Kwetsbare kinderen
onvoldoende beschermd
Toezicht bij de jeugdbescherming
en jeugdreclassering

Inhoud
1

Inleiding

6

1.1
1.2

Aanleiding voor het toezicht
Onderzoeksmethode

6
8

2	Jeugdbescherming en jeugdreclassering

9

2.1
Wat is jeugdbescherming?
2.2
Wat is jeugdreclassering?
2.3
Wat is preventieve jeugdbescherming?
2.4	Gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming en jeugdreclassering

9
10
10
10

3	Uitvoering van de jeugdbescherming en jeugdreclassering

12

3.1	Instroomlijsten en werken met ‘de minimale variant’, normtijden worden niet gehaald
3.2
De noodzakelijke hulp wordt niet tijdig ingezet
3.3
Kwaliteit regievoering, monitoring en evaluatie vaak niet voldoende

12
13
14

4	Gevolgen voor kinderen en hun gezinnen

15

5	Factoren die van invloed zijn op de uitvoering
van jeugdbescherming en jeugdreclassering

17

5.1
5.2
5.3
5.4

17
18
19
21

Complexiteit en zwaarte doelgroep
Personeelstekorten, verloop en verzuim
Onvoldoende direct inzetbare, passende hulp
Onvoldoende financiële zekerheid

6	Maatregelen bestuurders en lopende verbeter­trajecten (programma’s)

22

6.1
6.2

22
23

Maatregelen op de korte termijn
Programma’s Rijk en gemeenten

7	Conclusies en aanbevelingen

24

7.1
7.2
7.3

24
25
25

Conclusies
Oordeel
Aanbevelingen

2 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

Voorwoord
Jeugdbescherming en jeugdreclassering zijn te beschouwen als de intensive care van de samenleving. Het gaat om de
meest kwetsbare kinderen, die dringend hulp nodig hebben. De problematiek van deze kinderen en hun ouders is
complex. Het gaat om kinderen waarvan de ouders niet in staat zijn hen gezond en veilig te laten opgroeien. Waarvan
ouders zelf complexe problemen hebben, niet openstaan voor hulp voor de kinderen en/of voor henzelf, of waar de
reguliere hulp ontoereikend blijkt om de problemen aan te pakken.
Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders hebben dus een verantwoordelijke en moeilijke taak, die onder een
vergrootglas ligt. De inspecties hebben waardering voor de professionals die zich inzetten voor de bescherming van de
meest kwetsbare kinderen. Zij nemen beslissingen die diep ingrijpen in de leefwereld van kinderen en ouders. Zij hebben
de opdracht om de juiste zorg te organiseren in een ingewikkeld georganiseerd zorgveld, in afstemming met
zorgaanbieders en gemeenten. Zij werken met ouders die eigenlijk geen hulp willen. Zij vallen onder klacht- en
tuchtrecht. Jeugdbescherming en jeugdreclassering zijn taken die niet iedereen kan vervullen, daar zijn bijzondere
deskundigheid, competenties en moed voor nodig.
Om te zorgen voor voldoende, deskundige en ervaren professionals in de jeugdbescherming en de jeugdreclassering is
waardering nodig. Waardering dat zij deze uiterst complexe opdracht namens de overheid uitvoeren. Maat­schappelijke
en financiële waardering voor de verantwoordelijkheid die zij durven en willen dragen en de expertise en competenties die
zij hiervoor inzetten. Zij hebben professionele ruimte nodig om hun werk te kunnen doen, mandaat en vertrouwen van
opdrachtgevers en van de samenleving. Ruimte om te leren en om beslissingen gezamenlijk te kunnen nemen. En
misschien wel het belangrijkste voor een succesvolle uitvoering van de jeugd­bescherming: tijd om een relatie met kind
en gezin op te bouwen.
Professionals in de jeugdbescherming en jeugdreclassering verdienen daarnaast dat zij gefaciliteerd worden om hun
werk te kunnen doen. Zij moeten hun tijd, aandacht en vakmanschap kunnen inzetten voor de kinderen die dit nodig
hebben. Van een intensive care mag immers worden verwacht dat de beste zorg zonder enige vertraging wordt geleverd.
Uit dit toezicht van de inspecties blijkt echter dat jeugdbescherming en jeugdreclassering op dit moment niet tijdig
worden geleverd en dat professionals onder grote druk staan. Het ontbreekt aan voldoende deskundig personeel om
deze intensive care van de samenleving te bemensen. Ook is er een ernstig tekort aan specialistische hulp die nodig is om
de ontwikkelingsbedreiging van kinderen op te heffen.
De inspecties vinden het onaanvaardbaar dat kinderen en hun ouders op de intensive care van de samenleving op de
juiste hulp moeten wachten en niet de meest passende hulp krijgen. De groep kinderen die in aanraking komt met
jeugdbescherming en jeugdreclassering is relatief klein, zo’n 1% van alle kinderen. Het moet toch mogelijk zijn om voor
deze kleine – maar uiterst kwetsbare – groep kinderen tijdig passende hulp te realiseren.
Zonder passende hulp groeien de problemen van deze kinderen uit tot problemen in de volwassenheid. Zij raken fysiek
en mentaal beschadigd doordat zij opgroeien in onveiligheid, wat ook voor generaties na hen consequenties heeft. Als
deze kwetsbare kinderen niet op tijd passende hulp ontvangen, resulteert dat daarnaast nog in hoge maatschappelijke
kosten door het in stand houden van de intergenerationele problematiek en de kosten die verbonden zijn aan
recidiverende jongeren.
Jeugdbescherming en jeugdreclassering maken met de Veilig Thuis-organisaties en de Raad voor de Kinder­bescherming
deel uit van de jeugdbeschermingsketen. De inspecties stellen vast dat deze hele keten zwaar onder druk staat. De
inspecties brengen hierover, gelijktijdig met dit rapport, een afzonderlijk signalement uit.
Mede namens de inspecteur-generaal van de Inspectie Justitie en Veiligheid,
mw. drs. K. Louwes
Hoofdinspecteur Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 3

Samenvatting
Dit rapport gaat over kinderen met een kinderbeschermingsmaat­
regel en jongeren met een jeugdreclasseringsmaatregel. Voor de
kinderbeschermingsmaatregel geldt dat een kinder­rechter deze
pas oplegt als alle mogelijkheden voor hulpverlening in het vrijwillig
kader zijn uitgeput. De overheid draagt de verant­woordelijkheid
om deze kinderen te beschermen tegen de bedrei­gingen in hun
gezonde en veilige ontwikkeling, omdat ouders dit niet kunnen of
omdat zij zelf de bedreiging vormen. Voor de jeugdreclasserings­
maatregel geldt dat een kinderrechter deze kan opleggen als een
jongere een strafbaar feit heeft gepleegd. Ook de problematiek
van deze jongeren en hun ouders is vaak complex, waardoor deze
jongeren dringend zorg en ondersteuning nodig hebben. De overheid
draagt de verantwoordelijkheid voor de begeleiding van deze
jeugdigen, gericht op het voorkomen van recidive, de re-integratie
en het borgen van de veiligheid van de jeugdige en zijn omgeving.
De urgentie is groot als de kinderrechter deze maatregelen oplegt
en daarom is het noodzakelijk dat een kinder­beschermings- of
jeugdreclasseringsmaatregel op integrale, deskundige wijze en
zonder vertraging wordt uitgevoerd. De noodzakelijke hulp moet
onmiddellijk kunnen starten. Dit rapport presenteert de resultaten
van het toezicht dat de inspecties in juni en juli 2019 bij de gecertifi­
ceerde instellingen heebben uitgevoerd.

Aanleiding voor het toezicht
Zowel via berichten in de media als bij de inspecties zelf kwamen
in de eerste maanden van 2019 dusdanige signalen binnen over het
functioneren van de jeugdbescherming en jeugdreclassering dat de
inspecties hebben besloten hun toezicht in 2019 te richten op de
vraag of de gecertificeerde instellingen er op dit moment in slagen
om hun wettelijke kerntaken te vervullen.

Conclusies en oordeel
De inspecties concluderen dat kinderen met een ernstige ontwikke­
lingsbedreiging op dit moment onvoldoende bescher­ming krijgen.
De gecertificeerde instellingen, die hier namens de overheid verant­
woordelijk voor zijn, kunnen hun wettelijke opdracht onvoldoende
uitvoeren. Factoren die hierin een rol spelen zijn de zwaarte van de
doelgroep, personeels­tekorten, verloop en verzuim, onvoldoende
direct inzetbare, passende hulp en onvoldoende financiële zekerheid.
De inspecties stellen vast dat deze factoren een rol spelen bij
nagenoeg alle instellingen in de hele jeugdbeschermingsketen.
Hierover brengen de inspec­ties, gelijktijdig met dit rapport, een
signalement uit. De inspecties vinden de wijze waarop jeugd­
bescherming en jeugdreclassering nu wordt uitgevoerd niet
acceptabel en zijn van oordeel dat door het Rijk, gemeenten en
instellingen ingezette maatregelen en actieprogramma’s hier op
korte termijn geen adequaat antwoord op bieden.
4 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

Aanbevelingen
De inspecties onderkennen dat de in dit rapport geschetste proble­
matiek uitstijgt boven de verantwoordelijkheid van een bestuurder
van een (individuele) organisatie. Over de proble­matiek van de
wachtlijsten en de personeels­problematiek, die zich in de hele
keten manifesteert, brengen de inspecties gelijk­tijdig met dit rapport
een signalement uit. Dit signale­ment bevat aanbevelingen die
gericht zijn aan de partners in de jeugd­beschermingsketen en hun
opdrachtgevers.
De inspecties vragen in voorliggend rapport om maatregelen van
bestuurders van de gecertificeerde instellingen, van gemeenten en
van het Rijk. Onderstaande aanbevelingen zijn gericht op de in dit
rapport genoemde factoren die de uitvoering van de wettelijke
opdracht van de gecertificeerde instellingen belemmeren.

In verband met de complexiteit van de doelgroep:

• Gecertificeerde instellingen en gemeenten:
Zorg ervoor dat jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders
voldoende zijn toe­gerust om met de problematiek van ouders om
te gaan, waar relevant met gebruikmaking van expertise van en
in samenwerking met bijvoorbeeld de GGZ en verslavingszorg.
• Gecertificeerde instellingen en gemeenten:
Neem maatregelen die ertoe leiden dat jeugdbeschermers en
jeugdreclasseerders voldoende tijd en ruimte hebben om hun
werk te kunnen doen. Neem hierbij de toegenomen complexiteit
van de problematiek van ouders en kinderen die met jeugdbescherming te maken hebben in acht.
• Gecertificeerde instellingen:
Maak aan opdrachtgevers expliciet wat er aan jeugdhulpvoor­
zieningen nodig is om kinderen die in hun ontwikkeling worden
bedreigd te beschermen en te helpen om zo te kunnen voldoen
aan de wettelijke opdracht van zowel de gemeenten als de
gecertificeerde instellingen.

In verband met de problemen op de arbeidsmarkt:

• Gecertificeerde instellingen:

• Gemeenten:

Heb in gesprek met gemeenten over de benodigde hulp op
casusniveau scherp dat jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders
de (wettelijke) verantwoordelijkheid hebben om veilige, doeltreffende, doelmatige en cliënt­gerichte hulp in te zetten en
maak – indien snelle overeen­stemming uitblijft – gebruik van de
doorzettings­macht die bij deze eindverantwoordelijkheid hoort.
• Gecertificeerde instellingen en gemeenten:
Zorg ervoor dat rechterlijke uitspraken worden uitgevoerd. Dit
betekent dat de gemeente zorgt voor tijdige beschik­baarheid
van deze opgelegde jeugdhulp en dat de gecerti­ficeerde
instellingen de gemeenten informeren over problemen hierbij.
Denk bijvoorbeeld met de jeugdbeschermer of jeugdreclasseerder
mee om maatwerk mogelijk te maken. Zodat door kinderrechters
en/of jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders noodzakelijk
geachte hulp, zonder vertraging beschikbaar komt.
• Gemeenten:
Stel verwijzingen of indicaties van jeugdbeschermers of
jeugd­reclasseerders niet ter discussie. Het overleg dat op
casusniveau plaatsvindt over de noodzakelijke hulp mag niet
zijn ingegeven door (financiële) tekorten.

Zorg voor passende maatschappelijke en financiële waardering
voor jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders. Zoals de
inspecties ook in het signalement ‘Jeugdbeschermingsketen in
gevaar’ benoemen, vergt het deskundigheid, vakman­schap en
professionele ruimte om ouders en jeugdigen te motiveren voor
hulp voor henzelf en voor hun kinderen, deze hulp te organiseren
en om soms ingrijpende keuzes te maken die nodig zijn om de
veiligheid van een kind te herstellen. Professionals die dit werk
aandurven en aankunnen, verdienen hier erkenning én financiële
en immateriële waardering voor. Zorg ervoor dat deze waardering
er komt, zodat de meest deskundige, competente en ervaren
jeugd-professionals (duurzaam) kiezen voor een baan in de
jeugdbeschermingsketen.
• Gecertificeerde instellingen:
Zet de inspanningen om deskundig en competent personeel te
werven en te behouden onverminderd voort, maak gebruik van
elkaars ervaringen en ideeën op dit punt.

In verband met de beschikbaarheid en tijdige inzet
van passende hulp:

• Gecertificeerde instellingen en gemeenten:
In de Jeugdwet staat de verplichting dat de gecertificeerde
instelling overlegt met de gemeente op casusniveau over welke
jeugdhulp aangewezen is. Dit verplichte overleg is bedoeld zodat
de gecertificeerde instelling op de hoogte is van het ingekochte
hulpaanbod. Voorkom dat deze verplichting vertra­ging van de
inzet van de benodigde hulp veroorzaakt, bijvoorbeeld als
overeenstemming uitblijft. Voorop staat dat de gecertificeerde
instelling bepaalt welke hulp een jongere nodig heeft en dus
ingezet moet worden. De jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders
hebben de (wettelijke) verantwoor­delijk­heid om veilige, doeltreffende, doelmatige en cliënt­gerichte hulp in te zetten. Hierbij
geldt overigens dat voor jeugdhulp die rechtstreeks voortvloeit
uit een strafrechterlijke beslissing geen wettelijke verplichting
tot overleg met de gemeente is.
• Gecertificeerde instellingen en gemeenten:
Onderzoek de mogelijkheden om eerder, dat wil zeggen vóór de
fase van multidisciplinaire besluitvorming bij de gecertifi­ceerde
instelling, in samenwerking met gezin, zorgaanbieders en financier
gezamenlijk te komen tot een besluit over passende hulp (al dan
niet in de vorm van maatwerk).

In verband met het ontbreken van financiële zekerheid
van de gecertificeerde instellingen:

• Gemeenten:
Zorg voor voldoende financiële zekerheid voor de gecertificeerde
instellingen, zodanig dat de beschermings- en jeugdreclasseringstaak adequaat kan worden uitgevoerd en de instellingen
voldoende bestaanszekerheid hebben.
• Gecertificeerde instellingen:
Maak duidelijk wat nodig is aan kennis, competenties, tijd en
ruimte van jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders en de
hierbij behorende financiële middelen om de beschermings- en
jeugdreclasseringstaak adequaat te kunnen uitvoeren.
• Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Minister
voor Rechtsbescherming:
Zorg voor een financieringssystematiek die ertoe leidt dat de
gecertificeerde instellingen hun verantwoordelijkheid daadwerkelijk kunnen waarmaken.

Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 5

1 Inleiding
Dit rapport gaat over kinderen met een kinderbeschermings­
maatregel en jongeren met een jeugdreclasseringsmaatregel.
Kinderen met een kinderbeschermingsmaatregel zijn kinderen die
ernstig in hun ontwikkeling worden bedreigd. Hun ouders zijn niet
in staat om hen de bescherming te bieden die nodig is om gezond
en veilig te kunnen opgroeien, ook niet met steun van het sociale
netwerk en hulpverlening.
In deze gezinnen spelen vaak meerdere problemen. Het gaat
bijvoorbeeld om ouders met psychiatrische problematiek en/of
verslavingsproblematiek, ouders met een verstandelijke beperking,
huisvestings- en financiële problemen. Het gaat om getrauma­
tiseerde ouders en kinderen als gevolg van huiselijk geweld,
seksueel misbruik, of een langdurige vecht­scheiding van ouders.
Het gaat om kinderen in gezinnen die vaak al – bijvoorbeeld via de
wijkteams - hulp in het vrijwillig kader hebben ontvangen.
Maar vrijwillige hulpverlening helpt deze gezinnen niet genoeg, of
ouders accepteren deze hulp niet. Pas als alle mogelijk­heden in het
vrijwillig kader zijn uitgeput, komt het tot een kinderbeschermings­
maatregel, nadat ook de kinderrechter heeft bepaald dat hulp in
het vrijwillig kader ontoereikend is gebleken en er geen afdoende
alternatieven meer zijn. De overheid draagt de verantwoordelijkheid
om deze kinderen te beschermen tegen de bedreigingen in hun
gezonde en veilige ontwikkeling, omdat ouders dit niet kunnen of
omdat zij zelf de bedreiging vormen.
Dit rapport gaat ook over kinderen met een jeugdreclasserings­
maatregel. Ook de problematiek van deze kinderen en hun ouders
is vaak complex, waardoor deze kinderen dringend zorg en onder­
steuning nodig hebben. Hiertoe legt een kinderrechter een jeugdige
een jeugdreclasseringsmaatregel op. De overheid draagt de verant­
woordelijkheid voor de begeleiding van deze jeugdige, gericht op
het voorkomen van recidive, de re-integratie en het borgen van de
veiligheid van de jeugdige en zijn omgeving.
De urgentie is groot als de kinderrechter, nadat de situatie meerdere
malen is onderzocht en er feitelijk geen hulp tot stand is gekomen,
een kinderbeschermingsmaatregel uitspreekt. De overheid grijpt
in de privélevens van deze gezinnen in om de ontwikkelings­
bedreiging van kinderen op te heffen, respectieve­lijk te voorkomen
dat een jeugdige recidiveert in zijn strafbare gedrag. Deze urgentie
maakt het noodzakelijk dat een kinderbeschermings- of jeugd­
reclasseringsmaatregel op integrale, deskundige wijze en zonder
vertraging wordt uitgevoerd. De noodzakelijke hulp moet
onmiddellijk kunnen starten.

6 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

1.1 Aanleiding voor het toezicht
Zowel via berichten in de media als bij de inspecties zelf kwamen
in de eerste maanden van 2019 actuele signalen binnen over de
jeugdbescherming en jeugdreclassering. Uit deze signalen kwam
het beeld naar voren dat de gecertificeerde instellingen voor jeugd­
bescherming en jeugdreclassering er niet of met de grootste moeite
in slagen om hun kerntaken adequaat uit te voeren, omdat de
rand­voorwaarden niet op orde zijn of in- of externe factoren dit
verhinderen.
Het betreft signalen over de tijdige inzet van jeugdbescherming en
jeugdreclassering, (duurzame) beschikbaarheid van professionals,
continuïteit van de hulpverlening, toerusting, expertise en ervaring
van de professionals, beschikbare tijd om passende hulp te
realiseren (en hierbij passende caseload), klacht­procedures (bij
vechtscheidingen), wachtlijsten bij gespeciali­seerde zorg voor
kinderen en volwassenen.

Meldingen en signalen over jeugdbescherming
en jeugdreclassering
Verplichte meldingen betrokkenheid gecertificeerde
instellingen
In de eerste helft van 2019 ontvingen de IGJ en IJenV 58
verplichte meldingen waar een GI bij betrokken was. In het
kader van dit onderzoek heeft een inhoudelijke analyse
van de meldingen van de zeven bij dit onderzoek betrokken
gecertificeerde instellingen plaatsgevonden. In 24% van de
meldingen van deze zeven gecertificeerde instellingen is
sprake van knelpunten in de (tijdige) beschikbaarheid van
jeugdbescherming en passende jeugdhulp. Hierbij ging
ruim de helft (58%) over de beschikbaarheid van de jeugd­
bescherming en de overige 42% over de beschikbaarheid
van passende hulp.

Signalen van burgers
over de gecertificeerde instellingen
In de eerste helft van 2019 zijn 229 signalen door burgers
afgegeven over een gecertificeerde instelling bij de IGJ. In
het kader van dit onderzoek heeft een inhoudelijke analyse
plaatsgevonden. In 23% van alle signalen, over de zeven
bij dit onderzoek betrokken gecertificeerde instellingen, is
sprake van knelpunten in de tijdige beschikbaarheid van
jeugdbescherming / passende jeugdhulp. Het betreft
signalen over vertrek van gezins­voogden, meerdere wisse­
lingen, langdurig geen vaste gezinsvoogd, niet reageren,
geen bericht over nieuwe gezinsvoogd, niet komen tot
samen­werking, jonge, onervaren jeugdbeschermers,
stagnatie door langdurige ziekte, het niet van de grond
komen van hulpverlening, geen hulp voor de kinderen.
Signalen van kinderrechters
Kinderrechters constateren dat er regelmatig geen of niet
tijdig een gezinsvoogd beschikbaar is: de kinder­rechters
van de Rechtbank Noord-Nederland gaven hierover een
signaal af aan de inspecties en de kinder­rechters gaven
een signaal af in de media (RTL-nieuws, 06-08-2019) waarin
verwezen wordt naar tientallen (geanonimiseerde)
uitspraken die online zijn gezet (www.rechtspraak.nl).

De berichten en signalen zijn van dien aard, dat de inspecties hun
toezicht in 2019 hebben gericht op de vraag of de gecertifi­ceerde
instellingen er op dit moment in slagen om hun wette­lijke kern­
taken te vervullen: de kinderen te beschermen die ernstig in hun
ontwikkeling worden bedreigd en te voorkomen dat kinderen
recidiveren in strafbaar gedrag.
In het huidige tijdperk van integraliteit en samenwerking is het
succes van de uitvoering van de jeugdbeschermings- en jeugd­
reclasseringstaak niet toe te schrijven aan één afzonder­lijke
professional of instelling. Om de onveiligheid voor een kind
structureel te kunnen opheffen, is het nodig om integraal in te
zetten op alle problemen die de bedreiging in stand houden
(waaronder problematiek van ouders, zoals bijvoorbeeld schulden
of psychische problematiek van ouders). Het slagen ervan hangt
mede af van het samenspel van opdrachtgevers, (zorg)instellingen
en professionals die een rol hebben in het vervullen van deze taken
en hoe in gezamenlijkheid op de uitvoering wordt gestuurd. De
inspecties hebben in dit toezicht dan ook aandacht besteed aan
alle factoren die een rol spelen bij de uitvoering van de wettelijke
kerntaken.

Uit publieksjaarverslag AKJ 2018
De grootste groep cliënten (39%) die beroep doet op
vertrouwenswerk heeft vragen of klachten over de gecertifi­
ceerde instellingen. Dit aandeel is ten opzichte van 2017
met 9% gestegen.
Trend bij gecertificeerde instellingen: ‘Er is regelmatig geen
of niet tijdig een gezinsvoogd beschikbaar. Er zijn gevallen
waar dit ruim een half jaar duurt. Dit is in strijd met de
ingrijpende beslissing voor ouders/verzorger en kinderen
van een uitspraak van een rechter tot ondertoezicht­
stelling. Ook is er veelvuldig sprake van te frequente
wisselingen van gezins­voogden. Regelmatig komt het voor
dat er geen hulp geregeld kan worden voor kinderen, omdat
de gezins­voogd het te druk heeft en teveel zaken onder
zich heeft. Zorgelijk is het dat er nog steeds signalen zijn
van kinderen/jongeren die onder voogdij staan, en dus
volledig afhankelijk zijn van de voogd (geen jaarlijkse
toetsing door kinderrechter meer) en waar de voogd niet
beschikbaar/bereikbaar is, waardoor essentiële zaken voor
deze kinderen niet geregeld worden.’

Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 7

1.2 Onderzoeksmethode
Het toezicht is uitgevoerd bij zeven van de in totaal zestien gecertifi­
ceerde instellingen voor jeugdbescherming en jeugd­reclassering.
De inspecties hebben een selectie gemaakt van instellingen,
waarmee een goed beeld ontstaat van de sector (gespreid over het
land, instellingen die regionaal werken en één instelling die landelijk
werkt, instellingen die met name in grootstedelijke gebieden werken
en instellingen die voor meerdere (kleinere) gemeenten werken).
Een aantal instellingen waar op het moment van het onderzoek al
een toezichttraject liep is niet meegenomen in dit toezicht. De
bevindingen uit dit toezicht zijn getoetst aan de lopende of recentelijk
afgeronde toezichttrajecten van de inspecties.
De inspecties verwachten dat de bestuurders van de gecertificeerde
instellingen zelf zicht houden op de uitvoering van de wettelijke
taken. De inspecties verwachten dat de bestuurder een duidelijk
beeld heeft van de mate waarin de instelling in staat is om kinderen
met een maatregel te beschermen, respectievelijk te begeleiden
en toezicht op hen te houden. De inspecties hebben dan ook
allereerst in een gesprek aan de bestuurders gevraagd te reflecteren
op de vraag in hoeverre de instelling erin slaagt de wettelijke taken
te vervullen en welke factoren hierbij een rol spelen. Ter verificatie
en verdieping hebben de inspecties gegevens opgevraagd (verzuim,
verloop, realisatie wettelijke termijnen). Daarnaast zijn de inspecties
in gesprek gegaan met zes tot acht professionals per gecertificeerde
instelling. Deze gesprekken dienden ter verificatie en validatie van
de bevindingen. In de gesprekken is ook aandacht besteed aan
voorbeelden (best practices en illustraties van knelpunten) ter
inhoudelijke verrijking van de knelpunten. Alle gespreks­verslagen
zijn ter correctie van feitelijke onjuistheden voor­gelegd aan de
gesprekspartners. De bestuurders hebben per instelling een over­
koepelend verslag van bevindingen ontvangen waarop zij konden
reageren.
De inspecties hebben zich bij de start van het toezicht gereali­seerd
dat de gecertificeerde instellingen onder moeilijke omstandigheden
hun taken vervullen. Het doel van dit toezicht was niet om reeds
bekende tekortkomingen in de uitvoering van de wettelijke taken
(zoals genoemd onder de aanleiding van het toezicht) te constateren,
maar deze zijn genomen als vertrekpunt. De insteek van dit toezicht
was ook niet om de kwaliteit van de uitvoering bij de individuele
instellingen te toetsen. De insteek was wél om te analyseren welke
onder­liggende factoren van invloed zijn op de uitvoering van
jeugd­bescherming en jeugdreclassering. De inspecties hebben
voor­afgaand aan dit toezicht naar de gecertificeerde instellingen
gecommuniceerd dat zij aan de uitkomsten van dit toezicht geen
vervolgacties uit het interventiebeleid verbinden, tenzij ernstige
onverwachte tekortkomingen zouden worden vastgesteld.

8 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

2	Jeugdbescherming

en jeugdreclassering

Dit hoofdstuk geeft allereerst op hoofdlijnen weer wat jeugd­bescherming,
jeugdreclassering en preventieve jeugd­bescherming is en wat de wettelijke
grondslag voor deze taken van de gecertificeerde instellingen is.

2.1 Wat is jeugdbescherming?
Jeugdbescherming is het namens de overheid beschermen van
kinderen die in hun gezonde en veilige ontwikkeling worden
bedreigd. Afdeling 4 van het Burgerlijk Wetboek regelt een zoge­
naamde ondertoezichtstelling en de uithuisplaatsing van een kind
als dit noodzakelijk wordt geacht om het kind te beschermen.
Artikel 254, eerste lid: ‘Indien een minderjarige zodanig opgroeit, dat zijn
zedelijke of geestelijke belangen of zijn gezondheid ernstig worden bedreigd,
en andere middelen ter afwending van deze bedreiging hebben gefaald of,
naar is te voorzien, zullen falen, kan de kinderrechter hem onder toezicht
stellen van een [gecertificeerde instelling voor jeugd­bescherming en
jeugdreclassering]’. Hoewel de ouders verant­woordelijk blijven voor
het kind, zijn zij verplicht mee te werken aan de adviezen en
afspraken van de gezinsvoogd. De overheid grijpt hiermee direct
in de rechten van de ouders in. De overheid neemt de
verantwoordelijkheid van ouders (gedeeltelijk) over om de
veiligheid en ontwikkeling van het kind zeker te stellen, te zorgen
voor herstel en de bedreiging weg te nemen.

Cijfers
In 2018 hadden ruim 40.000 jeugdigen in Nederland een
kinderbeschermingsmaatregel. Hiervan waren bijna
30.000 kinderen onder toezicht van een gecertificeerde
instelling. Ruim 11.500 kinderen hebben een (gezags­
beëindigende) voogdijmaatregel1. De aantallen ondertoe­
zichtstellingen en voogdijmaat­regelen zijn sinds de
inwerkingtreding van de Jeugdwet in 2015 nagenoeg
stabiel gebleven:
Jaar

OTS2

Voogdij

2015

32.695

10.685

2016

29.960

11.395

2017

29.160

11.595

2018

29.550

11.665

Het percentage kinderen met een kinderbeschermings­
maatregel betreft grofweg 1% van alle kinderen in Nederland.
Kinderen die jeugdbescherming krijgen, vormen zo’n 8%
van alle kinderen die jeugdhulp krijgen.
1

Centraal Bureau voor de Statistiek

2

Ondertoezichtstelling

Afdeling 5 van het Burgerlijk Wetboek regelt de beëindiging van
het ouderlijk gezag. In artikel 266 staat beschreven op welke gronden
de rechtbank het gezag van ouders kan beëindigen. Kernbegrippen
hierin zijn dat de minderjarige in zijn ontwikkeling ernstig wordt
bedreigd en de ouders niet in staat zijn de verantwoordelijkheid
voor de verzorging en opvoeding te dragen binnen een aanvaard­
baar te achten termijn. Ook kan de rechtbank het ouderlijk gezag
beëindigen als de ouder het gezag misbruikt.
Na een gezagsbeëindiging kan de voogdij bij een natuurlijk persoon
worden belegd of bij de overheid. In de laatste situatie neemt de
overheid de verantwoordelijkheid volledig over. De voogd is dan
de wettelijk vertegenwoordiger met het gezag. Hij of zij is verant­
woordelijk voor de verzorging en de opvoeding totdat het kind
achttien jaar is en daarmee volgens de wet volwassen wordt. De
voogd let erop dat een kind een goede dagelijkse verzorging en
Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 9

opvoeding krijgt en dat het zich kan ontwikkelen. Ook helpt de
voogd bij het nemen van belangrijke beslissingen. Hij of zij is niet
alleen vraagbaak en adviseur, maar ook de officiële vertegen­
woordiger bij bijvoorbeeld het openen van een bankrekening, de
inschrijving op een (andere) school of als er een besluit moet
worden genomen over een belangrijke medische behandeling.

2.2 Wat is jeugdreclassering?
Jongeren in de leeftijd van 12 tot 23 jaar die worden verdacht van
het plegen van een strafbaar feit of die hiervoor zijn veroor­deeld
kunnen jeugdreclassering opgelegd krijgen. Jeugd­reclassering is
gericht op het voorkomen van recidive, de re-integratie van jongeren
en het borgen van de veiligheid van de jongeren en de omgeving.
Aan jeugdreclassering zijn (bijzondere) voorwaarden verbonden.
Bijvoorbeeld een verbod op het gebruik van verdovende middelen
of alcohol, de verplichting naar school te gaan volgens het lesrooster,
niet met bepaalde personen om te gaan of om tussen bepaalde
tijdstippen thuis te zijn. Het is de taak van jeugd­reclassering om
toezicht te houden op naleving van deze voor­waarden en de
jongere te begeleiden bij het behalen van gestelde doelen. Dat is
van belang voor het toekomstperspectief van de jongere.
Wetboek van Strafrecht, artikel 77a regelt dat de rechter aan een
gecertificeerde instelling als bedoeld in artikel 1.1 van de Jeugdwet,
of, in bijzondere gevallen en na overleg met een dergelijke
rechtspersoon, aan een particulier persoon, opdracht kan geven
toezicht te houden op de naleving van de voor­waarden en de
veroordeelde ten behoeve daarvan te begeleiden.
Een jongere kan naast een jeugdreclasseringsmaatregel ook een
kinderbeschermingsmaatregel hebben.

2.3 Wat is preventieve jeugdbescherming?
Naast de formele jeugdbescherming, wordt de expertise van de
gecertificeerde instellingen tevens in het vrijwillige kader ingezet.
Ook dan is het doel de kinderen te beschermen, maar daarbij een
maatregel zo veel mogelijk te voorkomen. De begeleiding is niet
vrijblijvend, omdat het uitgangspunt is dat daar waar kinderen
bedreigd worden in hun ontwikkeling of hun veiligheid in het
geding is, dit omgebogen moet worden. Kenmerkend is dat aan de
toepassing van preventieve jeugd­bescherming geen onderzoek of
uitspraak van een rechter vooraf is gegaan. Er zijn echter wel
voorwaarden voor ouders aan verbonden omdat geboden hulp
niet vrijblijvend is. Vaak is preventieve jeugdbescherming de
laatste kans om een kinderbeschermingsmaatregel te voorkomen.3
Landelijke cijfers over preventieve jeugdbescherming, uitgevoerd
door de gecertificeerde instellingen ontbreken.

2.4	Gecertificeerde instellingen voor
jeugdbescherming en jeugdreclassering
Sinds 2015 dragen gemeenten de verantwoordelijkheid voor een
kwalitatief en kwantitatief toereikend aanbod van jeugd­
bescherming en jeugdreclassering. Nederland kent 16 gecertifi­
ceerde instellingen voor jeugdbescherming en jeugd­reclassering.
Dit zijn de bevoegde instanties voor het uitvoeren van
kinderbeschermingsmaatregelen en jeugdreclassering, doordat zij
gecertificeerd zijn door het Keurmerk Instituut (KMI, zie kader). De
gemeenten kopen jeugdbescherming en jeugd­reclassering bij de
gecertificeerde instellingen in. Twee instellin­gen hebben een
specifieke doelgroep en werken vers­preid over het land. De overige
hebben instellingen een beperkter werkgebied.

Cijfers
In 2018 hadden ruim 9.000 jeugdigen een
jeugdreclasseringsmaatregel.
Jaar

JR-maatregel
2015

11.150

2016

10.680

2017

10.135

2018

9.360

3
10 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

Nederlands Jeugdinstituut

De gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming en jeugdreclassering
Briedis jeugdbeschermers
Jeugdbescherming Regio Rotterdam
Bureau Jeugdzorg Limburg
Jeugdbescherming West
De Jeugd- & Gezinsbeschermers
Leger des Heils Jeugdbescherming en Reclassering
Jeugdbescherming Brabant
Regiecentrum Bescherming en Veiligheid

Jeugdbescherming Gelderland
Samen Veilig Midden Nederland
Jeugdbescherming Noord
Stichting Intervence
Jeugdbescherming Overijssel
William Schrikker Jeugdbescherming en Jeugdreclassering
Jeugdbescherming Regio Amsterdam
Jeugd Veilig Verder

De Jeugdwet schrijft voor dat een instelling die na 1 januari 2015 in opdracht van de gemeente de jeugdbescherming en
jeugdreclassering uit wil voeren daartoe gecertificeerd moet zijn. Het Keurmerkinstituut voert deze certificering uit. De normen
waaraan deze instellingen moeten voldoen zijn door het Ministerie van Justitie en Veiligheid in samenspraak met de VNG en het
werkveld gezamenlijk geformuleerd in het Normenkader ten behoeve van certificering van uitvoerende organisaties in
jeugdbescherming en/of jeugdreclassering (JB/JR). De richtlijnen voor de certificerende instelling zijn opgenomen in het
Certificatieschema voor toetsing van het kwaliteitsmanagementsysteem van uitvoerende organisaties voor Jeugdbescherming
en Jeugdreclassering en zijn vastgelegd in een ministeriële regeling.

De opdracht aan de gecertificeerde instellingen voor
jeugdbescherming en jeugdreclassering op basis van de Jeugd­wet
is om te bepalen welke hulp het kind nodig heeft om gezond en
veilig op te groeien, te groeien naar zelfstandig­heid en voldoende
zelfredzaam te zijn en maatschappelijk te participeren. De in te
zetten hulp moet verantwoord zijn, waaronder wordt verstaan
hulp van goed niveau die in ieder geval veilig, doeltreffend,
doelmatig en cliëntgericht wordt verleend en die is afgestemd op
de reële behoefte van de jeugdige of ouder.
De Jeugdwet vraagt verder dat de gecertificeerde instelling zich op
zodanige wijze organiseert, zich kwalitatief en kwantitatief zodanig
voorziet van personeel en materieel en zorgdraagt voor een
zodanige verantwoordelijkheidstoedeling, dat een en ander leidt of
redelijkerwijs moet leiden tot verantwoorde hulp.

Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 11

3	Uitvoering van de

jeugdbescherming en
jeugdreclassering

In dit hoofdstuk beantwoorden de inspecties de vraag in hoeverre
de gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming en jeugd­
reclassering er op dit moment in slagen om de wettelijke kern­
taken uit te voeren. Achtereenvolgens wordt in het hoofdstuk
aandacht besteed aan de huidige praktijk van het werken met
instroomlijsten en ‘minimale inzet’ bij aanvang van en tijdens
de uitvoering van de maatregelen. Vervolgens stellen de inspecties
aan de orde dat de noodzakelijke hulp niet tijdig kan worden
ingezet. Tot slot besteedt dit hoofdstuk aandacht aan de wisse­
lende kwaliteit van regie, moni­toring en evaluatie van de veilig­
heid van het kind en de effectiviteit van de hulp.

3.1	Instroomlijsten en werken met ‘de minimale
variant’, normtijden worden niet gehaald
Gecertificeerde instellingen werken met een minimale variant bij de uitvoering
van de wettelijke kerntaken en/of met een zogenaamde instroomlijst. In de
minimale variant of als de kinderen op een instroom­lijst staan, is er zicht op
de veilig­heid van deze kinderen en wordt ingegrepen bij acute veiligheids­
risico’s. Feitelijk gebeurt er niets om de ontwikkelings­bedreiging op te heffen.
Werken met instroomlijsten en ‘de minimale variant’ leidt ertoe dat jeugd­
beschermers en jeugd­reclasseerders in de beginfase onvoldoende contact
kunnen maken met het gezin om de reële behoefte van ouders en kinderen in
kaart te brengen. Normtijden voor het eerste contact en voor het maken van
een plan van aanpak worden niet gehaald, waardoor het te lang duurt om
te bepalen welke hulp moet worden ingezet.

‘Eerlijk gezegd zet ik geen gezin met een gerust hart op een
wachtlijst, of bij een instroomwerker. De instroommedewerker
is een oplossing voor een probleem dat we hebben en klinkt nu
bijna ideaal, maar dat is het helemaal niet.’

De gecertificeerde instellingen hebben in april 2019 gezamenlijk
werk­afspraken gemaakt over hoe om te gaan met gezinnen waaraan
geen vaste jeugdbeschermer of jeugdreclasseerder kan worden
gekoppeld als gevolg van de problemen op de arbeidsmarkt. Op basis
van aanmeldgegevens wordt een veiligheidsinschatting gemaakt
aan de hand van een veiligheids­checklist. Vervolgens stelt een
medewerker bodemeisen op. Op basis van de aanmeldreden en
de veiligheidscheck worden gezinnen wekelijks geprioriteerd. De
contactpersoon neemt maande­lijks contact op met de gezinnen op
12 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

de instroomlijst om de veilig­heid te checken. Instellingen gaan
verschillend met de lijsten om: soms gaat het kind van de instroom­
lijst af als een (papieren) inschatting van de veiligheid is gemaakt.
Andere instellingen halen een kind pas van de lijst als de maat­regel
methodegetrouw en met een vaste jeugdbeschermer wordt
uitgevoerd.
Betrouwbare cijfers zijn hierdoor niet beschikbaar. Maar een
conservatieve schatting is dat in de zomer van 2019 tussen de
500-600 kinderen op een instroomlijst stonden, bij de onderzochte
zeven van de in totaal 16 gecertificeerde instellingen.
Dit zijn kinderen zonder vaste jeugdbeschermer of jeugdreclasseerder.
De omvang van de instroomlijsten varieert tussen de instellingen.
Het betreft een momentopname die geen beeld geeft van het totale
aantal kinderen dat heeft moeten wachten op de uitvoering van de
maatregel. Ook ontbreken harde cijfers over hoe lang een kind op
een instroomlijst staat. Meest gehoord is een inschatting van
‘enkele maanden’.
Naar schatting 60% van de kinderen met een maatregel wordt
niet tijdig gezien. Normtijden voor het eerste contact (binnen vijf
werkdagen) worden niet gehaald. Het percentage van de zaken
waarin dit wel lukt varieert per instelling van 14% tot 62,5% bij
jeugdbescherming en van 17,5% tot 52,5% voor jeugdreclassering.
Eén bestuurder noemt dat de norm­tijden bij jeugdbescherming en
jeugd­reclassering in de praktijk geen issue zijn, omdat in ongeveer
90% van de gevallen al contact is met het gezin of met de jeugdige
in het kader van preventieve jeugdbescherming. De professionals
nuanceren dat er dan vaak een (lange) periode geen contact is
geweest met het gezin, als gevolg van een vertrouwensbreuk na
de melding en/of vanwege de wachttijd bij en het onderzoek door
de Raad voor de Kinderbescherming. Hierdoor is na het uitspreken
van de ondertoezichtstelling opnieuw contact nodig om de relatie
met het gezin aan te gaan.Naar schatting 50% van de plannen van
aanpak wordt niet tijdig gemaakt. Ook dit betreft een
conservatieve schatting; de aangeleverde data zijn niet eenduidig
en een aantal instellingen werkt met ruimere normen dan de
wettelijke termijnen.

Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders zijn gehouden
aan een termijn van vijf werkdagen waarbinnen het eerste
contact plaats­vindt tussen de jeugdzorgwerker en de
minderjarige en de met het gezag belaste ouders (artikel
4.2.2. van de Jeugdwet), nadat de gecertificeerde instelling
is belast met de uitvoering van de ondertoe­zichtstelling of
jeugdreclassering en hiervan in kennis is gesteld. De
achterliggende gedachte bij deze termijn is het gegeven
dat de kinderrechter een maatregel heeft uitgesproken
omdat hij ernstige zorgen heeft over de minderjarige en
dat het schadelijk is als er niet op een korte termijn
passende, gedwongen hulp wordt ingeschakeld.
De wettelijke termijn voor een plan van aanpak voor
jeugdbescherming en jeugdreclassering is zes weken (art.
4.5 van de Jeugdwet). In het plan is op basis van de
probleemanalyse uitgewerkt welke hulp voor ouders en
kinderen nodig is om de bedreiging van de gezonde en
veilige ontwikkeling van het kind op te heffen of in geval
van jeugdreclassering recidive te voorkomen. Het plan
komt in overleg met het gezin tot stand.

'Als je caseload te groot is, dan ga je alleen inhaken waar het
op dat moment onveilig is. En waar je denkt: 'ik moet even iets
sturing geven en dan is het goed, daar heb je geen tijd voor. Dus
je gaat in je eigen caseload prioriteren en dat is niet goed'.

3.2 De noodzakelijke hulp wordt niet tijdig ingezet
Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders slagen er niet of met de grootste
moeite in om de noodzakelijke hulp tijdig in te zetten. Juist voor de kinderen en
gezinnen met de meest complexe en zware problematiek is de nood­zakelijke
hulp niet of niet tijdig beschikbaar. Gewerkt wordt met nood­verbanden en
‘second, third of fourth best’ oplossingen.

Jeugdbeschermers slagen er niet of met de grootste moeite in om
de hulp in te zetten die nodig is om de ontwikkelings­bedreiging
van het kind op te heffen. De hulp is niet beschikbaar, het aanbod
is onvoldoende vraaggericht, wordt niet geleverd in de vorm van
maatwerk, of het kost erg veel tijd om de hulp te organiseren.
Jeugdbeschermers en jeugd­reclasseerders zijn hierdoor een groot
deel van hun tijd bezig met het organiseren van de noodzakelijke
hulp; tijd die zij niet kunnen besteden aan contact met het kind,
diens ouders of het netwerk van het gezin. Ook na de inspanningen
Het percentage waarin de instelling er wel in slaagt om een plan
van aanpak binnen de wettelijke termijn op te stellen varieert per
van de jeugdbeschermer komt het voor dat een kind of gezin op
instelling van 13% voor
een wachtlijst bij een zorgaanbieder
terecht komt, waardoor feitelijk niets
jeugdbescherming en
aan de situatie verandert of deze
jeugdreclassering tot 67%
'Het risico bestaat dat schijnveiligheid gecreëerd wordt. Niet
verslechtert. Het ontbreken van passende
voor jeugdbescherming en
alleen de veiligheidscheck moet worden ingevuld, maar je moet
hulp leidt ertoe dat het hulpverlenings­
28% voor jeugdreclassering.
ook een paar keer over de vloer zijn geweest bij cliënten. Het
proces na het maken van het plan van
Een aantal instellingen
begint echt bij de cliënt op de bank.'
aanpak tot stilstand komt.
houdt ook de termijn voor
het maken van een
De hulp die vervolgens wordt ingezet is volgens de professionele
veiligheidsplan bij (met bodemeisen voor acute of actuele
veiligheid), wat bij ruim 67% respectieve­lijk bijna 100% van de
inschatting van jeugdbeschermers, jeugdreclasseerders en gedrags­
gezinnen wordt gerealiseerd.
wetenschappers vaak de ‘second, third of fourth best’ optie. Dit
geldt juist voor de kinderen en hun gezinnen met de meest complexe
Er zijn instellingen die kiezen voor een minimale variant bij de
problematiek en de grootste veiligheidsrisico’s. Wat betreft de
uitvoering van een maat­regel en alleen het hoogst­nood­zakelijke
kwaliteit van de ingezette hulp ervaren de gecertifi­ceerde instellingen
doen om de actuele veiligheid te realiseren. Het samen met het
dat deze tekortschiet. Dit komt doordat ook zorgaanbieders te
gezin werken aan structurele veiligheid komt op het tweede plan.
maken hebben met de tekorten op de arbeidsmarkt en zij hierdoor
Andere instellingen kiezen ervoor om methodegetrouw te werken
noodgedwongen professionals in dienst hebben die niet voldoende
en bewaken ook de voorwaarden die nodig zijn voor een goede
zijn toegerust voor het werken met - bijvoorbeeld - kinderen met
uitvoering van de maatregel. Dit leidt ertoe dat de wacht-/
ernstige gedragsproblemen.
instroomlijsten groter zijn.
In de meeste regio’s is de beschikbaarheid van hulp voor jeugd­
reclasseringscliënten iets minder nijpend. Wel genoemd is het knel­
punt van onvoldoende plekken voor beschermd wonen. Eén instelling
noemt een tekort aan ingekochte trajecten voor jeugdreclassering.

Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 13

'Ik weet ook dat ik soms overwegingen maak waarbij alles in
me zegt "dit kan niet langer op deze manier", maar ik weet ook
dat als we nu zouden kiezen om een machtiging uithuisplaat­
sing aan te vragen, het kind of de kinderen van noodbed naar
noodbed gaan. Dan vraag ik me af wat is de regen en wat is de
drup. Dan maak ik soms de keuze met mijn team 'we doen het
niet', want dan durf ik niet te zeggen dat de oplossing die we
hebben niet erger is dan de kwaal.'

Hoofdstuk 5 bevat een nadere analyse over het ontbreken van de
beschikbaarheid van passende hulp.

3.3 Kwaliteit regievoering, monitoring en evaluatie
vaak niet voldoende
De mate waarin de regievoering, monitoring en evaluatie van de ingezette
hulp plaatsvindt verschilt per gecertificeerde instelling en is afhan­kelijk van
de keuzes die zijn gemaakt (‘methodegetrouw werken’ of ‘minimale inzet’).

'In een gesprek met een voogdijpupil vroeg de voogd of een
afspraak de dag erna mogelijk was. Het meisje gaf aan dat dat niet
kon, omdat ze haar diploma-uitreiking had. De voogd wist niet dat
het meisje geslaagd was. 'Zo wil ik niet werken' voegt de voogd toe.
'Haar ouders zijn op afstand en reageren niet adequaat en door
alle drukte en al het regelwerk vergeet ik het ook, terwijl wij daar
voor zijn'.

De jeugdbeschermer of jeugdreclasseerder moet de veiligheid en
ontwikkeling van het kind volgen, regie voeren op de ingezette
hulpverlening en monitoren of deze het gewenste effect heeft. Dit
is van belang bij de uitvoering van jeugdreclassering en bij de
uit­voering van kinderbeschermings­maatregelen waarbij een
jeugd­beschermer de verantwoordelijkheid van ouders (gedeeltelijk)
overneemt om de veiligheid en ontwikkeling van het kind zeker te
stellen, te zorgen voor herstel en de bedreiging weg te nemen.
De wijze waarop de jeugd­beschermers en jeugdreclasseerders hun
regievoerende taken uitvoeren verschilt sterk per gecertificeerde
instelling. Waar de jeugdbeschermers van de ene gecertificeerde
instelling methodegetrouw werken en periodiek de ingezette hulp­
verlening evalueren met het gezin en hulpverleners, wordt een
casus bij een andere instelling meer losgelaten zodra de hulpver­
lening op gang is gekomen. Bij sommige gecertificeerde instellingen
is het de werkwijze dat de jeugdbeschermer zich er zelf van vergewist
dat de ingezette hulp van goede kwaliteit is en passend is bij het
kind en zijn gezin en effect heeft. Op andere plekken wordt ervan
uitgegaan dat de door de gemeente(n) ingekochte hulp van goede
kwaliteit is en vindt geen extra controle plaats.
14 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

Jeugdbeschermers ervaren onder andere in voogdijzaken dat zij
onvoldoende ruimte hebben om aandacht te besteden aan andere
zaken dan het realiseren van een veilige plek voor het kind. Ook
jeugdreclasseringszaken krijgen in de praktijk minder prioriteit dan
jeugdbeschermingszaken met jonge kinderen. In vrijwel alle
gesprekken met jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders en
gedragswetenschappers werd gezegd: ‘we roeien met de riemen
die we hebben’.
Knelpunten in de continuïteit van de regievoering ontstaan bij
vertrek of (langdurig) verzuim van een jeugdbeschermer of
jeugdreclasseerder. Eén van de onderzochte instellingen heeft
berekend dat een gezin gemiddeld met ruim vier jeugdbescher­
mers te maken heeft. Cijfers hierover worden niet structureel door
alle gecertificeerde instellingen bijgehouden.

‘Het werk van een jeugdbeschermer bestaat uit contact, een band
opbouwen, pas dan kun je praten. Het contact komt pas als je
er regelmatig bent en doet wat je zegt. (…) Soms hebben gezinnen
tien verschillende hulpverleners gehad. (…) De vele wisselingen
zijn dramatisch voor het contact.’

4	Gevolgen voor kinderen
en hun gezinnen

De inspecties beschrijven in dit hoofdstuk de gevolgen van de
tekort­komingen bij de jeugdbescherming en jeugd­reclassering.
Die gevolgen zijn voor de kinderen en hun gezinnen zeer ernstig.
Kinderen blijven langer dan gewenst in onveilige situaties, proble­
matiek verergert waardoor zwaardere hulp noodzakelijk is.
Er wordt geen recht gedaan aan de urgentie van een kinder­
beschermingsmaatregel wanneer deze niet direct wordt uitgevoerd.
Een ondertoezichtstelling (OTS) is een zware maatregel en wordt
alleen uitgesproken wanneer een kinder­rechter van oordeel is dat
er ernstige zorgen zijn om de minder­jarige(n). Juist om die reden is
het noodzakelijk dat een kinder­beschermings- of jeugdreclasserings­
maatregel op integrale, deskundige wijze en zonder vertraging
wordt uitgevoerd. De noodzakelijke hulp moet onmiddellijk
kunnen starten.

‘Vroeger ging je kleren kopen met een pupil en dan voerde je
gelijk mooie gesprekken. Of je ging op huisbezoek. Dat komt
nu eigenlijk niet meer voor. Dat contact is zo ontzettend belang­
rijk. Als je nu in een gezin komt dan zeggen ze: “Wat kom je nu
doen, je had hier een halfjaar geleden moeten zijn”. Er is dan
geen draagvlak meer. Je hebt continu het gevoel dat je achter
de feiten aanloopt (brandjes blussen). Als je kinderen nu opzoekt,
zeggen ze altijd: “Je hebt of moeilijke vragen, of slecht nieuws”.’

Kinderen en gezinnen zijn, vóór het uitspreken van de maat­regel,
met meerdere instanties geconfronteerd waar zij moeten wachten
(zie 5.1). Dan wordt de maatregel uitgesproken, en begint het wachten
opnieuw. Wachten op een jeugdbeschermer (die samen met het
gezin bepaalt wat er nodig is) , vervolgens wachten op de inzet van
juiste hulp. Omdat gezinnen moeten wachten op de noodzakelijk
hulp wordt soms ‘overbruggings­hulp’ ingezet. Hierdoor krijgen
gezinnen te maken met nog meer instanties, hulpverleners en
discontinuïteit.
Wachttijden bij zowel jeugdbescherming als bij de in te zetten
vervolghulp, leiden er volgens jeugdbeschermers en jeugdreclasseer­
ders toe dat gezinnen en kinderen onvoldoende veran­dering in
hun situatie ervaren. Het vertrouwen van cliënten in de jeugd­
bescherming neemt af, door personeels­wisselingen en doordat de
voorspel­baarheid van de hulp­verlening ontbreekt. Verzuring treedt
op bij gezinnen doordat er steeds weer een nieuwe jeugdbeschermer
komt (‘je bent de zoveelste’) en het vertrouwen neemt af.

‘Het weegt zwaar op het verantwoordelijkheidsgevoel en de
ervaren werkdruk dat je als jeugdbeschermer de
ontwikkelingsbedreiging niet oplost. Sterker nog, de
ontwikkelingsbedreiging eerder vergroot omdat er niet
adequaat ingegrepen kan worden.’

De hoop die ouders hebben bij het uitspreken van een kinder­
beschermingsmaatregel vanwege de gedrags- of agressieproble­
matiek van hun kind vervliegt als de benodigde hulp niet tot stand
komt. De motivatie van ouders die is opgebouwd doordat een
jeugdbeschermer of jeugdreclasseerder samen met hen aan een
plan heeft gewerkt verdwijnt als de hulp waar zij samen achter
staan, niet beschikbaar blijkt te zijn. Het is de opdracht van jeugd­
beschermers en jeugdreclasseerders om de eigen kracht van kinderen
en hun gezinnen te versterken, maar het vertrouwen dat hiervoor
nodig is komt niet bij ouders en jeugdigen tot stand.
Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders signaleren dat het
opgebouwde draagvlak bij het gezin verdwijnt, problemen verergeren,
dat het langer duurt voordat een maatregel kan worden afgesloten.
Zij ervaren dat er meer doorplaatsingen zijn, meer crisissituaties,
meer klachten, meer agressie. Gewerkt wordt met oplossingen die
worden bestempeld als second, third of fourth best. De afweging
is niet: ‘wat draagt bij aan herstel en versterking van de eigen
kracht van de jongere en van het probleemoplossend vermogen
van gezin en sociale omgeving’, maar ‘wat is het minst schadelijk?’.

‘Een jongere met een autisme spectrum stoornis die een
zedendelict pleegt, krijgt geen passende hulp. Wat doet hij
terwijl hij op de passende hulp wacht?’

Professionals ervaren dit als zeer belastend, omdat zij ervaren zelf
een rol te hebben in het in stand houden of verergeren van de
problemen in een gezin doordat zij niet kunnen doen wat nodig is.
Zij zien naast de directe gevaren voor de kinderen in de gezinnen
ook maatschappelijke risico’s.

Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 15

De zorgen die er zijn omdat de noodzakelijke hulp niet wordt
geboden zijn terug te zien in signalen van kinderrechters, die een
OTS voor kortere termijnen uitspreken of een plan binnen twee
weken eisen om een vinger aan de pols te houden of gebeurt wat
is uitgesproken.4 Of geen maatregel uitspreken omdat er toch geen
jeugdbeschermer beschikbaar is.

‘Dossiers worden opgepakt en weer neergelegd, waarop gezinnen
zeggen: “Jij bent de zoveelste, de volgende”.

Casuïstiek
Een gezin woonde in de maatschappelijke opvang. Moeder was
verslaafd en zwanger van het vierde kind. Alle kinderen zijn
verslaafd geboren. De vader van de jongste was ingetrokken in
de maatschappelijke opvang. Er was af en aan sprake van huise­lijk
geweld, op dat moment niet. Het ging echt niet goed met de
kinderen daar. Er was hulpverlening in het gezin, met veel stut
en steun, die zei: ‘Het is op het randje, het is per dag bekijken
hoe het gaat.’ We hebben als jeugdbescherming een onderzoek
bij de Raad voor de Kinderbescherming aangevraagd. Elke dag
hebben we op de wip gezeten, steeds was de vraag: kunnen we
het nog een dag langer aankijken? Uiteindelijk zijn de kinderen
uithuis­geplaatst, maar zij zijn de afgelopen vijf weken al drie­
maal verplaatst. We hebben heel erg geprobeerd met stutten
en steun en de kinderen langer in die situatie gelaten. Als we
een geschikte plek zouden hebben gehad, dan hadden we
eerder ingegrepen.
Een kwetsbaar, getraumatiseerd kind met GGZ-­problematiek
heeft 24/7 één-op-één-begeleiding nodig. Het kind kan niet
deel­nemen aan de groepsactiviteiten in het gezinshuis en heeft
dan aparte begeleiding nodig. De één-op-één-begeleiding werd
gevonden in combinatie met een zorgboerderij, die onder een
andere zorgaanbieder valt. Dit brengt extra handelingen voor
de jeugdbeschermer met zich mee, de code blijkt niet te kloppen.
De jeugdbeschermer is een jaar bezig geweest met het vinden
van een passende plek voor dit kind.
Een kind moet naar een pleeggezin omdat het thuis niet veilig
is. Er is geen pleeggezin beschikbaar. Het kind blijft in het eigen
gezin. Het kind gaat naar een (crisis)pleeggezin als er een acute
crisis is ontstaan, wat de jeugdbeschermer juist had willen voor­
komen. Verschillende overplaatsingen volgen, er wordt
op­geschaald naar het ‘passend jeugdhulp overleg’.
Daar wordt geconstateerd dat er geen passende plek beschikbaar
is voor het kind.

4

Rechtspraak

16 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

Na de scheiding wonen ouders in verschillende provincies. Er is
sprake van complexe echtscheidings­problematiek. Jeugd­
bescherming wil hulp inzetten, ook kijkend naar de ggz-proble­
matiek van vader in het verleden. Gezocht wordt naar een
zorgaanbieder die de hulp in beide provincies kan bieden. Voor
het hulpaanbod ‘ouderschap na scheiding’ is een wachtlijst van
een halfjaar. Verder lopen er juridische procedures, waardoor
“ouderschap na scheiding” zegt niet te kunnen starten. Voor
het kind wordt besloten therapie in te zetten. Maar omdat de
verblijfplaats van het kind niet duidelijk is, geeft de therapeut
aan niet te kunnen starten omdat het te onrustig is voor het
kind. Behalve dat jeugdbeschermers regelmatig gesprekken
hebben met ouders is er in een jaar tijd niets gebeurd.
Een jeugdige wordt afgewezen bij een aanbieder voor LVB-hulp
omdat het IQ van de jeugdige te hoog is. De jeugdige wordt
afgewezen door een Jeugd- en Opvoed­hulpaanbieder omdat
het IQ te laag is. Aan het einde van veel telefoontjes, twee keer
een aanmelding verzorgen en twee keer een wachtlijst doorlopen,
is er nog geen plek voor deze jeugdige.
Een jongere met jeugdreclassering zit op een plek waar hij zwaar
overvraagd wordt. Er is een wachttijd voor een passender plek.
De jongere heeft al een keer grens­overschrijdend gedrag laten
zien. Af en toe verblijft hij bij vrienden maar dat is ook niet de
juiste plek. De medewerker van de jeugdreclassering maakt
zich zorgen om de hele groep. De medewerker weet van de
delicten die de jongere heeft gepleegd. Ook ouders van andere
jongeren klagen.

5	Factoren die van invloed

zijn op de uitvoering van
jeugdbescherming en
jeugdreclassering

De inspecties hebben onderzocht welke factoren negatief van
invloed zijn op de uitvoering van de jeugdbescherming en jeugd­
reclassering door de gecertificeerde instellingen. Dit hoofdstuk
beschrijft de volgende in- en externe factoren:
• De complexiteit en zwaarte van de doelgroep;
• Personeelstekorten, verloop en verzuim;
• Onvoldoende direct inzetbaar, passend hulpaanbod;
• Onvoldoende financiële zekerheid.

een signalement uit. Hierdoor hebben de professionals uitsluitend
te maken met gezinnen met meervoudig complexe problematiek.
Het gaat bijvoorbeeld om ouders met psychiatrische en/of versla­
vingsproblematiek, ouders met een verstandelijke beperking,
huis­vestings- en financiële problemen. Het gaat om getrauma­
tiseerde ouders en kinderen als gevolg van huiselijk geweld, seksueel
misbruik, geweld in het land van herkomst (vluchtelingengezinnen).
Het gaat om kinderen met complexe psychiatrische problematiek.

5.1 Complexiteit en zwaarte doelgroep

Het betreft ook gezinnen waarin sprake is van ernstig geweld,
wapenbezit, toenemende dreiging naar hulpverleners (inclusief
jeugdbescherming), fysieke en verbale agressie, verbale agressie /
intimidatie die zich ook uit via social media (bijvoorbeeld door
filmpjes van gesprekken op internet te plaatsen of nepaccounts te
maken). Ouders komen niet op afspraken of zijn niet thuis. Volgens
onderzoek van de GGD Amsterdam en JBRA zijn in ten minste 70%
van de gevallen sterke vermoedens van psychiatrische problematiek
bij ten minste één van de volwassenen.5 Het gaat om gezinnen
waarin de ouders of jeugdigen niet (langer) openstaan voor hulp,
of waar hulp in het vrijwillig kader ontoereikend is gebleken.
Hierdoor zijn zij niet of moeilijk te bereiken voor de gecertificeerde
instelling. De jeugdreclassering heeft in toenemende mate te
maken met jongeren die ernstige delicten hebben gepleegd.

De complexiteit van de problematiek van kinderen en ouders die met jeugd­
bescherming en jeugdreclassering te maken is groter geworden als gevolg
van een verschuiving van de problematiek (o.a. veel complexe echtscheidingen),
de decentralisatie en de wachtlijsten in de keten.
De decentralisatie en transformatie hebben ertoe geleid dat alleen
nog de kinderen uit de écht complexe gezinnen te maken krijgen
met jeugdbescherming en jeugdreclassering. Geheel in lijn met de
transformatiegedachte achter de Jeugdwet zoeken en vinden wijk­
teams, Veilig Thuis en de Raad voor de Kinder­bescherming mogelijk­
heden in het vrijwillig kader om de ontwikkelingsbedreigingen van
kinderen op te heffen. Pas als alle mogelijkheden in het vrijwillig
kader zijn uitgeput, komt het tot een kinderbeschermingsmaatregel,
nadat ook de kinder­rechter heeft bepaald dat er geen voorliggende
alternatieven zijn. De inzet hiervan is een ultimum remedium om
kinderen die ernstig in hun ontwikkeling worden bedreigd te
beschermen. Jeugdbescherming en jeugdreclassering vormen als
het ware de intensive care van de samenleving.

‘Met echtscheidingszaken kun je geen kant op, welke kant je
opgaat, er is altijd een andere ouder die dan een klacht gaat
indienen’.

Zowel bij de wijkteams, Veilig Thuis, de Raad voor de Kinder­
bescherming, de gecertificeerde instellingen als bij de gespeciali­
seerde hulp is sprake van wachtlijsten die afhankelijk van de regio
in omvang verschillen. De meest kwetsbare kinderen en hun
gezinnen komen dus op achtereenvolgende wachtlijsten terecht.
De problematiek van deze kinderen wordt door deze wachtlijsten
ernstiger. Hierover brengen de inspecties gelijktijdig met dit rapport

Jeugdbeschermers hebben te maken met ouders in complexe echt­
scheidingen (ook wel: vechtscheidingen) waardoor jeugdbeschermers
bij de bescherming van een kind met meerdere gezinssystemen te
maken hebben (één van de gecertificeerde instellingen maakte de
inschatting dat het 60-80% van de casussen betreft).
Behalve de complexiteit van de problematiek zoals hierboven
beschreven is daarnaast sprake van juridisering van het werk (klachten tuchtprocedures), met name bij hoog opgeleide ouders. Dit levert
extra mentale druk op bij de jeugd­beschermers. Daarnaast kosten
verslaglegging en verant­woording extra tijd in geval van klacht- en
tuchtprocedures.

5

Trimbos Instituut
Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 17

5.2 Personeelstekorten, verloop en verzuim
Er is onvoldoende personeel beschikbaar voor de complexe en zware opdracht
om deze kinderen bescherming en begeleiding te bieden en met deze ouders
te werken.

Over de hele linie geldt dat de uitstroom van personeel zo’n 20%
is. Ook instellingen die er alles aan doen om personeel te werven
en te behouden (zie hoofdstuk 6), hebben een structureel
personeels­tekort van 20%. Dat maakt dat één op de vijf gezinnen
in de (preventieve) jeugdbescherming of jeugd­reclassering geen
vaste jeugdbeschermer of jeugdreclasseerder heeft. Een aantal
instellingen ervaart dat nieuwe medewerkers na een jaar weer
afhaken omdat zij niet zijn berekend op hun zware taak. Nieuwe
medewerkers starten met de verwachting met kinderen te gaan
werken, maar in de praktijk werken zij met volwassen ouders met
complexe proble­matiek en met de druk die ontstaat als gevolg van
de juridische procedures die zij inzetten.

Het vergt deskundigheid, vakmanschap en professionele ruimte
om deze ouders en jeugdigen te motiveren voor hulp voor henzelf
en voor hun kinderen, deze hulp te organiseren en om soms
ingrijpende keuzes te maken die nodig zijn om de veiligheid van
een kind te herstellen. De gecertificeerde instellingen lopen er
tegenaan dat onvoldoende ervaren en deskundige professionals
beschikbaar zijn voor de
uitvoering van
‘Hoeveel mensen zijn er die bij een gezin proberen binnen te
jeugdbescherming en
komen, terwijl je vooral wordt buiten gehouden? Je wordt
jeugdreclassering.

Naast verloop is het ziekteverzuim
hoog, over de hele linie is dit zo’n 7%.
bedreigd, uitgescholden. Ook wordt van alle kanten naar je
Het verzuim verschilt opvallend tussen
gekeken en aan je getrokken, door cliënten en alle ketenpart­
De instellingen kampen
instellingen en binnen instellingen. Er
ners. De hulpverlening zegt: “Ik heb zorgen, jij moet er wat mee”.
met een structureel tekort
zijn uitschieters van ruim 15% tot zelfs
De gemeente zegt: “Jij bent aan zet, we vinden er dit of dat van’’.’
aan (ervaren) personeel.
27% in regioteams.
Doordat collega’s
Dit alles vergroot de werkdruk op het
vertrekken, moeten zaken
zittende personeel. De case­load is bij een
worden overgenomen, wat veel tijd kost. Dit gaat ten koste van de
aantal instellingen noodgedwongen te hoog. Er is een verschil in
kinderen in de eigen zaken. Jeugdbeschermers kunnen onvoldoende hoe de gecertificeerde instellingen de kinderen en gezinnen
de tijd nemen om met het gezin te verkennen welke hulp nodig is,
opvangen na het wegvallen van een medewerker door vertrek of
die is afgestemd op de reële behoefte van de jeugdige of ouder.
verzuim. De keuze wordt hetzij gemaakt om de kinderen en hun
gezinnen (opnieuw) op de instroomlijst te plaatsen, hetzij de
caseload van de vertrokken of zieke jeugdbeschermer of jeugd­
‘Er is tegenwoordig een breed scala aan mogelijkheden om te
reclasseerder onder te verdelen in het team. Ook het inwerken van
gaan werken, waardoor jeugdbeschermers soms na 1 of 2 jaar
nieuw personeel verhoogt de werkdruk van ervaren professionals.
denken aan een andere baan. Ze hebben er geen zin meer in.
Het gegeven dat de nood­zakelijk geachte hulp niet te realiseren is
Vroeger werd er 5 jaar werkervaring gevraagd voor je über­
voor kinderen in de knel werkt frustrerend en werkdrukverhogend,
haupt bij de gecertificeerde instelling als jeugdbeschermer kon
omdat jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders hun verant­
beginnen. Dat kun je nu niet meer vragen. Dan komt er helemaal
woordelijkheid voor deze kinderen niet waar kunnen maken.

niemand meer.’

De complexiteit en zwaarte van het werk en de toegenomen juridi­
sering maken het vak van jeugdbeschermer en jeugd­reclasseerder
niet aantrekkelijk. In de huidige krappe arbeids­markt zijn de
mogelijkheden om elders aan het werk te gaan groot.
Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders geven aan dat een reden
voor collega’s om te vertrekken is dat de waar­dering van het werk
(zowel financieel als maatschappelijk) niet in verhouding staat tot
de zwaarte en complexiteit van het werk. Vertrekkende professionals
kiezen voor 9 tot 5-banen, met minder verantwoordelijkheid en
zwaarte waarvoor net zoveel of zelfs beter wordt betaald. Er is een
tekort aan ervaren arbeidskrachten in de hele jeugd- en zorgketen.
Medewerkers krijgen actief banen aangeboden bij andere gecertifi­
ceerde instellingen, Veilig Thuis en de Raad voor de Kinder­
bescherming en in het voorliggend veld.

18 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

Voor [de gecertificeerde instelling] is het vinden en behouden
van jeugdbeschermers een uitdaging op de krappe arbeids­
markt. Er is daarmee sprake van veel verloop en wisselingen.
Dit is zichtbaar in de hoeveel­heid voogden, namelijk twaalf,
die betrokken zijn geweest bij de jeugdige. In het laatste
levensjaar van de jeugdige zijn bovendien vanuit de bureau­
dienst verschillende vervangende voog den betrokken
geweest gedurende twee langere periodes van afwezigheid
van de vaste voogd. Er is geen langdurige professional in
het leven van de jeugdige waar de jeugdige vertrouwd
mee was.
Casusonderzoek Zuid-Holland. Onderzoek na overlijden
van een jeugdige (IGJ, juli 2019).

5.3 Onvoldoende direct inzetbare, passende hulp
Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders kunnen in de praktijk hun verant­
woordelijkheid om hulp in te zetten onvoldoende waarmaken als gevolg van:

• Onvoldoende ingekocht hulpaanbod en onvoldoende
mogelijkheid tot maatwerk;
• Bemoeienis van gemeenten met door de gecertificeerde instelling
gestelde indicaties;
• Beschikbaarheid van en samenwerking met zorg voor volwassenen.

Onvoldoende ingekocht hulpaanbod en onvoldoende
mogelijkheid tot maatwerk
In de Jeugdwet staat dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor
een passend hulpaanbod. Wat de gecertificeerde instelling bepaalt
dat nodig is voor een kind of gezin, moet ook beschik­baar zijn.
Jeugdbescherming en jeugdreclassering zijn hiertoe verplicht op
casusniveau te overleggen met de gemeente (art. 3.5 van de
Jeugdwet). In de praktijk is de noodzakelijke hulp vaak niet beschik­
baar en moeten kinderen en hun ouders lang wachten op de
geïndiceerde hulp. Dit komt enerzijds doordat passende hulp
onvoldoende is ingekocht door de gemeente. Anderzijds komt dit
doordat ná de interne multidisciplinaire besluitvorming bij de
gecertificeerde instelling vanuit de gemeente het verzoek komt
het besluit te heroverwegen.

‘Er wordt rustig gezegd: over een halfjaar is er plek, ben jij aan
de beurt. Dat geldt overal, voor elke organisatie. Geen wacht­
lijsten van twee maanden, maar altijd minimaal zes maanden.
Dat maakt dat je in zo’n zaak heel weinig ziet. We proberen er
wel zelf heen te gaan, maar dat lukt niet altijd, daar is geen
ruimte voor. Het is dan weer roeien met de riemen die je hebt,
proberen zo veel mogelijk via contacten uit het netwerk aan
informatie te komen om zicht te houden op de veiligheid’.

Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders ervaren dat het aanbod
voor sommige vormen van hulp niet toereikend is. Dit geldt ook
voor hulp waarvan de kinderrechter bij beschikking heeft bepaald
dat deze noodzakelijk is. Het betreft zowel residentiële hulp (bedden),
waaronder JeugdzorgPlus, als ambulante hulp, met name bij
gecombineerde problematiek (GGZ- en gedrags­problematiek
bijvoorbeeld) en hulp bij echtscheidings­proble­matiek.
Zorgaanbieders hebben soms al vanaf april een opnamestop.
Maatwerk komt nauwelijks tot stand, kinderen worden heen en
weer geschoven tussen verschillende zorg­aanbieders op het moment
dat het aanbod niet precies passend is voor de problematiek.
De resultaatgerichte financiering van het zorgaanbod, waar in
sommige gemeenten mee gewerkt wordt, leidt tot de perverse
prikkel dat zorgaanbieders ‘te moeilijke gevallen’ niet accepteren.
Een afweging van de zorgaanbieder kan daarnaast bijvoorbeeld
zijn dat de plaatsing van een kind met ernstige (gedrags)proble­
matiek te risicovol wordt geacht voor de rest van de kinderen.
Zorgaanbieders kunnen ‘nee’ zeggen en doen dit ook.6
Deze kinderen en hun ouders met complexe problematiek vormen
juist de doelgroep van de gecertificeerde instellingen. Het effect is
dat juist de kinderen die dit het hardst nodig hebben, niet de hulp
krijgen die zij nodig hebben.

‘Aan alle kanten lijkt het of de hulpverlening niet ingesteld is op
gezinnen die op allerlei gebieden problemen hebben. Er is altijd
wel ergens te veel gedoe om aan het probleem te werken.’

6

Het programma Ondersteuning passend zorgaanbod (OPaZ) heeft een
nadere analyse gemaakt van de knelpunten bij het organiseren van zorg
aan cliënten/patiënten met complexe problematiek. Zie bijvoorbeeld
Programma Ondersteuning passend zorgaanbod: brochure anders
denken anders werken
Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 19

Bemoeienis van gemeenten met indicatiestelling
Artikel 3.5 van de Jeugdwet regelt dat de gecertificeerde instelling
kan bepalen welke jeugdhulp de jongere nodig heeft. De instelling
wordt verplicht om met de gemeente hierover te overleggen op
casusniveau. Het idee hierachter is dat de jeugdbeschermer overlegt
met een door de gemeente aangewezen deskundige over de even­
tuele in te zetten jeugdhulp voor de jeugdige. Zodat de jeugd­
beschermer op de hoogte is van het ingekochte hulpaanbod van
de gemeente, maar ook de inbreng van de gemeente meeneemt
in haar besluitvorming.

‘Het bureau van de gemeente [ ] beslist welke hulp wordt inge­
kocht en ingezet. Op het moment dat jeugdbescherming al een
besluit heeft genomen over welke hulp nodig is, gaat de gemeente
[]daar nog eens naar kijken. Dat kan al weken duren en als
daar dan ook nog eens iemand zegt “gaan we niet doen”, dan
kunnen we weer opnieuw beginnen of moet je daar de discussie
mee aan’(..).’

Overeenstemming met de gemeente per geval wordt niet geëist,
omdat het uiteindelijk de gecertificeerde instelling is die de wette­
lijke verantwoordelijkheid heeft om de door de rechter opgedragen
maatregel uit te voeren. De Jeugdwet schrijft dus overleg voor,
maar de eindverantwoordelijkheid ligt bij de gecertificeerde
instelling. Dit houdt in dat de gecertificeerde instelling doorzettings­
macht heeft als geen overeenstemming wordt bereikt. Hierbij
geldt overigens dat voor jeugdhulp die rechtstreeks voortvloeit uit
een strafrechterlijke beslissing geen wettelijke verplichting tot
overleg met de gemeente is.

‘Normaal gesproken hebben we contact met de instelling zelf
waar we horen over matching, wachtlijsten. Dat gaat nu niet
meer. Je moet nu naar een Maatwerktafel waar allerlei instanties
omheen zitten die met elkaar bekijken: “Is dit iets voor ons, is
dit iets voor jullie”.
Jeugdbescherming is hiermee ‘out of control’, de gemeente gaat
dan kijken waar het kind naartoe moet. Dat geldt ook voor
kinderen met een kinderbeschermingsmaatregel.’
In de casuïstiek is zichtbaar dat de bemoeienis van de gemeenten
met de indicatiestelling mede als gevolg van (financiële) tekorten
plaatsvindt. Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders merken dat
dit leidt tot extra procedures, waardoor een kind of gezin nog
langer moet wachten op de inzet van hulp.
Jeugdbeschermers wordt gevraagd op zoek te gaan naar (goed­
kopere) alternatieven, bijvoorbeeld te onderzoeken of ambulante
hulp kan worden ingezet in plaats van een uithuisplaatsing. De
20 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

ervaring is daarnaast dat dit verzoek vanuit de gemeente op het
verkeerde moment komt, namelijk als de multidisciplinaire afweging
over wat nodig is voor een kind al heeft plaatsgevonden, of na een
rechterlijke machtiging. Dit gebeurt bijvoorbeeld aan ‘maatwer­
ktafels’. Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders ervaren dat het
in gesprekken met gemeenten ook op casusniveau in de eerste
plaats over de kosten gaat, in plaats van over wat er nodig is om
het kind of gezin te helpen.
Een en ander leidt ertoe dat registratie en verantwoording,
bijvoorbeeld bij het organiseren van hulp, veel tijd kosten. Tijd die
zij niet kunnen besteden aan de kinderen en gezinnen zelf.

Beschikbaarheid van en samenwerking met zorg
voor volwassenen
De ontwikkelingsbedreiging van kinderen met een maatregel komt
vaak voort uit de problematiek van ouders. Jeugdbeschermers en
jeugdreclasseerders ervaren dat zij onvoldoende mogelijkheden
hebben om hulp en zorg voor de ouders in te zetten (GGZ, versla­
vingszorg) en/of met de zorgverleners van ouders samen te werken.
Jeugdbescherming kan zelf geen zorg voor ouders indiceren, alleen
van ouders verlangen dat zij deze accepteren in het belang van de
veiligheid van de kinderen.

‘In het gezin is eerder een kindje overleden. De vader krijgt via
[zorgaanbieder] de kans om voor zijn andere kind te zorgen. De
hulpverlener van vader verstrekt geen informatie in verband met
privacy. Als de jeugdbeschermer vraagt of het veilig is voor het
kind, dan zegt de hulpverlener: “Dat is niet mijn taak, ik ben er
voor de vader”.’

Ook voor hulp en zorg aan ouders gelden wachtlijstproblemen.
Daarnaast geldt als knelpunt dat de gespecialiseerde volwassenhulp
onvoldoende gezinsgericht werkt en onvoldoende invulling geeft
aan haar rol bij de uitvoering van een kinderbeschermings­maatregel.

5.4 Onvoldoende financiële zekerheid
Casuïstiek

De gecertificeerde instellingen hebben onvoldoende financiële zekerheid.

Over een jongere met jeugdreclassering, die vanwege een
begeleid wonen plek naar een andere gemeente moest,
ontstond gesteggel tussen beide gemeenten. Beide
gemeenten vonden dat de andere moest betalen. Gevolg
voor de jongere was dat deze tien weken bij moeder moest
verblijven en weer in contact kwam met zijn oude netwerk.
Hij is toen weer gaan blowen. Het effect van zijn eerdere
buitenlandse plaatsing van anderhalf jaar ging zo teloor.

Uit het Kostprijsonderzoek gecertificeerde instellingen (Berenschot,
2018) blijkt dat de gecertificeerde instellingen nog nauwelijks
weerstandsvermogen hebben. Het rapport wijst uit dat het weer­
standsvermogen van de gecertificeerde instellingen structureel te
laag is. Op één gecertificeerde instelling na is het weerstands­
vermogen overal onder de norm van 15%. Gemiddeld genomen
over de periode 2016 tot en met 2018 was het weerstandsvermogen
een magere 5,5%. Bij drie gecertificeerde instellingen is dat
vermogen zelfs negatief. Faillissementen worden hierdoor reëel.
Er zijn grote verschillen in de manieren waarop de gecertifi­ceerde
instellingen door gemeenten gefinancierd worden. De contractduur
wisselt van zes jaar tot helemaal geen contract. Soms is sprake van
een centrale inkoop, soms doen instellingen zaken met verschillende
gemeenten, waardoor zij te maken hebben met verschillende
afspraken en procedures.

Een jongere is eindelijk zo ver dat hij het hulpaanbod wil
accepteren. Er is hard gewerkt om hem en zijn gezin zo ver
te krijgen. De gemeente geeft echter aan dat er geen contract
mogelijk is. De gemeente geeft als optie de jongere bij de
GGZ aan te melden, de jongere wil dat niet: “ik ben toch
niet gek!”. De werkrelatie met het gezin is hierdoor verslech­
terd, daar moet eerst opnieuw op geïnvesteerd worden.
Deze jongere woont nog thuis maar het gaat daar niet goed.
Een meisje kan na een verblijf op de open behandelgroep
weer thuis gaan wonen. Voorwaarde hiervoor is dat
Functional Family Therapy (FFT) wordt ingezet in de thuis­
situatie. Met de aanbieder, het gezin en de jeugdige was
bedacht dat dit zou starten terwijl het meisje nog op de
open groep verbleef, zodat haar thuisplaatsing goed zou
verlopen. Dat mocht niet van de gemeente. Er was immers
al een aanbod (open groep) en dan kon er geen andere
zorg gestapeld worden.
Een jongere kreeg vanuit strafrecht therapie. De jongere
was enthousiast. De jongere zat ook nog met andere proble­
matiek, waarover met haar gesproken is, waarvoor ze hulp
aangeboden kreeg én waar ze blij mee was. Deze hulp werd
binnen de ondertoezichtstelling opgelegd, dus naast de
JR-maatregel. De therapie werd niet door de gemeente
gefinancierd, waarop mails over en weer moesten worden
gestuurd met vragen. Daar gaat veel tijd overheen.

‘Dat betekent op het moment dat ze bij de jeugdbescherming
komen het al vijf voor twaalf is, het eigenlijk al te laat is.
Voordat hulpverlening lukt, in overleg met de gemeente, ben je
soms al weken of maanden verder. Dan duurt het vaak nog
maanden voordat de hulp überhaupt wordt ingezet.’

Gecertificeerde instellingen ervaren geen ruimte voor innovatie en
ontwikkeling (zoals actieve deelname aan de gezamenlijke actie­
programma’s van Rijk en gemeenten) door zowel het financiële als
personeelstekort. Een aantal instellingen geeft aan dat geld niet
het primaire probleem is, maar de beschik­baarheid van personeel.
Zij kunnen de budgetten niet opmaken aan personeel en geven
geld terug aan de opdrachtgever.

Een jongere met jeugdreclassering was zwervend en is dat
nog steeds. Zijn casus is aan de transformatietafel besproken.
Jeugdreclasseerder vindt dat de sfeer aan tafel ‘ontmoe­
digingsbeleid’ is: Moet deze jongere nu wel echt beschermd
wonen, en moet dat echt in gemeente [ ]?

Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 21

6	Maatregelen bestuurders
en lopende verbeter­
trajecten (programma’s)

De inspecties zijn met de bestuurders van de gecertificeerde
instellingen in gesprek geweest over de wijze waarop zij zicht
houden op de uitvoering van hun wettelijke taken en hoe het
ervoor staat met de uitvoering van de maatregelen die zij hebben
genomen om tot verbetering te komen. Dit hoofdstuk geeft de
bevindingen van de inspecties op dit punt weer. Daarnaast gaat
dit hoofdstuk in op de diverse actieprogramma’s van de
Rijksoverheid en gemeenten.

6.1 Maatregelen op de korte termijn
Uitvoering wettelijke taken
De inspecties hebben vastgesteld dat de bestuurders van de
gecertificeerde instellingen over het algemeen op de hoogte zijn
van de feiten en cijfers rondom de uitvoering van de wet­t elijke
taken, en/of eraan werken om hier (meer) zicht op te krijgen. Het
breed ingevoerde informatiesysteem WIJZ levert nog niet overal
de gewenste sturingsinformatie.
In hoofdstuk 2 zijn de maatregelen aan de orde geweest die de
bestuurders (mede op basis van de sturingsinformatie) nemen om
de wettelijke taken uit de kunnen blijven voeren binnen de huidige
context. De instellingen zien zich genood­zaakt tot noodoplossingen
te komen als gevolg van de personeels­tekorten waarmee zij kampen.
Deze noodoplossingen gaan twee kanten op: er wordt óf gewerkt
met een hogere instroom­lijst/wachtlijst, waarna vervolgens methode­
getrouw wordt gewerkt in zaken met een vaste jeugdbeschermer
of jeugd­reclasseerder. Óf er wordt gewerkt met minimale inzet,
waarbij voor de kinderen en gezinnen alleen het hoogst nood­
zakelijke wordt gedaan. Dit houdt in dat zij prioriteren, zicht houden
op en zoveel als mogelijk zorgdragen voor de acute of actuele
veiligheid van de kinderen, maar dat hulp­verlening om de structurele
onveiligheid aan te pakken niet of niet tijdig wordt ingezet.

Uitvoering preventieve jeugdbescherming
Een aantal gecertificeerde instellingen is gestopt met de uitvoering
van preventieve jeugdbescherming om in elk geval de maatregelen
te kunnen uitvoeren. Deze trend is ongeveer eind 2018 ingezet, de
gevolgen zijn nog niet te voorzien. Het vraagt in elk geval dat het
voorliggend veld goed genoeg is toegerust om deze gezinnen te
begeleiden en zicht te houden op de opgroeisituatie van de kinderen.
Als dit niet het geval is, bestaat het risico dat zaken ten onrechte in
het voorliggend veld blijven, het risico op meer en moeilijkere
OTS-en, en zorg mijdende gezinnen die verder buiten beeld raken.
Eén van de gecertificeerde instellingen die niet bij dit onderzoek is
betrokken, werkt met een opnamestop.
22 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

Sturen op in- en externe factoren
Veel aandacht van de bestuurders van de gecertificeerde instellingen
gaat uit naar het werven en behouden van toe­­gerust personeel.
Prioriteit bij alle instellingen gaat uit naar het werven, inwerken en
scholen van nieuwe jeugd­beschermers en jeugdreclasseerders.
Hoewel variatie zichtbaar is tussen de gecertificeerde instel­lingen,
wordt ervoor gewaakt dat de caseload niet te ver oploopt en nieuwe
medewerkers niet beginnen met een volle caseload. Andere
genoemde maatregelen zijn een ‘APK’ voor het perso­neel, ‘gezond
werken’, (intensievere) begeleiding door de gedragswetenschapper
van nieuwe medewerkers, werken met taakdifferentiatie (waarbij
bijvoorbeeld het schrijven van het plan van aanpak op basis van
de input van de jeugd­beschermer wordt uitbesteed aan een
administratieve kracht) en afspraken in de keten, waarmee het
werven van elkaars personeel moet worden voorkomen. Voor het
werven van nieuw personeel kijkt één van de gecertificeerde
instellingen ook naar andere beroepsgroepen en potentiële jeugd­
beschermers in het bestand van het UWV. Gecertificeerde instellingen
werven in het vooruit, anticiperend op de (toe­komstige) uitstroom.
Er worden wervingscampagnes opgezet en informatiedagen
georganiseerd. Het resultaat van al deze inspanningen is echter
niet voldoende om alle vacatures te vervullen. Zelfs instellingen
die vrijwel al deze maatregelen inzetten, blijven een structureel
tekort van 20% aan personeel houden.
Bestuurders zijn in gesprek met gemeenten over tarieven en in
gesprek met het Rijk over de gesignaleerde knelpunten. Bestuurders
geven aan in de gesprekken met gemeenten op dit moment geen
ruimte te ervaren om in gesprek te gaan over de (gewenste) kwa­liteit
van de uitvoering van de wettelijke taken; de gesprekken gaan
over de financiën. Gecertificeerde instellingen nemen noodmaat­
regelen om continuïteit en bedrijfsvoering te borgen, zoals het
aanspreken van reserves en het verkopen van onroerend goed.
De inspecties hebben beperkt structurele maatregelen van de
bestuurders gehoord om het dringende knelpunt van het ontbreken
van passend hulpaanbod samen met zorgaanbieders en gemeenten
aan te pakken. Bestuurders trachten de knel­punten die gaan over
het ontbreken van passend hulpaanbod weg te nemen bij hun
werknemers, door hierover met gemeenten en zorgaanbieders in
dialoog te gaan op bestuurlijk niveau. Jeugd­beschermers en
jeugdreclasseerders kunnen casuïstiek intern opschalen.

Een voorbeeld dat verder is genoemd om de druk bij de jeugd­
beschermers en jeugdreclasseerders weg te nemen is een proce­
dure voor ‘stalkende klagers’, cliënten die aanhoudend klachten
indienen over hun jeugdbeschermer of jeugdreclasseerders. De
bestuurder neemt de behandeling van deze klachten in voorkomende
gevallen over.

6.2 Programma’s Rijk en gemeenten
De ernstige tekortkomingen in de jeugdbeschermingsketen die de
inspecties in dit rapport schetsen zijn niet onbekend. De ministeries,
gemeenten en uitvoeringsorganisaties zijn gezamenlijk actie­
programma’s en plannen gestart om structu­rele verbeteringen
door te voeren: Zorg voor de jeugd, Scheiden zonder schade, Geweld hoort
nergens thuis, Actieplan verbete­ring feitenonderzoek, De best passende zorg
voor kwetsbare jongeren.
Er zijn gecertificeerde instellingen die pro-actief deelnemen aan
de initiatieven. Andere instellingen slagen er onder de huidige
omstandigheden niet in om hiervoor capaciteit vrij te maken. Deze
instellingen zijn nu vooral bezig met ‘overeind blijven’ en investeren
daar­door niet in innovatie en minimaliseren de bijdrage aan de
actie­programma’s. Voorbeelden van actieve deelname door de
gecertificeerde instellingen aan de actieprogramma’s zijn de pilots
voor de inkorting van de jeugd­beschermingsketen en de inzet van
een sociaal psychia­trisch verpleegkundige om problematiek bij ouders
te herkennen en ouders waar nodig door te verwijzen naar zorg.

Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 23

7	Conclusies en

aanbevelingen

Dit hoofdstuk geeft achtereenvolgens de conclusies, het
oordeel en de aanbevelingen van de inspecties weer over de
jeugdbescherming en jeugdreclassering.

7.1 Conclusies
Kinderen met een ernstige ontwikkelingsbedreiging
krijgen onvoldoende bescherming
De inspecties constateren dat deze kwetsbare kinderen, waarvan
is vastgesteld dat zij ernstig in hun ontwikkeling worden bedreigd,
of die in aanraking zijn gekomen met politie of justitie, niet tijdig
de juiste hulp krijgen. Juist voor de kinderen en gezinnen met de
meest complexe en zware problematiek is de noodzakelijke hulp
niet of niet tijdig beschikbaar. Er wordt geen recht gedaan aan de
urgentie van een kinderbeschermings­maatregel als deze niet direct
en goed wordt uitgevoerd en/of als de noodzakelijke hulp niet tot
stand komt.
Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders voelen zich genoodzaakt
de minst schadelijke in plaats van de meest passende optie in te
zetten, omdat doeltreffende en doelmatige hulp om ontwikkelings­­
bedreigingen op te heffen onvoldoende beschikbaar is. Jeugd­
beschermers en jeugdreclasseerders ervaren hierdoor dat zij hun
verantwoordelijkheid niet kunnen waar­maken, wat bij hen tot
verhoogde werkdruk leidt. Het personeel raakt gefrustreerd en
overbelast, wat ertoe leidt dat het verloop bij jeugdbeschermers
hoog is. Er ontstaat een vicieuze cirkel waarvan het de vraag is hoe
deze doorbroken kan worden.

Instellingen die hier namens de overheid verantwoordelijk
voor zijn, kunnen op dit moment hun wettelijke opdracht
onvoldoende uitvoeren
De gecertificeerde instellingen voor jeugdbescherming en jeugd­
reclassering kunnen hun taken op dit moment niet adequaat
uitvoeren:
• Gecertificeerde instellingen werken met een minimale variant bij
de uitvoering van de wettelijke kerntaken en/of met een zogenaamde instroomlijst. In de minimale variant of als de kinderen
op een instroomlijst staan, is er zicht is op de veiligheid van deze
kinderen en wordt ingegrepen bij acute veiligheidsrisico’s. Feitelijk
gebeurt er niets om de ontwikkelingsbedreiging op te heffen.
Werken met instroom­lijsten en ‘de minimale variant’ leidt ertoe
dat jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders in de beginfase
onvoldoende contact kunnen maken met het gezin om de reële
behoefte van ouders en kinderen in kaart te brengen. Normtijden
voor het eerste contact en voor het maken van een plan van
aanpak worden niet gehaald, waardoor het te lang duurt om te
bepalen welke hulp moet worden ingezet;
24 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

• Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders slagen er niet of met
de grootste moeite in om de noodzakelijke hulp tijdig in te zetten.
Juist voor de kinderen en gezinnen met de meest complexe en
zware problematiek is de noodzakelijke hulp niet of niet tijdig
beschikbaar. Gewerkt wordt met noodverbanden en ‘second,
third of fourth best’ oplossingen. Daarnaast worden beslissingen
van kinderrechters soms niet uitgevoerd, omdat de hulp die in
de beschikking is opgenomen niet beschikbaar is en komt;
• De regievoering, monitoring en evaluatie van de ingezette hulp
is vaak niet voldoende. Dit verschilt per gecertificeerde instelling
en is afhankelijk van de keuzes die zijn gemaakt (‘methodegetrouw
werken’ of ‘minimale inzet’).

Factoren die hierin een rol spelen zijn de zwaarte van de
doelgroep, personeelstekorten, verloop en verzuim,
onvoldoende direct inzetbare, passende hulp en
onvoldoende financiële zekerheid
De noodzakelijke voorwaarden om kinderen adequaat te kunnen
beschermen en begeleiden ontbreken.
De gecertificeerde instellingen zijn onvoldoende toegerust om hun
kerntaken uit te voeren als gevolg van:
• De complexiteit van de problematiek van kinderen en ouders die
met jeugdbescherming en jeugdreclassering te maken is groter
geworden als gevolg van een verschuiving van de problematiek
(o.a. veel complexe echtscheidingen), de decentralisatie en de
wachtlijsten in de keten;
• Er is onvoldoende personeel beschikbaar voor de complexe en
zware opdracht om deze kinderen bescherming en begeleiding
te bieden en met deze ouders te werken;
• Jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders kunnen in de praktijk
hun verantwoordelijkheid om hulp in te zetten onvoldoende
waarmaken als gevolg van:
• Onvoldoende ingekocht hulpaanbod en maatwerk;
• Bemoeienis van gemeenten met door de gecertificeerde
instellingen gestelde indicaties;
• Gewerkt wordt met noodverbanden en ‘second, third of
fourth best’ oplossingen.
• De gecertificeerde instellingen hebben onvoldoende financiële
zekerheid.
De inspecties stellen vast dat deze factoren een rol spelen bij
nagenoeg alle instellingen in de hele jeugdbeschermingsketen.
Hierover brengen de inspecties, gelijktijdig met dit rapport, een
signalement uit.

7.2 Oordeel
De inspecties vinden de wijze waarop jeugdbescherming
en jeugdreclassering nu wordt uitgevoerd niet acceptabel
De inspecties vinden het maatschappelijk niet acceptabel dat de
door kinderrechters uitgesproken maatregelen niet onmiddellijk
worden uitgevoerd en dat de noodzakelijk geachte, soms door de
kinderrechter opgelegde, hulp niet of niet tijdig kan worden ingezet.
De inspecties vinden dat de noodzakelijke hulp voor deze kwetsbare
kinderen en hun ouders zonder vertraging moet worden verleend
en dat hulp die door een kinderrechter is opgelegd per direct
beschikbaar moet zijn. In de praktijk hebben jeugdbeschermers en
jeugd­reclasseerders wel de verantwoordelijkheid, maar niet de
mogelijkheid om kinderen die ernstig in hun ontwikkeling worden
bedreigd te beschermen en daadwerkelijk te helpen.

De inspecties zijn van oordeel dat ingezette maatregelen
hier op korte termijn geen adequaat antwoord op bieden
De gecertificeerde instellingen kunnen de taken niet meer uitvoeren
door de context van onvoldoende financiële zeker­heid, onvol­
doende ingekocht hulpaanbod, bemoeienis van gemeenten rond
de indicatiestelling in combinatie met de financiële afhankelijkheid
van de gemeenten, onvoldoende beschikbaarheid van personeel,
en de complexiteit van de problematiek. De gevolgen voor deze
kwetsbare kinderen en gezinnen zijn zeer nadelig, net als voor de
maatschappij. Als deze kwetsbare kinderen niet op tijd passende
hulp ontvangen, resulteert dat in hoge maatschappelijke kosten
door het in stand houden van de intergenerationele problematiek
en de kosten die verbonden zijn aan recidiverende jongeren.
De inspecties stellen vast dat bestuurders van de gecertifi­ceerde
instellingen binnen hun mogelijkheden hun bestuur­lijke verant­
woordelijkheid nemen. Zij hebben zicht op de uitvoering en op de
knelpunten. Zij zijn hierover in gesprek met opdracht­gevers en
ketenpartners. Zij nemen over het geheel genomen acute en struc­
turele maatregelen ter verbete­ring. Deze geven echter onvoldoende
resultaat. Daarnaast vinden de inspecties dat de gecertificeerde
instellingen te veel berusten in de bemoeie­nis van gemeenten
rond de indicatie­stelling. De inspecties zijn van oordeel dat het
spanningsveld tussen doorzettingsmacht van de gecertificeerde
instellingen, daar waar het gaat over in te zetten hulp, en de
financiële afhankelijk­heid van de gemeente voor de eigen finan­
ciering, een negatief effect heeft op de kwaliteit van de hulp.
De huidige financieringssystematiek leidt ertoe dat de gecertifi­
ceerde instellingen onvoldoende hun verantwoordelijkheid
kunnen nemen.

Deze kinderen hebben nodig dat ervaren, deskundige en
betrokken jeugdbeschermers voldoende tijd kunnen nemen om
met het gezin uit te zoeken wat er aan de hand is en welke hulp er
nodig is om bescherming te bieden. Voor het realiseren van goede
hulp zijn zowel de tijdigheid als de kwaliteit van de probleemanalyse,
plan, uitvoering van de hulpverlening en de regievoering hierop
essentieel.

7.3 Aanbevelingen
De inspecties onderkennen dat de in dit rapport geschetste proble­­
matiek uitstijgt boven de verantwoordelijkheid van een bestuurder
van een (individuele) organisatie. Over de proble­matiek van de
wachtlijsten en de personeelsproble­matiek, die zich in de hele keten
manifesteert, brengen de inspecties gelijktijdig met dit rapport een
signalement uit. Dit signalement bevat aanbevelingen die gericht
zijn aan de partners in de jeugdbeschermingsketen en hun
opdracht­gevers.
De inspecties vragen in dit rapport om maatregelen van bestuur­
ders van de gecertificeerde instellingen, van gemeenten en van
het Rijk. Onderstaande aanbevelingen zijn gericht op de in dit
rapport genoemde factoren die de uitvoering van de wettelijke
opdracht van de gecertificeerde instellingen belemmeren.

In verband met de complexiteit van de doelgroep:

• Gecertificeerde instellingen en gemeenten:
Zorg ervoor dat jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders
voldoende zijn toegerust om met de problematiek van ouders
om te gaan, waar relevant met gebruikmaking van expertise van
en in samenwerking met bijvoorbeeld de GGZ en verslavingszorg.
• Gecertificeerde instellingen en gemeenten:
Neem maatregelen die ertoe leiden dat jeugdbeschermers en
jeugdreclasseerders voldoende tijd en ruimte hebben om hun
werk te kunnen doen. Neem hierbij de toegenomen complexiteit
van de problematiek van ouders en kinderen die met jeugdbescherming te maken hebben in acht.
• Gecertificeerde instellingen:
Maak aan opdrachtgevers expliciet wat er aan jeugdhulpvoor­
zieningen nodig is om kinderen die in hun ontwikkeling worden
bedreigd te beschermen en helpen om zo te kunnen voldoen
aan de wettelijke opdracht van zowel de gemeenten als de
gecertificeerde instellingen.

De inspecties vinden het werken met instroomlijsten of met
‘minimale inzet’ navolgbaar, maar zeer ongewenst, gezien de zeer
kwetsbare situatie waarin de kinderen in deze gezinnen zich
bevin­den, de opeenvolgende constateringen dat het kind in zijn
ontwikkeling wordt bedreigd en dat vrijwillige hulp ontoereikend is.
Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 25

In verband met de problemen op de arbeidsmarkt:

• Gecertificeerde instellingen en gemeenten:

• Gemeenten:

Zorg ervoor dat rechterlijke uitspraken worden uitgevoerd. Dit
betekent dat de gemeente zorgt voor tijdige beschik­baarheid
van deze opgelegde jeugdhulp en dat de gecertifi­ceerde
instellingen de gemeenten informeren over problemen hierbij.
Denk bijvoorbeeld met de jeugdbeschermer of jeugdreclasseerder
mee om maatwerk mogelijk te maken. Zodat door kinderrechters
en/of jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders noodzakelijk
geachte hulp, zonder vertraging beschikbaar komt.
• Gemeenten:
Stel verwijzingen of indicaties van jeugdbeschermers of jeugdreclasseerders niet ter discussie. Het overleg dat op casusniveau
plaatsvindt over de noodzakelijke hulp mag niet zijn ingegeven
door (financiële) tekorten.

Zorg voor passende maatschappelijke en financiële waardering
voor jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders. Zoals de inspecties
ook in het signalement ‘Jeugdbeschermingsketen in gevaar’
benoemen, vergt het deskundigheid, vakman­schap en
professio­nele ruimte om ouders en jeugdigen te motiveren voor
hulp voor henzelf en voor hun kinderen, deze hulp te organiseren
en om soms ingrijpende keuzes te maken die nodig zijn om de
veiligheid van een kind te herstellen. Professionals die dit werk
aandurven en aankunnen, verdienen hier erkenning én financiële
en immateriële waardering voor. Zorg ervoor dat deze waardering
er komt, zodat de meest deskundige, competente en ervaren
jeugd­professionals (duurzaam) kiezen voor een baan in de
jeugdbeschermingsketen.
• Gecertificeerde instellingen:
Zet de inspanningen om deskundig en competent personeel te
werven en te behouden onverminderd voort, maak gebruik van
elkaars ervaringen en ideeën op dit punt.

In verband met de beschikbaarheid en tijdige inzet van
passende hulp:

• Gecertificeerde instellingen en gemeenten:
In de Jeugdwet staat de verplichting dat de gecertificeerde
instelling overlegt met de gemeente op casusniveau over welke
jeugdhulp aangewezen is. Dit verplichte overleg is bedoeld zodat
de gecertificeerde instelling op de hoogte is van het ingekochte
hulpaanbod. Voorkom dat deze verplichting vertraging van de
inzet van de benodigde hulp veroorzaakt, bijvoorbeeld als
overeenstemming uitblijft. Voorop staat dat de gecertificeerde
instelling bepaalt welke hulp een jongere nodig heeft en dus
ingezet moet worden. De jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders
hebben de (wettelijke) verantwoorde­lijkheid om veilige,
doeltreffende, doelmatige en cliënt­gerichte hulp in te zetten.
Hierbij geldt overigens dat over jeugdhulp die rechtstreeks
voortvloeit uit een strafrechterlijke beslissing geen wettelijk
verplichting tot overleg met de gemeente is.
• Gecertificeerde instellingen en gemeenten:
Onderzoek de mogelijkheden om eerder, dat wil zeggen vóór de
fase van multidisciplinaire besluitvorming bij de gecertificeerde
instelling, in samenwerking met gezin, zorgaanbieders en
financier gezamenlijk te komen tot een besluit over passende
hulp (al dan niet in de vorm van maatwerk).
• Gecertificeerde instellingen:
Heb in gesprek met gemeenten over de benodigde hulp op
casusniveau scherp dat jeugdbeschermers en jeugdreclass­
eerders de (wettelijke) verantwoordelijkheid hebben om veilige,
doeltreffende, doelmatige en cliëntgerichte hulp in te zetten en
maak – indien snelle overeenstemming uitblijft – gebruik van de
doorzettingsmacht die bij deze eindverant­woordelijkheid hoort.

26 | Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019

In verband met het ontbreken van financiële zekerheid
van de gecertificeerde instellingen:

• Gemeenten:
Zorg voor voldoende financiële zekerheid voor de gecertifi­
ceerde instellingen, zodanig dat de beschermings- en
reclasseringstaak adequaat kan worden uitgevoerd en de
instellingen voldoende bestaanszekerheid hebben.
• Gecertificeerde instellingen:
Maak duidelijk wat nodig is aan kennis, competenties,
tijd en ruimte van jeugdbeschermers en jeugdreclasseerders en
de hierbij behorende financiële middelen om de
jeugdbeschermings- en jeugdreclasseringstaak adequaat te
kunnen uitvoeren.
• Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Minister
voor Rechtsbescherming:
Zorg voor een financieringssystematiek die ertoe leidt dat de
gecertificeerde instellingen hun verantwoordelijkheid
daadwerkelijk kunnen waarmaken.

Dit is een uitgave van
Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
Bezoekadres
Stadsplateau 1 | 3521 AZ | Utrecht
IGJ.nl
Postadres
Postbus 2518 | 6401 DA Heerlen
november 2019
Kwetsbare kinderen onvoldoende beschermd - IGJ en IJenV - november 2019 | 27