Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

34 293

Renovatie Binnenhof

Nr. 108

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 13 januari 2021
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen
voorgelegd aan Het presidium over de brief van het presidium van
9 december 2020 over de review «gefaseerd renoveren Tweede Kamer»
(Kamerstuk 34 293, nr. 104).
Het presidium heeft deze vragen beantwoord bij brief van 13 januari 2020.
Vragen en antwoorden, voorzien van een inleiding, zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
De griffier van de commissie,
Roovers

kst-34293-108
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

1

Inleiding
Namens het presidium dank ik de leden van de verschillende fracties voor
de vragen die zij hebben gesteld naar aanleiding van de door BBC
Bouwmanagement B.V. uitgevoerde review «gefaseerd renoveren Tweede
Kamer». Het presidium acht het van groot belang dat de Tweede Kamer
over alle informatie aangaande de renovatie en tijdelijke huisvesting
beschikt, zodat er een gewogen besluit kan worden genomen.
Ik hecht eraan te melden dat alle fracties in het presidium vertegenwoordigd zijn. De Presidiumleden zien het als hun taak om de werkzaamheden van de Tweede Kamer goed te organiseren en te faciliteren. Dit
betekent dat het presidium een andere positie inneemt ten opzichte van
de Tweede Kamer dan de regering. Daar komt bij dat de ambtelijke
ondersteuning van de Tweede Kamer wezenlijk anders is dan die van een
departement. Er zijn 187 vragen gesteld, die binnen een paar werkdagen
van een antwoord moesten worden voorzien. De Tweede Kamer is niet op
de beantwoording van een dergelijke hoeveelheid vragen toegerust.
Desalniettemin vindt het presidium het, gezien de schaal en de impact van
de renovatie van het Binnenhof, belangrijk om uw vragen zo zorgvuldig
en volledig mogelijk te beantwoorden. Dankzij de inzet van de betrokken
medewerkers is dit gelukt. Het presidium heeft zich bij de beantwoording
van de vragen gebaseerd op het rapport van BBC Bouwmanagement B.V.
De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
K. Arib

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

2

Vragen en antwoorden
1
Kan een gefaseerde renovatie gevolgen hebben voor een te houden
parlementaire enquête of parlementaire ondervragingen, en welke?
Dat heeft geen gevolgen. Het Logement blijft in gebruik tijdens de
gefaseerde renovatie en daarmee ook de enquêtezaal.
2
Kan het bedrag van 562 miljoen euro in een niet-sluitende begroting
nader worden toegelicht zoals het genoemd is een technische briefing en
in een artikel van de NOS (https://nos.nl/artikel/2359454-verbetenverbouwingsstrijd-houdt-binnenhof-in-greep-gaan-ze-wel-of-niet.html)?
De Staatssecretaris is verantwoordelijk voor de financiën. Het presidium
heeft geen inzage in de begroting en ook niet of deze wel of niet sluitend
is.
3
Welke gevolgen kan een gefaseerde renovatie hebben voor het gebruik
van de plenaire zaal in het algemeen?
In het algemeen zijn weinig wijzigingen in de zaal zelf nodig. Zo is in
tegenstelling tot vroege planvorming, in het huidige vastgestelde FVO,
geen sprake van sloop en herbouw van de plenaire zaal, geen aanbouw
(sloop en uitbouw gevel ten behoeve van ledenrestaurant) en geen
aanpassing aan de hoofddraagconstructie onder de plenaire zaal. Wel
moeten de installaties ten behoeve van de zaal worden vervangen, zoals
bijvoorbeeld klimaatinstallaties. Deze zullen in recesperioden of op
momenten dat de zaal niet in gebruik is worden vervangen. Dit is
overigens onderdeel van normaal onderhoud dat iedere 15 á 20 jaar dient
te worden uitgevoerd. Het zou niet nodig moeten zijn daarvoor elke keer
het gehele parlementsgebouw voor lange tijd te verhuizen naar een
externe locatie.
Werkzaamheden onder of in de omgeving van de plenaire zaal (zoals de
bouw van de nieuwe publieksentree buiten op de Hofplaats) kunnen
zolang ze geen geluidsoverlast veroorzaken doorgaan tijdens vergaderingen. Wat wel en niet kan, wordt vooraf door middel van geluidsmetingen objectief vastgesteld. Werkzaamheden die wel geluidsoverlast
zullen geven, kunnen gepland worden als er geen plenaire vergaderingen
plaatsvinden. Dat is in recessen en op vrijdag, zaterdag, zondag en
maandag. Eventueel kan het ook op vergaderdagen voor aanvang van de
vergaderingen. Het is niet zo dat dit soort activiteiten altijd in de avond of
nacht plaats moeten vinden.
Er wordt veel binnenstedelijk verbouwd, waarbij op bepaalde momenten
geen geluidsoverlast plaats mag vinden. Daar moeten maatregelen voor
genomen worden en vereist ook een zorgvuldig gepland en voorbereid
bouwproces met heldere communicatie.
4
Welke gevolgen kan een gefaseerde renovatie hebben voor het gebruik
van de plenaire zaal als er een of meerdere spoeddebatten moeten
plaatsvinden in bijvoorbeeld een zomerreces als de zaal verbouwd wordt?
Met de aannemer wordt afgesproken dat, wanneer dit gebouwdeel
gerenoveerd moet worden, doorgewerkt wordt in recessen. Indien de
Kamer terug moet komen tijdens een reces, zal een tijdelijke locatie
worden ingericht. Dat is nu ook noodzakelijk tijdens calamiteiten. Daar kan
vooraf (ter voorbereiding) een plan van aanpak voor worden opgesteld.
Op dit moment zijn de Oude Zaal en de Ridderzaal de daarvoor aangewezen plekken. De Ridderzaal wordt niet gerenoveerd en blijft beschikbaar
voor de Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

3

5
Waarom wordt consequent onderscheid gemaakt tussen Kamerleden en
Kamerbewoners? Kamerleden zijn toch ook Kamerbewoners?
Kamerbewoners zijn Kamerleden, medewerkers van de fracties, leden van
de parlementaire pers en medewerkers van de ambtelijke organisatie.
6
Kan aangegeven worden hoe de aanvraag voor een gefaseerde renovatie
precies tot stand is gekomen en kan ook aangegeven worden op welke
momenten over welke onderdelen van de aanvraag overleg is gevoerd
met het Rijksvastgoedbedrijf en/of met het Ministerie van BZK? Waarom is
er geen gezamenlijke opdracht voor een review gegeven?
Uit eerdere grootschalige projecten is gebleken dat het cruciaal is een
tussentijds moment van reflectie in te bouwen. Het presidium hecht er
dus aan in een lopend (ontwerp)proces van een groot en complex project
tussentijds te beoordelen of het nog op de juiste route zit, om op die
manier tunnelvisie te voorkomen. Ook omdat dit onderwerp een terugkerend thema van discussie is waar duidelijkheid over verschaft dient te
worden.
In een gesprek met de Staatssecretaris op 30 juni 2020 heeft het presidium
zorgen geuit over de stand van zaken en de voortgang van de renovatie.
Het presidium heeft gevraagd om een tussentijdse review met de vraag of
een alternatieve aanpak mogelijk tot minder risico’s leidt in termen van
tijd, geld en kwaliteit aangezien de situatie anders is dan in 2015.
De zorgen van het presidium betreffen onzekerheid over tijdige vergunningverlening, de coronacrisis, nog grote openstaande ontwerpvraagstukken, de financiële dekking voor het ontwerp, het ruimtevraagstuk en
de tijdige terugkeer van de Tweede Kamer na 5,5 jaar. Voorafgaand aan
dat overleg is een sterk versoberd functioneel ontwerp (FVO) vastgesteld.
Hierdoor is de renovatie minder grootschalig geworden, waardoor de
plannen in een ander daglicht zijn komen te staan.
De Staatssecretaris heeft in het voornoemde overleg toegezegd een
marginale toets te willen doen. De wens van beide kanten was dit
gezamenlijk op te pakken, maar het bleek niet mogelijk snel tot een
gezamenlijke opdrachtverlening te komen. Er is toen, in goed overleg en
in het kader van een vlotte voortgang, besloten om ieder een eigen
opdracht uit te laten voeren.
7
Kan een schematisch overzicht gegeven worden van de voor- en nadelen
van de renovatie in een keer en van gefaseerde renovatie?
Zie voor een uitgebreid schematisch overzicht van de voor- en nadelen
van beide varianten de overzichten op pagina 10 tot en met 12 in het
rapport van BBC Bouwmanagement en de onderbouwing daarvan op
pagina 18 tot en met 43.
8
Hoe verklaart u het enorme verschil tussen de twee verschillende
rapporten (die in opdracht het presidium en die in opdracht van BZK)?
De vraagstelling, de doelstelling en de aanpak is niet gelijk. Het rapport
van VPR Consultants richt zich op de validatie van het oorspronkelijke
besluit, gebaseerd op de oorspronkelijke (12) alternatieven. Het rapport in
opdracht van het presidium richt zich op de inhoudelijke onderzoeksvraag
over faseren, op basis van het huidige, vastgestelde FVO. Zie ook
antwoord 14, waar dit nader wordt toegelicht.
9
Is het bij een gefaseerde renovatie daadwerkelijk mogelijk om plenaire en
commissievergaderingen doorgang te laten vinden als er in delen van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

4

gebouw gerenoveerd wordt? Kan dit antwoord nader worden onderbouwd?
Dit is mogelijk. Uit het rapport van BBC Bouwmanagement blijkt dat de
gebouwdelen die worden gerenoveerd, goed afgeschermd kunnen
worden van gebouwdeel N (zie ook antwoord 10). Deze werkwijze is ook
toegepast bij de (grote) gefaseerde renovatie in de jaren ’90. Gebouwdeel
N zelf bestaat uit verschillende delen die ventilatietechnisch los van elkaar
gerenoveerd kunnen worden (voor sommige installaties zal een tijdelijke
voorziening gerealiseerd moeten worden). Het deel waar de commissiezalen zich bevinden («vergadertorens») kunnen in drie delen gefaseerd
worden gerenoveerd. Een en ander zal pas plaatsvinden zodra in andere
(reeds genoveerde) gebouwdelen volwaardige alternatieve locaties voor
commissiezalen gerealiseerd zijn, zoals de Oude Zaal. Zie ook antwoord 3
en 4.
10
Hoe wordt bij een gefaseerde verbouwing overlast voor Kamerbewoners
beperkt?
Hoewel een gefaseerde renovatie voordelen kent, is het onvermijdelijk dat
het project op sommige momenten zal leiden tot vormen van overlast.
Voorbeelden zijn tijdelijk andere looproutes en bouwoverlast zoals geluid,
stof en trillingen. Door de mitigerende maatregelen die voortkomen uit
een risicoinventarisatie en -analyse wordt overlast zo beheersbaar en
beperkt mogelijk.
BBC Bouwmanagement geeft aan dat de te renoveren gebouwen (of delen
van N) goed kunnen worden afgesloten en voorzien worden van
stofschotten, akoestische schotten en extra brandscheidingen indien
nodig. Daarnaast kan het soort werkzaamheden op de activiteiten
afgestemd worden die op dat moment in het Kamergebouw plaatsvinden.
Bij fasering vinden altijd maar op een of twee plekken in het complex
werkzaamheden plaats: in één van de monumentale gebouwdelen en in
één deel van gebouwdeel N (al dan niet zichtbaar voor Kamerbewoners).
Gegeven de indeling van het Tweede Kamercomplex, de manier waarop
de gebouwdelen aan elkaar verbonden zijn en de vele ingangen tot het
complex blijft de mate van overlast voor Kamerbewoners beperkt.
Daarnaast wordt gewerkt met een vaste wissellocatie in het complex,
zodat ook het aantal tussentijdse verplaatsingen beperkt blijft tot diegenen
waarvan het gebouw op dat moment wordt verbouwd.
Het wisselgebouw is een externe locatie in de nabijheid van het Binnenhof
alleen voor ambtenaren.
De wissellocatie is een locatie in het huidige Tweede Kamercomplex zelf
welke vrij gemaakt wordt voor het huisvesten van fracties waarvan het
gebouw op dat moment gerenoveerd wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

5

De bovenstaande afbeelding laat zien dat de gebouwdelen in het Tweede
Kamercomplex als losse onderdelen goed af te schermen zijn van
gebouwdeel N. Tijdens de gefaseerde renovatie in de jaren negentig heeft
de renovatie op vergelijkbare wijze plaatsgevonden. Elk gebouwdeel heeft
op dit moment al een eigen (brand)compartimentering. Deze zijn ook
inzetbaar om de separate complexdelen af te sluiten van het deel dat in
gebruik blijft. De situatie in het Tweede Kamercomplex is wezenlijk anders
dan aan de noordzijde van het Binnenhof. Die delen zijn niet recent
gerenoveerd en de brandveiligheid is daar op een lager niveau dan in het
Tweede Kamercomplex. Het is van belang om in de gesprekken met de
gemeente ten aanzien van de gefaseerde aanpak een duidelijk onderscheid te maken ten aanzien van brandveiligheid en het Tweede Kamercomplex als een apart onderdeel te beschouwen. De voorgestelde
mitigerende maatregelen ten aanzien van overlast en brandveiligheid
dienen separaat van de rest van het Binnenhof te worden beoordeeld.
11
Kan worden geconcludeerd dat het presidium voor een gefaseerde
renovatie is en zich schaart achter de conclusies van BBC Bouwmanagement BV (hierna BBC)?
Uit eerdere grootschalige projecten is gebleken dat het cruciaal is een
tussentijds moment van reflectie in te bouwen. Het presidium hecht er
dus aan in een lopend (ontwerp)proces van een groot en complex project
tussentijds te beoordelen of het nog op de juiste route zit, om op die
manier tunnelvisie te voorkomen. Het is aan de Kamer een afweging te
maken en een besluit te nemen op basis van volledige informatie.
12
Is de review van BBC besproken met de verschillende gebruikers van het
Binnenhof, zijnde diegenen die er elke dag werken zoals medewerkers van
de keuken, het restaurant, de bodedienst, beveiliging, schoonmaak,
ICT-diensten enzovoort? Kunnen zij alsnog hun mening geven over een
gefaseerde renovatie, gezien de veranderde omstandigheden door
corona?
BBC Bouwmanagement heeft met verschillende diensten van de Tweede
Kamer gesproken. Deze diensten hebben informatie geleverd voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

6

totstandkoming van de rapportage. De veranderde omstandigheden door
corona staan los van de vraag zoals beantwoord door BBC Bouwmanagement, namelijk of gefaseerd renoveren van het Tweede Kamercomplex mogelijk is met minder risico’s in termen van tijd, geld en
kwaliteit. Indien een gefaseerde aanpak de voorkeur heeft, zullen alle
Kamerbewoners zorgvuldig bij de nadere uitwerking en implementatie
worden betrokken.
13
Wat is de mening van het presidium over de marginale toets door VPR in
opdracht van het Rijksvastgoedbedrijf (hierna RVB) waaruit blijkt dat een
gefaseerde renovatie leidt tot meer veiligheidsrisico’s, verstoring van het
primaire proces, en uitloop van tijd en van geld?
VPR Consultants heeft niet met de gebruiker Tweede Kamer gesproken en
geen informatie of rondleiding gevraagd. De beoordeling van de door VPR
uitgevoerde marginale toets (en de inhoud daarvan) is aan de Kamer.
14
Wat zijn de precieze verschillen zowel in vraagstelling als in aanpak van de
onderzoeken, de «marginale toets» van VPR en de «review» van BBC, en
in hoeverre zijn de 2 uitkomsten met elkaar te vergelijken?
Zie voor een uiteenzetting van het verschil in vraagstelling en aanpak in
de tabel hieronder. De uitkomsten van de twee rapporten zijn niet met
elkaar te vergelijken. De zorgen die worden geuit in het rapport van VPR
Consultants op het gebied van (brand)veiligheid, impact op andere
gebruikers en overlast bij gefaseerd renoveren, zijn door BBC Bouwmanagement nader onderzocht met kennis van het huidige Tweede Kamercomplex, de actuele renovatieplannen en de mate van verwevenheid van
de gebouwen en installaties met de andere gebruikers van het Binnenhof.
Hieruit zijn de voorgestelde fasering, de mitigerende maatregelen en ook
de conclusie van BBC Bouwmanagement dat een gefaseerde renovatie
leidt tot minder risico’s in termen van tijd, geld en kwaliteit voortgekomen.
BBC Bouwmanagement is van mening dat een gefaseerde renovatie van
het Tweede Kamercomplex te prefereren is boven een niet-gefaseerde
renovatie.

Vraagstelling

BBC Bouwmanagement

VPR Consultants

Het presidium heeft gevraagd om een
tussentijdse review en of een alternatieve aanpak voor het Tweede
Kamercomplex mogelijk tot minder
risico’s leidt in termen van tijd, geld en
kwaliteit. Dit gegeven de opeenstapeling van risico’s die zich nu voordoen in
het project. Hierbij rekening houdend
met de technische en bouwkundige
verwevenheid van het complex met de
andere complexdelen aan het
Binnenhof en de continuïteit van het
primair proces.

De Staatssecretaris heeft gevraagd om
te toetsen of het besluit van 2016 nog
steeds standhoudt gelet op alle
gewijzigde omstandigheden, waaronder
de COVID-19 situatie, met inbegrip van
de positie van de overige drie gebruikers en de kosten die voor de realisatie
van de tijdelijke huisvestingen zijn
gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

7

Aanpak

BBC Bouwmanagement

VPR Consultants

Conclusies op basis van zowel een
document- als een veldstudie.
Inzet van een team van vijf experts op
het gebied van installaties, bouwmanagement en bouwkosten, waarvan
één installatie expert al eerder
betrokken is geweest bij een technische
opname van het complex.
Inspecties en analyses in het Tweede
Kamercomplex, zowel bouwkundig als
technisch.
Analyse verwevenheid gebouwen
andere gebruikers van het Binnenhof in
huidige situatie en toekomstige
situatie, waaronder het technische ring
principe.
Analyse van alle varianten studies
(2013, 2015 en 2016), alle huidige
installatietekeningen en alle ontwerpdocumenten voor de nieuwe situatie,
Programma’s van Eisen en informatie
over de brandveiligheid van het
complex (zie literatuurlijst op pag. 52
van het rapport)
Op hoofdlijnen input vanuit en
gesprekken met diverse ambtelijke
diensten van de Tweede Kamer, mede
ten behoeve van de kosteninschatting
en inbreng van ervaringen met eerdere
verbouwingen in het Tweede Kamercomplex.
BBC Bouwmanagement heeft geen
gesprekken gevoerd met het RVB.

Conclusies op basis van een documentstudie.
Inzet van twee consultants op het
gebied van bouwmanagement.
VPCR heeft de ter beschikking gestelde
informatie over de onderzochte
varianten in 2015/2016, de technische
staat van de panden, brandveiligheid,
wateroverlast en de wijze waarop
instandhouding momenteel plaatsvindt
geanalyseerd. Ze hebben «geen
allesomvattend beeld kunnen krijgen
van de renovatieopgave en de daarmee
samenhangende functionele en
ruimtelijke aanpassingen». Zie de
validatie van de marginale toets op
pagina 25 van het rapport.
Enkele gesprekken met bouwbedrijven
die eerder werkzaamheden hebben
uitgevoerd in het Tweede Kamercomplex.
De variantenstudie uit «Tijdelijke
huisvesting Binnenhof» uit 2013 staat
niet op de literatuurlijst. De Tweede
Kamer heeft geen verzoek gehad voor
een rondleiding in de Tweede Kamer of
gesprekken met diensten van de Tweede
Kamer.

15
Kan aangegeven worden waarom de review over een gefaseerde
renovatie van de Tweede Kamer niet eerder is gevraagd?
Op dit moment is sprake van een dusdanige opeenstapeling van
omstandigheden die een review en zorgvuldige afweging noodzakelijk
maken. Het huidige vastgestelde FVO (met name de bouwkundige
ingrepen ten aanzien van gebouwdeel N) is tevens vergaand versoberd
t.o.v. de eerdere planvoering. Het ontwerp is nu opgebouwd per architect
en per pand, waardoor een gefaseerde aanpak mogelijk is. Zie ook
antwoord 6.
16
Kan aangegeven worden waarom Corona en Stikstof een rol zouden
spelen bij gefaseerde renovatie van de Tweede Kamer aangezien Corona
en Stikstof ook een complicatie geven bij gefaseerde renovatie?
Conform het onderzoek van BBC Bouwmanagement kan een gefaseerde
renovatie worden uitgevoerd in kleinere delen en verspreid over een
langere tijd vanaf de start van de renovatie, waardoor minder transportbewegingen tegelijkertijd nodig zijn. Daardoor is er mogelijk sprake van
minder gelijktijdige stikstofuitstoot.
Corona werpt drie vragen op ten aanzien van B67:
1) de manier waarop de Tweede Kamer in B67 kan functioneren gegeven
de verticale oriëntatie van het pand (zie beantwoording eerste set
vragen door het presidium)
2) of in deze tijd extra budget vrijgemaakt kan worden bij financiën voor
de inzet van disclaimers (veiligheid, duurzaamheid, waterproblematiek
kelders)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

8

3) of de binnenstad van Den Haag de volledige uithuizing van het
Binnenhof op dit moment bedrijfseconomisch aankan. Zie ook
antwoord 59.
17
Kan aangegeven worden waarom het voorkomen van tunnelvisie beperkt
wordt tot gefaseerde renovatie van de Tweede Kamer? Is er op andere
terreinen geen gevaar voor tunnelvisie?
Gegeven de risico’s die zich nu voordoen in het project, is het belangrijk
een alternatieve aanpak te onderzoeken. De uitgevoerde BBC Bouwmanagement rapportage werkt een van deze aanpakken uit.
Naast de uitgevoerde studie door BBC Bouwmanagement, heeft de
ambtelijke organisatie het RVB verzocht een risicoanalyse op te stellen
met inbreng en betrokkenheid vanuit de gebruikers. Deze risicoanalyse
heeft de Kamer nog niet ontvangen. Een dergelijk document draagt bij
aan een brede visie op de renovatie van het Binnenhof.
18
Kan de correspondentie tussen BBC-management B.V. en het presidium in
afschrift aan de commissieleden worden toegestuurd en daarbij expliciet
worden gemaakt welke wijzigingen op verzoek van (of namens) het
presidium zijn aangebracht in het definitieve versie van de review van
BBC-management B.V.?
Er is geen correspondentie geweest met BBC Bouwmanagement op
verzoek van of namens het presidium. Ook zijn geen wijzigingen aangebracht in de definitieve versie van de review van BBC Bouwmanagement,
deze is rechtstreeks doorgestuurd aan uw commissie.
19
Kunt u aangeven wat de kosten zijn van het onderzoek van
BBC-management B.V.?
De kosten voor het onderzoek van BBC Bouwmanagement zijn 28.072
euro ten behoeve van de inhoudelijke review en 10.285 euro ten behoeve
van de aanvullende kosteninschatting.
20
Wat wordt bedoeld met de zinsnede «gegeven de huidige omstandigheden»? Als daarmee Corona en/of Stikstof wordt bedoeld, waarom is dan
bij de opdrachtformulering («of het mogelijk (is) om de renovatie in fasen
uit te voeren, waarbij het primaire proces doorgang kan blijven vinden»)
niet de link met Corona en/of Stikstof gelegd?
Met «gegeven de huidige omstandigheden» wordt meer bedoeld dan
corona of stikstof. Zie daarvoor ook antwoord 6. In de opdrachtformulering is de link gelegd met corona en stikstof, zoals op pagina 5 van het
rapport wordt vermeld.
21
Kan volledig geborgd worden dat het parlementaire proces onbelemmerd
doorgang kan vinden en dat continu gebruik kan worden gemaakt van de
plenaire zaal en de commissiezalen?
Tussen 1988 en 1995 is de Kamer ingrijpender verbouwd dan nu de
bedoeling is zonder te verhuizen (volledige sloop Hoge Raad en volledige
nieuwbouw N met verbindingen tussen de monumentale gebouwen). Het
primair proces is toen gewoon doorgegaan. Vandaag de dag is er meer
technologie in het gebouw aanwezig, maar ook zonder de renovatie van
het Binnenhof hadden de AV-, ICT- en klimaatinstallaties tijdig vervangen
moeten worden. Het voorgestelde plug & play principe is ook in de jaren
negentig toegepast. Op basis van het rapport van BBC Bouwmanagement
en de voorgestelde fasering is de inschatting dat er voldoende maatregelen zijn dit te borgen. Zie ook antwoord 3, 4 en 9. In vergelijking met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

9

1995 is ook het dreigingsniveau toegenomen. Het Binnenhofcomplex is
daar inmiddels op aangepast en zal tijdens de renovatie verder worden
verbeterd (nieuwe publieksentree). De beveiligingsdienst blijft ook tijdens
het gefaseerde renoveren verantwoordelijk voor de beveiliging van het
Tweede Kamercomplex en maakt daarbij gebruik van de huidige kennis en
ervaring.
22
Welke afwegingen liggen ten grondslag aan de beoordeling van de
risico’s (de + en – tekens)? Kunnen deze afwegingen toegelicht worden?
Bij de afweging wordt de impact van het genoemde punt beoordeeld ten
opzichte van de uitvoering, waarbij een gefaseerd uitvoering vergeleken
wordt met een niet-gefaseerd uitvoering. De toelichting wordt gegeven
vanaf pagina 18.
23
Hoe wordt geluidsoverlast voorkomen bij gefaseerd verbouwen?
Volgens BBC Bouwmanagement kunnen de bouwplaatsen goed worden
afgeschermd en waar nodig worden voorzien van akoestische schotten. Er
vindt afstemming plaats en er worden metingen uitgevoerd over de
overlastgevende werkzaamheden. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van
zoveel mogelijk geluidsarme apparatuur. Om de stikstofafgifte te
reduceren zal zoveel mogelijk gewerkt gaan worden met elektrische
voertuigen en materieel, ook bij niet-gefaseerd verbouwen. Dit zorgt ook
voor minder geluidsoverlast, waaronder voor omwonenden.
24
Zijn er extra kosten verbonden aan het voorkomen van geluidsoverlast,
bijvoorbeeld voor het (veelvuldig) plaatsen van akoestische schotten? Zo
ja, kan er een inschatting gegeven worden van deze kosten?
Zie hiervoor de kosteninschatting in het rapport van BBC Bouwmanagement op pagina 49. Er is 700.000 euro opgenomen voor het afzetten
van gebouwen/de bouwplaatsen.
25
Heeft BBC rekening gehouden met praktische en feitelijke ervaringen met
het gebouwencomplex? Zoals het feit dat in het verleden op de 4e
verdieping van de perstoren gassen zijn ontstaat, die korte tijd later op het
tweede kelderniveau, tientallen meters verder, zijn waargenomen of het
feit dat een brandveiligheidstest in Koloniën enkele jaren geleden heeft
geleid tot het stilleggen van een plenaire vergadering?
BBC Bouwmanagement heeft praktische en feitelijke ervaringen geïnventariseerd en meegenomen. Ook heeft BBC Bouwmanagement het gebouw
meerdere keren fysiek geïnspecteerd.
Het geschetste voorval inzake gasvorming in de perstoren is bij de
ambtelijke organisatie niet bekend en om die reden ook niet meegegeven.
De vragensteller wordt verzocht de ambtelijke organisatie hier meer
informatie over te verschaffen.
Ten aanzien van het tweede deel van de vraag wordt opgemerkt dat een
bedieningsfout van de brandmeldinstallatie er in het verleden toe heeft
geleid dat bij een ontruimingsoefening in o.a. gebouw Koloniën en N,
inclusief de Plenaire zaal, onbedoeld ontruimd moest worden. Het
voorgaande heeft geen relatie met wel of niet gefaseerd renoveren en kan
overal gebeuren.
26
Klopt het dat tijdens het renoveren van de plenaire zaal een andere
vergaderruimte gevonden moet worden voor plenaire debatten?
Naar verwachting kunnen de vergaderingen in de plenaire zaal doorgaan
tijdens de werkzaamheden. In het algemeen zijn weinig wijzigingen in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

10

zaal zelf nodig. Wel moeten de installaties ten behoeve van de zaal
worden vervangen, zoals bijvoorbeeld klimaatinstallaties. Werkzaamheden die geluidoverlast veroorzaken worden uitgevoerd als niet wordt
vergaderd. Mocht het zo zijn dat de Kamer terug moet komen tijdens een
reces en de zaal is niet beschikbaar omdat deze wordt verbouwd, dan zal
uitgeweken worden naar een alternatieve tijdelijke locatie. Dat is nu ook
noodzakelijk tijdens calamiteiten. Daar kan vooraf (ter voorbereiding) een
plan van aanpak voor worden opgesteld. Op dit moment zijn de Oude Zaal
en de Ridderzaal de daarvoor aangewezen plekken. De Ridderzaal wordt
niet gerenoveerd en blijft beschikbaar voor de Tweede Kamer.
27
Wat zijn de kosten voor de uithuizing van de plenaire zaal en het creëren
van een nieuwe, tijdelijke plenaire zaal?
Bij gefaseerd renoveren hoeft de plenaire zaal niet te verhuizen, deze kan
in gebruik blijven. Zie ook antwoord 3 en 4.
28
Klopt het dat bouwvakkers minimaal twee jaar onder, boven en rondom
de bouwdeel N (en dus de plenaire zaal) hun werk zullen moeten doen,
terwijl in het voorstel de Kamerleden en medewerkers(sters) gebruik
blijven maken van de plenaire zaal?
Voor de verbouwing van gebouwdeel A, het deel van gebouwdeel N
grenzend aan de entree en de nieuwe publieksentree wordt in de aanpak
van BBC Bouwmanagement twee jaar uitgetrokken. Dit betekent echter
niet dat twee jaar lang constant bouwvakkers onder, boven en rondom de
plenaire zaal zijn. Werkzaamheden die geen overlast veroorzaken kunnen
plaatsvinden als de zaal in gebruik is. Werkzaamheden die enige overlast
veroorzaken worden zo gepland dat deze de plenaire vergadering niet
verstoren. Dit is nu ook het geval. Zie ook antwoord 3 en 4.
29
Op welke wijze wordt de veiligheid van de Kamerleden en medewerkers(sters) zeker gesteld, zonder extreme veiligheidsmaatregelen in het
bouwproces?
Bouwgebieden worden afgescheiden van de regulier toegankelijke
gebouwen/bouwdelen en hebben een eigen ingang voorzien van een
eenpersoons toegangscontrole (gebruikelijk bij bouwprojecten) en een
losse mobiele scanunit. Zie daarvoor ook de afbeelding bij vraag 10. In het
Tweede Kamergebouw hebben met regelmaat verbouwingen of onderhoudswerkzaamheden plaatsgevonden waarvoor speciale protocollen
gelden. De beveiligingsdienst blijft ook tijdens het gefaseerde renoveren
verantwoordelijk voor de beveiliging van het Tweede Kamercomplex en
maakt daarbij gebruik van de huidige kennis en ervaring. De bouwgebieden zijn primair toegankelijk vanaf de buitenzijde van het complex. De
scheiding tussen bouwgebied en regulier toegankelijke gebieden wordt
voorzien van tijdelijke beveiligingsmaatregelen en is daarmee vergelijkbaar met de huidige scheiding van zones «publiek» en «Kamerbewoner».
30
Kan de veiligheid van de Kamerleden die vallen onder bijzondere
veiligheidsvoorzieningen verzekerd worden? Zo ja, op welke wijze
aangezien die veiligheidsvoorzieningen zowel bouwkundig als organisatorisch van aard zijn?
In de tijdsplanning en opzet van de fasering wordt hier rekening mee
gehouden. Als het desbetreffende bouwkundige gebied aan de beurt is
voor renovatie zal elders een gelijkwaardig gerenoveerd gebouw/deel
gereed zijn dat aan de veiligheidseisen voldoet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

11

31
Is rekening gehouden met het feit dat de Kamerleden die vallen onder
bijzondere veiligheidsvoorzieningen verplaatst zullen moeten worden
naar tijdelijke locaties hetgeen kostbaar is en waarvoor geldt dat slechts
zeer weinig locaties daarvoor geschikt gemaakt kunnen worden?
Kamerleden die vallen onder bijzondere veiligheidsvoorzieningen blijven
gehuisvest op de huidige locatie en verhuizen naar een gerenoveerde
locatie die voldoet aan de veiligheidseisen. Als onderdeel van de
planvorming ten behoeve van de renovatie, worden er sowieso meer
gebieden ingericht die voldoen aan bijzondere veiligheidseisen. Er hoeft
dus niet speciaal een tijdelijke locatie voor worden ingericht.
32
Waarom gaat het rapport van BBC niet in op de bijzondere positie van
Kamerleden die vallen onder bijzondere veiligheidsvoorzieningen?
Hierover is wel gesproken met de betreffende diensten maar gelet op de
specifieke veiligheidsmaatregelen omtrent deze personen, zijn hier in de
rapportage geen uitspraken over gedaan.
33
Op welke wijze is rekening gehouden met noodzakelijke ontruiming van
de gebouwen als het parlementaire proces verstoord wordt als de Kamer
dan geen alternatieven meer heeft dan blijven zitten?
In het algemeen kan gesteld worden dat het parlementaire proces (ook nu
al) om allerlei redenen verstoord kan worden. De gefaseerde renovatie
wordt per gebouwdeel uitgevoerd, er is dus geen sprake van een totale
ontruiming. Alternatieve tijdelijke locaties zijn (indien nodig) de Ridderzaal
of de Oude Zaal. Zie ook antwoord 9.
34
Op welke wijze houdt BBC rekening met het feit dat indien het tegenzit of
één of meer van de genoemde risico’s zich voordoen, de Kamer geen
andere strategische optie heeft dan het werk te laten stilleggen, de
gevolgen zo veel als mogelijk te beperken en de uitvoering van de
renovatie verder te beperken met als gevolg dat langere doorlooptijden en
hogere kosten zullen ontstaan?
Bouwprojecten kennen altijd tegenvallers. Een goede voorbereiding
(waaronder vooronderzoeken) is essentieel. In het huidige renovatieplan
vinden veel van deze vooronderzoeken pas laat in het proces plaats en
een groot aantal pas als de Kamer het Binnenhof al heeft verlaten. Er zijn
dan veel minder mogelijkheden bij te sturen op impact en kosten, omdat
er al is verhuisd en de trein van de verbouwing door moet gaan om
binnen 5,5 jaar klaar te zijn. Het argument dat destructieve onderzoeken
pas plaats kunnen vinden na de verhuizing naar B67 is niet correct; deze
kunnen ook nu al plaatsvinden. Volgens BBC Bouwmanagement zorgt dit
voor een beter beheersbaar project.
Bij gefaseerd renoveren kan naar verwachting ook met werkzaamheden
binnen het betreffende complexdeel worden geschoven. Als vertraging
optreedt betekent dit niet meteen een vertraging voor het hele project,
maar in eerste instantie alleen voor het desbetreffende deel. Aangezien
sprake is van een zeer beperkte tijdelijke wissellocatie drukt de huur en
exploitatie daarvan niet wezenlijk op het project.
35
Op welke wijze is afgewogen dat als de Kamer verhuisd is, er meerdere
opties mogelijk zijn zoals versnellen, op andere plekken in het gebouw
eerst werken, andere werkzaamheden prioriteren, enz. zonder dat de
Kamer daar last van heeft, want die vergadert immers in B67?
Zie antwoord 34.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

12

36
Hoe groot is den kans dat het parlementaire proces te maken krijgt met
ernstige verstoringen door bouwactiviteiten? Waarop is het antwoord
gebaseerd?
Er bestaat altijd een kans dat zich tijdens bouwactiviteiten een incident
voordoet in het complexdeel dat op dat moment wordt gerenoveerd. Dat
is in de huidige situatie ook zo bij reguliere onderhoudswerkzaamheden
en tussentijdse verbouwingen. Indien de bouwactiviteiten zorgvuldig
worden voorbereid, dan is de kans op ernstige verstoringen klein. Ervaren
en professionele aannemers zijn gewend bouwactiviteiten in allerlei
situaties goed te laten verlopen.
37
Is rekening gehouden bij de mogelijke verstoring van het parlementaire
proces met aspecten als per ongeluk doorgeknipte kabels in een andere
gebouwdeel met een doorwerking op het proces of met rook, stof,
asbestvezeltjes of gassen (oa Chroom 6) die via de kabelkokers vanaf
andere gebouwdelen in zalen en/of gebouwdelen terecht komen?
BBC Bouwmanagement heeft daar rekening mee gehouden bij de
voorgestelde aanpak.
38
Kan uiteengezet worden hoe rekening gehouden is met vluchtroutes
aangezien door het buiten gebruik nemen van gebouwdelen, verschillende vluchtroutes niet gebruikt kunnen worden?
De Tweede Kamer ontruimt (sinds 2016) horizontaal richting een ander
bouwdeel. Indien een bouwdeel door verbouwingswerkzaamheden niet
benut kan worden kan verticaal ontruimd worden (zoals tot 2016 het geval
was). Hierbij wordt gebruik gemaakt van de vluchtroutes en (nood)
uitgangen van het betreffende bouwdeel.
Uiteraard wordt het evacuatieplan hierop aangepast per fase en zoals
gebruikelijk geoefend.
39
Klopt het dat de combinatie met het verhoogde brandgevaar (door de
werkzaamheden) en de al slechte brandveiligheid, leidt tot verdere
verslechtering van het veilige gebruik van het pand? Is de gemeente Den
Haag (bevoegd gezag) bereid deze situatie te accepteren?
Het Tweede Kamergebouw is volgens de gemeente Den Haag een veilig
gebouw om in te werken ten aanzien van Veilig Vluchten en geeft aan dat
er geen acuut brandgevaar bestaat. De situatie in het Tweede Kamercomplex is wezenlijk anders dan bij de andere gebruikers aan het
Binnenhof. Aandachtspunten kunnen met prioriteit worden opgelost.
Uit de recente uitgevoerde quickscan van Smids van Burgst over de vraag
in hoeverre het Tweede Kamercomplex voldoet aan wet- en regelgeving
ten aanzien van brandveiligheid, is een aantal aandachtspunten naar
voren gekomen. Die kunnen (deels) op korte termijn worden aangepakt;
het restant kan met prioriteit in de bouwfase worden meegenomen. Uit
het rapport van BBC Bouwmanagement blijkt dat bij een leeg gebouw en
een grootschalige renovatie in een keer, er een grotere kans is op schade
bij brand. Het gefaseerd verbouwen leidt niet tot een verslechtering van
de brandveiligheid van het gebouw. Rondom de verbouwing worden de
benodigde Organisatorische, Bouwkundig en Elektronische (OBE)
maatregelen genomen zoals bijvoorbeeld een vast BHV-team op locatie
waar gerenoveerd wordt (brandwacht). Dit team kan snel optreden bij
calamiteiten.
Bij een gefaseerde aanpak zal de gemeente Den Haag de situatie specifiek
voor het Tweede Kamercomplex opnieuw moeten bekijken in relatie tot
deze maatregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

13

40
Op welke wijze stelt BBC voor dat in (nacht) tijdvensters wordt gewerkt?
Kunnen daarbij concrete tijden genoemd worden aangezien er permanent
substantiële kans bestaat op uitloop van werkzaamheden tijdens de korte
(nacht) tijdvensters?
Er zal niet structureel in de nacht worden gewerkt. Zie ook antwoord 3
en 4.
41
Is rekening gehouden met het feit dat de start van renovatiewerkzaamheden na afloop van de vergaderingen is, waarvan de eindtijden niet
kunnen worden gegarandeerd aan de aannemer? Iedere vergadering die
uitloopt betekent immers dat de aannemer telkens gedwongen wordt te
veel werk in te weinig resterende tijd zal proberen te doen, dan wel
minder werk te doen dan hij zou kunnen, met als gevolg: uitloop in de
volgende ochtend, waardoor functies in de Tweede Kamer niet gebruikt
kunnen worden, of verdere vertraging.
Zie antwoord 3, 4 en 9.
42
Op welke wijze houdt BBC rekening met de slechte staat van de brandveiligheid? Is het reëel om die te borgen met het plaatsen van enkele
brandschotten?
BBC Bouwmanagement houdt rekening met de huidige staat van de
brandveiligheid. Het complex voldoet aan de voorwaarden om veilig te
kunnen vluchten. De bouwregelgeving is sinds 1 juli 2015 gewijzigd op het
gebied van onder andere brandveiligheids-, milieu- en duurzaamheidseisen. Hierbij betreft het voor het grootste deel eisen voor
nieuwbouw. De renovatie van het Binnenhof heeft vooral betrekking op
bestaande panden die niet van functie veranderen, zodat de aangepaste
bouwregelgeving hierop minimale impact heeft. Daarnaast heeft een
aanzienlijk deel van de panden de monumentenstatus. Dit geldt niet voor
gebouwdeel H en N. De aandachtspunten die daar bestaan kunnen met
voorrang worden aangepakt.
43
Houdt BBC rekening met het feit dat kabelkokers gedurende de gehele
gefaseerde verbouwing tot verhoogd risico van brand, rook en
verspreiding van stof, asbestdeeltjes en gassen zullen leiden?
Het herstellen van de brand- en rookscheidingen is in de opzet van BBC
Bouwmanagement voorwaardelijk voor het kunnen starten van de
renovatie.
44
Is bij de kostenvergelijking rekening gehouden met de reeds gemaakte
uitgaven voor de tijdelijke huisvesting? Waarom niet?
BBC Bouwmanagement is gevraagd een kostenvergelijking te maken
tussen twee varianten en niet met de reeds gemaakte kosten om de
vergelijking zuiver te houden. Het presidium heeft geen inzicht in de vraag
welke ingrepen/kosten specifiek voor de Tweede Kamer zijn gemaakt en
welke ook bruikbaar zijn voor een andere gebruiker van B67. Het is aan de
Staatssecretaris om hierover nader inzicht te geven.
Zoals de Staatssecretaris aangeeft in de eerdere beantwoording van
feitelijke vragen (Kamerstuk 34 293, nr. 107, vraag 23), wordt de totale
investeringssom omgezet in een jaarlijkse gebruikersvergoeding (huur).
Op deze manier worden de investeringen uiteindelijk volledig gefinancierd. Dit geldt dus ook als een andere huurder dan de Tweede Kamer van
B67 gebruik gaat maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

14

45
Zijn extra kosten voor veiligheidsmaatregelen voor de bescherming van
de Kamerleden die moeten werken op een bouwplaats meegenomen? Zo
ja, in welke mate?
Kamerleden werken niet op een bouwplaats. De gebouwdelen die
gerenoveerd worden, zijn afgeschermd van de niet in verbouwing zijnde
delen en alleen geautoriseerde personen kunnen de bouwplaats betreden.
Voor het afschermen zijn kosten opgenomen. De te verbouwen delen zijn
dermate overzichtelijk en beperkt van omvang dat de bouwplaatsbeveiliging door de eigen Beveiligingsdienst van de Kamer uitgevoerd kan
worden, ondersteund vanuit de Centrale Meldkamer.
46
Houdt BBC rekening met de benodigde omschakeltijd (in jargon:
decommissioning en commissioning) van de verschillende gebouwdelen?
Zo ja, in welke mate?
Hier heeft BBC Bouwmanagement rekening mee gehouden. Doordat meer
tijd is voor iedere bouwfase kan dit goed worden voorbereid, waardoor de
omschakeling redelijk snel en efficiënt kan verlopen. Dit geldt ook voor de
oplevering, die is kleinschaliger en daardoor beter beheersbaar.
47
Houdt BBC rekening met de noodzakelijke opbouwtijd van de tijdelijke
maatregelen, veiligheidsvoorzieningen, (stof) schotten, enz. Zo ja, in welke
mate?
BBC Bouwmanagement houdt hier rekening mee. Zie ook antwoord 46.
48
Ziet BBC de renovatie vooral als een bouwkundig project (ofwel relatief
eenvoudig te isoleren deelcomplexen), of vooral als een technisch project
(oftewel alles is met elkaar verbonden)?
Beide. In het principe voor faseren zoals opgesteld in het rapport, wordt
onderscheid gemaakt tussen het aanbrengen van de technische
ring/«aorta», welke in verbinding staat met de verschillende gebouwen,
en het stapsgewijs renoveren van de verschillende gebouwen.
49
Besteedt BBC voldoende aandacht aan veiligheid en beveiliging van
mensen, middelen en informatie aangezien dit één van de belangrijkste
overwegingen moet zijn met substantieel effect op de tijdplanning/
fasering/ombouwtijd? Zo ja, waar blijkt dat uit?
Er is door BBC Bouwmanagement zorgvuldig nagedacht over de omvang
van de bouwplaatsen (de te verbouwen delen), waar deze zich bevinden,
hoe deze afgeschermd kunnen worden, hoe de bouwplaatsbeveiliging
toegepast moet worden en of de te renoveren gebouwdelen goed van
elkaar los te koppelen zijn wat betreft installaties, waaronder de
brandmeld- en beveiligingsinstallaties. Hiervoor hebben ze het ontwerp
van de huidige en nieuw te plaatsen installaties onderzocht en zijn ze
meerdere keren op locatie gaan kijken. Één van de technisch experts van
BBC Bouwmanagement is in een eerdere fase van het project renovatie
Binnenhof betrokken geweest bij een technische opname van de huidige
installaties. Hierdoor kon BBC Bouwmanagement in korte tijd goed
onderbouwd tot het gegeven advies komen.
50
Is er rekening gehouden met het feit dat structureel ’s nachts en in het
weekend werken voor overlast bij omwonenden zal zorgen?
Bij een gefaseerde renovatie is geen sprake van structureel ’s nachts en in
het weekend werken. De te verbouwen gebouwdelen zijn dermate goed af
te schermen van de rest van het complex dat veel werkzaamheden zonder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

15

hoge geluidslast ook overdag plaats kunnen vinden. Van direct
omwonenden is vooral sprake aan de Lange Poten zijde. Materialen vanuit
Justitie worden via de Justitie ingang aan het Plein aan- en afgevoerd en
materialen voor Hotel deels via de Statenpassage. Verder zal veelal
gewerkt moeten worden met elektrische voortuigen en machines in
verband met stikstof reductie, wat de geluidsoverlast beperkt.
51
Is er rekening gehouden met het feit dat bouwverkeer dan in een kort
tijdvenster ’s ochtends tussen 7 en 9 moet plaatsvinden hetgeen voor
overlast bij omwonenden zal zorgen?
Zie ook antwoord 50.
52
Kan de Kamer of het presidium haar verantwoordelijkheid nemen over de
veiligheid van bezoekers, die het parlement in de bouwtijd bezoeken?
Hier wordt gezamenlijk uitvoering aan gegeven door het RVB en de
Tweede Kamer. Het RVB is verantwoordelijk voor een adequate uitvoering
van de renovatieplannen. De Tweede Kamer is verantwoordelijk voor de
veiligheid van alle mensen die zich in het gebouw bevinden.
53
Kan de aannemer gegarandeerd worden dat hij tijdens het zomerreces
kan doorwerken nu in vrijwel ieder (zomer)reces door parlementariërs
verzocht wordt om over onderwerpen door te vergaderen? Dat betekent
immers dat tijdvensters voor bouwvakkers, óók tijdens het reces, niet
gegarandeerd kunnen worden.
Zie antwoord 4 en 9.
54
Op welke wijze is rekening gehouden met de andere complexdelen, zoals
die van de Raad van State en de Eerste Kamer?
In het BBC Bouwmanagement-onderzoek is rekening gehouden met de
technische en bouwkundige verwevenheid met de andere complexdelen.
De door hen voorgestelde renovatie houdt rekening met de tijdige
aansluiting en ontsluiting van de complexdelen van de Raad van State en
Eerste Kamer.
55
De aanpak voorziet in een centrale energievoorziening (aorta), maar gaat
die aorta wel uit van een aantal technische uitgangspunten die ook
stroken met wet- en regelgeving? Is daarbij rekening gehouden met de
huidige verwevenheid tussen de installaties van de Tweede Kamer, de
Raad van State en de Eerste Kamer?
Alle uitgangspunten stroken met wet- en regelgeving en er is rekening
gehouden met verwevenheid.
56
Waar zijn de geraamde uitvoeringstermijnen van het renoveren van de
afzonderlijke gebouwdelen op gebaseerd? Kan daar een nadere
toelichting bij gegeven worden?
De door BBC Bouwmanagement bepaalde uitvoeringstermijnen zijn
gebaseerd op de werkzaamheden die moeten plaatsvinden, de budgetten
die daarvoor beschikbaar zijn en op ervaringen met renovatieprojecten
van andere gebouwen.
57
Is bij de geraamde besparing van ruim 90 miljoen euro bij gefaseerd
verbouwen rekening gehouden met de reeds gemaakte kosten voor de
verbouw van de tijdelijke huisvesting (B67)?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

16

BBC Bouwmanagement heeft de opdracht gekregen twee verschillende
renovatiescenario’s met elkaar te vergelijken.
De mate waarin de investering in B67 terugverdiend kan worden, hangt af
van de wijze waarop B67 een andere bestemming kan krijgen. Een deel
van de totale investering in B67 is gebruikt om het gebouw specifiek voor
de Tweede Kamer gereed te maken. Deze ingrepen kunnen ook van nut
zijn voor een andere gebruiker. Het andere deel betreft een lange termijn
investering in het pand, omdat het onderdeel is van de strategische
vastgoedvoorraad van het RVB. Dat deel van de investering is geen
onderdeel geweest van besluitvorming door de Kamer. De Staatssecretaris geeft aan dat het gebouw ook aan andere gebruikers verhuurd gaat
worden, na de gebruiksperiode van de Tweede Kamer.
58
Klopt het dat de geraamde besparing van ruim 90 miljoen euro bij
gefaseerd verbouwen enkel betrekking heeft op het verbouwen van de
Tweede Kamer?
Deze stelling is correct.
59
Wat is de bandbreedte van de geschatte meerkosten bij niet-gefaseerd
renoveren?
Uit de kosteninschatting van BBC Bouwmanagement wordt opgemaakt
dat de jaarlijkse meerkosten bij vertraging bedragen: 11 miljoen euro voor
de huur van B67, 2,2 miljoen euro voor de beveiliging en energievoorziening van de bouwplaats en tot slot nog de andere kosten die gerelateerd zijn aan de bouwplaats.
Bij niet-faseren kunnen er meerkosten zijn ter compensatie van ondernemers en culturele instellingen in de binnenstad van Den Haag. In de
Telegraaf wordt verwezen naar een rapport van Deloitte (2017) dat is
uitgevoerd in opdracht van het college van B&W van de gemeente Den
Haag, waarin is opgenomen dat de schade voor de binnenstad van Den
Haag 208 miljoen euro bedraagt (Verschillende mediaberichten, onder
andere https://www.telegraaf.nl/nieuws/57926930/rapport-sluitingbinnenhof-kost-stad-den-haag-honderden-miljoenen).
De schade zou vanwege de coronacrisis verder toe kunnen nemen. The
Economic Board The Hague heeft daarom in mei 2020 de aanbeveling aan
de gemeente gedaan de verhuizing van het Binnenhof twee jaar uit te
stellen (https://www.omroepwest.nl/nieuws/4051156/Stel-verbouwingBinnenhof-met-jaren-uit-de-binnenstad-heeft-tijd-nodig-vanwege-decoronacrisis). In antwoord op Kamervragen in 2015 heeft Minister Blok
aangegeven dat om publiek te blijven trekken een bedrag van 2,5 miljoen
euro in de kostenraming is opgenomen voor o.a. een luchtbrug over het
Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 4).
De compensatie voor ondernemers is als PM-post weergegeven in de
berekening van BBC Bouwmanagement.
60
Wat is de mening van het presidium over de genoemde alternatieve
voorstellen uit de bijlage 11.2, zoals het aansluiten van de sprinklerinstallaties op de WKO-voorziening of de toepassing van DRUPS waardoor de
noodstroomvoorziening niet hoeft te worden uitgebreid?
De door BBC Bouwmanagement genoemde alternatieven zijn mogelijke
kansen voor het project, die nader onderzocht kunnen worden.
61
Zijn er door derden, onafhankelijke partijen, risicoanalyses uitgevoerd op
de uitvoeringsrisico’s m.b.t. ICT, veiligheid, en andere aspecten in de BBC
review gefaseerd renoveren? Zo ja, welke en door wie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

17

Het presidium heeft op dit moment één onafhankelijke partij deze
opdracht verleend, te weten BBC Bouwmanagement. De uitvoering van
aanvullende risicoanalyses zal onderdeel zijn van de verdere planvorming
indien het wenselijk wordt geacht deze route nader te onderzoeken.
Daarbij speelt de betrokkenheid van het RVB, de aannemer en alle andere
bij het project betrokken adviseurs ook een belangrijke rol.
62
Wat zijn de belangrijkste verschillen in aannamen die in de BBC review
gefaseerd renoveren zijn gemaakt ten opzichte van het in 2015/2016 door
de Kamer geaccordeerde plan? Graag de top 5 van verschillen met de
grootste impact op tijd en geld?
• Aanname 2015/2016: Tijdelijke huisvesting alleen in eigendomspanden
van het Rijk (kantorenlocatiebeleid). Alleen Lange Voorhout 34 en B67
zijn daarvoor geschikt.
Aanname BBC Bouwmanagement: Voor tijdelijke huisvesting kan ook
een huurpand ingezet worden, omdat de Hoge Colleges van Staat
geen onderdeel uitmaken van het Rijkshuisvesting-stelsel. Het RVB
huurt nu ook panden in de directe omgeving (o.a. Doelenstraat en
recent een nieuw pand aan de Lange Voorhout). De inzet van een
huurpand biedt meer flexibiliteit wat betreft de omvang van de
bouwfasen, waardoor een gefaseerde renovatie niet langer duurt dan
niet-gefaseerd. Bij vertraging in het project, lagere tijdelijke huisvestingskosten
• Aanname 2015/2016: De Statenpassage wordt gebruikt als logistieke
hoofdroute voor het hele Binnenhofcomplex (met een bouwkraan in de
Statenpassage)
Aanname BBC Bouwmanagement: De Statenpassage blijft in tact en
wordt primair gebruikt voor de aanvoer van materialen voor aanpassingen in N. Voor de andere panden, inclusief de andere gebruikers
van het Binnenhof vindt de aanvoer plaats via reguliere ingangen aan
de buitenzijde. BBC Bouwmanagement is van mening dat het niet
nodig is om grote uitsparingen in de gevels te maken om goederen
aan- en af te voeren, omdat alle gebouwen aan het Binnenhof al eigen
ingangen aan de buitenzijde hebben. Hetzelfde geldt voor de andere
gebruikers aan het Binnenhof.
• Aanname 2015/2016: Het sluiten van het hele Binnenhof en een
verbouwing in een keer geeft minder overlast voor de omgeving. Er
kunnen maatregelen worden genomen om de economische schade
voor de Binnenstad te beperken (bezoekerscentrum en luchtbrug)
Aanname BBC Bouwmanagement: Gefaseerd renoveren van het
Tweede Kamercomplex geeft minder overlast voor de omgeving en is
van cruciaal belang voor de economie van de Binnenstad. Door
gefaseerd renoveren is mogelijk minder compensatie nodig voor het
economisch verlies voor de Binnenstad bij het vertrek van het hele
Binnenhof voor lange tijd. Bij gefaseerd renoveren geen risico’s bij
vertraging in de bouw, omdat de Kamer aan het Binnenhof blijft
functioneren.
• Aanname 2015/2016: Er mag geen enkele verstoring van of overlast
voor het primaire proces zijn tijdens de renovatie.
Aanname BBC Bouwmanagement: Er mag geen enkele verstoring van
het primaire proces zijn. Enige mate van overlast, zoals dat nu ook het
geval is aan het Binnenhof bij onderhoudswerkzaamheden en
tussentijdse verbouwingen, is acceptabel. Volgens BBC Bouwmanagement blijft de overlast bij de door hun voorgestelde fasering door een
goede voorbereiding en mitigerende maatregelen beperkt. Het leidt
daardoor niet tot een substantieel langere doorlooptijd van de
renovatie.
• Aanname 2015/2016: De aanpassingen aan gebouwdeel N zijn zo
ingrijpend dat het primaire proces daar niet kan blijven functioneren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

18

•

•

Aanname BBC Bouwmanagement: De nu voorliggende renovatieplannen met minimale bouwkundige ingrepen in N kunnen uitgevoerd
worden terwijl het primaire proces daar wel blijft functioneren. Een
grootschalige verhuizing is niet meer nodig, de Kamer blijft functioneren aan het Binnenhof. De overige Binnenhofbewoners verhuizen wel.
De kosten voor aanvullende maatregelen blijven beperkt in vergelijking
met de kosten van geheel uithuizen en een geheel leeg Binnenhof.
Aanname 2015/2016: Geheel uithuizen is (brand)veiliger voor het
complex en de Kamerbewoners.
Aanname BBC Bouwmanagement: Geheel uithuizen is niet (brand)veiliger voor het complex. De veiligheid van Kamerbewoners en
bezoekers kan door de opzet van het Tweede Kamercomplex aan het
Binnenhof goed worden geborgd. Bij niet-gefaseerd hogere kosten om
het lege Binnenhof complex te beveiligen. Bij gefaseerd wordt dit
gedaan door de Beveiligingsdienst van de Tweede Kamer.
Aanname 2015/2016: De renovatie van het Binnenhof start in alle
gebouwdelen op hetzelfde moment. De Grafelijke Zalen zijn onderdeel
van de renovatie.
Aanname BBC Bouwmanagement: De Eerste Kamer en Raad van State
vertrekken in de zomer van 2021, Algemene Zaken vertrekt naar
verwachting een jaar later. De Grafelijke Zalen worden niet verbouwd.
De Grafelijke Zalen kunnen ingezet worden ten behoeve van tijdelijke
voorzieningen. De renovatie heeft sowieso al een meer gefragmenteerd karakter.

63
Welke gevolgen heeft het gefaseerd renoveren van het Tweede Kamer
gedeelte van het Binnenhof op de gedeelten van de Eerste Kamer, Raad
van State en Ministerie van Algemene Zaken? Worden die overige delen
dan tegelijkertijd gerenoveerd? Welke gevolgen hebben eventuele
tegelijktijdig uitgevoerde renovaties elders op het Binnenhof op het
parlementaire proces?
De gefaseerde renovatie van het Tweede Kamer gedeelte heeft geen
invloed op de renovatie van de andere gedeelten van het Binnenhof. Deze
kunnen conform eigen planning worden gerenoveerd. Er zal wel een
andere locatie moeten worden gezocht voor de bouwkraan ten behoeve
van aan- en afvoer van materialen voor deze gebouwdelen, omdat de
positie van deze kraan in de Statenpassage niet mogelijk is. De gebouwen
van de andere bewoners liggen op voldoende afstand van het parlementaire proces in gebouwdeel N. De aanleg van de technische ring zou
zonder overlast doorgang moeten kunnen vinden. In de planning en
fasering van BBC Bouwmanagement is hier rekening mee gehouden. De
ingangen van de Tweede Kamer bevinden zich met uitzondering van de
ingang 1A allemaal aan de kant van het Plein, de Lange Poten of de
Hofplaats. Zie ook antwoord 54.
In de nadere uitwerking van de gefaseerde renovatie is het van belang de
andere Binnenhofbewoners tijdig te betrekken.
64
Vervanging van installaties kan niet meer uitgesteld worden. Om
gefaseerd te kunnen verbouwen zullen nieuwe plannen moeten worden
gemaakt, nieuwe andere huisvesting worden gezocht en een nieuwe
aanbesteding nodig zijn. Hoeveel vertraging t.o.v. de huidige startdatum
van de zomer van 2021 wordt voorzien bij fasering en hoe lost u de
noodzakelijkheid van het vervangen van de installaties ondertussen op?
Het huidige Voorlopig Ontwerp van de Tweede Kamer hoeft qua installatieprincipe niet te worden gewijzigd. In de definitieve ontwerpfase dient
nader gekeken te worden naar detailuitwerking om het Plug&Play principe
volledig toe te passen. Hiermee wordt dit gelijk geborgd voor toekomstige
renovaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

19

Het vervangen van de AV-installatie en de regeltechniek (automatisering
klimaatinstallaties) heeft de hoogste urgentie. De overige installaties
kunnen langer in bedrijf gehouden worden, het risico op uitval neemt
echter wel toe. Het instandhoudingsplan zal moeten worden herzien in het
licht van de nieuwe fasering. Voor de regeltechniek kunnen tijdelijke
bypasses en manuele bedieningen worden gemaakt.
Een gefaseerde renovatie hoeft niet te leiden tot een andere startdatum.
Schaalverkleining kan bovendien leiden tot een gerichter onderzoek, waar
in de volgorde van faseren rekening gehouden kan worden met het
gereed zijn van bestek- en vergunningsstukken.
65
In het overzicht van de gebouwen zien we alleen de gebouwen op het
Binnenhof meegenomen, die in gebruik zijn door de Tweede Kamer. Wat
gebeurt er in het gefaseerde plan met de andere gebouwen op het
Binnenhof? Wat is de invloed van gefaseerd verbouwen op deze andere
gebouwen en vice versa?
Zie antwoord op vraag 54 en 63.
66
Welk gebouw is in het gefaseerde plan als wisselgebouw bedacht en is dit
pand op korte termijn beschikbaar? Moet dit wisselgebouw ook worden
voorzien van beveiliging en catering? Hoe zijn deze twee zaken meegenomen in de berekeningen?
Er is nog geen wisselgebouw, de keuze van dit pand is aan het RVB. In het
kader van de langetermijn-huisvestingsvisie is van het RVB vernomen dat
er panden in de omgeving beschikbaar zijn. Het gaat om een beperkt
aantal vierkante meters en alleen kantoorruimte. Het pand moet net als de
huidige dependances voorzien worden van toegangscontrole, ICT en
facilitaire voorzieningen. Dat is meegenomen in de berekeningen van BBC
Bouwmanagement.
67
Is het de bedoeling dat ook politieke fracties op enig punt in het proces
gehuisvest zullen worden in het wisselgebouw? Hoe wordt dan verzekerd
dat het politieke proces niet wordt verstoord, als wordt gekeken naar
stemmingen, interne communicatie en voorzieningen voor ondersteuning?
Fracties worden niet gehuisvest in het wisselgebouw. Een deel van de
ambtelijke diensten, nu gehuisvest in het hoofdcomplex, zal verhuizen
naar het wisselgebouw of naar de bestaande Tweede Kamer-dependances
(Logement, Bleijenburg, Doelenstraat of Depot). In het hoofdcomplex
wordt vervolgens een vaste wissellocatie ingericht voor de Kamerleden en
fractiemedewerkers waarvan het gebouw op dat moment wordt
verbouwd.
Het wisselgebouw is een externe locatie in de nabijheid van het Binnenhof
alleen voor ambtenaren.
De wissellocatie is een locatie in het huidige Tweede Kamercomplex zelf
welke vrij gemaakt wordt voor het huisvesten van fracties waarvan het
gebouw op dat moment gerenoveerd wordt.
68
Hoe is het thuiswerken meegenomen in de berekeningen? Hoeveel
mensen worden geacht thuis te werken en voor hoe lang? Van welke
bewoners van het Binnenhof wordt verwacht dat zij thuis zullen werken?
Geldt dit bijvoorbeeld ook voor Kamerleden?
Er worden voldoende werkplekken ingericht voor de Kamerbewoners.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

20

69
Hoe definieert u overlast, bijvoorbeeld op het gebied van stof, trillingen en
geluid?
Zie antwoord 10, 23 en 36.
70
Is in het plan voor gefaseerde verbouwing ook rekening gehouden met
het feit dat vele vergaderingen in het Tweede Kamergebouw ook met Live
registratie plaatsvinden, waardoor geluid en trillingen dit kunnen
verstoren?
Tijdens vergadertijden zullen dat soort werkzaamheden niet in de
nabijheid van de vergaderzalen plaatsvinden. Alle werkzaamheden in de
monumenten bevinden zich op dusdanige afstand van het vergaderproces, dat daar gedurende de dag grotendeels doorgewerkt kan worden.
71
Welke verklaring(en) kan het presidium geven voor het feit dat de toets
van VPR een budgettoename van 40% tot 100% bij gefaseerd renoveren
verwacht en dat BBC een budgettoename van ruim 90 miljoen verwacht
bij niet-gefaseerd renoveren?
Het presidium kan dat niet verklaren, omdat zij geen inzage heeft in de
berekeningen van VPR consultants en daar ook geen uitspraak over kan
doen. Het is aan de Staatssecretaris om duidelijkheid te geven ten
opzichte van welk bedrag er een toename is van 40 tot 100 procent.
Consultants heeft zich alleen gericht op de bestaande varianten uit
2015–2016, BBC Bouwmanagement heeft een specifiek alternatief
uitgewerkt gebaseerd op de daadwerkelijke renovatieplannen anno 2020
en met kennis van de gebouwen van het Tweede Kamercomplex.
72
Zijn bij de totale kostenberekening ook de kosten voor het maken van een
nieuw uitvoeringsplan en een eventuele aanbesteding meegenomen?
Er hoeft geen nieuwe aanbesteding plaats te vinden voor de aannemer.
De aannemer die geselecteerd is, kan ook gefaseerd renoveren. De
geselecteerde aannemer is ook betrokken bij de renovatie in de jaren
tachtig, zie ook: https://www.rijksvastgoedbedrijf.nl/actueel/nieuws/2020/
07/24/tbi-bedrijven-gaan-tweede-kamer-renoveren.
Het uitvoeringsplan voor de niet-gefaseerde aanpak moet ook nog nader
worden uitgewerkt mede in overleg met de gebruiker Tweede Kamer.
Mogelijk zal een deel van het voorbereidende werk door de aannemer van
de afgelopen maanden wel moeten worden herzien.
73
In de eindconclusie staat dat fasering wellicht ook voordelen biedt als het
gaat om stikstofbeleid. Tegelijkertijd geeft u aan dat dit niet in de review is
meegenomen. Waar wordt dit onderdeel van de eindconclusie dan op
gebaseerd? Is er niet juist ook een risico bij gefaseerde vergunningen dat
er vertraging optreedt omdat (meerdere malen) een deelvergunning niet
of vertraagd wordt verleend? Is er niet meer zekerheid als vroeg in het
proces een vergunning voor de gehele verbouwing wordt verkregen?
Gefaseerd renoveren van kleinere delen van het complex, zorgt voor
minder transportbewegingen tegelijkertijd wat mogelijk resulteert in een
lagere gelijktijdige stikstofuitstoot. Exacte stikstofberekeningen om de
verschillen aan te tonen is geen onderdeel van de opdracht aan BBC
Bouwmanagement. Welke benadering zorgt voor meer zekerheid wat
betreft vergunningverlening is zonder overleg met de gemeente ook niet
op voorhand te bepalen. Daarom is dit buiten beschouwing gelaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

21

74
Leegstand wordt omschreven als slecht voor monumentale gebouwen,
tenzij een zeer goede klimaatbeheersing wordt gerealiseerd tijdens de
uitvoering. Hoe is de klimaatbeheersing op dit moment van invloed op de
monumentale gebouwen? Moet een dergelijke klimaatbeheersing dan zo
veel beter zijn dan tijdens het gebruik? Wil dit zeggen dat de
monumentale gebouwen nu ook tijdens het gebruik te lijden hebben
onder de huidige klimaatbeheersing?
Volgens BBC Bouwmanagement zullen bij volledig uitschakelen van de
klimaatinstallatie weersinvloeden vat krijgen op de monumentale
bouwdelen. Normaal zal tijdens een renovatie (en nieuwbouw) een deel
van de klimatisering ingeschakeld moeten blijven om vocht intrek in
wanden, gevels en houten vloeren te voorkomen. Het Tweede Kamercomplex heeft hier op dit moment in beperkte mate last van. Alle
vertrekken worden in bewoonde toestand waar mogelijk geklimatiseerd
(verwarmen/ventileren).
75
Waarom heeft het presidium en/of BBC ervoor gekozen om geen
onderzoek te doen (en te betrekken bij de review) naar 3 punten, te weten
1. de hoeveelheid externe vloeroppervlak rekening houdend met de
bezettingsgraad per gebouw
2. de vraag of interne verhuizing kan helpen
3. de capaciteit per bouwdeel of onderlinge verschuiving ook een
mogelijke oplossing zou kunnen zijn?
Kan dit per punt worden toegelicht en worden deze punten aanvullend
onderzocht?
Onderzoek naar de hoeveelheid vierkante meters kantoorruimte in het
wisselgebouw is geen onderdeel van de opdracht van BBC Bouwmanagement. De ambtelijke organisatie heeft dat zelf onderzocht op basis
van de door BBC Bouwmanagement voorgestelde bouwfasen. In
onderstaande tabel staan de aantallen werkplekken per bouwfase
weergegeven.

76
Er wordt gesteld dat gefaseerd verbouwen de brandbeheersing zou
verbeteren, mede door bijvoorbeeld extra brandschotten te plaatsen. Deze
brandschotten kunnen ook geplaatst worden tijdens een gehele uithuizing
en verbouwing in één keer; in hoeverre is fasering hier dan doorslaggevend?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

22

Het is niet doorslaggevend. Bij een gefaseerde verbouwing is het risico op
het ontstaan van brand wel kleiner. De renovatie van het hoofdcomplex
wordt in delen opgeknipt wat de beheersbaarheid van brand ten goede
komt. Naast beheersbaarheid is bovendien de kans op het ontstaan van
brand kleiner, omdat slechts op een kleiner deel van het complex tegelijk
gewerkt wordt. Zie ook antwoord 140.
77
Er is geen onderzoek gedaan naar de precieze behoefte aan extern
vloeroppervlakte in het wisselgebouw bij gefaseerd verbouwen. De kosten
en de mogelijkheden van een wisselgebouw zijn echter wel van grote
invloed op het gehele project. Zou voor een echt helder beeld van de
kosten en de werkelijke consequenties niet juist ook dit aspect goed
onderbouwd moeten worden?
Zie antwoorden 75, 87 en 88.
78
De Tweede Kamer kent om de 4 jaar een (gedeeltelijke) interne verhuizing
die gepaard gaat met veel werk en vaak ook een politieke dimensie kent.
In hoeverre is in het gefaseerde plan interne verhuizing meegenomen, het
werk dat daarbij komt kijken en de interne besluitvorming die daarvoor
nodig is?
De interne verhuizingen na verkiezingen of andere wijzigingen kunnen op
dezelfde manier plaatsvinden als thans gebruikelijk. Het aantal vierkante
meters dat beschikbaar is voor fracties in het hoofdgebouw blijft gelijk. Er
kan tijdig worden geanticipeerd op een tussentijdse verschuiving ten
behoeve van een nieuwe bouwfase. Doordat gebruik gemaakt wordt van
een vaste wissellocatie in het hoofdcomplex, kan dat naar verwachting
zonder noemenswaardige problemen verlopen.
79
Wat houdt de vaste wissellocatie in op het Binnenhof waar iedereen die
aan het primaire proces verbonden is gehuisvest kan worden?
Dit betreft een deel van het hoofdcomplex dat als laatste zal worden
gerenoveerd. De vaste wissellocatie is voor de huisvesting van fracties.
Het wisselgebouw is voor de huisvesting van ambtelijke Kamerbewoners.
80
Moet ook deze vaste wissellocatie uiteindelijk niet gerenoveerd worden?
Voor de laatste fase wordt een nieuwe wissellocatie in het Tweede
Kamercomplex bepaald.
81
Welke bewoners van het Binnenhof worden gezien als niet direct
verbonden aan het primaire proces? Zijn zij de enige Binnenhof-bewoners
die dan gebruik zullen maken van de externe locatie in de vorm van het
wisselgebouw?
Fracties worden niet gehuisvest in het wisselgebouw. Een aantal
ambtelijke Kamerbewoners dient fysiek aanwezig te zijn voor de uitoefening van hun taak in het primaire vergaderproces. Ambtelijke Kamerbewoners die hun kantoorwerkzaamheden tijdelijk ook op een andere locatie
kunnen uitvoeren, maken gebruik van het wisselgebouw.
82
Het stuk omtrent wissellocatie voor primaire bewoners wordt terug
gevonden onder zaken waar geen onderzoek naar gedaan is. Zou voor een
echt helder beeld van de kosten en de werkelijke consequenties niet juist
ook dit aspect goed onderbouwd moeten worden?
Hier is geen onderzoek naar gedaan door BBC Bouwmanagement, maar
op hoofdlijnen wel door de ambtelijke organisatie zelf. De ambtelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

23

organisatie heeft deze informatie aan BBC Bouwmanagement aangeleverd ten behoeve van de kosteninschatting. Zie ook antwoord 75.
83
Wanneer wordt de centrale ring (aorta) aangelegd? Kan dit terwijl de
Tweede Kamer in bedrijf is? Hoe is de centrale ring verbonden met de
andere delen van het Binnenhof zoals de Eerste Kamer, AZ en de RvS?
De technische ring wordt aangelegd in de eerste twee jaar van de
renovatie. Uit de analyse van BBC Bouwmanagement blijkt dat dit kan
terwijl de Tweede Kamer in gebruik blijft. Deze ring wordt op een andere
locatie aangelegd dan de huidige voorzieningen. Het is een voorwaarde
dat dit gebeurt tegelijkertijd met de renovatie van gebouwdeel A en de
publieksentree. In de tweede fase, waarin gebouwdeel B/C wordt
gerenoveerd, wordt de aansluiting van het Tweede Kamercomplex op de
centrale technische ring gerealiseerd.
84
Overlast kan worden beperkt door sommige werkzaamheden buiten de
reguliere werktijden van de bouw plaats te laten vinden. Maar de Tweede
Kamer kent ook haar eigen werktijden, zo grofweg van 9u30 tot 23u
vinden er vaak vergaderingen plaats. Met welke werktijden waarin wel
overlast gevende werkzaamheden mogen plaatsvinden is gerekend?
Overlastgevende werkzaamheden om en nabij vergaderzalen vinden
plaats wanneer deze niet in gebruik zijn. Zie ook antwoord 3.
85
Waar vinden de plenaire vergaderingen in de twee jaar van renovatie en
verbouwing van de plenaire zaal plaats? Zullen de vergaderingen niet
gestoord worden door de bouw van de nieuwe publieksentree? Zal
publiek de plenaire vergaderingen in die twee jaar wel bij kunnen wonen,
of alleen in mindere mate?
De plenaire zaal blijft op de gebruikelijke wijze in gebruik tijdens de bouw
van de nieuwe externe publieksentree en de renovatie van gebouwdeel A
(eerste twee jaar van de gefaseerde renovatie).
Het publiek kan tijdens de bouw van de nieuwe publieksentree gebruik
maken van de entree aan de Lange Poten en de vergaderingen blijven
bijwonen. Scholieren kunnen tijdelijk gebruik maken van de entree aan de
lange Poten, zodra de entree aan de Hofplaats niet meer beschikbaar is.
Tijdens de bouw van de nieuwe externe publieksentree blijft ingang Plein
2 ook open. Zie ook antwoord 3.
86
Aan welk wisselgebouw van 4.000 m2 kan worden gedacht? Is een kleiner
gebouw ook mogelijk, mede gezien de coronabeperkingen?
Er is (nog) geen wisselgebouw, de keuze van dit pand is aan het RVB. In
de directe omgeving zijn daar voldoende mogelijkheden voor. Het
wisselgebouw compenseert het tijdelijke verlies aan werkplekken in het
hoofdcomplex. Indien een kleinere omvang mogelijk is, dan zou dat
overwogen kunnen worden.
87
Het kleine wisselgebouw wordt ingezet voor de Kamerbewoners die
werken in het gebouw dat op dat moment wordt verbouwd. Dat lijkt
enigszins in tegenstelling tot het idee op pagina 8, waarbij bijvoorbeeld
Kamerleden wel op het Binnenhof kunnen blijven. Met welke van de twee
versies is uiteindelijk gerekend in de berekening van de kosten en de
inschatting van het benodigde oppervlakte van het wisselgebouw?
Een deel van de ambtenaren die nu in het hoofdcomplex werken, zal voor
de duur van de renovatie uitwijken naar het wisselgebouw. Met de ruimte
die daarbij vrijkomt, wordt in het Tweede Kamercomplex een vaste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

24

wissellocatie ingericht voor de fracties. Deze inbreng is meegenomen in
de berekening van BBC Bouwmanagement.
88
Een klein wisselgebouw, wordt gesteld, zou een voordeel zijn ten opzichte
van huisvesting in B67. Maar het wisselgebouw is nog niet bekend,
beschikbaar of geschikt gemaakt, en bovendien is nog niet duidelijk wie
daar dan zouden worden gehuisvest en wat het effect daarvan op het
politieke proces zou zijn. Hoe wordt gekomen aan de duidelijke tegenstelling van ++ tegen --?
De ambtelijke organisatie heeft zelf een inschatting gemaakt van de
benodigde vierkante meters kantoorruimte in het wisselgebouw en wie
daar wordt gehuisvest. Dat is meegenomen in de berekening en de
vergelijking met niet-gefaseerd renoveren.
89
Wat moet precies onder de betrokkenheid van Kamerbewoners en
bezoekers worden verstaan die bij de renovatie een voordeel geven?
Zouden overlast en de ergernis daaraan tijdens het dagelijks werk niet
juist de betrokkenheid van Kamerbewoners kunnen verminderen?
Met de betrokkenheid wordt ook bedoeld dat Kamerbewoners en
bezoekers de voortgang van het project van dichtbij kunnen volgen.
Gebouw N is in het verleden ook gerealiseerd met de omliggende
gebouwen in bedrijf, waarbij naast nieuwbouw ook ingrijpende sloopwerkzaamheden hebben plaatsgevonden.
90
Waar is het genoemde voordeel van aanvragen van vergunningen per
gebouw precies op gebaseerd? Is het niet ook een risico om voor de start
van de verbouwing nog niet te weten of voor bepaalde delen wel of niet
of vertraagd een vergunning zal worden verkregen?
Volgens BBC Bouwmanagement heeft een gefaseerde aanpak als
voordeel dat medewerkers aan de kant van de gemeente, het RVB en de
Tweede Kamer niet alle stukken tegelijkertijd hoeven te beoordelen, wat
de kwaliteit ten goede komt. Het ontwerpteam hoeft ook niet alle
onderdelen die vergunningplichtig zijn tegelijkertijd gereed te hebben.
Voor bepaalde onderdelen kan meer tijd worden genomen, nu is dat niet
mogelijk en dat resulteert in een van de risico’s die aanleiding vormen
voor deze review. Het is relevant vergunningverlenende instanties
vroegtijdig bij de planvorming te betrekken. Indien uw commissie
behoefte heeft dat de gemeente zich hier in het kader van een gefaseerde
renovatie over uitspreekt, kan hier op korte termijn een gesprek over
plaatsvinden.
91
Is bij het voordeel van gefaseerd verbouwen er rekening mee gehouden
dat naast het bouwverkeer ook nog het verkeer van personen en goederen
voor het proces van de Tweede Kamer moet worden opgeteld?
De toename van vervoersbewegingen zijn minimaal ten opzichte van
andere reguliere verbouwactiviteiten in een stad. Daarbij is de omvang
van de verbouwactiviteiten die op hetzelfde moment plaatsvinden aan het
Binnenhof beperkter dan bij niet-gefaseerd verbouwen.
92
Er wordt gesteld dat het voor de omgeving een voordeel is bij gefaseerd
verbouwen dat er een gebouw per fase in de steigers zal staan. Verderop
in het rapport wordt echter vermeld dat ook bij complete uithuizing en
verbouwing in een keer, er waarschijnlijk gefaseerd zal worden gewerkt.
Als dit laatste punt wordt aangenomen, hoe groot is dan nog het voordeel
van gefaseerd verbouwen m.b.t. dit punt van in de steigers staan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

25

Bij een gefaseerde verhuizing staat altijd maximaal één pand in steigers.
Bij een niet-gefaseerde verhuizing is de kans groot dat dit meerdere
panden tegelijkertijd zijn (verschillende panden bevinden zich immers in
verschillende fasen van het renovatieproject).
93
In de voorbereiding zou een voordeel van gefaseerd verbouwen zijn dat
opgedane kennis later kan worden ingezet. Maar in de eindconclusie
wordt vermeld dat de gefaseerde variant niet veel langer hoeft te duren,
slechts een half tot 2 jaar meer. In hoeverre kunnen, gezien de beperkte
langere bouwtijd, opgedane lessen dan werkelijk nog worden meegenomen bij latere fases? Verderop in het rapport wordt vermeld dat ook bij
complete uithuizing en verbouwing in één keer waarschijnlijk gefaseerd
zal worden gewerkt. Hier zullen dan toch ook opgedane lessen kunnen
worden meegenomen in het verdere bouwproces?
De kennis kan worden verwerkt in de bestekdocumenten (contractdocumenten) van de volgende fase. De voorwaarden kunnen bijvoorbeeld
worden bijgesteld richting aannemer. Het is bij een niet-gefaseerde
renovatie niet mogelijk om tijdens de uitvoering dergelijke voorwaarden
te wijzigen.
94
De omvang van de werken en dus van de bestekdocumenten is in beide
varianten uiteindelijk even groot; waarom zou de kans op fouten bij niet
gefaseerde verbouwing dan groter zijn?
Zie antwoord 159.
95
Is het mogelijk de eigen beveiligingsdienst in te zetten in B67 mocht er
sprake zijn van volledige uithuizing?
Deze aanpak is voorzien.
96
Onder de kop «vervolg uitvoering bouw» staat projectbeheersing bij
gefaseerd als voordeel en bij niet gefaseerd als nadeel genoemd. Kan dit
verder worden toegelicht en onderbouwd? Kan ook de stelling dat
leegstand per definitie achteruitgang betekent worden onderbouwd?
De bestekdocumenten zijn per gebouwdeel bij een gefaseerde
verbouwing overzichtelijker, dit zorgt voor een betere projectbeheersing.
Voor de vraag over leegstand wordt verwezen naar antwoord 74.
97
Een kleine personele bezetting van de aannemer wordt al voordeel
genoemd en een grote als nadeel, hetzelfde met de omvang van de
bouwplaats. Kan dit verder worden toegelicht en onderbouwd?
Een kleinere bouwplaats en personele bezetting zorgen volgens BBC
Bouwmanagement voor een betere beheersing van het project (inclusief
uitvoering en toezicht). Het is de vraag of alle benodigde specialisten
betrokken bij de renovatie in een niet-gefaseerde aanpak, tegelijkertijd
beschikbaar zijn.
98
Bij het aantreffen van asbest wordt dit voor een gefaseerde verbouwing
als minder problematisch geschetst als bij een niet gefaseerde
verbouwing. Is het niet juist zo, dat bij vertraging of tegenvallers in een
bouwdeel, er bij een niet gefaseerde verbouwing makkelijker kan worden
uitgeweken naar andere gebouwdelen omdat deze op dat moment niet in
gebruik zijn en onderdeel van de bouwplaats zijn?
Zie antwoord 34.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

26

99
Levert het aantreffen van asbest of andere negatieve verrassingen bij een
gefaseerde bouw niet een vertraging op in het treintje dat moet worden
gemaakt, zonder de mogelijkheid van spoor te wisselen vanwege het feit
dat andere gebouwdelen nog volop in gebruik zijn en niet plotseling
ontruimd kunnen worden?
Zie antwoord 34.
100
Waarom is het een voordeel als elke fase een eigen toegang heeft vanuit
de straatzijde, ten opzichte van de niet gefaseerde uitvoering?
De toegang tot de bouwplaats van de individuele gebouwdelen bevindt
zich dan niet aan de kant van de ingebruikzijnde bouwdelen. Dit betekent
dat bouwvakkers zich niet mengen met Kamerbewoners en bezoekers.
Voor Gebouwdeel N zullen aparte protocollen gelden.
101
Wat zou een gefaseerde renovatie betekenen voor ontruimingsmogelijkheden, -oefeningen en -protocollen van de Kamermedewerkers en
bouwvakkers in geval van een brand of een aanval?
Dit vergt een aanpassing van de bestaande beveiligings- en veiligheidsprotocollen.
102
Kan worden toegelicht hoe brand tijdens het renoveren bij een gefaseerde
uitvoering beter beheersbaar is? Kan dit worden toegelicht en onderbouwd? Geeft de aanwezigheid van publiek, kinderen op het kinderdagverblijf en binnenhofbewoners niet juist grotere risico’s bij bijvoorbeeld
ontruiming?
De beheersbaarheid bestaat uit een aantal maatregelen:
• aanwezigheid van apart BHV- team (Brandwacht) in het gebouwdeel
dat gerenoveerd wordt;
• brandmeldcentrale met directe doormelding naar meldkamer
brandweer;
• voor het uitvoeren van brandgevaarlijke werkzaamheden dienen door
de aannemer werkplannen worden opgesteld. Hierin worden risico’s
en bijbehorende beheersmaatregelen omschreven.
In het algemeen geldt dat er meer risico’s zijn als bezoekers aanwezig zijn
in een gebouw omdat ze de procedures/gebouwen niet kennen. Dit geldt
voor elk gebouw en niet specifiek voor of tijdens een renovatie. De
bouwplaatsen worden echter afgesloten en zijn niet toegankelijk voor
publiek.
Het kinderdagverblijf (KDV) verhuist naar Depot vóór de renovatie.
103
Zijn de extra kosten van meer routering en screening bij gefaseerd
verbouwen ook meegenomen in de vergelijking?
Deze kosten zijn meegenomen in de vergelijking.
104
Is geen verschil in de screening van bouwpersoneel bij de verschillende
varianten als er wordt gekeken naar het feit dat er bij gefaseerde
verbouwing veel meer mensen, en in het bijzonder mensen die dagelijks
intensief beschermd moeten worden, in het Tweede Kamergebouw
aanwezig zijn?
Zie antwoord 29 en 134.
105
Er wordt aangegeven dat er bij gefaseerd verbouwen minder risico op
geluidsoverlast voor de omgeving zal zijn. De uiteindelijke werkzaam-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

27

heden die moeten worden uitgevoerd zullen dezelfde zijn, en bovendien
zal er meer buiten normale bouwtijden gewerkt moeten worden. Waarom
wordt er dan toch ingeschat dat het risico op geluidsoverlast lager zal zijn
bij gefaseerd verbouwen?
Er wordt niet in meerdere gebouwdelen grenzend aan de buitenruimte/
omgeving tegelijk gewerkt. Activiteiten vinden gespreid in de tijd plaats.
106
Kan nader worden toegelicht en onderbouwd hoe risico’s op foutmarges
in contractdocumenten bij beide varianten in worden geschat?
Zie antwoord 158 en 159.
107
Er wordt aangegeven dat er een risico is op langere spanningsonderbreking van het noodstroomaggregaat bij gefaseerde verbouwing.
Daarom moeten deze werkzaamheden tijdens recessen worden uitgevoerd. Dit geeft aan het verbouwingsproces hele strikte deadlines mee,
wil het primaire proces van de Kamer niet in gevaar komen. Hoe groot is
het risico op vertraging en daarmee de mogelijkheid dat dergelijke
werkzaamheden naar een volgend reces moeten worden verschoven?
Om het risico op vertraging zo klein als mogelijk te houden dient het
installeren van een nieuw noodstroom systeem voorafgaand aan de
werkzaamheden goed voorbereid te worden. Daarnaast zullen extra
noodmaatregelen worden opgesteld, in geval zich onvolkomenheden
zullen voordoen tijdens de uitvoering.
108
In hoeverre kan worden gegarandeerd dat bij een gefaseerde renovatie
geen geluidshinder ontstaat die het parlementair proces kan verstoren?
Er kan geen algehele garantie worden gegeven dat tijdens bouwactiviteiten nooit geluidshinder zal ontstaan, maar door mitigerende maatregelen zal dit beperkt en beheerst zijn.
109
In hoeverre is het fors grotere risico op het uitvallen van de audiovisueleinstallatie tijdens een gefaseerde verbouwing beschouwd als onderdeel
uitmakend van het primaire proces dat niet verstoord mag worden? Is het
digitaal en op afstand kunnen volgen van alle debatten meegenomen als
iets dat te allen tijde doorgang moet kunnen vinden?
Het risico op uitvallen van de audiovisuele installatie is als onderdeel
beschouwd van het primaire proces dat niet verstoord mag worden, los
van de renovatie geldt dit altijd. De huidige installatie is sterk verouderd
en zal op korte termijn worden vervangen (elke 5–7 jaar noodzakelijk). Dat
moet en kan bij een gefaseerde renovatie versneld plaatsvinden aan het
Binnenhof. Er zal aanvullend onderzoek nodig zijn naar de optimale
aanpak ten aanzien van deze vervanging.
BBC Bouwmanagement heeft de huidige installaties tijdens een
rondleiding kunnen bekijken en is op de hoogte van de staat. Zij hebben
hier mitigerende maatregelen voor opgenomen. Het digitaal op afstand
kunnen volgen van debatten is meegenomen als aspect dat te allen tijde
doorgang moet kunnen vinden. Op welke locatie dan ook zullen AV- en
ICT installaties redundant zijn uitgevoerd, voordat de oude installatie
wordt ontmanteld wordt het systeem daarop aangesloten. Het omschakelen vindt plaats tijdens een zomerreces.
110
Zijn er gezondheidsrisico’s elders in het Binnenhofcomplex, dan het in
renovatie zijnde bouwdeel, bij de vondst van bijvoorbeeld asbest?
De in renovatie zijnde bouwdelen zijn afgesloten van de rest van het
gebouw en er wordt gewerkt conform de wet- en regelgeving (zoals bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

28

het verwijderen van asbest). Eventuele gaten in brand- en rookscheidingen zullen voorafgaand worden dichtgezet.
111
Van sommige genoemde zaken in het kostenverschillenoverzicht lijkt
alleen te worden aangegeven of de invloed groot of klein is, maar niet of
iets bijdraagt tot meer of minder kosten. Kan dit worden verduidelijkt?
De kostenonderbouwing is nader uitgewerkt op pagina 49 van het rapport.
112
In de kostenvergelijking worden de kosten van B67 als vermijdbaar
gepresenteerd. Maar deze kosten zijn voor een heel groot deel al gemaakt
(160 miljoen voor de verbouwing). Hoe waarschijnlijk achten de opstellers
van dit rapport het dat een functionele replica van een parlement op korte
termijn door een andere instelling zal worden gehuurd zonder extra
kosten? En als zij de kosten van B67 die al gemaakt zijn, specifiek voor de
wensen van de Tweede Kamer, meeneemt in haar kostenvergelijking, hoe
verandert dan het kostenverschillenoverzicht?
BBC Bouwmanagement is gevraagd twee renovatievarianten met elkaar te
vergelijken, zoals dat ook in 2015/2016 heeft plaatsgevonden. Hoe
waarschijnlijk het is of snel een andere huurder voor het pand gevonden
kan worden kan BBC Bouwmanagement niet bepalen, daarom is voor
deze benadering gekozen. Een gegeven is dat er voor de afschrijving van
investeringen in B67 sowieso rekening is gehouden met andere potentiële
huurders na de Tweede Kamer. Deze zouden ook eerder van het pand
gebruik kunnen maken.
113
In het hoofdstuk van de review worden bij elk gebouw de pluspunten van
de gefaseerde uitvoering vermeld. Kan dit worden aangevuld met de
nadelen?
Hiervoor wordt verwezen naar hoofdstuk 2 van de rapportage waarin de
genoemde minpunten in de tabel op pagina 10 t/m 12 voor alle gebouwdelen van toepassing zijn.
114
In hoeverre heeft het afsluiten van de verschillende gebouw(delen)
invloed op de routing, en dus het functioneren van de Kamer, zoals
bijvoorbeeld de invloed op gebouw C en N bij het verbouwen van gebouw
K?
Het Tweede Kamercomplex kent vele ingangen en gebouwdelen zijn op
verschillende manieren met elkaar en gebouwdeel N verbonden. Het is
niet zo dat gebouwdelen onbereikbaar worden en de mate van omlopen is
beperkt. Ook zijn geen belemmeringen in vluchtroutes geconstateerd bij
de door BBC Bouwmanagement voorgestelde fasering.
115
Hoe wordt het wegvallen van zaal K4 in gebouw K, welke gebruikt wordt
voor vergaderingen, tijdens de verbouwing van gebouw K opgevangen?
K4 wordt nu tijdelijk (in afwijking van de normale situatie) als commissiezaal gebruikt in verband met de coronamaatregelen. Zolang
gebouwdeel K niet wordt verbouwd, kan K4 in gebruik blijven. Ten tijde
van de verbouwing van K is de Oude Zaal beschikbaar als volwaardige
extra commissiezaal.
116
Kan bij elk gebouw(deel) worden onderbouwd en toegelicht waarom de
beheersing van brand een pluspunt is bij een gefaseerde verbouwing?
Bij eventuele branduitbraak is het risico van brandoverslag van het te
renoveren/verbouwen gebouw naar andere gebouwen beperkt en goed

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

29

beheersbaar door de instandhouding van o.a. sprinklerinstallatie en
brandmeldinstallatie. Daarnaast zullen extra brandscheidingen worden
aangebracht. Bij een niet-gefaseerde renovatie is het handhaven van deze
systemen niet mogelijk.
117
Bij alle gebouwen staat aangegeven dat als Kamerleden en Kamerbewoners iets verdachts zien, zij dit zullen melden bij de bewakingsdienst.
Aan wat voor zaken die verdacht zijn moeten we dan denken?
Dit kan bijvoorbeeld een lekkage, een open deur of raam zijn of een
persoon die zich verdacht gedraagt in de buurt van een te renoveren
gebouwdeel. Kamerbewoners maken nu ook melding van dit soort zaken.
118
Hoe kunnen Kamerleden of Kamerbewoners iets verdachts zien in het
gebouwdeel dat wordt verbouwd als de bedoeling is dat de werkzaamheden aan dit gebouwdeel dat wordt verbouwd afgeschermd zullen
worden in verband met brandbeheersing, stof- en geluidsoverlast?
In het algemeen geldt dat verdachte zaken minder opvallen in een
leegstaand gebouwdeel. In renovatie zijnde gebouwdelen zijn niet
toegankelijk voor Kamerbewoners. Zie ook antwoord 150.
119
In hoeverre is er een risico dat Kamerleden of Kamerbewoners een loze
melding zullen doen, aangezien zij hoogstwaarschijnlijk geen deskundige
zijn op het gebied van bouw en verbouwen?
Loze meldingen zijn meegenomen in de beveiligingsprotocollen.
120
Kan bij het gebouw N worden toegelicht wat de gevolgen van een
gefaseerde uitvoering zullen zijn voor de plenaire zaal en voor het debat
dat daar plaatsvindt? En ook voor de commissiezalen op de begane grond
en de derde verdieping?
Zie antwoord 3 en 9.
121
Wat wordt er bedoeld met «nieuw gedelete vergadertoren»?
Hiermee wordt bedoeld «nieuw gedeelte vergadertoren».
122
Hoe wordt geluidshinder in de plenaire zaal van de werkzaamheden die
onder de zaal plaatsvinden voorkomen?
Tijdens vergaderingen vinden alleen activiteiten plaats die geen verstoring
van het proces veroorzaken. Er zit een dikke vloer onder de plenaire zaal,
wat de mate van geluidsoverdracht per definitie al beperkt. Er kunnen
vooraf metingen worden gedaan welke activiteiten dat kunnen zijn.
Eerdere verbouwingen hebben uitgewezen dat deze werkwijze toegepast
kan worden. Zie ook antwoord 3 en 4.
123
Over welke tijdsperiode spannen de werkzaamheden aan gebouw H,
welke zich in het hart van het tweede Kamergebouw bevindt, vlakbij de
plenaire zaal, vergeleken met een niet gefaseerde verbouwing?
Werkzaamheden aan de zij- en achtergevel van gebouwdeel Hotel, die tot
overlast kunnen leiden, worden buiten vergadertijden om of in recessen
uitgevoerd.
124
Gebouw J is een monumentaal gebouw. Hier wordt vermeld dat andere
gebouwen verwarmd blijven tijdens de uitvoering van werkzaamheden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

30

aan gebouw J. Is het verwarmen van andere bouwdelen, die zoals in het
rapport wordt aangegeven op zichzelf en dus los van gebouw J staan, wel
voldoende voor het intact houden van de monumentale waarde van
gebouw J?
Dat is voldoende, maar er kunnen ook andere tijdelijke voorzieningen in
gebouwdeel J worden aangebracht. Zie ook antwoord 74.
125
Wat wordt er bedoeld met «totale ventilatie»?
Hiermee wordt de ventilatie van het gehele pand bedoeld en niet slechts
enkele ruimten zoals bijvoorbeeld in gebouw J.
126
Wat wordt verstaan onder de luchtbehandelingsinstallatie die bij
gefaseerd verbouwen overlast kan beperken door voor het transport
«boven langs» te gaan? Betekent dit vervoer met een kraan? Onder een
kraan mogen de gewone bezigheden van de Tweede Kamer geen
doorgang vinden. Hoe zal het «boven langs gaan» van invloed zijn op het
politieke proces?
Hiermee wordt horizontaal transport over de bovenste verdieping of het
dak bedoeld. Hier worden geen kraanbewegingen mee bedoeld.
127
Hier wordt aangegeven dat een tijdelijke voorziening voor de
AV-installaties veel minder lang nodig is dan bij niet gefaseerd
verbouwen. Is het niet zo dat deze tijdelijke voorziening voor B67 al is
begroot en meegenomen in alle huidige plannen? In hoeverre is gepeild
bij de technische staf wat hun voorkeur geniet en hoe lang de huidige
AV-installatie nog mee kan?
Op dit moment wordt de nieuwe AV-installatie in gereedheid gebracht.
Zoals omschreven bij vraag 109 is de huidige AV-installatie sterk
verouderd en toe aan vervanging. Deze vervanging moet sowieso
plaatsvinden, ook zonder het besluit tot een grootschalige renovatie.
128
Het voorstel bij gefaseerd verbouwen in om de nieuwe installaties al aan
te leggen voor de oude ontmanteld is, klopt dat? In hoeverre is er fysiek
plaats om de nieuwe installatie naast de huidige aan te leggen?
De eerste vraag is correct voor gebouwdeel N. De overige gebouwdelen
worden door middel van het plug & play principe gekoppeld aan de
installatietechnische ring. Voor de nieuwe installatie in gebouwdeel N
wordt een nieuwe route gekozen (aorta). Zie ook antwoord 129.
129
De brandveiligheid van de huidige bekabeling is juist een groot punt van
zorg. In hoeverre is het aanbrengen van nog meer bekabeling naast de
huidige een vergroting van het risico op brand?
De brandveiligheid van de huidige bekabeling is met name een punt van
zorg bij andere delen van het Binnenhof. In het gebouwdeel van de
Tweede Kamer dat gerenoveerd wordt (de monumentale gebouwen),
wordt eerst de oude bekabeling volledig verwijderd, waarna de nieuwe
bekabeling wordt aangelegd. Voor gebouwdeel N geldt een ander
principe, omdat via N de nieuwe technische ring wordt aangelegd. Dat
gebeurt op een andere locatie dan de huidige bekabeling en dus niet in
dezelfde kabelgoten. Daar is in N voldoende ruimte voor. Dat is gebleken
uit een aanvullende technische schouw door BBC Bouwmanagement. Via
het «plug & play» principe zullen alle gebouwen daarop worden
aangesloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

31

130
Kan worden gegarandeerd dat ICT/AV-systemen niet door een foutieve
afsluiting of gebroken kabel (tijdelijk) uitvallen?
Een foutieve afsluiting of kabeluitval kan ook tijdens regulier onderhoud
ontstaan, los van gefaseerd of niet-gefaseerd renoveren. Garanties
hieromtrent kunnen niet worden gegeven. Wel zal tijdens een gefaseerde
renovatie aandacht zijn voor het op orde houden van redundante
verbindingen voor AV- en ICT-systemen.
131
In hoeverre zijn de rapporten van VPR en BBC op het gebied van
veiligheidsmaatregelen met elkaar te vergelijken aangezien VPR stelt
«geen inzicht in de scope en ruimtelijke- en technische uitwerking van de
benodigde veiligheidsmaatregelen» te hebben gehad? Wat kan dit
betekenen voor de kosten voor gefaseerd en niet-gefaseerd renoveren?
De rapporten zijn niet met elkaar te vergelijken. Veiligheidsrisico’s die in
het rapport van VPR Consultants beschreven staan en al aan de orde zijn
geweest bij de besluitvorming in 2015, zijn nader onderzocht door BBC
Bouwmanagement. Hiervoor zijn de huidige situatie aan het Binnenhof en
de actuele renovatieplannen geanalyseerd en hebben op hoofdlijnen
enkele gesprekken met de Tweede Kamer organisatie plaatsgevonden.
BBC Bouwmanagement heeft tevens ervaring met projecten waarbij
sprake is van hogere dreigingsniveaus. Zij hebben vervolgens een
alternatieve fasering uitgewerkt en op hoofdlijnen de te nemen veiligheidsmaatregelen. Deze maatregelen moeten deels ook genomen worden
bij niet-gefaseerd renoveren, zoals de beveiligde éénpersoonstoegang tot
de bouwplaats. Voor aanvullende maatregelen zijn enkele kostenposten
opgenomen. Een verdere uitwerking van de (veiligheid)plannen en
gespreken daarover met bevoegde instanties moet uitwijzen of extra
maatregelen noodzakelijk zijn.
132
Neemt het risico voor ongewenste binnendringers in het Binnenhofcomplex toe bij de uitvoering conform de BBC review gefaseerd
renoveren?
Het risico blijft gelijk en hangt samen met het dreigingsbeeld. Bovendien
is het risico door de aanwezigheid van de eigen Beveiligingsdienst, en het
feit dat Kamerbewoners mede toezicht houden (wakend oog) beperkt. Zie
ook antwoord 134.
133
Welke meerkosten zijn er voor het beveiligen van de gebouwdelen in
renovatie conform de BBC review gefaseerd renoveren?
Het betreft geringe meerkosten vanwege de inzet van de eigen
beveiligingsdienst.
134
Hoe wordt de toegang tot het bouwterrein geregeld in de BBC review
gefaseerd renoveren?
Het bouwterrein wordt afgeschermd en voorzien van tijdelijke éénpersoons toegangscontrole (organisatorisch en/of elektronisch) om te borgen
dat alleen bevoegd personeel het bouwgebied betreedt. Indien nodig kan
daar ook een mobiele scanfaciliteit geplaatst worden.
135
Als pluspunt van een gefaseerde uitvoering wordt genoemd met
betrekking tot de elektrotechnische installaties dat in andere bouwdelen
de elektra zal blijven functioneren. Kan worden toegelicht hoe dit een
voordeel is boven niet gefaseerd verbouwen, aangezien bij niet gefaseerd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

32

verbouwen sprake is van een complete uithuizing en alle elektra in B67
compleet zal functioneren?
In het rapport van BBC Bouwmanagement is de conclusie getrokken dat
alle gebouwdelen op zichzelf staand kunnen functioneren wat betreft
elektra-aansluitingen, analoog aan de gefaseerde renovatie in de jaren
negentig. Gebouwen kunnen op dat onderdeel dus losgekoppeld worden.
De impact van de loskoppeling dient vooraf te worden onderzocht en
eventuele complicaties moeten worden ondervangen door tijdelijke
voorzieningen. Dat zorgt ervoor dat gefaseerd renoveren mogelijk is, het
is geen pluspunt ten opzichte van niet-gefaseerd renoveren.
136
Kan worden toegelicht waarom «vrije verkoeling» eerder mogelijk is bij
gefaseerd verbouwen dan bij niet gefaseerd verbouwen?
De installatie-experts van BBC Bouwmanagement geven aan dat
installaties eerder kunnen worden aangepast door software aanpassingen
in de te vervangen regeltechniek. Daarbij kan de hoofdkoeling direct
worden aangepast door koelelementen op het huidige dak van gebouw N
te plaatsen. De koelelementen kunnen aan de algemene installatie
gekoppeld worden. Door een aanpassing aan de te vervangen installaties
(luchtbehandeling) kan het «vrije verkoeling» principe direct op de
bestaande installatie meedraaien. Dit is voor een groot deel van het totale
systeem nu niet mogelijk.
137
Kan worden toegelicht waarom een brand tijdens het renoveren beter
beheersbaar zou zijn bij een gefaseerde uitvoering dan bij een niet
gefaseerde uitvoering? En is in de analyse ook rekening gehouden met de
bezoekers, bewoners en bouwvakkers die in het gebouw of gebouwdeel
aanwezig zijn?
Zie vraag 102.
138
Wat wordt bedoeld met «vervuiling van het huidige systeem» inzake de
brandveiligheid?
Hiermee worden de optische brandmelders bedoeld die rook detecteren in
de te renoveren delen op basis van infrarood. Door de renovatie kunnen
de huidige optische brandmelders in het te renoveren complexdeel
vervuild raken met stof waardoor storingen kunnen ontstaan. De
storingen betreffen valse brandmeldingen. Dit wordt ondervangen door
de inzet van een brandwacht team tijdens werkzaamheden die leiden tot
veel stofvorming. Dit zal ook noodzakelijk zijn bij een niet-gefaseerde
verbouwing.
139
Zijn de brandveiligheidsmaatregelen voor een gefaseerde renovatie
besproken met de gemeente Den Haag, en kan de Tweede Kamer op de
hoogte worden gesteld van de uitkomsten van de mening van de
gemeente ten aanzien van gefaseerd renoveren? Kan dit antwoord
worden toegelicht?
Dat is prematuur. Indien uw commissie hier behoefte aan heeft kan dit
gesprek alsnog op korte termijn plaatsvinden.
140
Waarom is een brand bij gefaseerde renovatie beter beheersbaar dan bij
niet-gefaseerd renoveren, in hoeverre heeft het reguliere gebruik van het
niet-gerenoveerde gedeelte een positieve bijdrage aan het brandrisico?
Bij een niet-gefaseerde aanpak kunnen niet alle brandveiligheidsvoorzieningen intact gehouden worden, omdat deze worden gesloopt voordat
begonnen wordt met het hernieuwd opbouwen daarvan. Dat gebeurt op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

33

meerdere plekken tegelijk in het complex. Dit heeft een verhoogd risico op
schade bij brand tot gevolg. In het geval van een leegstaand complex (bij
niet-gefaseerd renoveren) dient er extra bescherming tegen brand te
komen en een groter brandwachtteam. Bij een gefaseerde aanpak blijven
de brandmeldinstallaties en voorzieningen in gebruik en de brandscheidingen intact. Indien zich ondanks voorzorgsmaatregelen toch een brand
voordoet, kan deze zich niet minder snel verspreiden.
141
Welke gevolgen heeft een brand(alarm) in een gebouwdeel in renovatie
gevolgen voor de doorgang van het primaire proces?
De gevolgen van een brand(alarm) tijdens de renovatie zijn niet anders
dan in de huidige situatie. Alarmering vindt plaats per bouwdeel en wordt
conform de protocollen afgehandeld. Afhankelijk van het soort melding
heeft een brand (alarm) wel of geen gevolgen voor het primaire proces.
142
Hoe veranderd het brandrisicoprofiel voor het gebouwdeel dat als laatste
aan de beurt is bij gefaseerde renovatie (en dus nog 5 jaar in huidige staat
dient te worden gebruikt)?
Zie vraag 39 en 42.
143
Wat zal een gefaseerde renovatie betekenen voor mindervaliden
bijvoorbeeld met betrekking tot het liftgebruik?
Bij een gefaseerde renovatie zullen liften te allen tijde beschikbaar zijn
voor mindervaliden.
144
Is onderzocht wat de mogelijkheden en kosten zijn van een andere
parkeervoorziening in de buurt van het Binnenhof? Zijn deze kosten
meegenomen in de totaalinschatting van de kosten?
Of andere parkeervoorzieningen nodig zijn, is afhankelijk van het
uiteindelijke ontwerp en de locatie van de Centrale Energievoorziening.
Daar heeft nog geen besluitvorming over plaatsgevonden op het niveau
van de Stuurgroep Binnenhof. Deze kosten zijn daarom voor nu buiten
beschouwing gelaten. Een mogelijke andere locatie zou een parkeergarage in de directe omgeving kunnen zijn. Dit moet nog nader worden
uitgewerkt zodra meer duidelijkheid is over de inzet van de parkeergarage.
Zie ook antwoord 145.
145
Hoe wordt het parkeren door bewoners en bezoekers van het Binnenhofcomplex geregeld terwijl de parkeergarage in verbouwing is?
Tijdens de verbouwing van de parkeergarage dient mogelijk uitgeweken
te worden naar een alternatieve voorziening zoals bijvoorbeeld de
Museumkwartier Parkeergarage aan het Tournooiveld. Deze parkeervoorziening heeft overcapaciteit. Of dit noodzakelijk en mogelijk is hangt af
van de besluitvorming over de inzet van de parkeergarage en overleg met
de gemeente. Zie ook antwoord 144.
146
Het programma van eisen is vrij recent aangepast, in uitvoerig overleg.
Waarom is gekozen om toch aanpassingen voor het programma van eisen
te suggereren?
De op pagina 34 genoemde alternatieven betreffen geen aanpassing van
het Programma van Eisen, maar alternatieve ontwerpvoorstellen om meer
sober en doelmatig aan het Programma van Eisen te voldoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

34

147
In hoeverre zijn de genoemde alternatieven afhankelijk van een wel of niet
gefaseerde uitvoering?
De genoemde alternatieven kunnen bij zowel gefaseerd als niet
gefaseerde renoveren worden toegepast.
148
Hoe past het toepassen van klimaatkoeling met het systeem met PSCM’s,
een nog redelijk onbekende en experimentele techniek in een sobere en
doelmatige uitvoering? In hoeverre zijn dergelijke koelingssystemen
geschikt voor langere periodes van hitte, zoals die steeds vaker zullen
voorkomen?
PCM’s staat voor Phase Change Materials. Dit zijn materialen die overdag
warmte kunnen opnemen om in de avond/nacht te worden teruggekoeld.
De PCM-techniek is een toepassing die volgens BBC Bouwmanagement
steeds vaker in (kantoor)gebouwen wordt toegepast. In Nederland is het
systeem bijvoorbeeld toegepast in het ABN Amro kantoor in Alkmaar en
de Ecofactory in Apeldoorn. De PCM-techniek kan eenvoudig op
bestaande koelsystemen worden aangesloten of als nieuw systeem
worden aangebracht, in bestaande bouw. Om die reden is de
PCM-techniek een interessante nieuwe ontwikkeling om te overwegen bij
een sobere en doelmatige renovatie.
149
Bij de voordelen van gefaseerd verbouwen wordt genoemd dat Kamerleden en Kamerbewoners voor minder langere tijd elders gehuisvest zijn.
Waarom wordt dit bestempeld als een voordeel? Is het niet juist een
nadeel dat een deel van de Kamerleden en -bewoners telkens niet vlakbij
de andere Kamerbewoners is gehuisvest?
Zie antwoord 67.
150
Hier wordt aangegeven dat Kamerleden en Kamerbewoners ongemerkt
toezicht houden op de bouwplaats. Hoe verhoudt zich dit tot het feit dat
werkzaamheden geen overlast mogen veroorzaken en dus vanwege stof
en geluid afgeschermd zullen plaatsvinden? In hoeverre zijn Kamerleden
en Kamerbewoners voldoende onderlegd om toezicht op de bouwplaats
te kunnen leveren?
Om overlast tot een minimum te beperken, zullen de te verbouwen
gebouwen (of delen van N) worden afgesloten en waar nodig worden
voorzien van extra akoestische schotten, stofschotten en brandscheidingen. De bouwwerkzaamheden zullen op sommige plekken toch goed te
volgen zijn, zoals aan de buitenzijde van het complex. Een deel van de
Kamerbewoners richt zich in hun dagelijkse taken ook op facilitaire- en
technische zaken. Andere Kamerbewoners kunnen bij onregelmatigheden
melding maken van bijvoorbeeld personen die zich verdacht gedragen,
zoals dat nu ook het geval is. Bij een volledig leeg Binnenhof is dat extra
«wakend oog» van betrokken Kamerbewoners niet mogelijk. Het
daadwerkelijke toezicht op de bouwwerkzaamheden wordt door opgeleide
(bouw)professionals en beveiligers uitgevoerd.
151
In hoeverre is sprake van een spreiding van transportbewegingen
aangezien de werkzaamheden volgens uw plan enkel een half tot
anderhalf jaar langer hoeven te duren?
De transportbewegingen worden over de gestelde langere uitvoeringstermijn beter (geclusterd) verspreid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

35

152
Op welk onderzoek is de stelling gebaseerd dat minder vierkante meters
nodig zullen zijn doordat meer thuisgewerkt zal worden?
Op pagina 36 wordt dit niet bedoeld. Minder vierkante meters slaat op de
vergelijking met totale uithuizing (4.000 m2 ten opzichte van 70.000 m2).
Zie ook antwoord 68.
153
In de onderzoeken die zijn gedaan naar de Corona-bestendigheid van B67
is de vermindering van benodigd vloeroppervlakte vanwege thuiswerken
zeer beperkt. In hoeverre zijn de inschattingen van dat onderzoek bij uw
conclusie betrokken?
Deze inschattingen zijn niet betrokken in het rapport omdat deze niet
relevant zijn in het licht van de verstrekte opdracht.
154
Er wordt aangegeven dat voor de externe huisvesting wellicht geen
gebruik zal worden gemaakt van B67 bij een gefaseerde verbouwing.
Betekent dit dat voor de externe huisvesting wellicht wel gedeeltelijk
gebruik gemaakt zou kunnen worden van B67 in de plannen?
Volledig in- en uithuizen voor een korte periode heeft een te grote
organisatorische en financiële impact in vergelijking met de voordelen. In
principe kunnen wel alle opties worden verkend.
155
Hoe verhoudt zich de forse afstand tussen een deel van de Kamerleden en
Kamerbewoners en het primaire proces op het Binnenhof zich tot het niet
verstoren van dit primaire proces?
Fracties en alle ambtenaren direct verbonden aan het vergaderproces
blijven tijdens de renovatie gehuisvest in het hoofdcomplex.
156
Als B67 niet gebruikt zou worden, is er dan een onderbouwing, ook van de
mogelijke kosten, van de stelling dat B67 volledig kan worden verhuurd of
verkocht? Is er een inschatting van de desinvestering die is gedaan om het
gebouw aan te passen aan de specifieke eisen en wensen van de Tweede
Kamer?
Zie antwoord 57.
157
Hoeveel reistijd is er tussen de plenaire zaal en de te realiseren tijdelijke
huisvesting?
Aangezien fracties en direct aan het vergaderproces verbonden Kamerbewoners in het hoofdcomplex werkzaam blijven, is er geen gewijzigde
reistijd.
158
Hier wordt aangegeven dat de kans dat er zaken bij het opstellen van de
bestekstukken misgaan groter is bij niet gefaseerd verbouwen. Kan dit
worden toegelicht en onderbouwd?
Uit het rapport van BBC Bouwmanagement blijkt dat de kans op het
maken van fouten bij een niet-gefaseerde verbouwing groter is vanwege
de omvang en complexiteit van het complex (veel verschillende
gebouwen) en daarmee ook de omvang van de bestekdocumenten. Bij
een gefaseerde verbouwing worden bestekdocumenten in delen (per
gebouw) opgeleverd. Hierdoor worden foutmarges verkleind, kunnen
aandachtspunten uit een eerdere fase worden meegenomen en is
beoordeling en afstemming beter te coördineren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

36

159
Er wordt aangegeven dat het hele goede afstemming vergt van alle
bestekstukken bij een niet gefaseerde verbouwing, maar is dit ook niet bij
een gefaseerde verbouwing het geval?
Bij zowel een niet gefaseerde verbouwing als een gefaseerde verbouwing
is goede onderlinge afstemming over bestekstukken een vereiste. Zie ook
antwoord 158.
160
In hoeverre zijn onderzoeken die konden plaatsvinden terwijl het pand
nog in gebruik is, nog niet gedaan? De onderzoeken die nog niet plaats
hebben kunnen vinden, vragen die juist niet om een ongebruikt gebouw,
zodat er bijvoorbeeld destructief onderzoek kan plaatsvinden? In hoeverre
zal nog steeds na het leegkomen van gebouwen onderzoek moeten
worden verricht?
De Tweede Kamer heeft geen overzicht van onderzoeken die nog niet zijn
gedaan. De afgelopen maanden hebben tijdens recessen diverse
destructieve onderzoeken (door constructieonderzoek en het verwijderen/
terugplaatsen van plafonds en wanden) plaatsgevonden op verschillende
locaties in het complex terwijl het gebouw in gebruik was. Daar zijn goede
afspraken over te maken. De Tweede Kamer als gebruiker is hier een
voorstander van, omdat dit tot een beter beheersbaar project leidt, met
minder onverwachte tegenvallers in de uitvoering en minder kans op
vertragingen. Zodra een pand leeg is en er sloopwerkzaamheden
plaatsvinden, zullen zowel bij een gefaseerde als een niet gefaseerde
aanpak nog aanvullende onderzoeken gedaan kunnen worden.
161
Welke impact heeft het gefaseerd renoveren op de stikstofuitstoot van het
project? Hoe is daar in de BBC planning rekening mee gehouden?
Zie antwoord 16.
162
Kan bij een niet-gefaseerde renovatie ook een vergunning in delen
worden aangevraagd?
Dat kan tot op zekere hoogte en in slechts beperkte mate. Een aannemer
zal bij een niet-gefaseerde verbouwing in een zogenaamd «treintje» van
werkzaamheden gaan werken (bijvoorbeeld slopen in het ene pand,
daarna gelijk door naar het volgende pand). Daardoor is het noodzakelijk
dat bij aanvang alle vergunningen verleend zijn.
163
Als risico voor gefaseerd verbouwen wordt vermeld dat de eisen in de tijd
en de wensen van de Tweede Kamer kunnen wijzigen. Dit zou dan deels
kunnen worden opgevangen door elk gebouw apart aan te besteden. De
huidige aanbesteding is al van start en al gegund. Welke kosten zijn
meegenomen voor het ongedaan maken van de huidige aanbesteding en
het opnieuw aanbesteden van het project?
Op dit moment is alleen een samenwerkovereenkomst getekend met de
aannemer. In deze overeenkomst zijn overkoepelende afspraken
vastgelegd over hoe wordt samengewerkt in alle nog te sluiten
contracten. Dezelfde aannemer kan het project ook gefaseerd aanpakken.
De nu gecontracteerde aannemer was ook betrokken bij de renovatie in de
jaren tachtig, zie ook: https://www.rijksvastgoedbedrijf.nl/actueel/nieuws/
2020/07/24/tbi-bedrijven-gaan-tweede-kamer-renoveren.
164
Wat is de impact op de veiligheid van onderliggende, in gebruik zijnde
gebouwen bij het plaatsen van grote bouwkranen en het vervoer van
materialen of materieel met deze bouwkranen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

37

Zie vraag 165.
165
In hoeverre moet bij het gebruik van de onderliggende gebouwen
rekening worden gehouden met de daarboven in gebruik zijde bouwkraan
door bijvoorbeeld vrijhouden van gebouwdelen of bepaalde looproutes?
Voor een aantal werkzaamheden is een bouwkraan nodig. Voor het
gebruik van een bouwkraan in binnenstedelijk gebied gelden strenge
veiligheidsvoorschriften die gehanteerd worden.
166
In hoeverre kan met brandschotten worden voorkomen dat een (grote)
brand zich van een gebouwdeel in renovatie naar de rest van het complex
verspreid?
Tussen de verschillende gebouwdelen zijn nu al brandscheidingen
aanwezig. Om de bouwplaatsen te beschermen zijn mogelijk aanvullende
brandschotten noodzakelijk. Waar nodig worden kabeldoorvoeren in
bestaande brandscheidingen hersteld, voordat met de renovatie wordt
aangevangen. Het bovenstaande wordt opgenomen in het brandveiligheidsplan voor de renovatie.
167
Hier wordt aangegeven dat als de Tweede Kamer zou besluiten tot
fasering van de verbouwing bij geheel uithuizen, dat de Tweede Kamer
verantwoordelijk is voor elke gebouw dat is opgeleverd. De verbouwing
gebeurt onder regie van het Rijksvastgoedbedrijf en het Binnenhof is geen
eigendom van de Tweede Kamer. Kan worden toegelicht waarom de
Tweede Kamer dan toch verantwoordelijk zou zijn? Wat houdt die
verantwoordelijkheid dan precies in?
De aannemer levert het gebouw op aan het RVB, maar de gebruiker
Tweede Kamer moet het gebouw daarna op tijd gereed kunnen maken
voor in gebruik name («sleuteloverdracht»), zoals de installatie van niet
gebouw gebonden installaties (AV en ICT) en het plaatsen van meubilair.
Bij een niet-gefaseerde verbouwing blijven gebouwdelen die eerder klaar
zijn langere tijd leeg staan totdat de rest ook gereed is. Een groot complex
in één keer opleveren gaat maanden in beslag nemen en het afhandelen
van de restpunten daarna ook. Bij een gefaseerde oplevering is dit risico
kleiner. Het gebouwdeel kan direct na renovatie opgeleverd worden aan
het RVB en daarna aan de Tweede Kamer. De oplevering is overzichtelijker
en daardoor beter beheersbaar.
168
Hier wordt aangegeven dat bij fasering bij gehele uithuizing, als Kamerleden en Kamerbewoners terugkeren naar hun gebouw daar een aantal
nadelen aan zitten, zoals zaken die nog niet geheel functioneren,
personeel dat op andere locatie actief is. Is dit ook niet het geval wanneer
wordt gekozen voor gefaseerde verbouwing zoals voorgesteld in dit
rapport, waarbij ook per bouwdeel zal worden opgeleverd en ook
personeel deels nog op de externe locatie aan het werk zal zijn?
Zie ook het antwoord op vraag 167. Bij een niet-gefaseerde verbouwing
zal de oplevering aan het RVB en daarna de Tweede Kamer bij voorkeur in
één keer moeten gebeuren, waarna het kan worden ingericht. De Kamer
zal vervolgens als geheel weer terugverhuizen naar het Binnenhof.
Tussentijdse deelopleveringen in een complex dat nog verbouwd wordt,
brengt risico’s van schade met zich mee. Voor het Tweede Kamercomplex
met een totale omvang van 70.000 vierkante meter en veel verschillende
gebouwen, neemt een oplevering in één keer veel tijd in beslag. Dat geldt
ook voor het afhandelen en controleren van de restpunten en het testen
van alle installaties en systemen. De kans is aanwezig dat hierbij
vertraging optreedt. De verhuizing terug naar het Binnenhof kan alleen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

38

een zomerreces plaatsvinden. Van dit risico is geen sprake bij een
gefaseerde verbouwing, omdat de Kamer aan het Binnenhof blijft
functioneren en de aanvullende tijdelijke huisvesting beperkt is.
169
Hoe waarschijnlijk is het dat bij een complete uithuizing alle gebouwen
precies op hetzelfde moment opgeleverd zullen worden, mede gezien de
eerdere stelling uit het rapport dat ook hier sprake zou zijn van fasering,
en waarom is dit problematisch?
Bij een niet-gefaseerde renovatie zijn sommige bouwdelen eerder klaar
dan anderen en staan dan leeg. Dat brengt risico’s met zich mee voor de
aannemer bij de uiteindelijke oplevering. Terugverhuizing vindt pas plaats
nadat alles opgeleverd is. Zie ook antwoord 167 en 168.
170
In hoeverre is rekening gehouden met de beveiliging van de tijdelijke
wissellocatie bij de inschatting dat de beveiligingskosten van een
gefaseerde verbouwing lager zullen uitvallen? En in hoeverre is er
rekening gebouwen met het bijzondere karakter van de Tweede Kamer, in
het bijzonder de beveiliging van personen?
Het beveiligen van de wissellocatie brengt geringe extra beveiligingskosten met zich mee omdat hier ambtelijke diensten worden gehuisvest.
Kamerleden die vallen onder bijzondere veiligheidsvoorzieningen blijven
gehuisvest op de huidige locatie en verhuizen naar een gerenoveerde
locatie in het Tweede Kamercomplex die voldoet aan de veiligheidseisen.
171
Zijn de opstellers van het rapport zich ervan bewust dat de verbouwing
van B67 haar einde nadert en het benoemde feit dat bij complete
uithuizing de nieuwe locatie geheel geoutilleerd zou moeten worden voor
de Tweede Kamer, dus reeds het geval is?
Dit is bekend.
172
Hoe worden functies die geen standaard kantoorfunctie hebben, zoals
commissiezalen en de plenaire zaal gehuisvest in het wisselgebouw als
deze gebouwdelen worden verbouwd?
In de planning van de fasering is rekening gehouden met de mogelijkheid
binnen het Tweede Kamercomplex uit te wijken naar alternatieve zalen
voor commissievergaderingen, indien werkzaamheden hieraan niet
volledig tijdens recesperioden uitgevoerd worden. De plenaire zaal blijft
gedurende de hele renovatie in gebruik (wijzigingen aan de plenaire zaal
vinden in recessen plaats). Zie ook antwoord 4 en 9.
173
Waar is de aanname op gebaseerd dat een huuropbrengst zal genereren
als het niet in gebruik wordt genomen door de Tweede Kamer? En hoe is
de hoogte van deze huuropbrengst berekend en meegenomen in de
totaalberekeningen?
De huuropbrengst is berekend op basis van informatie die gedeeld is
tijdens de technische briefing door het RVB op woensdag 27 november
2020. Dit betreft een aanname. Of deze opbrengst daadwerkelijk kan
worden gegenereerd is de verantwoordelijkheid van het RVB als
vastgoedeigenaar. Zie ook antwoord 112.
Zoals de Staatssecretaris aangeeft in de eerdere beantwoording van
feitelijke vragen (Kamerstuk 34 293, nr. 107), wordt de totale investeringssom omgezet in een jaarlijkse gebruikersvergoeding (huur). Op deze
manier worden de investeringen uiteindelijk volledig gefinancierd. Dit
geldt dus ook als een andere huurder dan de Tweede Kamer van B67
gebruik gaat maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

39

174
Wat zijn de drie grootste drijvers die ertoe leiden dat er zo’n groot
financieel verschil is tussen van het in 2015/2016 door de Kamer geaccordeerde renovatieplan en de BBC review gefaseerd renoveren?
1. De omvang van de tijdelijke huisvesting en alle kosten die bij een
volledige inrichting, uithuizing en terug verhuizing komen kijken;
2. De beveiligingskosten: bij volledig uithuizen zal hiervoor gedurende de
hele renovatie een apart team voor moeten worden ingehuurd
(bewaking leeg Binnenhof), bij een gefaseerde renovatie zal dit door de
eigen Beveiligingsdienst kunnen worden opgevangen;
3. Dubbele stookkosten bij niet-gefaseerd renoveren: in B67 én voor het
Tweede Kamercomplex.
Bij vertraging in een niet-gefaseerde aanpak zijn daardoor ook snel
oplopende extra kosten aan de orde (ten minste 1 miljoen euro per maand
versus circa 100.000 euro bij een gefaseerde aanpak).
175
Wat zijn de financiële risico’s van een gefaseerde renovatie?
Zowel bij gefaseerd renoveren als niet-gefaseerd renoveren bestaan
financiële risico’s. Deze zijn door BBC Bouwmanagement zoveel mogelijk
gekwantificeerd.
176
Hoe verhouden zich deze faseringen tot de 12 faseringen die eerder zijn
onderzocht in 2015? Hoeveel tijd zou dit onderzoek moeten vergen?
In 2015 zijn twaalf varianten onderzocht. Tien van deze varianten gingen
uit van een volledige verhuizing van de Tweede Kamer naar B67. De sterk
gefaseerde variant die in het advies van mw. Spies (destijds voorzitter
Bestuurlijke Stuurgroep) uit 2015 vergeleken is met de variant volledige
verhuizing (V1 en V3, zie bijlage marginale toets) ging niet uit van
wissellocaties en een wisselgebouw. Daardoor worden de te verbouwen
delen te klein, zijn ze minder goed af te schermen van de rest, zijn veel
tussentijdse verhuisbewegingen nodig en duurt de renovatie ook lang (13
jaar). Een tweede variant (V11) betrof een optimalisatie van V1, met extra
werkruimte op de Hofvijver. Deze variant is afgevallen en niet nader
onderzocht, omdat het bouwen op de Hofvijver niet realistisch werd
geacht.
De variant van BBC bouwmanagement gaat wel uit van een wissellocatie/
wisselgebouw en een fasering die een positieve uitwerking heeft op
meerdere aspecten, waarbij vooral de omvang van de fases en de
volgorde daarvan een belangrijke rol speelt: voldoende omvang om veilig
af te kunnen schermen van in gebruik zijnde delen, een beperkt aantal
fases zodat de uitvoeringsduur geoptimaliseerd wordt, gebouwdelen die
gerenoveerd zijn, kunnen ingezet worden om het tijdelijk verlies van
functies elders op te kunnen vangen, waaronder de nieuwe publieksentree
en de Oude Zaal in fase 1.
De variant die door BBC Bouwmanagement uitgewerkt is, is niet nieuw.
Deze staat min of meer al beschreven als variant 3B in het variantenonderzoek «Tijdelijke huisvesting Binnenhof, 17 oktober 2013. Dit onderzoek
is uitgevoerd door de Rijksgebouwendienst in samenwerking met de
Binnenhof bewoners. Uit stukken van de Bestuurlijke Stuurgroep
september 2014 blijkt dat het RVB deze variantenstudie uit 2013 ter zijde
heeft geschoven, omdat het tijdelijk huren van een pand niet paste binnen
de vastgoedportefeuillestrategie van het RVB en de principes van het
rijkshuisvestingsstelsel (kabinetsbeleid). De Hoge Colleges van Staat
maken echter geen deel uit van het rijkshuisvestingsstelsel (Kamerbrief
Blok, november 2015) en het RVB huurt nu ook panden aan, zoals
recentelijk nog een pand voor 10 jaar aan de Lange Voorhout.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

40

Een aanvullend onderzoek naar een vergelijking tussen de faseringen zou
op korte termijn uitgevoerd kunnen worden en niet al te veel tijd in beslag
hoeven te nemen, omdat al veel informatie beschikbaar is.
177
Is in de kostenvergelijking de vertraging die het onderzoeken, het maken
van nieuwe plannen, een nieuwe aanbesteding meegenomen? Hoe hoog
zullen die kosten zijn? Komt dit in de orde van grootte van de 30 à 40
miljoen die er eerder is geschat voor een vertraging van een jaar?
Er is recentelijk alleen een samenwerkovereenkomst afgesloten met de
aannemer en nog geen contracten voor de te renoveren onderdelen. De
uitvoeringsplannen worden parallel aan de uitwerking van het DO
opgesteld. Daar kan een gefaseerde aanpak gelijk in meegenomen
worden. Dit hoeft niet te leiden tot significant hogere kosten.
178
Is bij de doorlooptijd van de gefaseerde renovatie rekening gehouden met
de beperkte verhuismomenten die er in een parlementair jaar zijn?
Hier is rekening mee gehouden. De verhuismomenten bij de door BBC
Bouwmanagement voorgestelde fasen zijn beperkt en van kleine omvang.
Deze verhuizingen vinden binnen het Tweede Kamer complex plaats en
kunnen tijdens ieder reces uitgevoerd worden. In de planning zal rekening
gehouden worden met verkiezingsverhuizingen die naar verwachting een
of twee keer tijdens de renovatieperiode zullen plaatsvinden. De
verhuizing van de betreffende ambtelijke diensten naar het externe
wisselkantoor vindt eenmalig aan het begin van de renovatie plaats.
179
Kan een tijdlijn worden gegeven van de gefaseerde renovatie inclusief de
planning wanneer welke fase in verbouwing gaat en welke verhuismomenten er zijn? Hoe verschillen die van de in 2015/2016 afgevallen
scenario’s voor gefaseerd verbouwen?
BBC Bouwmanagement heeft geen inzage gehad in de detailplanning van
de andere Binnenhof bewoners. Figuur 1 geeft op hoofdlijnen de door
BBC Bouwmanagement voorgestelde fasering aan.
Figuur 1 Tijdlijn gefaseerd renoveren conform BBC Bouwmanagement rapportage

Bij de start van de renovatie van het Tweede Kamer complex zal een deel
van de ambtelijke organisatie verhuizen naar de wissellocatie, bij
oplevering van het gehele complex zullen zij terugkeren naar het
Binnenhof. Fracties zullen tijdens de renovatie van het betreffende
gebouwdeel tijdelijk gebruik maken van de vaste wissellocatie in het
Tweede Kamercomplex. Zie ook antwoord 176 en het rapport van BBC
Bouwmanagement op pagina 9.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

41

180
In hoeverre heeft een tegenvaller (bijvoorbeeld asbest) impact op de
doorlooptijd van de renovatie? Wat is de impact als gevolg van dit soort
tegenvallers als een verhuisdatum niet gehaald kan worden? Welke
financiële consequenties heeft dit?
De enige consequentie is dat de wissellocatie mogelijk langer in gebruik
moet blijven en ook de bouwplaats. De omvang en kosten daarvan zijn
volgens BBC Bouwmanagement beperkt bij een gefaseerde verhuizing
(circa 700.000 euro voor een jaar vertraging versus 11 miljoen euro per
jaar in B67). De aannemer heeft door de omvang van de voorgestelde te
verbouwen complexdelen nog steeds flexibiliteit om met werkzaamheden
te schuiven in de planning mocht dat nodig zijn. Er zijn maar weinig
omstandigheden waarbij de bouw volledig stil komt te liggen en de kans
dat deze zich voordoen, kan met een goede voorbereiding én door te
voldoen aan wet- en regelgeving worden beperkt.
181
Is de plenaire zaal tijdens de hele gefaseerde renovatie ten alle tijden te
gebruiken? Zo nee, welke alternatieve locatie wordt er voor deze zaal
geregeld? Zo ja, wanneer wordt de plenaire zaal gerenoveerd en hoelang
zal dit duren?
Zie antwoord op vraag 3 en 4.
182
Is rekening gehouden met onvoorziene ontwikkelingen waardoor een
bepaald gebouwdeel later klaar is? Wat is de impact van zo’n situatie op
tijdsduur en financiën? Kan de orde van grote aangegeven worden?
Hier is rekening mee gehouden, zie antwoord 180.
183
Hoeveel van de renovatieplannen die in het 2015/2016 door de Kamer zijn
geaccordeerd zijn in de BBC review gefaseerd renoveren nog te
gebruiken? Hoeveel van de reeds gemaakte kosten zouden niet nodig zijn
geweest? Hoe zijn die kosten die tot nu toe gemaakt zijn geboekt in de
BBC review gefaseerd renoveren?
In 2015/2016 waren er nog geen concrete renovatieplannen. BBC
Bouwmanagement heeft zich gebaseerd op de huidige ontwerpvoorstellen. Deze kunnen volgens hen gefaseerd gerealiseerd worden. Een
deel van de kosten zoals die nu specifiek voor de Tweede Kamer in B67
gemaakt zijn, zouden niet nodig zijn geweest en ook de voorbereidingskosten die daarmee samenhangen niet. Deze kosten zijn niet meegenomen in de review van BBC Bouwmanagement, omdat zij gevraagd zijn
twee varianten met elkaar te vergelijken. Alle kosten die het RVB gemaakt
heeft voor het geschikt maken van B67 zijn door het RVB vertaald naar een
jaarlijkse huur van 11 miljoen euro. BBC Bouwmanagement heeft
rekening gehouden met deze kosten. Zie ook antwoord 44.
184
Hoelang duurt het om de BBC review gefaseerd renoveren om te zetten in
een concreet plan en hoeveel meerkosten zijn hiermee gemoeid?
De planvorming door de aannemer moet nog plaatsvinden en zal gelijk
oplopen met de fase van het definitief ontwerp die nog niet is gestart. Een
gefaseerde renovatie behoeft daarom niet tot meerkosten te leiden.
185
Wordt bij niet-gefaseerde renovatie ook gebruik gemaakt van een «plug &
play» principe? Zo nee, wat zijn de meerkosten om plug & play in de
huidige plannen te incorporeren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

42

Bij zowel een gefaseerde als niet-gefaseerde renovatie kan dit principe
worden toegepast. Dit is grotendeels al onderdeel van de huidige
renovatieplannen.
186
De geraamde kosten voor een brandwacht bij een niet-gefaseerde
renovatie worden als besparing gerekend bij een gefaseerde renovatie
(BBC review gefaseerd renoveren), hoe wordt de brandwacht georganiseerd in het laatst genoemde geval?
Dit zal intern worden georganiseerd.
187
Zijn er aanvullende instandhoudingskosten voor gebouwdelen van het
Binnenhofcomplex die door de gefaseerde renovatie nog enkele jaren in
gebruik moeten blijven?
De fasering is erop gericht de systemen en installaties die snel vervangen
moeten worden en de gebouwen die de meeste aandacht vragen wat
betreft instandhouding, prioriteit te geven. Bijbehorende instandhoudingsplannen worden in samenwerking met het RVB herzien. Voor een
pand dat langer in gebruik blijft, zullen de normale onderhoudswerkzaamheden plaatsvinden. Dit geldt alleen voor het Tweede Kamer deel van het
Binnenhofcomplex. De andere gebruikers zullen wel volledig verhuizen
naar hun tijdelijke huisvesting, omdat de staat van onderhoud en de aard
van deze panden een gefaseerde renovatie niet mogelijk maakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 293, nr. 108

43