Het onbenut potentieel
in de financiering
van startups
Onderzoek naar maatregelen ter stimulering
van business angel investeringen

Build trust in society and solve important problems

Het onbenut potentieel in de financiering van startups
Onderzoek naar maatregelen ter stimulering van business angel
investeringen.

Stichting DutchStartHub (hierna: “Techleap.nl”) heeft
PricewaterhouseCoopers Belastingadviseurs N.V. (“PwC”) de opdracht
gegeven dit rapport op te stellen.
Amsterdam, januari 2022

Edwin Visser
Joep Bertrams
Keetie van der Torren-Jakma
Veerle Ringeling
Bruce Verweij
Vincent Mekel

DISCLAIMER: Dit rapport is door PwC opgesteld in opdracht van Techleap.nl.
PwC geeft derde partijen niet het recht om op het rapport te mogen vertrouwen
en wijst iedere verantwoordelijkheid, zorgplicht en/of aansprakelijkheid
(contractueel, op basis van onrechtmatige daad (inclusief nalatigheid) of
anderszins) jegens andere partijen dan Techleap.nl in verband met het rapport af.

Inhoud
Samenvatting

5

1.

Inleiding

8

1.1

Achtergrond

8

1.2

Ambitie en ondersteuning vanuit de overheid

11

1.3

Doelstelling

12

1.4

Afbakening en definities

12

1.5

Onderzoeksaanpak

13

1.6

Leeswijzer

13

2.

3.

4.

5.

6.

Stimuleringsmaatregelen in Nederland

14

2.1

Nederlandse stimuleringsregelingen

14

2.2

Fiscale regelingen

15

Landenvergelijkend onderzoek

18

3.1

Beleidsmatige achtergrond buitenlandse stimuleringsregelingen

19

3.2

Fiscaal-technische aspecten

19

3.3

Staatssteun

21

3.4

Budgettair beslag, uitvoeringskosten, administratieve lasten

22

3.5

Effectiviteit

23

Survey

29

4.1

Algemene informatie

29

4.2

Beweegredenen

30

4.3

Voorkeur en verwachtingen

32

Toetsingskader

35

5.1

Afweging subsidie - fiscale stimuleringsregeling

36

Aanbevelingen voor mogelijke stimuleringsregelingen

38

6.1

Subsidie

38

6.2

Fiscale stimuleringsregeling

39

6.3

Overige aandachtspunten

41

Bijlagen
Bijlage 1. Nederlandse stimuleringsregelingen

44

Bijlage 2. Vragenlijst landenvergelijkend onderzoek

46

Bijlage 3. Vragenlijst survey business angels

47

Bijlage 4. Huidige belastingheffing bij business angels

49

Bijlage 5. Fiscaal / subsidie kenmerken onderzochte regelingen

52

4

PwC

Samenvatting
Financieringstekort startups
Ongeveer 10-20% van de Nederlandse startups slaagt
erin om door te groeien. Eén van de belangrijkste factoren
om dit te bereiken is de toegang tot financiering. Op
dit moment is er een groeiend financieringstekort bij
Nederlandse startups, met name in de vroege fase. Het
kabinet geeft aan dat hier een rol voor de overheid ligt
en spreekt hierbij van het belang van innovatie voor de
productiviteitsgroei en toekomstige welvaart. Nederland
kent op dit moment al een aantal stimuleringsregelingen
gericht op ondernemingen (waaronder startups) alsook een
regeling die is gericht op business angels. Ondanks deze
stimuleringsregelingen groeit het financieringstekort
voor startups in Nederland in de voorbereidings- en
startfase.
Belang business angels
Daar waar reguliere kapitaalverstrekkers (banken) minder
snel investeren in jonge snelgroeiende en innovatieve
ondernemingen vanwege het risicovolle karakter van
de investering, zijn business angels (vaak voormalige
ondernemers) wel bereid te investeren in de vroege fase.
Naast de benodigde investeringen kunnen business angels
hun specifieke kennis van ondernemen of de sector
en hun netwerk inzetten om de startup verder te laten
groeien. Business angels kunnen daarmee een belangrijke
toegevoegde waarde hebben voor de groei van de
Nederlandse economie.
Onderzoeksopzet PwC
PwC heeft in opdracht van Techleap.nl door middel van een
landenvergelijking onderzocht hoe het financieringstekort
van startups in het Verenigd Koninkrijk (hierna: VK),
Canada, de Verenigde Staten (hierna: VS), Frankrijk, Israël,
Duitsland Oostenrijk, en België met stimuleringsregelingen
wordt teruggedrongen. Daarnaast is op basis van een
survey het investeringsgedrag van business angels
onderzocht om te zien hoe extra investeringen door
business angels het beste kunnen worden gestimuleerd.
In samenwerking met Techleap.nl heeft PwC een digitale
bijeenkomst georganiseerd met een drietal ervaren
business angels en subject matter experts van PwC
(hierna: focusgroep). Tijdens deze bijeenkomst zijn de
voorlopige bevindingen van het onderzoek toegelicht en is
in aanvulling op de survey informatie opgehaald bij deze
business angels. Op basis van het landenvergelijkend
onderzoek, de survey, en de resultaten uit de focusgroep
doet PwC aanbevelingen voor mogelijke regelingen
die investeringen in startups kunnen aanjagen. Op die
manier neemt de kans op het succesvol doorgroeien van
ondernemingen toe.
Resultaten landenvergelijkend onderzoek
Bij het landenvergelijkend onderzoek is bij de
stimuleringsregelingen gekeken naar de beleidsmatige
achtergrond, de fiscaal-technische aspecten, het
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

budgettaire beslag, de uitvoeringskosten en de
administratieve lasten en de effectiviteit van de
stimuleringsregeling. Ook wordt de beschikbare
informatie over de uitvoeringskosten en de administratieve
lasten van de regelingen en de effectiviteit van onderzochte
stimuleringsregelingen (het VK en Duitsland) besproken.
Hieruit blijkt dat het aantal investeringen stijgt sinds
de invoering van de stimuleringsregelingen.
Het merendeel van de onderzochte stimuleringsregelingen
is een fiscale stimuleringsregeling. Daarnaast
zijn subsidieregelingen uit Duitsland en
Oostenrijk geanalyseerd. De onderzochte fiscale
stimuleringsregelingen zijn gericht op investeerders die
risicokapitaal verstrekken in de vorm van investeringen
in het eigen vermogen van de onderneming of een
(converteerbare) lening aan de onderneming.
Bij de meeste onderzochte stimuleringsregelingen wordt
de fase waarin de startup zich moet bevinden om in
aanmerking te komen voor de regeling afgebakend door,
onder andere, kwantitatieve voorwaarden te stellen
aan de onderneming waarin wordt geïnvesteerd (zoals
omzet, balanswaarde, aantal FTE). Op basis van intentie
en doelgroep blijkt het overgrote deel (85%-97%) van de
onderzochte regelingen zich in ieder geval te richten op
zowel de voorbereidingsfase/startfase als de groeifase van
de onderneming. Een derde van de regelingen kan tevens
zien op de doorgroeifase en de fase van reorganisatie/
balansversterking.
Het overgrote deel van de fiscale regelingen (86,36%)
bevindt zich in -een equivalent van- de inkomstenbelasting
(IB). Ongeveer een derde van de regelingen ziet op de
vermogenswinstbelasting dat een onderdeel kan zijn
van een equivalent van de IB of een onderdeel van een
equivalent van de vennootschapsbelasting (hierna: Vpb).
Nog geen 20% van de regelingen ziet op een equivalent
van de Vpb. Zodoende zijn de meeste regelingen alleen
beschikbaar voor natuurlijke personen.
Van de onderzochte regelingen bestaat 18,5% uit een
combinatie van meerdere stimuleringsregelingen.
Hieronder worden de drie meest voorkomende
stimuleringsregelingen besproken. Deze zien op
investeringen in het kapitaal van de startup.
• Tax credit: Bijna 60% van de onderzochte fiscale
regelingen voorziet in een tax credit (korting op de te
betalen belasting). Deze kan bestaan uit een tax credit
die genoten wordt op het moment van investeren,
op het moment van vervreemden, of op het moment
waarop een lening niet wordt terugbetaald.
• Belastingvrijstelling: Bijna 41% van de onderzochte
regelingen voorziet in een belastingvrijstelling.
Deze belastingvrijstelling voorziet met name in een
belastingvrijstelling voor vervreemdingswinsten.
5

•

Belastinguitstel: Ruim 18% van de onderzochte
regelingen voorziet in een betalingsuitstel regeling
voor vervreemdingswinsten (het VK en de VS).
Hiervoor dient een herinvestering te worden gedaan in
kwalificerende investeringen. De periode waarbinnen
de herinvestering dient te zijn gedaan verschilt: binnen
60 dagen na vervreemding in de VS en binnen drie jaren
na vervreemding of maximaal 1 jaar voor vervreemding
in het VK.

•
•

•

•
De subsidies worden, met uitzondering van de
subsidieregeling in Duitsland die voorziet in een
aankoopsubsidie, niet verstrekt aan investeerders van een
startup (business angels) maar direct of indirect verstrekt
aan startups. Zo zijn er subsidies die zien op het vergoeden
van kosten gemaakt voor het ondersteunen van een startup
(Oostenrijk), of investeert de overheid zelf in de startup,
in een venture capital fonds die in een startup investeert
(Duitsland), of verdubbelt de overheid het kapitaal dat
wordt verstrekt door reguliere kapitaalverstrekkers
(banken) om het risico voor de reguliere kapitaalverstrekker
te verminderen. De subsidies worden in tegenstelling tot de
fiscale regelingen, niet geclaimd bij de belastingaangifte.
Resultaten survey
Techleap.nl heeft een survey uitgezet om het
investeringsgedrag van business angels te onderzoeken.
PwC heeft de resultaten vervolgens geanalyseerd. Uit de
survey blijkt het volgende:
• 189 respondenten geven aan dat het bedrag aan
potentiële investeringen dat niet heeft plaatsgevonden
in Nederland in de afgelopen 12 maanden, € 62 miljoen
bedraagt. Er lijkt dus sprake te zijn van een onbenut
potentieel;
• De meeste respondenten investeren met als doel
een vervreemdingswinst te behalen, de onderneming
waarin geïnvesteerd wordt te kunnen begeleiden en bij
te dragen aan de maatschappij;

6

PwC

•

•

Meer dan de helft van de business angels investeert via
een persoonlijke houdstermaatschappij;
Bijna 25% van de respondenten geeft aan dat
belastingheffing de reden is om niet te investeren.
Ook zijn respondenten gevraagd naar hun voorkeuren
als het gaat om stimuleringsregelingen;
76,8% van de respondenten geeft aan een voorkeur te
hebben voor een fiscale regeling of geen voorkeur te
hebben;
36,6% van de respondenten heeft een voorkeur voor
een subsidieregeling of geen voorkeur te hebben;
Van de respondenten die een voorkeur hebben
voor een fiscale stimuleringsregeling of hebben
aangegeven geen voorkeur te hebben geeft 64,83%
van de respondenten aan dat ze verwachten dat een
stimuleringsregeling zal leiden tot meer investeringen
in Nederland.
Daarnaast geeft 39,3% van de respondenten aan
te verwachten dat er door de invoer van een fiscale
stimuleringsregel meer risicovolle investeringen
gedaan zullen worden.

Aanbevelingen
Uit de survey en de focusgroep blijkt duidelijk een voorkeur
voor een fiscale regeling. Binnen de focusgroep bleek een
sterke voorkeur te bestaan voor een fiscale regeling omdat
een subsidieaanvraag voorafgaand aan het investeren
veelal een te lange doorlooptijd kent, terwijl binnen een
korte termijn beslist moet worden of wordt geïnvesteerd.
Daarnaast kwam naar voren dat subsidies als complex
worden ervaren.
Op basis van het landenvergelijkend onderzoek, de survey
en de uitkomsten van de focusgroep lijken de hieronder
opgenomen maatregelen het meest kansrijk voor de
stimulering van investeringen in startups.

Voor de aanbevelingen is een onderscheid gemaakt tussen
business angels en virgin angels (beginnende business
angels). De reden hiervoor is dat de effectiviteit van een
maatregel per type angel verschilt. Omdat uit de survey
blijkt dat 56,08% van de respondenten niet rechtstreeks
maar via een persoonlijke houdstermaatschappij
investeert zijn zowel voor de inkomstenbelasting als voor
de vennootschapsbelasting aanbevelingen opgenomen.
Volledigheidshalve wordt opgemerkt dat voor een
langdurig draagvlak voor een stimuleringsregeling het de
voorkeur zou hebben ex-ante criteria voor het meten van de
effectiviteit van de regeling vast te stellen.
Tax credit
• Een tax credit voor het geïnvesteerde bedrag kan
zowel virgin angels als (ervaren) business angels
motiveren tot het doen van investeringen. Immers,
voor beide type angels wordt hun investeringsrisico
verlaagd, onafhankelijk wat het resultaat is van hun
investering in de toekomst. De verwachting is dan
ook dat deze stimuleringsmaatregel een grote groep
aan bestaande maar ook nieuwe investeerders zal
aantrekken.
• Een tax credit die ziet op de vervreemdingswinst is
met name een stimulans voor ervaren business angels.
Business angels investeren al en hebben een portfolio
aan investeringen waardoor een vervreemding eerder
aan de orde is. Een dergelijke tax credit kan ook
stimulerend werken voor virgin angels, maar zal naar
verwachting een minder groot effect hebben dan een
tax credit voor het geïnvesteerde bedrag. De reden
hiervoor is dat virgin angels meer baat hebben bij een
snelle verzilvering omdat zij nog geen of nauwelijks
een portfolio hebben. Een tax credit die ziet op de
vervreemdingswinst kan namelijk alleen verzilverd
worden bij een positief vervreemdingsresultaat.
• De tax credit kan zowel in box 3 van de
inkomstenbelasting als in de vennootschapsbelasting
worden vormgegeven. Het bedrag aan te betalen
belasting wordt gereduceerd met de tax credit.

•

Hierbij dient een afweging gemaakt te worden of een
tax credit ook kan worden verzilverd wanneer het
belastbare bedrag niet toereikend is. Voor box 3 is
onder de huidige systematiek geen negatief box 3
inkomen mogelijk en zodoende geen teruggaaf (of
verrekening). Voor de Vpb is dit wel mogelijk.
Het budgettair beslag van een tax credit voor het
investeringsbedrag is ex-ante beter te ramen dan
het budgettair beslag van een belastingvrijstelling/
tax credit van vervreemdingswinsten. Een
(tijdelijke) belastingvrijstelling onder voorwaarde
van herinvestering of een tax credit voor
vervreemdingswinsten zal zich immers alleen voordoen
indien de startup daadwerkelijk succesvol is.

Belastingvrijstelling:
Net als bij een tax credit voor vervreemdingswinsten,
is de verwachting dat een belastingvrijstelling voor
vervreemdingswinsten zowel investeringen van virgin
angels als business angels zal stimuleren maar met
name business angels, immers business angels investeren
al. Een voorkeur voor een belastingvrijstelling bij business
angels wordt bevestigd door de survey.
Een belastingvrijstelling voor kwalificerende investeringen
kan zowel in box 3 van de inkomstenbelasting als in de
vennootschapsbelasting worden vormgegeven.
Belastinguitstel: Herinvesteringsregeling
• Een herinvesteringsregeling is vooral een stimulans
om meer investeringen uit te lokken door ervaren
business angels. Een voorkeur voor een
herinvesteringsregeling bij business angels wordt
bevestigd door de survey.
• De herinvesteringsregeling leent zich met name
voor de vennootschapsbelasting. De huidige
herinvesteringsregeling kan worden uitgebreid voor
kwalificerende investeringen of een vergelijkbare
regeling kan worden opgenomen voor kwalificerende
investeringen.

Figuur 1: Mogelijke richtingen voor een stimuleringsregeling
Doel

Doelgroep

Subsidie

Fiscaal - investeren
via persoonlijke
houdstermaatschappij

Fiscaal – direct investeren
door individu

Stimuleren initële
investering

Virgin angels/
individuen

Aankoopsubsidie voor
een gedeelte van het
geïnvesteerde bedrag

Vennootschapsbelasting:
• Belastinguitstel Herinvesteringsregeling
• Belastingvrijstelling
• Tax credit

Inkomstenbelasting:
• Box 3 belastingvrijstelling
• Box 3 tax credit

Stimuleren
additionele
investeringen

Ervaren business Aankoopsubsidie voor
angels
een gedeelte van het
geïnvesteerde bedrag

Vennootschapsbelasting:
• Belastinguitstel Herinvesteringsregeling
• Belastingvrijstelling
• Tax credit

Inkomstenbelasting:
• Box 3 belastingvrijstelling
• Box 3 tax credit

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

7

1. Inleiding
1.1 Achtergrond
Het belang van startups
Een startup wordt veelal omschreven als een bedrijf
met een vernieuwend idee waarbij een schaalbaar en
herhaalbaar product of dienst gemaakt wordt, vervaardigd
door middel van nieuwe technologie.1 In sommige literatuur
wordt vernieuwend pas aangemerkt wanneer dit disruptief
is in de markt.2 Bekende voorbeelden van bedrijven met
disruptieve technologie of een disruptief businessmodel
zijn Adyen, Just Eat Takeaway, Lightyear en Mollie.
Schaalbaar en herhaalbaar wil zeggen dat zonder grote
aanpassingen aan individuele klanten het product of
dienst kan worden verkocht. Volgens de overheid vervullen
startups vooral een belangrijke rol in de latere fase van het
innovatieproces, namelijk bij het naar de markt brengen
van innovaties. De schaalbaarheid van deze producten en
diensten, in combinatie met de potentie en ambitie om te
groeien, maakt dat zij relatief snel internationale markten
kunnen gaan bedienen.3 Overigens betekent voorgaande
dat niet alle startende ondernemingen aangemerkt kunnen
worden als startup.
Het belang van startups voor de economie en de
werkgelegenheid neemt toe bij groei van de onderneming
en de overgang van startup naar scale-up.4 In de
periode september 2020 - september 2021 steeg de
werkgelegenheid bij startups met gemiddeld 8%.5
Daarnaast vormt de manier van werken van startups een
katalysator voor innovatie. Innovatie is niet alleen essentieel
voor bedrijven om de concurrentie voor te blijven, maar
wordt steeds meer gekoppeld aan maatschappelijke
uitdagingen zoals de energietransitie, veiligheid en
toegankelijke en betaalbare zorg.6 Steeds meer vindt de
manier waarop startups werken plaats in open systemen
waarbij bedrijven samenwerken. Dat leidt tot kennis en
innovatieclusters. Een bekend voorbeeld van een dergelijke
cluster is Brainport Eindhoven en de High Tech Campus
van de Technische Universiteit Eindhoven. Uit deze
clustervorming ontstaan startup ecosystemen. Ook voor
grote ondernemingen zijn de startups van belang.

1
2
3
4
5
6
7
8
9
8

Zij boeten in de loop van tijd in op innovatiekracht, terwijl
innoveren noodzakelijk is om een concurrentievoordeel te
behouden. Het opkopen van startups of het samenwerken
met startups biedt hierbij een oplossing.
Toch groeit niet elke startup succesvol door. Ongeveer
10-20% van de Nederlandse startups slaagt hierin.7 Een
van de succesfactoren van startups is de toegang tot
financiering. Dat wil zeggen in welke mate investeerders
bereid zijn kapitaal te verstrekken. Startups worden door
reguliere financiers zoals banken, als risicovol beschouwd.
Dit komt onder meer doordat businessmodellen nog
niet zijn waargemaakt en er geen omzetverleden is.
Het benodigde kapitaal voor startups is daardoor vaak
afkomstig van business angels en venture capitalists.8
Business angels zijn informele investeerders. Het zijn vaak
ervaren ondernemers die een deel van hun eigen kapitaal
investeren in startups of bedrijven. Business angels kunnen
individueel opereren of samen met andere business angels
in een consortium.9 In vergelijking tot reguliere financiers
zoals banken, hebben business angels als kwaliteit dat zij
doorgaans kennis van ondernemen hebben en niet zelden
ook van de activiteiten van startups omdat zij vaak zelf
ondernemer zijn geweest. Tevens kunnen zij hun netwerk
inzetten. Die kennis en hun netwerk in combinatie met
financiering kan heel waardevol zijn. Banken en andere
financiers hebben die kennis niet altijd in huis en bieden
dan eigenlijk alleen financiering, waarbij die financiering
ook nog eens als risicovoller wordt gezien juist vanwege
dat verschil in kennis. Ook venture capitalists spelen een
rol bij de financiering van startups. Venture capitalists zijn
professionele investeerders die zich eveneens richten op
de eerste fasen van de onderneming, maar vaker kiezen
voor financiering in een groeistadium.
Zowel voor business angels en venture capitalists is het
uiteindelijk belangrijk dat er een exit- potentieel is. Dat wil
zeggen dat de aandelen kunnen worden verkocht aan een
derde (bijvoorbeeld een groter bedrijf of een private equity
fonds), dan wel dat vervreemding plaatsvindt via een initial
public offering (IPO), ook wel beursgang.

Zie onder andere CBS Financieringsmonitor 2020 en Rabobank, Meer startende sterren: het toenemende belang van start ups in
Nederland, themabericht Stegeman en Giesbergen, 23 mei 2016.
Rabobank, Meer startende sterren: het toenemende belang van start ups in Nederland, themabericht Stegeman en Giesbergen, 23
mei 2016
Kamerstukken II 2018-2019, 32637, nr.343
Szarek en Piecuch, The importance of startups for construction of innovative economies, 5th AIB-CEE Chapter Annual Conference
Proceedings 2018
Dealroom.co, Techleap.nl, CBRE, Netherlands Startup Employment 2021 Report, oktober 2021
Zie bijvoorbeeld Missiegedreven Topsectoren en Innovatiebeleid, voortgangsbrief van 21 oktober 2021, Kamerstukken II, 2020-2021,
33009/32637, nr.102
https://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/projecten/startupbase
Black en Gilson, Venture capital and the structure of capital markets: bank versus stock markets, Journal of Financial Economics,
volume 47, issue 3, 1998
https://ec.europa.eu/growth/access-finance-smes/policy-areas/business-angels_en

PwC

Business angels beoordelen startups op een groot aantal
criteria, zoals de executiekracht, de samenwerking van de
business angel met het team van de onderneming waarin
wordt geïnvesteerd, de waarde van de propositie, de
concurrentiekracht en de groeikansen.10 Vervolgens maken
business angels een risico afweging om wel of niet over te
gaan tot investeren.
Fasen van de startup
De financieringsbehoefte van een startup is afhankelijk van
de fase waarin de startup zich bevindt. Wanneer gekeken
wordt naar de ontwikkeling van een startup, kunnen
verschillende fasen worden onderscheiden. Hiervoor kan
onder andere worden aangesloten bij het 5 Fasen Model11,
het 4 Fasen Model12 en de Technology Readiness Levels
(TRL13 ).
Nederlands onderzoek en ook parlementaire stukken gaan
vaak uit van het 4 Fasen Model. Deze komt overeen met
het 5 Fasen Model waarbij de pre seed en seed fase (fase
1 en 2) samen worden gevoegd tot de voorbereidingsfase/
startfase. Voor dit onderzoek hanteren wij het 4 Fasen
Model. In het 4 Fasen Model worden de volgende fasen
aangehouden (zie kader in volgende kolom bovenaan).

Fase 1: 	Voorbereidingsfase / startfase: in deze fase wordt
(i) het bedrijfsidee gecreëerd voor het op de
markt brengen van het product/dienst en (ii) een
gefinancierd bedrijfsplan opgesteld.
Fase 2: 	Groei: In deze fase wordt (i) middels het
gefinancierde bedrijfsplan de eerste klant en
omzet binnengehaald en (ii) wordt uiteindelijk
toegewerkt naar een winstpositie.
Fase 3:	Doorgroei / consolidatie: In deze fase gaat de
winstgevende onderneming snel groeien.
Fase 4: 	Reorganisatie / balansversterking: In deze fase is
de onderneming zo gegroeid dat de onderneming
moet worden gereorganiseerd zodat deze
passend is voor de omvang van de onderneming.
Wanneer nog dieper wordt gekeken naar de verschillende
fasen van een onderneming, kan tevens gebruik worden
gemaakt van TRL’s. De TRL’s laten een verdere verdeling
van de voorbereidingsfase/startfase zien. TRL’s zijn in
de jaren 70 door de NASA ontwikkeld en geven aan in
welke fase de ontwikkeling van nieuwe technologie zich
bevindt. TRL’s worden vaak gehanteerd bij de vormgeving
van subsidies en geven aan voor welke fase een subsidie
bedoeld is. Een voorbeeld van een Nederlandse subsidie
waar gebruik gemaakt wordt van TRL’s is de subsidie
Hernieuwbare Energie Transitie die ziet op TRL zes tot en
met acht met een optie om de subsidie te verkrijgen voor
TRL vier en vijf (zie figuur 2).

Figuur 2: Technology Readiness Levels
1

Fundamenteel onderzoek

2

Toegepast onderzoek

3

Proof of concept

4

Implementatie en test prototype

5

Validatie prototype

6

Demonstratie prototype in testomgeving

7

Demonstratie prototype in operationele testomgeving

8

Product/dienst is compleet en operationeel

9

Marktintroductie product/dienst/procédé

Ontwikkelingsfase

Onderzoeksfase

Demonstratiefase

Uitvoeringsfase

Bron: Samenwerkingsverband Noord-Nederland https://www.snn.nl/kennisbank/trl-niveaus-uitgelegd

10 R. Geene, Masterthesis MBA, Succes van start-ups op een start-upplatform, Een onderzoek naar factoren die het succes bepalen
van start-ups welke zijn aangesloten op een corporate start-up platform, RSM Erasmus University, 2017
11 Zie bijvoorbeeld Wilson, K. E. (2015), Policy Lessons from Financing Innovative Firms, OECD Science, Technology and Industry Policy
Papers, No. 24, OECD Publishing en Europese Commissie, Effectiveness of tax incentives for venture capital and business angels to
foster the investment of SMEs and start-ups, Taxation Papers, Working Paper N.68 - 2017
12 RSM Erasmus Universiteit, Erasmus Center for Entrepreneurship, Dialogic, Evaluatie SEED Capital-regeling, Groeifaciliteit & Dutch
Venture Initiative, 21 december 2018 en KplusV, Risicokapitaal in de Vroege Fase, Onbenut potentieel verzilveren, 14 december 2020
13 Zie Europese Commissie TRL indeling Horizon 2020, OECD Frascati Manual en rvo.nl
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

9

Figuur 3: Aantal financieringsronde in Nederland per jaar
€0-€1M (pre-seed)

€1-€4M (seed)

€4-€15M (series A)

€40-€100M (series C)

€100-€250M

€15-€40M (series B)
€250M+

400

300

200

100

0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020*

2021YTD*

Bron: Database Dealroom.co

Ontwikkeling business angel investeringen
Uit onderzoek van KplusV blijkt dat zowel het absolute
aantal investeringen als het aandeel in het totaal aantal
investeringen in de voorbereidingsfase/startfase al een
aantal jaren achtereen afneemt.14

belang in de voorbereidingsfase/startfase. Investeringen
met een grotere dealomvang nemen toe.
Wanneer gekeken wordt naar het aantal investeringen
in de seed-fase per aantal inwoners, worden minder
investeringen gedaan in Nederland ten opzichte van
Zweden, het VK en Frankrijk. Voor de pre-seed fase doet
Nederland het wel beter dan Frankrijk (en Duitsland), maar
lopen Zweden en het VK wederom voorop (zie figuur 4).

Uit figuur 3 wordt duidelijk dat het aantal deals met een
kleine dealomvang (minder dan € 1 miljoen) de afgelopen
jaren afneemt. Deze kleine dealomvang is met name van
Figuur 4: Investering (€) per capita:
Totale investering (€) binnen de range/totaal aantal inwoners
Pre-seed (€0-€1M)

Seed (€0-€1M)

14
12
11.8

11.5
10
8

8.0
6
5.5
4
3.3
2

2.9

2.5
1.5
0.7

0
Zweden

Verenigd Koninkrijk

Frankrijk

Nederland

Bron: Database Dealroom.co

14 KplusV, Risicokapitaal in de Vroege Fase, Onbenut potentieel verzilveren, 14 december 2020
10

PwC

0.4
Duitsland

Figuur 5: Percentage Angel investeringen in totale investeringen in 2020
(Pre-seed + Seed: €0-€4M)
30%
25%
24%
20%

23%

15%
13%

10%

13%

8%

5%
0%
Zweden

Duitsland

Frankrijk

Verenigd Koninkrijk

Nederland

Bron: Database Dealroom.co

In vergelijking met dezelfde landen is het
investeringsaandeel dat wordt vertegenwoordigd door
business angels in Nederland het laagst (zie figuur 5).
Investeerders zijn dus de afgelopen periode minder
overgegaan tot investeren in de voorbereidingsfase/
startfase, dit in tegenstelling tot financiering in latere
fasen. Hierdoor kan het vliegwieleffect uitblijven. Met het
vliegwieleffect wordt bedoeld dat succesvolle ondernemers
vermogen en kennis herinvesteren in nieuwe bedrijven
waardoor deze bedrijven succesvoller kunnen doorgroeien
en voor meer banengroei kunnen zorgen.

1.2 Ambitie en ondersteuning vanuit de
overheid
Het kabinet heeft de ambitie uitgesproken dat het
Nederlandse startup en scale-up ecosysteem zich moet
ontwikkelen tot één van de vijf sterkste ecosystemen ter
wereld en het sterkste binnen Europa.15 Daartoe heeft
het kabinet beleid opgesteld voor startups en scale-ups
dat gericht is op een aantal thema’s zoals de toegang tot
talent, de toegang tot kapitaal, het omzetten van kennis
in ondernemerschap, de toegang tot de overheid en
internationale netwerken en markten.16
De afgelopen jaren heeft het kabinet zich onder meer
gericht op de succesfactor ‘toegang tot kapitaal’ om
startups te ondersteunen. In de Beleidsvisie MKB
financieringsmarkt heeft de staatssecretaris van
Economische Zaken en Klimaat (hierna: EZK) nogmaals
15
16
17
18
19
20

toegezegd, in het licht van initiatieven in omringende
landen om risicokapitaal te stimuleren, breed te verkennen
of er nog aanvullende acties mogelijk zijn om in de vroege
fase financiering te stimuleren.17 In opdracht van het
Ministerie van EZK heeft onderzoeksbureau KplusV in 2020
deze verkenning uitgevoerd.18 Daarbij is in zestien landen
verkend welke initiatieven om durfkapitaal in de vroege fase
te stimuleren geschikt zijn voor de Nederlandse situatie. Bij
deze verkenning zijn uitdrukkelijk fiscale regelingen buiten
beschouwing gelaten. Reden hiervoor is dat het huidige
kabinet Rutte III heeft aangegeven niet te kiezen voor een
fiscale regeling bij het verkennen van mogelijke aanvullende
acties om in de vroege fase durfkapitaal te stimuleren.19
Als argument noemt het kabinet dat een fiscale regeling
gepaard zal gaan met hoge kosten als deze een brede
toepassing kent of problematisch is in de uitvoering als
deze wordt beperkt tot een kleine doelgroep.
In de brief van 23 februari 2021 geeft de staatssecretaris
van EZK een reactie op het rapport van KplusV.20 In de
brief wordt aangegeven dat voor het innovatievermogen
en de economische ontwikkeling van Nederland het van
belang is dat er voor goede ideeën en in de kern gezonde
bedrijven passende financiering beschikbaar is. Een
goed werkende financieringsmarkt is daarvoor belangrijk.
Daarbij geeft het kabinet aan dat naast de maatregelen
om bedrijfsfinanciering te stimuleren om de coronacrisis
te bestrijden, er ook gewerkt wordt aan structurele
verbeteringen van de financieringsmarkt. Verder is het
kabinet van mening dat de coronacrisis het belang van een
robuuste financieringsmarkt heeft getoond.

Kamerstukken II 2018-2019, 32637, nr. 343, blz.2
Kamerstukken II 2018-2019, 32637, nr. 343, bijlage 1. Techleap.nl maakt onderdeel uit van dit programma.
Kamerstukken II 2019-2020, 32637, nr. 386, blz. 8
KplusV, Risicokapitaal in de Vroege Fase, Onbenut potentieel verzilveren, 14 december 2020
Kamerstukken II 2019-2020, 32637, nr. 386
Kamerstukken II 2020-2021, 32637, nr.447

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

11

In de brief van 23 februari 2021 wordt tevens ingegaan
op de motie van het Tweede Kamerlid Amhaouch c.s. die
oproept om een vervolg op de fiscale Tante Agaath regeling
te onderzoeken als de resultaten uit de brede verkenning
ontoereikend zijn.21 In antwoord op de motie Amhaouch c.s.
geeft de staatssecretaris van EZK aan dat de resultaten
uit de verkenning toereikend zijn omdat de onderzoekers
voldoende aanbevelingen doen om de durfkapitaalmarkt
op niet-fiscale wijze te sterken.
De stagnerende groei van business angel investeringen
en de terugtrekkende beweging uit kleinere investeringen
(tickets) geeft aanleiding tot zorg bij Techleap.nl. Volgens
Techleap.nl leidt deze trend tot een investeringskloof en
juist business angels kunnen met hun kennis, expertise
en netwerk toegevoegde waarde leveren bij het dichten
van deze financieringskloof. In veel Europese landen en
ook daarbuiten bestaan stimuleringsregelingen (hierna
“stimuleringsregelingen” of “regelingen”) om investeringen
van informele investeerders te stimuleren, waar Nederland
van zou kunnen leren. Bij Techleap.nl bestaat daarom
de wens om een totaalbeeld van de mogelijkheden te
verkrijgen en naast subsidies ook fiscale opties in kaart te
brengen. Fiscale stimuleringsregelingen kunnen immers
ook de effectieve marginale kosten van een investering
verlagen waardoor business angels eerder geneigd zullen
zijn te investeren.22 De overheid kan hier dus een grote rol
bij spelen.
In opdracht van Techleap.nl heeft PwC daarom in
aanvulling op het onderzoek van KplusV een verkenning
uitgevoerd naar fiscale en niet-fiscale regelingen van een
aantal landen.23 Deze selectie van landen heeft Techleap.
nl gebaseerd op de effectiviteit van de regelingen zoals
opgenomen in het onderzoek van de Europese Commissie
uit 2017 en is in overleg met PwC aangevuld met België.
Met het verkregen inzicht beoogt Techleap.nl een afweging
te maken of een soortgelijke buitenlandse regeling
om risicokapitaal afkomstig van business angels in de
voorbereiding/startfase te stimuleren in Nederland kan
worden aanbevolen.

•

De landen die onderzocht zijn (hierna:
Onderzoeksgroep buitenlandse regelingen):
––
––
––
––
––
––
––
––

België;
Duitsland;
Canada;
Frankrijk;
Israël;
Oostenrijk;
het Verenigd Koninkrijk;
de Verenigde Staten.

2. Inzicht verschaffen in het investeringsgedrag van
business angels.
3. Het geven van concrete aanbevelingen hoe een
mogelijke Nederlandse regeling vormgegeven zou
kunnen worden.

1.4 Afbakening en definities
Het aanjagen van risicokapitaal kan op meerdere niveaus
worden gestimuleerd. Dit kan grofweg in de volgende
categorieën worden verdeeld:
i. Overheden kunnen zelf risicokapitaal verstrekken aan
startups;
ii. Overheden kunnen investeerders stimuleren om
risicokapitaal te verstrekken;
iii. Overheden kunnen banken stimuleren (meer)
risicokapitaal te verstrekken; en
iv. Overheden kunnen kosten van de onderneming waarin
geïnvesteerd wordt subsidiëren.
Dit onderzoek is gericht op (ii) het stimuleren van
investeerders. Investeerders kunnen in de volgende
categorieën worden ingedeeld: (a.) Venture Capital
fondsen; (b.) Business angels; (c.) Virgin angels
(beginnende business angels); (d.) individuen en (e.)
corporate investeerders.

1.3 Doelstelling
Het onderzoek kent de volgende doelstellingen.
1. Inzicht verschaffen in een aantal buitenlandse fiscale en
niet-fiscale stimuleringsregelingen voor risicokapitaal
afkomstig van business angels in de voorbereiding/
startfase, in het bijzonder:
–– Beleidsmatige achtergrond;
–– Fiscaal-technische aspecten;
–– Budgettaire beslag, uitvoeringskosten en
administratieve lasten;
–– Effectiviteit.
21
22

Kamerstukken II 2019-2020, 32637, nr. 407
Europese Commissie, Effectiveness of tax incentives for venture capital and business angels to foster the investment of SMEs and
start-ups, Taxation Papers, Working Paper N.68 - 2017
23 De selectie is mede gebaseerd op de effectiviteit van de regelingen zoals opgenomen in het onderzoek van de Europese Commissie,
Effectiveness of tax incentives for venture capital and business angels to foster the investment of SMEs and start-ups, Taxation
Papers, Working Paper N.68 - 2017
12

PwC

Vervolgens richt dit onderzoek zich specifiek op business
angels, ook wel informele investeerders genoemd. In dit
rapport wordt onder business angels verstaan natuurlijke
personen, vermogende particulieren, die een deel van hun
eigen kapitaal investeren in starters of bedrijven waarvan zij
zelf nog geen eigenaar zijn. Het verstrekken van de gelden
kan uiteindelijk wel vanuit een entiteit plaatsvinden. Virgin
angels zijn beginnende business angels.
Hoewel dit onderzoek zich richt op business angels, wordt
zijdelings ook gekeken naar venture capitalists. Venture
capitalists zijn professionele investeerders die zich ook
richten op de eerste fasen van een onderneming, maar
vaker kiezen voor financiering in een groeistadium.24
Venture capitalists hebben doorgaans echter niet het
informele karakter van business angels.
Risicokapitaal wordt verstrekt in de eerste fasen van
een onderneming. Risicokapitaal kan worden verstrekt
in de vorm van een lening of in ruil voor een belang in
het aandelenkapitaal van de onderneming, dan wel in de
vorm van een lening die op een later moment kan worden
omgezet in aandelenkapitaal (converteerbare lening). In
dit rapport wordt met durfkapitaal hetzelfde bedoeld als
risicokapitaal.
In dit onderzoek zijn naast een aantal subsidies voornamelijk
fiscale regelingen bekeken en heeft het onderzoek
betrekking op de voorbereiding/startfase. Kort gezegd ziet
de voorbereiding/startfase van een onderneming op de fase
van het ontwikkelingen van het idee tot het op de markt
aanbieden van het product/dienst/procédé. Aangezien er
geen geharmoniseerde definities zijn over de fasen van een
onderneming en de daarmee samenhangende behoefte aan
kapitaal is het van belang om te definiëren wat onder de
voorbereidingsfase/startfase wordt verstaan. In dit rapport
staat dit gelijk aan de pre seed fase en de seed fase zoals
ook door de OESO en de Europese Commissie worden
gehanteerd.25 In dit rapport wordt ervan uitgegaan dat voor
de voorbereiding/startfase de Technology Readiness Levels
(TRL’s) 1 t/m 9 van toepassing zijn.26

1.5 Onderzoeksaanpak
Voor de uitvoering van dit onderzoek is gebruik gemaakt
van desk research waarbij een beperkte verkenning
is uitgevoerd naar de ontwikkeling en totstandkoming
van Nederlandse stimuleringsregelingen. Hierbij is
gekeken naar de parlementaire geschiedenis en is
literatuuronderzoek uitgevoerd. Deze verkenning dient
als aanvulling op het onderzoek van KplusV waarin reeds
ingegaan is op het functioneren van de durfkapitaalmarkt
en het bestaande instrumentarium.

Naast desk research is een vragenlijst uitgezet binnen
het PwC netwerk naar de zoals in 1.3 genoemde
Onderzoeksgroep buitenlandse regelingen waarin
informatie is opgevraagd over stimuleringsregelingen
ten aanzien van startups. De resultaten zijn vervolgens
geanalyseerd. De vragenlijst sluit grotendeels aan bij
de vragen uit het onderzoeksrapport “Effectiveness of
tax Incentives for venture capital and business angels
to foster the investment of SMEs and start-ups” dat is
uitgegeven door de Europese Commissie in 2017. Er is
gekeken naar (i) de beleidsmatige achtergrond, (ii) de
fiscaal-technische aspecten en andere karakteristieken
van de buitenlandse stimuleringsregeling en (iii) naar de
procedures met betrekking tot de toegang van de regeling
en de aanwezigheid van eventuele resultaten.
Er is alleen een aanwezigheidsanalyse uitgevoerd (analyse
van de aan- en afwezigheidsgegevens van bepaalde
karakteristieken van een regeling). Dit betekent dat er geen
weging is meegegeven zoals bij een benchmark onderzoek
het geval is. Zodoende zijn de buitenlandse regelingen niet
inhoudelijk beoordeeld.
Tevens is een openbaar toegankelijke survey door
Techleap.nl uitgezet waarin business angels is gevraagd
naar hun investeringsgedrag. Hiervoor heeft Techleap.
nl in samenwerking met PwC een vragenlijst opgesteld.
De informatie uit de survey heeft PwC geanonimiseerd
ontvangen van Techleap.nl en vervolgens geanalyseerd.27
De resultaten en analyse van het onderzoek zijn vervolgens
besproken in een focusgroep. In deze focusgroep hebben
ervaren business angels plaats genomen. Techleap.nl heeft
deze business angels geselecteerd op basis van ervaring,
betrokkenheid en bereidheid om mee te werken aan het
onderzoek. Daarnaast hebben subject matter experts van
PwC eveneens plaats genomen in de focusgroep. Zij zijn
geselecteerd op basis van hun relevante kennis en ervaring
op het gebied van belastingbeleid en hun specifieke kennis
van de marktsector startups en scale-ups.

1.6 Leeswijzer
In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de huidige Nederlandse
stimuleringsregelingen voor startups. In hoofdstuk 3
worden de resultaten van het landenvergelijkend onderzoek
geanalyseerd. Hoofdstuk 4 gaat in op de uitgevoerde
survey. Hoofdstuk 5 beschrijft het toetsingskader.
Hoofdstuk 6 sluit af met concrete aanbevelingen of en
zo ja hoe een Nederlandse stimuleringsregeling voor
durfkapitaal in de voorbereidingsfase/startfase eruit kan
zien.

24
25

KplusV, Risicokapitaal in de Vroege Fase, Onbenut potentieel verzilveren, 14 december 2020
Europese Commissie, Effectiveness of tax incentives for venture capital and business angels to foster the investment of SMEs and
start-ups, Taxation Papers, Working Paper N.68 - 2017
26 KplusV, Risicokapitaal in de Vroege Fase, Onbenut potentieel verzilveren, 14 december 2020
27 PwC Nederland draagt geen enkele verantwoordelijkheid voor 1. de representativiteit van de onderzoeksgroep; 2. de response rate;
en 3. zelfstandige nakoming door Stichting DutchStartHub van de verplichting die voor Stichting DutchStartHub gelden op grond van
de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG).
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

13

2. Stimuleringsmaatregelen in
Nederland
In dit hoofdstuk wordt vanuit een high level overzicht
van de Nederlandse stimuleringsregelingen voor
ondernemingen, dieper ingegaan op de ontwikkelingen van
fiscale stimuleringsregelingen in Nederland.

2.1 Nederlandse stimuleringsregelingen
Startups en scale-ups hebben te maken met imperfecties
op de markt zoals informatie-asymmetrie die veelal
leidt tot een verstoring van vraag en aanbod op de
kapitaalmarkt.28 Reguliere kapitaalverstrekkers (banken),
beschikken immers vaak niet over de specifieke kennis
die business angels vaak wel hebben om het risico van
een onderneming juist in te schatten. Denk aan specifieke
sector kennis. Alhoewel kan worden gediscussieerd over
de vraag of een financieringskloof onder “marktfalen” valt,
zijn er wereldwijd overheden die interveniëren.
Figuur 6 laat een globaal overzicht zien van de
verschillende stimuleringsregelingen in Nederland. Hierbij
is een selectie gemaakt van regelingen die van betekenis
kunnen zijn voor startups.

Zoals in hoofdstuk 1 is aangegeven zijn reguliere financiers
over het algemeen voorzichtig met investeringen in jonge
snelgroeiende bedrijven en innovatieve ondernemingen
omdat zij de risico’s hoog inschatten. Tegelijkertijd is
aangegeven dat startups belangrijk zijn voor innovatie en
op de langere termijn bijdragen aan de economie.
Het kabinet geeft zelf aan dat hier een rol voor de overheid
ligt en spreekt hierbij van het belang van innovatie voor de
productiviteitsgroei en toekomstige welvaart.29
Ten aanzien van de toegang tot kapitaal kent de
ondersteuning vanuit de overheid verschillende
vormen. Het gaat hier bijvoorbeeld om het stimuleren
van (i) kennisuitwisseling (om informatie-asymmetrie
ter verminderen); (ii) beschikbaar stellen van kapitaal
en (iii) het uitlokken van privaat kapitaal (om vraag en
aanbod op elkaar af te stemmen). De verschillende
risicokapitaalinstrumenten die hiervoor ontwikkeld worden,
vallen onder het beleidsterrein van het Ministerie van EZK.
Bij de vormgeving wordt ook gelet op de fase waarin de
onderneming zich bevindt en het daarmee samenhangende
risicoprofiel. Figuur 7 laat een niet uitputtend overzicht
zien van risicokapitaalinstrumenten.

Figuur 6: Overheidsondersteuning

Personeel & onderwijs
• SLIM-regeling
• MKB!Idee

Financiering
• Borgstelling MKB kredieten
• Garantie ondernemingsfinanciering
(GO)
• Vroegfasefinanciering (VFF)
• Seed capital regeling
• Seed business angels regeling

Digitalisering
• Smart Industry Hubs
• Fields labs

Toegang
tot talent/
Personeel &
onderwijs

Toegang tot
kapitaal/
Financiering

Innovatie
• MKB-Innovatiestimulering Regio
• Techleap
en Topsectoren
• One single Hub regeling
• Innovatiekrediet
• Small Business Innovation
Research Programma (SBIR)
• Wet Bevordering Speur en
Innovatie
Ontwikkelingswerk (WBSO)

Overheidsondersteuning

Digitalisering

Internationaal
ondernemen

Toegang tot
de overheid/
Regelgeving

Internationaal ondernemen
• Dutch Trade and Investment Fund
(DTIF)
• Subsidieregeling voor
demonstratieprojecten,
haalbaarheidsstudies
en investeringsvoorbereidingsprojecten (DHI)

Regelgeving
• MKB toets
• Brexit loket

Bron: MKB actieplan rijksoverheid https://ondernemersplein.kvk.nl/mkb-actieplan/, KplusV Risicokapitaal in de Vroege Fase, Onbenut
potentieel verzilveren, 14 december 2020, CBS Financieringsmonitor 2020

28 Wilson, K. E. (2015), Policy Lessons from Financing Innovative Firms, OECD Science, Technology and Industry Policy Papers, No.
24, OECD Publishing en Europese Commissie, Effectiveness of tax incentives for venture capital and business angels to foster the
investment of SMEs and start-ups, Taxation Papers, Working Paper N.68 - 2017
29 Brief van de staatssecretaris van Economische Zaken, kamerstuk bedrijfslevenbeleid, 2018. 32637, nr 318.
14

PwC

Figuur 7: Samenhang tussen durfkapitaalinstrumenten, naar fase en risicoprofiel
Voorbereidingsfase/startfase

Groei

Creatie ideeën voor
commercialisering

Van businessplan
naar eerste klant en
omzet

Van idee naar
gefinancierd
businessplan

Van omzet naar
eerste winst

Doorgroei/
consolidatie

Reorganisatie/
balansversterking

Van eerste winst
naar snelle groei

Herpositionering,
reorganisatie,
sanering

Vroegfasefinancering
Innovatiekrediet
Thematische Technology Transfer fonds
Seed capital regeling
Seed Business Angels Regeling
Borgstelling MKB
Dutch Venture Initiative
Garantie Ondernemingsfinanciering
Groeifaciliteit

Bron: RSM Erasmus Universiteit, Erasmus Center for Entrepreneurship, Dialogic, Evaluatie SEED Capital-regeling, Groeifaciliteit & Dutch
Venture Initiative, 21 december 2018 en KplusV, Risicokapitaal in de Vroege Fase, Onbenut potentieel verzilveren, 14 december 2020

Voor een uitgebreide omschrijving van de instrumenten
wordt verwezen naar bijlage 1. Duidelijk zichtbaar is dat de
instrumenten gericht zijn op ondernemingen in verschillende
levensfases en onderdeel zijn van een bredere groep van
instrumenten die verschillende levensfasen ondersteunen.
Wat opvalt in figuren 3 en 4 is dat alleen de regeling Wet
Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO) als
fiscale stimuleringsregeling aangemerkt kan worden.30 Dit
is niet altijd het geval geweest. In de volgende paragrafen
wordt hier nader op in gegaan.

2.2 Fiscale regelingen
De tante Agaath-regeling is de bekendste fiscale faciliteit
voor durfkapitaal in Nederland geweest. Deze regeling
werd in 1996 ingevoerd en met het Belastingplan 2001
werd de regeling vervangen door de Durfkapitaalregeling.
Vanaf 2003 werd de regeling versoberd met als gevolg
dat het fiscale voordeel voor de investeerders die gebruik
maakte van de regeling afnam. In 2013 werd de regeling
afgeschaft (met uitzondering van overgangsrecht).
2.2.1 Tante Agaathregeling - Durfkapitaalregeling
De tante Agaath-regeling werd ingevoerd met als doel het
verwerven van werkkapitaal, en meer in het bijzonder om
het verkrijgen van beginkapitaal voor een ondernemer te
vergemakkelijken.31 Geconstateerd werd dat de behoefte
aan werkkapitaal zich met name voordeed in de beginfase
van de onderneming. De regeling zag dus op ‘startende
ondernemingen’. Bij de totstandkoming van de tante
Agaath-regeling heeft de agrarische sector een belangrijke
rol gespeeld. Aangegeven werd dat bedrijfsovernames in
de sector onder druk stonden vanwege de hoge kosten in
samenhang met een slecht rendement.32

Bij de vervanging van de Tante Agaathregeling in
de Durfkapitaalregeling werd de toepassing van de
regeling uitgebreid. De Durfkapitaalregeling was niet
alleen van toepassing op de financiering van de start
van een onderneming maar ook bij overname van een
onderneming door een startend persoon. Investeringen
in rechtspersonen (startende BV’s) werden ook onder de
regeling gebracht. Achtergrond hiervan was dat starters
met een hoog risicoprofiel eerder zouden kiezen voor een
BV dan een eenmanszaak of v.o.f. om de risico’s in de
privésfeer te beperken.
Bij de Durfkapitaalregeling konden particulieren zowel
rechtstreeks geld lenen aan startende ondernemers
(directe variant), als indirect waarbij particulieren geld
konden beleggen in een door de overheid erkend
Durfkapitaalfonds (indirecte variant). Dit Durfkapitaalfonds
financierde vervolgens de startende ondernemingen. De
Durfkapitaalfondsen waren met name fondsen opgezet
door de grote banken in Nederland, de zogenoemde
Agaathfondsen.
De Durfkapitaalregeling bestond uit drie fiscale
instrumenten, namelijk:
• Een (gemaximeerde) vrijstelling voor box 3 voor directe
en indirecte beleggingen in durfkapitaal (artikel 5.17
Wet inkomstenbelasting 2001, (Wet IB 2001));
• Een aftrek voor verliezen op directe beleggingen in
durfkapitaal (artikel 6.8 Wet IB 2001); en
• Een heffingskorting voor directe en indirecte
beleggingen in durfkapitaal (artikel 8.20 Wet IB 2001).

30 De innovatiebox zou in dit kader ook genoemd kunnen worden. Echter, aangezien deze regeling veelal gebruikt wordt door reeds
gevestigde ondernemingen en niet door startups, is deze niet opgenomen. Zie Dialogic, Evaluatie innovatiebox 2010-2012, november
2015
31 Kamerstukken II 1995–1996, 24 463, nr. 3.
32 Kamerstukken II 2005-2006, 30300-XIII, bijlage
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

15

In opdracht van het Ministerie van Economische
Zaken is in 2004 een evaluatie uitgevoerd van de
Durfkapitaalregeling.33 Uit de evaluatie kwam onder meer
naar voren dat bekendheid van de regeling niet optimaal
was onder de doelgroep. Dit kwam onder andere door
de naamsverandering van tante Agaath-regeling naar
Durfkapitaalregeling. Daarnaast werd geconcludeerd dat
de regeling gemiddeld genomen als aantrekkelijk werd
beoordeeld en dat de uitvoering en administratieve lasten
als redelijk werden ervaren. Ten aanzien van de effectiviteit
van de regeling laat de evaluatie zien dat er een verschil zat
tussen de effectiviteit van de directe en de indirecte variant.
De directe variant bleek met name een familie-instrument.
Negen van de tien geraadpleegde ondernemingen
ontving de lening van een familielid. Het overgrote deel
van de beleggingen bij de directe variant zag op de
landbouwsector. De helft van de directe beleggingen
zag op bedrijfsovernames (tevens veelal voor
landbouwbedrijven) en de andere helft werd verstrekt aan
ondernemers die een nieuwe onderneming begonnen.
De directe variant heeft ervoor gezorgd dat ongeveer de
helft van de directe beleggers door de Durfkapitaalregeling
gestimuleerd is om (grotere) leningen aan starters te
verstrekken. Ook werd in de evaluatie een hefboomwerking
vastgesteld waardoor eveneens andere partijen (met
name banken), bereid waren een deel van de financiering
te verzorgen. Dit omdat de haalbaarheid van de bancaire
financiering werd vergroot: een durfkapitaallening is
achtergesteld en behoort dus tot het risicodragend
vermogen. Vergeleken met de indirecte variant bleek
de directe variant effectiever te zijn bij het oplossen van
knelpunten in de financiering. De regeling was effectiever
voor starters die een nieuw bedrijf begonnen dan starters
die een bestaand bedrijf over namen en was met name
effectiever voor de niet-agrarische sector.
Voor de indirecte variant is geconstateerd dat de regeling
geleid heeft tot mobilisatie van meer middelen vanuit
de particuliere markt naar beleggingen in startende
ondernemers. Daarbij bleek dat beleggers over het
algemeen niet in deze fondsen belegden vanwege de
specifieke focus op starters, maar omdat de risicorendementsverhouding van de fondsen aansloot bij het
(risicomijdende) beleggingsprofiel van deze beleggers.
De Durfkapitaalfondsen verstrekten met name leningen
met een beperkt risico waarvoor een hypothecair
onderpand kon worden gegeven. Daarnaast was het
overgrote deel van de ondernemingen afkomstig uit de
landbouwsector, waardoor deze ondernemingen ook
zonder de Durfkapitaalregeling externe financiering konden
aantrekken. Voorgaande heeft geleid tot de conclusie dat
de indirecte variant gegeven de doelstelling niet effectief
was.

In 2003 werd de Durfkapitaal regeling versoberd. De
heffingskorting voor indirecte beleggingen werd per
1 januari 2003 afgeschaft. Verder is de heffingskorting
voor directe beleggingen tussen 2011 en 2014 geleidelijk
afgebouwd.34 De aftrek voor verliezen op beleggingen in
durfkapitaal verliezen kwam te vervallen voor leningen
aangegaan per 1 januari 2011. Voor leningen aangegaan
vóór 1 januari 2011 was overgangsrecht van kracht en
bleven eventuele verliezen aftrekbaar. Per 1 januari 2013
werd de box 3 vrijstelling voor beleggingen in durfkapitaal
afgeschaft samen met de vrijstellingen voor sociaalethische en culturele beleggingen. Bij deze afschaffing
werd aangegeven dat de regelingen van een te geringe
omvang waren om een fiscale faciliteit te rechtvaardigen.
Bovendien paste de afschaffing van deze heffingskortingen
en vrijstellingen in het streven van het kabinet naar een
meer eenvoudige belastingheffing.35
In de politiek is meerdere malen voorgesteld om de tante
Agaathregeling/Durfkapitaalregeling te herintroduceren.
Zo speelde de motie Mulder een rol bij de inzet van de
€ 50 miljoen dat het kabinet destijds ter beschikking stelde
voor het stimuleren van startups en mkb met ingang van
2017.36 Deze motie riep op om te kijken naar het versterken
van het eigen vermogen van het mkb onder meer door
het mobiliseren van particuliere vermogens waarbij
zowel directe als indirecte investeringen via fondsen of
crowdfundingplatformen worden gefaciliteerd. Ook de
eerdergenoemde motie van het lid Amhaouch c.s. is een
voorbeeld van een verzoek tot herintroductie van een
durfkapitaalregeling.
Bij de invulling van de € 50 miljoen is en de vormgeving van
maatregelen is destijds gekeken naar de Seed Enterprise
Investment Scheme dat in het VK wordt toegepast
(SEIS).37 Van deze regeling heeft RVO toen geconstateerd
dat deze te complex was voor de uitvoering vanwege
een periodieke toetsing van de voorwaarden van de
investeerder, investering en onderneming. Daarnaast zou
een soortgelijke regeling een grotere budgettaire derving
hebben dan beschikbaar was.
Deze afwegingen spelen niet alleen voor de Nederlandse
overheid een rol. Ook buitenlandse overheden kennen
stimuleringsprogramma’s voor startups. Bij de vormgeving
van instrumenten staan zij voor dezelfde uitdaging. In het
volgende hoofdstuk wordt daarom nader ingegaan op een
aantal buitenlandse stimuleringsregelingen.

33 Kamerstukken II 2015-2016, nr. 30300-XIII, nr. 57
34 Kamerstukken II 2010-2011, 32504, nr. 9 (nota van wijziging) en Kamerstukken II 2010-2011, 32504, nr 54 (amendement van het lid
Slob om afschaffing geleidelijk te laten verlopen)
35 Kamerstukken II 2011-2012, 33287, nr. 3
36 Kamerstukken II 2015-2016, 34300 XIII, nr. 28
37 Kamerstukken II 2015-2016, 32637, nr. 241
16

PwC

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

17

3. Landenvergelijkend onderzoek
Voor het landenvergelijkend onderzoek is een vragenlijst
verstuurd naar de Onderzoeksgroep buitenlandse
regelingen waarmee informatie is opgevraagd over fiscale
en niet-fiscale stimuleringsregelingen voor risicokapitaal.
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de verschillende
onderdelen van deze vragenlijst. Aan de orde komen de
beleidsmatige achtergrond van de regeling, de fiscaaltechnische aspecten waarbij afzonderlijk ingegaan
wordt op het Europese staatssteunkader, het budgettair
beslag, de uitvoeringskosten, administratieve lasten en de
effectiviteit van de regelingen.

Ten aanzien van de effectiviteit van de regelingen wordt
dieper ingegaan op evaluaties van het VK en Duitsland
omdat van deze landen de evaluaties beschikbaar en
openbaar toegankelijk zijn. In deze evaluaties wordt
onder meer ingegaan op de ontwikkeling van het
aantal investeerders, het aantal ondernemingen waarin
geïnvesteerd wordt en het investeringsbedrag.
In figuur 8 zijn de onderzochte stimuleringsregelingen
weergegeven.

Figuur 8: Overzicht onderzochte stimuleringsmaatregelen
Land

Subsidie / fiscale regeling

Naam regeling

Oostenrijk

Subsidie

aws AplusB Scale-up
aws JumpStart

VK

Fiscale regeling

Enterprise Investment Scheme (EIS)
Seed Enterprise Investment Scheme (SEIS)
Venture Capital Trust (VCT)
Social Investment Tax Relief (SITR)

Canada

Fiscale regeling

New Brunswick Small Business Investor Tax Credit
Newfoundland and Labrador venture capital tax credit
New Brunswick Labour-Sponsored Venture Capital

VS

Fiscale regeling

Section 1202
Section 1045
Section 1244

Frankrijk

Fiscale regeling

Personal income tax reduction upon investment in SMEs ("Madelin" reduction)
Personal income tax reduction upon investment in innovative venture capital
funds (FCPI and FIP)
Personal income tax incentives for investment in venture capital funds (FCPR,
FPCI, FCPI)
Corporate income tax incentives for investment in venture capital funds (FCPR
and FPCI)
Amortization of subscriptions in innovative SMEs or certain investment funds

Israël

Fiscale regeling

Angels Law
Tax benefit for Venture Capital Funds and its foreign investors regarding
investments in Israeli or Israeli related companies

Duitsland

Subsidie & fiscale regeling

INVEST progamme

Fiscale regeling

Venture Tech Growth Financing
ERP-VC-Fondsinvestments
IBB Ventures Fonds (Berlin)

België

Bron: PwC

Fiscale regeling

Tax shelter voor startende ondernemer
Win-win lening
Loan Coup de Pouce
Crowdfunding loan

18

PwC

Figuur 9: Relevante fase per regeling
Percentage regelingen dat betrekking heeft op bepaalde fasen
Fiscaal

Subsidie

Start fase

66,67% 18,52%

Groei fase

77,78% 18,52%

Doorgroei fase

37,04% 14,81%

Reorganisatie / Balansversterking

37,04% 11,11%
0%

25%

3.1 Beleidsmatige achtergrond buitenlandse
stimuleringsregelingen
Het eerste deel van de vragenlijst heeft betrekking
op de achtergrond van de regeling en het doel dat de
desbetreffende nationale overheid voor ogen heeft gehad
toen de regeling werd geïntroduceerd. Met de verkregen
input kan vervolgens een verdeling worden gemaakt op
welke levensfase (en dus ook de investeringsfase) een
regeling betrekking heeft.
Bij de meeste onderzochte regelingen wordt geen harde
definitie gegeven voor de fase waarin de onderneming
waarin geïnvesteerd wordt zich moet bevinden, om
gebruik te kunnen maken van de regeling. Ook wordt
er geen gebruik gemaakt van TRL’s. De fase waarin de
onderneming zich dient te bevinden kan wel worden
afgeleid uit de intentie van de regeling (bijvoorbeeld het
stimuleren van jonge innovatieve ondernemingen), de
doelgroep van de regeling (bijvoorbeeld startups, small
business, startende ondernemer) en de vormgeving van de
regeling (zie hiervoor 3.2 fiscaal-technische aspecten).
Op basis van intentie en doelgroep blijkt het overgrote deel
(85%-97%) van de onderzochte regelingen zich in ieder
geval te richten op de “voorbereidingsfase/startfase” en
de “groeifase” van de onderneming. Een viertal regelingen
ziet juist niet op deze fase (fiscale regelingen uit België,
Frankrijk en het VK). De helft van de regelingen ziet tevens
op de doorgroeifase en net iets minder dan de helft van
de regelingen ziet ook nog op de reorganisatie/balans
versterkingsfase.

50%

75%

100%

Voor regelingen waarbij de intentie en doelgroep niet
helder zijn omschreven, is voor dit onderzoek gekozen
om de desbetreffende buitenlandse regeling op alle fasen
betrekking te laten hebben. Tot slot zijn er ook regelingen
die een grens stellen aan de leeftijd van de onderneming. Zo
is dit bij de regelingen uit het VK maximaal twee tot en met
zeven jaar, de Franse Madelin regeling minder dan zeven
jaar, de Duitse INVEST regeling maximaal zeven jaar en de
Belgische tax shelter maximaal vier jaar (zie figuur 9).

3.2 Fiscaal-technische aspecten
Het tweede gedeelte van de vragenlijst heeft betrekking
op technische aspecten zoals het type incentive, de
belastinggrondslag, het genietingsmoment van de
incentive, en het belastingmiddel. Ook is gekeken naar
vereisten die worden gesteld aan de investeerder, de
investering en de onderneming waarin geïnvesteerd wordt.
De meeste onderzochte regelingen zijn van fiscale aard
(ca. 80%) waarbij de overige regelingen de vorm van een
subsidie kennen of een combinatie van een subsidie en een
fiscale regeling.
Van de fiscale regelingen heeft 86,36% betrekking op
een equivalent van de IB, 27,27% op een equivalent van
de Vpb en 18,18% op een vermogensbelasting. Hierbij
moet bedacht worden dat sommige regelingen betrekking
kunnen hebben op meerdere belastingmiddelen,
bijvoorbeeld een combinatie van een IB of Vpb een
vermogensbelasting (zie figuur 10).

Figuur 10: Regelingen belastingtype
Percentage regelingen dat betrekking heeft op de verschillende belastingmiddelen
Inkomstenbelasting

86,36%

Vennootschapsbelasting

27,27%

Vermogensbelasting

18,18%
0%

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

25%

50%

75%

100%

19

Wat hier verder uit valt af te leiden, is dat de meeste
regelingen alleen open staan voor individuen, immers het
grootste gedeelte van de onderzochte regelingen ziet op
(een equivalent van) de IB.
Wat verder opvalt, is dat voor het openstaan van de
regeling geen onderscheid gemaakt wordt tussen business
angels en venture capitalists. In de omschrijving van de
regelingen wordt dit niet specifiek genoemd. De meeste
regelingen staan dus open voor beide type investeerders.
Echter, door het van toepassing zijnde belastingmiddel
kan het zijn dat de regeling in theorie weliswaar voor beide
type investeerders open staat, maar in de praktijk meer
toegepast wordt door business angels (immers individuen
die belast worden in de IB) dan door venture capitalists
(typisch rechtspersonen die belast worden in de Wet op de
vennootschapsbelasting 1969 (Wet Vpb 1969).
Het INVEST programma in Duitsland vormt hierop een
uitzondering. Deze Duitse regeling staat open voor
natuurlijke personen en ondernemingen die aangesloten
zijn bij een business angels netwerk.
Als gekeken wordt naar het type incentive, is een
onderscheid gemaakt in belastingvrijstelling, tax credit,
belastingaftrek, verliesverrekening en belastinguitstel (zie
figuur 11).
Sommige regelingen bestaan uit meerdere incentives. De
EIS en SEIS in het VK kennen een belastingvrijstelling,
tax credit en een belastinguitstel. Van de onderzochte
fiscale regelingen kent 59,09% een tax credit, 40,91% een
belastingvrijstelling, belastinguitstel. Verliesverrekening
komt voor bij 18,18% van de onderzochte regelingen, en
belastingaftrek bij 13,64% van de onderzochte regelingen.
Tax credit
Bij de onderzochte buitenlandse regelingen blijkt een tax
credit het meest voor te komen. Dit is een vermindering van
de te betalen belasting.

Hierbij kan een onderscheid worden gemaakt in tax
credits gebaseerd op (i) het geïnvesteerde bedrag; (ii)
vervreemdingswinsten en (iii) niet terugbetaalde leningen.
Duitsland kent een tax credit voor vervreemdingswinsten.
Canada, Israël, Frankrijk, België en het VK kennen een tax
credit voor een gedeelte van het geïnvesteerde bedrag. De
Duitse INVEST regeling, een combinatie van een fiscale
stimuleringsmaatregel en subsidie, kent ook een credit
voor een gedeelte van het geïnvesteerde bedrag. Omdat
dit buiten de belastingaangifte omgaat wordt deze voor dit
onderzoek gecategoriseerd als een subsidie (zie paragraaf
6.3). België kent ook een tax credit voor niet terugbetaalde
leningen. De tax credit regelingen voor een gedeelte
van het geïnvesteerde bedrag en vervreemdingswinsten
voorzien in een plafond waarbij de tax credit wordt
gekoppeld aan een percentage van het geïnvesteerde
bedrag met een maximum. Niet is onderzocht of een
dergelijke tax credit tot een belastingteruggaaf kan leiden
(met andere woorden kan worden verzilverd) of dat de tax
credit alleen kan worden afgezet tegen een belastbaar
bedrag en of bij een tekort kan worden voortgewenteld.
Belastingvrijstelling
Regelingen uit het VK, US, Frankrijk, en Israël voorzien in
een belastingvrijstelling op vervreemdingswinsten. Frankrijk
voorziet tevens in een belastingvrijstelling op dividenden
maar die regelingen zien op investeringen in venture capital
fondsen en niet specifiek op directe investeringen in
startups.
Dit zijn fiscale stimuleringsregelingen die betrekking
hebben op investeringen in venture capital fondsen. Met
uitzondering van Frankrijk (equivalent Vpb en IB), zijn deze
vrijstellingen in een equivalent van de inkomstenbelasting
vormgegeven. Ook is Frankrijk het enige land dat in een
vrijstelling voorziet voor dividenden.

Figuur 11: Verdelingen type incentive
Percentage van regelingen dat ziet op type incentives. In sommige gevallen bieden regelingen meer dan een type incentive
Belastingcredit

59,09%

Belastingvrijstelling

40,91%

Belastinguitstel

18,18%

Verliesverrekening

18,18%

Belastingaftrek

13,64%
0%

20

PwC

20%

40%

60%

Belastinguitsel
Een regeling uit de VS en de meeste regelingen uit
het VK voorzien (tevens) in een belastinguitstel voor
vervreemdingswinsten. Hiervoor dient een herinvestering
te worden gedaan in kwalificerende investeringen. De
periode waarbinnen de herinvestering moet zijn gedaan is
betrekkelijk kort in de VS (60 dagen). Voor de UK dient de
investering drie jaren na vervreemding te zijn gedaan maar
kan deze ook maximaal 1 jaar voor vervreemding worden
gedaan.

heeft in de jurisdictie waar de stimuleringsregeling geldt.
Deze vereisten zien we in mindere mate terugkomen bij de
onderzochte subsidies.
Ongeveer 70% van de buitenlandse fiscale
stimuleringsregelingen stelt de eis aan de onderneming
waarin geïnvesteerd wordt dat zij een maximaal bedrag
aan balanswaarde heeft, een maximaal aantal werknemers
heeft, in een bepaalde sector zit of juist niet en een vaste
inrichting heeft in het land van de stimuleringsregeling.
Een derde van de regelingen vereist dat de onderneming
niet beursgenoteerd is. Ruim 20% van de regelingen stelt
de eis dat de onderneming waarin geïnvesteerd wordt een
maximaal bedrag aan omzet heeft.

Vereisten aan investering en aan onderneming waarin
geïnvesteerd wordt
Als gekeken wordt naar de vereisten die aan de
investering worden gesteld, blijken nagenoeg alle fiscale
regelingen betrekking te hebben op investeringen in
het eigen vermogen van de onderneming. De Belgische
win-win lening, coup de pouce en crowdfunding loans,
zijn fiscale regelingen die zien op het verstrekken van
financiering (lening) aan de onderneming. Voorts worden
er verschillende minimum periodes waarin de investering
moet worden gehouden, gehanteerd. Dit loopt uiteen van
0 t/m 3 jaar, 4 t/m 6 jaar, 7 jaar of langer of geen minimale
duur (zie figuur 12).

Verder is het interessant dat sommige regelingen (Canada,
België, Duitsland, VK, Oostenrijk) de eis stellen dat de
onderneming waarin geïnvesteerd wordt een certificaat
moet hebben om als startup of startende of jonge
ondernemer aangemerkt te kunnen worden. Vervolgens
kan de investeerder de regeling claimen in de aangifte,
of via een aparte aanvraagprocedure. Investeerders
weten dan op voorhand dat zij in aanmerking komen
voor een stimuleringsregeling wanneer zij investeren in
ondernemingen die in het bezit zijn van een certificaat.

In bijlage 5 is een overzicht opgenomen van de
vereisten die gesteld worden aan de investering en
de onderneming waarin geïnvesteerd wordt. Deze
vereisten zijn draaiknoppen om de stimuleringsregeling
specifieker te richten op investeringen in bepaalde type
bedrijven. Uiteraard kunnen met deze draaiknoppen ook
investeringen minder worden gestimuleerd (bijvoorbeeld
door sector uitsluiting).

3.3 Staatssteun

Bij de meeste onderzochte fiscale stimuleringsregelingen
wordt een combinatie van verschillende criteria gesteld,
namelijk dat de onderneming: (i) een maximaal aantal jaren
bestaat; (ii) een maximale waarde aan balanstotaal heeft
(iii) een maximale waarde aan omzet in een jaar heeft;
(iv) een maximaal aantal werknemers heeft; (v) onderdeel
uitmaakt van een bepaalde sector; (vi) juist geen onderdeel
uitmaakt van een bepaalde sector; (vii) niet beursgenoteerd
is; (viii) een vaste inrichting heeft in de jurisdictie waar
de stimuleringsregeling geldt of (ix) haar hoofdkantoor

Lidstaten van de Europese Unie dienen rekening te
houden met de staatssteunregels die gelden op grond
van artikel 107 van het Verdrag betreffende de werking
van de Europese Unie (VWEU). Hiervoor geldt dat hoe
specifieker de regeling is, hoe groter de kans op potentiële
staatssteun.
Staatssteun dient in principe altijd gerapporteerd en
goedgekeurd te worden door de Europese Commissie als
voldaan is aan de vijf staatssteun criteria zoals neergelegd
in artikel 107 VWEU. Hierop is een aantal uitzonderingen
mogelijk waardoor lidstaten vrijgesteld zijn van de
aanmeldingsverplichting.

Figuur 12: Minimale investeringsduur vereisten
De minimale investeringsduur op de geanalyseerde regelingen, uitgebeeld in percentages
Geen

18,52%

0 tot 3

22,22%

4 tot 6
7 of meer

44,44%
3,70%
0%

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

20%

40%

60%

21

Het gaat hier om de volgende regelingen:
• de de- minimusverordening; 38
• de Algemene groepsvrijstellingsverordening; 39
• de Landbouwvrijstellingsverordening;40
• de Visserijvrijstellingsverordening;41
• het DAEB vrijstellingsbesluit (diensten van algemeen
economisch belang).42
Dergelijke steunregimes dienen enkel ter kennis gegeven
te worden bij de Europese Commissie. Wel dient er jaarlijks
gerapporteerd te worden aan de Europese Commissie
zodat controles mogelijk zijn. Voor de-minimus steun is geen
kennisgeving nodig. Decentrale overheden mogen steun
verlenen die onder de € 200.000,- blijft over een periode van
drie belastingjaren. Vanwege de beperkte steunbedragen
worden ze niet als concurrentieverstorend gezien.
Van de onderzochte regelingen van landen die lid zijn
van de Europese Unie (België, Frankrijk, Oostenrijk) is
maar van een aantal regelingen bekend dat zij voldoen
aan de Europese staatssteunregels. Het gaat hier om de
Oostenrijkse subsidieregelingen en twee Franse regelingen
waaronder de Madelin regeling. Niet bekend is of op
deze regelingen de reguliere procedure van toepassing
is geweest of dat de regelingen onder de uitzonderingen
vallen. Hoewel het VK geen lid meer is van de Europese
Unie, zijn de onderzochte fiscale regelingen ingevoerd voor
het vertrek van het VK uit de Europese Unie. De EIS en VCT
zijn beide goedgekeurde staatssteun. De EIS is de-minimis
steun. De SITR is een combinatie van genotificeerde en
de minimus-steun. De regelingen voldoen dus aan het

staatssteunkader.43 Voor de overige buitenlandse Europese
regelingen is niet bekend, althans niet openbaar, of zij
voldoen aan de Europese staatssteunregels. Hiervoor zou
nader onderzoek nodig zijn.

3.4 Budgettair beslag, uitvoeringskosten,
administratieve lasten
Naast de beleidsmatige achtergrond en de fiscaaltechnische aspecten, is ook gekeken naar de
organisatorische kant van de regeling. Hierbij kan gedacht
worden aan de wijze van aanvraag en de duur van de
aanvraagprocedure, maar ook aan het budgettair beslag
en de uitvoeringskosten voor de overheid. Ook is gevraagd
of de regeling door de overheid wordt geëvalueerd en zo
ja of de regeling het gewenste effect heeft. Het blijkt dat
evaluaties waarvan de uitkomsten publiek toegankelijk zijn,
slechts zeer beperkt beschikbaar zijn.
Ten aanzien van de aanvraagprocedure van de
onderzochte regelingen kan grofweg gesteld worden dat
de helft geclaimd kan worden bij de belastingaangifte
en de andere helft via een online aanvraagprocedure.
Van de meeste regelingen is de gemiddelde duur van
de aanvraagprocedure onbekend. Bij enkele regelingen
is dit wel het geval. Zo bedraagt de aanvraagperiode bij
de Oostenrijkse Jumpstart enkele weken terwijl dit bij de
Israëlische Angels law enkele maanden is.

38 Verordening (EU) Nr. 1407/2013 van de Commissie van 18 december 2013 betreffende de toepassing van de artikelen 107 en 108 van
het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie op de-minimissteun.
39 Verordening (EU) Nr. 651/2014 van de Commissie van 17 juni 2014 waarbij bepaalde categorieën steun op grond van de artikelen 107
en 108 van het Verdrag met de interne markt verenigbaar worden verklaard.
40 Verordening (EU) Nr. 702/2014 van de Commissie van 25 juni 2014 waarbij bepaalde categorieën steun in de landbouw- en de
bosbouwsector en in plattelandsgebieden op grond van de artikelen 107 en 108 van het Verdrag betreffende de werking van de
Europese Unie met de interne markt verenigbaar worden verklaard.
41 Verordening (EU) Nr. 1388/2014 van de Commissie van 16 december 2014 waarbij bepaalde categorieën steun voor ondernemingen
die actief zijn in de productie, de verwerking en de afzet van visserij- en aquacultuurproducten, op grond van de artikelen 107 en 108
van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie met de interne markt verenigbaar worden verklaard.
42 Besluit van de Commissie van 20 december 2011 betreffende de toepassing van artikel 106, lid 2, van het Verdrag betreffende de
werking van de Europese Unie op staatssteun in de vorm van compensatie voor de openbare dienst, verleend aan bepaalde met het
beheer van diensten van algemeen economisch belang belaste ondernemingen.
43 https://www.gov.uk/hmrc-internal-manuals/venture-capital-schemes-manual/vcm2040
22

PwC

Figuur 13: Minimale investeringsduur vereisten
Regeling

Estimated budget expenditure range
per year (€ mln)

Combined government,
expenditure (€ mln)*

Frankrijk Madelin

100-500**

1.491,85

Duitsland INVEST

20-50***

1.795,62

Oostenrijk Jumpstart

1-5****

228,10

België coup de pouce

<1*****

254,05

500 (kosten £ mln)

954,34 (£ mln)

VK EIS

*	 Overheidsuitgaven op nationaal en provinciaal/lokaal niveau gezamenlijk
**	 Laatst herzien september 2020
***	 Laatst herzien februari 2021
****	 Laatst herzien juli 2021
*****	 Laatst herzien juni 2021

Van de meeste onderzochte regelingen is het budgettair
beslag eveneens niet bekend. Uit de OECD Stip Compass
database on Science, Technology and Innovation policies
is voor een aantal regelingen echter de estimated budget
expenditure range per year opgenomen. Voor het VK is
dit van de EIS in de evaluatie terug te vinden.44 Wanneer
deze vergeleken worden met de overheidsuitgaven blijken
deze regelingen een minimaal aandeel te hebben in de
overheidsuitgaven (zie figuur 13).

paragraaf wordt daarom nader ingegaan op deze
evaluaties waarbij de nadruk ligt op specifieke onderdelen
die succesvol zijn gebleken en onderdelen waarvan uit
de evaluatie is gebleken dat die verbeterd dienen te
worden. Om de resultaten van het VK en Duitsland in het
juiste perspectief te plaatsen is het van belang te weten
dat het VK en Duitsland redelijk vergelijkbaar zijn qua
inwoneraantal (VK: 67,6 mio46 en DUI: 83,1 mio) en grootte
van de economie gemeten in bbp (VK: $40,284.647 en DUI:
$46,208.40).

3.5 Effectiviteit

3.5.1	 Evaluatie regelingen in het VK en in Duitsland

Voor een goede analyse en voor de uiteindelijke
aanbevelingen zijn evaluaties van de onderzochte
regelingen van groot belang. Op deze wijze kan inzicht
verkregen worden in het gebruik en de effectiviteit
van de regeling. Ook hier is naar gevraagd. Van de
Oostenrijkse regeling AplusB is een online dashboard
beschikbaar waarin wordt bijgehouden hoeveel projecten
ondersteund worden, hoeveel aanvragen er goedgekeurd
zijn, hoeveel er geïnvesteerd is en hoeveel procent van
de projecten betrekking heeft op innovatieve projecten.45
De ontwikkelingen over de maanden en/of jaren zijn
echter niet te zien. Uit de gegevens is dus niet af te leiden
of de regelingen effectief zijn. Een evaluatie is slechts
beschikbaar bij twee van de acht onderzochte landen
(Duitsland en het Verenigd Koninkrijk). Dit is uiteraard niet
voldoende om algemene conclusies te kunnen trekken,
maar aangezien het gaat om twee landen die belangrijke
spelers zijn in de Europese en ook wereldeconomie kan
de beschikbare evaluatie zeer waardevol zijn voor de
uiteindelijke aanbevelingen. Daarnaast is het interessant
dat de regeling van Duitsland (INVEST) een (tevens)
subsidie betreft en de regelingen van het VK (EIS en
SEIS) fiscale stimuleringsregelingen zijn. In de volgende

EIS (VK)
De Enterprise Investment Scheme (EIS) biedt meerdere
soorten belastingvoordelen voor particulieren
die doorgaans direct beleggen in bepaalde nietbeursgenoteerde ondernemingen. De belastingvoordelen
omvatten een tax credit van 30% op het geïnvesteerde
bedrag , uitstel van vermogenswinstbelasting (bij
herinvestering van behaalde vermogenswinst uit niet
kwalificerende investeringen in nieuwe kwalificerende
investeringen), verruimde verliescompensatie en vrijstelling
van vermogenswinstbelasting (van kwalificerende
investeringen).
Uit de evaluatie48 komt naar voren dat sinds de EIS in 1994
werd gelanceerd, 32.965 ondernemingen investeringen
hebben ontvangen en er ongeveer £ 24 miljard aan
investeringen is opgehaald.49
Het gebruik van de EIS regeling is sinds 2010 gestaag
toegenomen. Uit de evaluatie wordt als mogelijke
oorzaak de aanhoudend historisch lage rentetarieven
genoemd, en de toenemende promotie en betrokkenheid
van fondsbeheerders. Bovendien trok de verhoging

44 HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief: May
2021, 17 mei 2021
45 https://www.aws.at/en/
46 Bron: https://www.rvo.nl/, aantal inwoners in 2021
47 Bron: https://data.worldbank.org/, gemeten in 2020.
48 HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief: May
2021, 17 mei 2021.
49 Gemeten tot april 2020.
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

23

van de tax credit van 20% naar 30% in 2011 tot 2012
en de verhoging van de jaarlijkse EIS-investeringslimiet
voor ondernemingen naar £ 5 miljoen van 2012 tot 2013
aanzienlijke investeringen aan. Het geïnvesteerde bedrag
is bijna verdubbeld in de periode 2013 - 2015. Sinds april
2015 zijn gesubsidieerde (duurzame) energie activiteiten
geleidelijk uitgesloten van de regeling.50
Vanaf november 2015 werden limieten voor in aanmerking
komende ondernemingen ingevoerd, waaronder leeftijdsen financieringslimieten, en een nieuwe groei- en
ontwikkelingsvereiste. Ondanks deze maatregelen bleven
de investeringen in EIS tot 2017-2018 toenemen.51

In 2018 is de risicokapitaal voorwaarde ingevoerd dat
inhoudt dat de onderneming waarin geïnvesteerd wordt
reële risico moet lopen. Dit om ervoor te zorgen dat de
regeling niet kan worden aangewend voor ondernemingen
met weinig of geen risico, daar is de regeling immers niet
voor bedoeld.52
In 2018 tot 2019 was er een grote daling aan opgehaalde
investeringen voor nieuwe ondernemingen, waarbij
slechts 24% van de investeringen werd opgehaald door
ondernemingen die de EIS voor het eerst gebruikten. Deze
daling is waarschijnlijk te wijten aan de eerdergenoemde
invoering van de risicokapitaal voorwaarde die verdere
beperkingen oplegt aan de kwalificatie van investeringen in
het kader van de EIS.53

50 HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief: May
2021, 17 mei 2021.
51 HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief: May
2021, 17 mei 2021.
52 HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief: May
2021, 17 mei 2021.
53 HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief: May
2021, 17 mei 2021.
24

PwC

Figuur 14: Ontwikkeling EIS investeringen periode april 1993 tot 2020
Amount of investment

4.500

Number of companies
2.500

4.000

3.500
2.000

2.500

1.500

2.000
1.000

Amount (£ million)

Number

3.000

1.500

1.000
500

2019-20

2018-19

2017-18

2016-17

2015-16

2014-15

2013-14

2012-13

2011-12

2010-11

2009-10

2008-09

2007-08

2006-07

2005-06

2004-05

2003-04

2002-03

2001-02

2000-01

1999-00

1998-99

1997-98

1996-97

1995-96

1994-95

0

1993-94

500

0

Year
Bron: HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief:
May 2021, 17 mei 2021

Figuur 14 geeft de ontwikkeling van het aantal EIS
investeringen weer in de periode april 1993 tot 2020.
Figuur 15 op de volgende pagina geeft een overzicht van
de gemiddelde hoogte van een investering en het aandeel
daarvan in het totaal geïnvesteerde bedrag in de periode
2019 -2020.
Sinds de lancering van de EIS regeling ziet het grootste
deel (51%) van de EIS investeringen op investeringen in
ondernemingen die voor het eerst EIS fondsen hebben
opgehaald. Het aandeel van investeringen in nieuwe
ondernemingen in vergelijking met ondernemingen die al
gebruik maken van de EIS regeling, is echter afgenomen
sinds de pieken in 2011-2012 en 2014-2015. Dit valt samen
met de geleidelijke uitsluiting van duurzame energie
activiteiten van de EIS regeling.54
SEIS (VK)
De Seed Enterprise Investment Scheme (SEIS)
beoogt investeringen door individuen te stimuleren in
kwalificerende nieuwe ondernemingen in de startfase. De
SEIS voorziet in een tax credit van 50% van de omvang
van de investering. De tax credit kan worden geclaimd

voor investeringen van maximaal £ 100.000 per jaar. De
ondernemingen ten aanzien waarvan de tax credit wordt
geclaimd mag een maximaal bedrag van £ 150.000 aan
investeringen aantrekken.
Sinds de start van SEIS in 2012-2013 hebben 13.800
ondernemingen investeringen ontvangen en is er ongeveer
£ 1,4 miljard aan investeringen opgehaald.
In 2019 tot 2020 hebben 2.090 ondernemingen in totaal
£ 170 miljoen aan investeringen opgehaald. Dit is een
lichte daling ten opzichte van 2018 tot 2019, toen 2.125
ondernemingen £ 171 miljoen ophaalden.55
1.620 ondernemingen haalden in 2019 tot 2020 voor het
eerst kapitaal op, wat neerkomt op £ 145 miljoen aan
(eerste) investeringen. Figuur 16 op de volgende pagina
geeft het aantal ondernemingen weer die gebruik maakten
van de regeling en de hoogte van de investeringen in de
periode april 2019 - april 2020.56
Naast de evaluatie uitgevoerd door HM Revenue &
Customs, is in 2015 ook onderzoek gedaan door de UK
Business Angels Association.57 Uit dit onderzoek blijkt

54 HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief: May
2021, 17 mei 2021.
55 HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief: May
2021, 17 mei 2021.
56 HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief: May
2021, 17 mei 2021.
57 A Nation of Angels, Assessing the impact of angel investing across the UK, January 2015
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

25

Figuur 15: EIS Verloop aandeel investeerders en geïnvesteerd bedrag
Proportion of investors

Proportion of amount invested

Investors

1.500 - 2.000

Amount invested

1.000 - 1.500
750 - 1.000
500 - 750
450 - 500

Amount of investment (thousands)

400 - 450
350 - 400
300 - 350
250 - 300
200 - 250
150 - 200
100 - 150
50 - 100
25 - 50
25 - 50
20 - 25
15 - 20
10 - 15
5 - 10
2,5 - 5
1 - 2,5
0,5 - 1
< 0,5
0%

5%

10%

15% 0%

5%

10%

15%

Bron: HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief:
May 2021, 17 mei 2021

Figuur 16: Verloop aantal ondernemingen en bedrag geïnvesteerd
Amount of investment

Number of enterprises

250

2.000

200

1.500

150

1.000

100

500

50

0

0
2012-13

2013-14

2014-15

2015-16

2016-17

2017-18

2018-19

2019-20

Year
Bron: HM Revenue & Customs, Enterprise Investment Scheme, Seed Enterprise Investment Scheme and Social Investment Tax Relief:
May 2021, 17 mei 2021

26

PwC

Amount (£ million)

Number

2.500

dat bijna 90% van de business angels in het VK hebben
geïnvesteerd via een van de twee regelingen (EIS of SEIS).
Daarnaast werd geconstateerd dat bijna 80% van de totale
investeringen van business angels werden gedaan via de
programma’s EIS of SEIS, waarvan 55% in EIS en 24% in
SEIS. Volgens de onderzoekers was in 2008 het aandeel in
SEIS slechts 12%, maar in de jaren daarna is dit gestegen
door onder andere de verbeterde bekendheid van de
regeling.58
INVEST (Duitsland)
De INVEST regeling bestaat zowel uit een fiscale regeling
(tax credit) als uit een subsidie (aankoopsubsidie).
De INVEST regeling kan worden aangesproken door
particulieren en business angels in consortium.
De aankoopsubsidie voorziet in een belastingvrije
aankoopsubsidie van 20% van het investeringsbedrag
dat minimaal € 10.000 moet bedragen. Participaties tot
maximaal € 500.000 per jaar komen in aanmerking voor de
aankoopsubsidie. De regeling voorziet daarnaast in een tax
credit van 25% van de vervreemdingswinst, mits de winst
minimaal € 2.000 bedraagt (2021).
In 2016 en 2019 is de regeling door het Bundesministeriums
für Wirtschaft und Energie (BMWi) geëvalueerd. Sinds
de invoering van het Invest programma in 2013 tot
midden 2019 hebben ongeveer 5.453 investeerders
zich aangemeld, waarvan aan 4.399 investeerders een

vergunning is verleend.59 Jaarlijks melden ongeveer 1.300
ondernemingen zich aan voor de regeling, waarvan iets
meer dan 1.000 succesvol.60 Tot eind 2016 zijn er bijna
2.800 subsidies verstrekt met een totale waarde van meer
dan € 42 miljoen.61
Van de verstrekte subsidies is 88% geïnvesteerd als
additioneel kapitaal in jonge, innovatieve ondernemingen.62
Het totale netto effect van de subsidie verkregen door
virgin angels en ervaren investeerders is positief. Elke euro
aan subsidie heeft gezorgd voor een additionele investering
van 50 eurocent in jonge ondernemingen.63 Opvallend
daarbij is dat het resultaat van de ervaren investeerder op
zichzelf negatief is. De ervaren investeerder had namelijk
zonder de subsidie ook al geïnvesteerd in de onderneming.
Er wordt door de subsidie wel meer geïnvesteerd maar
minder dan de grootte van de ontvangen subsidie.
Uit de evaluatie van de INVEST regeling uitgevoerd in 2016
volgt dat bijna een kwart van de Duitse business angels
die de subsidie aanvroegen een Gmbh is.64 Uit diezelfde
evaluatie bleek ook dat 30% van de investeerders met een
INVEST subsidie investeerde in een nieuw bedrijf waar ze
nog niet eerder in hadden geïnvesteerd.65 De meeste van
deze investeerders hadden al eerder in ondernemingen
geïnvesteerd maar voor 21% was het de eerste keer. Veel
van deze virgin angels investeren samen met anderen in
ondernemingen.

58 A Nation of Angels, Assessing the impact of angel investing across the UK, January 2015
59 ExperConsult Unternehmensberatung GmbH & Co. KG, Evaluierung des Förderprogrammes, INVEST - Zuschuss für Wagniskapital,
blz. 153, 15 november 2019
60 ExperConsult Unternehmensberatung GmbH & Co. KG, Evaluierung des Förderprogrammes INVEST - Zuschuss für Wagniskapital,
blz. 154, 15 november 2019
61 Business Angels Funding, Understanding the Nature and Impact of Business Angels Funding, blz. 24, 13 december 2017
62 Zentrum für Europäische Wirtschaftsforschung (ZEW) Mannheim, VDI Technologiezentrum Düsseldorf, Verband Vereine Creditreform
e.V. Neuss, Evaluierung des Förderprogrammes INVEST - Zuschuss für Wagniskapital, blz.239, 16 juni 2016
63 Zentrum für Europäische Wirtschaftsforschung (ZEW) Mannheim, VDI Technologiezentrum Düsseldorf, Verband Vereine Creditreform
e.V. Neuss, Evaluierung des Förderprogrammes INVEST - Zuschuss für Wagniskapital, blz. 239, 16 juni 2016
64 Zentrum für Europäische Wirtschaftsforschung (ZEW) Mannheim, VDI Technologiezentrum Düsseldorf, Verband Vereine Creditreform
e.V. Neuss, Evaluierung des Förderprogrammes INVEST - Zuschuss für Wagniskapital, blz. 232, 16 juni 2016
65 Zentrum für Europäische Wirtschaftsforschung (ZEW) Mannheim, VDI Technologiezentrum Düsseldorf, Verband Vereine Creditreform
e.V. Neuss, Evaluierung des Förderprogrammes INVEST - Zuschuss für Wagniskapital, blz. 234, 16 juni 2016
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

27

Verder volgt uit de evaluatie in 2019 dat bijna 50% van
de Duitse business angels heeft deelgenomen aan het
programma sinds de start van de regeling in 2013.66
Voorts komen uit de evaluaties van 2016 en 2019 een
groot aantal sterke punten naar voren, maar ook duidelijke
verbeterpunten. Hieronder volgt een korte samenvatting
van de meest relevante punten.
Uit de meest recente cijfers volgt dat in de periode vanaf
invoering tot en met 31 december 2020 € 910 miljoen
durfkapitaal is geïnvesteerd, 11.394 investeringen
zijn goedgekeurd, 60% van alle bedrijven waarin een
investeerder heeft geïnvesteerd uit de ICT sector komt en
een gemiddelde investering € 80.000 bedraagt.67
Sterke punten:
• Vriendelijke communicatie en soepele processen
krijgen een goed cijfer.
• De bekendheid van het programma is groot bij
investeerders die zijn georganiseerd in netwerken.
• De INVEST ondernemingen hebben significant meer
kans op het krijgen van een equity financiering
en krijgen ook meer equity financiering door hun
eigenschappen dan andere ondernemingen. Dit
betekent dat de INVEST regeling ondernemingen
bereikt die investeringswaardig zijn.
• Alleen ondernemingen die voldoen aan bepaalde
criteria komen in aanmerking om deel te nemen aan
het Invest programma. Uit onderzoek blijkt echter
dat investeerders hun ‘normale’ selectiecriteria
hanteren bij de keuze om te investeren in een bepaalde
onderneming. Zij worden dus niet belemmerd in hun
investeringen door de gestelde criteria bij de INVEST
regeling.

•

•

Minder dan de helft van de investeerders die gebruik
hebben gemaakt van de INVEST regeling waren op de
hoogte van de in 2017 ingevoerde exit grant. Slechts
6% geeft aan dat de gemaakte investering afhankelijk
was van deze exit grant.
Belangrijkste punt blijft echter het vergroten van de
bekendheid, met name voor investeerders die niet zijn
georganiseerd in grote netwerken.

Samengevat geldt dat uit beide evaluaties naar voren
komt dat investeringen waarbij gebruik gemaakt wordt
van de regeling toenemen. Daarnaast is ook duidelijk
dat de draaiknoppen van de regeling van belang zijn om
de omvang van de investeringen te sturen en het type
onderneming waarin geïnvesteerd wordt af te kunnen
bakenen. Dit is met name te zien bij het aanscherpen van
de EIS. In paragraaf 3.2 over fiscaal-technische aspecten
is reeds ingegaan op het belang van dergelijke criteria.
Daarnaast blijken ook niet fiscaal-technische aspecten
cruciaal voor het succes van de regelingen. De bekendheid
van de regeling is zeer belangrijk. Daarnaast blijkt de
aanvraagprocedure van de aankoopsubsidie complex.

Verbeterpunten:
• Ondernemingen blijken terughoudend te zijn om op
eigen initiatief contact op te nemen met de autoriteiten.
Telefonisch contact wordt te weinig gebruikt terwijl dit
wel wordt aangeboden. De mogelijkheid om telefonisch
contact op te nemen moet bekender worden.
• Slechts ongeveer een derde van de investeerders is
georganiseerd in netwerken, terwijl dit wel een vereiste
voor de regeling is. Bij de investeerders die niet zijn
georganiseerd in netwerken had slechts 20% van het
programma gehoord.
• De aanvraagprocedure kan versimpeld worden.
• Van tevoren dient duidelijker aangegeven te worden op
welke criteria geselecteerd zal worden om teleurstelling
bij afwijzing later in het proces te voorkomen.
• Doordat het selectiemechanisme van investeerders
goed blijkt te werken, kan de sector restrictie worden
versoepeld. Een versoepeling hiervan betekent dat
meer ondernemingen in aanmerking komen voor het
programma.

66

ExperConsult Unternehmensberatung GmbH & Co. KG, Evaluierung des Förderprogrammes INVEST - Zuschuss für Wagniskapital,
blz. 153, 15 november 2019
67 https://www.bmwi.de/Redaktion/DE/Dossier/invest.html
28

PwC

4. Survey

68

Zoals in hoofdstuk 1 is aangegeven , zijn business angel
investeerders belangrijk voor de economie. Het is
daarom belangrijk om hun investeringsactiviteiten te
documenteren en de ontwikkelingen in de markt bij te
houden. Dit blijkt in de praktijk echter lastig. De reden
hiervoor is dat het veelal gaat om investeringen in nietbeursgenoteerde ondernemingen die zich in de private
sfeer voordoen. Daarnaast is de markt van business angels
niet goed georganiseerd; er is geen centraal loket en er
zijn weinig publiek toegankelijke databases.69 Het exacte
aantal business angels is daarom moeilijk vast te stellen.
De schatting van het totaal aantal business angels in
Nederland loopt in de verschillende onderzoeken uiteen
van 2.000 tot 30.000.70 Ook kenmerken en ontwikkelingen
in hun investeringsactiviteiten zijn nauwelijks
gedocumenteerd.71 Om toch tot inzichten te kunnen komen,
wordt daarom vaak de methode van de survey gehanteerd.

Techleap.nl heeft met ondersteuning van PwC een survey
uitgezet bij business angel netwerken. De survey is in totaal
191 keer ingevuld. Het beoordelen van de responses heeft
als resultaat gehad dat twee surveys handmatig verwijderd
zijn uit de dataset. Dit brengt de totale steekproefpopulatie
op 189.

4.1 Algemene informatie
De respondenten geven aan in de afgelopen drie jaar circa
€ 183 miljoen geïnvesteerd te hebben. Dit is verdeeld over
1.346 investeringen waarvan 445 investeringen in Nederland.
Vanuit de survey resultaten is te zien dat in diverse
sectoren geïnvesteerd wordt, waarbij het merendeel van
de respondenten aangeeft te investeren in de sector
(i) Softtech: Platforms / Marketing / SaaS, (ii) Healthtech /
Life Sciences en (iii) Cleantech / Energy (zie figuur 17).

Figuur 17: Sectoren waar door de business angels in geïnvesteerd wordt
De business angels geven aan in de volgende sectoren te investeren (meerdere opties per business angel mogelijk)
40%

30%

31,22%
23,28%

20%

23,28%
20,11%
15,87%

10%

11,11%

11,11%
6,88%

5,82%

Mobility

Retail

0%
Softtech

Cleantech/ Healthtech/
Energy
Life Sciences

Fintech

Deeptech

Agri/Food

Sector
agnostic

4,23%
Travel

68 PwC Nederland draagt geen enkele verantwoordelijkheid voor 1. de representativiteit van de onderzoeksgroep; 2. de response rate;
en 3. zelfstandige nakoming door Stichting DutchStartHub van de verplichting die voor Stichting DutchStartHub gelden op grond van
de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG)
69 Ali, Sana, Marius Berger, Tiago Botelho, Jean-Noël Duvy, Chiara Frencia, Philippe Gluntz, Aurélie Delater, Georg Licht, Jacopo Losso
en Maikel Pellens, Understanding the Nature and Impact of the Business Angels in Funding Research and Innovation, Business Angels
Funding/Europese Commissie, 2017
70 Erasmus Centre for Entrepreneurship, Business angels in Nederland, Een verkenning naar een nieuwe onderzoeksmethode en
beleidsaanpak, 2017
71 Ali, Sana, Marius Berger, Tiago Botelho, Jean-Noël Duvy, Chiara Frencia, Philippe Gluntz, Aurélie Delater, Georg Licht, Jacopo Losso
en Maikel Pellens, Understanding the Nature and Impact of the Business Angels in Funding Research and Innovation, Business Angels
Funding/Europese Commissie, 2017

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

29

Figuur 18: Voornaamste doelen van ondervraagde business angels
De business angels geven aan dat vervreemdingswinsten en betrokkenheid het belangrijkste doel is van hun investeringen
(meerdere opties per business angel mogelijk)
Vervreemdingswinst

86,24%

Betrokkenheid

79,37%

Maatschappelijke impact

59,26%

Teruggeven aan de maatschappij

38,26%

Dividend

5,82%
0%

25%

4.2 Beweegredenen
De beweegredenen van business angels spelen een
rol bij de keuze van vormgeving van een potentiële
stimuleringsregeling. Deze kan door middel van een
subsidie of een fiscale variant worden geïntroduceerd. De
keuze is onder meer afhankelijk of belemmeringen moeten
worden weggenomen of succesfactoren extra moeten
worden ondersteund.
De respondenten zijn daarom onder meer gevraagd wat
het investeringsdoel is. Van de 189 survey resultaten
zijn maatschappelijke impact, betrokkenheid en
vermogenswinst de meest gegeven antwoorden als
investeringsdoel (zie figuur 18).

50%

75%

100%

Ook is gekeken naar de beweegredenen om in het
buitenland te investeren. Van de 90 respondenten die in het
buitenland investeren geeft 62% aan dat Dealflow quality
de voornaamste beweegreden is om buiten Nederland
te investeren. Dealflow geeft het aantal potentiële
investeringen (proposals en pitches) aan. De respondenten
geven dus aan dat de hoeveelheid deals in het buitenland
hoger ligt dan in Nederland en dat dit de voornaamste
reden is dat zij dan ook in het buitenland investeren.
Andere beweegredenen om in het buitenland te investeren
zijn, in mindere mate, Beneficial tax climate (18.89%) en
Speed of processes (6.67%) (zie figuur 19).

Figuur 19: Voornaamste reden om in het buitenland te investeren bij ondervraagde business angels
Van de 90 business angels geeft ruim 62% aan, dat de grootste reden om te investeren in het buitenland de dealflow
quality is.
Kwaliteit dealflow

62,22%

Geen reden

18,89%

Gunstiger fiscaal klimaat

12,22%

Snelheid van het proces

6,67%
0%

30

PwC

20%

40%

60%

80%

Figuur 20: Voornaamste reden waarom door business angels niet in Nederland geïnvesteerd wordt
Onderstaande grafiek laat zien dat de voornaamste redenen om niet een investering te doen het team is waarin
geïnvesteerd zou worden. Potentiële belastingen speelt een eveneens een significante rol. Bijna een kwart van de
ondervraagde business angels geeft aan dat het een reden kan zijn om niet te investeren.
Team

44,44%

Investeringsstrategie

35,45%

Potentiële belastingen

24,87%

Verwachte ROI

23,28%

Administratief proces

19,05%

Voorwaarden
Anders

14,29%
7,41%
0%

20%

40%

60%

Tegelijkertijd is het van belang om inzicht te krijgen
in de redenen waarom er door business angels niet
geïnvesteerd wordt. Zoals eerder aangegeven kan een
stimuleringsmaatregel immers ook betrekking hebben
op het wegnemen van belemmeringen. Vanuit de survey
resultaten blijkt dat het team van de onderneming waarin
geïnvesteerd zou worden de grootste reden is om niet te
investeren. De verdere verdeling is weergegeven figuur 20.

Wat verder opvalt is dat 24.87% van de business angels
aangeeft dat potentiële belastingheffing een reden is om
niet te investeren.

35.34% van respondenten geeft aan niet te investeren
in Nederland omdat de investeringen niet in lijn zijn met
de investeringsstrategie van de business angel. Ook
geeft 23.28% van de respondenten aan niet in Nederland
te investeren omdat het verwachte rendement op de
investering (ROI) te laag is.

De respondenten hebben aangegeven dat het
bedrag aan potentiële investeringen dat niet heeft
plaatsgevonden in Nederland in de afgelopen 12
maanden, in verband met bovenstaande redenen, € 62
miljoen bedraagt. Dit lijkt een onbenut potentieel.

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

€ 62 miljoen

31

Figuur 21: Verdeling voorkeur naar soort stimuleringsmaatregel onder business angels
Onderstaande donut diagram laat zien dat er een sterke voorkeur is voor een fiscale stimulans (54%) waarbij 22,8% ook
nog aangeeft geen voorkeur te hebben voor een regeling in subsidie of fiscale vorm.
2%
8%
14%

54%
23%

Fiscale stimulans

Geen voorkeur

Subsidie stimulans

4.3 Voorkeur en verwachtingen
De respondenten zijn tevens gevraagd naar hun
voorkeuren als het gaat om stimuleringsregelingen. Hierbij
hebben de business angels de keuze gekregen tussen;
geen stimuleringsmaatregel nodig, fiscale stimulering,
stimulering via een subsidie of geen voorkeur.

Stimulans niet nodig

Onbeantwoord

Een verdere analyse in de redenen voor een fiscale
stimuleringsmaatregel laat zien dat met name het
beperkten van het risico een reden is. Sommige
respondenten geven aan dat het beperken van het risico
uiteindelijk zorgt dat er meer investeringen gedaan worden
en/of het geïnvesteerde bedrag omhoog gaat (figuur 22).

Uit de antwoorden blijkt een sterke voorkeur te zijn voor
een fiscale stimulering (54%). Uit de survey resultaten blijkt
ook dat 22,8% van de respondenten geen voorkeur heeft
voor een regeling in subsidie of fiscale vorm. Hieruit kan
men afleiden dat een fiscale regeling aansluit bij de wensen
van 76,8% van de ondervraagde business angels en 36,6%
bij een subsidieregeling (zie figuur 21).

Figuur 22: Redenen voor een fiscale stimuleringsmaatregel
Redenen voor de keuze voor een fiscale stimuleringsmaatregel.
Risicobeperking

36,36%

Stimuleert (her)investering

21,21%

Overige

19,70%

Administratieve complexiteit

15,15%

Winst

6,06%

Stimuleert innovatie

1,52%
0%

32

PwC

10%

20%

30%

40%

Van de respondenten die hebben aangeven een voorkeur
te hebben voor een fiscale stimuleringsmaatregel of
aangegeven hebben geen voorkeur te hebben (145
respondenten totaal, 76.8%), geeft de meerderheid
aan een voorkeur te hebben voor een uitstel van te
betalen vermogenswinstbelasting of een vrijstelling van /
gereduceerd tarief op het belastingtarief dat ziet op de
inkomsten van de investering (zie figuur 23).
Tevens is aan de respondenten gevraagd wat de
verwachting is met betrekking tot de inzet van deze fiscale
stimuleringsmaatregelen. Van de respondenten die een
voorkeur hebben voor een fiscale stimuleringsmaatregel
of hebben aangegeven geen voorkeur te hebben geeft
64,83% van de business angels aan dat ze verwachten dat
dit zal leiden tot meer investeringen in Nederland.

64,8%

Van de respondenten verwacht
dat de invoering van een
fiscale stimulerings regeling
leidt tot meer investeringen in
Nederland.

Daarnaast geeft 39,3% van de respondenten aan
te verwachten dat er door de invoer van een fiscale
stimuleringsmaatregel meer risicovolle investeringen
gedaan worden. Dit sluit aan met de redenen voor
de fiscale stimulering. 35,2% van de respondenten
geeft aan dat er meer investeringen in het algemeen,
zowel in Nederland als in het buitenland plaats zullen
vinden. Een kleinere groep respondenten, 12,4%,
geeft aan te verwachten dat de invoer van een fiscale
stimuleringsmaatregel geen effect zal hebben.

Figuur 23: Verdeling voorkeur naar soort fiscale stimuleringsmaatregel onder business angels
Onderstaande diagram laat de voorkeuren voor de type fiscale stimulans zien.
Uitstellen van vervreemdingswinst

27,59%

Vrijstelling/verlaging belastingtarief

24,83%

Tax credit

22,07%

Verliesrekening

13,79%

Kosten reductie
Geen fiscale
stimuleringsmaatregelen nodig

7,59%
4,14%
0%

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

10%

20%

30%

33

Om een verder inzicht te krijgen voor de vormgeving van potentiële stimuleringsmaatregelen is er eveneens gevraagd naar
de investeringsstructuur van de respondenten. De survey resultaten in figuur 24 geven het volgende aan:
Figuur 24: Hoe business angels het meeste van hun investeringen structureren
Onderstaande grafiek laat zien dat het merendeel van de business angels via een persoonlijke houdstermaatschappij of
direct investeren.
60%
56,08%
40%
38,62%
30%

20%

10%
3,70%

1,59%

0%
Via een persoonlijke holding
(e.g. BV)

Direct

Ook is het van belang om inzicht te hebben in de
winstbestemming van de respondenten die zij uit hun
investeringen in startups behalen.
Uit de survey resultaten blijkt dat een overgroot merendeel
van de business angels, namelijk 87,3%, winsten uit
investeringen herinvesteert.

34

PwC

Via een (trust) fund van de
individu

Anders

Samengevat
Uit de resultaten van de survey kan een voorlopig profiel
opgesteld worden van voorkeuren van business angels voor
een mogelijke stimuleringsregelingen. Dit profiel, samen met
de resultaten uit het landenvergelijkend onderzoek, vormt
het uitgangspunt van mogelijke stimuleringsregelingen,
die vervolgens afgezet moeten worden tegen het
toetsingskader. Het profiel van een stimuleringsregeling
geniet bij voorkeur de volgende eigenschappen:
• Fiscale regeling
• Doel voor investeerders: verlagen van het risicoprofiel
van de portfolio
• Opties voor belastingmiddel:
–– Wet IB 2011
–– Wet Vpb 1969
• Opties voor type maatregel:
–– Belastinguitstel - herinvesteringsregeling
–– Tax credit
–– Belastingvrijstelling

5. Toetsingskader
In dit hoofdstuk wordt het toetsingskader besproken.
Mogelijke stimuleringsregelingen worden langs dit
toetsingskader gelegd. Dit toetsingskader bevat
zowel criteria die vanuit de overheid zijn gesteld als
aandachtspunten van business angel investeerders. Tot
slot wordt een afweging gemaakt tussen een subsidie en
een fiscale stimuleringsregeling.
Vanuit de overheid gezien
Vanuit de overheid zijn randvoorwaarden geformuleerd
voor beleidsopties. Zo moet een beleidsoptie juridisch
bestendig zijn. Daarbij is de Europeesrechtelijke
houdbaarheid van belang (Europese verdragsvrijheden en
staatssteun). Verder is het wenselijk dat een beleidsoptie
niet vatbaar is voor misbruik en niet leidt tot budgettaire
risico’s die niet beheersbaar zijn. Hierbij kan gedacht
worden aan een budgettair neutrale vormgeving. Daarnaast
moet een beleidsoptie goed uitvoerbaar zijn voor zowel
het bedrijfsleven als de Belastingdienst. Ook de gevolgen
voor het vestigings- en investeringsklimaat kan relevant zijn
voor de te maken beleidskeuzes.72 Voor voorstellen voor
fiscale regelingen geldt zeer specifiek het Toetsingskader
fiscale regelingen.73 Hierbij dient onder meer ingegaan te
worden op de probleemstelling en het doel, maar dient
ook ingegaan te worden op de vraag waarom een fiscale
regeling de voorkeur verdient boven een subsidie.
Beleidstheorie
In de literatuur en eerdere onderzoeken is beschreven dat de
effectiviteit van een (fiscale) stimuleringsregeling afhankelijk
is van meerdere factoren.74

Om een fiscale stimuleringsregeling voor business angels
effectief te kunnen laten zijn moet de stimuleringsregeling
ten eerste aansluiten bij de relevante belastingheffing.
Welke belasting relevant is hangt af van de fase waarin
de onderneming waarin geïnvesteerd wordt zich bevindt.
Zo is een regeling die ziet op een vrijstelling in de
dividendbelasting op het niveau van de investeerder minder
relevant voor de voorbereidingsfase/startfase van een
onderneming omdat deze zich niet in een winstgevende
positie bevindt en dus geen dividenden zal uitkeren. Een
fiscale regeling die ziet op de winstbelasting IB of Vpb) is
pas relevant voor een investeerder als de waarde van de
aandelen van een onderneming is gestegen en Vpb of IB
zal worden geheven op het niveau van de investeerder over
een vervreemdingswinst. Figuur 25 geeft dit vereenvoudigd
weer.
Ten tweede dient de fiscale regeling ook een redelijk
belastingvoordeel verschaffen aan de investeerder om
effectief te zijn. Hoe groter de impact van de fiscale
regeling is op de uiteindelijk te betalen belasting van
de investeerder (i.e. de effectieve belastingdruk), hoe
aantrekkelijker de stimuleringsregeling zal zijn voor de
investeerder. Aandachtspunt is wel dat bij het toekennen
van een fors fiscaal voordeel rekening gehouden moet
worden met misbruik en een hogere deadweight loss.
Onderstaand volgt een opsomming van type fiscale
stimuleringsregeling van de grootste impact op de
effectieve belastingdruk naar de kleinste impact op de
effectieve belastingdruk van de investeerder (zie figuur 26).

Figuur 25: Fasen startup en relevante aspecten voor business angels
Fasen startup

Voorbereidingsfase/
startfase

Groei

Doorgroei

Balansversterking/
reorganisatie

Relevante
aspecten
belastingstelsel
voor business
angels

Verliesverrekening

Winstbelasting (IB & Vpb):
• Verliesverrekening
• Vervreemdingswinst

Winstbelasting (IB & Vpb)
en dividendbelasting:
• Verliesverrekening
• Vervreemdingswinst
• Reguliere inkomsten
(dividend, interest)

Winstbelasting (IB & Vpb)
en dividendbelasting:
• Vervreemdingswinst
• Reguliere inkomsten
(dividend, interest)

Figuur 26: Vormgeving stimuleringsmaatregel van vergaand tot minder vergaand
1. Belastingvrijstelling

Uitsluiting van de belastinggrondslag

2. Tax credit

Vermindering van de te betalen belasting

3. Belastingaftrek

Aftrek van de belastinggrondslag

4. Verliesverrekening

Verrekening van verliezen met eerdere en/of toekomstige winsten

5. Belastinguitstel

Geen directe belastingheffing, maar op een later moment of bij een latere transactie

72 Kamerstukken II 2020-2021, 35572, nr. 100
73 https://rbv.rijksfinancien.nl/modellen/2021/overig/4.55
74 Verwezen wordt naar hoofdstuk 1
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

35

Ten derde is ook het genietingsmoment van de
stimuleringsregeling van belang voor de effectiviteit van
de fiscale stimuleringsregeling. Het genietingsmoment kan
liggen op (i) het moment van verwerven van de investering
(ii) het moment dat inkomen wordt genoten uit de
investering (bijvoorbeeld bij een dividendontvangst) en (iii)
het moment van vervreemden van de investering.
Het voordeel van het toekennen van een belastingvoordeel
op het verwervingsmoment is veelal dat tegemoet wordt
gekomen aan de risicoaversie van een investeerder.
Daarnaast wordt nieuw kapitaal beloond en niet reeds
geïnvesteerd kapitaal. Een nadeel van het toekennen van
een belastingvoordeel op het verwervingsmoment is dat
voor het verdere verloop van de investering er geen fiscale
prikkel is voor de investeerder om betrokken te zijn en
blijven bij de groei en ontwikkeling van de onderneming.
De reden om een belastingvoordeel toe te kennen op
het moment dat regulier inkomen (dividend, interest)
wordt genoten, is dat de investeerder betrokken is bij de
ontwikkeling en groei van de onderneming. Een groot nadeel
is echter dat gelet op de karakteristieken van startups er
vaak nog geen winst is en in het geval deze er wel is, deze
volledig wordt geherinvesteerd in de onderneming.
Het aansluiten bij het vervreemdingsmoment en
het toekennen van een belastingvoordeel voor
vervreemdingswinsten betekent dat de investeerder gebaat
is bij de ontwikkeling en groei van de onderneming. In
dit kader kan ook verliesverrekening worden genoemd.
Ten aanzien van het vervreemdingsmoment kan ook
de variant van de herinvestering genoemd worden. Bij
een herinvesteringsregeling gaat het om een uitstel
van belastingheffing over vervreemdingswinsten
onder de voorwaarde dat deze binnen een bepaalde
periode geherinvesteerd worden. Het voordeel van
een dergelijke regeling is dat er een link wordt gelegd
tussen investering en herinvestering en dat hierdoor een
serie aan investeringen ontlokt wordt. Een belangrijk
aandachtspunt bij investeringen voor business angels
in startups is dat deze investeerders hun belangen in
startups relatief lang aanhouden. De investeringen kennen
een langere duur omdat de verschillende fasen van de
startup worden afgewacht voordat overgegaan wordt
tot verkoop. Dit kan meerdere jaren in beslag nemen.
Zodoende kan een onvolledig gebruikte reserve vervallen
wanneer de herinvesteringstermijn relatief kort is. Dit kan
het geval zijn wanneer business angel investeerders geen
geschikte investering vinden binnen de termijn of alsnog
onvoldoende middelen hebben voor een (her)investering
binnen de termijn rekening houdend met de hoogte van de
herinvesteringsreserve. Zodoende kan het wenselijk zijn
de termijn waarbinnen geherinvesteerd moet worden in lijn
te brengen met de verwachte investeringsduur van angel
investeerders.

36

PwC

5.1 Afweging subsidie - fiscale
stimuleringsregeling
Een onderdeel van het fiscale toetsingskader van
de overheid is de afweging waarom een fiscale
stimuleringsregeling de voorkeur verdient boven
een subsidie. In dit onderzoek is gekeken naar
subsidieregelingen en fiscale stimuleringsregelingen.
Andere type stimuleringsregelingen zoals bijvoorbeeld
garantstellingen zijn buiten beschouwing gelaten. Wanneer
de subsidieregeling en de fiscale stimuleringsregeling
langs het toetsingskader worden gelegd, kan het volgende
worden opgemerkt.
Subsidieregelingen kennen in zijn algemeenheid een
eenvoudige vorm van een financiële bijdrage van
de overheid. Fiscale stimuleringsregelingen zijn qua
vormgeving complexer omdat zij moeten aansluiten op
de van toepassing zijnde belastingsystemen. Omdat de
vormgeving van een subsidieregeling minder complex is, is
deze in zijn algemeenheid makkelijker uitvoerbaar en zijn er
zodoende veelal lagere uitvoeringskosten voor de overheid.
Ten aanzien van het budgettair beslag is deze van een
subsidieregeling makkelijker te monitoren. Ook kan het
risico dat de deze hoger uitvalt dan begroot worden
geminimaliseerd door bijvoorbeeld een maximaal
bedrag aan totale subsidie beschikbaar te stellen en de
subsidieregeling dicht te zetten zodra dit maximum is
bereikt. Voor fiscale stimuleringsregelingen is dit lastiger.
Hoewel de theorie lijkt aan te geven dat een subsidie
eenvoudiger is voor de overheid, blijkt vanuit de
investeerder gezien dit in de praktijk niet zo te zijn. De
aanvraagprocedure voor een subsidie kan soms lastiger
zijn dan het verzilveren van een belastingvoordeel bij het
doen van aangifte. Uit de survey blijkt dat de respondenten
aanvraagprocedures van subsidies als lang en complex
ervaren en dat zij de voorkeur geven aan een fiscale
stimuleringsregeling. Dit beeld wordt ook bevestigd in de
focusgroep. Daarnaast werd in de focusgroep aangegeven
dat subsidies waarvoor voorafgaand aan het investeren
geopteerd moet worden in de praktijk niet haalbaar zijn.
Dit vanwege de korte termijn waarbinnen besloten wordt
of overgegaan wordt tot investeren. De participerende
business angels gaven als voorbeeld aan dat dit soms in
een weekend gebeurt. Ook kwam naar voren dat er zelfs
business angels zijn die om deze reden afzien van het
opteren voor een subsidie. De participerende business
angels gaven ook aan dat het nut van een fiscale regeling
ligt in het onderaan de streep overhouden van meer
kapitaal waarmee kan worden ge(her)investeerd. Dit kan
ook worden bereikt met een aankoop subsidie.

Voorgaande laat zien dat het genietingsmoment van
een stimuleringsregeling voor business angels erg
belangrijk is. Voor een subsidieregeling geldt in het
algemeen dat de investeerder een voordeel geniet op
het moment dat de subsidie wordt verkregen. In zoverre
kan dit een timing voordeel zijn voor de investeerder in
vergelijking met een fiscale stimuleringsregeling omdat
dit belastingvoordeel zich pas voordoet wanneer de
relevante aangifte is ingediend en de voorlopige aanslag
opgelegd en dat is vaak later dan de aanvraagprocedure
van een subsidie. Echter, als de aanvraagprocedure van
een subsidie te lang duurt, gaat het timing voordeel van
een subsidie verloren. Daarnaast geldt voor bepaalde
fiscale stimuleringsregelingen dat het belastingvoordeel
in de tijd naar voren kan worden gehaald door middel van
het indienen van een voorlopige aangifte. Als het gaat
om additionele investeringen voor het uitbouwen van een
portfolio, kan het genietingsmoment van een subsidie ook
achteraf plaatsvinden.
Wanneer rekening gehouden kan worden met deze
aspecten voor business angels behoort een subsidie
nog steeds tot de mogelijkheden.75 In de volgende
paragrafen wordt daarom ingegaan op zowel mogelijke
subsidieregelingen als fiscale stimuleringsregelingen.

75 Een zelfde bevinding is terug te vinden in het rapport van de Europese Commissie, Effectiveness of tax incentives for venture capital
and business angels to foster the investment of SMEs and start-ups, Taxation Papers, Working Paper N.68 - 2017, blz. 12: “While
empirical evidence on the impact of both tax incentives and grants is mixed, there is evidence that both forms of policy intervention
(individually and in combination) can be effective if appropriately designed and tailored to context.”
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

37

6. Aanbevelingen voor mogelijke
stimuleringsregelingen
In dit hoofdstuk worden, op basis van het landenvergelijkend
onderzoek en de survey, beleidsopties geschetst voor
mogelijke stimuleringsregelingen om risicokapitaal aan te
jagen. Nederland kent momenteel weinig regelingen die
aansluiten op het niveau van business angel investeerders.76
De meeste regelingen sluiten niet aan op het niveau van
de investeerder, maar zien op de onderneming zelf waarin
geïnvesteerd wordt (zie bijlage 1). Een eventuele additionele
regeling voor business angels investeerders moet dan ook
als aanvulling van het bestaande instrumentarium worden
gezien die een behoefte vervult waarin nu nog niet wordt
voorzien.77 Het coalitieakkoord 2021-2025 lijkt deze ruimte
ook te geven, waar ingezet wordt op “het wegnemen van
onnodige belemmeringen bij financiering en het dichten
van de financieringskloof”.78 Onderstaande tabel geeft de
mogelijkheden weer (zie figuur 27). In deze tabel wordt
een onderscheid gemaakt tussen virgin angels en ervaren
angels. Daarnaast wordt een onderscheid gemaakt of
angels investeren via hun persoonlijke houdstermaatschappij
of dat zij direct vanuit privé investeren.

6.1 Subsidie
Zoals eerder aangegeven blijkt uit de survey duidelijk
een voorkeur voor een fiscale regeling. Dit beeld
wordt bevestigd in de focusgroep. Het doel van een
stimuleringsregeling is vooral het totale aantal investeringen
te verhogen. Voor ervaren business angels draait het
hier om de portfolio en niet zozeer om de individuele
investering. Een subsidie zou in die zin effectief kunnen zijn
om uiteindelijk onderaan de streep in totaal meer kapitaal
beschikbaar te hebben voor (her)investeringen. Voor
virgin angels kan een subsidie eerder beslissend zijn voor
het doen van een eerste op zichzelf staande investering,

zonder dat er al een portfolio is opgebouwd. Voor beide
type investeerders kan een subsidie er dus toe leiden dat
de totale investeringen toenemen.
Van de onderzochte buitenlandse subsidies is er maar één
subsidie die ziet op het stimuleren van business angels
en individuen. Dit is de Duitse INVEST regeling die ziet
op het verkrijgen van een belang in het kapitaal van een
startup. Deze regeling is een combinatie van een subsidie
en een fiscale regeling, waarbij de subsidie wordt verstrekt
op het moment van investeren en de fiscale regeling
wordt verstrekt op het moment van vervreemden van de
investering.
Een subsidie die ziet op het moment waarop de investering
wordt gedaan, zoals bij de Duitse INVEST regeling,
stimuleert het doen van investeringen direct voor zowel
bestaande als potentiële investeerders. Er is immers geen
vervreemding vereist en het voordeel kan dus eerder
verzilverd worden. Om de subsidieregeling effectief te
laten zijn voor investeringen in startups is het van belang
dat de aanvraagprocedure niet te complex is en dat voor
de subsidie kan worden geopteerd na het moment van
investeren en niet voorafgaand. Deze aspecten blijken
namelijk belangrijk punten tijdens de bijeenkomst van
de focusgroep. De termijn waarbinnen dient te worden
besloten of in een startup wordt geïnvesteerd, blijkt relatief
kort en er is zodoende weinig tot geen ruimte om een
subsidieaanvraag in gang te zetten voorafgaand aan de
investering.
Volledigheidshalve wordt opgemerkt dat indien gekozen
wordt voor de beleidsopties van een subsidie, dit zowel
mogelijk is voor angels die investeren via hun persoonlijke
houdstermaatschappijen als voor angels die direct

Figuur 27: Mogelijke richtingen voor een stimuleringsregeling
Doel

Doelgroep

Subsidie

Fiscaal - investeren
via persoonlijke
houdstermaatschappij

Fiscaal – direct investeren
door individu

Stimuleren initële
investering

Virgin angels/
individuen

Aankoopsubsidie voor
een gedeelte van het
geïnvesteerde bedrag

Vennootschapsbelasting:
• Belastinguitstel Herinvesteringsregeling
• Belastingvrijstelling
• Tax credit

Inkomstenbelasting:
• Box 3 belastingvrijstelling
• Box 3 tax credit

Stimuleren
additionele
investeringen

Ervaren business Aankoopsubsidie voor
angels
een gedeelte van het
geïnvesteerde bedrag

Vennootschapsbelasting:
• Belastinguitstel Herinvesteringsregeling
• Belastingvrijstelling
• Tax credit

Inkomstenbelasting:
• Box 3 belastingvrijstelling
• Box 3 tax credit

76 Zie paragraaf 1.4 voor de afbakening van dit onderzoek en de verschillende niveaus waarop investeringen in durfkapitaal gestimuleerd
kunnen worden.
77 Verbeteringen in het bestaande instrumentarium zijn aan de orde gekomen in het onderzoek van KplusV, Risicokapitaal in de Vroege
Fase, Onbenut potentieel verzilveren, 14 december 2020 en blijven buiten beschouwing.
78 https://www.kabinetsformatie2021.nl/documenten/publicaties/2021/12/15/coalitieakkoord-omzien-naar-elkaar-vooruitkijken-naar-detoekomst
38

PwC

investeren. Het verschil is dat in het eerste geval de
persoonlijke houdstermaatschappij de aanvraag zal doen
en in het tweede geval de angel als natuurlijk persoon zelf.

6.2 Fiscale stimuleringsregeling
Uit paragraaf 6.1 volgt dat voor een fiscale
stimuleringsregeling rekening moet worden gehouden met
de relevante belastingheffing, het type stimuleringsregeling
en het genietingsmoment.
Relevante belastingheffing
Uit de survey blijkt dat 38,62% van de respondenten direct
vanuit privé investeert en dat 56,08% van de respondenten
via een persoonlijke houdstermaatschappij investeert.
Omdat het profiel van de business angel verschilt, verdient
het de aanbeveling om hier bij de vormgeving van de
stimuleringsregeling rekening mee te houden. Afhankelijk
van de gekozen financieringsstructuur en de grootte van
het verkregen belang, worden business angels belast
in box 2 en of 3 van de IB en wordt de (persoonlijke)
houdstermaatschappij belast met Vpb. Uit de focusgroep
volgt dat de in de focusgroep participerende business
angels met name belangen verkrijgen van minder dan
5%. Naar verwachting zullen de meeste investeerders
geen belang van 5% (aanmerkelijk belang) verwerven
in een startup. Zodoende lijkt een regeling in box 2 van
toepassing op een kleine groep investeerders voor wie
een dergelijke regeling effectief zou kunnen zijn. Om deze
reden is bij de hieronder opgenomen beleidsopties een
regeling in box 2 buiten beschouwing gelaten. Voor een
uitgebreidere omschrijving van de belastingheffing van
investeerders wordt verwezen naar bijlage 4.
De meeste onderzochte buitenlandse fiscale regelingen
zijn gericht op een fiscaal voordeel in (een equivalent van)
de IB. Dit roept de vraag op of business angels in het
buitenland een ander profiel hebben en/of de onderzochte
buitenlandse regelingen daar al dan niet bewust rekening
mee hebben gehouden. Hier zou nader onderzoek naar
gedaan kunnen worden.
Belastingvoordeel
Naast het rekening houden met de relevante
belastingheffing, dient een fiscale stimuleringsregeling
ook een redelijk belastingvoordeel te verschaffen aan de
investeerder om effectief te zijn. Een belastingvrijstelling
is het meest vergaand en een belastinguitstel het
minst. Uit het landenvergelijkend onderzoek blijkt
dat stimuleringsregelingen uit meerdere regelingen
kunnen bestaan (18.5%). Dit is vergelijkbaar met de
eerdergenoemde Durfkapitaalregeling die Nederland heeft
gekend. Deze bestond uit een vrijstelling, een tax credit en
verliesverrekeningsregels.
Van de onderzochte buitenlandse regelingen ziet
bijna 60% op een tax credit en ongeveer 40% op een
belastingvrijstelling. 18,18% ziet op verliesverrekening.
Een belastingaftrek komt echter niet vaak voor.

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

Wanneer gekeken wordt naar de eerste fasen van startups
en relevante belastingaspecten voor investeerders
zijn dit verliesverrekening en de belastingheffing over
vervreemdingswinsten (zie figuur 25). Ten aanzien
van vervreemdingswinsten staan alle opties (credit,
vrijstelling. etc.) voor de vormgeving van een fiscale
stimuleringsregeling open. Dit geldt zowel voor business
angels die direct en indirect via een persoonlijke
houdstermaatschappij investeren.
Dit geldt zowel voor business angels die direct en indirect
via een persoonlijke houdstermaatschappij investeren.
Uit de survey blijken de respondenten echter een
voorkeur te hebben voor een belastinguitstel (27,59%),
een vrijstelling (24,83%) of een tax credit (22,07%)
en in mindere mate een bredere verliesverrekening
(13,79%). Dit kan mogelijk worden verklaard doordat
in de Wet Vpb 1969 en box 2 van de Wet IB 2001 al
verliesverrekeningsregels bestaan, maar in box 3 geen
verliesverrekeningsmogelijkheid is.
87,3% van de respondenten geeft aan dat behaalde
winsten worden geherinvesteerd. Zodoende zou een
stimuleringsregeling die ziet op vervreemdingswinsten
ertoe kunnen leiden dat meer wordt geïnvesteerd door
business angels, simpelweg omdat het beschikbare
investeringsbudget groter wordt.
Genietingsmoment
Tot slot moet rekening worden gehouden met het
genietingsmoment van een stimuleringsregeling. Hierbij
kan een keuze worden gemaakt tussen het moment
van investeren en het moment van vervreemden. Zoals
eerder aangegeven in paragraaf 6.1 geldt dat voor
investeringen door ervaren business angels in startups het
genietingsmoment bij vervreemding, het meest effectief zal
zijn. De resultaten van de survey bevestigen deze theorie.
52,42% van de respondenten geven de voorkeur aan een
belastinguitstel bij herinvestering en belastingvrijstelling.
Voor virgin angels geldt dat het genietingsmoment het
moment van investeren en niet van vervreemden het meest
geschikt is..
Optie 1: Tax credit
Bij de onderzochte buitenlandse regelingen blijkt een
tax credit het meest voor te komen. Hierbij kan een
onderscheid worden gemaakt in een tax credit gebaseerd
op (i) het geïnvesteerde bedrag; (ii) vervreemdingswinsten
en (iii) niet terugbetaalde leningen. Een tax credit voor een
gedeelte van het geïnvesteerde bedrag komt het meeste
voor.
Een tax credit voor het geïnvesteerde bedrag kan
bestaande investeerders aanmoedigen meer te investeren
omdat hierdoor het investeringsbudget toeneemt.
Een tax credit kan virgin angels juist over de streep
trekken een investering te doen. Een tax credit voor
vervreemdingswinsten zal met name een stimulans zijn
voor ervaren business angels.

39

Zoals eerder aangegeven hebben zij immers al een
portfolio waarbij investeren en vervreemden elkaar
opvolgen. Bij virgin angels is dit nog niet het geval. Een
tax credit bij het niet terugbetalen van een lening kan
investeerders over de streep trekken de financiering te
verstrekken. Het risico wordt immers verlaagd doordat
de financier in ieder geval een gedeelte van zijn vordering
terugkrijgt.
Afhankelijk of een angel via een persoonlijke
houdstermaatschappij investeert of direct vanuit privé,
kan een tax credit in de vennootschapsbelasting en in de
inkomstenbelasting worden vormgegeven. Hierbij dient
een afweging gemaakt te worden of een tax credit ook
kan worden verzilverd wanneer het belastbare bedrag
niet toereikend is. Met andere woorden, als de te betalen
belasting te laag of nihil is zodat een tax credit niet tegen
afgezet kan worden, kan ervoor gekozen worden de tax
credit alsnog uit te betalen. Voor box 3 van de IB is onder
de huidige systematiek geen negatief box 3 inkomen
mogelijk en zodoende geen teruggaaf (of verrekening).
Voor de Vpb is dit wel mogelijk.
Optie 2: Belastingvrijstelling
Uit het landenvergelijkend onderzoek blijkt een
belastingvrijstelling voor vervreemdingswinsten meerdere
malen terug te komen (VK, US, Frankrijk, en Israël).
Met uitzondering van Frankrijk (equivalent van de Vpb
en de IB), zijn deze vrijstellingen in een equivalent
van de IB vormgegeven. Om het budgettair beslag
te beperken kan een maximum vrijstelling worden
ingevoerd door bijvoorbeeld alleen een percentage van
de vervreemdingswinst vrij te stellen of het bedrag van de
vrijstelling te maximeren.
De verwachting is dat een belastingvrijstelling op
vervreemdingswinsten met name ervaren business angels
stimuleert omdat er sprake moet zijn van een vervreemding
en dit relatief lang kan. Ervaren business angels hebben
een portfolio aan investeringen zodat er eerder sprake kan
zijn van een vervreemding. Een belastingvrijstelling voor
vervreemdingswinsten zal virgin angels daarom minder
snel over de streep trekken.
Objectieve vrijstelling vennootschapsbelasting
Voor angels die via een persoonlijke
houdstermaatschappijmaatschappij investeren en
waarbij de persoonlijke houdstermaatschappij investeert
in belangen van minder dan 5% zou een aanvullende
objectieve vrijstelling in de vennootschapsbelasting
overwogen kunnen worden. De vennootschapsbelasting
kent een aantal objectieve vrijstellingen. Dit houdt in dat
een deel van de winst buiten de heffing wordt geplaatst.
Bekende voorbeelden zijn de bosbouwvrijstelling en de
landbouwvrijstelling. Ook de deelnemingsvrijstelling is een
objectieve vrijstelling.

Vrijstelling box 3
Voor angels die direct vanuit privé investeren is een
vrijstelling in box 3 van de inkomstenbelasting een
mogelijkheid. De huidige vormgeving van box 3 kent een
(gemaximeerde) vrijstelling voor groene beleggingen.
Wanneer sprake is van groene beleggingen worden deze
beleggingen pas boven de drempelwaarde betrokken in de
grondslag. De box 3 heffing wordt berekend over het verschil
tussen de vrijstelling en de waarde van de belegging. Ook
de Durfkapitaalregeling kende een soortgelijke vrijstelling in
box 3.
Een vrijstelling van vervreemdingswinst is gelet op de
vormgeving van box 3 niet mogelijk en zal daarom moet
worden vormgegeven door business angel investeringen uit
te sluiten van de grondslag.
Optie 3: Belastinguitstel
Een herinvesteringsregeling die leidt tot belastinguitstel is
de derde meest voorkomende stimuleringsregeling in het
landenvergelijkend onderzoek.
De Wet IB 2001 kent reeds een herinvesteringsregeling.
Deze regeling is ook van toepassing in de Vpb.79 Op grond
van deze herinvesteringsregeling mag de boekwinst op een
bedrijfsmiddel bij vervreemding worden gedoteerd aan de
herinvesteringsreserve. Over de vervreemdingswinst vindt
dan geen belastingheffing plaats, deze wordt uitgesteld.
De herinvesteringsreserve valt echter belast vrij als er geen
voornemen meer is tot herinvesteren en als er drie jaar zijn
verstreken na het jaar van vervreemding. Zoals aangegeven
is de herinvesteringsregeling alleen van toepassing op
bedrijfsmiddelen. Hieronder kan worden verstaan de tot
het bedrijfsvermogen behorende zaken, die in tegenstelling
tot de zaken die voor de omzet zijn bestemd behoren tot
het vaste kapitaal en bestemd zijn om voor de uitoefening
van het bedrijf te worden gebruikt. Aandelenbelangen in
startups zijn geen bedrijfsmiddelen.
Een herinvesteringsregeling is vooral een stimulans om
meer investeringen uit te lokken. Het sluit daarmee meer
aan op de gevestigde business angels die reeds een
portfolio hebben opgebouwd. In plaats van 10 rondes,
kunnen zij 12 of 13 rondes investeren.
Voor angels die via een persoonlijke houdstermaatschappij
investeren, kan overwogen worden om de huidige
herinvesteringsregeling in de vennootschapsbelasting
open te stellen voor belangen in startups. Hierbij wordt
een vervreemdingswinst niet direct belast, maar pas
belast op het moment dat de vervreemdingswinst niet
(meer) wordt geherinvesteerd. De herinvesteringsreserve
biedt vooral een handreiking voor belangen in startups
kleiner dan 5%. Voor grotere belangen geldt immers de
deelnemingsvrijstelling.

79 Artikel 3.54 Wet IB 2001 is op grond van de schakelbepaling van artikel 8 Wet Vpb 1969 ook van toepassing voor de
vennootschapsbelasting.
40

PwC

Een herinvesteringsregeling voor angels die direct
investeren in een startup ligt minder voor de hand. De
reden hiervoor is als volgt. De meeste business angels
die direct investeren verwerven een belang van minder
dan 5%. Deze business angels worden belast in box 3
van de inkomstenbelasting. Voor deze business angels
biedt een herinvesteringsregeling, gelet op de systematiek
van box 3, weinig soelaas. Een belastingvrijstelling zoals
eerder onderdeel is geweest van de Durfkapitaalregeling
lijkt hier meer voor de hand te liggen, zeker gelet op het feit
dat alleen de directe variant van de durfkapitaalregeling
effectief bleek, of een tax credit in box 3.80
Ten aanzien van een herinvesteringsregeling moet bedacht
worden dat deze in de tijd gevolgd moet worden waardoor
de verwachting is dat de uitvoeringskosten hoger zijn
vergeleken met een belastingvrijstelling.
Om het budgettair beslag te beperken, kan op een
herinvesteringsregeling ook een maximum worden gezet
(bijvoorbeeld een percentage van de investering of
absoluut bedrag).

6.3 Overige aandachtspunten
Ongeacht welke beleidsoptie wordt gekozen, gelden
onderstaande aandachtspunten voor alle geschetste
beleidsopties, dus zowel een subsidie als een fiscale
regeling.
Afbakening fasen startup
Uit het landenvergelijkend onderzoek blijkt dat het
afbakenen van een stimuleringsregeling voor een specifieke
fase van de onderneming (voorbereidings/startfase) veelal
aan de hand van te stellen kwantitatieve criteria aan de
startup plaatsvindt. Het stellen van kwantitatieve criteria
zoals leeftijd onderneming, (maximale) balanswaarde,
omzet, aantal werknemers zou een optie kunnen zijn om
ondernemingen waar de regeling op ziet af te bakenen.
Voorbeelden van kwantitatieve criteria zijn ook terug
te vinden in Nederlandse regelingen zoals de Seed
Capital Regeling waar met het investeringsbudget wordt
geïnvesteerd in technostarters die maximaal 7 jaar na de
eerste commerciële verkoop actief zijn. Een ander voorbeeld
is de Tegemoetkoming Vaste Lasten startende onderneming,
waarbij aangesloten wordt bij de datum van inschrijving van
het Handelsregister van de Kamer van Koophandel.
In aanvulling daarop kan overwogen worden dat de
stimuleringsregeling alleen kan worden ingeroepen
wanneer de startup over een daarvoor toegekend
certificaat beschikt. Enerzijds kan hiermee worden bereikt
dat de stimuleringsregeling alleen zal worden toegekend
voor ondernemingen met bepaalde karakteristieken.

Anderzijds zou dit de uitvoerbaarheid van de regeling
makkelijker kunnen maken wanneer alleen de startup hoeft
te opteren voor het certificaat. Immers, dat zullen veel
minder aanmeldprocedures zijn. Meerdere business angels
investeren in één startup. Een dergelijk certificaat komt
ook de zekerheid voor de business angels ten goede. Het
afbreukrisico wordt verlaagd. Een parallel zou getrokken
kunnen worden met de giftenaftrek in de Wet IB 2001 en de
Wet Vpb 1969 en de ANBI-status (Algemene Nut Beogende
Instelling). Wordt een gift gedaan aan een ANBI, dan is de
gift aftrekbaar.
Uniforme definities van de fasen van een startup blijken er
niet te zijn er zijn geen duidelijke grenzen tussen de fasen.
Een uitzondering hierop is het gebruik van TRL’s zoals
bij subsidies voorkomt. Bij de onderzochte buitenlandse
regelingen is echter geen gebruik gemaakt van TRL’s.
Echter subsidies specifiek voor startups waar gebruik
gemaakt wordt van TRL’s zijn er niet.
Voor die regeling wordt teruggevallen op een omschrijving
van de fase en kwantitatieve criteria. Een voorbeeld is de
vroege fase financiering.
Overigens hebben de participerende business angels
in de focusgroep aangegeven geen voorstander te zijn
van een afbakening. Zij geven aan dit liever aan de markt
over te laten. Wel zouden ze zich kunnen vinden in de
eerdergenoemde kwantitatieve criteria waarmee startende
ondernemingen kunnen worden onderscheiden.
Staatssteun
Zoals in paragraaf 3.3 is aangegeven geldt dat hoe
specifieker de regeling is, hoe groter de kans op
potentiële staatssteun. Het verdient aanbeveling om bij de
vormgeving van een stimuleringsregeling nader onderzoek
te doen naar potentiële staatssteunrisico’s.
Investeren in eigen vermogen vs. vreemd vermogen
De investering in een startup kan op verschillende
manieren worden vormgegeven. Uit het landenvergelijkend
onderzoek blijkt dat de meeste regelingen zien op een
investering in het eigen vermogen van een onderneming.
Ook blijkt uit de survey dat 55,6% respondenten een
voorkeur heeft voor een investering in het eigen vermogen
van een onderneming. 6,3% van de respondenten heeft
een voorkeur voor een investering in het vreemd vermogen
van een onderneming (verstrekt leningen waaronder
ook converteerbare leningen) en 36% investeert zowel
in het eigen vermogen als vreemd vermogen van een
onderneming. Dit wordt benadrukt door 86.24% van
de respondenten die aangeven dat hun belangrijkste
doel van een investering is het verkrijgen van een
vervreemdingswinst. Namelijk, aandelen worden hopelijk
meer waard. Dit geldt voor leningen niet.

80 Kamerstukken II 2015-2016, nr. 30300-XIII, nr. 57
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

41

Geen van de respondenten heeft onder de optie “overige”
input gegeven dat de voorkeur voor een investering in het
vreemd vermogen bevestigd. Gelet op de wens van het
huidige kabinet de fiscale debt bias te verminderen81, en
de uitkomsten uit het landenvergelijkend onderzoek en de
survey, lijkt een stimuleringsregeling voor het stimuleren
van investeringen in het eigen vermogen van een
onderneming voor de hand te liggen.
Dead weight loss
Van de respondenten geeft 4,14% van de respondenten
van de survey aan geen stimuleringsregeling nodig
te hebben. Voor ogen moet worden gehouden dat dit
percentage niet de deadweight loss aangeeft. Wel zou
deze respons een signaal kunnen zijn voor een mogelijke
deadweight loss bij een nieuw vorm te geven regeling. Hier
zou echter nader onderzoek voor nodig zijn. Het is vooral
belangrijk om bij de keuze van een stimuleringsregeling
de verschillende profielen van angel investeerders voor
ogen te hebben. De deadweight loss van een subsidie lijkt
groter te zijn bij de gevestigde business angel die al een
portfolio heeft opgebouwd. Dit blijkt bijvoorbeeld ook uit de
evaluatie van de Duitse INVEST regeling. Daarentegen blijkt
de Duitse INVEST regeling wel meer eerste investeringen
van virgin angels uit te lokken.
Administratieve lasten en bekendheid regeling
Zowel uit de beschikbare evaluaties als uit de focusgroep
blijkt dat de administratieve lasten een belangrijke
succesfactor van een regeling is. Het maakt hierbij niet uit
of het een subsidie of fiscale regeling is.

81 Kamerstukken II 2020-2021, 35572, nr. 100
42

PwC

Aanvraagprocedures dienen bij voorkeur kort en zo
duidelijk mogelijk te zijn. Ook de bekendheid van de
regeling is zeer belangrijk. Dat betekent dat nagedacht
moet worden over een eventuele voorlichting vanuit de
overheid al dan niet in samenwerking met de (in)formele
netwerken en voor een blijvend aanspreekpunt.
Budgettaire cap
Afhankelijk van het beschikbare budget dient nagedacht
te worden over een begrenzing van een toe te kennen
subsidie, dan wel toe te kennen fiscale voordeel. Dit
kan door middel van een absoluut bedrag of door
middel van het hanteren van een percentage van het
investeringsbedrag of de vervreemdingswinst. Bij een
box 3 vrijstelling of credit kan gedacht worden aan het
hanteren van drempels.
Evaluatie en horizonbepaling
Tot slot is voor elke nieuwe stimuleringsregeling een
evaluatiebepaling aan te bevelen. In aanvulling daarop zou
elke nieuwe stimuleringsregeling ook een horizonbepaling
moeten bevatten. Voor subsidies is dit zelfs wettelijk
voorgeschreven. In een horizonbepaling wordt
voorgeschreven voor hoelang de regeling duurt. Verder zou
voor een langdurig draagvlak voor een stimuleringsregeling
het de voorkeur hebben ex-ante criteria voor het meten van
de effectiviteit van de regeling vast te stellen.

Bijlagen

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

43

Bijlage 1

Nederlandse
stimuleringsregelingen
Vroegefasefinanciering (VVF)
Met een lening van het VVF kunnen startende ondernemers
en het MKB onderzoeken of hun idee kans van slagen heeft
op de markt. Het doel van het VVF is om een idee van de
planfase naar de opstartfase te brengen. Voor 2021 wordt
door de Nederlandse overheid € 6 miljoen beschikbaar
gesteld om het VVF te financieren.

Innovatiekrediet
Met het Innovatiekrediet wil het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat bijdragen aan de
innovatiekracht en duurzame groei van de Nederlandse
economie. Met de regeling vult de Nederlandse overheid
een gat in de kapitaalmarkt waar innovatieve projecten niet
volledig uit eigen middelen of uit de markt gefinancierd
kunnen worden. Voor 2021 wordt door de Nederlandse
overheid een budget van € 60 miljoen beschikbaar
gesteld. Het budget wordt in een 50/50 verhouding
verdeeld over technische innovatieprojecten en klinische
innovatieprojecten.

Thematische Technology Transfer fonds (TTT)
De TTT-regeling stimuleert investeerders om te
investeren in startups die gebruik maken van kennis
van onderzoeksorganisaties binnen eenzelfde thema
(kennisstarters). Momenteel is de regeling gesloten
(tijdelijk). De regeling kent twee pijlers. Het doel van de
eerste pijler is dat onderzoeksorganisaties hun krachten
bundelen in een samenwerkingsverband voor een
thematische kennisoverdracht. De doelstelling voor de
tweede pijler is het vergroten van de beschikbaarheid van
risicofinanciering voor kennisstarters. Dit moet worden
bereikt door onafhankelijke particuliere investeerders te
stimuleren via het TTT te investeren in ‘kennisstartende’
bedrijven in hun vroege ontwikkelingsfase.

Seed capital regeling
De seed capital regeling is gericht op startende
ondernemingen die moeilijkheden ondervinden bij het
verkrijgen van risicokapitaal. Hoofddoel van de regeling
is het bedrag aan risicokapitaal dat beschikbaar is voor
technostarters te verhogen en deze starters te helpen
hun ideeën om te zetten in toepasbare producten of
diensten. De overheid participeert niet rechtstreeks in
technostarters, maar indirect via particuliere startup
fondsen (participatiefondsen). Via de Seed capital regeling
verstrekt de Nederlandse overheid een renteloze lening
aan een investeringsfonds. Deze lening heeft een looptijd
van maximaal 12 jaar. De investering per onderneming
44

PwC

bedraagt minimaal € 100.000 en maximaal € 3,5 miljoen.
Minimaal 3 onafhankelijke aandeelhouders brengen
eenzelfde bedrag of meer in. Dit geld wordt gebruikt om te
investeren in tech startups die maximaal 7 jaar actief zijn
sinds hun eerste commerciële verkoop. Voor de aanvraag
van de regeling wordt gebruik gemaakt van tenders. De
tenders voor het jaar 2021 zijn reeds gesloten.

Seed Business Angels Regeling
Business angels kunnen via deze regeling ‘slim kapitaal’
verstrekken aan startups door actief betrokken te zijn met
hun kennis, netwerk en ervaring. Slim kapitaal kan worden
gedefinieerd als kapitaal in de vorm van geld, kennis en
deskundigheid. De overheid verstrekt een renteloze lening
van maximaal € 1 miljoen aan een fonds waarin twee
business angels actief zijn. De angels moeten vervolgens
zelf minstens eenzelfde bedrag investeren. Op deze manier
kunnen angels investeren in techno- en creatieve startups.

Borgstelling MKB
Met de Borgstelling MKB (BMKB) stelt het Ministerie
van Economische Zaken en Klimaat zich gedeeltelijk
garant voor bedrijven die een lening willen afsluiten,
maar de financier onvoldoende zekerheden (‘onderpand’,
zoals gebouwen of machines) kunnen bieden. Het
garantiebudget in 2021 voor de BMKB bedraagt € 1.350
miljoen voor banken en € 150 miljoen voor niet-bancaire
financiers. De BMKB is verlengd tot 30 juni 2022. Bedrijven
met een kredietbehoefte tot € 266.667 kunnen driekwart
financieren met BMKB-krediet, anders is de limiet
maximaal de helft van het krediet. Verder is het maximum
van het BMKB-krediet tijdelijk verhoogd van € 1 miljoen
naar € 1,5 miljoen. Voor het BMKB-krediet geldt een
overheidsgarantie van 90%.

Dutch Venture Initiative
Het Dutch Venture Initiative (DVI) werd in 2012 gelanceerd
om meer durfkapitaal in een laat stadium te verstrekken.
Bijdragen in de DVI fondsen worden gedaan door het
Ministerie van Economische zaken en Klimaat en het
Europees Investeringsfonds. Het doel is om innovatieve
bedrijven die snel groeien betere toegang te geven tot
durfkapitaal. DVI bestaat uit twee overkoepelende fondsen.
Deze twee fondsen investeren in private venture capital
fondsen die vervolgens investeren in snelgroeiende
innovatieve bedrijven. DVI investeert vaak als eerste in een
fonds, waarna ook private investeerders instappen.

Garantie Ondernemingsfinanciering

Groeifaciliteit

Het doel van de Garantie voor bedrijfsfinanciering (GO)
is banken en schadeverzekeraars beter in staat te stellen
in de financieringsbehoeften van het Nederlandse
bedrijfsleven te voorzien met een garantie van maximaal
€ 75 miljoen op een banklening (maximaal 50% garantie).
Voor het jaar 2021 is een bedrag van € 2,5 miljard
beschikbaar.

De Groeifaciliteit is een garantie die in 2006 is ingesteld.
De regeling is geldend en door de Covid-crisis verlengd
tot 1 juli 2022. In het kader van de GF verstrekt de
Nederlandse overheid een garantie op achtergestelde
leningen van banken en op investeringen van banken
en van private equity bedrijven ter financiering van het
mkb, om deze te helpen durfkapitaal aan te trekken.
Voor financiering met een overheidsgarantie kunnen
ondernemers terecht bij de financier, de deelnemende
banken en participatiemaatschappijen. De financier beslist
of hij een garantieaanvraag indient bij de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland voor de financiering en of de
financiering uiteindelijk wordt toegekend.

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

45

Bijlage 2

Vragenlijst landenvergelijkend
onderzoek
1. Are there any incentives for business angel (BA) investors or venture capital (VC) funding start-ups, scale-ups, other
companies with innovative growth plans and SMEs?
2. If yes, can you please provide a description of the incentive based on the below outlined characteristics?
a. Describe whether the incentive is a (i) tax incentive or (ii) a subsidy / grant (together: “incentives)
b. Describe the form of the incentive: a (i) tax exemption; (ii) deduction; (iii) credit; (iv) deferral; (v) loss relief; or (vi)
grant/subsidy.
c. Describe the timing of the incentive: (i) upon investment; (ii) for income received; (iii) upon disposal; (iv) other.
d. Describe the (tax) incentive base: (i) income / capital gains earned from other sources can be re-invested in
qualifying equity or debt instruments without taxation (i.e. tax deferral); (ii) dividend / interest income received from
the qualifying investment is exempt / subject to a lower rate / no WHT levy; (iii) capital gains or losses realised on
the disposal of the investment are exempt / subject to a lower rate / no CGT; (iv) other.
e. What is the tax base to which tax relief is applied for the tax incentive: (i) corporate income tax; (ii) personal income
tax; (iii) capital gains tax; (iv) other.
f. What are the business criteria of the investment: (i) age of the business, (ii) financial size (revenue / asset value
threshold); (iii) number of employees (iv) sector targeting; (v) excluded sectors; (vi) unlisted/unquoted; (vii)
headquarters or permanent establishment in jurisdiction granting tax relief; (viii) other.
g. For the EU member states, has the European Commission assessed the incentive on State Aid rules?
h. What are the investors criteria to target specific investors profiles:(i) business angels; (ii) natural person; (iii) tax
resident; (iv) connection with the business; (v) corporate investors; (vi) other.
i. What are the investment criteria: (i) investment in approved venture capital fund; (ii) equity; (iii) debt; (iv) a range of
monetary value attracting relief; (v) equity interest restrictions.
j. Is there a requirement on the minimum length of time a qualifying investment must be held in order to attract relief?
k. What is the application procedure for the incentive for investors and revenue agency? For example, an online and
or paper based application, option to apply at source and the existence of clawback provisions and other penalties.
For the revenue agency there can be revenue authority manuals.
l. What is the approximate application and approval time for investors?
3. What was the reason for introducing the incentive and were the policy objectives made available when the legislation
was introduced?
4. Since what date is the incentive in force?
5. Does the government perform periodic impact assessments in relation to the incentives) and if so are those made
publicly available?
6. “If yes, can you please share the results / publicly made available report with us?
If available, please share the details around:
1. implementation costs for the government;
2. execution costs for the government;
3. the budget available for the amount of grants/subsidy;
4. the (estimated) costs of the (expected) tax leakage;
5. administrative burden (time, costs) applicant;
6. whether a change of investments (number of applications and amount of applications) (by angel investors) appeared;
7. the amount of businesses that obtained an investment and total amount of investments obtained (on an annual basis);
8. whether the lack of funding at the level of the investment/business decreased.”
7. If not, is there any other information publicly available on the impact of the incentive? (e.g. are there any publications by
stakeholder groups).
8. Is the market perception that the incentive(s) are useful and have had a positive effect on the target business segment?
9. If these incentives have not generated the desired result, why is that?
10. Any other input you would like to provide.

46

PwC

Bijlage 3

Vragenlijst survey
business angels
1

What is your goal with your investments?

2

What have been, in general, the main reasons to not invest in a a. Administrative procedures too burdensome
Dutch company?
b. Not in line with my investment thesis
c. Expected ROI is too low
d. Potential taxation is too high
e. Not the right team
f. Could not agree on terms with the company
g. Other, please explain below:

3

Can you give an approximate amount that you have not
invested due to the aforementioned reasons but that you were
willing to invest in Dutch companies?
In the past 12 months

In €

4

How do you structure most of your investments?

a. Directly invested with private assets
b. Invested via a personal holding vehicle (e.g. a BV)
c. Invested via the individuals' (trust) fund
d. Other, please explain below:

5

When profit is distributed from an investment, what happens
generally with the income obtained ?

a. Reinvest the income obtained (e.g.capital gains,
dividends, interest)
b. Not reinvest the income obtained (e.g.capital gains,
dividends, interest) (distributed profit is personal
income)
c. Other

6

Select the characteristics of your preferred investment
instrument(s)

a. Shares
b. Preference shares
c. Convertible debt instruments
d. Other, please explain.

7

If you co-invest, how do you co-invest?

a. Via an angel fund
b. With other angels (on a deal by deal basis)
c. With government funds or instruments (ROMs etc)
d. Additional in deals from VC fund that I'm an LP in
e. I don't co-invest
f. Other, please explain

8

Would you have a preference for a tax incentive (like in the UK) a. Yes, subsidy
or a subsidy (like in Germany)
b. Yes, tax incentive
c. No preference
d. None needed
e. If yes, please explain why

9

Which tax incentive would fit best in your investment strategy? a. A capital gains tax deferral (no direct taxation on gain if
provided the gain is reinvested within a certain period
b. Exemption/ reduced tax rate for investment income
c. Loss relief on more favourable terms
d. A tax credit (lowering taxes to be paid)
e. Cost deduction (lowering the taxable amount)
f. No tax incentive

10

How would your investment behaviour change as a result of
the introduction of a (tax) incentive for Dutch investments?

a. More investments overall
b. More investments in the NL
c. More investments in risky propositions
d. No influence
e. Other, please explain.

11

How many investments have you made in the past 3 years ?
In Dutch and foreign companies

Number

12

What was the approximate total amount of these investments
combined?

In €

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

a. Obtaining dividend (short term)
b. Capital gains (long term)
c. Societal impact
d. involvement with startups/ innovation
e. Giving back to startup ecosystem
f. Other, please specify

47

13

How many investments in Dutch companies have you made in
the past 12 months?

Number

14

What was the approximate total amount of these investments
combined?

In €

Extra

48

15

As the angel landscape is rather unknown, we would like to
ask you 8 more optional questions about your practices and
perspective to better understand Dutch angels.
Otherwise, you can skip ahead to the end of the survey with 2
final questions to submit your answers

yes/no

16

Which sectors do you mainly invest in?

a. Deeptech
b. Fintech
c. Agri / Food
d. Softtech: Platforms / Marketing / SaaS
e. Mobility
f. Retail
g. Travel
h. Cleantech / Energy
i. Healthtech / Life Sciences
j. Sector agnostic
k. Other, please explain below.

17

What is your preferred ticket size?

a. < €5K
b. €5K-€20K
c. €20K-€100K
d. €100K-€500K
e. > €500K

18

Are you also investing outside the Netherlands?

a. Yes, most of my investments are
b. Yes, some of my investments are
c. No

19

If so, what is your main consideration?

a. Benificial tax climate
b. speed of processes
c. dealflow quality
d. Other

20

Are you familiar with the "Seed Business Angel regeling" from
the RVO (interest free loan from the government to set up a
SBA fund)

a. Yes I am aware of it but I don't use it.
b. Yes I am aware of it and use it.
c. No I am not aware of it
If answer is a) please explain why not below.

21

In general, which types of funding have already been attracted
by the company mostly by the time you invest in it?

a. Bank loan
b. Cash contribution from university
c. Subsidies (VFF etc)
d. Regional financing (ROMs)
e. Other angels
f. Investment by the founder/FFF
g. Nothing
h. Other, please specify

22

Do you agree with following statements:

a

It is fiscally more attractive to invest outside of the Netherlands

b

Venture capital as an asset class is more profitable than other
asset classes

23

What could be improved in the Dutch investment landscape?

Please provide your suggestions, if any.

24

The Dutch angel investment community is sometimes seen
as fragmented and not so well connected as in Silicon Valley.
Would you be open for more connections with fellow angels?

a. Yes, I would like more events
b. Yes, I prefer online
c. Yes, no preference on how
d. No, not interested

25

We are trying to capture all angel investors in The Netherlands, a. Yes
so we develop a better understanding of early stage
b. Yes, but don't keep me updated
investments. Would you be willing to share your contact
c. No, thank you
details? Your answers remain confidential and anonymous, but
we will share the results of this survey with you and keep you
updated on this process

PwC

if yes -> What is your name?

Text

What is your email?

Email address

Bijlage 4

Huidige belastingheffing bij
business angels
Angel investeerders kunnen direct (als natuurlijk persoon)
investeren in een startup of indirect via een persoonlijke
houdstermaatschappijj. De manier waarop de investering
in de belastingheffing bij de angel investeerder wordt
betrokken, hangt af van de grootte van zijn belang. In
principe ligt hier de grens bij 5%-belangen. Figuur 28 geeft
de verschillende mogelijkheden weer.
Figuur 28
Directe investering
door individu

Investeren via een
persoonlijke houdster (BV)

Business
angel

Business
angel

Persoonlijke
houdster (BV)

<5% /
ten minste 5%

Startup

<5% /
ten minste 5%

Startup

A. Directe investering - belang <5%
Inkomstenbelasting82
Business angels in de hoedanigheid van natuurlijk persoon
worden voor belangen kleiner dan 5% belast in box 3 van
de IB (inkomsten uit sparen en beleggen, zie hoofdstuk 5
van de Wet IB 2001). De belastbare grondslag van box 3
wordt gevormd door de bezittingen te verminderen met de
schulden, na aftrek van het heffingsvrij vermogen ( € 50.000
in 2021) op 1 januari. De schulden worden verlaagd met
een drempel (€3.200 in 2021). De belastingheffing vindt
plaats over een fictief rendement. Dit fictief rendement
wordt als volgt berekend. In schijf 1 wordt over 67% van
een vermogen van € 50.001 een rendement van 0,03%
verondersteld en over de overige 33% een rendement van
5,69%. In schijf 2 en 3 wordt op gelijke wijze het fictief
rendement vastgesteld.
Omdat in box 3 wordt geheven over een forfaitair
rendement wordt inkomen uit de investering (zoals
dividend of interest) of een eventuele vervreemdingswinst
niet feitelijk belast, maar wordt aangesloten bij een fictief
rendement.
Het belang in de startup dient gewaardeerd te worden op
de waarde in het economisch verkeer. De waarde in het
economisch verkeer kan omschreven worden als de prijs
die bij aanbieding van een zaak ten verkoop op de meest
geschikte wijze na de beste voorbereiding door de meest
biedende gegadigde zou zijn besteed.83 Dit is dus niet altijd
gelijk aan de verkoopwaarde (zie figuur 29).
Het belastingtarief van box 3 is 30%.

Figuur 29: Fictief rendement box 3 (geldend in 2021)
Schijf

Deel van de grondslag
sparen en beleggen

1
2
3

82
83

Percentage 0,03%

Percentage 5,69%

Percentage gemiddeld
rendement

Tot € 50.001

67%

33%

1,898%

Vanaf € 50.001 tot € 950.001

21%

79%

4,501%

Vanaf € 950.001

0%

100%

5,69%

Het fiscaal partnerschap wordt buiten beschouwing gelaten.
HR 5 februari 1969, nr. 16 047, BNB 1969/63; HR 31 mei 1995, nr. 29 224, BNB 1995/ 228 met noot van G.J. van Leijenhorst.

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

49

Verliesverrekening
Box 3 kent geen verliesverrekening mogelijkheid omdat
door de systematiek van box 3 het forfaitair rendement nooit
negatief kan zijn. Wel kan het forfaitair rendement nihil zijn
wanneer de bezittingen niet uitgaan boven de schulden.
Dividendbelasting
Een startup kan in een later stadium dividend gaan
uitkeren. Op dividenden aan individuen dient de startup
15% dividendbelasting in te houden en af te dragen. De
business angel in de hoedanigheid van natuurlijk persoon
kan deze ingehouden dividendbelasting verrekenen met
de IB (box 3). De dividendbelasting is in dit geval een
voorheffing van de IB.

B. Directe investering - belang ten minste 5%
Inkomstenbelasting84
Business angels in de hoedanigheid van natuurlijk persoon
worden voor belangen van ten minste 5% belast in box 2
van de IB (inkomsten uit aanmerkelijk belang). Zij hebben
dan een aanmerkelijk belang als bedoeld in hoofdstuk 4 van
de Wet IB 2001. Een aanmerkelijk belang kan bestaan uit:
• ten minste 5% van het geplaatste aandelenkapitaal
aandeelhouder;
• een optie om direct of indirect aandelen te verwerven
tot ten minste 5% van het geplaatste aandelenkapitaal;
• winstbewijzen die recht geven op ten minste 5% van de
jaarwinst of ten minste 5% van de liquidatie-uitkering; of
• gerechtigdheid om ten minste 5% van de stemmen uit
te brengen in de algemene ledenvergadering van een
coöperatie.
De grondslag van box 2 wordt gevormd door de inkomsten
uit aanmerkelijk belang te verminderen met de verliezen
uit aanmerkelijk belang. De inkomsten uit aanmerkelijk
belang bestaan uit reguliere voordelen (verminderd
met de aftrekbare kosten) en vervreemdingswinsten.
Deze inkomsten mogen verminderd worden met de
persoonsgebonden aftrek zoals opgenomen in hoofdstuk 6
van de Wet IB 2001. Reguliere voordelen zijn bijvoorbeeld
dividenden. Het belastingtarief van box 2 is 26,9% (2021).
Verliesverrekening
Verliezen uit aanmerkelijk belang kunnen alleen verrekend
worden met inkomsten uit aanmerkelijk belang. Verliezen
worden verrekend met inkomsten uit aanmerkelijk belang
van het voorgaande jaar (achterwaartse verliesverrekening)
en daarna met inkomsten uit aanmerkelijk belang in de
zes volgende jaren (voorwaartse verliesverrekening).
Boxoverschrijdende verliesverrekening is in principe niet
mogelijk. Indien er geen aanmerkelijk belang meer is
en er nog onverrekenbare verliezen zijn, dan kan onder
voorwaarden nog wel verzocht worden om omzetting van

het vastgestelde verlies uit aanmerkelijk belang in een
belastingkorting.
Dividendbelasting
Op dividenden aan individuen dient de startup 15%
dividendbelasting in te houden en af te dragen. De
business angel kan deze ingehouden dividendbelasting
verrekenen met de IB. De dividendbelasting is ook hier een
voorheffing van de IB.

C. Indirecte investering - belang <5%
Vennootschapsbelasting
Bij een indirecte investering ontvangt de persoonlijke
houdster van de business angel het inkomen uit de startup.
Deze persoonlijke houdster zal veelal een rechtspersoon
zijn (BV) die belast wordt in de vennootschapsbelasting.
Het vennootschapsbelastingtarief bedraagt 15% over de
eerste € 245.000 (per 2022 is dit € 395.000) aan winst en
25% over het meerdere (2021).85 Omdat het belang van de
houdster in de startup kleiner is dan 5% is de zogenaamde
deelnemingsvrijstelling niet van toepassing. Door de
houdster ontvangen dividenden van de startup worden
belast met vennootschapsbelasting. Vervreemdingswinsten
zijn belast.
Verliesverrekening86
In de vennootschapsbelasting worden verliezen eerst
verrekend met een eventuele winst van het voorgaande
jaar. Restant verliezen kunnen worden verrekend met
winsten uit zes latere jaren (2021). Met ingang van 2022
wordt de verliesverrekening beperkt tot 50% van de
belastbare winst, waarbij een bedrag tot € 1 miljoen in
ieder geval nog verrekenbaar blijft. Daar staat tegenover
dat verliezen voortaan onbeperkt in de tijd verrekenbaar
blijven.
Dividendbelasting
Op dividenden aan vennootschapsbelastingplichtige
die een belang houden van minder dan 5% dient de
startup 15% dividendbelasting in te houden en af te
dragen. De persoonlijke houdstermaatschappij kan
deze ingehouden dividendbelasting verrekenen met de
vennootschapsbelasting. De dividendbelasting is ook hier
een voorheffing van de vennootschapsbelasting.
Inkomstenbelasting87
Naar verwachting houden de meeste business angels in de
hoedanigheid van natuurlijk persoon ten minste 5% van het
belang in hun persoonlijke houdstermaatschappij (veelal zal
dit 100% zijn). In dat geval is sprake van een aanmerkelijk
belang voor de IB. Voor de fiscale behandeling van
aanmerkelijkbelanghouders wordt verwezen naar
onderdeel B.

84 Het fiscaal partnerschap wordt buiten beschouwing gelaten.
85 In het in de Eerste Kamer aanhangige wetsvoorstel Belastingplan 2022 is voorgesteld om het toptarief te verhogen naar 25,8%.
Kamerstukken I 2020-2021, 35927, B
86 Uitzonderingen op de regels voor verliesverrekening (bijvoorbeeld houdsterverliezen, verliesverrekening bij fiscale
beleggingsinstellingen en verliesverrekening bij belangenwijzigingen) worden hier buiten beschouwing gelaten.
87 Het fiscaal partnerschap hebben van een fiscale partner wordt buiten beschouwing gelaten.
50

PwC

D. Indirecte investering - ten minste 5%
belang
Vennootschapsbelasting
houdstermaatschappijInkomen afkomstig uit investeringen
in een startup waarbij sprake is van een belang van
ten minste 5% worden in principe vrijgesteld onder de
deelnemingsvrijstelling en verliezen op deze deelnemingen
in startups zijn niet aftrekbaar. Dit is een groot verschil
vergeleken met belangen kleiner dan 5%.
Verliesverrekening88
Voor de behandeling van verliezen in de
vennootschapsbelasting verwijzen wij naar onderdeel B.
Dividendbelasting
In het geval de startup dividend uitkeert aan de
persoonlijke houdstermaatschappij, geldt er in beginsel een
inhoudingsvrijstelling in de dividendbelasting. In het geval
de persoonlijk houdstermaatschappij dividend uitkeert aan
de angel investeerder (natuurlijk persoon), vindt inhouding
van dividendbelasting plaats tegen een tarief van 15%. De
business angel kan deze dividendbelasting verrekenen met
de inkomstenbelasting (box 2).
Inkomstenbelasting89
Naar verwachting houden de meeste business angels in
de hoedanigheid van natuurlijk persoon ten minste 5%
van het belang in haar persoonlijke houdstermaatschappij
(veelal zal dit 100% zijn). In dat geval is sprake van
een aanmerkelijk belang voor de IB. Voor de fiscale
behandeling van aanmerkelijkbelanghouders wordt
verwezen naar onderdeel B.

88 Uitzonderingen op het verrekenen van verliezen (e.g. houdsterverliezen, verliesverrekening bij fiscale beleggingsinstellingen, en
verliesverrekening bij belangenwijzigingen) worden hier buiten beschouwing gelaten.
89 Het fiscaal partnerschap wordt buiten beschouwing gelaten.
Het onbenut potentieel in de financiering van startups

51

Bijlage 5

Fiscaal / subsidie kenmerken
onderzochte regelingen

52

Naam regeling

OOS

aws AplusB Scale-up

OOS

aws JumpStart

VK

EIS

VK

SEIS

VK

Venture Capital Trust (VCT)

VK

Social Investment Tax Relief (SITR)

CA

New Brunswick Small Business Investor Tax Credit

CA

Newfoundland and Labrador venture capital tax credit

CA

New Brunswick Labour-Sponsored Venture Capital

US

Section 1202

US

Section 1045

US

Section 1244

FR

Madelin reduction

FR

PIT reduction upon investment in innovative VCFs (FCPI and FIP)

FR

PIT incentives for investment in VCFs (FCPR, FPCI, FCPI)

FR

CIT incentives for investment in VCFs (FCPR and FPCI)

FR

Amortization of subscriptions in innovative SMEs or certain
investment funds

ISR

Angels Law

ISR

Tax benefit for VCFs and foreign investors

DUI

INVEST progamme

DUI

Venture Tech Growth Financing

DUI

ERP-VC-Fondsinvestments

DUI

IBB Ventures Fonds (Berlin)

BEL

Tax shelter voor startende ondernemer

BEL

Win-win lening

BEL

Loan Coup de Pouce

BEL

Crowdfunding loan

PwC

Fiscaal

Land

Subsidie

1. Type stimuleringsregeling

OOS

aws AplusB Scale-up

OOS

aws JumpStart

VK

EIS

VK

SEIS

VK

Venture Capital Trust (VCT)

VK

Social Investment Tax Relief (SITR)

CA

New Brunswick Small Business Investor Tax Credit

CA

Newfoundland and Labrador venture capital tax credit

CA

New Brunswick Labour-Sponsored Venture Capital

US

Section 1202

US

Section 1045

US

Section 1244

FR

Madelin reduction

FR

PIT reduction upon investment in innovative VCFs (FCPI and FIP)

FR

PIT incentives for investment in VCFs (FCPR, FPCI, FCPI)

FR

CIT incentives for investment in VCFs (FCPR and FPCI)

FR

Amortization of subscriptions in innovative SMEs or certain
investment funds

ISR

Angels Law

ISR

Tax benefit for VCFs and foreign investors

DUI

INVEST progamme

DUI

Venture Tech Growth Financing

DUI

ERP-VC-Fondsinvestments

DUI

IBB Ventures Fonds (Berlin)

BEL

Tax shelter voor startende ondernemer

BEL

Win-win lening

BEL

Loan Coup de Pouce

BEL

Crowdfunding loan

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

Geen van beiden

Ondernemingen

Land Naam regeling

Individuen

2. Type investeerder

53

54

OOS

aws AplusB Scale-up

OOS

aws JumpStart

VK

EIS

VK

SEIS

VK

Venture Capital Trust (VCT)

VK

Social Investment Tax Relief (SITR)

CA

New Brunswick Small Business Investor Tax Credit

CA

Newfoundland and Labrador venture capital tax credit

CA

New Brunswick Labour-Sponsored Venture Capital

US

Section 1202

US

Section 1045

US

Section 1244

FR

Madelin reduction

FR

PIT reduction upon investment in innovative VCFs (FCPI and FIP)

FR

PIT incentives for investment in VCFs (FCPR, FPCI, FCPI)

FR

CIT incentives for investment in VCFs (FCPR and FPCI)

FR

Amortization of subscriptions in innovative SMEs or certain
investment funds

ISR

Angels Law

ISR

Tax benefit for VCFs and foreign investors

DUI

INVEST progamme

DUI

Venture Tech Growth Financing

DUI

ERP-VC-Fondsinvestments

DUI

IBB Ventures Fonds (Berlin)

BEL

Tax shelter voor startende ondernemer

BEL

Win-win lening

BEL

Loan Coup de Pouce

BEL

Crowdfunding loan

PwC

Reorganisatie/
balansversterkingfase

Doorgroeifase

Groeifase

Land Naam regeling

Voorbereidingsfase / startfase

3. Investeringsfase

OOS

aws AplusB Scale-up

OOS

aws JumpStart

VK

EIS

VK

SEIS

VK

Venture Capital Trust (VCT)

VK

Social Investment Tax Relief (SITR)

CA

New Brunswick Small Business Investor Tax Credit

CA

Newfoundland and Labrador venture capital tax credit

CA

New Brunswick Labour-Sponsored Venture Capital

US

Section 1202

US

Section 1045

US

Section 1244

FR

Madelin reduction

FR

PIT reduction upon investment in innovative VCFs (FCPI and FIP)

FR

PIT incentives for investment in VCFs (FCPR, FPCI, FCPI)

FR

CIT incentives for investment in VCFs (FCPR and FPCI)

FR

Amortization of subscriptions in innovative SMEs or certain
investment funds

ISR

Angels Law

ISR

Tax benefit for VCFs and foreign investors

DUI

INVEST progamme

DUI

Venture Tech Growth Financing

DUI

ERP-VC-Fondsinvestments

DUI

IBB Ventures Fonds (Berlin)

BEL

Tax shelter voor startende ondernemer

BEL

Win-win lening

BEL

Loan Coup de Pouce

BEL

Crowdfunding loan

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

Niet van toepassing
(subsidie)

Vreemd vermogen
(lening)

Land Naam regeling

Eigen vermogen
(aandelenbelang)

4. Type investering

55

56

OOS

aws AplusB Scale-up

OOS

aws JumpStart

VK

EIS

VK

SEIS

VK

Venture Capital Trust (VCT)

VK

Social Investment Tax Relief (SITR)

CA

New Brunswick Small Business Investor Tax Credit

CA

Newfoundland and Labrador venture capital tax credit

CA

New Brunswick Labour-Sponsored Venture Capital

US

Section 1202

US

Section 1045

US

Section 1244

FR

Madelin reduction

FR

PIT reduction upon investment in innovative VCFs (FCPI and FIP)

FR

PIT incentives for investment in VCFs (FCPR, FPCI, FCPI)

FR

CIT incentives for investment in VCFs (FCPR and FPCI)

FR

Amortization of subscriptions in innovative SMEs or certain
investment funds

ISR

Angels Law

ISR

Tax benefit for VCFs and foreign investors

DUI

INVEST progamme

DUI

Venture Tech Growth Financing

DUI

ERP-VC-Fondsinvestments

DUI

IBB Ventures Fonds (Berlin)

BEL

Tax shelter voor startende ondernemer

BEL

Win-win lening

BEL

Loan Coup de Pouce

BEL

Crowdfunding loan

PwC

Niet van toepassing
(subsidies)

Vermogenswinstbelasting

Vennootschapsbelasting

Land Naam regeling

Inkomstenbelasting

5. Belastingsoort

OOS

aws AplusB Scale-up

OOS

aws JumpStart

VK

EIS

VK

SEIS

VK

Venture Capital Trust (VCT)

VK

Social Investment Tax Relief (SITR)

CA

New Brunswick Small Business Investor Tax Credit

CA

Newfoundland and Labrador venture capital tax credit

CA

New Brunswick Labour-Sponsored Venture Capital

US

Section 1202

US

Section 1045

US

Section 1244

FR

Madelin reduction

FR

PIT reduction upon investment in innovative VCFs (FCPI and FIP)

FR

PIT incentives for investment in VCFs (FCPR, FPCI, FCPI)

FR

CIT incentives for investment in VCFs (FCPR and FPCI)

FR

Amortization of subscriptions in innovative SMEs or certain
investment funds

ISR

Angels Law

ISR

Tax benefit for VCFs and foreign investors

DUI

INVEST progamme

DUI

Venture Tech Growth Financing

DUI

ERP-VC-Fondsinvestments

DUI

IBB Ventures Fonds (Berlin)

BEL

Tax shelter voor startende ondernemer

BEL

Win-win lening

BEL

Loan Coup de Pouce

BEL

Crowdfunding loan

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

Niet van toepassing
(subsidie)

Verliesverrekening

Belastingaftrek

Belastinguitstel

Belastingcredit

Land Naam regeling

Belastingvrijstelling

6. Belastingmiddel

57

58

OOS

aws AplusB Scale-up

OOS

aws JumpStart

VK

EIS

VK

SEIS

VK

Venture Capital Trust (VCT)

VK

Social Investment Tax Relief (SITR)

CA

New Brunswick Small Business Investor Tax Credit

CA

Newfoundland and Labrador venture capital tax credit

CA

New Brunswick Labour-Sponsored Venture Capital

US

Section 1202

US

Section 1045

US

Section 1244

FR

Madelin reduction

FR

PIT reduction upon investment in innovative VCFs (FCPI and FIP)

FR

PIT incentives for investment in VCFs (FCPR, FPCI, FCPI)

FR

CIT incentives for investment in VCFs (FCPR and FPCI)

FR

Amortization of subscriptions in innovative SMEs or certain
investment funds

ISR

Angels Law

ISR

Tax benefit for VCFs and foreign investors

DUI

INVEST progamme

DUI

Venture Tech Growth Financing

DUI

ERP-VC-Fondsinvestments

DUI

IBB Ventures Fonds (Berlin)

BEL

Tax shelter voor startende ondernemer

BEL

Win-win lening

BEL

Loan Coup de Pouce

BEL

Crowdfunding loan

PwC

Geen
investeringsduur

7 jaar en langer

4 jaar t/m 6 jaar

Land Naam regeling

>0 t/m 3 jaar

7. Verplichte investeringsduur investeerder

OOS

aws AplusB Scale-up

OOS

aws JumpStart

VK

EIS

VK

SEIS

VK

Venture Capital Trust (VCT)

VK

Social Investment Tax Relief (SITR)

CA

New Brunswick Small Business Investor Tax Credit

CA

Newfoundland and Labrador venture capital tax credit

CA

New Brunswick Labour-Sponsored Venture Capital

US

Section 1202

US

Section 1045

US

Section 1244

FR

Madelin reduction

FR

PIT reduction upon investment in innovative VCFs (FCPI and FIP)

FR

PIT incentives for investment in VCFs (FCPR, FPCI, FCPI)

FR

CIT incentives for investment in VCFs (FCPR and FPCI)

FR

Amortization of subscriptions in innovative SMEs or certain
investment funds

ISR

Angels Law

ISR

Tax benefit for VCFs and foreign investors

DUI

INVEST progamme

DUI

Venture Tech Growth Financing

DUI

ERP-VC-Fondsinvestments

DUI

IBB Ventures Fonds (Berlin)

BEL

Tax shelter voor startende ondernemer

BEL

Win-win lening

BEL

Loan Coup de Pouce

BEL

Crowdfunding loan

Het onbenut potentieel in de financiering van startups

Anders

PE gevestigd in
land maatregel

HQ gevestigd in
land maatregel

Niet beursgenoteerd

Beursgenoteerd

Sector vereiste/
uitgesloten sectoren

Max. aantal FTE

Max. bedrag aan
balanswaarde

Max. bedrag aan
inkomsten

Land Naam regeling

Leeftijd
onderneming

8. Vereisten onderneming waarin wordt geïnvesteerd

59

© 2022 PricewaterhouseCoopers Accountants N.V. (KvK 34180285). Alle rechten voorbehouden.
PwC verwijst naar de Nederlandse firma en kan soms naar het PwC-netwerk verwijzen.
Elke aangesloten firma is een afzonderlijke juridische entiteit. Kijk op www.pwc.com/structure voor meer informatie.