In deze figuur is geen rekening gehouden met de eerder genoemde post uitkeringen.
Hierdoor is het totaal aan personeelslasten in deze figuur hoger dan in figuur II.

Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

7

• Van de post Overige personeelslasten is 63% besteed aan ‘personeel niet
in loondienst’. Eén hogeschool heeft aangegeven dat dit alleen onderwijzend personeel betreft. Een andere hogeschool gaf aan dat het ook om
bijvoorbeeld een interim-manager kan gaan. De derde hogeschool gaf
hier geen informatie over.
• Een aantal aangeleverde posten is weer een verzameling van diverse
uitgaven: reservering vakantiedagen, afkoopsommen, personeelsuitjes en
kerst­pakketten.

Figuur IV

Diverse lasten van drie hogescholen 2010
De post Diverse lasten uit figuur II hebben we uitgesplitst. Lasten die onder
deze post worden geboekt zijn bijvoorbeeld: uitbesteed onderwijs, inhuur en
stagelasten.
De wijze van registratie is bij de drie hogescholen niet eenduidig en daarom
waren de uitgaven voor ons lastig te clusteren. Onder Diverse lasten worden
ook lasten geboekt die door andere hogescholen bijvoorbeeld onder Overige
personeelslasten worden geboekt, bijvoorbeeld externe inhuur.

Figuur V

Directe en indirecte lasten bij drie hogescholen 2010
Door de gegevens van de voorgaande figuren verder te ordenen kunnen
we een beeld geven van de directe en indirecte lasten.5
Onder directe lasten verstaan we lasten voor:
• onderwijzend en onderzoekend personeel en onderwijs- en onderzoeks­
ondersteunend personeel.
Onder indirecte lasten verstaan we lasten voor:
• bestuur, management en ondersteuning.
Onder directe/indirecte lasten verstaan we:
• diverse personele lasten waarvan niet helder is of deze direct of indirect zijn;
• diverse niet-personele lasten, zoals huisvesting, die ten goede komen aan
zowel directe als indirecte processen.

5

In deze figuur zijn de negatieve uitgaven voor uitkeringen van € 4 miljoen niet opgenomen.
Daarom telt het bedrag niet op tot € 691 miljoen, maar (afgerond) tot € 694 miljoen.

Algemene Rekenkamer - Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

8

I Inkomsten en uitgaven van 37 hogescholen 2010
in miljoenen euro’s

totaal

totaal

Uitgaven
€ 3.364
100%

Inkomsten
€ 3.528
100%

€ 2.442 Personeelslasten
72,6%
€ 1.713 Brutolonen en salarissen
€ 188 Sociale lasten
€ 195 Pensioenpremies
€ 355 Overige personeelslasten
- € 9 Uitkeringen

van
€ 2.432 Bijdragen
OCW / EL&I
68,9%

€ 221 Huisvestingslasten

€ 41 Overige
overheids1,2%

6,6%
€ 63 Huur
€ 31 Onderhoud
€ 37 Schoonmaakkosten
€ 40 Energie en water
€ 2 Verzekeringen
€ 11 Heffingen
€ 31 Overige huisvestingslasten
€ 8 Dotaties onderhoudsvoorzieningen

bijdragen

€ 647 College-,
cursus-, les- en
18,3%

examengelden

in
€ 224 Baten
opdracht
6,4%

€ 210 Afschrijvingslasten
6,2%

van derden

€ 491 Overige lasten

€ 184 Overige
baten

14,6%

5,2%

€ 190 Administratie en
beheerslasten
€ 110 Inventaris apparatuur
€ 10 Dotaties overige
voorzieningen
€ 182 Diverse lasten

totaal

€ 164 Saldo

Bron: Dienst Uitvoering Onderwijs, Financiële gegevens en kengetallen HBO 2006-2010, oktober 2011

Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

9

II Inkomsten en uitgaven van drie hogescholen 2010
in miljoenen euro’s

20% van de inkomsten
van 37 hogescholen

21% van de uitgaven
van 37 hogescholen

Uitgaven
€ 691
100%

€ 718
Inkomsten
100%

% van de uitgaven
van 3 hogescholen

% van de inkomsten
van 3 hogescholen

€ 499* Personeelslasten
72,2%
€ 344
€ 38
€ 51
€ 69
-€4

€ 494 Bijdragen
van OCW
68,7%

€ 43 Huisvestingslasten

€ 2 Overige
overheids-

0,3%

6,2%
€7
€3
€8
€9
€ 0,3
€2
€ 13
€1

bijdragen

€ 128 College-,
cursus-, les- en
17,8%

examengelden

in
€ 57 Baten
opdracht
8%

Brutolonen en salarissen
Sociale lasten
Pensioenpremies
Overige personeelslasten
Uitkeringen

Huur
Onderhoud
Schoonmaakkosten
Energie en water
Verzekeringen
Heffingen
Overige huisvestingslasten
Dotaties onderhoudsvoorzieningen

€ 47 Afschrijvingslasten
6,8%

van derden

€ 102 Overige lasten

€ 37 Overige
baten

14,8%

5,2%

€ 42 Administratie en
beheerslasten
€ 30 Inventaris apparatuur
€ 1 Dotaties overige
voorzieningen
€ 30 Diverse lasten

€ 27 Saldo

* met afrondingsverschillen
Bron: Dienst Uitvoering Onderwijs, Financiële gegevens en kengetallen HBO 2006-2010, oktober 2011

Algemene Rekenkamer - Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

10

III Personeelslasten van
drie hogescholen 2010
in miljoenen euro’s

72% van de uitgaven
van drie hogescholen

Personeelslasten
€ 499
100%
% van de
personeelslasten

€ 344

Brutolonen en salarissen

68,9%

€ 51

Pensioenpremies

10,2%

€ 38

Sociale lasten

7,5%

€ 69

Overige personeelslasten

13,8%

63% van de uitgaven
van drie hogescholen

10% van de uitgaven
van drie hogescholen

€ 433 Brutolonen, pensioenpremies en sociale lasten

% van brutolonen,
pensioenpremies
en sociale lasten

62,9%
18,3%
3,9%
1,9%
2,4%
2,2%
1,9%
1,5%
1,2%
0,8%
0,5%
0,3%
0,2%

€ 273
€ 79
€ 17
€ 17
€ 10
€9
€8
€7
€5
€ 3,5
€2
€ 1,5
€ 0,7

€ 69

Overige personeelslasten

% van de overige
personeelslasten

Onderwijzend personeel
Onderwijsondersteunend personeel
Facilitaire Zaken
Informatisering en automatisering
Lijnmanagement
Financiën en Control
Onderzoekspersoneel
Personeel en organisatie
Secretariaten
Marketing en Communicatie
College van Bestuur + Raad van Toezicht
Onderzoeksondersteunend personeel
Juridische Zaken

62,5%
10,6%

€ 43
€7

5,4%

€4

3,8%

€3

4,1%

€3

4,0%
3,5%
0,3%
3,3%
0,2%
1,0%
0,4%
0,3%
0,2%

€3
€ 2,5
€ 0,2
€2
€ 0,2
€ 0,7
€ 0,3
€ 0,2
€ 0,1

Personeel niet in loondienst
Belaste en onbelaste vergoedingen
waaronder reiskosten woon-werk
Deskundigheidsbevordering, personeelsactiviteiten,
jubilea, wervingslasten personeel en andere
personele lasten
Reservering vakantiedagen, afkoopsommen,
personeelsuitjes, kerstpakketten
Bijscholingskosten, activiteiten personeel,
dotatie personele voorzieningen
Dotaties wachtgeld
Scholing
Wervingslasten
Reiskosten woon-werk
Dotaties eigen risicodragerschap WIA
Gratificaties, ambtsjubilea
Externe Arbodienst
Lasten opgebouwde vakantierechten
Verwerking salarisadministratie

Inventarisatie op basis van door drie hogescholen verstrekte gegevens over 2010

Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

11

IV Diverse lasten van
drie hogescholen
in miljoenen euro’s

4% van de uitgaven
van drie hogescholen

€ 30 Diverse lasten
100%

% van de
diverse lasten

12,3%

€ 3,7 Dienstreizen personeel

5,4%

€ 1,6 Onderhoud inventaris,
kleine aanschaf en
huur inventaris

4,6%

€ 1,4 Diensten derden t.b.v.
subsidieprojecten (inhuur
bedrijven hiervoor inclusief
accountantscontroles)

10,9%

€ 3,3 Diensten derden
(inhuur)

9,5%

17,6%

€ 5 Studentvoorzieningen zoals sportvoorzieningen,
studiebeurzen buitenlandse studenten,
studiebeurzen studenten in buitenland,
materiële kosten studentpsycholoog

5,9%

€ 2 Uitbesteed onderwijs

7,3%

€ 2 Stagelasten voor
(gezondheidszorg)opleidingen

1,9% € 0,6 Overige, elders niet onder te
brengen en voorgaande jaren
24,5%

€ 2,8 Niet nader
toegelicht

€ 7 Overige beheers- en exploitatiekosten,
waaronder subsidies voor projecten en
bijdragen aan samenwerkingsverbanden
met andere instellingen

Inventarisatie op basis van door drie hogescholen verstrekte gegevens over 2010

V Directe en indirecte lasten
van drie hogescholen

€ 691 Directe en indirecte lasten
100%

in miljoenen euro’s

% van directe en
indirecte lasten

52,1% € 362 Directe lasten:
personeelslasten onderwijs en onderzoek

10,3%

€71 Indirecte lasten:
personeelslasten bestuur, management,
secretariële ondersteuning

10% € 69 Directe / indirecte lasten:
diverse personeelslasten
en diverse overige lasten

27,6% € 192 Directe / indirecte lasten:
kosten huisvesting en divers

Inventarisatie op basis van door drie hogescholen verstrekte gegevens over 2010

Algemene Rekenkamer - Geldstromen in het hoger beroepsonderwijs in 2010

12

Onderzoeksteam
mw. ir. T.D. de Haan RE (projectleider)
dhr. drs. S. van As
dhr. drs. M.H.J.M. van Maasacker
mw. drs. M. Smaal

Algemene Rekenkamer
Postbus 20015

© Algemene Rekenkamer, 2012

2500 EA Den Haag

Ontwerp en infographics: Schwandt Infographics

telefoon (070) 342 44 00

Omslag: Corps Ontwerpers, Den Haag

voorlichting@rekenkamer.nl

Drukwerk: OBT