Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

29 509

Palliatieve zorg

Nr. 68

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 8 oktober 2018
In deze brief presenteer ik u het plan van aanpak voor het ondersteunen
van levensbegeleiders/geestelijk verzorgers. Hiermee voldoe ik aan de
motie Segers en Slootweg1 om rond de zomer met een concreet plan te
komen hoe invulling wordt gegeven aan de opgave uit het regeerakkoord
op het gebied van levensbegeleiders/geestelijke verzorging en daarbij aan
te geven hoe deze opgave een plaats krijgt in het uitvoeren van de drie
beleidsprogramma’s Thuis in het verpleeghuis, Langer thuis en Een tegen
eenzaamheid. Het plan van aanpak is afgestemd met de (uitvoerende)
veldpartijen.2
In deze brief ga ik ook in op de uitkomsten van het thematische onderzoek
naar beschikbaarheid en financiering van geestelijke verzorging in alle
relevante zorgdomeinen. Met dit onderzoek voldoe ik aan de motie
Dik-Faber en Slootweg naar bereikbaarheid en financiering van geestelijke
verzorging binnen de relevante zorgdomeinen3. Het thematisch onderzoek
vindt u in de bijlage4. De uitkomsten uit dit onderzoek zijn meegenomen
in het plan van aanpak.
Na een beknopte samenvatting van de brief, begin ik met een korte
toelichting over wat geestelijke verzorging is. Ik ga daarna in op de
uitkomsten van het thematische onderzoek (de huidige situatie met
betrekking tot bereikbaarheid en financiering) en hoe ik de toekomst voor
geestelijke verzorging zie in relatie tot de zorg. Daarna licht ik het plan van
aanpak toe voor de korte en middellange termijn en leg ik tevens de
verbinding met de genoemde beleidsprogramma’s.
1

Kamerstukken II 2017–2018, 29 538, nr. 257.
Op 11 juli 2018 vond een goed bezochte consultatiebijeenkomst plaats met ruim 70 experts
uit het veld over de invulling van het plan (zie voor een verslag de bijlage, raadpleegbaar via
www.tweedekamer.nl). Hierbij zijn veel aanbevelingen gedaan hoe op de impuls op gebieden
als praktijkinzet, onderwijs en onderzoek kan worden ingezet. Deze aanbevelingen zijn gebruikt
en zullen ook in de verdere uitwerking worden meegenomen.
3
Kamerstuk 34 775 XVI, nr. 96.
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
2

kst-29509-68
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 68

1

Samenvatting
Ieder mens geeft betekenis en zin aan zijn of haar leven en de gebeurtenissen daarin. Daarbij kunnen mensen gesteund worden door structuren
die er zijn in onze samenleving zoals de familie, het sociale netwerk,
onderwijs, werk en geloofsgemeenschappen. Het eigen vertrouwde
netwerk kan in veel gevallen de benodigde ondersteuning bieden, maar
wanneer een sociaal netwerk ontbreekt of daar niet toe in staat is, kunnen
reguliere zorgverleners, binnen de door hen geleverde zorg, op een
dergelijke behoefte inspelen. Als vervolgens zowel het eigen netwerk als
de reguliere zorgverlening niet langer volstaan, bijvoorbeeld wanneer
sprake is van ingrijpende veranderingen in het leven van mensen en/of
wanneer zij worstelen met vragen van existentiële aard, kan de geestelijk
verzorger als expert worden ingeschakeld.
Daarom wil ik de in het thematisch onderzoek geconstateerde knelpunten
aanpakken door de bereikbaarheid en financiering van geestelijke
verzorging in de thuissituatie te verbeteren. Ik wil dat doen door vanaf
1 januari 2019 jaarlijks 7 miljoen euro vanuit de Regeerakkoordmiddelen
beschikbaar te stellen, waarvan 5 miljoen structureel vanaf 2021. De inzet
is vooral bedoeld voor een brede groep ouderen en kan bestaan uit
consulten van geestelijk verzorgers, bijscholing van reguliere zorgverleners en activiteiten om de bekendheid van de (mogelijkheden van de)
geestelijk verzorgers te vergroten. De bekostiging loopt in ieder geval de
eerste twee jaar via de bestaande subsidieregeling voor netwerken
palliatieve zorg.5
De netwerken zullen voor de concrete inzet vanuit de incidentele middelen
twee jaar worden ondersteund via een landelijk project en actiegericht
onderzoek. Hierdoor wordt op korte termijn gewerkt aan een groter
aanbod en een betere bekostiging. Tegelijkertijd wordt door alle partijen
gewerkt aan de verdere ontwikkeling van geestelijke verzorging en wordt
samen met deze partijen uitgezocht welke alternatieven er zijn voor
toekomstige bekostiging (na 2020).
1. Wat is geestelijke verzorging en wat is de toegevoegde
waarde?
Geestelijke verzorging is de professionele begeleiding, hulpverlening en
advisering bij zingeving en levensbeschouwing.6 Geestelijke verzorging is
dus breder dan hulp bij zorgvragen.
De beschikbaarheid van geestelijke verzorging in instellingen die zorg met
verblijf aanbieden is wettelijk vastgelegd in de Wkkgz (art. 6 sub a). Veelal
wordt door opname in een ziekenhuis, instelling voor mensen met een
handicap, GGZ-instelling of verpleeghuis de band met de vertrouwde
thuissituatie doorbroken. De geestelijke verzorging die de verblijfsinstelling regelt, waarborgt dat de verzekerde die van zijn dagelijks leven
afhankelijk is van de zorginstelling bij iemand terecht kan met zijn
levensvragen. Instellingen zijn dus verplicht deze aan te bieden. Het gaat
om geestelijke verzorging die zoveel mogelijk aansluit bij de godsdienst of
levensovertuiging van de cliënt.
Als mensen in de thuissituatie behoefte hebben aan geestelijke
verzorging, waar het eigen sociale netwerk niet in kan voorzien, kunnen zij
zelf contact opnemen met een geestelijk verzorger of kunnen zij door een
5

Mocht dit om redenen van rechtmatigheid (o.a. staatssteun) niet haalbaar zijn, dan kan als
alternatief op korte termijn ook een Europese aanbestedingsopdracht worden uitgezet.
6
Definitie uit VGVZ beroepsstandaard geestelijke verzorging 2015.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 68

2

zorgverlener worden doorverwezen naar een geestelijk verzorger. Het
doorverwijzen komt relatief vaker voor dan zelf contact opnemen, omdat
de behoefte om over levensvragen door te praten vaak pas in een gesprek
met derden manifest wordt.
In de praktijk van geestelijke verzorging wordt vaak het ABC-model
gebruikt: aandacht, begeleiding en crisis. Volgens dit model leveren alle
zorgverleners een bijdrage waar het gaat om algemene vragen en
begeleiding. De geestelijk verzorger kan ingeschakeld worden als er
sprake is van intensievere begeleiding en een (existentiële) crisis.
Het beroepsdomein van geestelijk verzorgers kan overlap vertonen met
dat van (klinisch) psychologen, praktijkondersteuners van huisartsen, en
maatschappelijk werkers als het gaat om het begeleiden van patiënten bij
het omgaan met ziekte, beperkingen en de naderende dood. Geestelijk
verzorgers hebben echter specifieke expertise als het gaat om het
reflecteren op ethische, levensbeschouwelijke en religieuze thema’s.
Geestelijk verzorgers hebben een opleiding in de theologie, humanistiek
of religiewetenschappen op universitair of hbo-niveau.
In het thematische onderzoek is een verdere duiding gegeven van wat
geestelijke verzorging is en wie dat kan geven. Ik verwijs u hiervoor naar
het onderzoek.
2. Huidige situatie rondom bereikbaarheid en financiering
Het thematisch onderzoek concludeert dat de bereikbaarheid van
geestelijke verzorging niet optimaal is. Dit heeft meerdere oorzaken die
zich op verschillende niveaus bevinden. Een eerste oorzaak is dat de aard
van levensvragen zodanig is dat ze zich niet makkelijk laten vertalen in een
hulpvraag. Een tweede oorzaak is dat patiënten, naasten en zorgverleners
onvoldoende bekend zijn met de (deskundigheid van) geestelijk
verzorgers. Een derde oorzaak van gebrekkige toegankelijkheid is dat
geestelijk verzorgers organisatorisch niet altijd integraal onderdeel
uitmaken van het zorgproces. Dit laatste is met name het geval in de
eerstelijnszorg. Hier zijn geestelijk verzorgers doorgaans geen onderdeel
van de zorgorganisatie. Verder speelt mee dat er signalen zijn dat ook het
aantal geestelijk verzorgers in intramurale settings afneemt en dat
mensen vanuit ziekenhuizen sneller naar huis gaan en sowieso langer
thuis wonen.
Voor wat betreft de financiering concludeert het onderzoek dat de
financiering van geestelijke verzorging een lappendeken is en vooral in de
thuissituatie gaten vertoont. Bij partijen in de eerstelijnszorg zijn er
beperkte mogelijkheden om geestelijke verzorgers te financieren en
bestaan onduidelijkheden over de voorwaarden waaronder geestelijke
verzorging kan worden ingezet. Ook ontstaan knelpunten door de
schotten in de financiering ten aanzien van de continuïteit van geestelijke
verzorging bij opname en ontslag uit het ziekenhuis, verpleeghuis of
revalidatiecentrum.
Het onderzoek gaat in op een mogelijke zelfstandige aanspraak op
geestelijke verzorging en geeft aan dat aangetoonde effectiviteit op
meetbare uitkomsten nodig is om te voldoen aan het criterium «stand van
de wetenschap en praktijk». Hoewel sommigen hiertoe mogelijkheden
zien en er ook onderzoek naar de effectiviteit gestart is, bestaan er ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 68

3

twijfels of de aard van de begeleiding door geestelijk verzorgers past
binnen het beoordelingskader van het Zorginstituut.7
Het onderzoek stelt dat zorginstellingen op grond van de Wet kwaliteit,
klachten en geschillen zorg (Wkkgz) verplicht zijn om geestelijke
verzorging aan te bieden, maar dat dit niet in een afzonderlijke prestatie is
gedefinieerd. Geestelijke verzorging is in ieder geval zorg die via een
diagnose-behandelcombinatie (DBC) of een zorgprofiel bekostigd wordt.
Het onderzoek geeft ten slotte aan dat het wenselijk is om de mogelijkheden voor geestelijke verzorging in de eerste lijn te vergroten, zowel in
de palliatieve zorg als zorg in breder perspectief (levensbegeleiding). In
dat kader wijst het onderzoek op succesvolle experimenten, zoals het
aanbod van geestelijke verzorging via centra voor levensvragen,
financiering van consulten door een geestelijk verzorger via de netwerken
palliatieve zorg en initiatieven van gemeenten om vanuit de Wet
maatschappelijke ondersteuning (Wmo) middelen beschikbaar te stellen.
3. Waar willen we naartoe?
Ik vind het belangrijk dat levensbegeleiding/geestelijke verzorging getrapt
wordt aangeboden. Ik bedoel daarmee dat allereerst mensen en hun
sociale omgeving zelf verantwoordelijk zijn voor invulling van zingeving
en betekenis in hun leven. Als er sprake is van ingrijpende veranderingen
in het leven van mensen, zoals ziekte en overlijden, kunnen mensen
terecht bij maatschappelijk werkers of hun reguliere zorgverleners, welke
goed zijn toegerust om gesprekken te voeren met hun cliënten en
patiënten. Wanneer een cliënt of patiënt behoefte heeft aan professionele
begeleiding bij levensvragen, kan deze zich wenden tot een geestelijk
verzorger. Deze geestelijk verzorgers moeten waar nuttig en gewenst ook
kunnen meedraaien in diverse multidisciplinaire overleggen. Dit alles zou
ik op korte termijn al beter mogelijk willen maken
Op middellange termijn wil ik komen tot een landelijk dekkend en
kwalitatief goed aanbod van levensbegeleiding voor ouderen en hun
naasten; of men nu thuis of in een instelling verblijft. Dit vereist verdere
investeringen in de ontwikkeling van geestelijke verzorging in de vorm
van onderwijs en (praktijkgericht) onderzoek. Op basis van de ervaringen
die zo worden opgedaan en de uitkomsten van het onderzoek, kan worden
bezien welke acties op de lange termijn gewenst zijn.
4. Het plan van aanpak
Het concrete plan voor de korte en middellange termijn bestaat uit twee
delen:
– Ten eerste wil ik de daadwerkelijke inschakeling van geestelijk
verzorgers in de thuissituatie verbeteren, omdat daar volgens het
thematische onderzoek het grootste knelpunt ligt. Ik stel hiervoor vanaf
2019 jaarlijks 7 miljoen euro vanuit de Regeerakkoordmiddelen
beschikbaar, waarvan 5 miljoen structureel vanaf 2021.
– Ten tweede wil ik de rest van het niet structurele deel van de middelen
investeren in het faciliteren van de netwerken bij het opzetten van
faciliteiten, alsook in de verdere ontwikkeling van geestelijke verzor-

7

Voor de beoordeling of geestelijke verzorging in aanmerking komt voor vergoeding op basis
van de Zvw en Wlz heeft het Zorginstituut al in 2006 onderscheid gemaakt in een aantal
activiteiten die al dan niet een logisch onderdeel van het zorgproces zouden zijn: Begeleiding
bij coping en zingeving, Het bieden van een vrijplaats en begeleiding bij religie en spiritualiteit.
(CVZ, 2006).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 68

4

ging (op gebieden als kwaliteit, bekendheid, onderzoek en onderwijs).
Ik stel hiervoor jaarlijks 3 miljoen beschikbaar in 2019 en 2020.
Bij dit traject zullen niet alleen professionals maar ook burgers betrokken
worden voor wie dit beleid bedoeld is. We achten ook hun perspectief van
belang om tot een succesvolle, effectieve aanpak te komen.
Beide componenten licht ik hieronder nader toe:
ad 1) De structurele inschakeling van geestelijk verzorgers in de
thuissituatie
Dit wil ik realiseren door:
• het bekostigen van consulten, zowel direct aan ouderen als indirect in
multidisciplinair overlegvormen;
• te stimuleren dat geestelijk verzorgers hun kennis kunnen delen met
andere zorgverleners en vrijwilligers (via bijvoorbeeld het geven van
bijscholing en cursussen), zodat deze nog beter toegerust zijn om
vragen te herkennen en op het juiste moment door te verwijzen;
• het stimuleren van de bekendheid van geestelijke verzorging.
De bekostiging loopt via een tijdelijke ophoging van de bijdrage aan de
landelijke netwerken palliatieve zorg in de regeling Palliatieve terminale
zorg.8 Dit is de snelste en meest directe manier om de regio’s te bereiken.
De netwerken hebben landelijke dekking en in de palliatieve zorg al de
nodige ervaring met geestelijke verzorging. Het thematisch onderzoek
geeft aan dat er al diverse succesvolle experimenten lopen. Sommige
netwerken hebben zelfs al het initiatief genomen tot het oprichten van
centra voor levensvragen die voor een breder publiek toegankelijk zijn. De
netwerken en/of de op te zetten voorzieningen moeten het zo organiseren
dat het duidelijk is dat ze er zijn voor alle ouderen en voor alle levensvragen (niet alleen palliatief). Ouderen die niet palliatief zijn, hoeven en
moeten derhalve niet te merken dat de financiering loopt via «palliatieve»
netwerken.
De beroepsvereniging van Geestelijk Verzorgers (VGVZ) geeft aan dat op
basis van de beschikbare middelen en de gemiddelde salariskosten, de
maximale inzet 50 fte bedraagt. In de praktijk en gegeven de te
verwachten vraag is er vaak sprake van kleinere aanstellingen. De
verwachting is derhalve dat ongeveer 200 geestelijk verzorgers (in
parttime functies of op contractbasis) aanvullend gefinancierd kunnen
worden. Gegeven de omvang van de beroepsgroep is dit een realistisch
scenario.
Het is verder de bedoeling dat netwerken (nog meer) de verbinding
zoeken met gemeenten en andere actoren in het sociale domein. Ik wil dat
de netwerken vraag en aanbod gaan matchen en dat er vanuit deze
impuls een olievlekwerking ontstaat, zodat uiteindelijk alle groepen die
geestelijke verzorging nodig hebben, die ook kunnen krijgen. Al naar
gelang de behoefte kunnen aanvullende middelen via de gemeente of uit
particuliere fondsen worden geworven.

8

Op dit moment ontvangen de in totaal 66 netwerken via de bestaande subsidieregeling
palliatieve terminale zorg een subsidie voor de aanstelling van een coördinator en het
uitvoeren van enkele activiteiten. De impuls wordt verdeeld door een extra bedrag per netwerk
toe te kennen (volgens dezelfde verdeelsleutel als de huidige bijdrage; basisbedrag en rest naar
inwonertal).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 68

5

De 5 miljoen zal worden ingezet voor directe verbetering van de geestelijke verzorging in de regio. In 2019 en 2020 zal verder 2 miljoen worden
verdeeld over de netwerken als vergoeding voor de extra inzet van
coördinatoren of extra in te zetten menskracht voor het opzetten van
infrastructuur lokaal en in de regio. Tussentijds zal een evaluatie plaatsvinden om te zien of de inzet conform de beoogde doelen plaatsvindt en
wordt samen met alle betrokken partijen uitgezocht welke alternatieven er
zijn voor toekomstige bekostiging (na 2020).
Ook de netwerken voor kinderpalliatieve zorg krijgen (separaat vanuit de
regeerakkoordmiddelen voor palliatieve zorg) een soortgelijke tijdelijke
ophoging om deze vorm van bijstand voor kinderen en hun ouders nog
beter mogelijk te maken.
Aandachtspunt is ten slotte dat de komende jaren nog zal worden gekeken
naar de positionering van de netwerken palliatieve zorg en naar andere
manieren om deze netwerken (deels) te financieren dan door middel van
subsidies.9 Dat hoeft de huidige plannen echter niet in de weg te staan en
kan worden meegenomen bij het bepalen van de meer structurele
oplossing.
ad 2) Faciliteren en verdere ontwikkeling van geestelijke verzorging
Op landelijk niveau zullen de netwerken worden gefaciliteerd door een
overkoepelende ondersteuningsstructuur waar de meest betrokken
partijen in participeren. Het gaat daarbij ondermeer om de Coöperatie
Palliatieve Zorg Nederland, Agora, de beroepsvereniging van Geestelijk
Verzorgers (VGVZ), Sociaal Werk Nederland en de seniorenorganisatie
KBO-PCOB. Hierbij zullen – al naar gelang de behoefte – gezamenlijke
afspraken kunnen worden gemaakt en informatie worden gedeeld over
onder andere kwaliteit en al functionerende goede voorbeelden. Ook zal
met deze partijen worden gekeken naar de aanpak na 2020.
Ik wil de resultaten van de nieuwe activiteiten van de netwerken volgen
via actiegericht onderzoek, waarbij de effectiviteit van die activiteiten van
de netwerken door ZonMw wordt gemonitord. Er wordt dan gekeken naar
wat het oplevert in termen van betere ondersteuning voor mensen bij
inschakeling van geestelijk verzorgers op het juiste moment. Tegelijkertijd
wordt al door de partijen betrokken bij geestelijke verzorging gewerkt aan
de verdere ontwikkeling ervan. Ik zal dat blijven ondersteunen.
Beide componenten zullen dit najaar in meer detail worden uitgewerkt. Zo
zal de regeling PTZ moeten worden aangepast, een landelijk ondersteuningsstructuur voor faciliteren van de netwerken worden uitgewerkt en zal
ZonMw een programma outline maken voor de componenten monitoring,
actiegericht onderzoek en de verdere ontwikkeling van geestelijke
verzorging. Hierbij zal ook het soort onderzoek worden meegenomen
waar om wordt gevraagd in de motie van Dijkstra en Dik-Faber naar de
plek van geestelijke verzorging in de eerste lijn10.

9

Er is op dit moment een denktank actief die begin 2019 een advies uitbrengt over de netwerken
palliatieve zorg. Verder zal in 2019/2020 een evaluatie plaats moeten vinden van de regeling
PTZ met het oog op het besluit tot verlenging van de regeling PTZ per 1 januari 2021.
10
Kamerstuk 34 775, nr. 91. De motie is hiermee afgedaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 68

6

5. Verbinding met beleidsprogramma’s
Met de extra impulsen voor de geestelijke verzorging en de nauwere
samenwerking tussen de netwerken en gemeenten leg ik tegelijkertijd ook
verbinding met de programma’s: Een tegen eenzaamheid en Langer
Thuis, waar gemeenten een belangrijke taak in hebben.
De extra middelen voor geestelijke verzorging stellen de netwerken en de
daaraan gelieerde centra voor levensvragen in staat om met hun expertise
aan te sluiten op de gemeentelijke agenda’s en de activiteiten voortvloeiend uit genoemde programma’s. De inwoners die op het vlak van
zingeving en levensbeschouwing behoefte hebben aan begeleiding,
advies, of simpelweg een luisterend oor kunnen daarin worden voorzien.
Het past goed in de ambitie van de programma’s, die zich met name op
(thuiswonende) ouderen richten, als in de lokale aanpak de (latente) vraag
naar geestelijke verzorging en levensbegeleiding via bijvoorbeeld centra
voor levens-vragen wordt opgepakt. Hiermee worden ouderen tegemoet
gekomen die behoefte hebben aan professionele ondersteuning bij
existentiële vragen.
Een conclusie uit het thematische onderzoek is dat ook de geestelijke
verzorging in de intramurale zorg mogelijk onder druk staat. De teruglopende cijfers zijn echter alleen beschikbaar voor ziekenhuizen. Voor de
verpleeghuizen is het beeld nog onduidelijk. In het plan thuis in het
verpleeghuis staat echter al dat goede verpleeghuiszorg begint bij
datgene wat een bewoner nodig heeft. Daarbij gaat het om alle levensdomeinen die voor het welbevinden van de bewoner belangrijk zijn. Het kan
daarbij ook om zaken gaan zoals de behoefte van bewoners aan geestelijke verzorging. Vanuit de extra middelen voor de verpleeghuiszorg kan
als deze behoefte bestaat ook meer inzet van geestelijke verzorgers
worden bekostigd. Samen met de IGJ zal ik ook op dit onderdeel attent
zijn. Voor de ziekenhuiszorg zal ik bij de Nederlandse Vereniging voor
Ziekenhuizen aandacht vragen voor dit onderwerp. Waar nodig, zal ik actie
ondernemen.
Door een verbinding te leggen met de programma’s wordt ook gehoor
gegeven aan de motie Seegers en Slootweg waarin wordt opgeroepen
om de opgave rondom geestelijke verzorging een plek te geven in de drie
beleidsprogramma’s.
Ten slotte
De afgelopen jaren is de positionering van geestelijke verzorging met
regelmaat aan de orde geweest in de Tweede Kamer. Ik hoop en verwacht
dat met dit concrete plan een flinke stap vooruit gezet kan worden, zodat
mensen die geestelijke verzorging en levensondersteuning nodig hebben
beter worden geholpen.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 29 509, nr. 68

7