Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

33 997

Vliegramp MH17

Nr. 118

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 12 juni 2018
De vaste commissie voor Justitie en Veiligheid heeft een aantal vragen
voorgelegd aan de Ministers van Buitenlandse Zaken en van Justitie en
Veiligheid over de brief van 9 maart 2018 inzake Staatsaansprakelijkheid
MH17 (Kamerstuk 33 997, nr. 114).
De Ministers hebben deze vragen beantwoord bij brief van 28 mei 2018.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Van Meenen
De adjunct-griffier van de commissie,
Schoor

kst-33997-118
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

1

1
Heeft Rusland zich in het OVV-onderzoek naar de toedracht van de ramp
met MH17 schuldig gemaakt aan het weigeren van rechtshulp? Zo ja, op
welke wijze? Zo nee, waarom niet?
Zoals eerder aangegeven in de beantwoording van Kamervragen
(Aanhangsel Handelingen II 2015/16, nr. 2771) heeft de OVV bij de
regering gedurende het onderzoek geen melding gemaakt over het niet
ontvangen van benodigde gegevens. In het kader van het onderzoek van
de OVV is overigens niet formeel om rechtshulp verzocht.
2
Heeft Rusland zich in het lopende strafrechtelijk onderzoek naar de daders
van de ramp met MH17 schuldig gemaakt aan het weigeren van
rechtshulp? Zo ja, hoe? Zo nee, waarom niet?
Uit de presentatie van het JIT van 24 mei jongstleden blijkt dat de
Russische autoriteiten tot op heden niet aan het JIT hebben gemeld dat
een BUK-TELAR van de 53e Brigade is ingezet in het oosten van Oekraïne
en dat deze vlucht MH17 heeft neergehaald (Kamerstuk 33 997, nr. 115).
Het JIT heeft wel aan de Russische autoriteiten gevraagd om alle
informatie te geven die van belang kan zijn voor de waarheidsvinding.
Daaruit kan de conclusie getrokken worden dat Rusland niet op alle
rechtshulpverzoeken volledig antwoord heeft gegeven.
3
Op welke wijze geeft Rusland uitvoering aan de door de Veiligheidsraad
van de Verenigde Naties (VN-Veiligheidsraad) aangenomen resolutie
2166?
Hoewel Russische gezagsdragers herhaaldelijk hebben toegezegd
medewerking te zullen verlenen aan de volledige uitvoering van resolutie
2166, blijkt uit de presentatie van het JIT op 24 mei 2018 dat Rusland niet
alle informatie geleverd heeft waarom het JIT heeft gevraagd. Zie ook het
antwoord op vraag 2.
4
Op welke wijze traineert Rusland uitvoering van de door de
VN-Veiligheidsraad aangenomen resolutie 2166?
Hoewel Russische gezagsdragers herhaaldelijk hebben toegezegd
medewerking te zullen verlenen aan de volledige uitvoering van resolutie
2166, blijkt uit de presentatie van het JIT op 24 mei 2018 dat Rusland niet
alle informatie heeft geleverd waarom het JIT heeft gevraagd. Zie ook het
antwoord op vraag 2.
De regering constateert daarnaast dat uitspraken van Russische
overheidsfunctionarissen, waarmee de professionaliteit en integriteit van
het lopend strafrechtelijk onderzoek in twijfel worden getrokken en
verwarring wordt gezaaid over de feiten die door het JIT zijn vastgesteld,
niet acceptabel zijn en niet bijdragen aan de uitvoering van resolutie 2166.
De regering heeft de Russische Federatie hierop aangesproken, laatstelijk
bij het bezoek van de Minister van Buitenlandse Zaken aan Moskou in
april 2018.
5
Acht u het veto van Rusland inzake de instelling van een VN-tribunaal in
strijd met de uitvoering van resolutie 2166 van de VN-Veiligheidsraad?
Waarom wel of waarom niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

2

De regering betreurt dat Rusland in juli 2015 de oprichting van een
VN-tribunaal blokkeerde door middel van een veto in de VN-Veiligheidsraad. Resolutie 2166 bepaalt niet dat een VN-tribunaal moet worden
opgericht. Er zijn andere mogelijkheden om resolutie 2166 uit te voeren,
waaronder vervolging en berechting van de daders van het neerhalen van
vlucht MH17 op nationaal niveau. Het Russische veto inzake de instelling
van een VN-tribunaal is daarom niet in strijd met resolutie 2166.
6
Op welke wijze heeft Nederland de ramp met MH17 binnen het lidmaatschap van de VN-Veiligheidsraad tot nu toe aan de orde gebracht?
Sinds de aanname van resolutie 2166 heeft de Veiligheidsraad tien
brieven ontvangen over de voortgang van de implementatie van deze
resolutie, waarvan de laatste twee op 24 mei jl. n.a.v. de persbijeenkomst
van het JIT en op 25 mei jl. n.a.v. het besluit van Australië en Nederland
om Rusland aansprakelijk te stellen voor het neerhalen van vlucht MH17.
Wanneer er belangrijke nieuwe ontwikkelingen zijn, dan zal Nederland de
Veiligheidsraad hiervan opnieuw op de hoogte brengen. Daarnaast
benoemt het Koninkrijk der Nederlanden, als lid van VN-Veiligheidsraad,
het belang van implementatie van resolutie 2166 wanneer dat gepast en
opportuun is. Zo heeft de permanente vertegenwoordiger bij de VN op
8 maart jongstleden, toen de situatie in Oost-Oekraïne ter sprake kwam
tijdens de jaarlijkse OVSE-briefing aan de VN-Veiligheidsraad, het belang
van volledige uitvoering van resolutie 2166 benadrukt. Bij de briefing over
de situatie in Oekraïne, die is voorzien op 29 mei 2018, zal het Koninkrijk
dit opnieuw doen.
7
Welk aanvullend bewijs is, naast het rapport van de Onderzoeksraad voor
Veiligheid (OVV) en het lopende strafrechtelijk onderzoek, noodzakelijk
voor Nederland om een zaak te starten waarin een andere staat aansprakelijk gesteld wordt voor het neerhalen van MH17?
Inmiddels beschikken Australië en Nederland over voldoende bewijs om
te besluiten Rusland aansprakelijk te stellen voor het neerhalen van vlucht
MH17.
8
Op welke wijze past het aanspannen van een zaak, waarin een andere
staat aansprakelijk gesteld wordt voor het neerhalen van MH17, binnen de
door de premier gemaakt belofte dat «de onderste steen boven komt» en
dat hij zich er «persoonlijk voor [zal] inzetten dat de daders worden
opgespoord en hun gerechte straf krijgen»?
Het aanspannen van een zaak tegen een staat die verantwoordelijk is voor
het neerhalen van vlucht MH17 draagt bij aan waarheidsvinding en
gerechtigheid, en daarmee aan het nakomen van de gemaakte belofte.
9
Wat is er tijdens het bezoek van de Minister van Buitenlandse Zaken aan
Rusland in april 2018 inzake MH17 besproken met de Russische
bewindspersonen?
Tijdens het bezoek van Minister van Buitenlandse Zaken Blok aan zijn
collega Lavrov was het neerhalen van vlucht MH17 een belangrijk
onderwerp van gesprek. Ik herhaalde dat Nederland zich inzet voor
waarheidsvinding en gerechtigheid. Daarbij verwees ik naar resolutie
2166, die het neerhalen veroordeelt en vraagt om een onafhankelijk, open
en transparant onderzoek naar de ramp. Minister Lavrov herhaalde dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

3

Rusland volledig achter de uitvoering van deze resolutie staat. Wel stelde
hij dat het door Rusland aangeleverde bewijsmateriaal onvoldoende
wordt meegenomen in het onderzoek. Ook uitte hij zijn ongenoegen dat
Nederland geen enkele rapportage aan de VN-Veiligheidsraad zou hebben
gestuurd over de voortgang van het onderzoek. Daarop heb ik hem laten
weten dat beide punten feitelijk onjuist zijn: het Joint Investigation Team
behandelt het Russische bewijsmateriaal op eenzelfde manier als het
overige bewijsmateriaal. Ook heeft Nederland de VN-Veiligheidsraad
diverse malen geïnformeerd over de stand van zaken. Ik benadrukte dat
Nederland dit weer zal doen als daar aanleiding voor is. Ik heb ook mijn
ongenoegen uitgesproken over de voortdurende Russische desinformatie
inzake het neerhalen van vlucht MH17, waarmee de onafhankelijkheid en
de kwaliteit van het onderzoek in diskrediet worden gebracht. Ik onderstreepte dat dergelijke uitspraken ook zeer grievend zijn voor de
nabestaanden en drong met klem aan dat Rusland daarmee stopt.
10
Ziet u nog steeds geen aanleiding om met Rusland eenzelfde bilateraal
verdrag als met Oekraïne te sluiten ten aanzien van strafvervolging in de
MH17-zaak van Russische onderdanen?
Indien de resultaten van het strafrechtelijk onderzoek hiertoe aanleiding
geven, zal de Nederlandse regering een zodanig besluit in overweging
nemen.
11
Is bij het opstellen van deze brief gebruik gemaakt van externe deskundigen op het vlak van staatsaansprakelijkheid, bijvoorbeeld van een
universitair deskundige, de landsadvocaat, dan wel enige andere
deskundige? Zo ja, welke deskundige(n) zijn geraadpleegd? Zo nee,
waarom is er voor gekozen dergelijke deskundigheid niet in te roepen?
Nee. De regering acht zich op basis van interne advisering voldoende
geadviseerd op het vlak van staatsaansprakelijkheid. De regering sluit niet
uit dat te zijner tijd extern advies wordt ingewonnen met betrekking tot
(specifieke) aspecten op het vlak van staatsaansprakelijkheid.
12
Is de inhoud van deze brief afgestemd met het Joint Investigation Team
(JIT) en/of de grieving-nations (landen met slachtoffers van MH17)? Gaat
er met de JIT-partners dan wel de grieving-nations gezamenlijk
opgetrokken worden ten aanzien van het aansprakelijk stellen van andere
landen?
Nee. In de brief van 9 maart jongstleden is aangegeven dat het goed
denkbaar is dat Nederland ook andere landen consulteert over staatsaansprakelijkheid. Nederland heeft deze brief onder de aandacht gebracht van
verschillende andere landen. Consultaties met andere landen vinden
plaats om te bezien of en hoe andere landen kunnen worden betrokken bij
het besluit van Australië en Nederland Rusland aansprakelijk te stellen.
13
Gesteld wordt dat (staats)aansprakelijkheid ontstaat als de ene staat ten
opzichte van de andere een internationaalrechtelijk onrechtmatige daad
pleegt, dan wel een internationaalrechtelijke rechtsregel overtreedt, kunt u
voor de vliegramp MH17 aangeven welke internationaalrechtelijk
onrechtmatige daad dan wel rechtsregel overtreden zou kunnen zijn? Is
hier sprake van overtredingen van positiefrechtelijke regels (bijvoorbeeld
internationale verdragen) of kan hier ook sprake zijn van overtredingen
van internationaalrechtelijk gewoonterecht of goede gebruiken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

4

Australië en Nederland achten het op dit moment niet opportuun in te
gaan op de specifieke juridische grondslagen en varianten om een andere
staat aansprakelijk te stellen voor het neerhalen van vlucht MH17 en het
betrekken van een of meer andere staten daarbij. Onze (proces)strategie
blijft vertrouwelijk om de kans op succes te maximaliseren. Ook na het
besluit van vrijdag 25 mei jongstleden blijft gelden dat Nederland geen
enkele juridische optie uitsluit, met inbegrip van de optie om een of meer
andere staten aansprakelijk te stellen voor het neerhalen van vlucht MH17
op grond van het internationaal recht.
14
Kunt u aangeven welke internationale rechter of arbitraal tribunaal
beschikbaar zou kunnen zijn om een rol te spelen rond staatsaansprakelijkheid in het kader van de vliegramp MH17?
Zie het antwoord op vraag 13.
15
Aan welke vormen van schade aan de zijde van de Nederlandse staat kan
gedacht worden in het kader van de vliegramp MH17?
Vallen hieronder kosten die verband houden met:
– het bergen en repatriëren van slachtoffers
– het identificeren en begraven van slachtoffers
– bijeenkomsten van en voor nabestaanden, al dan niet in het kader van
herdenken en begraven
– de kosten van het onderzoek van de OVV
– de Nederlandse kosten ten behoeve van het (internationale) strafrechtelijke onderzoek
– de kosten van de strafrechtelijke vervolging dan wel de voorbereiding
daarop
– de kosten voor slachtofferzorg?
Aan deze kosten kan inderdaad worden gedacht.
16
In hoeverre kan de Nederlandse staat tegengeworpen worden dat de
gemaakte kosten te hoog zijn, dan wel dat de verrichte werkzaamheden of
zorg uitstijgt boven het niveau dat de aansprakelijke staat zelf gewoonlijk
levert? In hoeverre kan de Nederlandse staat tegengeworpen worden dat
bijvoorbeeld het onderzoek van de OVV dan wel het strafrechtelijk
onderzoek een eigen keuze is van de Nederlandse staat en in zoverre ook
niet uitgevoerd had hoeven worden?
Naar het oordeel van de regering snijdt een dergelijke tegenwerping geen
hout en is het op dit moment niet opportuun om op dergelijke tegenwerpingen vooruit te lopen.
17
Op welk moment bent u voornemens daadwerkelijk bekend te maken
welke landen door de Nederlandse staat (staats)aansprakelijk worden
gesteld voor schade veroorzaakt in het kader van de vliegramp MH17?
Bent u bereid de Tweede Kamer hier tijdig over te informeren? Kunt u
aangeven welke volgorde u voornemens bent hierin te hanteren?
Vrijdag 25 mei jongstleden heeft de regering besloten Rusland aansprakelijk te stellen voor het neerhalen van vlucht MH17 en de Kamer direct
geïnformeerd (Kamerstuk 33 997, nr. 117).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

5

18
Richt de vraag of andere staten aansprakelijk worden gesteld zich ook op
aspecten van vliegveiligheid, het tijdig en adequaat waarschuwen van
andere staten dan wel luchtvaartmaatschappijen voor gevaarlijke situaties
in het luchtruim, dan wel de geschiktheid qua kennis en instrumentarium
van de luchtverkeersleiding van zo’n andere staat?
Zie het antwoord op vraag 13.
19
In hoeverre worden aspecten van medewerking aan berging, identificatie,
hulp bij het (strafrechtelijk) onderzoek dan wel (andere) vormen van
internationale strafrechtelijke rechtshulp een rol bij het aansprakelijk
stellen van een andere staat?
Zie het antwoord op vraag 13.
20
Verwacht de Nederlandse overheid zelf nog op één of andere wijze door
andere staten aansprakelijk te worden gesteld voor schade ontstaan in het
kader van de vliegramp MH17?
Nee, daar zijn geen aanwijzingen voor.
21
Kunt u een overzicht bieden van zaken waarin staten aansprakelijk zijn
gesteld voor internationaal onrechtmatige daden en per zaak aangeven
wat de aanleiding was, voor welke rechtsgang is gekozen en wat de
uitkomst is geweest?
Een volledig overzicht zou uitgebreid nader onderzoek vergen. Alleen al
sinds de Tweede Wereldoorlog hebben staten talloze keren andere staten
aansprakelijk gesteld. Hierbij kunt u denken aan diplomatieke nota’s van
een staat waarin geklaagd wordt over een schending van internationaal
recht. Dit soort nota’s wordt meestal niet openbaar gemaakt. Daarnaast
zijn er talloze procedures geweest bij internationale geschillenbeslechtingsmechanismen waarin staten aansprakelijk zijn gesteld, en bevonden,
voor een schending van internationaal recht. Hieronder vallen geschillen
die zijn beslecht door of onder auspiciën van het Internationaal
Gerechtshof, het Permanent Hof van Arbitrage, het Zeerechttribunaal, het
International Center for the Settlement of Investment Disputes, het
Dispute Settlement Body van de Wereldhandelsorganisatie, het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens, het Inter-American Court of Human
Rights, het African Court on Human and Peoples» Rights en het Hof van
Justitie van de Europese Unie. Uitkomsten variëren van de vaststelling dat
er (geen) schending van internationaal recht plaatsgevonden heeft tot de
verschillende onder internationaal recht erkende vormen van rechtsherstel. De eerste zaak voor het Internationaal Gerechtshof was de Corfu
Channel Case tussen het Verenigd Koninkrijk en Albanië. De meest
recente uitspraak van dit Hof betrof de Case Concerning Certain Activities
Carried out by Nicaragua in the Border Area tussen Costa Rica en
Nicaragua. Arbitrale tribunalen onder auspiciën van het Permanent Hof
van Arbitrage hebben zich, onder andere, gebogen over de Mox
Plant-zaak tussen Ierland en het Verenigd Koninkrijk en het grensgeschil
tussen Eritrea en Ethiopië. Het Zeerechttribunaal beoordeelt geschillen
over het Zeerechtverdrag, zoals de detentie van een schip en bemanning
in strijd met het verdrag. De eerste zaak bij dit tribunaal betrof een zaak
tussen St. Vincent and the Grenadines tegen Guinea en ging om het
vrijgeven van het schip de M/V «Saiga». De meest recente zaak gaat over
de M/V «Norstar» tussen Panama en Italië.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

6

22
Is Nederland eerder partij geweest in een zaak waarin staatsaansprakelijkheid speelde? Zo ja, welke?
Nederland is verschillende malen partij geweest in zaken waarin staatsaansprakelijkheid aan de orde was. De zaken voor het Internationaal
Gerechtshof waarbij Nederland betrokken was en waarin staatsaansprakelijkheid aan de orde was zijn de Case Concerning the Application of the
Convention of 1902 Governing the Guardianship of Infants (Nederland vs.
Zweden) en de Legality of the Use of Force Case (Servië vs. Nederland). In
de eerste zaak oordeelde het Hof dat bepaalde maatregelen genomen
door Zweden ten aanzien van een kind met de Nederlandse nationaliteit in
overeenstemming waren met internationaal recht. In de tweede zaak
concludeerde het Hof dat het niet bevoegd was te oordelen over de vraag
of bombardementen uitgevoerd door de NAVO op het grondgebied van
Servië verenigbaar waren met internationaal recht.
Nederland was bij het Permanent Hof van Arbitrage recentelijk betrokken
bij een zaak waarin staatsaansprakelijkheid aan de orde kwam: de Arctic
Sunrise Arbitration (Nederland vs. Russische Federatie). In deze zaak werd
de Russische Federatie veroordeeld tot het betalen van compensatie aan
Nederland voor de schade als gevolg van de onrechtmatige aanhouding
en detentie van de Arctic Sunrise en haar bemanning in 2013.
Bij het Zeerechttribunaal was Nederland betrokken bij de Arctic Sunrise
Case, Provisional Measures (Nederland vs. Russische Federatie). In deze
zaak over voorlopige maatregelen naar aanleiding van de onrechtmatige
aanhouding en detentie van de Arctic Sunrise en haar bemanning in 2013
oordeelde het tribunaal dat de Russische Federatie de Arctic Sunrise en
haar bemanning vrij moest laten na betaling van een borgsom.
Bij de Dispute Settlement Body van de Wereldhandelsorganisatie is
Nederland betrokken bij de Certain Income Tax Measures Constituting
Subsidies Case (Verenigde Staten vs. Nederland) en twee zaken over
Seizure of Generic Drugs in Transit (samen met de EU tegen India en
Brazilië). De Certain Income Tax Measures-zaak gaat over de verenigbaarheid van de Nederlandse inkomstenbelasting met het verbod op
bepaalde vormen van subsidie. De Generic Drugs-zaken gaan over de
vraag of beslag gelegd mag worden op generieke medicijnen op grond
van vermeende schending van patentrechten.
Bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens heeft Nederland,
samen met een aantal andere verdragspartijen bij het Europees Verdrag
voor de rechten van de mens, zaken aangespannen tegen Griekenland en
Turkije over het uitroepen van de noodtoestand door deze staten en de
gevolgen hiervan voor het naleven van verplichtingen onder het Europees
verdrag voor de Rechten van de Mens. Deze zaken zijn uiteindelijk
geschikt.
23
Is Rusland eerder door een andere staat aansprakelijk gesteld voor een
internationaalrechtelijk onrechtmatige daad? Zo ja, voor welke daad is dit
geweest en wat was de uitkomst?
Rusland is verschillende malen internationaalrechtelijk aansprakelijk
gesteld. Voor zover zulke aansprakelijkstelling plaatsvindt in een diplomatieke nota, is dit mogelijk niet openbaar gemaakt. Wat aansprakelijkstelling bij internationale hoven en tribunalen betreft volgen hier enkele
voorbeelden. Georgië heeft een zaak aanhangig gemaakt tegen Rusland
bij het Internationaal Gerechtshof over het Rassendiscriminatieverdrag. In
deze zaak werd één van de preliminaire bezwaren van Rusland erkend en
kwam het Hof dus niet toe aan een inhoudelijke beoordeling van het
geschil. Momenteel loopt er bij ditzelfde Hof een zaak tussen Oekraïne en
Rusland over het Terrorismefinancieringsverdrag en het Rassendiscrimi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

7

natieverdrag. Ook loopt er een zaak tussen Oekraïne en Rusland over de
rechten van kuststaten in de Zwarte Zee, de Zee van Azov en de Straat van
Kertsj bij het Permanent Hof van Arbitrage. Bij het Dispute Settlement
Body van de Wereldhandelsorganisatie is Rusland acht keer aangeklaagd
(door Japan, de EU en Oekraïne). Deze zaken gaan over regels met
betrekking tot handel in motorvoertuigen, spoorwegonderdelen, varkens
en varkensvlees, landbouwproducten en producten uit Oekraïne. In de
twee procedures die afgerond zijn is een schending door Rusland
geconstateerd; de andere zaken lopen nog. Tenslotte kan worden
verwezen worden naar de zaak van Nederland tegen Rusland over de
Arctic Sunrise (zie het antwoord op vraag 22).
24
Heeft Rusland eerder een andere staat aansprakelijk gesteld voor een
internationaalrechtelijk onrechtmatige daad? Zo ja, voor welke daad is dit
geweest en wat was de uitkomst?
Ja, Rusland heeft zelf ook andere staten aansprakelijk gesteld voor
(vermeende) schendingen van internationaal recht. Bij het Dispute
Settlement Body van de Wereldhandelsorganisatie heeft Rusland zes
zaken aanhangig gemaakt (vier tegen de EU en drie tegen Oekraïne). Deze
procedures gaan over mogelijke schendingen door de EU en Oekraïne van
anti-dumping, energie en beperkingen opgelegd aan handel in en
transport van goederen en diensten. De procedures zijn nog niet
afgerond.
25
Is het mogelijk dat in de MH17-zaak een internationaalrechtelijk onrechtmatige daad aan het handelen of nalaten van individuen toegerekend kan
worden?
Een individu kan niet aansprakelijk worden gesteld voor een internationale onrechtmatige daad, maar het handelen of nalaten van een
individu kan wel leiden tot de aansprakelijkheid van een staat.
26
In hoeverre is het mogelijk dat rebellengroepen of andere niet rechtstreeks aan een staat gelieerde groeperingen op enige wijze partij worden
in een procedure inzake staatsaansprakelijkheid?
Dit is alleen mogelijk indien het procesreglement van het gekozen hof of
tribunaal deelname van dergelijke groeperingen toelaat. Indien partijen
kiezen voor arbitrage, dan kunnen zij in de overeenkomst tot arbitrage
vastleggen dat bepaalde niet-statelijke entiteiten deel kunnen nemen aan
de procedure. Bij de bestaande hoven en tribunalen is hier niet in
voorzien.
27
Op basis van welke internationaalrechtelijke rechten en plichten kan
Nederland een andere staat aansprakelijk stellen voor specifiek de ramp
met MH17?
Zie het antwoord op vraag 13.
28
Nederland sluit geen enkele juridische optie uit, aan welke opties wordt
dan specifiek gedacht en langs welke weg worden die juridische opties
benaderd?
Zie het antwoord op vraag 13.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

8

29
Heeft Nederland eerder een andere staat aansprakelijk gesteld voor een
schending van het internationaal recht? Zo ja, welke staat? Wegens welke
internationaalrechtelijk onrechtmatige daad was dat? Wat waren de
gevolgen van de staatsaansprakelijkstelling?
Zie voor de zaken waarbij Nederland betrokken was het antwoord op
vraag 22, waarbij zaken waarbij Nederland als eerste partij genoemd
wordt door Nederland aangebracht zijn.
30
Is Nederland zelf eerder door een andere staat aansprakelijk gesteld voor
een schending van het internationaal recht? Zo ja, door welke staat?
Wegens welke internationaalrechtelijk onrechtmatige daad was dat? Wat
waren de gevolgen van de staatsaansprakelijkstelling?
Zie voor de zaken waarbij Nederland betrokken was het antwoord op
vraag 22, waarbij zaken waarbij Nederland als tweede partij genoemd
wordt door een andere staat aangebracht zijn tegen Nederland.
31
Kunt u de zin «Het handelen of nalaten van een individu kan niet worden
toegerekend aan een staat, tenzij de band tussen het individu en de staat
dermate sterk is dat het individu geacht kan worden namens de staat te
handelen» nader duiden? Over wat voor band gaat dat dan?
Het moet hier gaan om een formele of feitelijke band. Een formele band
kan tot stand komen doordat een staat een individu bij wet of regelgeving
opdracht geeft tot het uitvoeren van een bepaalde handeling. Ook kan een
formele band ontstaan doordat een staat achteraf het handelen van een
individu goedkeurt en erkent als zijn eigen handelen. Een feitelijke band
kan ontstaan indien een individu handelt onder directe controle of
instructie van een staat.
32
Gezien de volgende quote in de brief «Om vast te stellen of een andere
staat aansprakelijk kan worden gesteld voor het neerhalen van vlucht
MH17 moet onderzocht worden of sprake is van een schending van een
internationaalrechtelijke verplichting en of deze aan een staat of meerdere
staten kan worden toegerekend», bent u er in dat licht voorstander van
dat dit onderzocht wordt? Zo nee, waarom niet?
Ja, dat is reeds onderzocht. Inmiddels is besloten dat Nederland en
Australië beschikken over voldoende bewijs om te besluiten Rusland
aansprakelijk te stellen voor het neerhalen van vlucht MH17.
33
Kunt u de zin «Om vast te stellen of een and ere staat aansprakelijk kan
worden gesteld voor het neerhalen van vlucht MH17 moet onderzocht
worden of er sprake is van een schending van een internationaalrechtelijke verplichting en of deze aan een staat of meerdere staten kan worden
toegerekend» nader duiden? Komt zo’n onderzoek er ook? Welke stappen
moet u nemen om zo’n onderzoek te starten?
Australië en Nederland beschikken over voldoende bewijs om te besluiten
Rusland aansprakelijk te stellen voor het neerhalen van vlucht MH17.
34
Hoe zal worden voorkomen dat een eventueel onderzoek naar staatsaansprakelijkheid tot vertraging in het strafproces leidt, omdat – bijvoorbeeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

9

op het terrein van schadevergoeding – toch een zekere mate van
dubbeling zou kunnen worden verondersteld?
Er is geen reden te veronderstellen dat het onderzoek naar staatsaansprakelijkheid tot vertraging in het strafproces leidt. Indien beide trajecten
leiden tot de toekenning van een vergoeding voor dezelfde schade aan
dezelfde personen, dient het desbetreffende bedrag te worden verrekend.
35
Kan Rusland als staat aansprakelijk worden gesteld voor het weigeren van
rechtshulp in de onderzoeken naar de toedracht en/of de daders van de
ramp met MH17? Zo ja, bent u voornemens dit te doen? Zo nee, waarom
niet?
Australië en Nederland achten het op dit moment niet opportuun in te
gaan op de specifieke juridische grondslagen en varianten om Rusland
aansprakelijk te stellen voor het neerhalen van vlucht MH17.
36
Komt Oekraïne vanwege het niet volledig sluiten van het luchtruim ten
tijde van de ramp met MH17 in aanmerking voor het starten van een
procedure inzake staatsaansprakelijkheid? Consulteert Nederland hiertoe
de overige JIT-landen?
De regering sluit op dit moment geen enkele optie uit, maar de prioriteit
ligt bij de eerstverantwoordelijken voor het neerhalen van vlucht MH17.
37
Wat wordt bedoeld met de zin «Een weigering van rechtshulp kan dus wel
leiden tot een schending van internationaal recht die voortduurt»? Kunt u
daar voorbeelden van geven?
Met een schending die voortduurt wordt bedoeld dat de schending van
internationaal recht niet een eenmalig incident is, maar een schending die
voortduurt in de tijd. Zolang niet voldaan wordt aan een verzoek tot
rechtshulp terwijl daartoe wel de verplichting bestaat, is sprake van een
schending die voortduurt. Andere voorbeelden van een voortdurende
schending zijn het in stand houden en naleven van wetgeving die in strijd
is met internationaal recht en een voortdurende detentie in strijd met
internationaal recht.
38
Hoe verhouden de zinnen «Bij nadeel ondervonden door onderdanen van
een staat gelden extra voorwaarden voor de bescherming van hun
rechten. (...) Ook moet hij aantonen dat deze personen de nationale
rechtsmiddelen hebben uitgeput in de staat of staten die aansprakelijk
gesteld worden» en de zin «De compensatie ter vergoeding van schade
geleden door individuen wordt betaald aan de benadeelde staat en deze
staat kan de compensatie vervolgens te beschikking stellen aan de
individuen» zich tot de strekking van de brief dat de aansprakelijkheid zich
vooral afspeelt en tot stand komt tussen twee staten? In hoeverre en
onder welke voorwaarden kan individuele schade van nabestaanden
onderdeel vormen van de staatsaansprakelijkheid die een andere staat ten
opzichte van Nederland heeft? Is het voor Nederlandse nabestaanden een
optie om af te zien van individuele civielrechtelijke aansprakelijkheidstrajecten richting landen als Oekraïne en/of Rusland en hun vorderingen op
te laten gaan in (een vorm van) Nederlandse staatsaansprakelijkheid
richting deze (en andere) landen? Kunt u hier in het kader van de
vliegramp MH17 concrete voorbeelden van geven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

10

Als aan de voorwaarden voor de uitputting van lokale rechtsmiddelen en
het vereiste van nationaliteit voldaan is, kan een staat besluiten op te
komen voor de rechten van zijn onderdanen en een andere staat
aansprakelijk te stellen voor schending van deze rechten. Een dergelijke
claim, inclusief rechtsherstel, is gebaseerd op de door individuen geleden
(materiële en/of immateriële) schade. Dit is een procedure tussen twee
staten, waarbij individuen geen procespartij zijn. Individuen hebben dan
ook formeel geen zeggenschap over de procedure, de processtrategie en
de hoogte van een eventuele claim voor compensatie.
Dit is een wezenlijk andere procedure dan civielrechtelijke aansprakelijkheidstrajecten van individuen bij een nationale rechter tegen een vreemde
staat of staten. Het gaat immers om andere procespartijen, een andere
procedure en een andere rechtsbasis. Het ene traject verzet zich niet tegen
het andere traject, maar rekening moet worden gehouden met eerder
toegekende en betaalde schadevergoeding om de toekenning van
dubbele vergoedingen te voorkomen. Het is aan de (Nederlandse)
nabestaanden om al dan niet af te zien van een civielrechtelijk traject.
39
Zijn er momenteel consultaties en/of onderhandelingen met Oekraïne
gaande inzake staatsaansprakelijkheid voor het niet volledig sluiten van
het luchtruim ten tijde van de ramp met MH17? Zo ja, op welk niveau? Zijn
er al uitkomsten en zo ja, welke? Zo nee, waarom niet?
Zie het antwoord op vraag 13.
40
Is Nederland voornemens consultaties en/of onderhandelingen met
Oekraïne te starten inzake staatsaansprakelijkheid voor het niet volledig
sluiten van het luchtruim ten tijde van de ramp met MH17? Zo nee,
waarom niet? Wat is het standpunt van de overige JIT-landen hierover?
Zie het antwoord op vraag 13.
41
Kunt u expliciet maken op welke wijze het opstarten van een procedure
inzake staatsaansprakelijkheid door Nederland tegen ofwel Oekraïne,
ofwel Rusland de huidige strafrechtelijke vervolging kan versterken dan
wel nadelig beïnvloeden?
Zowel de strafrechtelijke procedure als de staatsaansprakelijkheidsprocedure strekken tot waarheidsvinding en gerechtigheid. Door de parallelle
inzet van beide procedures kan de effectiviteit van de interventies worden
vergroot. Resultaten in de ene procedure kunnen worden gebruikt in de
andere procedure.
De rechter komt op een verschillende wijze tot vaststelling van de feiten
en/of tot een beoordeling van de bewijskracht van die feiten. Iedere
procedure kent hierin zijn eigen dynamiek.
De verwachting is dat de parallelle procedures elkaar eerder zullen
versterken dan belemmeren. Bij het openbaar maken van informatie in het
kader van de ene procedure moet rekening worden gehouden met de
effecten daarvan op de andere procedure. Hierover vindt tussen betrokken
partijen overleg plaats.
42
Kunt u expliciet maken op welke wijze het opstarten van een procedure
inzake staatsaansprakelijkheid door de JIT-landen tegen ofwel Oekraïne,
ofwel Rusland de huidige strafrechtelijke vervolging kan versterken dan
wel nadelig beïnvloeden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

11

Zie het antwoord op vraag 41.
43
Aangezien het noodzakelijk is dat de aansprakelijk gestelde staat de
gekozen vorm van beslechting aanvaardt, welke internationale rechters of
arbitrale tribunalen worden door Rusland erkend en waar zou dus een
zaak waarin Rusland als staat aansprakelijk wordt gesteld kunnen dienen?
Indien deze er niet zijn, welke mogelijkheden zijn er dan om Rusland voor
een internationale rechter of arbitraal tribunaal als staat aansprakelijk te
stellen?
Zie het antwoord op vraag 13.
44
Moet een internationale instantie die het bestaan van staatsaansprakelijkheid kan vaststellen per definitie zijn erkend door de aangeklaagde
staat? Moet de bewuste juridische instantie ook als zodanig internationaal
zijn? Mag ook worden volstaan met bijvoorbeeld een nationale instantie
die wel internationale rechtsmacht heeft?
Een juridische instantie mag alleen staatsaansprakelijkheid vaststellen
indien de instantie rechtsmacht heeft. Over een staat mag alleen
rechtsmacht uitgeoefend worden indien de aangeklaagde staat daarmee
ingestemd heeft. Dit geldt zowel voor internationale als voor nationale
instanties buiten de aangeklaagde staat.
Instemming met de rechtsmacht van een internationale instantie gebeurt
door middel van een (bilateraal of multilateraal) verdrag of op ad
hoc-basis. Er bestaat geen algemene verplichting tot het aanvaarden van
rechtsmacht van een bepaalde (internationale) juridische instantie.
Instemming met de rechtsmacht van een nationale instantie buiten de
aangeklaagde staat gebeurt doordat die staat afstand doet van zijn
immuniteit. Het is echter niet gebruikelijk dat staten de rechtsmacht van
een andere staat aanvaarden, in het bijzonder niet waar het aansprakelijkheid voor overheidshandelen betreft.
45
Kan Nederland bij nadeel, ondervonden door onderdanen, alleen voor
haar eigen onderdanen een beroep doen op staatsaansprakelijkheid? Is
het, gezien de meerdere nationaliteiten die betrokken waren bij de ramp
met MH17, mogelijk dat ook zij betrokken worden in een eventuele zaak
waarin een andere staat aansprakelijk wordt gesteld voor de ramp met
MH17?
Zie het antwoord op vraag 13.
46
Is er een casus bekend waarbij de ene staat de andere staat aansprakelijk
stelt wegens het niet sluiten van het luchtruim? Zo ja, hoe verliep dat?
Nee, een dergelijke casus is mij niet bekend.
47
Kunt u toelichten wat u bedoelt met de opmerking dat voorkomen moet
worden dat de ene procedure de andere nadelig beïnvloedt?
Zie het antwoord op vraag 41.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

12

48
Wanneer bent u voornemens de Kamer te informeren over de keuze om al
dan niet gebruik te maken van de optie van aansprakelijkstelling van een
of meer staten?
Vrijdag 25 mei jongstleden heeft de regering besloten Rusland aansprakelijk te stellen voor het neerhalen van vlucht MH17. Ook na dit besluit
blijft gelden dat Nederland geen enkele juridische optie uitsluit, met
inbegrip van de optie om een of meer andere staten aansprakelijk te
stellen voor het neerhalen van vlucht MH17 op grond van het internationaal recht.
49
Kunnen uitkomsten uit het huidige strafrechtelijk onderzoek naar de ramp
met MH17 door de JIT-landen gebruikt worden in een mogelijke (toekomstige) zaak waarin Nederland een andere staat aansprakelijk gesteld wordt
voor de ramp met MH17?
Op basis van de Wet Politiegegevens (Wpg) en de Wet Justitiële en
Strafvorderlijke gegevens (Wjsg) kan in bijzondere gevallen informatie uit
het strafrechtelijk onderzoek aan derden worden verstrekt indien sprake is
van een zwaarwegend algemeen belang ten behoeve van doelen die
buiten de strafrechtspleging liggen.
50
Op welk moment wordt beslist of Nederland een ander land aansprakelijk
zal stellen voor de ramp met MH17?
Zie het antwoord op vraag 48.
51
Wat is de meest recente stand van zaken aangaande de klachtprocedures
van Nederlandse en niet-Nederlandse nabestaanden bij het Europees Hof
voor de Rechten van de Mens naar aanleiding van het neerhalen van
vlucht MH17?
Voor zover mij bekend zijn er op dit moment twee ingediende (clusters
van) klachten door nabestaanden bij het Europees Hof voor de Rechten
van de Mens naar aanleiding van het neerhalen van vlucht MH17. De zaak
Ioppa v. Ukraine betreft een klacht van Duitse nabestaanden van Duitse
slachtoffers en een Nederlands slachtoffer tegen Oekraïne. De klacht is
gecommuniceerd aan Oekraïne en er zijn vragen gesteld. Oekraïne heeft
de vragen beantwoord en de klagers hebben hierop gereageerd. Het Hof
heeft nog geen vervolgbeslissing genomen. Ten aanzien van de klachten
tegen Rusland door nabestaanden van Australische en Maleisische
slachtoffers en een Nieuw-Zeelands slachtoffer (Ayley and Others v.
Russia) heeft het Hof nog geen enkele beslissing genomen. Er zijn tot op
heden nog geen andere klachten bekend van nabestaanden.
52
Op welke wijze zouden een gelijktijdige staatsaansprakelijkstelling naar
aanleiding van het neerhalen van vlucht MH17 en een strafrechtelijke
vervolging van mogelijke daders van het neerhalen van vlucht MH17
elkaar kunnen versterken?
Zie het antwoord op vraag 41.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

13

53
Op welke wijze zouden een gelijktijdige staatsaansprakelijkstelling naar
aanleiding van het neerhalen van vlucht MH17 en een strafrechtelijke
vervolging van mogelijke daders van het neerhalen van vlucht MH17
elkaar nadelig kunnen beïnvloeden?
Zie het antwoord op vraag 41.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 33 997, nr. 118

14