Handelingskader voor hergebruik van PFAS-houdende grond en baggerspecie
(versie december 2023)

1. Inleiding
Aanleiding
Bij het hergebruik van met PFAS verontreinigde grond en baggerspecie in het kader van projecten in
de grond-, weg- en waterbouw is in het verleden (en ten dele nog steeds) sprake geweest van
stagnatie omdat de vrijkomende grond en baggerspecie niet kon worden afgezet. Deze stagnatie
leidde tot aanzienlijke maatschappelijke kosten, doordat baggerwerkzaamheden werden uitgesteld
en bijvoorbeeld infrastructurele werken en woningbouwprojecten vertraging opliepen of stil kwamen
te liggen.
Van verschillende kanten is er daarom in 2018 op aangedrongen om een voorlopige oplossing te
bieden voor de impasse die was ontstaan. Daarom is, in afwachting van de resultaten van lopend
onderzoek naar de aanwezigheid van PFAS in Nederland en de risico’s daarvan voor mens en milieu,
op grond van de kennis die inmiddels over PFAS was bijeengebracht, op 8 juli 2019 een tijdelijk
handelingskader opgesteld voor het omgaan met PFAS-houdende grond en baggerspecie. Dit is
opgesteld in overleg met het interprovinciaal overleg (IPO), de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG) en de Unie van Waterschappen (UvW).
Er zijn vanaf 2019 verschillende opdrachten aan onderzoeksinstituten gegeven om de gevolgen van
het voorkomen van PFAS in het milieu in kaart te brengen en risicogrenzen vast te stellen voor PFAShoudende grond en baggerspecie in de verschillende te onderscheiden situaties. Deze onderzoeken
hebben sinds de vaststelling van de eerste versie in 2019 tweemaal tot een actualisatie geleid. Een
overzicht van de onderzoeken en daarop gebaseerde versies van het handelingskader staat in bijlage
1. In deze voorliggende versie van het handelingskader zijn de laatste inzichten verwerkt. Na de laatste
actualisatie op 13 december 2021 is het handelingskader in december 2023 aangepast op de invoering
van de Omgevingswet. Deze voorliggende versie van het handelingskader wordt van kracht op 1 januari
2024, gelijktijdig met de Omgevingswet. Het gaat hier om een beleidsneutrale omzetting. Verder is een
omissie recht gezet door het weghalen van voetnoot 5 in de tabel bij toepassing van 4.9.2 (diepe
plassen).
Net als bij de eerdere aanpassingen zal op de website van IPLO (voorheen: Bodemplus)
(Informatiepunt Leefomgeving) periodiek meer informatie over nieuwe ontwikkelingen rond PFAS
worden gepubliceerd zodat alle betrokkenen over de kennis kunnen beschikken om de benodigde
acties uit te voeren. Daarnaast is de helpdesk van IPLO beschikbaar voor praktische vragen.
Zorgplicht
Het handelingskader is wat betreft de toepassingswaarden van paragraaf 4 een interpretatie van de
specifieke zorgplicht voor milieubelastende activiteiten en lozingsactiviteiten die is opgenomen in
artikel 2.11 van het Besluit activiteiten leefomgeving (hierna ook afgekort als: Bal) en kan als
zodanig in de praktijk worden toegepast. 1 Deze zorgplicht houdt in dat de toepasser die
redelijkerwijs kan vermoeden dat er nadelige effecten kunnen optreden voor de bodem of het
oppervlaktewater als gevolg van het toepassen van grond of baggerspecie, de redelijkerwijs
mogelijke maatregelen moet nemen om die effecten te voorkomen of zo veel mogelijk te beperken.

1

Het handelingskader is van toepassing op het toepassen van grond of baggerspecie als bedoeld in artikel 3.48o,
eerste en tweede lid, van het Bal. Indien een uitzondering als bedoeld in artikel 3.48o, derde lid, van het Bal, van
toepassing is, is dit handelingskader een invulling van artikel 1.7 van de Omgevingswet.

1

Hoewel de in het handelingskader geadviseerde toepassingswaarden geen wettelijke status hebben,
zijn ze niet zonder betekenis. De toepassingswaarden betreffen een generieke aanbeveling aan
toepassers en bevoegde gezagen voor invulling van de genoemde zorgplicht bij het toepassen van
PFAS-houdende grond en baggerspecie. Deze landelijke invulling van de zorgplicht is gebaseerd op
een wetenschappelijke onderbouwing. Initiatiefnemers en bevoegde gezagen blijven uiteraard zelf
verantwoordelijk voor (de controle op) een verantwoorde invulling van deze zorgplicht. Afwijking
van de in het handelingskader geadviseerde toepassingswaarden moet altijd goed gemotiveerd en
onderbouwd worden (zie paragraaf 5).
Tot slot wordt opgemerkt dat bij de invoering van de Omgevingswet op een aantal situaties
overgangsrecht van toepassing is waardoor voor die situaties het recht van toepassing blijft zoals dat
voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet luidde. Het gaat hier onder meer om situaties bij
saneringen (zie Overgangsrecht saneringen Aanvullingswet bodem | Informatiepunt Leefomgeving
(iplo.nl) ) en situaties bij toepassingen van grond en baggerspecie. Omdat op die overgangsrechtelijke
situaties het recht van toepassing blijft zoals dat voor de inwerkingtreding van de Omgevingswet luidde
wordt voor die situaties geadviseerd om voor de invulling van de zorgplicht voor PFAS-houdende grond
en baggerspecie het handelingskader van 13 december 2021 aan te houden.
Onderzoeken en betekenis voor het handelingskader
In de verschillende versies van het handelingskader PFAS zijn de daarin opgenomen
toepassingswaarden gebaseerd op de uitkomsten van wetenschappelijk onderzoek. In bijlage 1 is een
overzicht van alle onderbouwende onderzoeken vermeld. Daarnaast zijn in deze bijlage ook de
verwijzingen naar de eerder gepubliceerde (tijdelijke) handelingskaders opgenomen.
In deze voorliggende versie van het handelingskader zijn de laatst beschikbare inzichten, inclusief de
doorwerking van de EFSA-opinie voor een aangepaste voedselinnamenorm, meegenomen. Aan de
hand van deze versie zal een traject starten om de omgang met PFAS-houdende grond en
baggerspecie in de regelgeving vast te leggen.
Bij het toepassen van grond of baggerspecie en tot het moment waarop PFAS in de regelgeving
verankerd is, moet zowel rekening worden gehouden met de regels in het Bal als de aanbevelingen
van het handelingskader voor PFAS. In het Bal wordt voor de kwaliteitseisen van de grond en
baggerspecie verwezen naar het Besluit bodemkwaliteit (hierna afgekort als: Bbk) en de Regeling
bodemkwaliteit 2022 (hierna afgekort als: Rbk 2022). In bijlage B van die regeling zijn de eisen voor
genormeerde stoffen opgenomen, voor PFAS als niet-genormeerde stofgroep geldt dat deze enkel in de
milieuverklaring bodemkwaliteit moet worden vermeld. De indeling van de bodem, grond of
baggerspecie in een kwaliteitsklasse is alleen gebaseerd op genormeerde stoffen. Een indeling van een
partij grond of baggerspecie in een bepaalde kwaliteitsklasse geeft normaliter duidelijkheid over de
toepassingsmogelijkheden. Aanvullend daarop moet de partij op de aanwezigheid van PFAS en daarbij
passende toepassingsmogelijkheden worden beoordeeld in het licht van de zorgplicht. Hierop gaat het
handelingskader in.
Verhouding van het handelingskader PFAS met de vorige versie van juli 2020
In het onderhavige handelingskader zijn op basis van de afgeronde onderzoeken (bijlage 1) geen
andere toepassingseisen opgenomen. De resultaten van de onderzoeken bevestigen de eerdere
keuzes die uit voorzorg en met betrekking tot risico’s voor grond- en oppervlaktewater in de vorige
tijdelijke versies van het handelingskader zijn gemaakt. Dit betekent ook dat er geen consequenties
zijn voor toepassingen die op basis van de vorige versies zijn uitgevoerd en/of nog in uitvoering zijn.
De conceptversie van het handelingskader dat op 13 december 2021 is gepubliceerd heeft zes weken

2

voorgelegen bij RWS en ILT, koepels van medeoverheden en marktpartijen. In de reactietabel 2 wordt
antwoord gegeven op de ontvangen reacties. De ontvangen reacties en signalen lopen uiteen. Op
hoofdlijnen kunnen de reacties en signalen worden samengevat onder de noemers proportionaliteit,
juridische positionering en uitvoerbaarheid. Er wordt aandacht gevraagd voor de proportionaliteit van
het handelingskader, in het bijzonder de balans tussen de regels en het beoogde effect. Er wordt
aandacht gevraagd voor de positionering en de verankering van het handelingskader. Ten slotte gaan
diverse reacties in op de uitvoerbaarheid van het handelingskader. Dit wordt door veel partijen als
complex ervaren. De uitvoeringspraktijk vraagt aandacht voor een betere duiding van een aantal
begrippen, onder andere wat ‘uitschieters’ in PFAS-metingen zijn en het te analyseren PFAS- pakket.
Begrippen zijn, waar mogelijk, in het handelingskader nader uitgelegd. De reacties zijn beantwoord en
hebben op verschillende punten in dit handelingskader tot aanpassingen geleid. Tevens is het
handelingskader bijgewerkt op basis van actuele ontwikkelingen, zoals de mogelijkheid die nu bestaat
om alleen met PFAS-verontreinigede baggerspecie te storten in rijksbaggerspeciedepots.
De actualisatie die op 1 januari 2024 is ingevoerd ziet alleen op de aansluiting van het
handelingskader op de Omgevingswet die op 1 januari 2024 wordt ingevoerd 3. Omdat er geen
inhoudelijke wijzigingen zijn doorgevoerd is er geen inspraakronde georganiseerd.

2. Schets van de PFAS-problematiek en reikwijdte van het handelingskader
Poly- en perfluoralkylstoffen (PFAS) zijn chemische stoffen die van nature niet in het milieu
voorkomen. Deze stofgroep bestaat uit ruim 6000 stoffen. Hiervan komen 30 PFAS boven de
detectiegrens in het milieu voor. Deze zijn in 2019 op een adviesstoffenlijst opgenomen. Tot de ze
PFAS behoren onder meer de stoffen perfluoroctaanzuur (PFOA), perfluoroctaansulfonaat (PFOS) en
HFPO-DA (GenX). PFAS zijn stoffen die door mensen zijn gemaakt vanwege hun specifieke
eigenschappen, zoals brandwerendheid en vuil-, vet- en waterafstotendheid. Zij worden al decennia
gebruikt in industriële en andere processen en toegepast in allerlei alledaagse producten, zoals verf,
blusschuim, pannen, kleding en cosmetica. Kenmerkend voor deze stoffen is dat ze persistent,
mobiel en nauwelijks biologisch afbreekbaar zijn. Van sommige PFAS is aangetoond dat ze toxisch
zijn. De stoffen PFOS, PFOA en GenX behoren tot de zogenaamde Zeer Zorgwekkende Stoffen
(ZZS). Een aantal andere stoffen uit de PFAS-groep staan op de lijst van potentiële ZZS (pZZS).
Door het wijdverbreide gebruik en door emissies en incidenten worden PFAS inmiddels in
Nederland, en breder in Europa, niet alleen bij puntbronnen, maar ook als diffuse verontreiniging in
bodem, grondwater en oppervlaktewater aangetroffen 4. Dit wijdverspreide voorkomen van PFAS
2
3

Geactualiseerd handelingskader PFAS | Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl)

Voor een aantal toepassingen van grond en baggerspecie is op grond van overgangsrechtelijke bepalingen het Bbk
nog van toepassing, zie daarvoor artikel XVI van het aanvullingsbesluit Bodem Omgevingswet. Aanbevolen wordt om
voor toepassingen van grond en baggerspecie waarvoor op grond van het overgangsrecht het Bbk nog van toepassing
is, voor de invulling van de zorgplicht voor PFAS-houdende grond en baggerspecie het handelingskader van 13
december 2021 aan te houden.
4
Zie onder andere:
- Rijkswaterstaat (2014) Perfluoralkylzuren in Nederlands oppervlaktewater 2008-2012;
- Anna Kärrman et al. (2019) PFASs in the Nordic environment. Screening of Poly - and Perfluoroalkyl Subs tances
(PFASs ) and Extractable Organic Fluorine (EOF) in the Nordic Environment. Nordic Council of Minis ters 2019. ISBN
978-92-893-6062-3;
- Renner, R. (2001). Growing concern over perfluorinated chemicals . Environmental Science and Technology, 35,
154A–160A;
- Renner, R. (2003). Concerns over common perfluorinated s urfactant. Environmental Science and Technology, 37,
201A– 202A;
- Rayne, S., and Fores t, K. (2009). Perfluoroalkyl s ulfonic and carboxylic acids : A critical review of
phys icochemical properties , levels and patterns in waters and was tewaters , and treatment methods . Journal of
Environmental Science and Health, Part A, 44, 1145–1199;
- Expertis ecentrum PFAS (2018) Aanwezigheid PFAS in Nederland. Deelrapport C - Diffuse belas ting van PFOS en

3

was aanleiding om het RIVM te vragen onderzoek te doen naar het voorkomen, de eigenschappen
en de risico’s van PFAS ter onderbouwing van, in eerste instantie, dit handelingskader en
uiteindelijk van toepassingsnormen in de Regeling bodemkwaliteit.
Het overheidsbeleid is erop gericht om deze stoffen zoveel mogelijk uit de leefomgeving te weren.
De aanwezigheid van ZZS dient zowel aan de “voorkant” (preventie) als aan de “achterkant”
(beheer) aangepakt te worden. Aan de “voorkant” betekent: voorkomen dat er ZZS in het milieu
komen. Rijkswaterstaat, provincies en waterschappen zijn sinds 2018 de afgegeven vergunningen
aan het doorlichten op het gebruik van (p)ZZS in het productieproces, het voorkomen daarvan in
emissies, lozingen en afvalstromen, en toepassing van de best beschikbare technieken om emissies
naar het milieu te minimaliseren. Rijkswaterstaat, provincies, omgevingsdiensten en waterschappen
zijn sinds 2018 actief aan de slag met de actualisatie van de vergunningen voor ZZS en opkomende
stoffen voor de indirecte en directe lozingen.
Om de betrokken partijen te ondersteunen is een onderzoek uitgevoerd naar de aanwezigheid van
PFAS 5 in producten en afvalstromen. Op basis van informatie over de bronnen kunnen
aanvullende maatregelen worden genomen om emissie van en blootstelling aan PFAS verder te
minimaliseren.
Tot slot wordt opgemerkt dat eind 2023 veel overheden hun informatie over de bodemkwaliteit en PFAS
in de bodemkwaliteitskaart hebben opgenomen.

3. Uitgangspunten van het handelingskader
De specifieke zorgplicht (waarover dit handelingskader een advies bevat) geldt aanvullend op de
overige verplichtingen die gelden voor het toepassen van niet-genormeerde stoffen, zoals de regel
dat geen grotere hoeveelheden grond of baggerspecie mogen worden toegepast dan volgens
gangbare maatstaven nodig is voor het functioneren van de toepassing waarin de grond en
baggerspecie zijn aangebracht en dat die toepassing volgens gangbare maatstaven nodig is op de
plaats waar deze zich bevindt en onder de omstandigheden waar de toepassing plaatsvindt. In dit
handelingskader is zoveel mogelijk bij de geldende regelgeving aangesloten. Overigens blijven de
algemene uitgangspunten voor het toepassen onverkort van kracht, zoals het uitgangspunt dat de
toepassing nuttig en functioneel moet zijn.
Vanwege de specifieke eigenschappen van PFAS is, overeenkomstig het voorzorgbeginsel, bij de
invulling van de specifieke zorgplicht in het handelingskader het uitgangspunt dat de kwaliteit van
de bodem, het grondwater en het oppervlaktewater door de toepassing van PFAS-houdende grond
en baggerspecie niet mag verslechteren (stand still), dat verspreiding van deze stoffen via het
grondwater moet worden tegengegaan en dat rekening moet worden gehouden met bijzondere
risicosituaties die zich kunnen voordoen en met belangen die extra bescherming rechtvaardigen,
zoals het belang van de drinkwatervoorziening.
In het kader van het Besluit bodemkwaliteit zullen initiatiefnemers tot grondverzet uit binnen– en
buitenland de gehalten aan PFAS in toe te passen grond en baggerspecie moeten vaststellen en
laten vastleggen in een milieuverklaring bodemkwaliteit die elke partij moet begeleiden. Dit vloeit
voort uit de Rbk2022 (Stcrt. 2023, 1338) opgenomen verplichting in het kader van de
milieuverklaring bodemkwaliteit om onderzoek te doen naar de waarschijnlijke aanwezigheid van
eventuele andere stoffen dan de in de Rbk2022 genormeerde stoffen die een partij ongeschikt

PFOA in de bovengrond. Kenmerk DDT219-1/18-008.244.
5
Arcadis (2021), PFAS in Products and Waste Streams in the Netherlands.

4

kunnen maken voor toepassing. Deze verplichting is niet beperkt tot PFAS-stoffen, maar ziet op
alle waarschijnlijk aanwezige andere stoffen dan de in de Rbk2022 genormeerde stoffen. Voor
specifiek PFAS wordt geadviseerd bij een onderzoek de te analyseren stoffen in ieder geval te
baseren op de lijst met PFAS-verbindingen die is gepubliceerd op de website van IPLO 6.
Bij het toepassen van grond en baggerspecie op de landbodem wordt in het kader van het Bal een
zogenaamde dubbele toets gehanteerd (artikel 4.1272, eerste lid, Bal). Met deze dubbele toets
wordt allereerst weer beoogd te waarborgen dat het toepassen van grond en baggerspecie niet tot
verslechtering van de bestaande bodemkwaliteit leidt (stand still). Daarnaast wordt daarmee beoogd
dat de bodem (niet on)geschikter wordt voor het vervullen van de beoogde functies (die een
geleidelijke verbetering van de bestaande bodemkwaliteit wenselijk kunnen maken). De dubbele
toets houdt in dat de kwaliteit van de grond of baggerspecie die wordt toegepast, wordt getoetst aan
1) de bestaande kwaliteit van de bodem waarop de grond of baggerspecie wordt toegepast,
ingedeeld in een bodemkwaliteitsklasse, en 2) de bodemfunctie die door de gemeente aan de
landbodem is toegekend op de zogenaamde bodemfunctiekaart, uitgedrukt als bodemfunctieklasse.
Op de bodemfunctiekaart kan onderscheid worden gemaakt tussen de bodemfunctieklasse
“landbouw/natuur”, en de bodemfunctieklassen “wonen” en “industrie”. Gebieden die niet in de
klasse wonen of industrie zijn ingedeeld, zijn automatisch ingedeeld in de klasse
“landbouw/natuur”. In zoverre wordt in de praktijk ook gesproken van ingedeelde en nietingedeelde gebieden. Ter begrenzing van de bodemfunctieklassen zijn in bijlage B bij de Rbk2022
voor een groot aantal verontreinigende stoffen verschillende, oplopende, waarden vastgesteld, die
beogen te waarborgen dat er gegeven de toegekende functies bij het toepassen van grond en
baggerspecie geen risico’s voor mens en milieu kunnen optreden.
Voor de bodemfunctieklasse landbouw/natuur wordt de achtergrondwaarde van de stof die in
Nederland wordt aangetroffen, feitelijk als bovengrens voor de kwaliteitsklasse gehanteerd. Stoffen
waarvoor in bijlage B waarden zijn opgenomen, worden aangeduid als genormeerde stoffen. PFAS
worden aangeduid als ongenormeerde stoffen, omdat daarvoor in bijlage B van de Rbk2022 geen
waarden zijn opgenomen.

4. De toepassingswaarden voor PFAS
In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de toepassingswaarden die in de
onderscheiden situaties waarin grond en baggerspecie worden toegepast, kunnen worden
gehanteerd. Dit zijn toepassingswaarden voor het toepassen van grond en baggerspecie,
waarmee invulling wordt gegeven aan de specifieke zorgplicht. Het is momenteel nog niet mogelijk om
een cumulatieve toepassingswaarde voor PFAS vast te stellen. Daarom zijn er in het handelingskader
alleen toepassingswaarden voor individuele PFAS aangegeven.
De aangegeven toepassingswaarden kunnen binnen de randvoorwaarden die daarvoor in het Bal
zijn gegeven, op lokaal of regionaal niveau worden gespecificeerd als er aanleiding is om een
andere waarde vast te stellen. Ook is het mogelijk om de zorgplicht voor specifieke toepassingen
nader in te vullen (zie paragraaf 5 – gebiedsspecifiek beleid en een nadere invulling van de
zorgplicht).
De nummers in de eerste kolom corresponderen met de nummers van de paragrafen waarin
de toepassingswaarden in het hiernavolgende worden toegelicht.

6

Geactualiseerd handelingskader PFAS | Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl).

5

Categorie

Toepassingssituatie

Toepassingswaarde
(μg/kg d.s.) (2) (3) (4) (5)
(7)

Op de landbodem
4.1

Grond en baggerspecie toepassen
Bodemkwaliteitsklasse

Bodemfunctieklasse

wonen of industrie

wonen of industrie

PFOS = 3
PFOA = 7
Overige PFAS = 3

landbouw/natuur

wonen of industrie

PFOS = 1,4
PFOA = 1,9
Overige PFAS = 1,4

Landbouw/natuur, wonen of
industrie

4.2

4.3

landbouw/natuur

PFOS = 1,4
PFOA = 1,9
Overige PFAS = 1,4

Baggerspecie verspreiden, als bedoeld in artikel 4.1269, derde
lid onder a van het Bal (verspreiden inclusief verspreiden in
weilanddepots van baggerspecie afkomstig uit regionale wateren
op aangrenzende percelen of op landbouwgronden gelegen tot 10
km afstand van de plaats van vrijkomen)
Grond en baggerspecie grootschalig toepassen

PFOS = 3
PFOA = 7
Overige PFAS = 3
PFOS = 3
PFOA = 7
Overige PFAS = 3

4.4

Grond en baggerspecie toepassen in
grondwaterbeschermingsgebieden

Gebiedskwaliteit, indien
niet bekend 0,1

4.5, vervallen

Grond en baggerspecie toepassen onder
grondwaterniveau, met inbegrip van grootschalige
toepassing.

Vervalt, zie categorie 4.1,
4.2 en 4.3

In een oppervlaktewaterlichaam(9)
4.6, vervallen

Grond toepassen

Vervalt, zie
categorie 4.8.2,
4.9.1 en 4.9.2

4.7

Baggerspecie verspreiden in hetzelfde oppervlaktewaterlichaam
of aansluitende (sedimentdelende)(10) stroomafwaarts gelegen
oppervlaktewaterlichamen (als bedoeld in artikel 4.1269, derde
lid onder b en c van het Bal)

Toepasbaar, wel
meten en toetsen
op uitschieters(8).

4.8.1

Baggerspecie toepassen in hetzelfde oppervlaktewaterlichaam in
toepassingen, als bedoeld in artikel 4.1269, tweede lid onder f,
g en h van het Bal

Toepasbaar, wel meten
en toetsen op
uitschieters(8).

4.8.2

Rijkswater: PFOS = 3,7
Het in een ander oppervlaktewaterlichaam :
PFOA = 0,8
•
verspreiden van baggerspecie (bij niet-sedimentdelende
Overige PFAS
oppervlaktewaterlichamen) als bedoeld in artikel 4.1269, derde
lid onder b van het Bal en
= 0,8
•
het toepassen van baggerspecie en grond in toepassingen
als bedoeld in artikel 4.1269, tweede lid onder f, g en h
Anders:
PFOS = 1,1
van het Bal.
PFOA = 0,8
Overige PFAS
= 0,8

4.9.1

Baggerspecie en grond toepassen in niet-vrijliggende diepe
plassen die in open verbinding staan met een rijkswater (1)
(6)

6

PFOS = 3,7
PFOA = 0,8
Overige PFAS = 0,8

4.9.2

Baggerspecie en grond toepassen in andere diepe plassen
dan bedoeld onder 4.9.1(6)

PFOS = 1,1
PFOA = 0,8
Overige PFAS = 0,8

Voetnoten bij tabel:
(1) Onder ‘diepe plas’ wordt verstaan: diepe plas als bedoeld in bijlage I, deel A van het
Bal.
Onder ‘vrijliggende diepe plas’ wordt verstaan: diepe plas, die niet is gelegen in een
oppervlaktewaterlichaam in beheer bij het Rijk en die bovendien boven de spronglaag nauwelijks wordt
gevoed door oppervlaktewater van elders (de verblijftijd van het water is voor 90% van het jaar langer
dan een maand). Als de diepe plas is gelegen in een groter oppervlaktewaterlichaam wordt de rest van
het oppervlaktewaterlichaam beschouwd als oppervlaktewater van elders. Onder ‘niet-vrijliggende diepe
plas’ wordt verstaan: diepe plas, gelegen in een oppervlaktewaterlichaam in beheer bij het Rijk, of diepe
plas die niet aan de definitie van vrijliggende plas voldoet. De definities van vrijliggende en nietvrijliggende diepe plas komen overeen met hetgeen is opgenomen in bijlage B van de Rbk2022.
(2) Op de waarden uit deze tabel hoeft geen bodemtypecorrectie te worden toegepast als het gehalte van
organische stof minder dan 10% bedraagt. Als het gehalte organisch stof ligt tussen 10-30% dient wel een
bodemtypecorrectie uitgevoerd te worden. Als het gehalte organisch stof boven de 30% is aangetoond dient
het gehalte organisch stof van 30% gebruikt te worden bij de bodemtypecorrectie.
(3) Tenzij een lokale toepassingswaarde is vastgesteld (zie paragraaf 5).
(4) PFOS en PFOA worden getoetst aan de hand van de sommatie van de concentraties lineair en vertakt.
Overige PFAS worden getoetst per stof (dus niet gesommeerd).
(5) Deze toepassingswaarde is alleen van toepassing op plassen waarin voor 3 juli 2020 een verondieping
heeft plaatsgevonden. Voor andere gevallen geldt dat de waterbeheerder als bevoegd gezag in overleg met
gemeente en provincie een uitvoerige afweging moeten maken of deze verondieping gewenst is (bijvoorbeeld
vanuit het oogpunt van het bevorderen van de natuurwaarde) en welke voorwaarden hieraan moeten worden
gesteld. Hierbij moet op basis van de zorgplicht zelf worden bepaald welke kwaliteit grond en baggerspecie
verantwoord kan worden toegepast.
(6) Alleen indien in de nabijheid van de diepe plas geen kwetsbaar object is gelegen.
(7) Indien meetgehalten onder de bepalingsgrens liggen, mag de beoordelaar naar analogie van bijlage G,
onderdeel I van de Rbk2022, ervan uitgaan dat de kwaliteit van de grond, grondwater, baggerspecie, bodem,
bodem of oever van een oppervlaktewaterlichaam voldoet aan de toepassingswaarden.
(8) Metingen om uitschieters te identificeren zijn bedoeld om te bepalen of er in partijen mogelijk sprake kan zijn
van puntbronvervuilingen. Als vuistregel kan hiervoor de P95-waarde van een bepaalde PFAS worden
gehanteerd.
Bagger uit rijkswateren: In 2007 is voor een aantal metalen het onderscheid tussen matig verontreinigde
locaties en hot spots gemaakt op basis van bagger uit het rivierengebied (Maas en Rijn). Per stof zijn uit deze
gegevens P95-waarden afgeleid. Destijds zijn geen PFAS gemeten, maar aangevuld met recente projecten van
RWS is hieruit een P95-percentiel af te leiden: PFOS = 8,2 μg/kg d.s., PFOA = 0,8 μg/kg d.s., EtFOSAA = 5,5
μg/kg d.s., MeFOSAA = 1,0 μg/kg d.s.. Op basis hiervan kan voor overige PFAS de laagste van de genoemde
waarden, 0,8 μg/kg d.s., worden aangehouden.
Bagger uit regionale wateren: In 2019 is in het kader van het herverontreinigingsniveau (HVN) een
inventarisatie uitgevoerd van de gehalten PFAS in bagger uit regionale watergangen. Hiervoor zijn PFAS gehalten verzameld en verwerkt in een database. Uitsluitend voor de stoffen die voldoende vaak zijn gemeten,
zijn uit deze gegevens P95-waarden afgeleid: PFOS = 2,2 μg/kg d.s., PFOA = 0,9 μg/kg d.s., EtFOSAA = 1,8
μg/kg d.s. Voor overige PFAS kan de waarde 0,8 μg/kg d.s., worden aangehouden.
Hogere dan voornoemde waarden in respectievelijk bagger uit rijkswateren en regionale wateren kunnen een
aanwijzing zijn voor de aanwezigheid van een puntbronvervuiling in de partij. Wat vervolgens de
mogelijkheden zijn voor de betreffende partij, hangt onder meer af van de aantallen gemeten uitschieters, de
hoogte van de gemeten waarden en de lokale situatie. Dit is aan het bevoegd gezag om te beoordelen.
(9) Onder oppervlaktewaterlichaam wordt verstaan: oppervlaktewaterlichaam als bedoeld in bijlage I, deel A,
bij de Omgevingswet.
(10) Oppervlaktewaterlichamen zijn ‘sedimentdelend’ als sediment vrij uitgewisseld kan worden tussen de
oppervlaktewaterlichamen door stroming, wind of getij.

7

4.1 Grond en baggerspecie toepassen op de landbodem
Voor het toepassen van PFAS-houdende grond en baggerspecie op de landbodem kunnen
op de landbodem voor de bodemfunctieklasse industrie of wonen, alsmede de daarmee
corresponderende bodemkwaliteitsklasse industrie, onderscheidenlijk wonen, de volgende
toepassingswaarden worden gehanteerd:
-voor PFOS: 3 μg/kg d.s.
-voor PFOA: 7 μg/kg d.s.
-voor andere individuele PFAS: 3 μg/kg d.s.
De waarde voor andere individuele PFAS (waaronder GenX) is gebaseerd op de waarde voor PFOS.
Van PFOS is bekend dat het één van de meer zorgwekkende PFAS-verbindingen is. Daarom is
overeenkomstig het voorzorgbeginsel voor deze stof gekozen als indicator. Voor de normstelling
voor de bodemfunctieklassen en bodemkwaliteitsklassen wonen en industrie is gekozen om, ook
weer overeenkomstig het voorzorgbeginsel, de risicogrenzen voor landbouw/natuur uit de
rapportage van het RIVM te gebruiken.
Bij de aangegeven waarden is er volgens de huidige inzichten geen sprake van risico’s voor
gezondheid en overschrijding van effectniveaus voor het ecosysteem. Op basis van de resultaten
van de onderzoeken naar mobiliteit, gedrag in grondwater en bio-accumulatie wordt bevestigd
dat het niet hanteren van een separate bodemkwaliteitsklassen vanwege risico’s voor grondwater
een juiste keuze is geweest. Daarom worden overeenkomstig het voorzorgbeginsel voor de
bodemfunctieklasse industrie dezelfde maximale waarden als toepassingswaarden gehanteerd die
ook gelden voor de bodemfunctieklasse en bodemkwaliteitsklasse wonen.
Voor de bodemfunctieklasse landbouw/natuur en de daarmee corresponderende
bodemkwaliteitsklasse landbouw/natuur, gelden de achtergrondwaarden als toepassingswaarde 7, te
weten:
-voor PFOS: 1,4 μg/kg d.s.
-voor PFOA: 1,9 μg/kg d.s.
-voor andere individuele PFAS: 1,4 μg/kg d.s.
In het RIVM-onderzoek naar landelijke achtergrondwaarden zijn 2 PFAS-verbindingen dusdanig
frequent aangetroffen dat daarop de definitieve landelijke achtergrondwaarden gebaseerd zijn:
PFOS 1,4 μg/kg d.s. en PFOA 1,9 μg/kg d.s. De waarde voor alle andere PFAS is gebaseerd op de
laagste waarde van deze twee, in dit geval PFOS.
De aangegeven toepassingswaarden gelden als grond of baggerspecie worden toegepast. Voor
een aantal specifieke situaties, die als categorieën 4.2, 4.3 en 4.4 zijn onderscheiden, worden
(deels) afwijkende toepassingswaarden gehanteerd.
In het handelingskader zijn de toepassingswaarden opgenomen op basis van het RIVMonderzoek naar landelijke achtergrondwaarden van juni 2020.
Aangeraden wordt om de dubbele toets die in het kader van het Bal, als milieubelastende
activiteit toepassen van grond en baggerspecie, voor genormeerde stoffen bij toepassen op
de landbodem moet worden uitgevoerd, in het kader van de invulling van de wettelijke
zorglichten ook voor PFAS te hanteren. Deze dubbele toets houdt in dat de strengste van
de twee toepassingswaarden voor de bodemkwaliteitsklasse, onderscheidenlijk
bodemfunctieklasse, geldt. Als de bodemfunctieklasse bijvoorbeeld wonen of industrie is,
7

De voorlopige achtergrondwaarden voor PFAS kunnen bij afwezigheid van achtergrondwaarden van PFAS in bijlage B
bij de Rbk2022 gebruikt worden voor de afgifte van een fabrikant eigen verklaring op grond van paragraaf 5.5 van de
Rbk2022.

8

terwijl de bestaande bodemkwaliteit in de bodemkwaliteitsklasse landbouw/natuur is
ingedeeld, moet als toepassingswaarde de bodemkwaliteitsklasse voor landbouw/natuur
worden gehanteerd.
Voor de bodemfunctieklasse landbouw/natuur wordt aangeraden om uit te gaan van de landelijke
achtergrondwaarden.
4.2 Baggerspecie verspreiden op de landbodem, als bedoeld in artikel 4.1269, derde lid
onder a van het Bal
Voor het verspreiden inclusief verspreiden in weilanddepots van baggerspecie afkomstig uit regionale
wateren op aangrenzend perceel of landbouwgronden gelegen tot 10 km afstand van de plaats van
vrijkomen (artikel 4.1269, derde lid onder a van het Bal) gelden dezelfde toepassingswaarden als voor
andere vormen van toepassen van baggerspecie op de landbodem, met dit verschil dat de waarden ook
gelden als de bodem waarop de baggerspecie wordt toegepast is ingedeeld in de klasse
landbouw/natuur. Ook in het laatste geval komt het uitgangspunt van stand-still bij verspreiden op de
aangrenzende percelen namelijk niet in het geding. Omdat de baggerspecie in een watergang daarin
door afspoeling van grond van de aangrenzende terreinen is terechtgekomen, zal de baggerspecie over
het algemeen dezelfde kwaliteit hebben als de landbodem waarop de baggerspecie wordt toegepast. Bij
de omzetting van het voormalige artikel 35, eerste lid, onder f, van het Bbk in de Omgevingswet (artikel
4.1269, derde lid, onder a, van het Bal) is er voor gekozen het begrip ‘aangrenzende percelen’ aan te
vullen met landbouwgronden die zijn gelegen op een afstand van maximaal 10 kilometer van de plaats
van vrijkomen van de baggerspecie. Daarmee wordt discussie voorkomen over wat precies onder
aangrenzend perceel wordt verstaan. Deze verruiming van de afstandsgrens is gecombineerd met een
aanscherping van de normstelling voor verspreiden van baggerspecie op de landbodem voor
genormeerde stoffen zodat deze beter aansluit op het landbouwkundig gebruik. De toepassingswaarden
voor PFAS bij verspreiden van baggerspecie sluiten aan bij de risicogrenzen voor landbouw en natuur
van het RIVM. Omdat dit handelingskader een invulling is van de specifieke zorgplicht in het Bal en
aansluit bij die regelgeving, is in categorie 4.2 aangesloten bij artikel 4.1269, derde lid, van het Bal. Bij
de bepaling van de kwaliteit van baggerspecie na 8 juli 2019 (de datum waarop het eerste tijdelijk
handelingskader van kracht werd), is het advies om ook op PFAS te analyseren om te controleren of er
geen sprake is van onverwacht hoge waarden van PFAS in de baggerspecie. Dit kan duiden op een voor
de watergang niet-representatieve verontreiniging, dat wil zeggen een voor de watergang afwijkende
waarde die het gevolg kan zijn van de aanwezigheid van een puntbron. Door het verspreiden van
baggerspecie waarin onverwacht hoge waarden als gevolg van een niet-representatieve verontreiniging
van PFAS zijn aangetroffen, zal de bestaande bodemkwaliteit verslechteren. Deze lokaal sterker
verontreinigde baggerspecie mag daarom niet worden verspreid.
Voor het verspreiden van baggerspecie op het aangrenzend perceel is het in het kader van de
dubbele toets die normaal gesproken voor toepassen op de landbodem geldt, niet nodig om de
bodemkwaliteit vast te stellen. Dit heeft geen toegevoegde waarde omdat de uitkomsten voor het
mogen toepassen geen relevante informatie opleveren. Het uitgangspunt is namelijk dat de
baggerspecie als afgespoelde grond weer op de landbodem kan worden toegepast zonder dat dit tot
verslechtering of beperking van het landbouwkundig gebruik leidt.
Het voorgaande komt overeen met de huidige praktijk bij het onderhoud van watergangen door
waterschappen waarbij periodiek baggerspecie op de kant wordt gezet. Deze praktijk kan dus
doorgang vinden.
4.3 Grond en baggerspecie grootschalig toepassen op de landbodem
Degene die grond of baggerspecie grootschalig toepast op de landbodem heeft overeenkomstig de
milieubelastende activiteit toepassen van grond of baggerspecie in het Bal de keuze of hij wil voldoen
aan de algemene kwaliteitseisen voor toepassen op de landbodem die zijn opgenomen in artikel
4.1272 Bal of aan de kwaliteitseisen voor grootschalig toepassen op de landbodem die zijn
opgenomen in artikel 4.1274 Bal. De specifieke kwaliteitseisen in geval van grootschalig toepassen op
9

de landbodem hebben betrekking op emissiearme grond of baggerspecie. Daarnaast gelden in geval
van grootschalig toepassen op de landbodem de kwaliteitseisen voor de kwaliteitsklasse industrie.
Voor PFAS-houdende grond en baggerspecie kunnen nog geen toepassingswaarden worden
vastgesteld die uitgaan van optredende emissies.
In lijn met de systematiek van artikel 4.1274 van het Bal worden ingeval van grootschalig
toepassen van PFAS-houdende grond en baggerspecie de toepassingswaarden voor de
kwaliteitsklasse industrie gehanteerd, ook als de bodem is ingedeeld in de klasse
landbouw/natuur. Dit laatste wijkt, overeenkomstig de systematiek van het artikel 4.1274 van het
Bal, af van de toepassingsnormen voor categorie 4.1 (toepassen van grond en baggerspecie op de
landbodem).
4.4 Grond en baggerspecie toepassen op de landbodem in grondwaterbeschermingsgebieden
In grondwaterbeschermingsgebieden, de gebieden die door de provincies zijn aangewezen als
“gebieden voor de drinkwatervoorziening”, kan voor het toepassen van grond en baggerspecie worden
uitgegaan van de aldaar aanwezige gebiedskwaliteit. Dit betekent dat ook grond- en baggerspecie van
elders kan worden toegepast, zolang de kwaliteit dezelfde is als de kwaliteit ter plekke. Indien die niet
bekend is of niet lokaal is vast te stellen is de bepalingsgrens de geadviseerde toepassingswaarde, 0,1
μg/kg d.s. Het voorzorgbeginsel brengt met zich mee dat met het oog op het zwaarwegende belang
van de drinkwaterwinning geen onnodige risico’s worden genomen. Voor het toepassen van grond of
baggerspecie die daaraan niet voldoet, kan gebiedsspecifiek beleid worden vastgesteld (zie paragraaf
5). Daarbij geldt ook weer dat met het oog op het zwaarwegende belang van de drinkwaterwinning
geen onnodige risico’s mogen worden genomen.
4.5 Grond en baggerspecie toepassen op de landbodem onder grondwaterniveau
In een eerdere versie van het handelingskader werd expliciet aangegeven dat onder grondwaterniveau
alleen grond en baggerspecie die voldoet aan de achtergrondwaarde kon worden toegepast. Veelal
volgt deze toepassingseis ook uit het feit en de toets dat de bodem onder grondwaterniveau niet is
verontreinigd (toets aan ontvangende bodemkwaliteit). In de uitvoeringspraktijk leidde de eis aan de
toepassing van grond en baggerspecie onder grondwaterniveau in bodemdaling gevoelige gebieden tot
discussie over de vraag welke toepassingscategorie uit het handelingskader gekozen moest worden bij
toepassing van grond en baggerspecie op het maaiveld. De literatuurstudie van RIVM naar uitloging
naar grondwater laat zien dat bij relatief lage toepassingswaarden uitloging naar grondwater hoe dan
ook plaatsvindt. Het in stand houden van dit onderscheid heeft daarmee in het kader van het
beschermen van het milieu beperkte waarde, terwijl het wel een uitvoeringsknelpunt oplevert. Om
voorgaande redenen is ervoor gekozen om het onderscheid tussen toepassen boven en onder
grondwaterniveau te verlaten.
4.6 Grond toepassen in oppervlaktewater
Deze categorie is met het tijdelijk handelingskader van juli 2020 vervallen.
4.7 Baggerspecie verspreiden in hetzelfde oppervlaktewaterlichaam of stroomafwaarts
gelegen aansluitende oppervlakterwaterlichamen
Het toepassen van baggerspecie – in de vorm van het verspreiden daarvan als bedoeld in artikel
4.1269, derde lid onder b en c van het Bal - in hetzelfde oppervlaktewaterlichaam (zowel
stroomopwaarts als stroomafwaarts) leidt niet tot verslechtering van de bestaande kwaliteit van de
waterbodem of van de waterkwaliteit. Er worden dan immers geen verontreinigingen aan het
watersysteem toegevoegd. Omdat in deze situatie het uitgangspunt van stand-still niet in het geding
komt, kan de baggerspecie worden toegepast. Dit geldt voor verspreiden in zowel zoet als zout
water. Wel dient bij uit te voeren waterbodemonderzoek een aantal representatieve metingen
gedaan te worden om te controleren of er geen sprake is van onverwacht hoge waarden van PFAS
in de baggerspecie. Dit kan duiden op een niet-representatieve verontreiniging, dat wil zeggen een
voor het oppervlaktewaterlichaam afwijkende waarde die het gevolg kan zijn van de aanwezigheid
van een puntbron. Door het toepassen van baggerspecie waarin uitschieters van PFAS zijn
10

aangetroffen, kan de bestaande kwaliteit van de waterbodem en de waterkwaliteit verslechteren.
Deze lokaal sterker verontreinigde baggerspecie mag daarom niet worden toegepast.
Eenzelfde redenering geldt voor het verspreiden van baggerspecie in andere, stroomafwaarts gelegen
zoete oppervlaktewaterlichamen, mits het sediment van nature binnen deze zoete
oppervlaktewaterlichamen verspreid zou worden. Hiervoor geldt namelijk dat de baggerspecie daar
ook door natuurlijke erosie en sedimentatie zou worden heengevoerd en dus met de toepassing het
uitgangspunt van stand-still niet in het geding komt. Ook in die gevallen hoeft dus geen nadere
begrenzing ten aanzien van de PFAS-concentratie gesteld te worden, anders dan dat gemeten en
getoetst moet worden op uitschieters, om te voorkomen dat een niet-representatieve verontreiniging,
dat wil zeggen een voor het oppervlaktewaterlichaam afwijkende waarde die kan duiden op de
aanwezigheid van een puntbron, verder verspreid wordt in het watersysteem.
4.8 Baggerspecie en grond toepassen in oppervlaktewaterlichamen (ophogingen en verspreiden)
Bij het toepassen van baggerspecie in oppervlaktewaterlichamen, met inbegrip van grootschalig
toepassen, in toepassingen als bedoeld in artikel 4.1269, tweede lid onder f, g en h van het Bal, wordt
onderscheid gemaakt tussen toepassen in hetzelfde oppervlaktewaterlichaam (categorie 4.8.1 in de
tabel) en toepassen in een ander oppervlaktewaterlichaam (categorie 4.8.2 in de tabel). Categorie
4.8.2 in de tabel bevat daarnaast toepassingswaarden voor verspreiden van baggerspecie als bedoeld
in artikel 4.1269, derde lid onder b in situaties waarin dit - anders dan bij categorie 4.7 – niet gaat om
stroomafwaarts gelegen oppervlaktewateren met een natuurlijke verspreiding van sediment, dat wil
zeggen verspreiden van baggerspecie in andere niet- sedimentdelende oppervlaktewaterlichamen.
Als de baggerspecie binnen hetzelfde oppervlaktewaterlichaam (zowel stroomopwaarts als
stroomafwaarts) wordt toegepast waaruit het is vrijgekomen (categorie 4.8.1 in de tabel), kan er
over het geheel genomen geen verslechtering optreden, omdat de baggerspecie alleen wordt
verplaatst. Dergelijke toepassingen zijn daarom verantwoord. Wel dient bij uit te voeren
waterbodemonderzoek een aantal representatieve metingen gedaan te worden om te controleren of
er geen sprake is van onverwacht hoge waarden van PFAS in de baggerspecie. Dit kan duiden op een
niet-representatieve verontreiniging, dat wil zeggen een voor de watergang afwijkende waarde die
het gevolg kan zijn van de aanwezigheid van een puntbron. Het toepassen van baggerspecie waarin
uitschieters van PFAS zijn aangetroffen, is ongewenst omdat daarmee mogelijk een
puntbronvervuiling verder wordt verspreid.
Voor het in een ander niet-sedimentdelend oppervlaktewaterlichaam verspreiden van baggerspecie
of het in een ander oppervlaktewaterlichaam toepassen van grond of baggerspecie (categorie 4.8.2
in de tabel), wordt onderscheid gemaakt naar rijkswateren en regionale wateren. Hierbij geldt voor
grond dezelfde toepassingswaarde als voor baggerspecie. De kwaliteit van de toe te passen grond en
baggerspecie moet daarbij tenminste voldoen aan de toepassingswaarde zoals genoemd in de tabel
onder 4.8.2 om ervoor te zorgen dat de kwaliteit in deze gebieden niet achteruit gaat.
4.9 Baggerspecie en grond toepassen in diepe plassen
De in categorie 4.9.1 in de tabel genoemde niet vrijliggende diepe plassen zijn diepe plassen die in
open verbinding staan met een rijkswater. Een overzicht van de diepe plassen is terug te vinden op
de website van IPLO. Hierin kan baggerspecie worden toegepast die voldoet aan het
herverontreinigingsniveau dat door Deltares is afgeleid. Het herverontreinigingsniveau is de
kwaliteit van het sediment dat bij overstroming door de rivier op de uiterwaarden wordt afgezet.
Dit is bepaald door Deltares aan de hand van metingen van het PFAS-gehalte in zwevend stof in
oppervlaktewater. De waterkwaliteit in niet-vrijliggende diepe plassen wordt vooral bepaald door de
kwaliteit van het oppervlaktewater waarmee de diepe plas in verbinding staat. Bij de vorige
actualisatie van het handelingskader bleek dat er geen verschil is in uitlooggedrag tussen
baggerspecie en grond, zodat voor grond dezelfde waarde als het voorlopige
herverontreinigingsniveau voor baggerspecie kan worden gehanteerd.
11

Voor deze plassen gelden de volgende toepassingswaarden voor grond en baggerspecie:
-voor PFOS = 3,7 μg/kg d.s.
-voor PFOA = 0,8 μg/kg d.s.
-voor andere individuele PFAS = 0,8 μg/kg d.s.
Het in juli 2020 gepubliceerde onderzoek naar de achtergrondwaarden van het RIVM brengt
scherp in beeld in welke mate PFAS over heel Nederland verspreid wordt aangetroffen. Deltares is
gevraagd om gelijktijdig de kwaliteit van de baggerspecie in de regionale wateren in beeld te
brengen. Ook hieruit blijkt dat PFAS overal in Nederland wordt aangetroffen in baggerspecie. Op
basis van onderzoek van Deltares naar het herverontreiningsniveau PFAS in bagger uit regionale
wateren uit 2019 zijn in categorie 4.9.2 in de vorige actualisatie van het handelingskader de
volgende landelijke toepassingswaarden opgenomen voor het toepassen van grond en
baggerspecie in de vrijliggende diepe plassen en diepe plassen die in open verbinding staan met
een regionaal water:
-PFAS = 0,8 μg/kg d.s.
-PFOA = 0,8 μg/kg d.s.
-PFOS = 1,1 μg/kg d.s.
Voor de afleiding van deze landelijke toepassingswaarde is uitgegaan van de zogenaamde P80 waarde
van de database met metingen in regionale wateren verspreid over heel Nederland. Dit houdt in
dat 80% van alle waarnemingen beneden of gelijk zijn aan de gegeven waarde. Deze waarde is
zodanig laag dat de kans dat hiermee verslechtering zal optreden klein is. In de plassen die reeds
verondiept zijn, is al materiaal met die PFAS-gehalten aanwezig. Deze waarde is daarmee een
eenvoudige, behoedzame en generieke toepassingswaarde. Uiteraard kunnen waterschappen door
middel van gebiedsspecifiek beleid een lokale maximale waarde vaststellen die ruimte kan bieden,
maar ook recht doet aan de functies in de omgeving van de plas en het gebruik daarvan.
Verder geldt als voorwaarde dat in de nabijheid van de diepe plas geen kwetsbaar object mag zijn
gelegen. Hiervan is sprake als:
a. de plas is gelegen binnen een grondwaterbeschermingsgebied of waterwinlocatie,
b. de plas is gelegen binnen een straal van 5 kilometer bovenstrooms van een winpunt van
grondwater ten behoeve van publieke drinkwaterwinning,
c. in afstemming met de provincie sprake blijkt van noodzakelijke bescherming van één of
meerdere gemelde private onttrekkingen, binnen een straal van 1 kilometer benedenstrooms
van de diepe plas,
d. er sprake is van binnendijks gelegen grondwaterafhankelijke natuurgebieden, die ter
uitvoering van de Vogelrichtlijn en Habitatrichtlijn zijn aangewezen of onderdeel uitmaken
van het natuurnetwerk Nederland, binnen een straal van 1 kilometer van de diepe plas.
Hiermee moet worden voorkomen dat de grondwaterkwaliteit voor de drinkwatervoorziening wordt
beïnvloed door de (grote hoeveelheid) baggerspecie die in de diepe plas wordt toegepast.
De toepassingswaarde in de tabel is alleen van toepassing op plassen waarin voor 3 juli 2020 een
verondieping heeft plaatsgevonden. Voor andere gevallen geldt dat de waterbeheerder als bevoegd
gezag in overleg met gemeente en provincie een uitvoerige afweging moet maken of deze verondieping
gewenst is en welke voorwaarden hieraan moeten worden gesteld. Hierbij moet op basis van de
zorgplicht met een individuele afweging worden bepaald welke kwaliteit grond en baggerspecie
verantwoord kan worden toegepast. Bij de verondiepingen waarvoor ingevolge artikel 3.48p van het Bal
een vergunningplicht geldt wordt een toepassingswaarde in de vergunning opgenomen.

5. Gebiedsspecifiek beleid en een nadere invulling van de zorgplicht
De toepassingswaarden die in het handelingskader zijn opgenomen, zijn in beginsel voor het hele
land bedoeld. Het verdient aanbeveling dat de betrokken overheden, zoals gemeenten, zelf het
12

initiatief nemen om de aanwezigheid van PFAS op lokaal niveau preciezer in beeld te brengen. Zij
hebben deze informatie namelijk nodig als zij voor PFAS lokale toepassingswaarden willen
vaststellen.
De toepassingswaarden van het handelingskader gelden als generieke aanbeveling aan toepassers en
bevoegde gezagen voor invulling van de zorgplicht. Deze algemene invulling van de zorgplicht is
gebaseerd op landelijk onderzoek en daaruit voortvloeiende generieke redeneerlijnen. Dat onderzoek
en die redeneerlijnen zien niet op specifieke omstandigheden van individuele toepassingen.
Initiatiefnemers en bevoegde gezagen blijven zelf verantwoordelijk voor (de controle op) een
verantwoorde invulling van deze zorgplicht bij specifieke toepassingen. Wanneer daarbij blijkt dat er
nieuwe inzichten zijn omtrent de effecten van een toepassing op de bodem- en/of waterkwaliteit, kan
een andere invulling van de zorgplicht geboden zijn, waarbij die aanvullende informatie betrokken
wordt. De aard van de betreffende toepassing kan daarbij ook een rol spelen bij de invulling van wat
redelijkerwijs van de toepasser gevergd kan worden.
Het gaat in deze gevallen dus om een nadere invulling van de zorgplicht die voor specifieke
toepassingen tot andere uitkomsten kan leiden dan de toepassingswaarden van het handelingskader.
Dat kan zowel tot strengere als soepeler toepassingswaarden leiden.
Voor het vaststellen van soepelere waarden kan aanleiding bestaan als de bestaande bodemkwaliteit
in een gebied slechter is dan de toepassingswaarden die landelijk worden gehanteerd, en de in het
gebied vrijkomende grond en baggerspecie van slechtere kwaliteit hierdoor volgens de landelijke
toepassingswaarden niet mag worden toegepast. Op voorwaarde dat in het aangewezen
bodembeheergebied op gebiedsniveau sprake is van stand-still kunnen de nodige afwegingen
worden gemaakt die vraag en aanbod van grond en baggerspecie binnen het gebied op elkaar
afstemmen om impasses bij het grondverzet en baggerwerkzaamheden te voorkomen.
Initiatiefnemers en bevoegde gezagen blijven uiteraard zelf verantwoordelijk voor (de controle op)
een verantwoorde invulling van deze zorgplicht. Afwijking van de in het handelingskader
geadviseerde toepassingswaarden moet altijd goed gemotiveerd en onderbouwd worden.
Overigens heeft de aanpassing van het handelingskader van december 2023 geen invloed op
eerdere afwegingen die zijn gemaakt. Het bevoegd gezag dat lokale toepassingswaarden heeft
vastgesteld moet zelf beoordelen of er naar aanleiding van de komst van de Ow aanpassing nodig
is van deze waarden.

6. Invoer en uitvoer van grond en baggerspecie uit en naar andere landen van de EU
PFAS-houdende grond en baggerspecie valt onder de vrijheid van handelsverkeer en mag niet aan
discriminerende belemmeringen worden onderworpen. Wanneer een bedrijf grond of baggerspecie wil
importeren of exporteren, en deze als afvalstof moeten worden aangemerkt, dient hiervoor op grond
van de Europese Verordening voor het Overbrengen van Afvalstoffen (EVOA) een vergunning te
worden aangevraagd dan wel een kennisgeving verricht. De ILT behandelt deze kennisgeving,
beoordeelt of de import van grond voldoet aan de gestelde eisen en stelt voorwaarden. ILT stelt
echter niet vast of PFAS houdend grond concreet wordt toegepast, dit is aan het lokaal bevoegd
gezag. De ILT volgt in het kader van EVOA het advies van het bevoegd gezag in deze. Daarnaast
hoort uit de milieuhygiënische verklaring te blijken of er gecontroleerd is op PFAS. Mochten er bij
grondimport twijfels bestaan dan kan de ILT een lading controleren. Daarnaast kan de ILT handhaven
als de keuring van de grond niet op de juiste manier heeft plaatsgevonden of als er twijfels over
bestaan.

13

7. Storten, reinigen en opslaan van PFAS-houdende grond en baggerspecie
Storten bij PFAS-gehalten boven de toepassingswaarden
Het handelingskader geeft generieke toepassingswaarden voor toepassingen van grond en
baggerspecie. Deze toepassingswaarden hebben daarmee ook invloed op de afvalhiërarchie.
Wanneer geconcludeerd wordt dat toepassing boven een dergelijke waarde in strijd is met de
zorgplicht, is de toepassing immers niet toegestaan en komt de betreffende partij in beginsel voor
stort in aanmerking. De toepassingswaarden van het handelingskader vormen daarmee
ondergrenzen voor het kunnen storten van het materiaal.
Beleidsuitgangspunt is dat zo min mogelijk afvalstoffen worden gestort. Dit houdt in algemene zin
in dat eerst de mogelijkheden voor reiniging, tijdelijke opslag etc. dienen te worden benut,
voordat tot storten wordt overgegaan. Specifiek voor grond en baggerspecie geldt dat bij grond
wel het vereiste van voorafgaande reiniging geldt en bij baggerspecie niet (zie hierna onder
‘Reinigen’).
Als daar mogelijkheden voor zijn, kan ook gekozen worden om grond en baggerspecie eerst
tijdelijk op te slaan, voordat geconcludeerd wordt dat er geen toepassingsmogelijkheden zijn. Voor
baggerspecie geldt dat het soms in een doorgangsdepot kan worden opgeslagen om de
baggerspecie te ontwateren en eventueel te behandelen, zodat de baggerspecie vervolgens elders
kan worden hergebruikt. Ook het overeenkomstig het handelingskader toepassen van
baggerspecie in een weilanddepot op het aangrenzende perceel is een mogelijkheid (zie categorie
4.2). Zulke mogelijkheden zijn echter niet in alle gevallen praktisch haalbaar en zullen – gezien
de betreffende volumes baggerspecie met PFAS-concentraties boven het
herverontreinigingsniveau, meestal niet in voldoende mate uitkomst bieden voor de afzet van
PFAS-houdende baggerspecie. Als blijkt dat reinigings- en hergebruiksmogelijkheden niet
voorhanden zijn, komt op grond van de afvalhiërarchie storten als afvalstof in beeld. Wel moet
daarbij voldaan zijn aan de bovengrenzen die aangeven tot welke mate storten milieuhygiënisch
verantwoord is. Dergelijke bovengrenzen kunnen in vergunningen voor stortplaatsen zijn
opgenomen. In elk geval vloeien dergelijke bovengrenzen direct voort uit de Europese POPVerordening.
Als de gehalten aan PFAS boven de toepassingswaarden uitkomen en gestort worden, dient
daarnaast zeker te zijn dat de locatie waar de PFAS-houdende grond of baggerspecie wordt
gestort of opgeslagen zo is ingericht dat geen emissies naar de omgeving plaatsvinden die in strijd
zijn met de zorgplicht. Mocht dat niet het geval zijn, dan is het noodzakelijk dat aanvullende
maatregelen worden genomen om te voorkomen dat PFAS in te hoge mate uitspoelen en zich in
de omgeving verspreiden. In overleg met het bevoegd gezag moet worden bekeken welke
voorzorgsmaatregelen nodig zijn, bijvoorbeeld om te waarborgen dat er geen overschrijding van
de oppervlaktewaternorm(en) plaatsvindt.
Relatie met vergunningen voor stortplaatsen
Hierboven is aangegeven binnen welke onder- en bovengrenzen het storten van PFAS-houdende
grond en baggerspecie in beginsel aan de orde is. Storten van grond en baggerspecie op
stortplaatsen (waaronder baggerdepots) is echter aan meer vereisten gebonden zoals een
vergunningplicht voor het storten van grond of baggerspecie. Naast bovengenoemde
ondergrenzen en zorgplicht zijn het in de eerste plaats de vergunningen zelf, en het bijbehorende
toetsingskader, die bepalen in welke mate stort van PFAS-houdende grond of baggerspecie is
toegestaan. De acceptatiecriteria kunnen daarmee per stortplaats of depot verschillen. Het
handelingskader, dat met toepassingswaarden voor toepassen van PFAS- houdende grond en
baggerspecie een invulling geeft aan genoemde zorgplicht, treedt dan ook niet in de afweging die
de bevoegde gezagen moeten maken bij het verlenen van dergelijke vergunningen.
Wel speelt het handelingskader een rol in het beoordelen van de mate waarin storten acceptabel
14

is, naast voornoemde vergunningen. Het storten van grond en baggerspecie kan immers zelf ook
invloed hebben op de kwaliteit van de (water)bodem. Dit speelt met name bij storten in halfopen
baggerdepots in oppervlaktewater. Daarmee is de specifieke zorgplicht van artikel 2.11 van het
Bal – die nader wordt ingevuld door de toepassingswaarden van het handelingskader – ook aan de
orde bij het beoordelen van de vraag of het storten in dergelijke depots acceptabel is .
Storten in omringde rijksbaggerdepots
Wat betreft bovengenoemde ondergrenzen, geldt dat sterk verontreinigde baggerspecie die PFAS
bevat en niet-sterk verontreinigde baggerspecie met een gehalte aan PFAS hoger dan het
herverontreinigingsniveau, doorgaans niet nuttig kunnen worden toegepast en daarom voor storten
in de rijksbaggerdepots de Slufter, IJsseloog en Hollandsch Diep in aanmerking komen. Met de
bevoegde gezagen van deze depots is overeengekomen dat inderdaad in deze depots gestort kan
worden. Dit biedt niet enkel ruimte voor Rijkswaterstaat maar ook voor waterschappen en andere
overheden.
Storten in baggerdepots met open verbinding naar rijkswateren
Naast de omringde rijksbaggerdepots zijn er enkele niet-omringde baggerdepots in rijkswateren.
Ook voor deze depots geldt dat het herverontreinigingsniveau als ondergrens kan dienen voor de
acceptatie, aangezien baggerspecie met hogere PFAS-gehalten op grond van het handelingskader
doorgaans niet kan worden toegepast.
Wel zijn de bovengrenzen voor dit storten een aandachtspunt. Deze niet-omringde baggerdepots
staan in open verbinding met rijkswater en hebben daarmee dezelfde fysieke kenmerken als de
diepe plassen bedoeld in categorie 4.9.1 van dit tijdelijk handelingskader. Het daarin storten van
baggerspecie kan daarmee ook invloed hebben op de kwaliteit van de waterbodem van de
naastgelegen rivier. Daarmee is de specifieke zorgplicht van artikel2.11 van het Bal – die nader
wordt ingevuld door de toepassingswaarden van dit tijdelijk handelingskader – ook aan de orde
bij het beoordelen van de vraag of het storten in dergelijke depots acceptabel is.
Als baggerspecie wordt gestort in een dergelijk depot, dan is het in ieder geval in lijn met de
specifieke zorgplicht van artikel 2.11 van het Besluit activiteiten leefomgeving om baggerspecie te
storten met gehalten aan PFAS die overeenkomen met de toepassingswaarden die zijn beschreven
voor categorie 4.9.1 in de tabel. Die toepassingswaarden geven immers een verantwoorde invulling
van de zorgplicht voor diepe plassen waarvan de fysieke kenmerken overeenkomen met deze nietomringde baggerdepots. Dit betekent dat voor PFAS de onder- en bovengrens voor baggerspecie op
hetzelfde niveau komen te liggen.
Vanaf het herverontreinigingsniveau komt de baggerspecie in aanmerking voor stort en vervolgens
kan tot herverontreinigingsniveau gestort worden. Daarmee lijkt er in beginsel slechts ruimte te zijn
om PFAS-houdende baggerspecie in deze depots te storten die vanwege andere daarin aanwezige
genormeerde stoffen, niet toepasbaar is. Die baggerspecie mag dan PFAS bevatten tot het
herverontreinigingsniveau.
Waar lokaal op basis van beschikbare informatie een ruimere invulling gegeven kan worden aan de
zorgplicht, kan mogelijk een hogere bovengrens voor PFAS worden aangehouden, waarmee ook
voor deze depots ruimte ontstaat voor baggerspecie die enkel vanwege de aanwezigheid van PFAS
niet toepasbaar is.
Storten op landbodems
Als grond of baggerspecie op grond van de aanwezigheid van andere stoffen dan PFAS moeten
worden gestort omdat reiniging geen soelaas biedt, en de gehalten aan PFAS de
toepassingswaarden voor toepassen op de landbodem in de tabel niet overschrijden, dan kan het
storten van grond en baggerspecie op een stortplaats op de landbodem worden toegestaan zonder
dat specifieke aanvullende maatregelen hoeven te worden getroffen die verband houden met de
aanwezigheid van PFAS in de grond of baggerspecie. Het is namelijk ook toegestaan grond en
15

baggerspecie met een PFAS-gehalte beneden de genoemde toepassingswaarden toe te passen op
de landbodem. Dit geldt ook voor het opslaan van de grond of baggerspecie.
Reinigen
Grond mag alleen gestort worden als de grond, ook na reiniging, niet nuttig kan worden toegepast
in een van de toepassingen die vallen onder artikel 4.1269 van het Bal. Het reinigen van PFAShoudende grond in verband met de aanwezigheid van andere verontreinigende stoffen dan PFAS
kan worden toegestaan als de gehalten aan PFAS beneden de toepassingswaarden blijven. Als
grond gehalten aan PFAS bevat die boven de toepassingswaarden uitkomen moet de inrichting een
vergunning hebben om de grond te mogen reinigen.
Uit de resultaten van de proefreinigingen blijkt dat reiniging van PFAS-houdende zandgrond in
gehalten boven respectievelijk 60 μg g/kg voor PFOS, 140 μg /kg voor PFOA en 60 μg /kg voor
andere PFAS-verbindingen voorlopig niet mogelijk is. Dit betekent dat partijen met hogere PFASgehalten in aanmerking komen voor een verklaring van niet-reinigbaarheid. De bovenstaande
grenswaarden zijn gebaseerd op de toepassingswaarden uit het handelingskader PFAS en het
maximaal te behalen reinigingsrendement. Rijkswaterstaat (Bodem+) verleent voor deze partijen
vanaf mei 2020 een verklaring van niet-reinigbaarheid, mits volledig en correct onderzocht. Voor
klei- en veengrond die met PFAS verontreinigd is boven de toepassingswaarden wonen/industrie uit
het handelingskader, werden al verklaringen van niet-reinigbaarheid verleend om te storten 8. Tot
dit zand gereinigd kan worden, moet het met vergunning tijdelijk worden opgeslagen. Daarbij
moeten maatregelen worden genomen ter beheersing van de risico’s voor mens en milieu. Hierbij
kan gedacht worden aan een (boven en onder) afdichting van de grond zodat de grond niet kan
uitlogen naar de omgeving en het reguleren van emissies (bv ook naar lucht) in de vergunningen.

8

Geactualiseerd handelingskader PFAS | Informatiepunt Leefomgeving (iplo.nl)

16

Bijlage 1: overzicht van gepubliceerde onderzoeken en handelingskaders
Onderzoek

Handelingskader

Referentie

Intralaboratoriumringonderzoek

WAGENINGEN EVALUATING
PROGRAMMES FOR
ANALYTICAL LABORATORIES
(2019), Per- and Polyfluoro
Alkyl Substances.
Kamerstukken 2019-2020,
35 334 nr. 80

Memo Overzicht van
risicogrenzen voor PFOS,
PFOA en GenX ten behoeve
van een tijdelijk
handelingskader voor het
toepassen van grond en
baggerspecie op of in de
landbodem

RIVM, 4 maart 2019

Versie 18 juli 2019 Tijdelijk
handelingskader

Kamerstukken 2018-2019,
28 089, nr. 146

Memo Tijdelijke landelijk
achtergrondwaarde bodem
voor PFOS en PFOA, RIVM
van 28 november 2019

RIVM, 28 november 2019

Advies voorlopig
herverontreinigingsniveau
(HVN) PFAS voor
waterbodems,

Deltares, 28 november 2019

Versie 2 29 november 2019.
Tijdelijk handelingskader
voor hergebruik van PFAShoudende grond en
baggerspecie.

Kamerstukken 2019-2020,
35 334, nr. 20

Memo
herverontreinigingsniveau
PFAS in bagger uit regionale
wateren

Deltares, 19 juni 2020

Achtergrondwaarden per- en
polyfluoralkylstoffen (PFAS) in
de Nederlandse landbodem.

RIVM-rapport 2020-0100.
25 juni 2020

Verschil in uitloging van PFAS
uit grond en bagger

RIVM-Rapportnummer:
2020-0102. 25 juni 2020
Kamerstukken 2019-2020,
35 334, nr. 116

Versie 3 2 juli 2020 Tijdelijk
handelingskader voor
hergebruik van PFAShoudende grond en
baggerspecie

RIVM, 7 januari 2021

RIVM-memo resultaten
literatuuronderzoek uitloging
PFAS uit grond en advies
afleiden risicogrenzen grond
en bagger ter bescherming
van bodem en grondwater,
bijlage: Fate and Transport of
17

Per- and Polyfluoroalkyl
Substances in the
Unsaturated Zone
RIVM-memo
achtergrondwaarden en
risicogrenzen ten behoeve
van onderbouwing Maximale
Waarden PFAS
Deltares-onderzoek naar
opties voor kwaliteitseisen
voor toepassing PFAS
houdende grond en
baggerspecie in zoet
oppervlaktewater
Deltares-onderzoek naar
opties voor kwaliteitseisen
voor verspreiding van PFAS
houdende zoute baggerspecie
in kustwateren

RIVM, 6 juli 2021

Deltares, 23 augustus 2021

Deltares, 27 mei 2021

Versie 4 van 13 december
2021
Versie 5, december 2023
(wordt van kracht op 1
januari 2024 in verband met
komst Omgevingswet)

18

Kamerstukken 2021 – 2022,
35 334, nr 172