Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 500 XIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Economische Zaken (XIII) voor
het jaar 2011

Nr. 6

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 oktober 2010
1. Inleiding
Hierbij komt u een brief toe waarin wordt ingegaan op mogelijke
oplossingen voor de problematiek rond inkoopmacht. Conform mijn
toezeggingen tijdens het algemeen overleg over inkoopmacht met uw
Kamer d.d. 8 april 2010 ga ik in op mogelijke oplossingen in het civiele
recht en op de haalbaarheid en handhaafbaarheid van een gedragscode
op basis van vrijwilligheid. Ook komen op verzoek van de Eerste Kamer de
ervaringen met de Britse gedragscode voor supermarkten aan de orde.1
Tot slot ga ik in op het verdere proces en wordt aandacht besteed aan een
mogelijke verbetering van de wijze waarop kleine ondernemingen worden
geïnformeerd over toegestane combinatieovereenkomsten.
2. Voorzieningen in het Burgerlijk Wetboek
Collectieve actie, artikel 3:305a
Tijdens het algemeen overleg van 8 april jl. heb ik toegezegd een
uiteenzetting te geven van de mogelijkheden die het burgerlijk recht aan
ondernemers biedt om de nakoming van overeenkomsten af te dwingen.
Het gaat dan om mogelijkheden naast de reguliere weg van individuele
geschillenbeslechting die juist door leveranciers die afhankelijk zijn van
een afnemer, niet wordt bewandeld. Ik heb in dat kader eerder gewezen
op het collectieve actierecht van artikel 3:305a BW. Dit artikel biedt
leveranciers die de stap naar de rechter niet individueel willen zetten, de
mogelijkheid dit collectief te doen. De procedure van artikel 3:305a BW
houdt in dat een vereniging of stichting een rechtsvordering kan instellen
die strekt ter bescherming van belangen die de stichting of vereniging
volgens haar statuten behartigt. Via de procedure van artikel 3:305a
kunnen dezelfde vorderingen worden ingesteld als via de gebruikelijke
rechtsgang waarbij een individuele partij een wederpartij daagt, met
uitzondering van een vordering tot schadevergoeding.

1

EK, 31 531, nr. 31.

kst-32500-XIII-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 6

1

In de discussie of het collectieve actierecht een bruikbare oplossing is
voor leveranciers die hun recht willen halen wanneer afnemers gemaakte
afspraken niet nakomen, heb ik toegezegd in te gaan op de vraag in
hoeverre de leveranciers in kwestie anoniem kunnen blijven. Daarover kan
ik u het volgende melden. Aangezien artikel 3:305a de belangenorganisatie een eigen toegang tot de rechter geeft, is er geen sprake van
vertegenwoordiging van de leden door die organisatie. Het bekendmaken
van de identiteit van deze leden is dan ook geen voorwaarde voor het
voeren van de procedure.
Wel moet de organisatie die een collectieve actie instelt stellingen ter
onderbouwing van haar vordering aanvoeren en deze zo nodig bewijzen.
Uitgangspunt in de procedure voor de burgerlijke rechter is dat de
gedaagde het recht heeft te weten tegen welke concrete vordering hij zich
moet verweren en dat iedere partij haar eigen stellingen met bewijs moet
staven. Gaat het om een collectieve actie van een brancheorganisatie, dan
kunnen verschillende situaties worden onderscheiden.
Heeft de grote afnemer in zijn inkoopvoorwaarden opgenomen dat hij zich
het recht voorbehoudt om bijvoorbeeld betalingsvoorwaarden eenzijdig te
wijzigen en maakt hij van dit recht gebruik, dan kan de brancheorganisatie
de rechter vragen voor recht te verklaren dat een dergelijke voorwaarde
onredelijk bezwarend is voor de wederpartijen van deze afnemer. De
vordering van de brancheorganisatie betreft dan een door de afnemer
gebruikte standaardvoorwaarde en niet het concrete gebruik ervan in een
individueel geval. Bewijs van de onredelijkheid van een dergelijke
inkoopvoorwaarde kan in eerste instantie worden geleverd door de
inkoopvoorwaarden van de grote afnemer te overleggen.
Wanneer de stellingen van de brancheorganisatie betrekking hebben op
het niet-nakomen van verplichtingen van een afnemer jegens een aantal
leden van de belangenorganisatie, zal de brancheorganisatie documentatie moeten overleggen waaruit de wanprestatie van de grote afnemer
blijkt. Het gaat dan bijvoorbeeld om (standaard)brieven waarin de
niet-nakoming van de contractsverplichtingen wordt aangekondigd en de
oorspronkelijke (standaard)contractsbepalingen waarop de niet-nakoming
betrekking heeft. Ontkent de afnemer dergelijke (standaard)brieven of
-contracten te hebben verzonden respectievelijk gebruikt, dan zal de
brancheorganisatie concrete documenten moeten overleggen waaruit
blijkt dat de betreffende niet-nakoming daadwerkelijk jegens één of meer
van de vertegenwoordigde leden is gepleegd. In dat geval is niet goed
denkbaar dat de anonimiteit van de betrokkenen nog kan worden
gewaarborgd. Wat in een individuele zaak afdoende bewijsvoering
oplevert en hoe zich dit verhoudt tot het al dan niet bekend worden van de
betrokkenen, is aan de rechter in die zaak.
Ook heb ik toegezegd in te gaan op de mogelijkheid tot het vorderen van
schadevergoeding bij een collectieve actie. Schadevergoeding kan niet via
een collectieve actie in de zin van artikel 3:305a BW worden gevorderd.
Individuele gedupeerden hebben wel de mogelijkheid om met een
verklaring voor recht als uitkomst van een collectieve actie in een
individuele actie hun schade te verhalen. Daarnaast kunnen zij hun
vorderingen bundelen en gezamenlijk aan de rechter voorleggen. Ook
kunnen zij vorderingen overdragen ter incasso of een volmacht tot inning
geven aan een organisatie die deze vorderingen vervolgens gezamenlijk
voor hen bij de rechter instelt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 6

2

Misbruik van omstandigheden, artikel 3:44 BW
Het lid Ten Hoopen refereerde tijdens het algemeen overleg van 8 april jl.
aan artikel 3:44 BW en een mogelijke rol van dat artikel bij het tegengaan
van oneerlijke contractpraktijken. Het artikel geeft een grondslag voor
vernietiging van een overeenkomst, wanneer deze door bedreiging,
bedrog of misbruik van omstandigheden tot stand gekomen is. Het is niet
ondenkbaar dat een overeenkomst die tot stand komt in een situatie
waarin een leverancier zich min of meer gedwongen ziet tot contracteren
en waarvan de inhoud als gevolg daarvan in hoge mate wordt gedicteerd
door de wederpartij, vernietigbaar is met een beroep op misbruik van
omstandigheden. Echter, vernietigbaarheid van een overeenkomst houdt
in dat de partij die de overeenkomst ongedaan wil maken, het initiatief
daartoe moet nemen, ofwel door verklaring van die strekking af te leggen,
ofwel door de rechter om vernietiging te vragen. De mogelijkheden die dit
artikel biedt kunnen een leverancier weliswaar helpen om zich te
bevrijden van afspraken die hij onder dwang gemaakt heeft, maar zullen
in de praktijk beperkt zijn aangezien de leverancier zich tot de rechter zal
moeten wenden. De ervaringen tot nu toe laten zien dat partijen deze stap
vermijden.
3. Uitkomsten consultatie gedragscode
In april 2010 is aan 55 brancheorganisaties een brief gestuurd met het
verzoek hun mening over een mogelijke gedragscode kenbaar te maken.
Een oproep om deel te nemen aan de consultatie is tevens geplaatst op de
website van het Ministerie van Economische Zaken. Doel van deze
consultatie was in beeld te brengen in hoeverre draagvlak bestaat voor
een vrijwillige gedragscode met daarin nadere afspraken over de wijze
waarop individuele leveranciers en afnemers onderling zaken doen.
In totaal zijn 24 reacties ontvangen, waarvan een aantal van koepelorganisaties namens meerdere aangesloten organisaties. Van deze 24
organisaties zijn in elk geval 15 organisaties bereid medewerking te
verlenen aan het tot stand brengen van een gedragscode. Zij zien als
voordelen van een gedragscode het commitment van leveranciers en
afnemers, de laagdrempeligheid om excessen van inkoopmacht aan te
kaarten, de lichte vorm van regulering, de mogelijkheid aanpassingen per
sector makkelijk door te voeren en de overeenstemming met het beleid
van de Europese Commissie op dit gebied. Zij zien echter ook problemen
die om een oplossing vragen wil een gedragscode zinvol zijn. Zij noemen
het risico van doublures met het BW, het probleem dat leveranciers niet
durven te klagen, twijfels over de effectiviteit van de code, toename van
kosten en administratieve lasten en het risico van strijd met het mededingingsrecht. Daarnaast merken de meeste respondenten die positief
gereageerd hebben op dat zij niet gemachtigd zijn hun leden aan een
gedragscode te binden.
Slechts 5 organisaties wijzen een gedragscode op voorhand af. Op grond
hiervan is mijn conclusie dat de reacties voldoende bemoedigend zijn om
een gedragscode nader uit te werken. In paragraaf 5 ga ik in op het
verdere proces.
4. Britse ervaringen en lessen voor Nederland
Tijdens de plenaire behandeling van het initiatiefwetsvoorstel tot
verruiming van de bagatelbepaling in de Mededingingswet in de Eerste
Kamer (EK 31 531, nr. 31), heb ik toegezegd in te gaan op de lessen die
getrokken kunnen worden uit de ervaringen in het Verenigd Koninkrijk
met een gedragscode tegen oneerlijke contractspraktijken. Om die lessen
in de juiste context te kunnen plaatsen, schets ik eerst de aard en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 6

3

achtergrond van de Britse code. Vervolgens ga ik in op mogelijke lessen
voor Nederland.
Aard en achtergrond Britse gedragscode supermarkten
De Britse gedragscode voor supermarkten is ingesteld in 2002. Aanleiding
voor het instellen van de gedragscode waren zorgen van de Britse
mededingingsautoriteit over de mededinging in de levensmiddelensector.
Uit onderzoek naar deze sector concludeerde de Britse mededingingautoriteit dat supermarkten in het Verenigd Koninkrijk als afnemers van
levensmiddelen in gevallen in staat zijn de marges van hun directe
leveranciers dermate onder druk te zetten dat zij nauwelijks nog kunnen
investeren en innoveren. Consumenten zijn daarvan uiteindelijk de dupe.
Daarop is specifiek voor deze situatie een gedragscode opgesteld om de
contractuele relatie tussen supermarkten en hun directe leveranciers te
verbeteren en excessen te voorkomen. De gedragscode is dwingend
opgelegd door de mededingingsautoriteit en stelt nadere regels aan de
wijze waarop de supermarkten zaken doen met hun directe toeleveranciers. Noch de toeleveranciers, noch de partijen hoger in de keten, zoals
primaire producenten, zijn gebonden aan de code.
Vervolgonderzoek in 2008 naar de levensmiddelensector en de werking
van de code vormden in februari 2010 aanleiding de naleving in het
Verenigd Koninkrijk onder de loep te nemen. Waar tot nu toe de mededingingsautoriteit klachten op grond van de code behandelde, is inmiddels
besloten voor de behandeling van klachten een «Adjudicator» op te
richten. Met deze onafhankelijke instantie hoopt men de terughoudendheid van leveranciers om klachten in te dienen te verminderen.
Aangezien de gedragscode op een bestuursrechtelijke wijze wordt
gehandhaafd, moeten gedupeerde leveranciers zich ook na de oprichting
van de «Adjudicator» tot de rechter wenden om eventuele schadevergoeding te verkrijgen.
Aanknopingspunten voor de Nederlandse gedragscode
De vraag is in welke opzichten de gedragscode in het Verenigd Koninkrijk
wel of geen aanknopingspunten biedt voor de in Nederland op basis van
vrijwilligheid tot stand te brengen gedragscode voor eerlijke handelspraktijken.
Een belangrijke overeenkomst tussen de in Nederland tot stand te
brengen gedragscode en de bestaande gedragscode in het Verenigd
Koninkrijk is de doelstelling. De Britse gedragscode heeft tot doel de
relatie tussen supermarkten en hun directie leveranciers te verbeteren.
Ook bij de Nederlandse gedragscode gaat het erom de verhouding tussen
afnemers en leverancier te verbeteren.
De Britse gedragscode zal bij het opstellen van de Nederlandse
gedragscode vooral inspiratie kunnen bieden wat de inhoud betreft. Om
bepaalde handelspraktijken te voorkomen bevat de Britse gedragscode
bepalingen die supermarkten in acht moeten nemen bij hun handelsverkeer met leveranciers. Voorbeelden van zodanige bepalingen zijn het
vereiste dat contractuele verplichtingen op schrift worden gesteld, een
verbod op het achteraf en eenzijdig wijzigen van eerder overeengekomen
voorwaarden en het vereiste dat betalingen binnen redelijke termijn
moeten geschieden. Inzet is dat de tot stand te brengen Nederlandse
gedragscode vergelijkbare bepalingen zal bevatten om bepaalde
handelspraktijken van afnemers ten opzichte van hun leveranciers tegen
te gaan. Uit het onderzoek van EIM blijkt dat deze handelspraktijken ook in
Nederland als onfatsoenlijk worden beschouwd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 6

4

Wat zijn reikwijdte betreft zal de Nederlandse gedragscode verschillen van
de Britse. De Britse gedragscode is beperkt tot de levensmiddelensector.
Het ligt voor de hand de reikwijdte van de Nederlandse gedragscode
breder te laten zijn. Uit de resultaten van het onderzoek van EIM en uit
klachten van leveranciers blijkt dat in Nederland onfatsoenlijke handelspraktijken tussen afnemer en leverancier zich niet beperken tot één
bedrijfssector.
Ook zal de Nederlandse gedragscode, anders dan de Britse, behalve voor
afnemers bepalingen bevatten gericht op leveranciers. De Britse
gedragscode is dwingend opgelegd door de mededingingsautoriteit,
terwijl het de bedoeling is dat in Nederland een gedragscode als een vorm
van zelfregulering op basis van vrijwilligheid tot stand komt. Voor de
effectiviteit van de vrijwillige gedragscode is het van belang dat zowel
afnemers als leveranciers in zoveel mogelijk bedrijfssectoren zich aan een
gedragscode conformeren.
Uit de in het Verenigd Koninkrijk met de gedragscode opgedane
ervaringen blijkt dat ook daar, net als in Nederland, leveranciers die van
gedragingen van hun afnemers nadelen ondervinden, die afnemers
daarop niet durven aanspreken. Het zoeken naar manier om deze
terughoudendheid te doorbreken, zal ook bij het tot stand brengen van
een gedragscode in Nederland een belangrijk punt zijn. Een gedragscode
is alleen effectief, indien deze voorziet in een laagdrempelige manier voor
leveranciers om problemen met inkoopmacht van hun afnemers in een
neutrale sfeer bespreekbaar te maken. Mijns inziens is het daarbij van
essentieel belang dat het systeem erop gericht is er samen uit te komen.
Een optie zou kunnen zijn in de gedragscode te bepalen dat als een
leverancier van mening is dat een afnemer niet volgens de gedragscode
handelt, een mediator ingeschakeld kan worden. Mediation biedt partijen
de mogelijkheid in onderling overleg tot een vergelijk en zo nodig tot
overeenstemming over genoegdoening te komen. Op deze manier kan
worden voorkomen dat het verschil van mening ontaardt in een echt
geschil. Ook kan wellicht de vrees bij leveranciers om problemen met een
afnemer bij deze aan te kaarten, worden weggenomen. Eventuele
resterende geschilpunten kunnen daarmee in een andere sfeer aan een
expertcommissie worden voorgelegd dan wanneer de stap naar de
rechter de eerste en enige optie is.
5. Conclusie en vervolgstappen
Mede kijkend naar het BW, naar de uitkomsten van de consultatie over de
gedragscode en naar de Britse situatie, zie ik het verder uitwerken van een
gedragscode op basis van vrijwilligheid als volgende stap. Daarbij staat
voorop dat, aangezien een gedragscode een vorm van zelfregulering is,
het succes ervan afhangt van de medewerking van zowel leveranciers als
afnemers. Ik wil dan ook benadrukken dat, hoezeer mijn begrip voor de
situatie van leveranciers, zij evenzeer als afnemers, een eigen verantwoordelijkheid hebben om de dialoog met elkaar aan te gaan en eventuele
klachten op te brengen. Immers, het betreft hier de directe contractuele
relaties tussen individuele ondernemingen. De overheid kan helpen die
relaties in goede banen te leiden, maar wil en kan die individuele
verantwoordelijkheid van elke ondernemer om diens positie op de markt
te verdienen en te verdedigen niet overnemen.
Mijn ministerie zal graag een faciliterende rol vervullen bij het tot stand
brengen van een gedragscode die daadwerkelijk problemen rond
inkoopmacht in een sector oplost, in samenspraak met leveranciers en
afnemers. Een laagdrempelige en effectieve manier voor leveranciers om
hun problemen met inkoopmacht bij hun afnemers bespreekbaar te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 6

5

maken moet daar nadrukkelijk onderdeel van uitmaken. Deze trajecten
worden wat mij betreft op korte termijn in gang gezet. Uw Kamer zal op
de hoogte worden gehouden van de relevante ontwikkelingen
hieromtrent.
6. Combinatieovereenkomsten
Met vertegenwoordigers van VNO, van de Vereniging van Waterbouwers
en van de Bond van Nederlandse Architecten is gesproken over de
mogelijkheden kleine ondernemingenmeer meer duidelijkheid te
verschaffen over de toelaatbaarheid van combinatieovereenkomsten.
Conclusie is dat een handleiding met een stappenplan duidelijkheid kan
bieden, omdat ondernemingen dan beter in staat zijn zelf na te gaan of
een combinatieovereenkomst wel of niet is toegestaan. Mijn departement
is bezig een dergelijke handleiding op te stellen. Zodra die in concept
gereed is, zal deze met de betrokken organisaties worden besproken.
De minister van Economische Zaken,
M. J. A. van der Hoeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XIII, nr. 6

6