Handelingsperspectieven voor innovatie en
verduurzaming visserij
Position paper Wageningen Marine Research (WMR) tbv rondetafel ‘naar een duurzame visserij’,
d.d. 23 juni 2021
Edward Schram, Pieke Molenaar, Josien Steenbergen, Tammo Bult
Inleiding
Wageningen Marine Research (WMR) is onderdeel van
Wageningen University & Research. WMR voert als
onafhankelijk TO2-instituut wetenschappelijk onderzoek uit
ten behoeve van het beheer, beschermen en benutten van
zee-, kust- en zoetwatergebieden. Vanuit kennis en expertise
levert WMR adviezen: aan ministeries, bedrijfsleven en
maatschappelijke organisaties. Een onderdeel van het WMRwerkveld betreft innovaties ter verduurzaming van de
Nederlandse demersale (bodemvisserij) en pelagische visserij
(in de waterkolom). Dit type onderzoek wordt veelal
uitgevoerd in samenwerking met vissers, visserijorganisaties,
NGO’s en aan de visserij gelieerde bedrijven. Opdrachtgevers
voor de onderzoeksprojecten zijn visserijorganisaties, NGO’s
het ministerie van LNV en instrumenten zoals het EFMZV.
In dit ‘position paper’ lichten wij de belangrijkste thema’s toe
waarin volgens onze opvattingen geïnnoveerd zou moeten
worden om de Nederlandse visserij verder te verduurzamen.
Daarbij is het verleidelijk om het meteen over de technische
mogelijkheden en oplossingen te hebben. Echter technische
innovaties zijn alleen waardevol als ze ook daadwerkelijk
breed worden toegepast door de vloot. De praktijk leert dat
dit nu lang niet altijd gebeurt, door het ontbreken van
noodzaak en de manier waarop de visserij wordt gereguleerd.
Daarom vragen wij eerst aandacht voor de actuele
ontwikkelingen in het ‘visserijlandschap’ en de wijze waarop
dit innovatie beïnvloedt, en de belangrijkste randvoorwaarde
voor het doen slagen van technische innovaties:
verantwoordelijkheid en rekenschap.
De Visserij: ons beeld
De Nederlandse visserij zit op dit moment in zwaar weer,
ondanks het feit dat de meeste commerciële bestanden
waarop wordt gevist in goede toestand verkeren: de Brexit,
windparken, en (mogelijke) vergroting van gesloten/
beschermde gebeden impliceren dat de vangst in een kleiner
en vaak ook ander deel van de Noordzee moet plaatsvinden.
Het recente verbod op pulsvissen betekent dat met meer
kosten (ecologisch/economisch) minder selectief gevist kan
worden op tong: de basis en meest waardevolle vis voor de
Nederlandse bodemvissers. WMR constateert dat deze
ontwikkelingen er toe leiden dat de toegang tot de visserij
(vergunningen) in toenemende mate geconcentreerd raakt bij
minder spelers, ten koste van de traditionele schipper/
eigenaar. Zonder aanpassing van beleid zal deze ontwikkeling
doorzetten, tenzij vissers (schipper/eigenaars) zich meer
organiseren als collectief: een samenwerking die niet snel
voortkomt uit de meer individuele aard van menig visser.
Tegen deze achtergrond is er een roep om innovatie: als
oplossing voor deze situatie en weg naar de toekomst.
Technische innovatie alleen is echter niet de kern van een
werkelijke oplossing.
Wageningen University & Research
Postbus 9101, 6711 HB Wageningen
Contact: edward.schram@wur.nl

Verantwoordelijkheid en rekenschap
Het belangrijkste element in een transitie naar een duurzamer
visserij is veel meer “verantwoordelijkheid en rekenschap” bij
vissers zelf.
Het moet mogelijk, aantrekkelijk en noodzakelijk worden voor
vissers om meer verantwoordelijkheid te nemen en daar dus
ook rekenschap van te geven: rekenschap en
verantwoordelijkheid als twee kanten van een medaille,
onlosmakelijk verbonden. Alleen in die setting kunnen
technische maatregelen (aanpassing netten, etc.) tot volle
wasdom komen. Immers, wat voor nut heeft het voor
individuele vissers om te investeren in duurzamer
visserijtechnieken, of af te zien van illegale praktijken zoals
“touwtjes” om de kuil, of binnenkuilen, als de collega die dat
niet doet eenzelfde toegang heeft tot de visserij en markt?
Duurzaamheid is dan een kostenpost en last in plaats van
een weg naar de toekomst. Vissers die deze verantwoordelijkheid en rekenschap oppakken, moeten meer toegang
krijgen tot vis en markt. Bijvoorbeeld door toegang tot
specifieke gebieden alleen toe te staan aan koplopers in
“verantwoordelijkheid en rekenschap”; of quota (deels) in
competitie vrijgeven, de beste voorstellen krijgen toegang. In
die setting wordt ook veel meer een beroep gedaan op de
kennis en het vakmanschap van de visser zelf: van “vissen
binnen de wettelijke kaders” naar “ruimte voor
verantwoordelijkheid en vakmanschap”. Het verzetten van
kaders om die overgang zowel aantrekkelijk te maken, als
ook af te dwingen, is elementair in een werkelijke transitie
naar een duurzamer visserij. Nederland zou daarin koploper
kunnen zijn, daar waar andere landen vooral focusseren op
technische maatregelen (selectiever vissen).

Innovatie thema’s ter verduurzaming van de visserij

2.

1.

Volledig selectief vissen, alleen marktwaardige vis vangen
die je mee mag nemen, is waarschijnlijk niet mogelijk. Er zal
altijd sprake zijn van enige onbruikbare bijvangst die
teruggezet wordt in zee. Om visserijsterfte als gevolg van dit
discarden zo laag mogelijk te maken, moet de
overlevingskans verhoogd worden. Omdat het met een net
vangen, het aan boord halen, sorteren en weer in zee zetten
van vissen onvermijdelijk gepaard gaat met mechanische
belastingen van vissen waardoor deze beschadigen met
kans op sterfte tot gevolg, moeten technische innovaties
zich richten op het verminderen van deze belasting.

Selectiever vissen

Selectief vissen betekent zoveel mogelijk alleen maar
marktwaardige vissen vangen en de ongewenste bijvangsten
voorkomen. Een aanzienlijk deel van de vangsten in met
name de demersale visserijen bestaat nog uit onbruikbare
bijvangsten zoals soorten zonder marktwaarde, soorten met
een terugzetverplichting en exemplaren van doelsoorten die
niet mogen worden meegenomen (aangeland) omdat ze
kleiner zijn dan wettelijke minimum maten (ondermaatse
vis). Deze onbruikbare bijvangst wordt, tenzij er sprake is van
een aanlandplicht, teruggezet in zee. Dit wordt ‘discarden’
genoemd en de vis die teruggaat in zee noemen we ‘discards’.
Voor een aantal vissoorten is de overlevingskans van vissen
die teruggezet worden in zee daadwerkelijk gemeten en die is
niet hoog. Kortom, de visserij gaat gepaard met een
aanzienlijke visserijsterfte onder onbruikbare bijvangsten. Dit
is onwenselijk als het gaat om kwetsbare soorten die in het
mariene ecosysteem belangrijke rollen vervullen, maar ook
als het gaat om exemplaren van doelsoorten die net niet de
wettelijke minimum maat bereikt hebben. De vangst van deze
nog te kleine vissen kan beter voorkomen worden zodat ze
een of twee jaar later als ‘maatse vis’ gevangen en
aangeland kunnen worden en het visbestand beter benut
wordt.
Technische innovaties in vistuigen zoals bijvoorbeeld
scheidingspanelen en sorteerroosters kunnen zorgen voor
ontsnappingsmogelijkheden voor ongewenste bijvangsten.
Ook is het mogelijk ervoor te zorgen dat bepaalde vissen
helemaal niet in het vistuig terechtkomen door vissen
selectief te stimuleren voor de ingang van het net. Welke
stimuli zich daarvoor lenen is grotendeels nog niet
onderzocht, maar gedacht kan worden aan geluiden, licht,
trillingen en elektrische pulsen.
Fundamenteel onderzoek naar visgedrag in en om vistuigen,
en in reactie op de bovengenoemde stimuli is nodig om
verschillen daarin tussen soorten te ontdekken en vervolgens
te kunnen benutten voor het scheiden en selectief laten
ontsnappen van ongewenste bijvangsten. Een innovatietraject
omvat veelal kleinschalige laboratorium experimenten,
laboratoriumtests van schaalmodellen van prototype vistuigen
en uiteindelijk het testen van ‘full scale’ innovatieve vistuigen
op zee door de visserij. Nauwe betrokkenheid van de
visserijsector is essentieel voor zowel de inbreng van
technische kennis van vistuigen als de acceptatie en het
uiteindelijke gebruik van de innovatie door vissers. Er zijn al
een aantal innovaties beschikbaar met een significant effect
op de hoeveelheden ongewenste bijvangsten die niet worden
toegepast omdat het de individuele visser geen direct
voordeel oplevert.

Position paper ‘naar een duurzame visserij’

3.

Hogere overlevingskansen voor discards

Passieve visserijen in gebieden die gesloten zijn voor
actieve visserijen

In gebieden waar met gesleepte vistuigen gevist wordt
(actieve visserijen), zijn vaste vistuigen zoals kooien, potten
of staand want (passieve visserijen) niet mogelijk omdat
dergelijke “passieve” vistuigen vroeg of laat door een gesleept
vistuig opgevist of kapotgemaakt worden. Doordat het op
steeds grotere delen van de Noordzee niet meer mogelijk of
toegestaan is om met gesleepte vistuigen te vissen, ontstaan
nieuwe kansen voor innovatieve passieve visserijen. Zo wordt
in het Noordzeeakkoord vermeld dat visserij met vaste
vistuigen in (delen van) alle nieuwe windparken wordt
toegestaan. Vanuit de sector groeit inmiddels de interesse bij
een aantal ondernemers voor het ontwikkelen van een
passieve visserij in deze gebieden. Actuele voorbeelden van
passieve visserijen waarvoor ideeën bestaan binnen de
visserijsector zijn de visserij met potten op Noorse kreeften
en de visserij met kooien op tong. Voor alle vormen van
visserij in deze “ nieuwe “ gebieden geldt dat er een integrale
aanpak gewenst is en dat er voldoende ruimte wordt geboden
voor het uittesten van verschillende vormen van visserij.
Er is zowel fundamenteel onderzoek als technische innovaties
nodig; sommige passieve visserijen kunnen waarschijnlijk
zeer selectief gemaakt worden (punt 1) door gebruik te
maken van selectieve attractanten, ingang-openingen en
ontsnappingsmogelijkheden. Ook spookvisserij bij verlies van
een vistuig kan door technische innovatie eenvoudig
voorkomen worden. Uiteindelijk zal het doel zijn om een
economisch rendabele visserij voor een beperkt aantal
visserijbedrijven te realiseren. De opbrengsten zullen een
beperkte bijdrage leveren aan het opvissen van het totale
quotum van de betreffende soort aangezien het met de
huidige middelen en kennis onmogelijk is om het gehele
quotum op te vissen met passieve vistuigen; hiervoor blijft de
visserij met gesleepte vistuigen noodzakelijk.

2

4.

Tongvisserij met minder bodemberoering en bijvangst

De visserij op tong is een van de belangrijkste economische
pijlers onder de Nederlandse demersale visserij. Traditioneel
wordt tong gevangen met boomkortuigen die zijn uitgerust
met wekkerkettingen. Tot 1 juli 2021 mag een deel van de
vloot nog gebruik maken van de pulskor die tong met
elektrische pulsen stimuleert uit het sediment te komen zodat
ze gevangen kan worden. Omdat tong ingegraven in de
zeebodem ligt, is het vangen van tong onlosmakelijk
verbonden met het beroeren van de zeebodem. Het
ontwikkelen van een vistuig dat goed tong vangt terwijl de
zeebodem minimaal beroerd wordt, vormt een grote
technische uitdaging
Recente innovatietrajecten waarin alternatieven voor de
boomkor met wekkerkettingen ontwikkeld worden zoals het
waterspraytuig en de luchtpuls richten zich in eerste instantie
op tongvangst met een lager brandstofverbruik. Hoewel
brandstofverbruik en bodemberoering gerelateerd zijn, is niet
duidelijk of deze nieuwe vistuigen tot minder bodemberoering
leiden. Tongvisserij maakt gebruik van een maaswijdte van 80
mm; bij een grotere maaswijdte ontsnapt veel tong door de
mazen. Door de 80mm mazen kunnen de meeste
ondermaatse schollen niet ontsnappen waardoor ze veel
worden bijgevangen. Het treffen van selectiviteitsmaatregelen
zoals genoemd onder punt 1 zijn daarom juist in de
tongvisserij van groot belang om ongewenste bijvangsten te
voorkomen. Sinds het verbod op de pulsvisserij is de
aandacht van de tongvisserij verschoven naar nieuwe sitimuli
methoden om tong in het net te krijgen en is er minder
aandacht voor onderzoek naar selectievere netten.
Omdat bodemberoering (in meer en mindere mate,
afhankelijk van het vistuig) onlosmakelijk verbonden is met
de demersale-actieve visserij (gesleepte tuigen bij de
bodem), is er ook een maatschappelijk debat om dit soort
vistuigen te weren uit bepaalde gebieden of zelfs volledig te
verbieden. Dit debat wordt vooral gevoed door uitersten: een
visserijsector die aangeeft in veel gebieden nooit te komen of
wijst op gunstige effecten van bodemberoering en NGO ’s die
aangeven dat slechts een paar procent van de zee beschermd
is tegen elke vorm van bodemberoerende visserij. Een
rationeler, oplossingsgerichter debat zou mogelijk moeten zijn
als beter gebruik wordt gemaakt van beschikbare kennis over
huidige effecten en mogelijke effecten bij innovatie en
verandering, en de visserij ook economische voordelen
ervaart bij de overgang naar minder bodemberoering.
5.

Omdat een bepaalde vissnelheid en contact met de
zeebodem noodzakelijk zijn om vis te vangen, kan het
brandstofverbruik niet zondermeer verlaagd worden door
eenvoudig langzamer te gaan varen maar zijn er innovatieve
vistuigen nodig. Modernisering van de vloot waarbij
aandrijving met dieselmotoren wordt vervangen door dieselelektrisch leidt zeker tot een verlaging van het
brandstofverbruik. Een omslag in het denken van het
maximaliseren van de opbrengst (kg vis) naar het
optimaliseren van de opbrengst (kg vis/ L brandstof) kan
bijdragen aan het accepteren van kleinere vangsten door
innovaties met een lager brandstofverbruik als doel.

Aanbeveling tot slot
WMR adviseert drie zaken die de kern zouden moeten zijn van
een weg naar de toekomst:
• Verantwoordelijkheid & Rekenschap: veel meer bij de visser
zelf (zie paragraaf hierboven).
• Vrije ruimte voor innovatie & contact: De huidige
financiering voor visserij-innovatie is veelal beperkt tot het
beschikbaar stellen van middelen om een voorbedacht
concept uit te testen met een duidelijke en vooraf beperkte
groep van berokkenen. Er ontbreekt “vrijer ruimte” om
kennis te ontwikkelen, om kennis te delen en om van
daaruit meer gerichtere voorstellen te ontwikkelen die wel
passen bij de huidige financiering. In overleg met de
visserijsector en de visveiling van Stellendam heeft WMR
eerder voorstellen gedaan om een dergelijke “vrijer ruimte”
te organiseren met het Visserijinnovatiecentrum Zuidwest
Nederland in Stellendam als centraal punt.
• Een innovatie-dialoog: Wat de pulskor-ontwikkeling vooral
heeft geleerd is dat bij werkelijke innovatie je “de buurman”
tegenkomt: in het buitenland en in het binnenland, bij
andere vissers, bij NGOs of andere partijen, met heel
andere toekomstbeelden. Zonder een goede dialoog (vooraf
en tijdens; niet pas laat of achteraf) zullen technische
innovaties snel stuiten of zelfs vastlopen op weerstand.

Verlagen van het brandstofgebruik

Brandstofverbruik levert een grote bijdrage aan de CO2
emissie door de visserij. Het ligt daarom voor de hand het
brandstofverbruik aan te grijpen als mogelijkheid om de
‘carbon footprint’ van de visserij te verlagen.
Brandstofverbruik is tevens een grote kostenpost van de
visserij, en verlaging van het verbruik zal bijdragen aan de
economische verduurzaming van de visserij.
Brandstofverbruik hangt samen met het slepen van vistuigen
over de zeebodem en kan worden verlaagd door lichtere
vistuigen met minder waterweerstand, bij een lagere
snelheid minder diep door de zeebodem te trekken.

Position paper ‘naar een duurzame visserij’

3