Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 572

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 23 januari 2018
De afgelopen periode zijn de energie-innovatieregelingen geëvalueerd
door onderzoeksbureaus Dialogic en SEO Economisch Onderzoek. Het
evaluatierapport is bijgevoegd1. Drie (type) regelingen2 om Nederlandse
duurzame energie-innovaties te stimuleren worden hierin geëvalueerd,
namelijk de demonstratieregeling energie-innovatie (DEI), de
hernieuwbare energieregeling (HER) en een verzameling aan regelingen
in de Topsector Energie (TSE). Het rapport geeft inzicht in de doeltreffendheid en doelmatigheid van de regelingen en de mogelijkheden om
deze te vergroten.
Deze evaluatie komt wel wat vroeg, aangezien de DEI pas in 2014 van start
is gegaan en de HER pas sinds 2015 in de huidige vorm bestaat terwijl de
regelingen effect op een langere termijn beogen. In de Comptabiliteitswet
2001 is bepaald dat subsidieregelingen die op 1 juli 2014 bestonden
maximaal tot 1 juli 2017 mochten doorlopen. In de Kamerbrief waarin de
verlenging van deze regelingen tot 1 juli 20223 is voorgesteld, is deze
vervroegde evaluatie aangekondigd4, zoals gebruikelijk bij verlenging van
regelingen.
Met deze brief informeer ik uw Kamer over de achtergrond van de
regelingen en de uitkomsten van de evaluatie. Vervolgens ga ik in op de
aanbevelingen en de toekomst van de regelingen in het licht van het
Regeerakkoord, en geef ik aan wat dit voor de regelingen in 2018
betekent.

1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Subsidiemodules in juridische zin.
De hernieuwbare energieregeling is verlengd tot 31 december 2020.
4
Zie Kamerstuk 30 196, nr. 500.
2
3

kst-30196-572
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 196, nr. 572

1

Achtergrond energie-innovatie en bijbehorende regelingen
De opgave om te komen tot een CO2-arme energiehuishouding in 2050 is
zeer omvangrijk en er zijn veel innovaties nodig om deze transitie op een
verantwoorde en betaalbare manier te realiseren. Investeringen in
innovatie kan nieuwe kennis opleveren waarmee het doel van 80–95%
CO2-reductie in 2050 goedkoper wordt behaald dan met bestaande
technologieën mogelijk is5. CO2-arme opties zijn veelal nog duurder dan
de beschikbare fossiele opties en er zijn grote systeemveranderingen
nodig om de omslag te kunnen maken naar een CO2-arme economie. Dit
vraagt om inpassing van vele verschillende technologieën, veranderingen
in de benodigde infrastructuur en kennis, verandering van de bijbehorende businessmodellen en andere rollen voor de betrokken partijen. Om
deze redenen is het niet vanzelfsprekend dat wordt geïnvesteerd in
CO2-arme innovaties. Gericht energie- en innovatiebeleid stimuleert de
benodigde innovaties voor de energie- en klimaatopgaven en biedt
economische kansen.
De Topsector Energie-regelingen
Sinds de start van het topsectorenbeleid in 2011 is de Topsector Energie
(TSE) geïntroduceerd. In de TSE wordt op een aantal thema’s, zoals
windenergie op zee, zon PV, biomassa en energiebesparing, samengewerkt tussen de overheid, kennisinstellingen en het bedrijfsleven. Deze
thema’s zijn gekozen op basis van verschillende studies6, waarbij is
gekeken naar Nederlandse expertise (onder andere bij kennisinstellingen)
en op welke thema’s het bedrijfsleven actief is. In verhouding tot het
voorgaande energie-innovatiebeleid sluit de kennis volgend uit fundamenteel en toegepast onderzoek zodoende beter aan bij de vraag in het
bedrijfsleven en worden nieuwe inzichten vaker toegepast in de
samenleving.
Voor diverse thema’s is een Topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI)
opgericht met een brede achterban in midden- en kleinbedrijf, grote
bedrijven en kennisinstellingen. De kerntaken van een TKI zijn het
opstellen van programmalijnen, het bouwen van publiek private samenwerkingen (PPS) en kennisdisseminatie. Experts uit het bedrijfsleven en
kennisinstellingen dragen inhoudelijk bij aan de programmalijnen. De
overheid vertaalt dit jaarlijks in subsidietenders waar partijen op in
kunnen schrijven als hun project binnen de programmalijn past. Hiervoor
stelt de overheid jaarlijks circa 40 miljoen aan subsidiegeld beschikbaar,
waarbij een deel van de projectkosten in aanmerking kan komen voor
subsidie. Het overige deel van de projectkosten wordt door de aanvragers
en externe financiers, zoals banken, bekostigd.
Vanaf de start van de TSE is sprake van een dubbele doelstelling, namelijk
het vergroten van het verdienvermogen en de verduurzaming van de
Nederlandse energiesector. De innovaties waren in eerste instantie gericht
op het realiseren van energiebesparing en hernieuwbare energieproductie
conform de Europese doelstellingen voor 2020; na het afsluiten van het
Energieakkoord op de ambities in de periode tot 2023. Inmiddels is de
focus verschoven naar de langere termijn (2030 en verder).

5

Zie ook CPB Policy Brief «Integraal onderzoeksbeleid» (2017) en advies over energie-innovatie
van de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2016).
6
Ecorys – Versterking van de Nederlandse Duurzame Energiesector (2010), Roland Berger –
Stimulering van de economische potentie van duurzame energie voor Nederland (2010), Triple
E Consulting – Het verdienpotentieel van duurzame opties (2010) en CE Delft – Clean and green
in de Nederlandse economie (2013).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 196, nr. 572

2

De hernieuwbare energieregeling (HER)
De HER is gestart met als doel het behalen van de doelstelling van 16%
hernieuwbare energieproductie in 2023 kosten-effectiever te realiseren via
innovatieve projecten. HER-projecten moeten dus leiden tot opwek van
hernieuwbare energie in 2023 en besparing op de toekomstige uitgaven in
het kader van de SDE+-regeling. De overheid stimuleert de uitrol van
hernieuwbare energieproducten met de stimuleringsregeling duurzame
energie (SDE+). In 2012 zijn subsidiebijdragen gegeven voor projecten
waarmee in de toekomst kosten kunnen worden bespaard op het
SDE+-budget. In 2013 en 2014 is de HER-regeling opengesteld ter
stimulering van een paar specifieke thema’s binnen de Topsector Energie.
Sinds 2015 staat de HER open voor alle technieken die aanspraak kunnen
maken op de SDE+. Voor deze regeling wordt jaarlijks € 50 miljoen van
het SDE+-budget beschikbaar gesteld. Dit mag meer zijn indien er sprake
is van meer kansrijke projecten. Technologieën hebben een lange
ontwikkeltijd en kunnen pas na jaren grootschalig geïmplementeerd
worden. Om deze reden is de termijn waarop uiterlijk sprake moet zijn van
kostenreductie in 2017 verschoven van 2023 naar 2030.
De demonstratieregeling energie-innovatie (DEI)
De DEI komt voort uit het Energieakkoord en heeft als doel het creëren
van een «etalage» van energie-innovaties in Nederland waardoor
Nederlandse bedrijven gemakkelijker internationaal succes kunnen
boeken met hun innovatieve dienst of product. Veel innovaties worden
zonder deze demonstratieregeling nog niet commercieel toegepast,
omdat banken of andere financiers de financiering van eerste demonstratieprojecten vaak te risicovol vinden. Door eenmalig investeringssubsidie
te verlenen kunnen nieuwe technieken in Nederland worden gedemonstreerd. DEI-projecten hebben potentie voor versterking van de Nederlandse economie met betrekking tot omzet, werkgelegenheid en export.
De DEI is in 2014 gestart met een budget van € 25 miljoen. Het budget
loopt stapsgewijs op tot € 50 miljoen per jaar. Naast hernieuwbare
energieproductie worden ook innovaties gestimuleerd die tot energiebesparing leiden.
Een aantal voorbeelden van projecten die gestimuleerd worden zijn:
Voorbeelden Topsector Energie-regelingen:
1. Smart Charging
Jedlix, Eneco en Sogeti ontwikkelen met steun van enkele grote
autofabrikanten een software tool die de oplaadmomenten van
auto’s aanstuurt. Er wordt voorspeld wanneer het energieaanbod de
vraag overstijgt, bijvoorbeeld als het veel waait of als er veel zon is.
Auto’s laden op momenten van overschot van elektriciteitsaanbod
op. Het overschot aan energie wordt verhandeld. Het aansturen van
het laden gebeurt vanuit de auto, waardoor geen slimme laadpalen
nodig zijn.
2. Energieopwekking met vliegers op zee
Ampyx Power richt zich samen met E.ON op de zogeheten airbornewindenergie; energieopwekking in de lucht. Bij technologie wordt
een onbemand vliegtuigje in de lucht gekatapulteerd. Het vliegtuigje
zit vast aan een heel sterke kabel. Deze brengt een zogeheten
liertrommel aan het draaien. Een generator zet de rotatie om in
elektriciteit. Met subsidie van de topsector zal Ampyx testen hoe het
vliegtuig opereert onder offshore condities. Ook wordt onderzocht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 196, nr. 572

3

wat de te verwachten kosten en opbrengsten per geproduceerde
kWh zijn.
Voorbeelden demonstratieregeling energie-innovatie (DEI):
1. Elektrische hoge temperatuur warmtepomp
Linthorst heeft een volledig elektrische hoge temperatuur
warmtepomp en stuur- en regelingstechnologie ontwikkeld met een
hoge efficiency voor de opwekking van warm tapwater (65 graden
Celsius) in individuele en collectieve systemen en voor de gelijktijdige opwekking van tapwater, hoog en/of laag temperatuur
cv-water en gekoeld water. Dit kan leiden tot 40–60% energiebesparing. De demonstraties zijn gericht op validatie van de energievraagpatroonvoorspellingen in een variabele omgeving en zodat met
de warmteproductie en overkoepelend buffermanagement een zo
hoog mogelijk rendement behaald kan worden.
2. Geothermal Directional Drilling
Visser & Smit Hanab B.V. maken met Geothermal Directional Drilling
(GDD) de efficiënte ontwikkeling van een geheel nieuw spectrum van
geothermische energie tussen de 500 en 1.250 meter diepte
mogelijk. GDD is het gestuurd boren met een gekantelde
boorstelling, de toepassing van hulpbuizen om de gravelpack
omstorting aan te brengen en de realisatie van lange horizontale
filters. De combinatie van de verticale boortechnologie die oorspronkelijk is ontwikkeld voor de olie- en gasindustrie en de horizontale
techniek die is ontwikkeld voor het maken van kunstwerken onder
weg- en waterkruisingen, maakt deze technologie uniek. Tevens
wordt instrumentarium toegepast om de snelheid en nauwkeurigheid van het boren en loggen te verhogen.
Voorbeelden hernieuwbare energieregeling (HER):
1. Batterij bij windpark Giessenwind
Het aandeel windenergie zal de komende jaren toenemen. Aangezien
windenergie zich kenmerkt door een grillig aanbodpatroon, neemt
de behoefte aan middelen toe om aanbod en afname van
windenergie met elkaar in balans te brengen. Scholt Energy systems
zal een 1 MW lithium-ion (NMC) batterij bij windpark Giessenwind
demonstreren. Door de combinatie van een windpark met nieuwe
batterij op de onbalansmarkt te demonstreren kunnen de beoogde
voordelen van de serieel geschakelde batterij aangetoond worden.
2. Schonere zonnepanelen
DSM, ECN en Zonnepanelen Parkstad ontwikkelen en testen een
coating die ervoor zorgt dat vuil, stof en zand een zonnepaneel niet
blijvend bedekken waardoor een hogere opbrengst per paneel
gegenereerd wordt.
3. Zon op water
In potentie is zon op water goedkoper dan op land vanwege een
hogere kWh opbrengst en de mogelijkheid om gemiddeld grotere
parken aan te leggen dan op land. Doel van het project is om de
toepasbaarheid van drijvende PV systemen uit te breiden naar
wateren met meer golfslag (golfslagcategorie 2),raadpleegbaar via
www.tweedekamer.nl. Hiervoor moet doorontwikkeling plaatsvinden
van bestaande concepten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 196, nr. 572

4

Opzet en uitkomsten evaluatie
De onderzoeksbureaus hebben op basis van deskresearch, groepsinterviews en een econometrische analyse de doelmatigheid en doeltreffendheid van de regelingen onderzocht over de periode 2012 t/m 2016.
Kanttekening daarbij is dat innovaties over het algemeen pas over een
relatief lange termijn tot grootschalige toepassing leiden en de DEI pas
bestaat sinds 2014 en de HER sinds 2015 in deze vorm.
Doelgroepbereik
Er is sprake van een gevarieerde groep bedrijven, zowel grote bedrijven
als midden- en kleinbedrijf, die subsidie ontvangen. Van de bedrijven zijn
25% startende bedrijven. Dankzij de regelingen worden bedrijven in
uiteenlopende sectoren geprikkeld om zich bezig te houden met de
energie- en klimaatopgaven. Zo worden naast de energiesector en de
industrie (20–25% van de bedrijven) subsidieaanvragen gedaan door
sectoren als aannemers, groothandelaren en waterleidingsbedrijven.
Figuur 1: verdeling gebruikers over omvang organisatie in termen
van werkzame personen(wp)7 is raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
In totaal hebben private partijen netto een nagenoeg even groot bedrag
ingelegd voor de innovatieprojecten als beschikbaar is gesteld via
publieke middelen. In een periode van 5 jaar (3 jaar voor de DEI) is bijna
€ 400 miljoen aan privaat geld geïnvesteerd. Naast private partijen nemen
(toegepaste) kennisinstellingen en overige partijen deel aan de projecten,
zoals stichtingen die actief zijn op het terrein van energie.

Topsector Energie
HER
DEI (vanaf 2014)
Totaal 2012 t/m 2016
1

% private deelnemers1

Private bijdragen in €

41%
80%
95%

134 miljoen
119 miljoen
142 miljoen
395 miljoen

Dialogic en SEO Economische Onderzoek, evaluatie energie-innovatieregelingen (2017).

Doeltreffendheid
Uit de evaluatie blijkt dat de regelingen, conform de doelstellingen,
worden ingezet voor innovatie- en demonstratieprojecten die binnen
enkele jaren een bijdrage leveren aan energiebesparing en duurzame
energieopwekking. De TSE-regeling is geschikt om onderzoek te voeden
waarbij het traject richting implementatie nog de nodige ontwikkelingsstappen bevat. De HER en DEI zijn toegankelijke instrumenten, ook voor
het midden- en kleinbedrijf, waarmee een substantiële bijdrage wordt
geleverd aan kennis- en technologieontwikkeling.
Een prominent doel van specifiek de Topsector Energie is om het
energie-innovatiesysteem te versterken op de betrokkenheid van een
breed spectrum aan bedrijven in onderzoek en ontwikkeling. «Het
innovatiesysteem betreft het geheel van interacties tussen partijen die
met energie-innovatie begaan zijn»8. Uit de evaluatie blijkt dat dit goed is
gelukt en de huidige regelingen zijn hiervoor effectiever gebleken dan
voorgaand energie-innovatiebeleid, zoals de Energie Onderzoek Subsidie
7
8

Dialogic en SEO Economische Onderzoek, evaluatie energie-innovatieregelingen (2017).
Dialogic en SEO Economische Onderzoek, evaluatie energie-innovatieregelingen (2017).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 196, nr. 572

5

(EOS) en de Innovatieagenda Energie (IEA). Door de regelingen zijn de
afgelopen jaren beduidend meer samenwerkingsverbanden ontstaan in
het netwerk van betrokken partijen en de verbindingen zijn sneller gelegd
en gaan langer door dan in voorgaand energie-innovatiebeleid. Er is meer
focus gekomen op thema’s als wind op zee, zon PV, biomassa en
energiebesparing, wat heeft geleid tot een gerichtere inzet. De aanwas
van nieuwe deelnemers is aanzienlijk en de private bijdragen van
bedrijven op zowel fundamentele als toegepaste onderzoeksfasen wijzen
op vraagsturing. De verdere uitbreiding en verdichting van dit netwerk
gaat inmiddels in een langzamer tempo, wat gebruikelijk is na een aantal
jaar, al is de teruggang in tempo minder groot dan bij voorgaand
energie-innovatiebeleid.
Uit de evaluatie blijkt dat de gesubsidieerde projecten binnen de HER de
potentie hebben om kostenreductie te realiseren. De projecten leveren
daarmee een belangrijke bijdrage aan de ontwikkeling en uitrol van
nieuwe technologie op het gebied van onder andere windenergie op zee
en zon PV. De onderzoekers concluderen ook dat in de DEI wordt
geëxperimenteerd met originele concepten en integrale oplossingen op
het vlak van onder andere decentrale energiesystemen. De DEI-projecten
hebben, in Nederlands en internationaal opzicht, een innovatief karakter
en door het verkrijgen van de subsidie neemt de kans toe dat de ontvangende bedrijven in deze kapitaalintensieve demonstratiefase de stap
kunnen maken naar kredietverstrekkers voor aanvullende financiering.
Op basis van econometrische analyses is tevens gemeten in hoeverre
bedrijven die deelnemen aan de energie-innovatieregelingen meer zijn
gaan investeren in innovatie dan afgewezen bedrijven. Als maatstaf voor
innovatie is gebruik gemaakt van de Wet bevordering speur- en ontwikkelingswerk (WBSO; een aftrek van loonkosten voor bedrijven met
medewerkers die zich bezighouden met bepaalde innovatie-activiteiten).
Op basis van deze econometrische analyses zijn geen aanwijzingen
gevonden dat bedrijven die deelnemen aan de energieinnovatieregelingen meer zijn gaan investeren in innovatie dan afgewezen
bedrijven. De WBSO als maatstaf kent echter een aantal beperkingen.
Tussen de 50% en 70% van de bedrijven is niet WBSO-actief in het jaar
van de subsidieaanvraag en een deel van de partijen kan geen aanspraak
maken op de WBSO. Bij demonstraties bijvoorbeeld is al sprake is van een
commerciële toepassing. Daarnaast kun je in de WBSO-cijfers niet zien
aan welke innovatie de aftrek is gerelateerd, omdat de bureaus niet
hebben onderzocht met welk type innovatie WBSO-gebruikers zich
bezighouden.
Uit deze uitkomst kan volgens de onderzoekers niet de conclusie worden
getrokken dat de betreffende subsidiegelden niet voor het beoogde doel
worden ingezet. Zo kan het zijn dat de gebruikers van energieinnovatieregelingen wél specifiek meer zijn gaan investeren in energieinnovatie dan afgewezen bedrijven, maar dat afgewezen bedrijven op
andere terreinen dan energie zijn gaan investeren in innovatie. In
hoeverre een verschuiving heeft plaatsgevonden van innovatieinspanningen richting oplossingen voor de energie- en klimaatopgaven
kon niet worden onderzocht met de beschikbare informatie. Hetzelfde
geldt voor collectieve effecten die verder reiken dan de bedrijfsprestaties
van deelnemers, zoals de mate waarin partijen in de Nederlandse
economie dankzij de regelingen gebruik maken van andersoortige kennis,
of gunstigere (markt)omstandigheden voor een nieuwe technologie.
De Topsector Energie en de DEI focussen (deels) op het verdienvermogen
van de Nederlandse energiesector. Er zijn nog geen aanwijzingen
gevonden dat de deelname van bedrijven aan de regelingen als gevolg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 196, nr. 572

6

van de regelingen al meer omzet, export en werkgelegenheid tot gevolg
heeft. Dit resultaat ligt in de lijn der verwachting, aangezien voor deze
effecten ook beduidend meer doorlooptijd nodig is. Deze effecten zijn
gemiddeld pas na 10 tot 15 jaar na de start van een project te verwachten.
Doelmatigheid
Voor de doelmatigheid is gekeken of de regelingen tegen minimale kosten
worden gerealiseerd en of de regelingen klantvriendelijk en efficiënt
worden uitgevoerd. Volgens de onderzoekers kan de doelmatigheid van
het beleid beter omdat niet voor alle doelstellingen (zoals dat de
regelingen leiden tot extra omzet, export en werkgelegenheid)
overtuigend bewijs is dat ze al behaald worden. Of met minder kosten
hetzelfde bereikt had kunnen worden is niet aan te tonen, zeker niet omdat
er meerdere doelen tegelijkertijd nagestreefd worden. Ik vind het
nastreven van meerdere doelen per regeling een aandachtspunt bij de
vormgeving van toekomstig beleid.
De onderzoekers concluderen dat de regelingen vooral een bijdrage
leveren aan afzonderlijke innovatieprojecten waarin technologische en
commerciële kennis ontwikkeld wordt en die ook relatief snel marktrijp
zijn. Vanuit het oogpunt van doelmatigheid wordt momenteel vermeden
dat subsidiegeld wordt besteed aan risicovolle trajecten die niet in een
toepassing resulteren. Tegelijkertijd geven veel geïnterviewde partijen aan
dat er voor een transitie op de lange termijn meer behoefte is aan
overheidsstimulering van baanbrekende en risicovolle projecten en
samenhang tussen de projecten.
De uitvoering door RVO wordt door de aanvragers als zeer klantvriendelijk
ervaren. De mogelijkheid om feedback te krijgen op project ideeën
voorafgaand aan indiening wordt gewaardeerd en de indiening van een
aanvraag wordt niet als een grote last gezien. Verder heeft RVO een
efficiënt beoordelings- en begeleidingsproces ingericht om de regelingen
uit te voeren. De uitvoeringslasten zijn met circa 6% van het subsidiebudget van de Topsector Energie en de HER en circa 3% van het subsidiebudget van de DEI goed op orde.
Aanbevelingen en toekomst van de regelingen
Bij de aanbevelingen wordt onderscheid gemaakt in suggesties voor de
monitorings- en evaluatieaanpak, voorgestelde aanpassingen van de
uitvoering van de regelingen en de voorgestelde toekomstige aanpassingen van de regelingen.
Aanbevelingen monitorings- en evaluatieaanpak
De onderzoeksbureaus adviseren om de projectadministratie beter in te
richten op ex post evaluatie, met name om de ontwikkelingen van de
afgewezen partijen beter te volgen. Daarnaast luidt het advies om een
monitorings- en evaluatieaanpak (door) te ontwikkelen die zicht geeft op
de inhoudelijke verschuivingen van investeringen in innovatie naar
energie-innovatie en de collectieve uitwerking daarvan. In het kader van
het meten van de doeltreffendheid van innovatieregelingen specifiek
gericht op de energie- en klimaatopgaven neem ik deze aanbeveling ter
harte voor vervolgonderzoeken.
Aanbevelingen uitvoering van de regelingen
De aanbeveling om het pitchen van voorstellen breder toe te staan
onderzoek ik momenteel. Het overnemen van deze aanbeveling zou tot

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 196, nr. 572

7

een lichte verhoging in de uitvoeringskosten van RVO leiden. De
aanbeveling om mogelijkheden te verduidelijken met betrekking tot het
verkrijgen van een toelichting op de subsidiebeoordeling neem ik niet
over. RVO belt momenteel iedere partij die wordt afgewezen en er wordt
al toegelicht of de aanvrager is afgewezen vanwege onvoldoende kwaliteit
van het project of omdat het project niet goed binnen de doelstelling van
de regeling past. Daarbij zal RVO aandacht blijven houden voor een goede
onderbouwing bij de afwijzing.
De aanbeveling om mogelijkheden te verduidelijken voor het gebruik van
intentieverklaringen om financieel commitment te demonstreren neem ik
over. RVO zal bij informatiebijeenkomsten extra communiceren over de
mogelijkheden voor het gebruik van intentieverklaringen voor financieel
commitment. Mits bekend om hoeveel budget het gaat is het namelijk
geen probleem dat private financiers hun bijdrage vooraf toezeggen
onder de voorwaarde dat er subsidie wordt toegekend. De aanbeveling
om jaarlijks meer tenders toe te staan neem ik niet geheel over9. Ik ben
niet van plan om het aantal tenderprocedures voor de Topsector Energie
te verhogen, omdat het om dusdanig lage bedragen gaat (circa één of
enkele miljoenen per programmalijn) dat de uitvoeringskosten van een
extra tender niet opwegen tegen de voordelen van een extra procedure.
Voor tenders met hogere bedragen kunnen de extra uitvoeringskosten wel
opwegen tegen de voordelen. Voor de DEI zal ik in de toekomst
overwegen om het aantal tenderprocedures te verhogen van twee naar
drie als het totale budget minimaal € 45 miljoen per jaar is (dan kan er
sprake zijn van 3 tenders van circa € 15 miljoen per jaar).
De aanbeveling om de relatie tussen de regelingen te verduidelijken en
doelgroepen concreter te omschrijven neem ik deels over. Zo heeft men in
interviews aangegeven dat de regelingen in de Topsector Energie en de
HER op elkaar lijken. De doelstellingen van de regelingen zijn echter
anders. De HER is alleen gericht op kostenreductie en de programmalijnen
van de Topsector Energie op andere doelstellingen, zoals bijvoorbeeld
systeemintegratie in de Noordzee. Ik blijf er scherp op toe zien dat overlap
wordt voorkomen en RVO zal in de informatiebijeenkomsten over de
regelingen explicieter stil staan bij de verschillen. Daarnaast geven de
onderzoekers aan dat in de regelingen geen doelgroep is gespecificeerd in
termen van sector, grootte of exportintensiteit. Ik vind het juist wenselijk
dat er sprake is van een gevarieerde groep bedrijven die geprikkeld
worden om bij te dragen aan de klimaat- en energieopgaven en zal dit niet
verder inperken.
De onderzoekers adviseren tot slot om te verduidelijken dat DEI-projecten
in het buitenland zijn toegestaan en de DEI-etalage te versterken met
behulp van communicatie en internationale samenwerking. Ik neem deze
aanbevelingen over. Het is nu al mogelijk om DEI-projecten in het
buitenland te laten plaatsvinden mits de subsidieontvanger een vaste
inrichting of dochteronderneming in Nederland heeft. RVO zal hier in
informatiebijeenkomsten explicieter bij stil staan. Er kan alleen subsidie
worden verstrekt als de activiteiten ten goede komen aan de Nederlandse
economie of Nederlandse belangen. Vanaf 1 januari 2018 is geborgd dat
onder de Nederlandse economie of belangen ook de economie en
belangen van Caribisch Nederland (Bonaire, Sint Eustatius en Saba) wordt
verstaan. Een andere ontwikkeling is dat ik vanaf 2018 ook DEI-projecten

9

Voor sommige programmalijnen van de Topsector Energie en de DEI wordt met tenders
gewerkt, waarbij subsidieaanvragers een bepaalde periode krijgen om aanvragen in te dienen
waarop de aanvragen op basis van kwaliteit worden gerangschikt. Op basis van deze
rangschikking wordt subsidie toegekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 196, nr. 572

8

toesta van partijen in Caribisch Nederland10. Deze partijen kunnen dan
alleen of samen met andere Nederlandse bedrijven of kennisinstellingen
aanspraak maken op de DEI. Daarmee maak ik gebruik van de ideale
omstandigheden die Caribisch Nederland biedt voor demonstratieprojecten, draag ik bij aan de duurzaamheidsdoelstellingen van de eilanden
en stimuleer ik samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen in
Europees Nederland en Caribisch Nederland. Ook zal ik extra aandacht
besteden aan communicatie over de succesvolle Nederlandse innovatieprojecten in het buitenland, bijvoorbeeld via de exportagenda van de
Topsector Energie.
Bovenstaande aanbevelingen worden doorgevoerd voor de openstelling
van de regelingen vanaf 1 april 2018.
Toekomst van de regelingen
De onderzoeksbureaus bevelen aan om in de toekomst de overstap op
meerjarige programma’s te overwegen, in plaats van het stimuleren van
losse projecten, met als kenmerken:
– Themadoorsnijdend transitieperspectief;
– Ambitieuze samenhangende ontwikkeltrajecten;
– Sturing, vooral op hogere Technology Readiness Levels (TRL’s);
– Governancestructuur met gebalanceerde regie en inspraak uit het veld.
Daarnaast wordt door de onderzoekers geadviseerd om ruimte te
reserveren voor een high-risk high-gains-fonds, de aansluiting tussen de
regelingen te verbeteren (als niet overgestapt wordt op meerjarige
programma’s) en een perspectief te schetsen voor projecten, bijvoorbeeld
door het beschikbaar stellen van leningen.
Om aan deze aanbevelingen uitvoering te geven wil ik ten eerste de kans
op doorontwikkeling van en samenhang tussen de verschillende
innovatie-activiteiten vergroten met een programma-aanpak of betere
aansluiting tussen de regelingen. Op dit moment worden via de
regelingen losse projecten gefaciliteerd, terwijl de demonstratieprojecten
in de DEI bijvoorbeeld kunnen leiden tot nieuwe onderzoeksvragen voor
de Topsector Energie en, omgekeerd, nieuwe kennis in de Topsector
Energie kan leiden tot nieuwe projecten voor de DEI. Zo wordt waterstof
sinds dit jaar onderzocht in de Topsector Energie en zou het goed zijn deze
ontwikkeling in latere jaren ook in de demonstratiefase te ondersteunen.
Ook na de demonstratiefase vind ik het belangrijk dat kansrijke projecten
die in belangrijke mate kunnen bijdragen aan CO2 -reductie verder
gefaciliteerd worden om tot uitrol te komen. Met een programma-aanpak
of betere aansluiting tussen de regelingen wordt tevens meer focus
aangebracht in de opbouw van innovatiesystemen, waarmee meer impact
kan worden gemaakt11.
Een themadoorsnijdend transitieperspectief interpreteer ik zo dat
innovatievraagstukken niet alleen vanuit de energiesector benaderd
hoeven te worden, maar vanuit een maatschappelijk belang dat meerdere
sectoren kan raken. Door een thema als het omzetten van energie naar
energiedragers als waterstof centraal te stellen, dat zowel een vraagstuk
kan oplossen in de elektriciteitssector als mogelijkheden biedt voor de
industrie, zullen de topsectoren Energie en Chemie bijvoorbeeld samen
moeten werken om het maatschappelijke vraagstuk op te lossen. Verder is
het momenteel zo dat in de Topsector Energie wordt gestuurd op relatief
hoge TRL’s (vergeleken met fundamenteel en toegepast onderzoek) en
10
11

Zie Kamerstuk 34 089, nr. 16.
Zie ook advies over energie-innovatie van de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en
Innovatie (2016).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 196, nr. 572

9

met inspraak van het veld. Ik interpreteer de aanbevelingen over sturing
en governance zo dat ik een dergelijke vorm van sturing voor de gerichte
innovatie-inzet moet blijven houden met aandacht voor gebalanceerde
regie en inspraak uit het veld. Daarbij wil ik, conform het regeerakkoord,
het maatschappelijke vraagstuk van de energie- en klimaatopgaven
centraler stellen.
Een High risk, high gains-fonds interpreteer ik zo dat ik, met het oog op de
lange termijn, ook moet investeren in nieuwe ontwikkelingen die nog erg
risicovol zijn maar veel potentie hebben.
Ik neem deze aanbevelingen ter harte bij de toekomstige vormgeving van
het energie-innovatiebeleid. Het is belangrijk dat daarbij sprake is van een
optimale verbinding tussen de maatregelen in het klimaatbeleid en het
gerichte innovatiebeleid. Ik wil een aantal meerjarige missiegedreven
innovatieprogramma’s12 opzetten, waarmee wordt bijgedragen aan de
belangrijke innovatieopgaven en hierover afspraken maken in een nieuw
Klimaatakkoord. Daarbij wil ik, conform het Regeerakkoord, het
topsectoren- en innovatiebeleid sterker focussen op de economische
kansen die de energie- en klimaatopgaven bieden.
Belangrijk hiervoor is de verdere uitwerking in 2018 van de innovatieopgaven en kennisvragen voor de klimaat- en energietransitie in een op te
stellen strategische kennis- en innovatieagenda (SKIA). De totstandkoming van de SKIA is gekoppeld aan het proces voor het Klimaatakkoord
en gebeurt tezamen met de Topsector Energie en andere relevante
topsectoren. Daarbij is aansluiting met de route Energietransitie in de
Nationale Wetenschapsagenda (NWA) van belang. De SKIA bepaalt de
koers van de Topsector Energie en overige relevante beleidsinzet voor de
klimaat- en energietransitie op basis waarvan voor een periode van 4 jaar
de concrete inzet bepaald kan worden. In dit proces zal, in lijn met de
aanbevelingen, sprake zijn van gebalanceerde regie en inspraak vanuit het
veld. Het afsluiten van een nieuw Klimaatakkoord zal belangrijke richting
geven aan de innovatie-inzet en leiden tot afspraken over de inzet op
missiegedreven innovatieprogramma’s.
De regelingen in 2018
Voor 2018 worden de regelingen voortgezet in de huidige vorm, met de
aanpassingen zoals hierboven beschreven onder «aanbevelingen
uitvoering van de regelingen». Daarbij zal, net als dit jaar, een deel van het
oplopende budget voor de DEI worden benut om een anders aflopend
budget van de Topsector Energie te voorkomen. Daarmee blijft het totale
verplichtingenbudget van de Topsector Energie in 2018 hetzelfde als in
2017: € 41,8 miljoen. Daarnaast is er een amendement van de Tweede
Kamer aangenomen tijdens de begrotingsbehandeling om € 6 miljoen
van de DEI in te zetten voor een aparte regeling voor de Scheepsbouwsector, waardoor het totale verplichtingenbudget van de DEI in 2018 uit
komt op € 40 miljoen (zelfde bedrag als in 2017). Het budget voor de
hernieuwbare energieregeling verandert niet. De regelingen zullen vanaf
1 april 2018 weer open worden gesteld.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
E.D. Wiebes

12

Zie ook advies over energie-innovatie van de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en
Innovatie (2016), de Energieagenda (2016) en de Nationale Wetenschapsagenda route
energietransitie (2016).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 30 196, nr. 572

10