Preventie van seksueel misbruik in de residentiële
jeugdzorg
Een onderzoek naar revictimisatie en daderschap

Dr. A. Slotboom
A.H. van Bekkum, MSc
Mr. M.D.S. Wijkman, MSc
R. de Jong, MSc
Prof. dr. J. Hendriks

Vrije Universiteit, Amsterdam
Afdeling Strafrecht en Criminologie
2

Faculteit der Rechtsgeleerdheid

3

Dit onderzoek is uitgevoerd door de Vrije Universiteit Amsterdam, Afdeling Strafrecht en
Criminologie, in opdracht van het WODC (projectnummer 2320).

Preventie van seksueel misbruik in de residentiële jeugdzorg: Een onderzoek naar revictimisatie
en daderschap.
Afdeling Strafrecht en Criminologie, Faculteit der Rechtsgeleerdheid
Vrije Universiteit Amsterdam
Juni 2014

©2014 WODC, Ministerie van Justitie. Auteursrechten voorbehouden.

Met dank aan de leden van de begeleidingscommissie:
Prof. dr. H.E.M. Baartman em. (voorzitter)
Drs. A. ten Boom
Mr. J. Bosma (agendalid)
Dr. S. Dijkstra
Drs. P. Grob
Drs. B. Timman
4

Inhoudsopgave
Samenvatting ............................................................................................................................................. 7
1. Inleiding ............................................................................................................................................... 20
1.1 Vraagstelling ................................................................................................................................... 21
1.2 Leeswijzer........................................................................................................................................ 22
2. Methode ................................................................................................................................................ 24
2.1 Selectieprocedure van de besproken literatuur ......................................................................... 24
2.2 Inclusie‐ en exclusiecriteria ........................................................................................................... 25
2.3 Geselecteerde literatuur ................................................................................................................ 26
2.4 Expertmeeting ................................................................................................................................ 27
3. Jongeren in de residentiële jeugdzorg ............................................................................................ 28
3.1 De jongeren ..................................................................................................................................... 28
3.2 De residentiële setting ................................................................................................................... 32
4. Revictimisatie na seksueel misbruik .............................................................................................. 37
4.1 Risicofactoren ................................................................................................................................. 38
4.2 Beschermende factoren ................................................................................................................. 56
4.3 Reflectie op de relatie tussen seksueel misbruik en seksuele revictimisatie ......................... 57
5. Daderschap van seksueel misbruik................................................................................................. 63
5.1 Risicofactoren ................................................................................................................................. 65
5.2 Beschermende factoren ................................................................................................................. 70
5.3 Reflectie op de relatie tussen seksueel misbruik en later daderschap .................................... 72
6. Expertmeeting ...................................................................................................................................... 75
6.1 Risico‐ en beschermende factoren ............................................................................................... 75
5

6.2 De setting......................................................................................................................................... 78
7. Conclusie en aanbevelingen ............................................................................................................. 81
8. Referenties ............................................................................................................................................ 96
Summary ................................................................................................................................................. 106
Bijlage I

Samenstelling begeleidingscommissie ............................................................................ 114

Bijlage II

Overzichtstabel literatuur ............................................................................................ 115

Bijlage III

Deelnemers expertmeeting ............................................................................................ 130

Bijlage IV

Vragen expertmeeting .................................................................................................... 131

6

Samenvatting
Aanleiding tot het onderzoek
Seksueel misbruik en de gevolgen daarvan hebben al geruime tijd hoge prioriteit bij overheid
en beleidsmakers. Met name binnen de jeugdzorg is veel aandacht geschonken aan dit
probleem. Naar aanleiding van de bevindingen van de Commissie Samson (2012) is inmiddels
een kwaliteitskader ‘Voorkomen van seksueel misbruik in de jeugdzorg’ opgesteld (Jeugdzorg
Nederland, 2013). Om adequaat om te kunnen gaan met kinderen die seksueel misbruikt zijn en
in de residentiële jeugdzorg of soortgelijke instellingen terecht komen, is het noodzakelijk te
weten wat de gevolgen van dit misbruik kunnen zijn. In dit literatuuronderzoek gaat de
aandacht uit naar kinderen die seksueel misbruikt zijn in hun jeugd en het risico lopen opnieuw
slachtoffer te worden dan wel dader als zij in een instelling geplaatst worden.
Inzicht in achterliggende factoren en mechanismen naar de samenhang tussen seksueel
misbruik, revictimisatie en daderschap van seksueel misbruik is belangrijk om handvatten te
bieden aan organisaties zoals de residentiële jeugdzorg die te maken krijgt met seksueel
misbruikte kinderen die (mogelijk) kwetsbaar zijn voor herhaald slachtofferschap en
daderschap binnen de muren van de instelling. Het is daarbij mogelijk dat bepaalde factoren
zowel samenhangen met een grotere kans op revictimisatie als op daderschap. Derhalve heeft
het Wetenschappelijk Onderzoek‐ en Documentatie Centrum (WODC) een literatuuronderzoek
laten doen naar de etiologie van revictimisatie en daderschap na seksueel misbruik.
Het uitgevoerde literatuur onderzoek beoogt inzicht te geven in vooral veranderbare
factoren waarop residentiële instellingen kunnen inspelen om hernieuwd slachtofferschap en
daderschap te voorkomen.
Op basis van zowel literatuuronderzoek als een expertmeeting met professionals uit het
veld van de jeugdzorg is ingegaan op de vraag of jongens en meisjes die slachtoffer zijn geweest
van seksueel misbruik gezamenlijk of juist apart behandeld moeten worden.

7

De volgende deelvragen staan centraal in het onderzoek:
‐

Welke risico‐ en beschermende factoren hangen samen met revictimisatie dan wel daderschap
van seksueel misbruik? Welke mechanismen kunnen deze samenhang verklaren?

‐

In hoeverre zijn er overeenkomsten en verschillen in risico‐ en beschermende factoren van
jongens en meisjes?

‐

Welke van de gevonden factoren zijn mogelijk (direct of indirect) beïnvloedbaar binnen de
context van de residentiële jeugdzorg of vergelijkbare contexten?

‐

Welke aanbevelingen kunnen op basis van het onderzoek gedaan worden over de manier waarop
residentiële jeugdzorg en vergelijkbare contexten zouden moeten omgaan met de gevolgen van
seksueel misbruik en het voorkomen van revictimisatie en daderschap?

‐

Op welke thema’s zou nader, al dan niet empirisch, onderzoek in Nederland wenselijk zijn en hoe
zou dat er idealiter uitzien?

Onderzoeksmethode
Om de hierboven genoemde deelvragen te beantwoorden, is een systematische literatuurstudie
uitgevoerd. Relevante zoektermen zijn in combinaties ingevoerd in de zoekmachines van
diverse databases om meta‐analyses, reviews en andere voor de beantwoording van de
deelvragen relevante studies op te sporen. Omdat we in dit literatuuronderzoek de nieuwste
inzichten uit de wetenschappelijke literatuur bespreken over revictimisatie en daderschap na
seksueel misbruik zijn een aantal inclusie‐ en exclusiecriteria geformuleerd. Er is geselecteerd
op de volgende zoekcriteria: Gepubliceerd tussen 2000 en 2014, het documenttype is een artikel
of review en het moet gaan om Engelstalige en Nederlandstalige literatuur. Vervolgens is
geselecteerd op de inhoud van de artikelen. De volgende selectiecriteria zijn hierbij gehanteerd:
De resultaten dienen betrekking te hebben op kinderen en/of jongeren tot 25 jaar (dit is immers
de maximale leeftijd waarop jongeren (omwille van een PIJ‐maatregel), in een jeugdinrichting
kunnen verblijven), het dient te gaan om de meer ernstige vormen van seksueel misbruik, te
weten hands‐on delicten, waarbij er sprake is van fysiek contact tussen de dader en het
8

slachtoffer en er dient onderscheid gemaakt te zijn tussen jongens en meisjes, indien beide
groepen zijn meegenomen in het onderzoek.
Alle 45 geselecteerde studies en de belangrijkste bevindingen ervan zijn opgenomen in
een aparte overzichtstabel (zie bijlage II). In de tabel is aangegeven wat de kenmerken van de
steekproef zijn, wat voor soort onderzoek het betreft, alsmede de conclusie van het onderzoek
en, indien aanwezig, de statistische bevindingen.

Resultaten
Risico‐ en beschermende factoren die samenhangen met revictimisatie
Met name de kenmerken van het seksueel misbruik en in het bijzonder de ernst van het
misbruik, blijken van belang bij de kans op revictimisatie. Onderzoek lijkt uit te wijzen dat hoe
langer het misbruik duurt, hoe meer geweld er gebruikt is, hoe vaker het plaatsvindt en hoe
bekender de dader, hoe groter de kans op hernieuwd slachtofferschap. Wanneer er naast
seksueel misbruik ook nog fysieke mishandeling en emotionele verwaarlozing heeft
plaatsgevonden, blijkt dit de kans op herhaald slachtofferschap te vergroten.
Vervolgens blijkt de (verstoorde) seksuele ontwikkeling een belangrijke (mediërende)
risicofactor te zijn voor herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik. Meisjes die op jonge
leeftijd seks hebben, seksueel heel actief zijn, meerdere partners hebben, een grote variatie aan
seksuele gedragingen vertonen, of niet assertief zijn op seksueel vlak, lopen een verhoogd risico
om opnieuw slachtoffer te worden. Opvallend is dat bijna alle risicofactoren waar empirisch
onderzoek naar gedaan is op het individuele domein liggen. PTSS, angst, depressie, problemen
met het reguleren van emoties, zelfverwijt, een negatief zelfbeeld en angst voor stigmatisering
lijken allemaal het risico op revictimisatie te vergroten. Daarnaast blijken een geringe variatie in
copingstrategieën (waarbij vooral een passieve vermijdende coping), middelengebruik en een
riskante levensstijl risico verhogend te zijn. Risicofactoren in de omgeving van de jongere
blijken nauwelijks onderzocht. Wel blijkt uit de review dat deze jongeren vaak uit
probleemgezinnen komen waar ze trauma’s op meerdere gebieden hebben meegemaakt
(fysieke mishandeling, verwaarlozing, getuige van geweld tussen ouders). Tot slot blijkt
9

onderzoek naar beschermende factoren nog in de kinderschoenen te staan. Er zijn slechts twee
studies gevonden, uitgevoerd bij vrouwelijke studenten, waaruit blijkt dat een adequate coping
strategie en een interne locus of control mogelijk beschermend werken tegen hernieuwd
slachtofferschap. Meisjes die kunnen praten over het seksueel misbruik, in staat zijn sociale
steun te zoeken, succes aan eigen kunnen toeschrijven en in zichzelf geloven, lopen minder kans
om opnieuw seksueel misbruikt te worden.
Kijken we naar de achterliggende mechanismen, die mogelijk de samenhang tussen
verschillende factoren en hernieuwd slachtofferschap van seksueel misbruik kunnen verklaren,
dan blijken veel van de empirisch gevonden risicofactoren te passen in het dynamische trauma
georiënteerde model van Finkelhor en Browne (1985). Dit model is gebaseerd op vier
traumatogene factoren te weten: traumatische seksuele ontwikkeling, verraad, machteloosheid
en stigmatisering. Dit model beschrijft wel de mogelijke gevolgen van seksueel misbruik, maar
gaat niet specifiek in op de kans om hernieuwd slachtoffer te worden van seksueel misbruik. De
‘kwetsbaarheidshypothese’ wordt door Koss en Dinero (1989) aangedragen als verklaring voor
hernieuwd slachtofferschap. Vrouwen met een verleden van seksueel misbruik, vrije
opvattingen over seksualiteit en verhoogde seksuele activiteit in combinatie met overmatig
alcohol gebruik lijken de grootste kans te hebben om opnieuw slachtoffer te worden van
misbruik. Chu (1992) veronderstelde dat symptomen van PTSS en dissociatie de kans op
hernieuwd slachtofferschap vergroten. PTSS en symptomen van dissociatie zouden kans op
risicovol gedrag (alcohol, drugs, seks) vergroten. Hierdoor lopen slachtoffers de kans om
opnieuw misbruikt te worden. De door ons gevonden risicofactoren lijken aan te sluiten bij
verschillende modellen en hypothesen over effecten van seksueel misbruik en revictimisatie
van seksueel misbruik

Verschillen en overeenkomsten tussen jongens en meisjes
Vrijwel al het onderzoek naar hernieuwd slachtofferschap is gedaan bij meisjes en vrouwen.
Het is bekend dat meisjes een grotere kans lopen op (hernieuwd) slachtofferschap, maar dat
neemt niet weg dat ook jongens wel degelijk kans lopen op hernieuwd slachtofferschap. De
10

bevindingen bij meisjes/vrouwen zijn echter niet goed te generaliseren naar jongens en mannen
omdat er te weinig studies gedaan zijn. Er zijn wel aanwijzingen dat een aantal mediërende
factoren als angst, depressie en PTSS overeenkomen, maar er zijn ook aanwijzingen dat jongens
vaker boos en agressief reageren na het misbruik. Of dit de kans op hernieuwd slachtofferschap
vergroot, valt te betwijfelen. Mogelijk dat juist boosheid en agressie de kans verhogen op later
daderschap.

Risico‐ en beschermende factoren die samenhangen met daderschap van seksueel misbruik
Er is veel onderzoek gedaan naar achterliggende oorzaken van zedendelinquentie bij
adolescenten, maar in weinig studies is de relatie tussen slachtofferschap van seksueel misbruik
en later daderschap onderzocht. Wij vonden in onze systematische literatuurstudie slechts
negen studies die deze relatie empirisch onderzocht hebben. Uit deze studies bleek dat vooral
kenmerken van het eerdere seksueel misbruik samenhangen met later daderschap. Vooral
misbruik door verschillende personen (zowel mannen als vrouwen, zowel bekenden als
onbekenden), de mate van fysieke dwang die gebruikt is tijdens het misbruik en de combinatie
met slachtofferschap van verwaarlozing en mishandeling blijken de kans op later daderschap te
vergroten. Daarnaast blijken factoren gerelateerd aan seksualiteit (fantasieën over het misbruik
en veel sekspartners) samen te hangen met later daderschap. Ook het niet verwerkt hebben van
het trauma dat is gerelateerd aan het misbruik en alcoholgebruik vergroten de kans om zelf
dader te worden. Tot slot kan een gebrek aan emotionele steun uit de omgeving ook
samenhangen met later daderschap. Beschermende factoren blijken juist die steun van anderen
uit de omgeving en het goed presteren op school. Echter, ook kenmerken van het eerdere
seksuele misbruik en de perceptie van dit misbruik kunnen de kans verlagen op later
daderschap. Als het misbruik toegeschreven wordt aan de persoonlijke kenmerken van de
dader en het slachtoffer niet zichzelf de schuld geeft, het misbruik van korte duur is en de dader
een onbekende is, dan is het risico op later daderschap kleiner.
Het is echter van belang niet alleen de risico‐ en beschermende factoren voor
daderschap na victimisatie in kaart te brengen, maar ook de achterliggende mechanismen zijn
11

belangrijk om dit fenomeen te begrijpen. De literatuur is op dit gebied beperkt. Vaak worden de
verschillende factoren kort beschreven, maar wordt de werking van deze factor niet toegelicht.
Toch zijn er een aantal achterliggende mechanismen gevonden die daderschap na victimisatie
kunnen verklaren. Allereerst wordt in de studie van Burton et al. (2002) onderzoek gedaan naar
de toepasbaarheid van de sociale leertheorie op later daderschap. Deze theorie is ontwikkeld
door Bandura (1986) en houdt in dat naarmate iemand vaker en langer blootgesteld wordt aan
bepaald gedrag, de kans groter is dat dit gedrag wordt aangeleerd. Door observatie van de
dader kunnen zij bijvoorbeeld leren dat het plegen van seksueel misbruik een gevoel van macht
geeft en een manier is om controle over anderen te genereren. Dit kan resulteren in seksueel
deviant gedrag (Burton et al., 2002). Dit lijkt ook te verklaren waarom we vooral jongens zien
die van slachtoffer dader worden en nauwelijks meisjes. De dader is in de meeste gevallen een
man en jongens leren waarschijnlijk meer van een mannelijk rolmodel. Een mechanisme dat
hiermee voor een deel samenhangt, is de binding met de dader. In de review van Glasser et al.
(2001) wordt gesteld dat kinderen die emotioneel verwaarloosd zijn en misbruikt zijn door een
volwassene, zich zullen binden aan deze dader. Dit heeft tot gevolg dat zij zichzelf gaan
identificeren met deze persoon en (deviant) gedrag zullen overnemen. Ook hier geldt dat de
identificatie van een jongen met een mannelijke dader meer voor de hand ligt dan dat meisjes
zich identificeren met een mannelijke dader.

Verschillen en overeenkomsten tussen jongens en meisjes
In de meeste studies die de relatie tussen slachtofferschap en later daderschap onderzoeken
gaat het vaak om zulke kleine aantallen meisjes en vrouwen dat de meeste auteurs zeggen dat
ze niet kunnen generaliseren naar deze groep. Er zijn weinig vrouwelijke daders en over
vrouwelijke zedendelinquenten is de kennis beperkt, laat staan over de relatie tussen
slachtofferschap en later daderschap. De cycle of abuse ‐ slachtoffer wordt dader – lijkt vooral
voor jongens en mannen op te gaan. Opvallend is wel dat ook veel meisjes die seksueel
agressief gedrag laten zien (iemand dwingen tot seksuele handelingen), vroeger seksueel
misbruikt zijn, en zelfs vaker misbruikt zijn dan jongens, met name door een bekende.
12

Algemene beperkingen van het onderzoek
Veel van de besproken empirische onderzoeken zijn retrospectief van aard. Soms is ook moeilijk
vast te stellen of de problemen, bijvoorbeeld PTSS‐klachten of negatieve gevoelens, het gevolg
zijn van het seksuele misbruik of pas vastgesteld worden na revictimisatie. Het is daardoor
moeilijk causale verbanden vast te stellen. Opvallend is dat op sommige terreinen nauwelijks
onderzoek gedaan is. Er zijn nauwelijks factoren in het onderzoek betrokken die mogelijk als
moderator fungeren tussen bijvoorbeeld slachtofferschap en daderschap, zoals intelligentie,
PDD‐NOS, ADHD, impulsiviteit en gedragsstoornissen. Deze factoren kunnen het verband
tussen slachtofferschap en daderschap mogelijk versterken. Bovendien zijn het kenmerken die
vaak teruggevonden worden bij jongeren in de residentiële zorg. Ook is er weinig onderzoek
gedaan naar omgevingsfactoren, met name in het onderzoek naar herhaald slachtofferschap.
Onderzoek naar herhaald slachtofferschap is veelal gedaan onder studenten populaties en
daarom niet helemaal representatief voor een klinische groep. Enige voorzichtigheid bij de
interpretatie van alle bevindingen is dus geboden.

Welke van de gevonden factoren zijn mogelijk (direct of indirect) beïnvloedbaar binnen de context van
de residentiële jeugdzorg of vergelijkbare contexten?

Uit het literatuuronderzoek en de expertmeeting komen een aantal factoren naar voren die
mogelijk te beïnvloeden zijn binnen de context van de residentiële zorg. Ter voorkoming van
revictimisatie gaat het vooral om symptomen van PTSS, het niet correct inschatten van gevaar,
angst, depressie, het niet adequaat kunnen reguleren van emoties, het zichzelf iets verwijten,
een gebrek aan eigenwaarde. Ook aandacht voor de (verstoorde) seksuele ontwikkeling lijkt
belangrijk evenals aandacht voor een riskante levensstijl en alcohol‐ en drugsgebruik. Naast
aandacht voor deze individuele aspecten is aandacht voor de omgeving van het slachtoffer
belangrijk. Zorgen voor steun uit het netwerk van het slachtoffer lijkt een belangrijke
voorwaarde om de kans op hernieuwd slachtofferschap te verminderen. Van het ontwikkelen
13

van een adequate coping en aandacht voor een sterke interne locus of control kan een
beschermende werking uitgaan.
Individuele factoren die mogelijk beïnvloedbaar zijn binnen de residentiële setting ter
voorkoming van daderschap zijn in de literatuur weinig gevonden. Het gaat ook hier met name
om de problemen in de seksuele ontwikkeling, alcoholgebruik en het niet verwerkt hebben van
trauma’s. Dit laatste uit zich mogelijk in gedesorganiseerd en geagiteerd gedrag en het
herbeleven van seksueel misbruik op zo’n manier dat het slachtoffer dit gedrag juist zelf gaat
vertonen naar anderen toe. Tot slot zijn er enkele beschermende factoren genoemd die de kans
op daderschap kunnen verkleinen. Het gaat dan om goede schoolprestaties en het krijgen van
steun uit de omgeving.
In het literatuuronderzoek zijn geen factoren gevonden die gerelateerd zijn aan de
instellingen waar jeugdigen verblijven. In de expertmeeting kwam dit aspect wel uitvoerig aan
bod. Zo is volgens de experts aandacht voor groepsdynamische processen, de samenstelling
van de leefgroepen en de fysieke omgeving belangrijk om het risico op hernieuwd
slachtofferschap in de instelling te verkleinen. Deze factoren zijn ook van belang als het gaat om
het voorkomen van daderschap.

Welke aanbevelingen kunnen op basis van het onderzoek gedaan worden over de manier waarop men in
de residentiële jeugdzorg en vergelijkbare contexten zouden moeten omgaan met de gevolgen van
seksueel misbruik en het voorkomen van revictimisatie en daderschap?

Alles overziend kunnen de volgende aanbevelingen gedaan worden ter voorkoming van
revictimisatie:
‐

Op basis van de gevonden statische factoren kan er een globale inschatting gemaakt
worden of het risico op revictimisatie bij jongeren (lees: meisjes) verhoogd is. Navraag
dient gedaan te worden naar de dader (bekende dan wel onbekende), de duur van het
misbruik en de mate van gebruik van geweld, en de combinatie met vormen van
mishandeling en verwaarlozing. Dit is van belang om een onderscheid te kunnen
14

maken tussen jongeren die een groot risico lopen op hernieuwd slachtofferschap en
jongeren waarbij het risico kleiner is. Deze risicovolle jeugdigen vereisen meer zorg,
aandacht en behandeling. Voorwaarde om het bovenstaande adequaat te kunnen doen
is dat de dossiervorming op orde is. Dossiers blijken vaak een incompleet beeld te
geven. Opvallend in dit verband is dat in de expertmeeting werd gesignaleerd dat vaak
ouders en/of voogd aanwezig zijn bij deze gesprekken. Dit lijkt niet altijd gewenst om de
informatie te krijgen die men beoogt te krijgen van de jongere.
‐

Het risico op hernieuwd slachtofferschap wordt verhoogd wanneer er sprake is van
seksueel risicovol gedrag, verminderde seksuele assertiviteit, onzekerheid over
seksualiteit en gepreoccupeerd zijn met seks. Genoemde factoren vereisen een meer
seksuologische aanpak, die door een daartoe geschoolde professional verzorgd dient te
worden. Factoren als emotieregulatie, PTSS, depressie, zelfverwijt en coping kunnen
onderdeel vormen van een algemeen aanbod, maar vereisen wederom specifieke
deskundigheid. Van belang in dit verband is specifieke aandacht voor de individuele
problematiek van de jeugdige die samenhangt met hernieuwd slachtofferschap. Het
stellen van een juiste diagnose is daarbij van doorslaggevend belang om tot een
behandelaanbod op maat te komen.

De volgende aanbevelingen kunnen gedaan worden ter voorkoming van daderschap:
‐

Op basis van de gevonden statische factoren kan een globale inschatting gemaakt
worden of het risico hierop verhoogd is. Het blijkt dat jongeren (lees: jongens) die door
zowel mannen als vrouwen zijn misbruikt, waarbij er sprake is geweest van fysiek
geweld tijdens het misbruik, er sprake is van meerdere typen daders, in combinatie met
fysieke mishandeling en emotionele verwaarlozing, meer risico lopen op daderschap.
Ook hier geldt dat het belang is dat de dossiervorming goed op orde is en dat er tijdens
de (intake)gesprekken goed wordt door gevraagd op dit thema.

‐

Bovenop de statische factoren wordt het risico op daderschap verhoogd wanneer deze
kinderen fantaseren over het misbruik (tijdens het masturberen), veel wisselende
15

sekspartners hebben en er sprake is van onopgeloste trauma’s en alcoholproblematiek.
Dit vereist deskundigheid en bereidheid van de professional om vrijelijk over dit
onderwerp te kunnen praten. Voor professionals (zeker als zij zelf een belast verleden op
dit vlak hebben) kan dit moeilijk zijn.
De eerste twee onderwerpen vereisen een meer seksuologisch gerichte aanpak, waarbij
er ook aandacht dient te zijn voor de perceptie van het misbruik als beschermende
factor. De laatste twee onderwerpen kunnen onderdeel zijn van een meer
generalistische behandeling.

Voor zowel de jongeren die een verhoogde kans lopen op revictimisatie als degenen die een
verhoogde kans lopen op daderschap zijn de volgende zaken van belang:

‐

Aandacht voor de gezonde en ‘ongezonde’ seksuele ontwikkeling, waarbij professionals
bewust gemaakt moeten worden meer open te zijn over seksualiteit. Dit lijkt extra van
belang in open leefgroepen waar meer ruimte voor jongens en meisjes is om seks met
elkaar te hebben zonder dat de groepsleiding daar altijd zicht op heeft. Het in hoofdstuk
drie genoemde vlaggensysteem kan behulpzaam zijn bij het signaleren van problemen
op seksueel gebied en het omgaan met seksualiteit.

‐

Aandacht voor problemen en fundamentele behoeften die niet alleen samenhangen met
seksualiteit maar ook in andere domeinen van belang zijn, zoals er bij willen horen en
onderlinge machtsverhoudingen. Seksualiteit vereist soortgelijke vaardigheden die in
andere domeinen ook van belang zijn: het bewaken van (seksuele) grenzen, empathie,
interne locus of control, zelfrespect, eigenwaarde etc. Er dient voorkomen te worden dat
seksualiteit een domein wordt zonder verbintenis met andere relevante domeinen.
‐

Aandacht voor de groepsdynamiek. Zijn er indicaties dat bepaalde jeugdigen (jongens)
dominant en seksueel grensoverschrijdend gedrag vertonen in de groep? Zijn er
aanwijzingen dat (bepaalde) jeugdigen (meisjes) seksueel wervend gedrag vertonen?

16

Wat is de positie van de jeugdige in de groep: leider, volger, pester, slachtoffer van
pesterijen?
‐

Aandacht voor het gezinssysteem en mogelijkheden tot sociale steun van het netwerk
buiten de inrichting vergroten.

‐

Aandacht voor beschermende factoren. Uit de literatuur blijkt dat men weinig
onderzoek heeft gedaan naar beschermende factoren. Aandacht voor sociale steun uit
het netwerk van de jongere (het gezin of breder) lijkt van belang, maar deze steun kan
ook uit de residentiële setting zelf komen. Uit het onderzoek van Lamers‐Winkelman en
Tierolf (deelrapport Commissie‐Samson, 2012) blijkt dat jongeren aangeven dat het
belangrijk is dat leiding op de groep aanwezig is en aandacht besteedt aan de jongeren.
Openheid over gevoelens en problemen en op een veilige manier kunnen praten over de
trauma’s is van belang. Belangrijk hierbij is dat er niet teveel wisselingen zijn van de
leiding op een leefgroep.

Naast meer algemene aanbevelingen zoals hierboven genoemd, lag er een specifieke wens van
de opdrachtgever om aanbevelingen te doen over het al dan niet samen plaatsen van jongens en
meisjes die seksueel misbruikt zijn. Hiertoe hebben wij getracht de voor‐ en nadelen te
inventariseren van het samen plaatsen in één groep dan wel in afzonderlijke groepen van
jongens en meisjes die slachtoffer zijn geweest van seksueel misbruik. Er bleek weinig
empirische literatuur te vinden over dit onderwerp. Het gemengd dan wel ongemengd plaatsen
is vervolgens uitgebreid besproken in de expertmeeting. Uit de expertmeeting blijkt dat men in
een meer gesloten setting over het algemeen voorkeur heeft voor ongemengde groepen. De
ernstige problematiek van jongens en meisjes lijkt in een gesloten setting beter te hanteren als ze
in aparte groepen behandeld worden omdat meisjes vaak ernstig getraumatiseerd zijn onder
andere vanwege het seksuele misbruik en zowel jongens als meisjes vaak ernstige
gedragsproblemen vertonen. In een later stadium, lijken gemengde groepen echter vaak
wenselijk. Immers, als jongeren voorbereid worden op een terugkeer in de samenleving, is het
ook belangrijk dat jongens en meisjes leren op een meer gezonde manier met elkaar om te gaan.
17

Het probleem is dat de overgang tussen gesloten en ongemengde groepen naar open en
gemengde groepen nu soms erg groot is. Het is daarom belangrijk in de open setting een veilige
omgeving te bieden aan jongeren. Deze veiligheid kan vergroot worden door een transparante,
overzichtelijke inrichting van de instelling. Het samen plaatsen van jongens en meisjes is echter
ook afhankelijk van het type jongeren dat geplaatst wordt en welke jongeren de groep
domineren. Samenplaatsen is dus maatwerk. Overigens betrof de discussie niet alleen samen
plaatsen van jongens en meisjes, maar ook het samen plaatsen van jongeren met een ernstige
dan wel minder ernstige geschiedenis van seksueel misbruik met bijkomende meer of minder
ernstige gedragsproblemen en een groter dan wel minder groot risico op revictimisatie dan wel
daderschap. Juist het samen plaatsen van jongeren die misbruikt zijn maar van wie sommigen
een groter risico lopen dan anderen om opnieuw misbruikt te worden en anderen een groter
risico lopen dader te worden, kan risico’s met zich meebrengen voor de meest kwetsbare
jongeren. Dit vraagt dan ook om een goede inschatting bij binnenkomst van de ernst van het
seksueel misbruik en monitoring van de problematiek die samenhangt met de kans op
hernieuwd misbruik dan wel daderschap.

Op welke thema’s zou nader, al dan niet empirisch, onderzoek in Nederland wenselijk zijn en hoe zou dat
er idealiter uitzien?

Zowel uit de review als uit de expertmeeting is gebleken dat het belangrijk is de risico‐ en
beschermende factoren van herhaald slachtofferschap onder een klinische in plaats van
studenten populatie te onderzoeken, wil men in de residentiële jeugdzorg seksueel misbruik
gerichter kunnen aanpakken. Het onderzoek naar revictimisatie heeft een aantal factoren
opgeleverd die herkend worden in de expertmeeting als het jongeren betreft die in de
residentiële zorg verblijven. Echter, modererende problematiek zoals ADHD, PDD‐NOS,
gedragsproblemen en IQ, die veel voorkomt bij klinische populaties, is niet of nauwelijks
onderzocht, evenmin als kenmerken van de residentiële omgeving. Ook zijn weinig studies
verricht naar hernieuwd slachtofferschap bij jongens en daderschap bij meisjes. Uit
18

bovenstaande blijkt dat specifiek onderzoek nodig is onder jongeren in de residentiële zorg.
Praktisch gezien betekent dit dat in verschillende jeugdzorginstellingen wetenschappelijk
onderzoek gedaan dient te worden naar de achtergronden en gevolgen van seksueel misbruik.
Zowel jongens als meisjes zullen daar bevraagd moeten worden op onder andere hun
voorgeschiedenis

van

omstandigheden,

coping

seksueel

misbruik,

strategieën,

posttraumatische

seksuele

ontwikkeling,

stressklachten,

gezins‐

middelengebruik,

IQ,

gedragsstoornissen, ADHD, aan autisme verwante stoornissen en (gebrek aan) steun uit de
omgeving. Zowel individuele als omgevingsfactoren dienen onderzocht te worden om zicht te
krijgen op de relatie tussen seksueel misbruik en revictimisatie dan wel daderschap in de
inrichting en onderliggende mechanismen. Tot slot zouden ook beschermende factoren in het
onderzoek betrokken dienen te worden. Juist versterken van datgene wat al aanwezig is en een
bescherming biedt tegen hernieuwd slachtofferschap dan wel daderschap is belangrijk. Niet
alleen bij de jongeren zelf zou onderzoek moeten plaatsvinden, maar ook de groepswerkers en
behandelaars zouden bevraagd moeten worden over het huidige (seksuele) gedrag van de
jongeren in de inrichting. Om meer zicht te krijgen op de groepsdynamische processen die
mogelijk van invloed zijn op hernieuwd slachtofferschap dan wel daderschap dienen tevens
observaties op de groepen plaats te vinden. Dit voorgestelde cross‐sectionele, deels
retrospectieve onderzoek zou aangevuld kunnen worden met longitudinaal onderzoek waarbij
de jongeren na uitstroom uit de inrichting gevolgd.

19

1. Inleiding
Seksueel misbruik en de gevolgen daarvan hebben al geruime tijd hoge prioriteit bij overheid
en beleidsmakers. Met name binnen de jeugdzorg is veel aandacht geschonken aan dit
probleem. Naar aanleiding van de bevindingen van de Commissie Samson (2012) is inmiddels
een kwaliteitskader ‘Voorkomen van seksueel misbruik in de jeugdzorg’ opgesteld (Jeugdzorg
Nederland, 2013). Om adequaat om te kunnen gaan met kinderen die seksueel misbruikt zijn en
in de residentiële jeugdzorg of soortgelijke instellingen terecht komen, is het noodzakelijk te
weten wat de gevolgen van dit misbruik kunnen zijn.
De laatste 25 jaar is veel onderzoek gedaan naar seksueel misbruik en de gevolgen
daarvan in termen van herhaald slachtofferschap en daderschap. Een aanzienlijk deel van dit
onderzoek betreft de kans op revictimisatie in de volwassenheid, met name bij vrouwelijke
slachtoffers. Dat laatste is niet vreemd aangezien de prevalentie van seksueel misbruik bij
vrouwen ook hoger is dan bij mannen (7‐8% bij mannen en 18‐20% bij vrouwen, afhankelijk van
definities, onderzoeksgroepen, etniciteit (Nagtegaal, 2012; Pereda, Guilera, Forns &
Gømez‐Benito, 2009; Stoltenborgh, IJzendoorn, Euser & Bakermans‐Kranenburg, 2011).
Specifieke kennis over seksuele revictimisatie van jongeren, en in het bijzonder van
jongens/mannen, is beperkt aanwezig en weinig systematisch in kaart gebracht. Omdat in de
residentiële jeugdzorg niet alleen meisjes maar (vooral) ook jongens verblijven is het belangrijk
te weten of beide groepen dezelfde risicofactoren hebben op hernieuwd slachtofferschap dan
wel op daderschap. Kennis over mogelijke gevolgen van seksueel misbruik, met name als het
gaat

om

dynamische

veranderbare

factoren,

beschermende

factoren

en

eventuele

achterliggende mechanismen, is van belang voor behandeling van beide groepen (e.g.
Maikovich‐Fong & Jaffee, 2010).
De gevolgen van seksueel misbruik kunnen zeer divers zijn, variërend van geen
gevolgen tot zeer ernstige en langdurige internaliserende en/of externaliserende problematiek
(e.g.

Draijer,

1988;

Hillberg,

Hamilton‐Giachritsis

&

Dixon,

2011).

Externaliserende
20

problematiek met als gevolg zelf dader worden van seksueel misbruik is vooral kenmerkend
voor jongens die seksueel misbruikt zijn. In het algemeen wordt echter aangenomen dat de
meeste daders zelf niet seksueel misbruikt zijn en dat verreweg de meeste slachtoffers geen
dader worden. Uit onderzoeken naar slachtofferschap onder daders (Hendriks, 2006) blijkt dat
er, afhankelijk van de onderzochte populatie, percentages worden gevonden tussen de 20 en
70%. Er is dus geen een op één‐op‐één relatie tussen eigen slachtofferschap en daderschap. Dit
houdt in dat er factoren zijn die een seksueel misbruikt kind beschermen tegen het risico om
zelf dader van seksueel misbruik te worden. Het is dus ook bij daderschap belangrijk om zowel
risicofactoren als beschermende factoren in kaart te brengen.

Inzicht in achterliggende factoren en mechanismen naar de samenhang tussen seksueel
misbruik, revictimisatie en daderschap van seksueel misbruik is belangrijk om handvatten te
bieden aan organisaties zoals de residentiële jeugdzorg die te maken krijgt met seksueel
misbruikte kinderen die (mogelijk) kwetsbaar zijn voor herhaald slachtofferschap en
daderschap binnen de muren van de instelling. Het is daarbij mogelijk dat bepaalde factoren
zowel samenhangen met een grotere kans op revictimisatie als op daderschap. Het
voorliggende literatuur onderzoek beoogt inzicht te geven in vooral veranderbare factoren
waarop residentiële instellingen kunnen inspelen om hernieuwd slachtofferschap en
daderschap te voorkomen.
Op basis van zowel literatuuronderzoek als een expertmeeting met professionals uit het
veld van de jeugdzorg zal vervolgens ingegaan worden op de vraag of jongens en meisjes die
slachtoffer zijn geweest van seksueel misbruik gezamenlijk of juist apart behandeld moeten
worden.

1.1 Vraagstelling
De vragen die centraal staan in dit onderzoek betreffen twee deelgebieden: 1) inventarisatie van
de kennis over de relatie tussen slachtofferschap van seksueel misbruik en hernieuwd
slachtofferschap van seksueel misbruik, daderschap of beiden en 2) de manier waarop de
21

residentiële jeugdzorg met de onder 1) genoemde problematiek het beste kan omgaan. De
specifieke deelvragen zijn als volgt geformuleerd:

1a.

Welke risico‐ en beschermende factoren hangen samen met revictimisatie van seksueel
misbruik? Welke mechanismen kunnen deze samenhang verklaren?

1b.

Welke risico‐ en beschermende factoren hangen samen met daderschap van seksueel
misbruik bij degenen die als kind seksueel misbruikt zijn? Welke mechanismen kunnen
deze samenhang verklaren?

1c.

In hoeverre zijn er overeenkomsten en verschillen in risico‐ en beschermende factoren
van jongens en meisjes?

2. Welke van de in vraag 1 gevonden factoren zijn mogelijk (direct of indirect) beïnvloedbaar
binnen de context van de residentiële jeugdzorg of vergelijkbare contexten?

3. Welke aanbevelingen kunnen op basis van het onderzoek gedaan worden over de manier
waarop residentiële jeugdzorg en vergelijkbare contexten zouden moeten omgaan met de
gevolgen van seksueel misbruik en het voorkomen van revictimisatie en daderschap?

4. Op welke thema’s zou nader, al dan niet empirisch, onderzoek in Nederland wenselijk zijn en
hoe zou dat er idealiter uitzien?

1.2 Leeswijzer
Dit rapport is als volgt opgebouwd. Allereerst wordt in hoofdstuk 2 de methode van onderzoek
beschreven. Vervolgens wordt in hoofdstuk 3 een algemene beschrijving gegeven van de
residentiële zorg en de jongeren die behandeld worden in residentiële instellingen. Hoofdstuk 4
gaat in op de verklaringsmodellen en de gevonden risico‐ en beschermende factoren omtrent
revictimisatie van seksueel misbruik en geeft een reflectie op deze bevindingen. Hoofdstuk 5
geeft een uiteenzetting van de resultaten omtrent daderschap na victimisatie. Ook hier worden
22

de verklaringsmodellen, de risico‐ en beschermende factoren besproken en volgt een reflectie
op deze bevindingen. In hoofdstuk 6 worden de ervaringen van deskundigen uit de residentiële
jeugdzorg besproken. Tot slot geeft hoofdstuk 7 de belangrijkste conclusies weer, worden
aanbevelingen gedaan voor de residentiële jeugdzorg en suggesties voor verder onderzoek
besproken.

23

2. Methode
2.1 Selectieprocedure van de besproken literatuur
In onderhavig onderzoek staan de risico‐ en beschermende factoren van herhaald
slachtofferschap en daderschap van seksueel misbruik centraal. Tevens wordt gekeken naar de
manier waarop de residentiële jeugdzorg of justitiële jeugdinrichtingen het beste met deze
problematiek kunnen omgaan. Er is een systematische literatuurstudie uitgevoerd om
antwoord te kunnen geven op deze vragen. Daartoe is gebruik gemaakt van de zoekmachines
van de wetenschappelijke databanken PsycINFO en Web of Knowledge.
Er zijn verschillende zoekopdrachten gehanteerd, waarbij gekeken is of de gebruikte
termen in de abstracts voor komen. De keuze is gevallen op de abstracts omwille van de
relevantie van de resultaten. Door te zoeken op het hele artikel kon het immers voorkomen dat
een enkel woordje in de tekst al een hit opleverde, terwijl de essentie van het artikel niet
aansloot bij het beoogde onderzoek. Hieronder zijn de gebruikte zoektermen weergegeven:
‐

“Sex* revictimization” or “sex* revictimisation”;

‐

Revictimization “child sexual abuse” or “childhood sexual abuse”;

‐

Revictimisation “child sexual abuse” or “childhood sexual abuse”;

‐

Causes “child sexual abuse” or “childhood sexual abuse”;

‐

“Risk factors” revictimization “child sexual abuse” or “childhood sexual abuse”;

‐

“Risk factors” revictimisation “child sexual abuse” or “childhood sexual abuse”;

‐

“Protective factors” “child sexual abuse” or “childhood sexual abuse”;

‐

Interventions “child sexual abuse” or “childhood sexual abuse”;

‐

Offen* “child sexual abuse” or “childhood sexual abuse”;

‐

Perpetrators “child sexual abuse” or “childhood sexual abuse”;

‐

Intergenerational transmission sexual abuse;

‐

Cycle of sexual abuse;

‐

“Institution sex* revictimization” or “Institution sex* revictimisation”;

‐

Revictimization residential care ʺchild sexual abuseʺ or “childhood sexual abuse”;
24

‐

Revictimisation residential care ʺchild sexual abuseʺ or “childhood sexual abuse”;

‐

Groupstructure interventions “child sexual abuse” or “childhood sexual abuse”; en

‐

Groupstructure residential care ʺchild sexual abuseʺ or “childhood sexual abuse”.

2.2 Inclusie‐ en exclusiecriteria
In de afgelopen decennia is veel gepubliceerd over seksueel misbruik. Omdat we in dit
literatuuronderzoek de nieuwste inzichten uit de wetenschappelijke literatuur bespreken over
revictimisatie en daderschap na seksueel misbruik zijn een aantal inclusie‐ en exclusiecriteria
geformuleerd. Er is geselecteerd op de volgende zoekcriteria:
‐

Gepubliceerd tussen 2000 en 2014

‐

Het documenttype is een artikel of review

‐

Engelstalige en Nederlandstalige literatuur

Mochten op basis van deze selectiecriteria factoren gemist zijn die herhaaldelijk in eerder
onderzoek voor 2000 gevonden zijn, dan werden de betreffende studies alsnog toegevoegd. We
hebben ons gericht op empirische onderzoeken, die in Engelstalige of Nederlandstalige
tijdschriften zijn verschenen. Studies gevonden in (hand)boeken die niet gepubliceerd zijn in
wetenschappelijke tijdschriften, werden, indien relevant, alsnog toegevoegd.

Vervolgens is geselecteerd op de inhoud van de artikelen. De volgende selectiecriteria zijn
hierbij gehanteerd:
‐

De resultaten dienen betrekking te hebben op kinderen en/of jongeren tot 25 jaar. Dit is
immers de maximale leeftijd waarop jongeren (omwille van een PIJ‐maatregel), in een
jeugdinrichting kunnen verblijven.

‐

Het dient te gaan om de meer ernstige vormen van seksueel misbruik, te weten hands‐
on delicten, waarbij er sprake is van fysiek contact tussen de dader en het slachtoffer.

‐

Er dient onderscheid gemaakt te zijn tussen jongens en meisjes, indien beide groepen
zijn meegenomen in het onderzoek.

‐

Zowel kwantitatieve als kwalitatieve studies worden meegenomen, waarbij kwalitatieve
studies ter aanvulling van de kwantitatieve studies zullen dienen.
25

2.3 Geselecteerde literatuur
In totaal zijn er 1256 artikelen gevonden. Op basis van de hierboven genoemde criteria zijn 45
artikelen behandeld in de systematische literatuurscan. De meest voorkomende reden voor het
uitsluiten van studies is dat het studies betrof die niets met dit onderzoek te maken hebben,
zoals studies met betrekking tot HIV‐patiënten, posttraumatische stress of partnergeweld.
Wanneer studies wel relevant waren, werden artikelen vaak niet opgenomen omwille van de
leeftijd van de getrokken steekproef. In veel studies ging het namelijk om ervaringen met
revictimisatie van seksueel misbruik in de volwassenheid (na het 25ste levensjaar), in plaats van
revictimisatie van jeugdigen en jongvolwassenen.
Voor daderschap na seksueel misbruik gold hetzelfde leeftijdscriterium, echter slechts in
enkele studies zijn steekproeven meegenomen die jonger waren dan 25 jaar. Omwille van de
relevantie en het weinige onderzoek dat gedaan is naar daderschap na seksueel misbruik, is
besloten ook onderzoek op te nemen in de literatuurstudie waarbij daders boven de 25 jaar
onderzocht zijn.
De meeste van de overgebleven studies hadden betrekking op factoren die bijdragen aan
het risico op revictimisatie van seksueel misbruik (N=36 waarvan 7 reviews en 1 meta analyse).
In totaal behandelden 9 studies (waarvan 2 reviews en 1 meta analyse) de factoren die bijdragen
aan het risico op daderschap na seksueel misbruik.

Alle 45 afzonderlijke studies en de belangrijkste bevindingen ervan zijn opgenomen in een
aparte overzichtstabel (zie bijlage II). In de tabel is aangegeven wat de kenmerken van de
steekproef zijn, wat voor soort onderzoek het betreft, alsmede de conclusie van het onderzoek
en, indien aanwezig, de statistische bevindingen.
In deze literatuurstudie worden zowel mediërende als modererende verbanden
weergegeven. Een mediërende variabele verklaart hoe de relatie tussen twee andere variabelen
verloopt (Baron & Kenny, 1986). Voorbeelden hiervan met betrekking tot seksuele revictimisatie
zijn gevoelens van machteloosheid en het niet correct inschatten van gevaar. Een modererende
variabele verandert de sterkte of de richting van de relatie tussen twee variabelen (Baron &
26

Kenny, 1986). Zo kan een laag IQ en het opgroeien in een probleemgezin de sterkte van het
verband tussen slachtofferschap van seksueel misbruik en seksuele revictimisatie vergroten. Zie
figuur 2.1 voor een meer beeldende uitleg.

Seksueel
misbruik

Revicti‐
misatie

Mediator
(zoals gevoelens van
machteloosheid)

Seksueel
misbruik

Revicti‐
misatie

Moderator
(zoals een laag IQ)

Figuur 2.1: Het verschil tussen een mediërende en modererende variabele

2.4 Expertmeeting
Naast de bestudering van de literatuur is tevens gebruik gemaakt van ervaringen uit de
praktijk. Dit is gedaan in de vorm van een expertmeeting, waarbij verschillende deskundigen
werkzaam in het veld van de jeugdzorg of justitiële jeugdinrichtingen uitgenodigd waren.
Tijdens deze expertmeeting waren verschillende lagen van jeugdzorg vertegenwoordigd: de
reguliere residentiële zorg, jeugdzorg plus en de justitiële jeugdinrichtingen. Van elke instelling
waren zowel een behandelaar als een groepswerker aanwezig. Tevens waren deskundigen
aanwezig op het gebied van seksualiteit bij jongeren. Dit om de diversiteit van de
expertmeeting te vergroten, en inzicht te krijgen in ervaringen met het functioneren van
jongeren in de groep en tijdens de behandeling. Doel van de expertmeeting was om een
aanvulling te geven op de bevindingen uit de literatuurstudie naar handvatten voor de aanpak
van de gevolgen van seksueel misbruik. Tevens kunnen de verschillende experts mogelijke
lacunes uit het literatuuronderzoek opvullen op basis van ervaringen met deze doelgroep en in
het bijzonder rond het thema gemengd, dan wel ongemengd behandelen. De vragen die tijdens
de expertmeeting als leidraad dienden, zijn terug te vinden in bijlage IV.

27

3. Jongeren in de residentiële jeugdzorg
Binnen de residentiële jeugdzorg worden verschillende hulpverleningsvormen onderscheiden
die zorg bieden: 1) instellingen voor kamertraining, opvoeding en verzorging, crisisopvang en
behandeling 2) de jeugd‐ggz, 3) de zorg voor licht verstandelijk beperkte jeugdigen (LVB) en 4)
de justitiële jeugdinrichtingen (JJI) (Loeffen, 2007). Meestal betreft het open instellingen.
Gesloten en besloten behandelmogelijkheden worden vooral geboden in Jeugdzorgplus
instellingen en justitiële jeugdinrichtingen. In dit onderzoek richten wij ons op diverse vormen
van residentiële jeugdzorg, maar ligt de nadruk op meer intensieve vormen van begeleiding,
zoals jongeren die geplaatst worden in instellingen voor jeugdzorgplus of justitiële
jeugdinrichtingen. Dit zijn over het algemeen de meest kwetsbare jongeren bij wie ook
regelmatig sprake is geweest van seksueel misbruik in de kindertijd.
Justitiële jeugdinrichtingen bieden opvang en behandeling aan jongens en meisjes die
daar door de kinderrechter zijn geplaatst in het kader van een straf of maatregel. Sinds 1 januari
2008 kunnen jeugdigen met een civielrechtelijke maatregel die een gesloten plaats nodig
hebben, in een instelling voor jeugdzorgplus worden geplaatst. Instellingen voor jeugdzorgplus
bieden trajectzorg, startend met een (relatief korte) periode van gesloten residentiële zorg (Ten
Brummelaar, Boendermaker, Harder & Knorth, 2011).
3.1 De jongeren
In dit onderzoek staat de relatie tussen slachtofferschap van seksueel misbruik en hernieuwd
slachtofferschap en daderschap van seksueel misbruik in de adolescentie en jongvolwassenheid
centraal. Omdat het met name gaat om de vraag naar het risico op hernieuwd slachtofferschap
of daderschap in de residentiële jeugdzorg, zal allereerst geschetst worden welke jongeren in de
residentiële zorg terecht komen. Wat is bekend over hun achtergrond en wat is kenmerkend
voor de residentiële zorg waar deze jongeren in terecht komen? We richten ons vooral op
adolescenten omdat seksualiteit in hun leven een belangrijke rol speelt en de kans groot is dat
jongeren juist in deze leeftijd in een setting met veel andere problematische jongeren (opnieuw)
28

slachtoffer dan wel dader van seksueel misbruik worden (zie ook het rapport van de commissie
Samson, 2012).

Verschillende internationale onderzoeken naar de achtergronden van kinderen en jongeren die
geplaatst worden in de residentiële zorg laten zien dat deze kinderen en jongeren een zeer
belaste voorgeschiedenis hebben (Lamers‐Winkelman & Tierolf, 2012 – deelrapport Commissie
Samson; Nijhoff, 2011). Ongeveer de helft van de kinderen en jongeren blijkt voorafgaand aan
uithuisplaatsing slachtoffer te zijn geweest van seksueel misbruik of ander seksueel
grensoverschrijdend gedrag. Vaak is er naast het misbruik ook nog sprake van (een combinatie
van) meerdere andere traumatische ervaringen zoals fysieke mishandeling en verwaarlozing.
Bovendien blijken de gezinnen van deze kinderen en jongeren vaak gekenmerkt te worden door
conflicten, criminaliteit van de ouders, gebrekkige opvoeding, psychische en fysieke problemen
van de ouders, financiële problemen en huiselijk geweld (Nijhof, p. 10, 2011). Uit Belgisch
onderzoek (D’Oosterlinck et al., 2006) naar de achtergrond van 429 jongens en 88 meisjes die
geplaatst zijn in een (semi‐)residentiële instelling blijkt dat jongens vaker de diagnose ADHD
(Attention Deficit Hyperactivity Disorder) en pervasieve ontwikkelingsstoornis krijgen dan
meisjes. Meisjes blijken meer problemen te hebben gerelateerd aan misbruik en verwaarlozing.
Volgens D’ Oosterlinck et al. (2006) blijken bij meisjes ook vaker gehechtheidsproblemen
geconstateerd te worden. Hamerlycnk (2008) laat in haar onderzoek bij meisjes die geplaatst zijn
in een justitiële jeugdinrichting (zowel strafrechtelijk als civielrechtelijk) zien dat deze meisjes
een veelheid aan problemen vertonen waaronder ADHD, drugs‐ en alcoholmisbruik, depressie,
PTSS (Post Traumatische Stress Stoornis), suïcidaliteit en automutilatie. Harder (2011) deed
onderzoek onder 164 jongeren in een justitiële jeugdinrichting (67% jongens) en concludeerde
dat 85% externaliserende gedragsproblemen vertoonde (hetgeen niet zo verbazend is, omdat dit
vaak de reden van plaatsing is) en ruim een derde ook internaliserende problemen.
Middelengebruik werd geconstateerd bij meer dan de helft van de jongeren, evenals weinig
controle, toezicht en emotionele steun van de moeder. Nederlands onderzoek in vier
residentiële instellingen van Nijhof (2011) laat zien dat bijna alle van de 317 onderzochte
29

jongeren (63% jongens en 37% meisjes) externaliserende gedragsproblemen vertoonden (ook
hier niet verrassend omdat dit vaak een van de redenen van plaatsing is). De meest
voorkomende

stoornissen

(geclassificeerd

volgens

de

DSM‐IV)

waren

oppositionele

gedragsstoornis (37%), conduct disorder (30%) en ADHD (28%). Tevens werden ouder‐kind
relatie problemen geconstateerd (15%), gehechtheidsproblemen (12%), depressie (8%) en aan
autisme gerelateerde problemen (7%). Bovendien bleek 18% problematisch alcoholgebruik te
vertonen;

59%

gebruikte

softdrugs

en

17%

harddrugs.

Onderzoek

naar

de

gezinsomstandigheden liet zien dat 30% van de jongeren slachtoffer was geweest van
kindermishandeling (verwaarlozing, fysieke mishandeling of seksueel misbruik) door ouders,
broers of zussen. Bovendien was 12% seksueel misbruikt door iemand buiten de familie. Een
studie van Boendermaker, Eijgenraam en Geurts (2004) naar de achtergronden van jongeren in
justitiële jeugdinrichtingen laat ongeveer hetzelfde beeld zien. Veel problemen op individueel
en gezinsgebied lijken dus te overlappen tussen jongeren die civiel‐ dan wel strafrechtelijk
geplaatst worden (zie ook Hamerlynck et al. 2009). Het is een zeer kwetsbare groep jongeren bij
wie seksueel misbruik relatief vaak heeft plaatsgevonden, en een grote groep ook aan trauma
gerelateerde psychiatrische problematiek laat zien.
Omdat de residentiële (en justitiële) zorg zowel met jongens als meisjes te maken krijgt
en beide groepen soms gescheiden en soms gemengd behandeld worden, is het belangrijk ook
iets over de verschillen in achtergronden te weten. Belgisch onderzoek (D’Oosterlinck et al.,
2006) laat zien dat meisjes meer problemen hebben gerelateerd aan misbruik en verwaarlozing
en meer gehechtheidsproblemen dan jongens. Jongens daarentegen laten vaker problemen zien
gerelateerd aan ADHD en autisme verwante stoornissen. Uit Nederlands onderzoek van
Hendriks, Slotboom en Verbruggen (2010) onder 134 jongens en 196 meisjes uit 8 justitiële
jeugdinrichtingen blijkt dat deze meisjes vaker seksueel misbruikt zijn dan de jongens. Van de
196 meisjes is 23% misbruikt door een gezins/familie lid, 38% door een andere bekende en 33%
door een onbekende (één persoon kan zowel door gezinsleden, bekenden als onbekenden
misbruikt zijn). Voor de 134 jongens zijn de cijfers respectievelijk 8%, 2% en 3%. Overigens
betrof het hier onderzoek naar seksueel agressief gedrag en hebben deze cijfers betrekking op
30

jongeren die gerapporteerd hadden eerder geen seksueel agressief gedrag te vertonen. Seksueel
agressief gedrag werd gemeten op basis van zelfrapportage en er werd gevraagd of de jongere
wel eens iemand had gedwongen (of geprobeerd te dwingen) tot seksueel contact. Van de
jongeren die aangaven wel eerder seksueel agressief gedrag vertoond te hebben lagen de
misbruik cijfers hoger, met name misbruik door bekenden (niet zijnde een familielid) dan wel
onbekenden (jongens respectievelijk 18% en 21% en meisjes 61% en 50%).
Naast het feit dat jongens en meisjes met deels andere problematiek de instelling binnen
komen en meisjes dus al vaker slachtoffer van seksueel misbruik zijn geweest dan jongens
voordat ze in de instelling komen, komen jongens ook nog eens vaker een instelling binnen als
dader

van

seksueel

misbruik.

Hendriks

(2006)

deed

onderzoek

naar

jeugdige

zedendelinquenten die behandeld zijn in een justitiële jeugdinrichting. Van de 114 mannelijke
daders (77% Nederlandse etniciteit) bleek ruim de helft (53%) uit een gezin met gescheiden
ouders te komen en bleek de helft van de jongeren (vermeend) slachtoffer van seksueel
misbruik. Dit misbruik bleek voor 80% gepleegd door familieleden dan wel bekenden. Het
gemiddelde intelligentieniveau van de jongens was laaggemiddeld en de jongeren waren over
het algemeen in sterke mate impulsief, weinig extravert en hadden over het algemeen een grote
behoefte aan spanning. Bij 41% was een gedragsstoornis NAO vastgesteld (waarbij NAO er op
duidt dat niet voldaan wordt aan de criteria voor een gedragsstoornis volgens DSM‐IV). ADHD
en pervasieve (aan autisme verwante) ontwikkelingsstoornissen kwamen minder vaak voor
(respectievelijk 8.8% en 4.4%) (Hendriks, 2006).
De literatuur naar de effecten van slachtofferschap van seksueel misbruik en de kans op
hernieuwd slachtofferschap laat zien dat veel onderzoek naar revictimisatie gericht is op
meisjes (o.a. Cloitre & Rosenberg, 2006). Onderzoek naar jeugdige daders van seksueel misbruik
(o.a. Hendriks, 2006; Seto & LaLumière, 2010) is vooral gericht op jongens en laat zien dat deze
jongens zelf vaak slachtoffer zijn geweest van seksueel misbruik. Het lijkt er dus op dat meisjes
die seksueel misbruikt zijn eerder kans lopen om opnieuw slachtoffer te worden terwijl jongens
die seksueel misbruikt zijn grotere kans hebben om dader te worden. Literatuuronderzoek naar
de relatie tussen hernieuwd slachtofferschap en daderschap (Hoofdstuk 4 en 5) zal dit verder
31

moeten uitwijzen. Voor de residentiële zorg is het belangrijk te weten dat jongens en meisjes die
eerder seksueel misbruikt zijn, met deels verschillende achtergronden in een residentiële setting
terecht komen en daardoor wellicht verschillende kansen lopen om hernieuwd slachtoffer dan
wel dader van seksueel misbruik te worden in de inrichting.

3.2 De residentiële setting
Jongeren komen dus vaak getraumatiseerd en met de nodige emotionele‐ en gedragsproblemen
in residentiële instellingen. Binnen de instellingen wonen jeugdigen meestal in leefgroepen die
gemiddeld bestaan uit zes tot twaalf jeugdigen. In veel instellingen zijn er aparte leefgroepen
voor jongens en meisjes, maar er zijn ook instellingen met gemengde leefgroepen. Voor de JJI’s
geldt dat jongens en meisjes altijd gescheiden worden geplaatst. Het doel van de residentiële
zorg is deze jongeren goede verzorging, opvoeding en behandeling te bieden op zo’n manier
dat er een gezonde ontwikkeling mogelijk is. Boendermaker, Van Rooijen, Berg en Bartelink
(2013) geven een overzicht van de kenmerken van de residentiële zorg en de elementen die
belangrijk zijn in het bieden van effectieve zorg, opvoeding en behandeling. De opvoeding
wordt, anders dan thuis, in leefgroepen gedaan. Op deze manier werken met een
problematische kwetsbare groep jongeren stelt speciale eisen aan de professionals en de
organisatie. Zo moet groepsleiding niet alleen verzorgen en opvoeden maar ook omgaan met
groepsdynamische processen die plaatsvinden bij jeugdigen die in een groep samenleven
(Boendermaker et al. 2013). Bovenop deze basiszorg wordt in de residentiële zorg behandeling
geboden. Door middel van behandeling wordt beoogd om een eventuele crisis te stabiliseren,
gedragsproblemen te verminderen of om vaardigheden aan te leren voor zelfstandig wonen. In
die gevallen worden er bovenop het doel van een gezonde ontwikkeling, andere doelen gesteld
die gericht zijn op het verminderen van (gedrags)problemen en het aanleren van bepaalde
vaardigheden (De Lange et al., 2011). Er wordt dus een onderscheid gemaakt tussen opvoeding
en verzorging (care) en behandeling (cure). Boendermaker e.a. geven aan dat in de praktijk care
en cure niet strikt van elkaar te scheiden zijn. Beiden vormen zijn sterk met elkaar verweven
(Boendermaker Van Rooijen & Berg, 2010). Voor de JJI’s dient opsluiting nog genoemd te
32

worden als specifiek aspect. Onderzoek van Hanrath (2013) in justitiële jeugdinrichtingen laat
zien dat opsluiting, opvoeding en behandeling soms op gespannen voet met elkaar leven en
moeilijk te combineren zijn.

Binnen deze setting waarin verschillende doelstellingen met elkaar verweven zijn die niet altijd
eenvoudig te realiseren zijn met een moeilijke, getraumatiseerde groep jongeren, is het ook nog
eens van belang te voorkomen dat jongeren die seksueel misbruikt zijn de kans lopen om juist
in de inrichting opnieuw slachtoffer dan wel dader te worden van seksueel misbruik. Green
(1998) deed in de jaren ’90 etnografisch onderzoek in verschillende residentiële instellingen in
Engeland naar het seksuele gedrag van jongeren. Zij signaleerde bezorgdheid over het samen
plaatsen van daders en slachtoffers van seksueel misbruik binnen een instelling. Zij benadrukte
dat het noodzakelijk is de relatie tussen seksualiteit, seksuele ontwikkeling en seksueel
misbruik te begrijpen. Voor veel jongeren in deze leeftijd is seksualiteit een belangrijk aspect
van hun leven waarin veel wordt geëxperimenteerd. Dit geldt ook voor jongeren in de
residentiële zorg. Echter veel van deze jongeren hebben problematische seksuele ervaringen
achter de rug en seksuele activiteit was bijna nooit vrijwillig, met wederzijdse instemming of
zonder dat er iets voor terugverwacht werd (Green & Masson, 2002). Veel meisjes in het
onderzoek van Green bleken seksueel misbruikt en waren niet in staat ongewenste seksuele
toenadering te weerstaan. Ook was er vaak verwarring tussen liefde en seks waarbij seks als een
vorm van liefde gezien werd. Veel meisjes gebruikten seks ook als ruilmiddel voor geld, drugs
of sigaretten. Veel jongens (van wie sommigen misbruikt) zagen seks als een vorm van
onderlinge competitie. Beide groepen jongens en meisjes liepen overigens het risico om
misbruikt te worden niet alleen door leeftijdgenoten binnen de inrichting maar ook daarbuiten
evenals

door

drugsdealers,

pooiers

en

pedofielen

(Green

&

Masson,

2002).

Farmer en Pollock (2003) deden midden jaren ’90 onderzoek bij kinderen en jongeren
geplaatst in pleeggezinnen en residentiële zorg. Van de 40 kinderen en jongeren die meededen
aan het onderzoek (leeftijd grotendeels variërend tussen 10 en 16) waren er 36 misbruikt (15
jongens en 21 meisjes) en 18 van hen pleegden zelf ook seksueel misbruik. Van de
33

geïnterviewde jongeren bleek een deel te masturberen in het openbaar (13%) en ruim een derde
(38%) vertoonde seksueel grensoverschrijdend gedrag naar andere jongeren of volwassenen. Bij
een derde van de jongeren was er vanuit de staf zorg over het seksuele gedrag naar
leeftijdgenoten. Dit betrof meestal meisjes die veel verschillende partners hadden. Bij jongens
was er nauwelijks bezorgdheid vanuit de staf als zij seks hadden met veel verschillende
partners.
Volgens Farmer en Pollock (2003) is toezicht bij deze kinderen gewenst. Er zijn
duidelijke regels nodig over wanneer de jongeren alleen zijn, waar, met wie wel en met wie
niet. Ook is het volgens hen noodzakelijk dat er bij de start van de plaatsing volledig inzicht is
in achtergrond van deze jongeren – in veel gevallen ontbrak deze informatie. Er ontbrak
informatie over de ernst van het misbruik – wie de dader was, waar het plaats vond, en hoeveel
daders het betrof. Deze kennis is nodig om de ernst van trauma’s te begrijpen. Belangrijk is te
weten door wie ze zich verraden voelen, wanneer, en onder welke omstandigheden. Ook is
belangrijk te weten of er een verhoogd risico is op hyperseksueel gedrag. Volgens hen is ook
seksuele voorlichting nodig, maar kinderen die misbruikt zijn, zijn vaak dubbel in het nadeel op
dit terrein. Ze hebben al seksuele ervaring, maar desondanks een vaak gebrekkige kennis en,
gerelateerd aan het misbruik, cognitieve vervormingen over seksuele relaties en seksuele
ontwikkeling. Er is volgens Farmer en Pollock (2003) weinig bekend over de (problematische)
seksuele ontwikkeling van deze jongeren. Om te begrijpen waarom hernieuwd seksueel
misbruik kan plaatsvinden in een residentiële setting, is kennis over de achtergronden en de
(problematische) seksuele ontwikkeling van deze jongeren nodig.

Inmiddels is veel onderzoek gedaan naar werkzame elementen in de residentiële jeugdzorg wat
betreft orthopedagogische basiszorg, interventies, de organisatie en de fysieke omgeving (zie
voor een overzicht: van Rooijen, Berg & Bartelink (2013)). Deze elementen zijn niet direct gericht
op het voorkomen van seksueel misbruik maar kunnen mogelijk wel bijdragen aan een
verkleining van het risico op hernieuwd slachtofferschap dan wel daderschap. Kenmerken van
34

belang voor goede orthopedagogische basiszorg zijn: aandacht voor de normale ontwikkeling
van jongeren, oog voor de fysieke gezondheid van jongeren, aandacht voor de jongeren als
individu, een veilige omgeving en aandacht voor het gezin van herkomst. Effectieve
interventies zouden zich volgens hen moeten richten op het verbeteren van sociale en
probleemoplossingsvaardigheden (cognitieve gedragstherapeutische interventies). Bovendien
moet er naast het verblijf in de leefgroepen ruimte zijn voor individuele en/of groepstherapie.
Daarnaast is aandacht voor onderwijs en het betrekken van ouders en gezinnen in de
behandeling van belang.
Bovengenoemde werkzame elementen richten zich op de gehele populatie jongeren in
de residentiële zorg. Er zijn ook enkele meer specifieke programma’s en interventies, gericht op
jongeren die problemen hebben in de seksuele ontwikkeling of traumatische ervaringen zoals
seksueel misbruik, hebben meegemaakt. Op het gebied van de seksuele ontwikkeling is meer
aandacht voor seksueel grensoverschrijdend gedrag en het voorkomen daarvan (zie ook
rapport Commissie‐Samson, 2012). Zo is in België het vlaggensysteem ontwikkeld dat
inmiddels in Nederland verder ontwikkeld wordt in samenwerking met Movisie en Rutgers
WPF. Het vlaggensysteem is een methode waarbij door middel van zes criteria een normatief
kader wordt geboden waarmee professionals seksueel gedrag, variërend van acceptabel tot
ernstig grensoverschrijdend, kunnen signaleren en objectief kunnen duiden op basis waarvan
zij in staat zijn adequaat te reageren. Doel van het vlaggensysteem is het voorkomen van
seksueel grensoverschrijdend gedrag onder en ten aanzien van kinderen van 0 tot 18 jaar. De
methode is echter nog niet aangepast aan de praktijk van de residentiële jeugdzorg. Dit is wel
nodig omdat jongeren in de residentiële jeugdzorg een groter risico lopen op seksueel
grensoverschrijdend gedrag en omdat professionals in hun taak als opvoeders vaak kampen
met handelingsverlegenheid als het gaat om seksualiteit (Repetur & Doornink, 2011).
Naast aandacht voor de seksuele ontwikkeling en seksueel (ongewenst) gedrag is er ook
aandacht voor traumaverwerking. Voor meisjes die zowel ambulant als in de residentiële
jeugdzorg behandeld worden, is inmiddels een nieuwe interventie ontwikkeld, Stapstenen.
Uitgangspunt van deze methode is dat bij een complex klachtenpatroon als gevolg van
35

chronische traumatisering eerst stabilisatie en symptoomreductie nodig is. Daarna kan pas de
behandeling van de traumatische herinneringen volgen en tot slot persoonlijkheidsre‐integratie
en rehabilitatie. Stapstenen is bedoeld om de meisjes zo goed mogelijk voor te bereiden op de
fase van traumaverwerking (exposure), zodat de kans op succesvolle verwerking wordt
bevorderd (Leenarts, 2013).

In de volgende hoofdstukken gaan we in op de route van slachtofferschap van seksueel
misbruik naar hernieuwd slachtofferschap en eigen daderschap. Kennis over de specifieke
beschermende en risicofactoren en de route naar hernieuwd slachtofferschap en eigen
daderschap is van belang om misbruik binnen de residentiële jeugdzorg te voorkomen.

36

4. Revictimisatie na seksueel misbruik
Over mogelijke verklaringen voor herhaald slachtofferschap wordt in de literatuur al langere
tijd gediscussieerd. Zo wordt het dynamische trauma georiënteerde model van Finkelhor en
Browne (1986) vaak gebruikt om de gevolgen van seksueel misbruik te bestuderen. Dit model is
gebaseerd op vier traumatogene factoren te weten: traumatische seksuele ontwikkeling,
verraad, machteloosheid en stigmatisering. Een traumatische seksuele ontwikkeling houdt in
dat seksualiteit van het kind op een manier vorm krijgt die niet past bij het ontwikkelingsniveau
van het kind. Er kan sprake zijn van ongepast seksueel gedrag, verwarring over eigen
seksualiteit, aversie tegen intimiteit en verwarring van genegenheid met seks. Zich verraden
voelen door ouders, verzorgers of andere volwassenen kan zich onder andere uiten in
depressiviteit, wantrouwen, vijandigheid, isolatie en delinquent gedrag. Ook machteloosheid
als gevolg van het misbruik kan zich uiten in angst, depressie, agressie maar ook in eet‐ en
slaapstoornissen. Tot slot kan er sprake zijn van stigmatisering, het gaat dan vooral om de
vorming van een negatief zelfbeeld en het gevoel ‘slecht’ te zijn. Het gevoel van stigmatisering
kan zich ook uiten in drugsgebruik of automutilatie (zie ook rapport Commissie‐Samson, 2012).
Het model van Finkelhor en Browne (1986) beschrijft wel de mogelijke gevolgen van seksueel
misbruik, maar gaat niet specifiek in op de kans om hernieuwd slachtoffer te worden van
seksueel misbruik.
In een review omtrent seksuele revictimisatie bij vrouwen (Breitenbecher, 2001) worden
verschillende verklaringen gegeven, waaronder ook die van Finkelhor en Browne (1986). Soms
wordt gewezen op spurieuze verklaringen, die suggereren dat de relatief hoge revictimisatie
cijfers

in

werkelijkheid

een

artefact

zijn.

Slachtoffers

zouden

door

hun

eerdere

misbruikervaringen verhoogd sensitief zijn voor seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Situationele en omgevingsvariabelen, zoals alcoholgebruik, socio‐economische status en veel
sekspartners leveren eveneens mogelijk een bijdrage aan hernieuwd slachtofferschap. Andere
verklaringen leggen de nadruk meer op de gevolgen van eerder misbruik voor interpersoonlijke
37

relaties, zoals afhankelijkheid en disfunctionele interpersoonlijke schema’s die leiden tot een
verhoogde kwetsbaarheid. Cognitieve attributies, zoals jezelf de schuld geven van het misbruik,
een negatief zelfbeeld en inadequate coping vaardigheden (coping is de manier waarop iemand
met stress en problemen omgaat – bv. oplossingsgericht, vermijdend, steun zoeken – zie
Kohnstamm, 2009) zouden eveneens de kans vergroten op revictimisatie. Diverse auteurs
hebben er voorts op gewezen dat herhaaldelijk misbruikte vrouwen moeite hebben om hun
omgeving als gevaarlijk te percipiëren. Dit zou veroorzaakt worden door trauma‐gerelateerde
symptomatologie zoals Post Traumatische Stress Stoornis (PTSS) of dissociatie. Tot slot is er
veel onderzoek gedaan naar verschillen in psychologische problemen tussen vrouwen die wel
of niet opnieuw slachtoffer geworden zijn van seksueel misbruik. Met name depressie en
angststoornissen zouden bijdragen aan revictimisatie. Het is de vraag of genoemde
verklaringen ook van toepassing zijn bij jeugdigen, en in het bijzonder ook bij jongens
(Breitenbecher, 2001)
Bovenstaande duidt er op dat het van belang is die empirische onderzoeksliteratuur in
kaart te brengen die zich richt op herhaald slachtofferschap in de adolescentie en
jongvolwassenheid zowel bij vrouwen als bij mannen. Met name effecten in de adolescentie
periode zijn belangrijk, gezien het feit dat de residentiële jeugdzorg vooral te maken krijgen met
jongeren tussen de 12 en 18 jaar. Bovendien is het waarschijnlijk effectiever om in deze
levensfase al te interveniëren en niet te wachten tot in de volwassenheid. Tot slot zou ook
gekeken dienen te worden naar factoren die beschermen tegen hernieuwd slachtofferschap van
seksueel misbruik. Zo blijken vooral veerkrachtige kinderen (veerkracht is de mogelijkheid van
een individu om zich succesvol aan te passen aan traumatische ervaringen) minder kans op
revictimisatie te lopen. De vraag is dan welke factoren deze veerkracht kunnen beïnvloeden
(o.a. Wilcox, Richards & O’Keeffe, 2004).
4.1 Risicofactoren
4.1.1 Risicofactoren gerelateerd aan eerder slachtofferschap
Er zijn verschillende studies waarin onderzocht is in hoeverre kenmerken van eerder
slachtofferschap, de kans op seksuele revictimisatie kunnen vergroten (Arata, 2000; Arata, 2002;
38

Classen, Palesh & Aggarwal, 2005; Finkelhor, Ormrod & Turner, 2007; Jankowski, Leitenberg,
Henning & Coffey, 2002; Krahé, 2000; Maker, Kemmelmeier & Peterson, 2001; Messman‐Moore
& Brown, 2004; Messman‐Moore & Long, 2000; Roodman & Clum, 2001, Swanston et al., 2002).
Een van deze kenmerken is de ernst van het eerdere seksueel misbruik. Uit de review
van Classen et al. (2005) blijkt dat deze voorspeller het beste gedocumenteerd en onderzocht is
in de literatuur. Er zijn volgens hen verschillende studies die het verband tussen de ernst van
het eerdere seksueel misbruik en seksuele revictimisatie laten zien. Er zijn volgens deze review
echter ook een klein aantal studies die dit verband niet laten zien (Classen et al., 2005). Zo blijkt
uit de studie van Maker et al. (2001) dat de voorspeller ‘eerder seksueel misbruik’ de kans op
revictimisatie voorspelt, zonder dat de ernst van dit eerdere seksueel misbruik er toe doet. De
ernst is in deze studie gemeten door onderscheid te maken naar de aard van het seksuele
contact, waarbij het aanraken van geslachtsdelen als ernstig wordt bestempeld en vaginaal of
anaal binnendringen als zeer ernstig wordt beschouwd (Maker et al., 2001).
Problematisch voor het onderzoek naar de ernst van eerder seksueel misbruik, is dat er
geen eenduidige definitie wordt gegeven voor ‘ernst’ (Classen, 2005). Verschillende studies
hanteren verschillende variabelen om de ernst van het misbruik te onderzoeken. Zo maken
Jankowski et al. (2002) onderscheid in de leeftijd van het slachtoffer, de duur van het seksueel
misbruik, de aard van het seksuele contact en of de dader een familielid is of niet. De studie van
Maker et al. (2001) richt zich net als de studie van Jankowski et al. (2002) op de leeftijd van het
slachtoffer, maar bekijkt de leeftijd als aparte variabele. De leeftijd valt in deze studie niet onder
de ernst van het seksueel misbruik. Beide studies vinden overigens geen bewijs voor het feit dat
de ernst van het seksueel misbruik bijdraagt aan het risico op seksuele revictimisatie (Jankowski
et al., 2002; Maker et al., 2001).
Ook in de studie van Arata (2000) zijn kenmerken van eerder seksueel misbruik
onderzocht. Volgens deze studie blijkt de duur van het seksueel misbruik de kans op seksuele
revictimisatie te voorspellen. De relatie met de dader heeft volgens Arata (2000) en Jankowski
(2002) geen directe invloed op revictimisatie. De relatie met de dader is door Arata (2000) hierbij
gecategoriseerd in vier groepen, oplopend in ernst: een onbekende van het slachtoffer, een
39

bekende die geen familie is, een familielid en een ouder (Arata, 2000). Arata (2000) stelt echter
wel dat de relatie met de dader een indirecte invloed kan hebben op seksuele revictimisatie. Een
hechtere relatie met de dader bleek gerelateerd aan meer fysiek contact en een langere duur van
het misbruik, factoren die het risico op revicitimisatie verhogen. Echter, een hechtere relatie met
de dader hing ook samen met minder fysieke dwang tijdens het misbruik en minder seksuele
partners later, factoren die de kans op revictimisatie juist verminderen. Volgens Arata (2000)
betekent dit dat de relatie met de dader samen met andere factoren onderzocht moet worden.
Uit een latere review van Arata (2002) blijkt dat fysieke dwang tijdens het seksueel misbruik
een van de grootste risicofactoren is.

In de literatuur wordt naast kenmerken van eerder seksueel misbruik, ook slachtofferschap van
andere vormen van kindermishandeling onderzocht als mogelijke risicofactor voor
revictimisatie van seksueel misbruik. Zo wordt eerdere fysieke mishandeling in de review van
Arata (2002) omschreven als een mogelijke voorspeller. Verder onderschrijven de longitudinale
studie van Barnes, Noll, Putman en Trickett (2009), de review van Krahé (2000), de review van
Classen et al. (2005), de longitudinale studie van Finkelhor et al. (2007), de retrospectieve studie
van Messman‐Moore en Long (2000) en de meta‐analyse van Roodman en Clum (2001) de
bevinding dat slachtoffers van zowel seksueel misbruik als van fysieke mishandeling een
risicogroep voor revictimisatie vormen.
Messman‐Moore en Brown (2004) hebben eveneens onderzocht in hoeverre fysieke
mishandeling in de kindertijd van invloed is op seksuele revictimisatie. In deze studie is
gekeken naar de cumulatieve impact van kindermishandeling. Kindermishandeling wordt
hierbij onderverdeeld in seksuele mishandeling, fysieke mishandeling en emotionele
verwaarlozing. Het blijkt dat wanneer een kind meerdere vormen van mishandeling heeft
ervaren, de kans op verkrachting op latere leeftijd wordt vergroot. Zo is respectievelijk 43
procent, 35 procent en 21 procent van de jonge vrouwen verkracht wanneer zij drie vormen,
twee vormen of één vorm van kindermishandeling rapporteerden (Messman‐Moore & Brown,
2004).
40

Emotionele verwaarlozing wordt in verschillende studies aangemerkt als risicofactor
voor seksuele revictimisatie (Krahé, 2000; Messman‐Moore & Brown, 2004; Swanston et al.,
2002). Zo blijkt uit de studie van Swanston et al. (2002) dat emotionele verwaarlozing
voorafgaand aan het eerste seksueel misbruik, een voorspeller is voor seksuele revictimisatie op
latere leeftijd. In de review van Krahé (2000) wordt gesteld dat emotionele verwaarlozing de
negatieve effecten van seksueel misbruik kan verergeren en de kans op herhaald
slachtofferschap van seksueel misbruik kan vergroten. Uit de studie van Moeller, Bachmann en
Moeller (1993) blijkt ook dat wanneer een jongere slachtoffer is geworden van meerdere vormen
van kindermishandeling (seksueel, fysiek en/of emotioneel), dit zorgt voor een grotere kans op
herhaald slachtofferschap.

Er kan op basis van deze paragraaf geconcludeerd worden dat de ernst van het seksueel
misbruik een verhoogde kans geeft op seksuele revictimisatie. De invulling van ‘ernst’ is echter
niet eenduidig. Er worden immers verschillende definities gehanteerd wanneer de ernst van het
seksueel misbruik onderzocht wordt. Bovendien worden een aantal onderliggende ‘ernst’
variabelen, zoals de jonge leeftijd van het slachtoffer, door sommige studies niet onderschreven
als risicofactor voor seksuele revictimisatie. Een reden hiervoor is dat verschillende studies de
variabelen op een andere manier onderzoeken: als aparte variabele of als onderdeel van de
ernst van het seksueel misbruik. Andere vormen van mishandeling, fysieke mishandeling en
emotionele verwaarlozing, vinden meer eenduidige empirische ondersteuning in de literatuur.
Ondanks deze beperkingen wordt voor een aantal kenmerken met betrekking tot de eerder
misbruik ruime ondersteuning gevonden in de literatuur.
In tabel 4.1 wordt een overzicht gegeven van deze kenmerken van eerder misbruik.

41

Tabel 4.1: Risicofactoren voor revictimisatie van seksueel misbruik – kenmerken eerder slachtofferschap
Kenmerken van eerder seksueel misbruik
* De ernst van het eerdere seksueel misbruik,
waaronder:
‐ De duur van het seksueel misbruik
‐ De (nauwe) relatie tot de dader
‐ Fysieke dwang tijdens het seksueel misbruik

Andere soorten van kindermishandeling
* Fysieke mishandeling
* Emotionele verwaarlozing

4.1.2 Risicofactoren gerelateerd aan het slachtoffer
De meeste studies naar risicofactoren voor herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik
richten zich op kenmerken van het slachtoffer (Messman‐Moore & Long, 2003). Het gaat dan
met name om gedragingen op seksueel en psychisch vlak, die een jeugdige laat zien na de
eerste keer slachtoffer te zijn geworden van seksueel misbruik. In deze paragraaf wordt
onderscheid gemaakt tussen deze slachtoffer kenmerken.

Seksuele factoren
Uit de literatuur blijkt dat veel adolescenten die als kind slachtoffer zijn geworden van seksueel
misbruik, een aantal kenmerken in hun seksuele ontwikkeling laten zien (Krahé, 2000; Lalor &
McElvaney, 2010), zoals een groter aantal seksuele partners en meer variatie in seksuele
gedragingen dan de meeste adolescenten op deze leeftijd laten zien. Bovendien laten ze een
verhoogde seksuele activiteit op jonge leeftijd zien (Krahé, 2000).
In de studie van Arata (2000) wordt aangegeven dat een verhoogde seksuele activiteit
bijdraagt aan een verhoogd risico op revictimisatie van seksueel misbruik. In deze studie is een
model ontwikkeld dat herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik tracht te voorspellen op
basis van kenmerken van het eerdere seksueel misbruik, gevolgen van het eerdere seksuele
misbruik en risicovol gedrag. Seksuele activiteit wordt in dit model aangeduid als risicovol
gedrag; meer partners en vaker seksueel contact met partners draagt bij aan een verhoogde kans
op revictimisatie (Arata, 2000). Door een verhoogde seksuele activiteit zal het meisje vaker
blootgesteld worden aan de kans op seksueel agressieve mannen (Arata, 2000). Bovendien
wordt in de literatuur gesuggereerd dat een agressieve man een vrouw eerder als potentieel
slachtoffer beschouwt wanneer zij bekend staat om (de vele) seksuele contacten met andere
42

mannen: “Ze heeft er om gevraagd” (Abbey, Ross, McDuffie & McAuslan, 1996). Ook Raghavan
et al. (2004) onderschrijven de bevinding dat vaker seksueel contact de kans op slachtofferschap
vergroot. Uit deze studie blijkt dat slachtoffers die vaak seksueel actief zijn een drie keer zo
grote kans hebben om opnieuw slachtoffer te worden, in vergelijking met meisjes die niet
seksueel actief zijn.
Ook door Santos‐Iglesias en Sierra (2012) is onderzoek gedaan naar de invloed van het
aantal sekspartners op herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik. Volgens deze
retrospectieve studie wordt de relatie tussen seksueel misbruik en revictimisatie gemedieerd
door het aantal seksuele partners van de jongere. Verder blijkt ook de verminderde seksuele
assertiviteit van het slachtoffer volgens hen te zorgen voor een verhoogde kans op herhaald
slachtofferschap van seksueel misbruik. Het prospectieve onderzoek uitgevoerd door Katz,
May, Sörensen en DelTosta (2010) laat dit effect eveneens zien. Seksuele assertiviteit wordt in
deze studies gemeten door de subschaal ‘weigering’ van de Sexual Assertiveness Scale (SAS).
De zes items die daar onder vallen zijn toegespitst op het beoordelen van het vermogen om
ongewenste seksuele contacten te weigeren (Katz et al., 2010; Santos‐Iglesias & Sierra, 2012).
Een overkoepelende risicofactor voor seksuele revictimisatie die veelvuldig in de
literatuur genoemd wordt, is het vertonen van seksueel risicovol gedrag (Arata, 2000; Bramsen
et al., 2013; Messman‐Moore & Long, 2003; Messman‐Moore et al., 2010; Van Bruggen, Runtz &
Katlec, 2006). Volgens de review van Messman‐Moore en Long (2003) is dit een van de meest
consistente voorspellers van seksuele revictimisatie. Deze risicofactor is een verzameling van
(deels eerder genoemde) afzonderlijke variabelen. De jonge leeftijd waarop met seksuele
handelingen begonnen wordt, het hebben van onveilige seks, veelvuldige seksuele activiteit, het
aantal seksuele partners en de relatie tot deze partners (een bekende of onbekende) vallen
bijvoorbeeld onder de noemer ‘seksueel risicovol gedrag’ (Messman‐Moore et al., 2010; Van
Bruggen et al., 2006). In het traumatogene dynamische model van Finkelhor en Browne (1985)
wordt dit ook wel traumatische seksualisatie genoemd. Kinderen die misbruikt zijn
ontwikkelen een verstoord beeld van seksualiteit waarbij zij mogelijk gepreoccupeerd raken
met seks en seksueel heel actief worden met veel wisselende partners. Het samenvoegen van
43

verschillende risicofactoren, in een overkoepelende factor ‘seksueel risicovol gedrag’, zorgt voor
een sterkere samenhang met revictimisatie dan alle factoren los bezien. Een kanttekening is
echter dat niet elke studie dezelfde combinatie van variabelen hanteert, waardoor een
eenduidige definitie van seksueel risicovol gedrag niet gegeven kan worden. Desondanks
wordt op basis van dit systematische literatuur onderzoek wel duidelijk dat met name een groot
aantal wisselende partners en een hoge mate van seksuele activiteit als risicofactoren kunnen
worden aangemerkt.
Verder blijkt uit de retrospectieve studie van Van Bruggen et al. (2006) dat onzekerheid
over seksualiteit een risicofactor voor seksuele revictimisatie kunnen vormen. Uit dit
onderzoek blijkt dat seksueel misbruikte meisjes zich minder gemakkelijk voelen over hun
seksualiteit en hun seksuele gedragingen in vergelijking met meisjes die niet eerder seksueel
misbruikt zijn. Zij zijn regelmatig angstig om seksuele gevoelens te ervaren, omdat zij niet goed
weten hoe zij met seksuele relaties om moeten gaan. Eerder misbruikte meisjes zijn door deze
onzekerheid over seksualiteit vaak niet tevreden over hun seksleven (Van Bruggen et al., 2006).
Door meer seksueel gedrag te vertonen (veel sekspartners, seks uit angst voor eenzaamheid,
seks om zich gewild te voelen) proberen zij meer tevreden te raken over hun seksualiteit en hun
seksleven. Dit kan er vervolgens voor zorgen dat zij zich eerder in risicovolle situaties zullen
begeven, wat het risico op seksuele revictimisatie verhoogt.
Tot slot noemt de prospectieve studie van Noll et al. (2003) seksuele preoccupatie als
risicofactor voor herhaald slachtofferschap. Met seksuele preoccupatie wordt bedoeld dat
iemands gedachten overheerst worden door seks. Deze gedachten kunnen ook onverwacht of
ongewild zijn (Noll et al., 2003). Slachtoffers zijn dus meer gericht op seks waardoor ze ook
meer risico lopen op ongewenste contacten. Ten gevolge van seksuele preoccupatie kunnen
slachtoffers het gevoel hebben dat zij geen controle over zichzelf of geloof in zichzelf hebben om
seksuele avances af te kunnen weren. Zij zijn niet in staat om emotionele voldoening uit een
relatie te halen, het onderscheid tussen seks en intimiteit wordt nauwelijks gemaakt, wat er
voor zorgt dat zij eerder in een risicovolle situatie te terecht kunnen komen (Noll et al., 2003).

44

Opmerking verdient dat bovengenoemde studies slechts betrekking hebben op seksuele
risicofactoren voor meisjes. Jongens hebben in geen enkel onderzoek naar seksuele
risicofactoren deel uitgemaakt van de steekproef. Verder dient vermeld te worden dat vrijwel al
het onderzoek uitgevoerd is onder studenten.

Psychologische factoren
Naast aan seksualiteit gerelateerde factoren, wordt ook het psychisch functioneren van het
slachtoffer behandeld in de literatuur. Uit onderzoek blijkt dat jeugdigen die slachtoffer zijn
geworden van seksueel misbruik vaak kampen met psychische problemen, zoals depressie,
angst en (symptomen van) posttraumatische stress (Aosved & Long, 2011). Dit kan vervolgens
leiden tot een verhoogd risico op herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik. Het
ondervinden van deze psychische problemen kan het herkennen van en het reageren op
gevaarlijke situaties immers verstoren, waardoor een jeugdige kwetsbaar wordt voor seksuele
revictimisatie (Arata, 2000; Messman‐Moore et al., 2005; Messman‐Moore & Long, 2003).
Met name een hogere mate van posttraumatische stress wordt in de literatuur
aangegeven als risicofactor voor revictimisatie (Arata, 2000; Arata, 2002; Messman‐Moore et al.,
2005; Messman‐Moore & Long, 2003; Noll, et al., 2003; Risser, Hetzel‐Riggin, Thomsen &
McCanne, 2006). Vrijwel alle studies laten een mediërend verband zien. Dit betekent dat de
relatie tussen seksueel misbruik in de kindertijd en seksuele revictimisatie in de adolescentie
indirect verklaard kan worden door posttraumatische stress (Arata, 2000; Messman‐Moore et
al., 2005). In de retrospectieve studie uitgevoerd door Risser et al. (2006) is bijvoorbeeld
onderzoek gedaan naar het posttraumatische stresssyndroom als mediator van seksuele
revictimisatie. Volgens deze studie kan de relatie tussen seksueel misbruik en seksuele
revictimisatie verklaard worden door een verhoogde mate van posttraumatische stress.
Posttraumatische stress kan zorgen voor concentratieproblemen, moeite hebben met het
opslaan van nieuwe informatie, moeite hebben met het herkennen van trauma gerelateerde
signalen en het lastig onderscheiden van nuttige en niet‐nuttige informatie (Risser et al., 2006).

45

Door deze symptomen is het inschatten van een (gevaarlijke) omgeving moeilijker en wordt de
kans op revictimisatie verhoogd.
De literatuur is wat betreft posttraumatische stress volgens Breitenbecher (2001) echter
niet geheel eenduidig. Er is in de review van Breitenbecher (2001) te weinig empirisch bewijs
gevonden om te kunnen spreken van een mediërend verband tussen PTSS, dissociatie en
herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik. Ook de studie van Filipas en Ullman (2006)
vindt geen bewijs voor de veronderstelling dat posttraumatische stress symptomen seksuele
revictimisatie voorspellen. Volgens hen blijkt alleen slecht aangepaste coping een betrouwbare
voorspeller. Dit retrospectieve onderzoek is uitgevoerd door middel van vragenlijsten onder
577 vrouwelijke studenten (Filipas & Ullman, 2006). Breitenbecher noemt zeven studies in haar
literatuurreview, waarvan drie studies te weinig empirisch bewijs vinden voor PTSS als
risicofactor. (Breitenbecher, 2001). De vier studies die wèl aanwijzingen vinden voor PTSS als
risicofactor voor seksuele revictimisatie, betreffen twee reviews en twee retrospectieve studies.
In deze studies zijn voornamelijk niet‐klinische steekproeven vrouwen, meestal vrouwelijke
studenten onderzocht (Breitenbecher, 2001).
Ook andere onderzoeken die aanwijzingen vinden voor posttraumatische stress als
risicofactor voor revictimisatie, zijn retrospectief uitgevoerd onder relatief grote groepen
vrouwelijke studenten (Arata, 2000; Messman‐Moore et al., 2005; Risser et al., 2006). Zo is in de
studie van Arata (2000) onderzoek gedaan onder 860 vrouwelijke studenten, terwijl in de studie
van Risser et al. (2006) een nog grotere steekproef van 1449 vrouwelijke studenten is gebruikt.
Een van de weinige longitudinale studies waarin de relatie tussen seksueel misbruik, PTSS en
revictimisatie onderzocht wordt, is de studie van Noll et al. (2003). In deze studie werden 70
vrouwen die in hun jeugd misbruikt waren (het misbruik vond plaats rond 7‐8 jaar) gevolgd tot
in de volwassenheid en vergeleken met een controlegroep van 70 vrouwen (niet misbruikt in
hun jeugd) die even lang gevolgd werden. Revictimisatie in de adolescentie of volwassenheid
bleek samen te hangen met eerder gemeten PTSS‐klachten. Tot slot zijn er in deze systematische
literatuurscan twee uitgebreide reviews gevonden die verschillende retrospectieve studies

46

behandelen, tevens uitgevoerd onder een vrouwelijke populatie (Arata, 2002; Messman‐Moore
& Long, 2003). Ook zij vinden een positief verband tussen PTSS en seksuele revictimisatie.
Samenvattend blijken vrijwel alle studies met betrekking tot posttraumatische stress
retrospectief uitgevoerd te zijn onder een (niet‐klinische) vrouwelijke populatie. Er zijn echter
beduidend meer studies gevonden die posttraumatische stress als mogelijke risicofactor voor
revictimisatie onderschrijven, dan studies die dit verband niet vinden. Bovendien wordt in de
enkele longitudinale studie die is uitgevoerd ook een relatie gevonden tussen PTSS en latere
revictimisatie. We kunnen concluderen dat op basis van het systematische literatuur onderzoek
posttraumatische stress een belangrijke risicofactor lijkt voor het vergroten van de kans op
seksuele revictimisatie. In hoeverre posttraumatische stress de relatie tussen seksueel misbruik
en revictimisatie werkelijk medieert, dan wel modereert moet blijken uit meer longitudinaal
onderzoek.

Het niet correct inschatten van gevaar wordt in de literatuur frequent beschreven als mogelijke
verklaring voor revictimisatie van seksueel misbruik (Breitenbecher, 2001; Marx, Heidt & Gold,
2005; Messman‐Moore & Brown, 2006; Noll & Grych, 2011). Volgens de review van Marx et al.
(2005) kunnen verschillende vormen van emotieregulatie na slachtofferschap van seksueel
misbruik er voor zorgen dat gevaarinschatting bemoeilijkt wordt. Signalen worden niet goed
opgevangen, met als gevolg dat succesvol defensief gedrag richting de potentiële dader
belemmerd wordt. Dit kan vervolgens leiden tot revictimisatie. Ook Messman‐Moore en Brown
(2006) komen tot een dergelijke conclusie. Volgens dit onderzoek blijken slachtoffers van
seksueel misbruik in de studentenpopulatie een tragere reactie op signalen van gevaar te
hebben, dan studenten die niet eerder misbruikt zijn. Deze vertraagde reactie zorgt voor een
verhoogde kwetsbaarheid voor seksuele victimisatie. Dit oogt paradoxaal, men zou immers
verwachten dat een slachtoffer extra alert is na het ervaren van seksueel misbruik, maar de
studie van Arata (2002) laat hier een ander licht op schijnen.
Volgens Arata (2002) blijkt het ervaren van dissociatieve symptomen bij te dragen aan
een verhoogde kans op revictimisatie. Dissociatie is een geestestoestand waarin bepaalde
47

gedachten, waarnemingen, herinneringen of emoties buiten het bewustzijn worden geplaatst,
tijdelijk niet ‘oproepbaar’ zijn of minder samenhang vertonen. Wanneer een slachtoffer van
seksueel misbruik dissociatieve symptomen vertoont, kan dit zorgen voor een verhoogde kans
op revictimisatie. Het inschatten van eventueel gevaar wordt immers problematisch, omdat het
slachtoffer door de geheugenverstoring minder in staat is om te leren van de traumatische
gebeurtenis (Arata, 2002; Breitenbecher, 2001: Noll et al., 2003). De studie van Lalor en
McElvaney (2010) onderschrijft deze bevinding eveneens. Noll et al. (2003) hebben deze
risicofactor nog iets verder gespecificeerd. Zij spreken in hun studie van peritraumatische
dissociatie als risicofactor voor herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik, wat betekent
dat de dissociatie tijdens of direct na het seksuele trauma optreedt. Door de direct optredende
dissociatie kan de verwerking van de traumatische gebeurtenis en het leerproces met
betrekking tot gevaarherkenning bemoeilijkt worden, waardoor het slachtoffer kwetsbaarder is
voor nieuwe risicovolle situaties (Noll et al., 2003).

Volgens de longitudinale studie van Orcutt, Cooper en Garcia (2005) blijkt psychologische
stress

een

belangrijke

prospectieve

voorspeller

voor

seksuele

revictimisatie.

Onder

psychologische stress wordt in dit onderzoek depressie en angst verstaan. Het blijkt dat
naarmate slachtoffers een hogere mate van depressie en angst ervaren in de eerste metingen
van de longitudinale studie, dit de relatie tussen eerder seksueel misbruik en seksuele
revictimisatie op een later tijdstip medieert. Waar Orcutt et al. (2005) spreken over algemene
angst, wordt de risicofactor angst in andere studies meer gespecificeerd. Zo spreekt de
longitudinale studie van Reese‐Weber en Smith (2011) over gehechtheidsproblemen, en met
name angstige en onveilige gehechtheid, als voorspeller voor de relatie tussen seksueel
misbruik in de kindertijd en seksuele revictimisatie. Uit deze studie blijkt dat eerder seksueel
misbruik een significante samenhang vertoont met seksueel slachtofferschap tijdens het eerste
semester van het studiejaar. Echter, zij vonden niet dat angstige gehechtheid een mediërende
rol had in de relatie tussen eerder seksueel misbruik en revictimisatie. Een mogelijke verklaring
is volgens hen dat hun onderzoeksgroep studenten degenen zijn die na seksueel misbruik zo
48

aangepast zijn dat ze in staat zijn een studie te volgen en weinig problemen met gehechtheid en
zelfvertrouwen vertonen. In een klinische onderzoeksgroep kan dit verband tussen
gehechtheidsproblemen en misbruik volgens hen mogelijk wel gevonden worden. In andere
studies wordt namelijk wel een relatie gevonden tussen seksueel misbruik als kind en latere
problemen met gehechtheid (Aspelmeier, Elliott & Smith, 2007; Roche, Runtz & Hunter, 1999).
Theoretisch wordt verondersteld dat seksueel misbruik als kind gehechtheidsproblemen in de
(jong)volwassenheid kan veroorzaken, waarbij met name (jonge) vrouwen door deze
verstoorde gehechtheid juist heel vrouwelijk gedrag laten zien conform hun genderrol en zich
juist aangetrokken voelen tot traditioneel mannelijk gedrag (dominant, seksueel agressief), en
seks zien als een belangrijk middel om een relatie aan te gaan of te onderhouden (Gold, Sinclair
& Balge, 1999). Problemen met gehechtheid betekent ook dat de wereld niet als veilig ervaren
wordt, grenzen moeilijk aangegeven worden, eigen behoeften vaak niet onderscheiden worden
van die van anderen, met als gevolg gemakkelijk gemanipuleerd kunnen worden en opnieuw
misbruikt (Reese‐Weber & Smith, 2011).
Verder spreekt de literatuur over emotionele disregulatie als mogelijke voorspeller voor
herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik (Messman‐Moore et al., 2010). Emotieregulatie
betreft niet zozeer het uitschakelen van bepaalde negatieve gevoelens; het is een vaardigheid
om flexibel om te kunnen gaan met emotionele gebeurtenissen (Messman‐Moore et al., 2010).
Ook de studie van Raghavan et al. (2004) vindt een dergelijke significante uitkomst. Door het
ervaren van verhoogde emotionele stress, in combinatie met het niet goed om kunnen gaan met
een emotionele situatie, wordt de kans op seksuele revictimisatie verhoogd.
Tot slot beschrijft de review van Classen et al. (2005) dat het niet kunnen variëren in
coping strategieën zorgt voor een verhoogd risico op seksuele revictimisatie. Zo wordt
vermijding vaak toegepast als coping strategie, maar ook ontsnapping uit de werkelijkheid
wordt veel gebruikt door slachtoffers van seksueel misbruik. Voorbeelden hiervan zijn
fantasieën, middelenmisbruik en dagdromen. Het is echter onduidelijk of deze coping
strategieën een risicofactor vormen voor, of een gevolg zijn van revictimisatie van seksueel
misbruik (Classen et al., 2005). De review van Breitenbecher (2001) stelt eveneens vraagtekens
49

bij de veronderstelling dat het niet kunnen variëren in coping strategieën een risicofactor vormt
voor seksuele revictimisatie. Er zijn in deze review immers studies gevonden waarbij
vrouwelijke studenten met een geschiedenis van seksueel misbruik niet verschillen van niet‐
misbruikte studenten wat betreft copingstrategieën (Breitenbecher, 2001). De studie van Filipas
en Ullman (2006) laat echter een totaal andere uitkomst zien. Uit deze studie blijkt juist dat het
niet flexibel toepassen van coping strategieën de enige risicofactor is die revictimisatie van
seksueel misbruik voorspelt.
Het retrospectieve onderzoek van Filipas en Ullman (2006) is uitgevoerd door middel
van een enquête onder een relatief grote steekproef: 577 vrouwelijke studenten. De review van
Classen et al. (2005) behandelt vier retrospectieve studies, die allen uitgevoerd zijn door middel
van een enquête onder vrouwelijke studenten. Deze studies vinden tevens een relatie tussen
coping strategieën en revictimisatie, hoewel soms onduidelijk is hoe deze relatie precies loopt.
Alleen de review van Breitenbecher (2001) behandelt twee studies die geen relatie vinden
tussen copingstrategieën en seksuele revictimisatie. Ook deze studies zijn retrospectief
uitgevoerd door middel van vragenlijsten onder vrouwelijke studenten. Concluderend kan
gesteld worden dat de meeste studies, die overigens gebruik maken van dezelfde
onderzoeksmethoden, een verband vinden tussen coping en herhaald seksueel misbruik.

Uit de literatuur blijkt dat een jongere zichzelf vaak verwijten maakt na slachtoffer te zijn
geworden van seksueel misbruik (Classen et al., 2005; Katz, May, Soerensen & DelTosta, 2010;
Miller, Markman & Handley, 2007). Dit blijkt een belangrijke risicofactor voor het voorspellen
van revictimisatie van seksueel misbruik. Ook de studie van Arata (2000) onderschrijft deze
bevinding. Volgens haar revictimisatie‐model kan zelfverwijt als mediator voor revictimisatie
van seksueel misbruik worden aangemerkt. Verder zijn Miller et al. (2007) ingegaan op het
effect van zelfverwijt op revictimisatie. In deze prospectieve studie blijkt dit effect inderdaad te
bestaan.

Jeugdigen

die

het

slachtofferschap

aan

hun

eigen

gedrag

en

persoonlijkheidskenmerken wijten, zoals gedachten als ‘Had ik maar niet zo veel gedronken’ of
‘Was ik maar niet naar dat feestje gegaan’, hebben een grotere kans om hernieuwd slachtoffer te
50

worden, dan slachtoffers die het aan het gedrag en de kenmerken van de dader wijt (Miller et
al., 2007). Een persoon die zich verantwoordelijk voelt voor het misbruik, zal minder gevoelig
zijn voor het signaleren van gevaar en zich daardoor sneller in gevaarlijke situaties begeven.
Daarnaast kunnen gevoelens van zelfverwijt resulteren in promiscue gedragingen, die het risico
op seksuele revictimisatie kunnen verhogen (Arata, 2000). Hoe de relatie tussen zelfverwijt en
promiscue gedragingen precies verklaard kan worden, wordt in de studie echter niet duidelijk
gemaakt.
Er zijn echter ook studies gevonden waarin een verband tussen seksuele revictimisatie
en de mate van zelfverwijt niet gevonden wordt. Volgens de studie van Filipas en Ullman
(2006) blijken slachtoffers van revictimisatie inderdaad meer te kampen met zelfverwijt, maar
blijkt de mate van zelfverwijt geen significante voorspeller voor revictimisatie te zijn. Ook in de
literatuurreview van Breitenbecher (2001) is te weinig empirische ondersteuning gevonden om
de mate van zelfverwijt als voorspeller voor seksuele revictimisatie aan te kunnen merken.
Uit deze systematische literatuurstudie blijkt dat het aantal gevonden studies dat
concludeert dat zelfverwijt een risico vormt voor seksuele revictimisatie groter is dan het aantal
studies dat dit verband niet vindt. Bovendien is een aantal studies die een verband hebben
aangetoond tussen de mate van zelfverwijt en herhaald slachtofferschap prospectief van opzet
(o.a. Katz et al., 2010; Miller et al., 2007). Studies die dit verband niet vinden zijn voornamelijk
retrospectief uitgevoerd (o.a. Breitenbecher, 2001; Filipas & Ullman, 2006).

Uit de review van Classen (2005) blijkt dat gevoelens van machteloosheid geassocieerd kunnen
worden met seksuele revictimisatie. De studie van Miller et al. (2011) spreekt over ‘de angst
voor stigmatisering’ als mogelijke risicofactor voor seksuele revictimisatie. Vrouwen die in het
begin van de studie aangeven hun ervaringen met seksueel misbruik niet te hebben verteld, als
gevolg van de angst voor stigmatisering, hebben een grotere kans om opnieuw seksueel
misbruikt te worden in de follow‐up periode. Dit seksuele misbruik had overigens na het 14e
jaar plaatsgevonden en revictimisatie voor de meesten binnen 2 jaar na het gemeten misbruik.
Verondersteld wordt dat steunende reacties vanuit de omgeving op het misbruik positieve
51

veranderingen (positieve relaties met anderen, persoonlijke kracht, positieve waardering van
het leven) stimuleren waardoor er een verminderde kans op revictimisatie is. Als deze sociale
steun niet ontvangen wordt, doordat het slachtoffer niet over het misbruik praat vanwege de
angst voor stigmatisering, zou dit positieve veranderingen na het trauma verhinderen en dus
een grotere kans op revictimisatie tot gevolg hebben.
Tot slot kunnen een negatief zelfbeeld en een gebrek aan eigenwaarde het risico op
revictimisatie van seksueel misbruik verhogen (Krahé, 2000; Lalor & McElvaney, 2010; Van
Bruggen et al., 2006). Volgens de review van Krahé (2000) zorgt het seksuele gedrag van
slachtoffers van seksueel misbruik, zoals een verhoogde seksuele activiteit op jonge leeftijd en
een groot aantal sekspartners, er voor dat zij meer kans hebben op het ontmoeten van seksueel
agressieve mannen. Een negatief zelfbeeld en een gebrek aan eigenwaarde draagt bij aan het
verhogen van dit risico. Ook Van Bruggen et al. (2006) beschouwen een gebrek aan
eigenwaarde als risicofactor voor seksuele revictimisatie. Deze retrospectieve studie heeft de
factor gespecificeerd tot ‘gebrek aan seksuele eigenwaarde’. Hiermee worden de “affectieve
reacties van de vrouw op haar subjectieve waardering van haar seksuele gedachten, gevoelens
en gedragingen” bedoeld (Van Bruggen et al., 2006, p. 136). Een gebrek aan seksuele
eigenwaarde wordt in dit onderzoek gezien als mediator; de mate van seksuele eigenwaarde
verklaart het verband tussen seksueel kindermisbruik en de kwetsbaarheid voor latere seksuele
revictimisatie op indirecte wijze.

Overige risicofactoren
Volgens het model van Noll en Grych (2011) hebben verschillende factoren invloed op het
inschatten van een situatie, waaronder het gebruik van middelen. Vrouwen die in de kindertijd
seksueel misbruikt zijn, gaan zich meer te buiten aan middelengebruik (Arata, 2002; Messman‐
Moore & Long, 2003). Het gebruik van alcohol en drugs kan vervolgens de adequate
beoordeling van risico’s en dreiging ondermijnen. Ook ondermijnt middelengebruik de
besluitvorming van het slachtoffer, waardoor de kans op revictimisatie verhoogd wordt (Noll &
Grych, 2011). Meerdere studies onderschrijven deze bevinding (Classen et al., 2005; Lalor &
52

McElvaney, 2010; Raghavan et al., 2004; Walsh et al., 2013). De review van Classen et al. (2005)
bevestigt dat alcoholmisbruik als een risicofactor voor herhaald slachtofferschap van seksueel
misbruik beschouwd kan worden. Er zijn in deze review echter ook studies gevonden die
alcoholmisbruik als gevolg in plaats van als oorzaak van revictimisatie aanmerken. In deze
studies wordt er gesteld dat alcohol en drugs worden gebruikt als een vorm van zelfmedicatie.
Alcohol en drugs worden dan gebruikt om de pijn na het hernieuwd seksueel misbruik te
onderdrukken (Classen et al. 2005).
Tot slot is in de studie van Fargo (2009) onderzoek gedaan naar de riskante levensstijl
van de adolescent. Onder dit risicovolle gedrag valt zowel de leeftijd waarop een jongere voor
het eerst in aanraking is gekomen met alcohol, als de leeftijd waarop een jongere begonnen is
met het gebruik van drugs. Maar ook weglopen voor het 18e levensjaar en de vroege seksuele
activiteit van de jongere vallen onder deze riskante levensstijl. Uit deze longitudinale studie
blijkt dat het risicovolle gedrag medieert tussen seksueel misbruik als kind en seksuele
revictimisatie als adolescent. Naarmate een jongere vroeg met het gebruik van alcohol en drugs
is gestart, weggelopen is voor het 18e levensjaar en al op jonge leeftijd seksueel actief is, wordt
de kans op hernieuwd slachtofferschap van seksueel misbruik vergroot.

In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van alle individuele kenmerken die bij
kunnen dragen aan een verhoogd risico op herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik.

53

Tabel 4.2: Risicofactoren voor revictimisatie van seksueel misbruik – individuele kenmerken
Seksuele factoren
* Seksueel risicovol
gedrag, waaronder:
‐Seks op jonge
leeftijd
‐Verhoogde
seksuele activiteit
‐ Grotere variëteit in
seksueel gedrag
‐ Groot aantal
seksuele
partners
* Verminderde
seksuele assertiviteit

Psychologische factoren
* PTSS symptomen
* Het niet correct inschatten
van gevaar
* Dissociatieve symptomen
* Peritraumatische dissociatie
* Psychologische stress (angst
en depressie)

* Niet variëren in coping
strategieën
* Negatieve gevoelens,
waaronder:
‐ Zelfverwijt
‐ Machteloosheid
‐ Angst voor stigmatisering
‐ Gebrek aan eigenwaarde /
negatief zelfbeeld

Overig
* Middelengebruik
* Riskante
levensstijl
(alcohol, drugs,
weglopen,
seksuele
activiteit)

* Emotionele disregulatie/
stress

* Onzekerheid over
seksualiteit
* Seksuele
preoccupatie

4.1.3 Risicofactoren gerelateerd aan de omgeving
Tot slot zijn in deze systematische review risicofactoren gevonden met betrekking tot
omgevingskenmerken van het slachtoffer. Een kenmerk van de omgeving dat veelvuldig naar
voren komt als risicofactor voor seksuele revictimisatie, is het opgroeien in een probleemgezin
(Arata, 2002; Classen et al., 2005; Grauerholz, 2000; Marx et al., 2005; Messman‐Moore & Brown,
2004; Swanston et al., 2002). Onder probleemgezin worden gezinnen verstaan die kampen met
onder andere drugsproblematiek, alcoholproblematiek, fysiek geweld, weinig controle, weinig
cohesie, weinig steun en/of onderlinge conflicten (Arata, 2002; Classen et al., 2005). De studie
van Swanston et al. (2002) laat zien dat wisselingen in de primaire verzorgers voor het kind,
invloed hebben op de kans op seksuele revictimisatie. Maar ook een familielid dat kampt met
psychische problemen kan de kans op herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik
vergroten (Swanston et al., 2002). Messman‐Moore en Brown (2004) hebben onderzoek gedaan
54

bij studenten naar de invloed van het opgroeien in een probleemgezin op verkrachting in de
jongvolwassenheid. Uit deze studie blijkt dat met name de mate van gezinscohesie de kans op
verkrachting voorspelt. Vrouwen die weinig cohesie binnen hun familie rapporteren, hebben
een grotere kans om verkracht te worden op latere leeftijd. Daarbij wordt cohesie gedefinieerd
als de hoeveelheid steun dat tussen de verschillende familieleden gegeven wordt en in hoeverre
zij bezorgd zijn om elkaar (Messman‐Moore & Brown, 2004). Overigens wordt in deze
onderzoeken het opgroeien in een probleemgezin niet zozeer als voorspeller van revictimisatie
van seksueel misbruik gezien, maar kan het dit risico wel versterken. Daarom wordt het ook
wel een modererende risicofactor genoemd. Dit komt omdat een probleemgezin al voordat het
seksueel

misbruik

heeft

plaatsgevonden

verstoorde

kenmerken

vertoont,

zoals

de

aanwezigheid van fysiek geweld, alcoholproblematiek en conflicten. Deze kenmerken zijn
echter geen gevolg van het seksueel misbruik.
Verder blijkt uit de literatuur dat wanneer een slachtoffer van seksueel misbruik
meerdere trauma’s heeft meegemaakt waaronder ook fysieke mishandeling en/of getuige van
fysiek geweld tussen de ouders, dit de kans op herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik
vergroot (Jankowski et al., 2002). Mogelijk dat het getuige zijn van fysieke mishandeling
tussen ouders er voor zorgt dat kinderen ongevoeliger worden voor geweld. Dit kan
vervolgens resulteren in een verminderde herkenning van eventuele gevaren, wat de kans op
seksuele revictimisatie zal vergroten (Messman‐Moore & Brown, 2004).
Risicofactoren met betrekking tot de omgeving zijn nauwelijks empirisch onderzocht, in
vergelijking

met

de

individuele

kenmerken

van

het

slachtoffer.

Vrijwel

alle

omgevingskenmerken worden slechts eenmalig in de literatuur besproken. Alleen voor het
ervaren van meerdere trauma’s, waaronder getuige zijn fysiek geweld tussen ouders wordt
empirisch bewijs gevonden. Kinderen die niet alleen seksueel maar ook fysiek mishandeld zijn
en/of getuige zijn geweest van fysiek geweld tussen de ouders hebben een grotere kans op
revictimisatie.

55

Tabel 4.3: Risicofactoren voor revictimisatie van seksueel misbruik – omgevingskenmerken
Omgevingskenmerken
* Het opgroeien in een probleemgezin
* Getuige van fysiek geweld tussen ouders

4.2 Beschermende factoren
De invloed van risicofactoren op seksuele revictimisatie is redelijk uitgebreid behandeld in de
literatuur. Er zijn echter zeer weinig studies die ingaan op mogelijke beschermende factoren
met betrekking tot herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik. In deze paragraaf zullen de
studies besproken worden waarin beschermende factoren onderzocht zijn.
Allereerst hebben Walsh et al. (2007) onderzoek gedaan naar coping vaardigheden.
Zoals reeds beschreven is, kunnen bepaalde coping vaardigheden, zoals vermijdende coping,
de kans op seksuele revictimisatie vergroten (Breitenbecher, 2001; Classen et al., 2005; Filipas &
Ullman, 2006). Uit het onderzoek van Walsh et al. (2007) blijkt dat adequate coping
vaardigheden een beschermende factor vormen voor herhaald slachtofferschap van seksueel
misbruik. Dit onderzoek is uitgevoerd onder een groep vrouwelijke studenten van ongeveer 20
jaar, door middel van de ‘Ways of Coping’ vragenlijst, ontwikkeld door Folkman en Lazarus
(1985). Deze vragenlijst vraagt naar recente stressvolle situaties en hoe er met deze situaties is
omgegaan. Onder adequate coping vaardigheden worden het bespreken van seksueel
kindermisbruik, het zoeken van sociale steun, het schetsen van positieve kaders en
probleemgerichte coping verstaan. Door het gebruik van deze vaardigheden kunnen situaties,
waarin een grotere kans bestaat om slachtoffer te worden van seksueel misbruik, gemakkelijker
vermeden worden. Bovendien zorgt adequate coping voor een beter emotioneel welbevinden
(Walsh et al., 2007).
Ditzelfde geldt voor het gebruik van een interne locus of control (Walsh et al., 2007).
Een interne locus of control betekent dat een jongere gelooft dat de sleutel tot succes binnen de
persoon zelf ligt. Door het ontwikkelen van een interne locus of control kan het psychologisch
welbevinden verhoogd worden; de jongere vertrouwt op zijn eigen kunnen. Dit kan zorgen
56

voor een verlaging van de kans op revictimisatie, omdat beter met risicovolle situaties
omgegaan kan worden. Walsh et al. (2007) wijzen echter wel op het gevaar dat vrouwen met
een te sterke interne locus of control, een hogere mate van zelfverwijt kunnen ontwikkelen.
Zelfverwijt is een slecht aangepaste vorm van coping; het risico op herhaald slachtofferschap
van seksueel misbruik wordt op deze wijze verhoogd.
Tot slot is in de studie van Jankowski et al. (2002) onderzoek gedaan naar een mogelijke
beschermende factor. Er is onderzocht in hoeverre de ouderlijke zorg als bescherming kan
dienen tegen hernieuwd slachtofferschap van seksueel misbruik. Uit deze studie blijkt dat de
mate van ouderlijke zorg geen bescherming biedt tegen seksuele revictimisatie. Waarom zorg
(warmte, steun, binding) van ouders niet beschermt tegen revictimisatie, zou volgens hen
verklaard kunnen worden uit het feit dat de kans op revictimisatie meer beïnvloed wordt door
de eigen seksuele ontwikkeling van het kind en latere intieme relaties. De zorg van ouders zou
weinig invloed hebben op de manier waarop jongeren denken over seksualiteit en seksueel
gedrag laten zien. Dit is meestal niet iets dat met ouders gedeeld wordt (Jankowski et al. 2002).

Tabel 4.4: Beschermende factoren voor revictimisatie van seksueel misbruik
Beschermende factoren
* Adequate copingstrategieën
* Interne locus of control

4.3 Reflectie op de relatie tussen seksueel misbruik en seksuele revictimisatie
Alle empirische studies in ogenschouw nemend vallen een aantal zaken op. Uitgangspunt van
al het onderzoek is uiteraard het seksuele misbruik. Er is nog veel onduidelijkheid over de
relatie tussen ernst van het misbruik en de kans op revictimisatie. Onderzoek lijkt uit te wijzen
dat hoe langer het misbruik duurt, hoe vaker het plaatsvindt en hoe bekender de dader, hoe
groter de kans op hernieuwd slachtofferschap. Omdat eenduidigheid ontbreekt over de
definitie van ernst van seksueel misbruik, ernst vaak gebrekkig of nauwelijks gemeten is in
onderzoek en onderzoeken elkaar tegenspreken moeten deze resultaten enigszins voorzichtig
57

geïnterpreteerd worden. Een beperking van het vele onderzoek naar revictimisatie van seksueel
misbruik is dat het uitgevoerd is onder normale populaties (vaak studenten) en nauwelijks in
klinische populaties. Het is dus goed voor te stellen dat juist de klinische groep ernstig seksueel
misbruikt is (zie ook hoofdstuk 3) en de impact van dit seksuele misbruik voor hen groter is en
de relatie met hernieuwd slachtofferschap ook sterker.
Vervolgens blijkt de (verstoorde) seksuele ontwikkeling een belangrijke (mediërende)
risicofactor te zijn voor herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik. Meisjes die op jonge
leeftijd seks hebben, seksueel heel actief zijn, meerdere partners hebben, een grote variatie aan
seksueel gedragingen vertonen, of niet assertief zijn op seksueel vlak, lopen een verhoogd risico
om opnieuw slachtoffer te worden. Opvallend is dat bijna alle risicofactoren op het individuele
domein liggen. PTSS, angst, depressie, problemen met het reguleren van emoties, zelfverwijt,
een negatief zelfbeeld en angst voor stigmatisering lijken allemaal het risico op revictimisatie te
vergroten. Daarnaast blijken een geringe variatie in copingstrategieën (waarbij vooral een
passieve vermijdende coping), middelengebruik en een riskante levensstijl risico verhogend te
zijn. Risicofactoren in de omgeving van de jongere blijken nauwelijks onderzocht. Wel wordt
geconstateerd dat deze jongeren vaak uit probleemgezinnen komen waar ze trauma’s op
meerdere gebieden hebben meegemaakt (fysieke mishandeling, verwaarlozing, getuige van
geweld tussen ouders). Tot slot blijkt onderzoek naar beschermende factoren nog in de
kinderschoenen te staan. Er zijn slechts twee studies gevonden, uitgevoerd bij vrouwelijke
studenten, waaruit blijkt dat een adequate coping strategie en een interne locus of control
mogelijk beschermend werken tegen hernieuwd slachtofferschap. Meisjes die kunnen praten
over het seksueel misbruik, in staat zijn sociale steun te zoeken, succes aan eigen kunnen
toeschrijven en in zichzelf geloven, lopen minder kans om opnieuw seksueel misbruikt te
worden.
Veel van de empirisch gevonden risicofactoren passen in het dynamische trauma
georiënteerde model van Finkelhor en Browne (1985). Dit model is gebaseerd op vier
traumatogene factoren te weten: traumatische seksuele ontwikkeling, verraad, machteloosheid
en stigmatisering. Dit model beschrijft wel de mogelijke gevolgen van seksueel misbruik, maar
58

gaat niet specifiek in op de kans om hernieuwd slachtoffer te worden van seksueel misbruik.
Koss en Dinero (1989) gaan expliciet in op hernieuwd slachtofferschap en zien de
‘kwetsbaarheidshypothese’ als een verklaring voor verhoogde kans op revictimisatie. Zij
vonden dat vrouwen met een verleden van seksueel misbruik, vrije opvattingen over
seksualiteit en verhoogde seksuele activiteit in combinatie met overmatig alcoholgebruik de
grootste kans hadden om verkracht te worden. Chu (1992) veronderstelde dat symptomen van
PTSS en dissociatie de kans op hernieuwd slachtofferschap vergroten. PTSS en symptomen van
dissociatie zouden kans op risicovol gedrag (alcohol, drugs, seks) vergroten en juist zelf
beschermend gedrag verminderen, bijvoorbeeld door het eerdere seksueel misbruik te
ontkennen. Hierdoor lopen slachtoffers de kans om opnieuw misbruikt te worden. De door ons
gevonden risicofactoren lijken aan te sluiten bij verschillende modellen en hypothesen over
effecten van seksueel misbruik en revictimisatie van seksueel misbruik. Opvallend is dat, zowel
in deze modellen als in de door ons geselecteerde empirische studies, nauwelijks aandacht
besteed wordt aan de invloed van de omgeving als mogelijke oorzaak van hernieuwd
slachtofferschap en risicofactoren vooral binnen de persoon zelf gezocht worden.
Als aanvulling op bovengenoemde modellen gebruikt Grauerholz (2000) juist de
interactie tussen het individu en de omgeving als verklaring voor de kans op revictimisatie. Zij
heeft een ecologisch model ontwikkeld waarbij onderscheid is gemaakt in verschillende
systemen die van invloed zijn op het individu. Het model beschrijft net als voorgaande
modellen vooral de route naar hernieuwd slachtofferschap voor vrouwen. Een van de systemen
wordt door Grauerholz (2000) als het microsysteem aangeduid. Hierbinnen wordt de relationele
context beschreven waarin de seksuele revictimisatie ontstaat. Grauerholz beschrijft hier vooral
ook de perceptie van de dader en welke kenmerken van het slachtoffer de dader ziet als
uitnodiging om seksueel (ongewenst) gedrag te vertonen richting het slachtoffer. Vervolgens
spreekt Grauerholz (2000) ook over het exosysteem en het macrosysteem als mogelijke
risicofactoren. Deze twee systemen liggen verder van het slachtoffer af dan het microsysteem.
Onder ‘exosysteem’ schaart zij een gebrek aan middelen, zoals geld en macht, en verondersteld
wordt dat vrouwen dit over het algemeen minder hebben dan mannen. Grauerholz baseert haar
59

veronderstellingen echter op literatuur van ruim 40 jaar geleden. De vraag is of deze
ongelijkheid tussen mannen en vrouwen in economische en sociale status nog steeds geldt.
Bovendien is dit idee ook sterk gericht op volwassen vrouwen en hebben wij het in deze studie
vooral over adolescenten. Factoren die volgens deze studie een bijdrage leveren aan het gebrek
aan middelen (zoals geld en macht), zijn een lage socio‐economische status, onveilige
leefomstandigheden, vroeg moederschap, alleenstaand moederschap en een scheiding. Zwakke
familiebanden, weinig steun van de familie en sociale isolatie heeft tot gevolg dat het vinden
van alternatieven om seksuele revictimisatie tegen te gaan, bemoeilijkt wordt. Zonder steun van
de omgeving zal het kind sneller sociaal geïsoleerd raken, wat vervolgens weer zorgt voor een
grotere kans op seksuele revictimisatie (Grauerholz, 2000).
Om het hele proces van revictimisatie (waarin ook gender een rol speelt) te begrijpen is
het volgens Grauerholz (2000) nodig ook rekening te houden met factoren in het macrosysteem,
zoals de bredere culturele context. waarbinnen een individu, zijn/haar relaties en wijdere
(leef)omgeving zijn ingebed. Grauerholz stelt dat er twee wijdverspreide culturele opvattingen
bestaan die geassocieerd kunnen worden met seksuele revictimisatie. Ten eerste is er de
‘blaming the victim’ cultuur. De omgeving (waaronder ook potentiele daders) vindt dat het
meisje ‘er om heeft gevraagd’. De slachtoffers zijn zelf verantwoordelijk voor het seksueel
misbruik dat hen is aangedaan. Daders kunnen op die manier hun daden rechtvaardigen: een
kind dat misbruikt is heeft het aan zichzelf te wijten (Grauerholz, 2000). Ten tweede bestaat er
de opvatting dat seksueel misbruik alleen bij bepaalde typen meisjes voorkomt. Wanneer
meisjes volgens de ‘bad girl’ standaard leven, zoals het te sexy kleden en het opzoeken van
verkeerde plekken, wordt er door de omgeving verondersteld dat zij het seksueel misbruik
verdienen. De kwetsbaarheid van deze meisjes wordt verhoogd, omdat zij door velen als
‘damaged goods’ worden beschouwd (Grauerholz, 2000).
Dit ecologische model is vooral een ordenend model waarin empirische studies
ondergebracht kunnen worden. Opvallend is in ieder geval dat de afgelopen 15 jaar empirische
studies zich vooral gericht hebben op de individuele risicofactoren van meisjes en vrouwen, en
zich nauwelijks gericht hebben op de risicofactoren in de (wijdere) omgeving van het
60

slachtoffer. Juist aandacht voor kenmerken van potentiële daders, het soort relatie waar
misbruikte meisjes in terecht komen, de gebrekkige sociale steun uit de omgeving en het feit dat
daders mogelijk het slachtoffer verantwoordelijk houden voor het hernieuwde misbruik lijkt
gewenst.

Verschillen en overeenkomsten tussen jongens en meisjes
We weten niet goed of de bevindingen te generaliseren zijn naar jongens en mannen die
hernieuwd slachtoffer van seksueel misbruik worden. Wat opvalt, is dat het overgrote deel van
de empirische studies gericht is op meisjes. Slechts één van de door ons geselecteerde 36 studies
(waaronder zeven reviews) is specifiek uitgevoerd bij jongens (studenten). Er is gekeken naar
de effecten van slachtofferschap van seksueel misbruik in de kindertijd en later in de
jongvolwassenheid (Aosved, Long & Voller, 2011). Mannen die als kind en later als
jongvolwassene misbruikt zijn, blijken een grotere kans op problemen te hebben in de
volwassenheid, zoals PTSS, depressie en angst. Opvallend ten opzichte van de resultaten die we
bij meisje en jonge vrouwen vonden, is dat mannen ook vijandig gedrag en woede laten zien.
Woede wordt ook wel gezien als een kanaliserende emotie, waar mannen zich comfortabeler bij
voelen dan bij andere emoties (e.g. Kilmartin, 2005). Deze studie keek echter niet naar de relatie
tussen eerder slachtofferschap van seksueel misbruik en revictimisatie, maar naar de lange
termijn uitkomsten van eerder en later misbruik. Er kan niet gesteld worden dat boosheid en
woede de kans op revictimisatie doen toenemen. De andere problemen zoals angst, depressie
en PTSS lijken overigens wel op de factoren die we ook bij meisjes en jonge vrouwen vinden.
In één van de zeven reviews (Classen et al. 2005) werden ook nog twee studies naar
mannen gevonden (ten opzicht van 79 studies over vrouwen en 13 studies over mannen en
vrouwen). Het ging in deze twee studies om homoseksuele mannen en men keek vooral naar de
relatie met later seksueel risicovol gedrag en de kans op HIV besmetting (Kalichman et al., 2001;
Paul, Catania, Pollack & Stall, 2001). Verder bleek uit de review van Classen et al. (2005) dat
drugs voor zowel mannen als vrouwen een risicofactor was voor revictimisatie evenals risicovol
seksueel gedrag. Bij mannen ging het dan vooral om contact met homoseksuele mannen.
61

Uit de review van Lalor en McElvaney (2010) bleek dat de dader van seksueel misbruik
bij meisjes bijna altijd een man betrof (93%). De dader bij jongens bleek in 70% van de gevallen
een man. In overige gevallen was er een vrouw betrokken bij het seksueel misbruik. Jongens
worden dus ook vaker misbruikt door vrouwen dan meisjes. Wat dit voor gevolgen heeft voor
de verdere seksuele ontwikkeling en de kans op revictimisatie is echter niet bekend.
We kunnen de bevindingen voor meisjes en vrouwen niet goed generaliseren naar
jongens en mannen omdat er te weinig studies gedaan zijn. Er zijn wel aanwijzingen dat een
aantal mediërende factoren als angst, depressie en PTSS vergelijkbaar zijn, maar er zijn ook
aanwijzingen dat jongens vaker boos en agressief worden na het misbruik. Of dit de kans op
hernieuwd slachtofferschap vergroot is onduidelijk. Mogelijk dat juist boosheid en agressie een
grotere kans geven op later daderschap (zie hoofdstuk 5).

Alles overziend lijkt het van belang als een jongere aangemeld wordt voor residentiële
behandeling, dat men weet of er sprake is geweest van seksueel misbruik, en dat men goed op
de hoogte is van de ernst van het misbruik. De duur, de relatie met de dader en de mate van
fysieke dwang blijken namelijk de kans op revictimisatie te vergroten. Daarnaast is het van
belang ook andere vormen van kindermishandeling in kaart te brengen, zoals fysieke
mishandeling en verwaarlozing. Vaak blijken deze vormen van misbruik samen voor te komen.
Deze statische factoren geven aan in hoeverre op voorhand de kans op revictimisatie vergroot
is. Vervolgens is het belangrijk te kijken naar de dynamische factoren. De kans op hernieuwd
slachtofferschap wordt verder vergroot als kinderen seksueel risicovol gedrag laten zien.
Interveniëren op de (afwijkende) seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren zou de kans
op revictimisatie kunnen verkleinen. Wat betreft het psychisch functioneren van de jeugdige is
het van belang in kaart te brengen of er sprake is van PTSS, en hieraan gerelateerde klachten en
symptomen. PTSS lijkt een van de belangrijkste psychische gevolgen van seksueel misbruik die
de kans op revictimisatie vergroot.

62

5. Daderschap van seksueel misbruik
Het is bekend uit de literatuur (e.g. Draijer, 1988; Hillberg, Hamilton‐Giachritsis & Dixon, 2011)
dat de gevolgen van seksueel misbruik zeer divers kunnen zijn, variërend van geen gevolgen
tot zeer ernstige en langdurige internaliserende en/of externaliserende problematiek.
Externaliserende problematiek met als gevolg zelf dader worden van seksueel misbruik is
vooral kenmerkend voor jongens die seksueel misbruikt zijn. Vrij algemeen wordt aangenomen
dat het grootste deel van de daders zelf niet seksueel misbruikt is en dat verreweg de meeste
slachtoffers geen dader worden (Glasser et al., 2001; Hendriks, 2006) Zo bleek uit een
longitudinale studie van Salter et al. (2003) dat 12% van de jongens die seksueel misbruikt
waren als kind later seksuele delicten pleegden. Uit onderzoeken naar slachtofferschap onder
daders blijkt dat er, afhankelijk van de onderzochte populatie, percentages worden gevonden
tussen ruwweg 20 en 70% (Hendriks, 2006; Jespersen, Lalumière & Seto, 2009). Er is geen
één‐op‐één relatie tussen eigen slachtofferschap en daderschap. Dit houdt in dat er factoren zijn
die een seksueel misbruikt kind beschermen tegen het risico om zelf dader van seksueel
misbruik te worden. Het is dus ook bij daderschap belangrijk om zowel risicofactoren als
beschermende factoren in kaart te brengen.
Het (seksueel) agressieve gedrag van jongens die zelf misbruikt zijn, wordt gezien als
een overcompensatie van het slachtoffer‐zijn. De terminologie turning passive into active wordt
hier ook wel voor gebruikt. Hutton en Whyte (2006) beschrijven een groep kinderen die reactief
seksueel gedrag vertoont. Dit zijn kinderen die zelf seksueel misbruikt zijn en bij wie hun
seksualiserende gedrag een manier is om hun verwarring te uiten over hun eigen
slachtofferervaringen. De literatuur over de relatie tussen seksueel misbruik als kind en eigen
daderschap suggereert verder dat verschillende mechanismen ten grondslag liggen aan deze
relatie. Een meta‐analyse van Jespersen et al. (2009) laat zien dat het kan gaan om
leermechanismen (adolescente daders van zedendelicten die zelf misbruikt waren bleken op
dezelfde manier seksueel misbruik te plegen als bij hen zelf was gebeurd) en opvallende
63

kenmerken van de seksuele ontwikkeling, zoals vroege puberteit en vroege start van
masturbatie. Bij leren zou het ook kunnen gaan om de duur van het misbruik. Hoe langer het
plaatsvindt, hoe normaler het slachtoffer seks met kinderen gaat vinden en opnieuw slachtoffer
of zelf dader van seksueel misbruik wordt. Er kan echter ook sprake zijn van een derde
variabele die de relatie tussen seksueel misbruik en later daderschap verklaart, zoals de
aanwezigheid van gedragsstoornissen. Kinderen die een grote kans lopen op het ontwikkelen
van gedragsstoornissen, zijn mogelijk ook de kinderen die eerder kans lopen seksueel misbruikt
te worden en zelf seksuele delicten te plegen. Gedragsstoornissen kunnen dan werken als
modererende factoren. Gedragsstoornissen kunnen echter ook het gevolg zijn van seksueel
misbruik en dan mogelijk fungeren als mediërende factoren.
Mogelijk dat gedragsstoornissen zowel leiden tot verhoogd risico op (re)victimisatie als
op daderschap van misbruik. Opvallend in dit verband is, dat veel minder vrouwen dan
mannen die seksueel misbruikt zijn uiteindelijk dader worden van seksueel misbruik (Seto,
2008). In de literatuur wordt ook wel verwezen naar het feit dat vrouwelijke slachtoffers van
seksueel misbruik vaak internaliserende problemen en zelfdestructief gedrag laten zien (zie ook
hoofdstuk 4 van dit rapport) en mannelijke slachtoffers van seksueel misbruik vooral
externaliserend gedrag laten zien (e.g. Carmen, Rieker & Mills, 1984). Dit zou ook gerelateerd
kunnen zijn aan het feit dat vrouwen vaker dan mannen opnieuw slachtoffer worden van
seksueel misbruik en mannen vaker dan vrouwen dader worden. Zoals al eerder vermeld is het
van belang oog te hebben voor de mogelijk verschillende paden die leiden naar slachtofferschap
en daderschap voor mannen en vrouwen.

In dit hoofdstuk worden de negen gevonden studies besproken waarin de risicofactoren,
beschermende factoren en achterliggende mechanismen met betrekking tot daderschap na
victimisatie worden weergegeven. Uit de literatuur weten we inmiddels dat een (relatief klein)
deel van de slachtoffers van seksueel misbruik na victimisatie vervalt in dadergedrag (Burton,
Miller & Shill, 2002; Craissati et al., 2002; Glasser et al., 2001; Jespersen et al., 2009)

64

5.1 Risicofactoren
5.1.1 Risicofactoren gerelateerd aan eerder slachtofferschap
In de literatuur zijn een aantal factoren van het eerste seksuele misbruik gevonden die een risico
vormen voor later daderschap (Burton et al., 2002; Craissati, McClurg & Browne, 2002; Glasser
et al., 2001; Salter et al., 2003). Niet alleen kenmerken van het eerdere seksueel misbruik zullen
in deze paragraaf behandeld worden, maar ook andere vormen van kindermishandeling als
mogelijke risicofactor voor daderschap na seksuele victimisatie komen aan bod.
Burton et al. (2002) stellen in hun retrospectieve studie dat slachtoffers van seksueel
misbruik een grotere kans hebben om dader te worden, wanneer zij door zowel mannen als
door vrouwen misbruikt zijn. Burton et al. (2002) suggereren dat dit een sterke voorspeller is
omdat deze kinderen wellicht vaker misbruikt zijn of misbruikt zijn door twee volwassenen
tegelijkertijd (wat kan zorgen voor een groter trauma). Een andere verklaring zou volgens hen
kunnen zijn dat seksueel gedrag genormaliseerd wordt; het kind leert dat zowel mannen als
vrouwen niet te vertrouwen zijn. Als gevolg daarvan voelen zij zich minder beschermd in hun
omgeving, wat kan leiden tot een grotere behoefte om hun omgeving te controleren door
middel van het plegen van seksueel misbruik (Burton et al., 2002).
Verder blijkt dat de mate van fysieke dwang die tijdens het seksueel misbruik door de
dader is gebruikt, een goede voorspeller is voor eigen daderschap van het slachtoffer van dit
seksuele misbruik. Hoe meer fysieke dwang door het slachtoffer in eerder seksueel misbruik is
ervaren, hoe groter de kans dat het slachtoffer later zelf dader wordt van seksueel misbruik
(Burton et al., 2002). De studie van Burton et al. (2002) suggereert dat het hier mogelijk gaat om
sociaal leren, waarbij het slachtoffer geleerd heeft dat de dader bijvoorbeeld zijn eigen angst
onder controle heeft gekregen door veel dwang te gebruiken bij het misbruik. Het kan ook zijn
dat het slachtoffer bij de dader heeft waargenomen dat het een manier is om macht en controle
over anderen te hebben. Glasser et al. (2001) deden eveneens onderzoek naar eerder
slachtofferschap van seksueel misbruik als risicofactor voor eigen daderschap onder een groep
van 843 personen behandeld in een forensische ambulante kliniek voor seksueel
grensoverschrijdend gedrag (89% mannen en 11% vrouwen). Zij hebben hierbij onderscheid
65

gemaakt tussen slachtofferschap van een incestdelict en slachtofferschap van een pedoseksueel
delict. Met een incestdelict bedoelen zij seksuele handelingen die uitgevoerd zijn door leden
binnen de familie van het slachtoffer. Voorbeelden hiervan zijn ouders, ooms, tantes,
grootouders en neven. Een pedoseksueel delict wordt omschreven als seksuele handelingen die
uitgevoerd worden door een volwassene buiten de familie. Niet bekend in deze studie is of bij
seksuele handelingen buiten de familie het gaat om bekenden of onbekenden. Ook zijn de
leeftijden van de slachtoffers niet bekend. Wanneer een ouder familielid het minderjarige
slachtoffer misbruikt, wordt dit in dit onderzoek niet gezien als pedofiel delict, maar als
incestdelict; het belangrijkste onderscheid wordt gemaakt tussen seksueel misbruik binnen de
familie en daarbuiten. Ook uit deze studie blijkt dat eerder seksueel misbruik het risico op
daderschap vergroot. Van de 135 slachtoffers van misbruik die behandeld werden in de kliniek
bleken 47 personen slachtoffer te zijn geweest van incest, 51% (n=24) van deze incestslachtoffers
werd dader. Als slachtoffer van een pedoseksueel delict is de kans nog groter om dader van
seksuele delicten te worden (van de 76 slachtoffers van een pedoseksueel delict werden er 46
dader (61%). Het allergrootste risico op daderschap na seksueel misbruik blijkt echter wanneer
het kind slachtoffer is geworden van zowel een incestdelict als een pedoseksueel delict. Het
gaat hier echter om een kleine groep van 12 personen, waarbij 9 van de 12 personen die
slachtoffer waren van beide delicten, dader van seksueel misbruik worden (Glasser et al., 2001).
Naast slachtofferschap van seksueel misbruik, blijkt het ondervinden van andere
vormen van mishandeling en verwaarlozing tevens een voorspeller te zijn voor eigen
daderschap (Craissati et al., 2002; Salter et al., 2003). Zo blijkt uit de studie van Craissati et al.
(2002) dat emotionele verwaarlozing als kind, de kans op daderschap van seksueel misbruik
voorspelt. De groep seksueel misbruikte daders heeft in dit onderzoek een grotere mate van
verwaarlozing ervaren dan de groep niet‐seksueel misbruikte daders. Ook de studie van Salter
et al. (2003) onderschrijft de bevinding dat verwaarlozing bijdraagt aan het risico op daderschap
na seksuele victimisatie. In deze studie is onderscheid gemaakt tussen een groep daders en een
groep niet‐daders. Beide groepen zijn in het verleden seksueel misbruikt. Het blijkt echter dat
de seksueel misbruikte daders twee keer zo vaak verwaarloosd zijn, als de niet‐daders.
66

Tot slot kan fysieke mishandeling volgens Salter et al. (2003) als risicofactor aangemerkt
worden voor later daderschap. Ook hier blijkt dat de groep seksueel misbruikte daders twee
keer zo vaak fysiek mishandeld is in het verleden, in vergelijking met de groep niet‐daders. Dit
wordt onderschreven door de studie van Merrill et al. (2001). Uit dit onderzoek blijkt dat
mannelijke marine rekruten die in het verleden zowel seksueel misbruikt als fysiek mishandeld
zijn, het grootste risico lopen om een dader van verkrachting te worden.

Uit de gevonden literatuur blijkt dat slachtofferschap van seksueel misbruik in combinatie met
(emotionele) verwaarlozing en fysieke mishandeling de kans op later daderschap vergroot. Ter
nuancering dient opgemerkt te worden dat de risicofactoren, zoals hierboven beschreven,
vrijwel allemaal slechts in een enkele studie zijn onderzocht.

5.1.2 Risicofactoren gerelateerd aan het slachtoffer (de latere dader)
In hoofdstuk 4 bleek al dat veel onderzoek is gedaan naar individuele factoren die revictimisatie
van seksueel misbruik voorspellen. Ook op het gebied van daderschap na seksueel misbruik
zijn een aantal risicofactoren met betrekking tot het individu gevonden (Merrill, Thomsen, Gold
& Milner, 2001; Wilcox, Richards & O’Keeffe, Herr 2004). Deze factoren zijn echter beduidend
minder uitgebreid onderzocht dan individuele factoren gerelateerd aan revictimisatie.
Allereerst heeft de studie van Lambie, Seymour, Lee en Adams (2002) zich gericht op
risicofactoren met betrekking tot het individu. Volgens dit onderzoek blijkt dat masturbatie na
het misbruik en fantasieën die gerelateerd zijn aan het seksueel misbruik, van invloed zijn op
later daderschap. De dadergroep blijkt later in de tijd, na het misbruik, meer te fantaseren en te
masturberen over het misbruik, in vergelijking met de niet‐dader groep (Lambie et al., 2002).
Ook de literatuurreview van Thomas en Fremouw (2009) onderschrijft deze bevinding.
Waarover deze fantasieën expliciet gaan wordt echter niet in de studies vermeld. Fantaseren zij
bijvoorbeeld over hun rol als slachtoffer, of draaien zij de rollen om en domineren zij het
slachtoffer? Het antwoord op deze vraag is van belang om de achterliggende werking van deze
risicofactor te kunnen verklaren.
67

Verder blijkt uit de studie van Merrill, Thomsen, Gold en Milner (2001) dat het aantal
sekspartners invloed heeft op de kans op daderschap na seksueel misbruik. Hoe meer
sekspartners een slachtoffer van seksueel misbruik heeft gehad in het verleden, hoe groter de
kans op daderschap. Ook alcoholproblematiek medieert volgens Merrill et al. (2001) de relatie
tussen

slachtofferschap

van

seksueel

misbruik

en

daderschap.

De

mate

van

alcoholproblematiek binnen de steekproef onder mannelijke marine rekruten, bleek het risico
op daderschap na victimisatie te voorspellen. Dat er een verband is tussen het aantal
sekspartners, alcoholproblematiek en daderschap onder mannen, is door de studie van Merrill
et al. (2001) aangetoond. Hoe dit verband echter precies werkt, is niet onderzocht.
Ook in de review van Wilcox et al. (2004) is gekeken naar individuele kenmerken die
van invloed zijn op daderschap na seksueel misbruik. Volgens deze review blijken onopgeloste
trauma’s een risicofactor voor later daderschap te vormen. Kinderen kunnen door de niet
verwerkte trauma’s gevoelens van hulpeloosheid ervaren en gedesorganiseerd en geagiteerd
gedrag vertonen, het seksuele misbruik herbeleven. Verondersteld wordt dat door een gebrek
aan goede therapeutische begeleiding en steun van anderen, het slachtoffer het seksuele
misbruik op zo’n manier herbeleeft dat het juist schadelijk wordt voor anderen en het
slachtoffer zelf dader kan worden van seksueel misbruik. Tot

slot

blijken

gevoelens

van

machteloosheid bij te dragen aan het risico op daderschap (Wilcox et al., 2004). Dit kan worden
verklaard door het traumamodel dat ontwikkeld is door Finkelhor en Browne (1986). Volgens
dit model kan verstoord gedrag ontstaan door vroegtijdige negatieve ervaringen in het leven
van een kind. Gevoelens van hulpeloosheid, als gevolg van seksueel misbruik, kunnen er voor
zorgen dat het kind andere kinderen zal proberen te domineren. Het domineren van anderen
kan op die manier een vorm van verzachting bieden voor het gebrek aan controle tijdens het
seksueel misbruik dat zij ervaren hebben in het verleden (Wilcox et al., 2004).

5.1.3 Risicofactoren gerelateerd aan de omgeving
Er zijn zeer weinig risicofactoren op het gebied van de omgeving beschreven. Het meeste
onderzoek dat in deze systematische review gevonden is, richt zich op kenmerken van het
68

eerdere (seksueel) misbruik. Er is slechts één studie gevonden die specifiek ingaat op
omgevingskenmerken van de dader (Lambie et al., 2002). Uit de retrospectieve studie van
Lambie et al. (2002) blijkt dat daders, vergeleken met niet‐daders na slachtofferschap van
seksueel misbruik, minder emotionele steun vanuit het gezin ondervinden. De emotionele
steun buiten de familie verschilt niet tussen deze twee groepen (Lambie et al., 2002). Door het
missen van emotionele steun binnen de directe omgeving, is het voor het slachtoffer moeilijker
om over het misbruik te praten en de negatieve ervaringen te verwerken. Het vervallen in
dadergedrag kan helpen de negatieve ervaringen een plaats te geven, door het ervaren van
controle en macht: “Het zal mij niet nog eens overkomen”.
Onderstaande tabel geeft alle gevonden risicofactoren weer die betrekking hebben op
daderschap na seksueel misbruik.

Tabel 5.1: Risicofactoren voor daderschap na seksueel misbruik
Eerder slachtofferschap

Individuele kenmerken

Omgevingskenmerken

* Zowel misbruikt door mannen

* Fantasieën en masturbatie na

* Weinig emotionele steun

als vrouwen
* Het gebruik van fysieke dwang
tijdens het seksueel misbruik
* Slachtofferschap van een
pedoseksueel delict (buiten de

en over het seksueel misbruik
* Veel sekspartners
* Alcoholproblematiek
* Onopgeloste trauma’s

familie)
* Slachtoffer van zowel een
pedoseksueel als incest delict
* Emotionele mishandeling /
verwaarlozing als kind
* Fysieke mishandeling

69

5.2 Beschermende factoren
In de literatuur worden een aantal beschermende factoren genoemd, die de ‘victim to offender
cycle’ tegen kunnen gaan. Zo blijkt uit de review van Wilcox et al. (2004) dat de perceptie van
het seksueel misbruik van invloed kan zijn op de coping strategieën van slachtoffers.
Slachtoffers die het misbruik wijten aan persoonlijkheidskenmerken van de dader, in plaats van
zichzelf verwijten te maken, rapporteren een betere kwaliteit van leven en meer zelfvertrouwen.
Dit verkleint de kans op mogelijk daderschap. Hetzelfde geldt voor de duur van het seksueel
misbruik en de relatie van het slachtoffer met de dader. Wanneer het seksueel misbruik van
korte duur is en de dader een onbekende van het slachtoffer is, wordt de kans groter dat het
slachtoffer beter om kan gaan met zijn negatieve ervaringen. Dit zorgt voor een kleinere kans op
daderschap na victimisatie (Wilcox et al., 2004). De bevindingen zijn echter niet eenduidig. De
studie van Lambie et al. (2002) toont immers geen mediërend verband aan tussen de relatie met
de dader, de duur van het misbruik en daderschap. Dit onderzoek is echter een retrospectieve
studie uitgevoerd onder een relatief kleine steekproef (47 slachtoffers en 41 slachtoffer‐daders),
terwijl de review van Wilcox et al. (2004) meerdere studies noemt die het verband tussen de
perceptie op het misbruik, de relatie met de dader en de duur van het misbruik wel vinden.
Bovendien hebben Wilcox et al. (2004) uitspraken gedaan op basis van twee uitgebreide
reviews, met respectievelijk 45 en 42 opgenomen studies. Hierbij dient wel opgemerkt te
worden dat deze studies niet allemaal specifiek over de ‘victim‐to‐offender‐cycle’ gaan, maar
ook over beschermende factoren voor seksueel misbruik in het algemeen.
Op basis van de gevonden literatuur kan gesteld worden dat er meer studies gevonden
zijn die bovenstaande beschermende factoren bevestigen. Er mag voorzichtig worden
aangenomen dat de perceptie op het seksueel misbruik, de korte duur van het misbruik en een
onbekende dader de kans op daderschap na victimisatie verkleinen.
Verder blijkt uit de review van Wilcox et al. (2004) dat het van groot belang is dat een
kind steun van anderen ervaart. Wanneer seksueel misbruikte kinderen geen steun uit de
omgeving ondervinden, is de kans groter dat zij het trauma op een inadequate manier
herbeleven. Dit kan resulteren in het vertonen van dominant gedrag en het plegen van seksuele
70

delicten (Wilcox et al., 2004). Ook de studie van Lambie et al. (2002) onderschrijft deze
bevinding. Uit dit onderzoek blijkt dat het hebben van vriendschappen en het ervaren van
sociale steun een belangrijke rol kunnen spelen ter voorkoming van daderschap. Het hebben
van een groter sociaal netwerk, frequenter contact met vrienden en het ervaren van sociale
steun van zowel familie als vrienden, zorgt voor een kleinere kans op daderschap na seksuele
victimisatie (Lambie et al., 2002). Door middel van hechte banden met de omgeving kan een
kind het misbruik bespreken met naasten, wat zorgt voor een betere verwerking van deze
negatieve ervaringen (Glasser et al., 2001).
Tot slot is er door Lambie et al. (2002) een verband gevonden tussen schoolprestaties en
de kans op daderschap na seksuele victimisatie. Uit deze studie blijkt dat de niet‐dader groep
een hoger opleidingsniveau heeft dan de dadergroep. Er is in het verleden eerder onderzoek
gedaan naar deze beschermende factor (Herrenkohl, Herrenkohl & Egolf, 1994). Betere
schoolprestaties, in combinatie met het hebben van vriendschappen, vergroot de positieve kijk
van het slachtoffer op zichzelf. Deze positieve perceptie kan bijdragen aan het overwinnen van
de negatieve effecten van seksueel misbruik.

Tabel 5.2: Beschermende factoren voor daderschap na seksueel misbruik
Beschermende factoren

* De perceptie van het misbruik
* De korte duur van het seksueel misbruik
* Een onbekende dader
* Steun van anderen / vriendschap
* Goede schoolprestaties

71

5.3 Reflectie op de relatie tussen seksueel misbruik en later daderschap
Er is veel onderzoek gedaan naar achterliggende oorzaken van zedendelinquentie bij
adolescenten (zie Hendriks, 2006; Seto & Lalumière, 2010), maar weinig studies hebben de
relatie tussen slachtofferschap van seksueel misbruik en later daderschap onderzocht onder
jongeren. Wij vonden in onze systematische literatuurstudies slechts negen studies die deze
relatie empirisch onderzocht hebben. Het is echter van belang niet alleen de risico‐ en
beschermende factoren voor daderschap na victimisatie in kaart te brengen, maar ook de
achterliggende mechanismen zijn belangrijk om dit fenomeen te begrijpen. De literatuur is op
dit gebied schaars. Vaak worden de verschillende factoren kort beschreven, maar wordt de
werking van deze factor niet toegelicht. Toch zijn er een aantal achterliggende mechanismen
beschreven die daderschap na victimisatie kunnen verklaren (Burton et al., 2002; Glasser et al.,
2001; Jespersen, Seto & et al., 2009). Allereerst wordt in de studie van Burton et al. (2002)
onderzoek gedaan naar de toepasbaarheid van de sociale leertheorie op later daderschap. Deze
theorie is ontwikkeld door Bandura (1986) en houdt in dat naarmate iemand vaker en langer
blootgesteld wordt aan bepaald gedrag, de kans groter is dat dit gedrag wordt aangeleerd. Door
observatie van de dader kunnen slachtoffers bijvoorbeeld leren dat het plegen van seksueel
misbruik een gevoel van macht geeft en een manier is om controle over anderen te verkrijgen.
Dit kan resulteren in seksueel deviant gedrag (Burton et al., 2002). Dit lijkt ook te verklaren
waarom vooral jongens van slachtoffer dader worden en nauwelijks meisjes. De dader is in de
meeste gevallen een man en jongens leren waarschijnlijk meer van een mannelijk rolmodel. Een
mechanisme dat hiermee voor een deel samenhangt, is de binding met de dader. In de review
van Glasser et al. (2001) wordt gesteld dat kinderen die emotioneel verwaarloosd zijn en
misbruikt zijn door een volwassene, zich zullen binden aan deze dader. Dit heeft tot gevolg dat
zij zichzelf gaan identificeren met deze persoon en (deviant) gedrag zullen overnemen. Ook hier
geldt dat de identificatie van een jongen met een mannelijke dader meer voor de hand ligt dan
dat meisjes zich identificeren met een mannelijke dader.
Opvallend is dat in de weinige empirische studies die expliciet naar de relatie tussen
slachtofferschap en daderschap van seksueel misbruik gekeken hebben, geen aandacht is voor
72

de seksuele ontwikkeling als mogelijk mediërende factor. Bovendien zijn ook andere factoren
als PTSS, agressie en cognitieve vervormingen niet meegenomen in empirisch onderzoek
evenals mogelijk modererende factoren als ADHD, impulsiviteit, aan autisme verwante
stoornissen of andere gedragsstoornissen.
Verschillen en overeenkomsten tussen jongens en meisjes
Zelden wordt er in de weinige studies naar de relatie tussen seksueel misbruik en daderschap
ook aandacht besteed aan meisjes en jonge vrouwen. Het gaat vaak om zulke kleine aantallen
dat de meeste auteurs zeggen dat ze niet kunnen generaliseren naar meisjes en vrouwen. Er zijn
weinig vrouwelijke daders en over vrouwelijke zedendelinquenten is de informatie beperkt
(voor gedetailleerde informatie over vrouwelijke zedendelinquenten; zie Wijkman, 2014), laat
staan over de relatie tussen slachtofferschap en later daderschap. De cycle of abuse, ‐ slachtoffer
wordt dader – lijkt vooral voor mannen op te gaan. Het meest opvallende is dat veel meisjes die
seksueel agressief gedrag laten zien, vroeger seksueel misbruikt zijn (Wilcox et al. 2004). Dit
blijkt overigens ook uit de studie van Hendriks et al. (2010). Bovendien blijken meisjes die
seksueel agressief gedrag (iemand dwingen tot seksuele handelingen) laten zien vaker
misbruikt te zijn (61%) dan jongens (18%) die dit gedrag laten zien, met name als het gaat om
misbruik door een bekende.
Ondanks het beperkte aantal studies kunnen we concluderen dat het ook bij jongeren
die een kans lopen om zelf dader te worden van seksueel misbruik, het bij aanmelding voor een
residentiële behandeling van belang is goed uit te vragen of er sprake is geweest van seksueel
misbruik en met name hoe ernstig dit misbruik was. Het is belangrijk te achterhalen door wie
de jongere misbruikt is, hoeveel fysieke dwang er is geweest en of er sprake is van
verwaarlozing en mishandeling in combinatie met het seksueel misbruik. Ook hier, net als bij
de relatie tussen misbruik en revictimisatie van seksueel misbruik, geven de statische factoren
op voorhand aan in hoeverre de kans op daderschap vergroot is.
Daarnaast is het van belang voor verdere behandeling en functioneren in de groep te
kijken naar de dynamische factoren. Ook hier is het, evenals bij jongeren die een vergrote kans
lopen, slachtoffer te worden, van belang te kijken naar het seksuele gedrag van de jongere. We
73

weten uit het eerder besproken onderzoek echter onvoldoende waar precies op gelet moet
worden, maar men kan verwachten dat het ook hier om risicovol seksueel gedrag gaat. Ook de
manier waarop het slachtoffer het misbruik percipieert lijkt van belang. Daarnaast blijken juist
voor jongeren die kans lopen zelf dader te worden, sociale steun uit de omgeving en het goed
presteren op school dynamische factoren die de jongere kunnen beschermen tegen eigen
daderschap. Een steunend netwerk waarin het misbruik bespreekbaar kan worden, is voor
jongeren (in het merendeel van de gevallen jongens) van groot belang om de kans te verkleinen
dat deze misbruikte jongeren zelf dader worden.

74

6. Expertmeeting
Om de resultaten van onze literatuurstudie beter te kunnen duiden en beter in de Nederlandse
context te kunnen plaatsen, is besloten om een bijeenkomst te organiseren met deskundigen uit
de praktijk (zie ook bijlage III). Doel van deze meeting is om een aanvulling op de bevindingen
uit de literatuurstudie te geven naar handvatten voor de aanpak van de gevolgen van seksueel
misbruik. Tevens is geprobeerd eventuele lacunes in de literatuur op te vullen op basis van
ervaringen met seksueel misbruikte jongeren. Daarbij is het thema gemengd, dan wel
ongemengd behandelen eveneens aan bod gekomen. In dit hoofdstuk worden de bevindingen
besproken die tijdens de expertmeeting naar voren zijn gekomen.

6.1 Risico‐ en beschermende factoren
Allereerst is gebleken dat alle betrokken deskundigen zich kunnen vinden in de risicofactoren,
de beschermende factoren en de achterliggende mechanismen die door middel van de
literatuurstudie gevonden zijn. Een kanttekening bij het gedane literatuuronderzoek is dat met
name als het gaat om herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik vrijwel nooit onderzoek
gedaan is naar een klinische populatie. Het meeste onderzoek naar revictimisatie is gedaan met
behulp van een studentenpopulatie. Dit is weliswaar een makkelijk benaderbare populatie,
maar het heeft tot gevolg dat er moeilijk generaliserende uitspraken gedaan kunnen worden
naar de klinische setting waarin jeugdzorg werkt. Klinische populaties ervaren immers veel
meer en ernstigere problematiek op verschillende gebieden, in vergelijking met de
studentenpopulatie. Een opvallende bevinding is dat, ondanks bovenstaande, uit de
expertmeeting blijkt dat de deskundigen de gevonden factoren en mechanismen vanuit de
literatuur herkennen in de praktijk.
Daarnaast zijn er ook factoren die in deze literatuurstudie gemist worden. Zowel de
open, als de gesloten instellingen wijzen op het feit dat de naaste familie van sterke invloed is
op het gedrag van de jongere. Deze factor is in beperkte mate meegenomen in empirisch
75

onderzoek naar hernieuwd slachtofferschap en daderschap na seksueel misbruik. Volgens de
experts blijkt een probleemgezin zowel een risicofactor te zijn voor herhaald slachtofferschap,
zoals tevens bleek uit de literatuur, maar ook voor mogelijk daderschap na seksuele
victimisatie. Vooral de jongeren die opgegroeid zijn in een onthecht en geïsoleerd gezin, met
weinig vrienden en kennissen, vormen een risicogroep. Jongeren die geen steun ervaren in hun
directe omgeving kunnen hun negatieve seksuele ervaringen niet kwijt, waardoor de
traumaverwerking wordt bemoeilijkt. Dit kan zowel resulteren in een grotere kwetsbaarheid
voor seksuele revictimisatie, alsmede voor daderschap. Familiebanden blijken volgens de
experts tevens als beschermende factor te kunnen dienen. Wanneer een jongere in een warm,
hecht en stabiel gezin opgroeit, ook al is dit niet veel voorkomend in de residentiële setting, lijkt
dit de kans op revictimisatie en/of daderschap te verkleinen. Steun, toezicht en een positieve
identificatiefiguur is volgens hen erg belangrijk.
Verder blijkt uit de expertmeeting dat met name de jongeren met een laag IQ een
kwetsbare groep vormen. Dit geldt voor zowel de kans op slachtofferschap als de kans op
daderschap na seksuele victimisatie. Een hoger IQ heeft volgens de deskundigen een
beschermende werking, omdat er tijdens de behandeling meer gewerkt kan worden aan inzicht.
Het is gemakkelijker een gesprek te voeren met deze jongeren, zij zullen sneller snappen wat
bedoeld wordt en zullen eerder wat met het advies doen. Er lijkt een grotere bewustwording te
zijn onder jongeren met een hoger IQ. Bovendien draagt een hoger IQ bij aan een hogere mate
van eigenwaarde.
Ook missen de experts de groepsdynamische processen in de instellingen als mogelijke
risicofactor voor slachtofferschap en/of daderschap. Wat opvalt, is dat zowel de open als de
gesloten instellingen een bepaald type jongen omschrijven bij wie de kans groter is dat hij dader
wordt. Vaak zijn daders van seksueel misbruik, die behandeld worden in een instelling, de
‘nerds’ die vroeger buiten de groep vielen, gepest werden en opgroeiden in een onthecht en
geïsoleerd gezin. Zij gebruiken seksueel misbruik als een vorm van macht; zij proberen een
machtspositie te verkrijgen binnen de groep ter compensatie van het gevoel van machteloosheid
dat zij vroeger ervoeren. Anderzijds blijken met name wervende meisjes een risicogroep te
76

vormen voor herhaald slachtofferschap. Dit geldt zowel voor een open setting, als voor een
meer gesloten setting. Deze meisjes hebben weinig (positieve) aandacht gekregen in hun
omgeving, waardoor zij op zoek gaan naar (negatieve) aandacht. In feite zijn zij volgens de
experts op zoek naar geborgenheid, maar door het wervende gedrag en de uitdagende kleding
krijgen zij niet de aandacht die zij werkelijk verlangen.

Aan de hand van het hierboven beschreven type slachtoffer en type dader, is door de experts
een opvallende constatering gedaan. Volgens hen is het namelijk niet altijd duidelijk wie
precies het slachtoffer en wie de dader is in een bepaalde situatie. Zo is er een situatie
denkbaar waarin een jongen slachtoffer wordt van een meisje, maar waarbij dat niet direct
boven tafel komt. Het meisje vertoont in deze situatie zeer wervend gedrag. De jongen weet niet
precies wat hij er mee aan moet en gaat over tot seksuele handelingen. Vervolgens roept het
meisje dat zij slachtoffer is geworden; dat is een dubieuze situatie. Overigens kan de term
slachtofferschap gezien worden als glijdende schaal. De experts vertellen dat meiden vaak ver
meegaan in het gedrag, maar later terugkrabbelen: “Ik wilde heus wel zoenen, maar toen wilde hij
dat en dat…”. Bovendien lijken meisjes vaak te ontkennen dat zij slachtoffer zijn geweest; zij
willen zichzelf niet als slachtoffer zien. Ook om die reden is het lastig om slachtofferschap te
duiden. Bij jongens is het soms nog lastiger te ontdekken wie slachtoffer dreigt te worden.
Jongens die een vergrote kans lopen op revictimisatie lijken, in tegenstelling tot meisje, zichzelf
juist meer te verwaarlozen en een slechtere hygiëne te hebben.
Tot slot blijken de gevonden risicofactoren voor daderschap na victimisatie in de
literatuur niet uitputtend te zijn. Wat door de experts met name gemist wordt, zijn de eventuele
antisociale kenmerken van de jongere. Het hoofdstuk over daderschap richt zich met name op
seksuele kenmerken van de toekomstige dader, maar stoornissen zoals ADHD, PDD‐NOS
(Pervasive Developmental Disorder Not Otherwise Specified – een autisme spectrum stoornis)
andere gedragsproblematiek worden niet genoemd, terwijl juist volgens een aantal experts de
combinatie tussen ADHD en PDD‐NOS onveilige situaties in de hand kan werken. Deze

77

jongeren handelen immers impulsief en kunnen zich niet goed in het slachtoffer inleven. Zij
snappen niet dat de ander hun gedrag misschien minder leuk vindt.

6.2 De setting
Wanneer een jongere de instelling binnen komt, is er dikwijls een dossier met informatie over
de geschiedenis van de jongere aanwezig. Helaas geven deze dossiers vaak geen compleet
beeld. De experts menen tevens dat de beschikbare informatie niet altijd correct is. Deze
jongeren worden in de dossiers vaak ‘hard’ neergezet, als jongeren die veel problemen
veroorzaken en weinig empathie lijken te hebben, terwijl groepswerkers en behandelaars er
gaandeweg achter komen dat zij vrij kwetsbaar en helemaal niet zo ‘hard’ blijken te zijn.
Allereerst vindt er een intakegesprek plaats. Hierin worden vragen gesteld, als: “Blow je
de laatste tijd veel?” en “Heb je in het verleden nare seksuele ervaringen meegemaakt?”, om op
die manier een beter beeld van de jongere te krijgen. Er wordt vaak gevraagd naar nare seksuele
ervaringen, maar niet naar de seksuele ontwikkeling in breedste zin.
Opvallend is dat in de open inrichtingen de ouders en/of de voogd altijd aanwezig zijn
bij het intakegesprek. Het is voor die jongeren dan lastig om over hun (nare) seksuele
ervaringen te praten; zij zijn hier minder open over. Ook blijkt uit de expertmeeting dat
sommige professionals in de open instellingen moeite hebben om seksualiteit uit te vragen. Zij
zijn niet voldoende geëquipeerd. De gesloten instellingen herkennen dit probleem minder. Een
aantal professionals in de gesloten setting hebben een training gehad, die hen handvatten
geboden heeft bij het uitvragen naar seksualiteit. Het is volgens de experts van belang dat
seksualiteit een bespreekbaar onderwerp wordt. Wanneer de professional immers een
onbevangen houding aanneemt, worden de jongeren vanzelf opener over hun seksuele
ervaringen. Bovendien wordt er in de gesloten setting volgens de experts gemakkelijker over
seksualiteit gepraat, omdat dit onderwerp meer leeft. Veel van deze jongeren hebben namelijk
nare seksuele ervaringen meegemaakt.
Overigens kunnen de jongeren zich volgens de experts soms ergeren wanneer over
seksualiteit gepraat wordt. Dit heeft als reden dat er erg vaak en door verschillende
78

hulpverleners naar gevraagd wordt. Op een gegeven moment hebben de jongeren er genoeg
van om telkens weer over hun seksuele ervaringen, en mogelijke trauma’s als gevolg daarvan,
te praten.

Wanneer een jongere na de intake op een groep wordt geplaatst, zijn er bepaalde factoren die de
residentiële setting risicovol maken. Zo wordt door zowel de experts uit de open instellingen,
als de experts uit de gesloten instellingen de bevinding onderschreven dat de indeling van het
pand een risicovolle setting kan creëren. Ieder pand heeft immers zo zijn donkere hoekjes en
onbewaakte plekken. Een voorbeeld dat tijdens de expertmeeting genoemd is, is een pand waar
de slaapkamers twee verdiepingen hoger gesitueerd zijn dan de woonkeuken. Deze indeling
zorgt ervoor dat toezicht erg lastig is tussen deze vertrekken, wat als gevolg heeft dat er
onveilige situaties kunnen ontstaan. Een ander voorbeeld is dat jongeren de deuren van hun
kamer tegen elkaar open zetten, terwijl zij aan het masturberen zijn. Zo zijn er verschillende
situaties die de indeling van het pand risicovol kunnen maken.
Verder heeft de samenstelling van de leefgroepen invloed op de veiligheid binnen de
setting. Zo blijken gemengde en open groepen te kunnen zorgen voor risicovolle situaties voor
pubers en adolescenten, terwijl in gesloten en ongemengde leefgroepen deze onveilige situaties
tot een minimum worden beperkt. Bij gemengde groepen kan het namelijk voorkomen dat
kwetsbare jongeren met antisociale jongeren in één leefgroep worden geplaatst. De kans op
hernieuwd slachtofferschap wordt op die manier vergroot, omdat de antisociale jongens een
neus hebben voor het benaderen van kwetsbare meisjes. Een aantal experts die werkzaam zijn
in een gesloten setting vertellen dat in het verleden weliswaar geprobeerd is met gemengde
groepen te werken, maar dat dit slecht is bevallen. De groep was niet langer hanteerbaar: er
diende meer toezicht gehouden te worden, dan dat er daadwerkelijk gericht gewerkt kon
worden aan de behandeling. Er zijn echter ook experts, werkzaam in een meer gesloten setting,
die positieve ervaringen hebben met gemengde leefgroepen. Het gaat hier dan echter wel om
een gemengde groep van zowel kwetsbare meisjes als kwetsbare jongens met een
zedenachtergrond.
79

Wat tot slot opvalt, is dat de gesloten leefgroepen vaak ongemengd samengesteld zijn en
dat er zeer veel toezicht in deze groepen is. Op die manier wordt er een zo’n veilig mogelijke
omgeving voor de jongeren gecreëerd, die weinig gelegenheid biedt tot het vertonen van
(seksueel) grensoverschrijdend gedrag. Kenmerkend voor de open leefgroepen is dat het vaak
gemengde groepen betreft, waarin relatief weinig toezicht wordt gehouden. Dit type setting
biedt een stuk meer gelegenheid voor grensoverschrijdend gedrag. Volgens de experts is de
overgang van gesloten en ongemengde leefgroepen, naar open en gemengde leefgroepen erg
abrupt. Dat is volgens hen ook terug te zien aan het hoge percentage jongeren dat weer
terugkeert naar de gesloten inrichting.

Alles overziend valt op dat, ondanks het feit dat met name empirisch onderzoek naar
revictimisatie van seksueel misbruik vooral gebaseerd is op normale (studenten) populaties en
weinig op klinische populaties, de bevindingen overeenkomen met de ervaringen van de
deskundigen die werken in een residentiële setting. De deskundigen geven daarnaast vooral
informatie over de groepsdynamische processen en de setting die de kans op hernieuwd
slachtofferschap of daderschap vergroten. Juist de omgeving waar de jongeren kortere of
langere tijd verblijven en waarin niet alleen zorg en opvoeding maar ook behandeling centraal
staan, kan naast de in de literatuur gevonden factoren, een bijdrage leveren in het reduceren
van de kans op hernieuwd slachtofferschap, dan wel daderschap.

80

7. Conclusie en aanbevelingen
Doel van dit onderzoek was inzicht verkrijgen in achterliggende factoren en mechanismen die
de relatie tussen seksueel misbruik en de kans op revictimisatie en later daderschap kunnen
verklaren zodat handvatten geboden kunnen worden aan organisaties zoals de residentiële
jeugdzorg die te maken krijgen met seksueel misbruikte kinderen. Deze kinderen zijn (mogelijk)
kwetsbaar voor herhaald slachtofferschap en daderschap binnen de muren van de instelling. De
vragen die centraal stonden in dit onderzoek betroffen twee deelgebieden: 1) inventarisatie van
de kennis over de relatie tussen slachtofferschap van seksueel misbruik en hernieuwd
slachtofferschap van seksueel misbruik, daderschap of beiden en 2) de manier waarop de
residentiële jeugdzorg met de onder 1) genoemde problematiek het beste kan omgaan. Het
onderzoek behelst een systematische literatuurreview waarin zowel Nederlandse als Engelse
artikelen en reviews zijn meegenomen die tussen 2000 en 2014 gepubliceerd zijn. Op basis van
zowel deze systematische literatuurreview als een expertmeeting met professionals uit de
jeugdzorg zijn tevens de voor‐ en nadelen geïnventariseerd van het samen plaatsen in één groep
van jongens en meisjes die slachtoffer zijn geweest van seksueel misbruik.

De eerste deelvraag was gericht op de risico‐ en beschermende factoren die samenhangen met
revictimisatie dan wel daderschap van seksueel misbruik en de vraag welke mechanismen deze
samenhang kunnen verklaren. Als eerste worden de resultaten betreffende revictimisatie van
seksueel misbruik besproken.

Met name de kenmerken van het seksueel misbruik en in het bijzonder de ernst van het
misbruik, blijken van belang bij de kans op revictimisatie. Er is echter onduidelijkheid over de
precieze relatie tussen ernst van het misbruik en de kans op revictimisatie. Onderzoek lijkt uit te
wijzen dat hoe langer het misbruik duurt, hoe meer geweld er gebruikt is, hoe vaker het
plaatsvindt en hoe bekender de dader, hoe groter de kans op hernieuwd slachtofferschap.
Wanneer er naast seksueel misbruik ook nog fysieke mishandeling en emotionele
81

verwaarlozing heeft plaatsgevonden, blijkt dit de kans op herhaald slachtofferschap te
vergroten. Een beperking van merendeel van het onderzoek naar revictimisatie van seksueel
misbruik is dat het uitgevoerd is onder normale populaties (vaak studenten) en nauwelijks in
klinische populaties. Het is goed voor te stellen dat juist bij de klinische groep, die vaak
ernstiger seksueel misbruikt is dan jongeren uit de normale populatie, zoals studenten, de
impact van dit seksuele misbruik groter is en de relatie met hernieuwd slachtofferschap ook
sterker.
Vervolgens blijkt de (verstoorde) seksuele ontwikkeling een belangrijke (mediërende)
risicofactor te zijn voor herhaald slachtofferschap van seksueel misbruik. Meisjes die op jonge
leeftijd seks hebben, seksueel heel actief zijn, meerdere partners hebben, een grote variatie aan
seksuele gedragingen vertonen, of niet assertief zijn op seksueel vlak, lopen een verhoogd risico
om opnieuw slachtoffer te worden. Opvallend is dat bijna alle risicofactoren waar empirisch
onderzoek naar gedaan is op het individuele domein liggen. PTSS, angst, depressie, problemen
met het reguleren van emoties, zelfverwijt, een negatief zelfbeeld en angst voor stigmatisering
lijken allemaal het risico op revictimisatie te vergroten. Daarnaast blijken een geringe variatie in
copingstrategieën (waarbij vooral een passieve vermijdende coping), middelengebruik en een
riskante levensstijl risicoverhogend te zijn. Risicofactoren in de omgeving van de jongere blijken
nauwelijks onderzocht. Wel blijkt uit de review dat deze jongeren vaak uit probleemgezinnen
komen waar ze trauma’s op meerdere gebieden hebben meegemaakt (fysieke mishandeling,
verwaarlozing, getuige van geweld tussen ouders). Tot slot blijkt onderzoek naar beschermende
factoren nog in de kinderschoenen te staan. Er zijn slechts twee studies gevonden, uitgevoerd
bij vrouwelijke studenten, waaruit blijkt dat een adequate coping strategie en een interne locus
of control mogelijk beschermend werken tegen hernieuwd slachtofferschap. Meisjes die kunnen
praten over het seksueel misbruik, in staat zijn sociale steun te zoeken, succes aan eigen kunnen
toeschrijven en in zichzelf geloven, lopen minder kans om opnieuw seksueel misbruikt te
worden.
Kijken we naar de achterliggende mechanismen, die mogelijk de samenhang tussen
verschillende factoren en hernieuwd slachtofferschap van seksueel misbruik kunnen verklaren,
82

dan blijken veel van de empirisch gevonden risicofactoren te passen in het dynamische trauma
georiënteerde model van Finkelhor en Browne (1985). Dit model is gebaseerd op vier
traumatogene factoren te weten: traumatische seksuele ontwikkeling, verraad, machteloosheid
en stigmatisering. Dit model beschrijft wel de mogelijke gevolgen van seksueel misbruik, maar
gaat niet specifiek in op de kans om hernieuwd slachtoffer te worden van seksueel misbruik. De
‘kwetsbaarheidshypothese’ wordt door Koss en Dinero (1989) aangedragen als verklaring voor
hernieuwd slachtofferschap. Vrouwen met een verleden van seksueel misbruik, vrije
opvattingen over seksualiteit en verhoogde seksuele activiteit in combinatie met overmatig
alcohol gebruik lijken de grootste kans te hebben om opnieuw slachtoffer te worden van
misbruik. Chu (1992) veronderstelde dat symptomen van PTSS en dissociatie de kans op
hernieuwd slachtofferschap vergroten. PTSS en symptomen van dissociatie zouden kans op
risicovol gedrag (alcohol, drugs, seks) vergroten. Hierdoor lopen slachtoffers de kans om
opnieuw misbruikt te worden. De door ons gevonden risicofactoren lijken aan te sluiten bij
verschillende modellen en hypothesen over effecten van seksueel misbruik en revictimisatie
van seksueel misbruik. Opvallend is dat, zowel in deze modellen als in de door ons
geselecteerde empirische studies, nauwelijks aandacht besteed wordt aan de invloed van de
omgeving als mogelijke oorzaak van hernieuwd slachtofferschap en dat de oorzaken vooral
binnen de persoon zelf gezocht worden. Bovendien gaan de meeste studies naar hernieuwd
slachtofferschap over meisjes. Het lijkt er dus op dat het risico op hernieuwd slachtofferschap
vooral aan meisjes zelf wordt toegeschreven (individuele, internaliserende kenmerken) in plaats
van aan hun omgeving. En juist de omgeving van een residentiële instelling kan risico
verhogend werken gezien het feit dat er veel jongeren bij elkaar zitten die problemen in de
seksuele ontwikkeling hebben en seksueel grensoverschrijdend gedrag laten zien. Niet alleen de
samenstelling van de leefgroepen kan volgens experts een risico zijn, ook de inrichting van het
gebouw en het gebrek aan sociale controle kunnen de kans op revictimisatie vergroten. Uit
onderzoek binnen residentiële settingen blijkt ook dat juist het gebrek aan privacy om seksuele
contacten te hebben en het problematiseren van seksuele ervaringen zorgt voor seksueel
ongewenst gedrag (Hollomotz, 2009). Sommige onderzoekers pleiten dan ook voor meer
83

privacy binnen instellingen om op een gezonde manier intimiteit en seksualiteit te hebben. Niet
alleen dient de fysieke omgeving veilig zijn, zodat jongeren elkaar niet seksueel lastig kunnen
vallen, maar zou er ook juist gelegenheid moeten zijn om op een ‘acceptabele’ en
leeftijdsadequate manier met seks bezig te zijn.

Opvallend is het gebrek aan aandacht voor mogelijke modererende factoren als ADHD,
gedragsproblemen en intelligentie die de kans op hernieuwd slachtofferschap kunnen
vergroten. Uit onderzoek is bekend dat juist bij meisjes in instellingen er sprake is van
comorbiditeit van psychische problematiek waardoor mogelijk de kans vergroot wordt
opnieuw slachtoffer te worden (Handwerk et al., 2006). Het gebrek aan aandacht voor deze
factoren kan deels verklaard worden door de groep die meestal onderzocht is: vrouwelijke
studenten, die minder of geen problematiek op dit gebied ervaren (i.t.t. de klinische groep) en
deze problemen worden in onderzoek dus niet meegenomen. Tot slot is er nog weinig bekend
over beschermende factoren.

Verschillen en overeenkomsten tussen jongens en meisjes
Vrijwel al het onderzoek naar hernieuwd slachtofferschap is gedaan bij meisjes en vrouwen.
Het is bekend dat meisjes een grotere kans lopen op (hernieuwd) slachtofferschap (o.a.
Nagtegaal, 2012; Pereda et al. 2009), maar dat neemt niet weg dat ook jongens wel degelijk kans
lopen op hernieuwd slachtofferschap. De bevindingen bij meisjes/vrouwen zijn echter niet goed
te generaliseren naar jongens en mannen omdat er te weinig studies gedaan zijn. Er zijn wel
aanwijzingen dat een aantal mediërende factoren als angst, depressie en PTSS overeenkomen,
maar er zijn ook aanwijzingen dat jongens vaker boos en agressief reageren na het misbruik. Of
dit de kans op hernieuwd slachtofferschap vergroot, valt te betwijfelen. Mogelijk dat juist
boosheid en agressie de kans verhogen op later daderschap.

84

De eerste deelvraag was tevens gericht op de risico‐ en beschermende factoren die samenhangen met
daderschap van seksueel misbruik en de vraag welke mechanismen deze samenhang kunnen verklaren.

Er is veel onderzoek gedaan naar achterliggende oorzaken van zedendelinquentie bij
adolescenten (zie Hendriks, 2006; Seto & Lalumière, 2010), maar in weinig studies is de relatie
tussen slachtofferschap van seksueel misbruik en later daderschap onderzocht. Wij vonden in
onze systematische literatuurstudie slechts negen studies die deze relatie empirisch onderzocht
hebben. Uit deze studies bleek dat vooral kenmerken van het eerdere seksueel misbruik
samenhangen met later daderschap. Vooral misbruik door verschillende personen (zowel
mannen als vrouwen, zowel bekenden als onbekenden), de mate van fysieke dwang die
gebruikt is tijdens het misbruik en de combinatie met slachtofferschap van verwaarlozing en
mishandeling blijken de kans op later daderschap te vergroten. Daarnaast blijken factoren
gerelateerd aan seksualiteit (fantasieën over het misbruik en veel sekspartners) samen te hangen
met later daderschap. Ook het niet verwerkt hebben van het trauma dat is gerelateerd aan het
misbruik en alcoholgebruik vergroten de kans om zelf dader te worden. Tot slot kan een gebrek
aan emotionele steun uit de omgeving ook samenhangen met later daderschap. Beschermende
factoren blijken juist die steun van anderen uit de omgeving en het goed presteren op school.
Echter, ook kenmerken van het eerdere seksuele misbruik en de perceptie van dit misbruik
kunnen de kans verlagen op later daderschap. Als het misbruik toegeschreven wordt aan de
persoonlijke kenmerken van de dader en het slachtoffer niet zichzelf de schuld geeft, het
misbruik van korte duur is en de dader een onbekende is, dan is het risico op later daderschap
kleiner.
Het is echter van belang niet alleen de risico‐ en beschermende factoren voor
daderschap na victimisatie in kaart te brengen, maar ook de achterliggende mechanismen zijn
belangrijk om dit fenomeen te begrijpen. De literatuur is op dit gebied beperkt. Vaak worden de
verschillende factoren kort beschreven, maar wordt de werking van deze factor niet toegelicht.
Toch zijn er een aantal achterliggende mechanismen gevonden die daderschap na victimisatie
kunnen verklaren (Burton et al., 2002; Glasser et al., 2001; Jespersen et al., 2009). Allereerst
85

wordt in de studie van Burton et al. (2002) onderzoek gedaan naar de toepasbaarheid van de
sociale leertheorie op later daderschap. Deze theorie is ontwikkeld door Bandura (1986) en
houdt in dat naarmate iemand vaker en langer blootgesteld wordt aan bepaald gedrag, de kans
groter is dat dit gedrag wordt aangeleerd. Door observatie van de dader kunnen zij
bijvoorbeeld leren dat het plegen van seksueel misbruik een gevoel van macht geeft en een
manier is om controle over anderen te genereren. Dit kan resulteren in seksueel deviant gedrag
(Burton et al., 2002). Dit lijkt ook te verklaren waarom we vooral jongens zien die van
slachtoffer dader worden en nauwelijks meisjes. De dader is in de meeste gevallen een man en
jongens leren waarschijnlijk meer van een mannelijk rolmodel. Een mechanisme dat hiermee
voor een deel samenhangt, is de binding met de dader. In de review van Glasser et al. (2001)
wordt gesteld dat kinderen die emotioneel verwaarloosd zijn en misbruikt zijn door een
volwassene, zich zullen binden aan deze dader. Dit heeft tot gevolg dat zij zichzelf gaan
identificeren met deze persoon en (deviant) gedrag zullen overnemen. Ook hier geldt dat de
identificatie van een jongen met een mannelijke dader meer voor de hand ligt dan dat meisjes
zich identificeren met een mannelijke dader.
Opvallend is dat in de weinige empirische studies die expliciet naar de relatie tussen
slachtofferschap en daderschap van seksueel misbruik gekeken hebben, nauwelijks aandacht is
voor de seksuele ontwikkeling als mogelijk mediërende factor, in tegenstelling tot revictimisatie
studies. Uit deze studies blijkt dat kinderen die misbruikt zijn, vaak problemen in de seksuele
ontwikkeling ervaren. Bovendien zijn ook andere factoren als PTSS, agressie en cognitieve
vervormingen niet meegenomen in empirisch onderzoek evenals mogelijk modererende
factoren als intelligentie, ADHD, impulsiviteit, aan autisme verwante stoornissen of andere
(gedrags)stoornissen. Uit zowel de expertmeeting als de literatuur over jongeren in instellingen,
komt naar voren dat juist deze stoornissen vaak voorkomen onder jongeren in een residentiële
setting. In de literatuur wordt ook verondersteld dat juist een afwijkende seksuele ontwikkeling
en gedragsstoornissen een mediërende dan wel modererende rol spelen. Dit is in het beperkte
empirische onderzoek naar de relatie tussen slachtofferschap en later daderschap echter niet

86

teruggevonden. Opvallend is ook dat beschermende factoren hier juist wel in de omgeving
gevonden worden in tegenstelling tot het onderzoek naar revictimisatie.

Verschillen en overeenkomsten tussen jongens en meisjes
In de meeste studies die de relatie tussen slachtofferschap en later daderschap onderzoeken
gaat het vaak om zulke kleine aantallen meisjes en vrouwen dat de meeste auteurs zeggen dat
ze niet kunnen generaliseren naar deze groep. Er zijn weinig vrouwelijke daders en over
vrouwelijke zedendelinquenten is de kennis beperkt (voor gedetailleerde informatie over
vrouwelijke zedendelinquenten zie Wijkman, 2014), laat staan over de relatie tussen
slachtofferschap en later daderschap. De cycle of abuse ‐ slachtoffer wordt dader – lijkt vooral
voor jongens en mannen op te gaan. Opvallend is wel dat ook veel meisjes die seksueel
agressief gedrag laten zien (iemand dwingen tot seksuele handelingen), vroeger seksueel
misbruikt zijn, en zelfs vaker misbruikt zijn dan jongens, met name door een bekende
(Hendriks et al., 2010; Wilcox et al. 2004).
Het onderzoek naar revictimisatie en daderschap onder jongens en meisjes overziend
moeten we concluderen dat er weinig specifieke kennis is over de verschillen en
overeenkomsten in risicofactoren voor jongens en meisjes. Het meeste onderzoek naar
revictimisatie is vooral onderzoek naar meisjes en is vooral gericht op het internaliserende
gedrag dat zij als het gevolg van het misbruik laten zien. Het onderzoek naar daderschap is
vooral onderzoek naar jongens en kijkt heel weinig naar internaliserend gedrag, maar veel meer
naar de kenmerken van het misbruik, kenmerken die meer buiten de persoon zelf liggen. In
hoeverre dit deels een artefact is van de methode, onderzoekers selecteren voor onderzoek naar
slachtofferschap vooral meisjes en de voor meisjes bekende factoren en voor onderzoek naar
daderschap vooral jongens en voor jongens bekende factoren, is niet bekend. We weten uit
literatuuronderzoek in ieder geval dat de prevalentie van victimisatie onder meisjes en
vrouwen hoger is dan onder jongens (o.a. Nagtegaal, 2012; Pereda et al., 2009). Dit geldt
andersom voor daderschap en jongens. We weten ook dat meisjes eerder geneigd zijn
internaliserend gedrag te vertonen na traumatische ervaringen als seksueel misbruik dan
87

jongens (o.a. Handwerk et al., 2006), wel of niet in combinatie met externaliserend gedrag.
Jongens daarentegen zijn eerder geneigd te externaliseren na traumatische ervaringen als
seksueel misbruik (Walker et al., 2004). In de expertmeeting werd opgemerkt dat meisjes die
geregeld heel uitdagend gekleed gaan, en seksueel wervend gedrag laten zien een grotere kans
lopen op slachtofferschap. Jongens die een vergrote kans lopen op revictimisatie zouden
zichzelf juist meer verwaarlozen.

Welke van de in vraag 1 gevonden factoren zijn mogelijk (direct of indirect) beïnvloedbaar binnen de
context van de residentiële jeugdzorg of vergelijkbare contexten?

Uit het literatuuronderzoek en de expertmeeting komen een aantal factoren naar voren die
mogelijk te beïnvloeden zijn binnen de context van de residentiële zorg. Ter voorkoming van
revictimisatie gaat het vooral om symptomen van PTSS, het niet correct inschatten van gevaar,
angst, depressie, het niet adequaat kunnen reguleren van emoties, het zichzelf iets verwijten,
een gebrek aan eigenwaarde. Ook aandacht voor de (verstoorde) seksuele ontwikkeling lijkt
belangrijk evenals aandacht voor een riskante levensstijl en alcohol‐ en drugsgebruik. Naast
aandacht voor deze individuele aspecten is aandacht voor de omgeving van het slachtoffer
belangrijk. Zorgen voor steun uit het netwerk van het slachtoffer lijkt een belangrijke
voorwaarde om de kans op hernieuwd slachtofferschap te verminderen. Van het ontwikkelen
van een adequate coping en aandacht voor een sterke interne locus of control kan een
beschermende werking uitgaan.
Individuele factoren die mogelijk beïnvloedbaar zijn binnen de residentiële setting ter
voorkoming van daderschap zijn in de literatuur weinig gevonden. Het gaat ook hier met name
om de problemen in de seksuele ontwikkeling, alcoholgebruik en het niet verwerkt hebben van
trauma’s. Dit laatste uit zich mogelijk in gedesorganiseerd en geagiteerd gedrag en het
herbeleven van seksueel misbruik op zo’n manier dat het slachtoffer dit gedrag juist zelf gaat
vertonen naar anderen toe. Tot slot zijn er enkele beschermende factoren genoemd die de kans

88

op daderschap kunnen verkleinen. Het gaat dan om goede schoolprestaties en het krijgen van
steun uit de omgeving.
In het literatuuronderzoek zijn geen factoren gevonden die gerelateerd zijn aan de
instellingen waar jeugdigen verblijven. In de expertmeeting kwam dit aspect wel uitvoerig aan
bod. Zo is volgens de experts aandacht voor groepsdynamische processen, de samenstelling
van de leefgroepen en de fysieke omgeving belangrijk om het risico op hernieuwd
slachtofferschap in de instelling te verkleinen. Deze factoren zijn ook van belang als het gaat om
het voorkomen van daderschap.

Algemene beperkingen van het onderzoek
Veel van de besproken empirische onderzoeken zijn retrospectief van aard. Soms is ook moeilijk
vast te stellen of de problemen, bijvoorbeeld PTSS‐klachten of negatieve gevoelens, het gevolg
zijn van het seksuele misbruik of pas vastgesteld worden na revictimisatie. Het is daardoor
moeilijk causale verbanden vast te stellen. Opvallend is dat op sommige terreinen nauwelijks
onderzoek gedaan is. Er zijn nauwelijks factoren in het onderzoek betrokken die mogelijk als
moderator fungeren tussen bijvoorbeeld slachtofferschap en daderschap, zoals intelligentie,
PDD‐NOS, ADHD, impulsiviteit en gedragsstoornissen. Deze factoren kunnen het verband
tussen slachtofferschap en daderschap mogelijk versterken. Bovendien zijn het kenmerken die
vaak teruggevonden worden bij jongeren in de residentiële zorg. Ook is er weinig onderzoek
gedaan naar omgevingsfactoren, met name in het onderzoek naar herhaald slachtofferschap.
Onderzoek naar herhaald slachtofferschap is veelal gedaan onder studenten populaties en
daarom niet helemaal representatief voor een klinische groep. Enige voorzichtigheid bij de
interpretatie van alle bevindingen is dus geboden.

Welke aanbevelingen kunnen op basis van het onderzoek gedaan worden over de manier waarop men in
de residentiële jeugdzorg en vergelijkbare contexten zouden moeten omgaan met de gevolgen van
seksueel misbruik en het voorkomen van revictimisatie en daderschap?

89

Alles overziend kunnen de volgende aanbevelingen gedaan worden ter voorkoming van
revictimisatie:
‐

Op basis van de gevonden statische factoren kan er een globale inschatting gemaakt
worden of het risico op revictimisatie bij jongeren (lees: meisjes) verhoogd is. Navraag
dient gedaan te worden naar de dader (bekende dan wel onbekende), de duur van het
misbruik en de mate van gebruik van geweld, en de combinatie met vormen van
mishandeling en verwaarlozing. Dit is van belang om een onderscheid te kunnen
maken tussen jongeren die een groot risico lopen op hernieuwd slachtofferschap en
jongeren waarbij het risico kleiner is. Deze risicovolle jeugdigen vereisen meer zorg,
aandacht en behandeling. Voorwaarde om het bovenstaande adequaat te kunnen doen
is dat de dossiervorming op orde is. Dossiers blijken vaak een incompleet beeld te
geven. Opvallend in dit verband is dat in de expertmeeting werd gesignaleerd dat vaak
ouders en/of voogd aanwezig zijn bij deze gesprekken. Dit lijkt niet altijd gewenst om de
informatie te krijgen die men beoogt te krijgen van de jongere.

‐

Het risico op hernieuwd slachtofferschap wordt verhoogd wanneer er sprake is van
seksueel risicovol gedrag, verminderde seksuele assertiviteit, onzekerheid over
seksualiteit en gepreoccupeerd zijn met seks. Genoemde factoren vereisen een meer
seksuologische aanpak, die door een daartoe geschoolde professional verzorgd dient te
worden. Factoren als emotieregulatie, PTSS, depressie, zelfverwijt en coping kunnen
onderdeel vormen van een algemeen aanbod, maar vereisen wederom specifieke
deskundigheid. Van belang in dit verband is specifieke aandacht voor de individuele
problematiek van de jeugdige die samenhangt met hernieuwd slachtofferschap. Het
stellen van een juiste diagnose is daarbij van doorslaggevend belang om tot een
behandelaanbod op maat te komen.

De volgende aanbevelingen kunnen gedaan worden ter voorkoming van daderschap:
‐

Op basis van de gevonden statische factoren kan een globale inschatting gemaakt
worden of het risico hierop verhoogd is. Het blijkt dat jongeren (lees: jongens) die door
90

zowel mannen als vrouwen zijn misbruikt, waarbij er sprake is geweest van fysiek
geweld tijdens het misbruik, er sprake is van meerdere typen daders, in combinatie met
fysieke mishandeling en emotionele verwaarlozing, meer risico lopen op daderschap.
Ook hier geldt dat het belang is dat de dossiervorming goed op orde is en dat er tijdens
de (intake)gesprekken goed wordt door gevraagd op dit thema.
‐

Bovenop de statische factoren wordt het risico op daderschap verhoogd wanneer deze
kinderen fantaseren over het misbruik (tijdens het masturberen), veel wisselende
sekspartners hebben en er sprake is van onopgeloste trauma’s en alcoholproblematiek.
Dit vereist deskundigheid en bereidheid van de professional om vrijelijk over dit
onderwerp te kunnen praten. Voor professionals (zeker als zij zelf een belast verleden op
dit vlak hebben) kan dit moeilijk zijn.
De eerste twee onderwerpen vereisen een meer seksuologisch gerichte aanpak, waarbij
er ook aandacht dient te zijn voor de perceptie van het misbruik als beschermende
factor. De laatste twee onderwerpen kunnen onderdeel zijn van een meer
generalistische behandeling.

Voor zowel de jongeren die een verhoogde kans lopen op revictimisatie als degenen die een
verhoogde kans lopen op daderschap zijn de volgende zaken van belang:

‐

Aandacht voor de gezonde en ‘ongezonde’ seksuele ontwikkeling, waarbij professionals
bewust gemaakt moeten worden meer open te zijn over seksualiteit. Dit lijkt extra van
belang in open leefgroepen waar meer ruimte voor jongens en meisjes is om seks met
elkaar te hebben zonder dat de groepsleiding daar altijd zicht op heeft. Het in hoofdstuk
drie genoemde vlaggensysteem kan behulpzaam zijn bij het signaleren van problemen
op seksueel gebied en het omgaan met seksualiteit.

‐

Aandacht voor problemen en fundamentele behoeften die niet alleen samenhangen met
seksualiteit maar ook in andere domeinen van belang zijn, zoals er bij willen horen en
onderlinge machtsverhoudingen. Seksualiteit vereist soortgelijke vaardigheden die in
91

andere domeinen ook van belang zijn: het bewaken van (seksuele) grenzen, empathie,
interne locus of control, zelfrespect, eigenwaarde etc. Er dient voorkomen te worden dat
seksualiteit een domein wordt zonder verbintenis met andere relevante domeinen.
‐

Aandacht voor de groepsdynamiek. Zijn er indicaties dat bepaalde jeugdigen (jongens)
dominant en seksueel grensoverschrijdend gedrag vertonen in de groep? Zijn er
aanwijzingen dat (bepaalde) jeugdigen (meisjes) seksueel wervend gedrag vertonen?
Wat is de positie van de jeugdige in de groep: leider, volger, pester, slachtoffer van
pesterijen?

‐

Aandacht voor het gezinssysteem en mogelijkheden tot sociale steun van het netwerk
buiten de inrichting vergroten.

‐

Aandacht voor beschermende factoren. Uit de literatuur blijkt dat men weinig
onderzoek heeft gedaan naar beschermende factoren. Aandacht voor sociale steun uit
het netwerk van de jongere (het gezin of breder) lijkt van belang, maar deze steun kan
ook uit de residentiële setting zelf komen. Uit het onderzoek van Lamers‐Winkelman en
Tierolf (deelrapport Commissie‐Samson, 2012) blijkt dat jongeren aangeven dat het
belangrijk is dat leiding op de groep aanwezig is en aandacht besteedt aan de jongeren.
Openheid over gevoelens en problemen en op een veilige manier kunnen praten over de
trauma’s is van belang. Belangrijk hierbij is dat er niet teveel wisselingen zijn van de
leiding op een leefgroep.

Naast meer algemene aanbevelingen zoals hierboven genoemd, lag er een specifieke wens van
de opdrachtgever om aanbevelingen te doen over het al dan niet samen plaatsen van jongens en
meisjes die seksueel misbruikt zijn. Hiertoe hebben wij getracht de voor‐ en nadelen te
inventariseren van het samen plaatsen in één groep dan wel in afzonderlijke groepen van
jongens en meisjes die slachtoffer zijn geweest van seksueel misbruik. Er bleek weinig
empirische literatuur te vinden over dit onderwerp. Een van de weinigen die expliciet
onderzoek hebben gedaan naar jongens en meisjes die seksueel misbruikt waren en vervolgens
in een residentiële instelling geplaatst werden, zijn Green (1998), Green en Masson (2002) en
92

Farmer en Pollock (2003). Zijn doen echter geen uitspraken over het wel of niet jongens en
meisjes samen in een groep plaatsen, maar gaan vooral in op het seksuele gedrag van deze
jongens en meisjes in de instelling en op welke signalen gelet zou moeten worden (zie ook
hoofdstuk 3 van dit rapport). Noodzakelijk is volgens deze onderzoekers vooral dat de relatie
tussen seksualiteit, seksuele ontwikkeling en seksueel misbruik begrepen wordt. Belangrijk is
ook dat er inzicht is in de achtergrond van de jongeren, de ernst van het misbruik en daardoor
ook inzicht in de ernst van de trauma’s.
Het gemengd dan wel ongemengd plaatsen is vervolgens uitgebreid besproken in de
expertmeeting. Uit de expertmeeting blijkt dat men in een meer gesloten setting over het
algemeen voorkeur heeft voor ongemengde groepen. De ernstige problematiek van jongens en
meisjes lijkt in een gesloten setting beter te hanteren als ze in aparte groepen behandeld worden
omdat meisjes vaak ernstig getraumatiseerd zijn onder andere vanwege het seksuele misbruik
en zowel jongens als meisjes vaak ernstige gedragsproblemen vertonen. In een later stadium,
lijken gemengde groepen echter vaak wenselijk. Immers, als jongeren voorbereid worden op
een terugkeer in de samenleving, is het ook belangrijk dat jongens en meisjes leren op een meer
gezonde manier met elkaar om te gaan. Het probleem is dat de overgang tussen gesloten en
ongemengde groepen naar open en gemengde groepen nu soms erg groot is. Het is daarom
belangrijk in de open setting een veilige omgeving te bieden aan jongeren. Deze veiligheid kan
vergroot worden door een transparante, overzichtelijke inrichting van de instelling. Het samen
plaatsen van jongens en meisjes is echter ook afhankelijk van het type jongeren dat geplaatst
wordt en welke jongeren de groep domineren. Samenplaatsen is dus maatwerk. Overigens
betrof de discussie niet alleen samen plaatsen van jongens en meisjes, maar ook het samen
plaatsen van jongeren met een ernstige dan wel minder ernstige geschiedenis van seksueel
misbruik met bijkomende meer of minder ernstige gedragsproblemen en een groter dan wel
minder groot risico op revictimisatie dan wel daderschap. Juist het samen plaatsen van jongeren
die misbruikt zijn maar van wie sommigen een groter risico lopen dan anderen om opnieuw
misbruikt te worden en anderen een groter risico lopen dader te worden, kan risico’s met zich
meebrengen voor de meest kwetsbare jongeren. Dit vraagt dan ook om een goede inschatting bij
93

binnenkomst van de ernst van het seksueel misbruik en monitoring van de problematiek die
samenhangt met de kans op hernieuwd misbruik dan wel daderschap. Dit sluit aan bij wat
eerdere genoemde onderzoekers als Green en Masson (2002) en Farmer en Pollock (2002)
stelden.

Het gehele onderzoek overziend, kunnen tot slot enkele aandachtspunten geformuleerd
worden die relevant zijn voor de jeugdzorg in het algemeen. Het blijkt belangrijk om jongeren
die in hun jeugd ernstig misbruikt zijn en in de residentiele zorg terecht komen op tijd er uit te
filteren zodat de problemen die voortvloeien uit dit misbruik op tijd behandeld kunnen
worden. Echter, als jongeren in een instelling terecht komen, heeft het misbruik vaak al veel
langer geleden plaatsgevonden en wordt behandeling van traumatische ervaringen moeilijker.
Het ligt voor de hand in een eerder stadium gepaste hulp aan te bieden aan een kind om het
gebeurde te kunnen verwerken. Dat betekent dat gemeenten een belangrijke rol hierin kunnen
spelen. Met de stelselherziening jeugd wordt de gemeente de spil in het jeugdbeleid. Dat geeft
de gemeente mogelijkheden om de ketenaanpak van kindermishandeling (waaronder seksueel
misbruik) te regisseren (zie Actieplan aanpak kindermishandeling 2012‐2016). Dit betekent ook
dat instrumenten ontwikkeld dienen te worden om in een vroeg stadium problemen op dit vlak
te signaleren en direct daarop volgend hulp te bieden. Het plaatsen van jongeren in (gesloten)
inrichtingen is tenslotte een laatste (nood)maatregel, als er geen alternatieven meer voorhanden
zijn.

Op welke thema’s zou nader, al dan niet empirisch, onderzoek in Nederland wenselijk zijn en hoe zou dat
er idealiter uitzien

Zowel uit de review als uit de expertmeeting is gebleken dat het belangrijk is de risico‐ en
beschermende factoren van herhaald slachtofferschap onder een klinische in plaats van
studenten populatie te onderzoeken, wil men in de residentiële jeugdzorg seksueel misbruik
gerichter kunnen aanpakken. Het onderzoek naar revictimisatie heeft een aantal factoren
94

opgeleverd die herkend worden in de expertmeeting als het jongeren betreft die in de
residentiële zorg verblijven. Echter, modererende problematiek zoals ADHD, PDD‐NOS,
gedragsproblemen en IQ, die veel voorkomt bij klinische populaties, is niet of nauwelijks
onderzocht, evenmin als kenmerken van de residentiële omgeving. Ook zijn weinig studies
verricht naar hernieuwd slachtofferschap bij jongens en daderschap bij meisjes. Uit
bovenstaande blijkt dat specifiek onderzoek nodig is onder jongeren in de residentiële zorg.
Praktisch gezien betekent dit dat in verschillende jeugdzorginstellingen wetenschappelijk
onderzoek gedaan dient te worden naar de achtergronden en gevolgen van seksueel misbruik.
Zowel jongens als meisjes zullen daar bevraagd moeten worden op onder andere hun
voorgeschiedenis

van

seksueel

misbruik,

posttraumatische

stressklachten,

gezinsomstandigheden, coping strategieën, seksuele ontwikkeling, middelengebruik, IQ,
gedragsstoornissen, ADHD, aan autisme verwante stoornissen en (gebrek aan) steun uit de
omgeving. Zowel individuele als omgevingsfactoren dienen onderzocht te worden om zicht te
krijgen op de relatie tussen seksueel misbruik en revictimisatie dan wel daderschap in de
inrichting en onderliggende mechanismen. Tot slot zouden ook beschermende factoren in het
onderzoek betrokken dienen te worden. Juist versterken van datgene wat al aanwezig is en een
bescherming biedt tegen hernieuwd slachtofferschap dan wel daderschap is belangrijk. Niet
alleen bij de jongeren zelf zou onderzoek moeten plaatsvinden, maar ook de groepswerkers en
behandelaars zouden bevraagd moeten worden over het huidige (seksuele) gedrag van de
jongeren in de inrichting. Om meer zicht te krijgen op de groepsdynamische processen die
mogelijk van invloed zijn op hernieuwd slachtofferschap dan wel daderschap dienen tevens
observaties op de groepen plaats te vinden. Dit voorgestelde cross‐sectionele, deels
retrospectieve onderzoek zou aangevuld kunnen worden met longitudinaal onderzoek waarbij
de jongeren na uitstroom uit de inrichting gevolgd worden (zie o.a. Van der Geest & Bijleveld,
2008; Verbruggen, Blokland en Van der Geest, 2012; Wong, Bijleveld & Slotboom, 2009 voor
ervaringen met dit type onderzoeken).

95

8. Referenties
Abbey, A., Ross, L.T., McDuffie, D., & McAuslan, P. (1996). Alcohol and dating risk factors for
sexual assault among college women. Psychology of Women Quarterly, 20(1), 147‐169.
Actieplan aanpak kindermishandeling 2012‐2016 (2011). “Kinderen Veilig”. Den Haag:
Rijksoverheid.
Alink, L., Euser, S., Tharner, A., van IJzendoorn, R. & Bakermans‐Kranenburg, M. (2012).
Prevalentie seksueel misbruik in de Nederlandse jeugdzorg in 2008‐2010: Een

kwantitatieve

studie. Leiden: Centrum voor Gezinsstudies Universiteit Leiden.
Aosved, A. C., Long, P. J., & Voller, E. K. (2011). Sexual Revictimization and Adjustment in
College Men. Psychology of Men & Masculinity, 12(3), 285‐296.
Arata, C. M. (2000). From child victim to adult victim: a model for predicting sexual
revictimization. Child maltreatment, 5(1), 28‐38.
Arata, C. M. (2002). Child sexual abuse and sexual revictimization. Clinical Psychology‐Science
and Practice, 9(2), 135‐164.
Aspelmeier, J.E., Elliott, A.N., & Smith, C.H. (2007). Childhood sexual abuse, attachment, and
trauma symptoms in college females: The moderating role of attachment. Child Abuse &
Neglect, 31(5), 549‐566.
Bandura, A. (1986). Social foundation of thought and action: A social cognitive theory.
Engelwood Cliffs, NJ: Prentice‐Hall.
Barnes, J. E., Noll, J. G., Putnam, F. W., & Trickett, P. K. (2009). Sexual and physical
revictimization among victims of severe childhood sexual abuse. Child Abuse &
Neglect, 33(7), 412‐420.
Baron, R.M., & Kenny, D.A. (1986). The moderator‐mediator variable distinction in social
psychological research: Conceptual, strategic, and statistical considerations. Journal of
Personality and Social Psychology, 51(6), 1173‐1182.
Boendermaker,

L.,

Eijgenraam,

K.

&

Geurts,

E.

(2004).

Crisisplaatsingen

in

de

opvanginrichtingen. Utrecht: NIZW Jeugd.
96

Boendermaker, L., K. van Rooijen en T. Berg (2010). Residentiële jeugdzorg: wat werkt? Utrecht:
Nederlands Jeugdinstituut.
Boendermaker, L, Rooijen, van, K., Berg, T. & Bartelink, C. (2013). Residentiële jeugdzorg: wat
werkt? Nederlands Jeugd Instituut (NJI).
Bramsen, R. H., Lasgaard, M., Koss, M. P., Shevlin, M., Elklit, A., & Banner, J. (2013). Testing a
Multiple Mediator Model of the Effect of Childhood Sexual Abuse on Adolescent
Sexual Victimization. American Journal of Orthopsychiatry, 83(1), 47‐54.
Breitenbecher, K. H. (2001). Sexual revictimization among women ‐ A review of the literature
focusing on empirical investigations. Aggression and Violent Behavior, 6(4), 415‐432.
Burton, D. L., Miller, D. L., & Shill, C. T. (2002). A social learning theory comparison of the
sexual victimization of adolescent sexual offenders and nonsexual offending male
delinquents. Child Abuse & Neglect, 26(9), 893‐907.
Carmen, F.H., Rieker, P.P., & Mills, T. (1984). Victims of violence and psychiatric illness.
American Journal of Psychiatry, 141, 378‐383.
Chen, L.P., Murad, M.H., Paras, M.L., Colbenson, K.M., Sattler, A.L., Goranson, E.N., Elamin,
M.B., Seime, R.J., Shinozaki, G., Prokop, L.J., & Zirakzadeh, A. (2010). Sexual abuse and
lifetime diagnosis of psychiatric disorders: Systematic review and meta‐analysis. Mayo
Clinic Proceedings, 85(7), 618‐629.
Chu, J.A. (1992). The revictimization of adult women with histories of childhood abuse. Journal
of Psychotherapy Practice and Research, 1(3), 259–269.
Classen, C. C., Palesh, O. G., & Aggarwal, R. (2005). Sexual revictimization: A review of the
empirical literature. Trauma Violence & Abuse, 6(2), 103‐129.
Cloitre, M. & Rosenberg (A). (2006). Sexual revictimization. Risk factors and prevention. In: V.C.
Follette, & J.I. Ruzek (Eds.), Cognitive‐Behavioral therapies for trauma (pp. 321‐361). New
York: The Guilford Press.
Commissie Samson (Samson, R., Baartman, H, Bijleveld, C, Dijkstra, S, Hendriks, J, Minderman,
G.) (2012). Omringd door zorg en toch niet veilig. Den Haag: Boom/Lemma.
Craissati, J., McClurg, G., & Browne, K. (2002). Characteristics of Perpetrators of Child Sexual
97

Abuse Who Have Been Sexually Victimized as Children. Sexual Abuse: Journal of Research
and Treatment, 14(3), 225‐239.
De Lange, M., Dam, C. van, Dresen, C., Geurts, E. & Knorth, E. (2011). Doorgaande zorg na
JeugdzorgPlus. Jeugd en Co Kennis, 5, 8‐18.
D’Oosterlinck, F., Broekaert, E., De Wilde, J., Bockaert, L. F., & Goethals, I. (2006).
Characteristics and

profile of boys and girls with emotional and behavioural disorders

in Flanders mental health institutes: a quantitative study. Child: care, health and
development, 32(2), 213‐224.
Draijer, P. J. (1988). Seksueel misbruik van meisjes door verwanten: Een landelijk onderzoek naar de
omvang, de aard, de gezinsachtergronden, de emotionele betekenis en de psychische en
psychosomatische gevolgen. Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Fargo, J. D. (2009). Pathways to Adult Sexual Revictimization. Direct and Indirect Behavioral
Risk Factors Across the Lifespan. Journal of Interpersonal Violence, 24(11), 1771‐1791.
Farmer, E., & Pollock, S. (2003). Managing sexually abused and/or abusing children in
substitute care. Child and Family Social Work, 8(2), 101‐112.
Finkelhor, D., & Browne, A. (1986). Initial and long‐term effects: a conceptual framework. In D.
Finkelhor (Ed.), Sourcebook on Child Sexual Abuse (pp. 180‐198). Sage Publications: Beverly
Hills.
Filipas, H. H., & Ullman, S. E. (2006). Child sexual abuse, coping responses, self‐blame,
posttraumatic stress disorder, and adult sexual revictimization. Journal of Interpersonal
Violence, 21(5), 652‐672.
Finkelhor, D., & Browne, A. (1986). Initial and long term effects: a conceptual framework. In D.
Finkelhor (Ed.), A Sourcebook on Child Sexual Abuse (pp. 10‐25). Beverley Hills, CA: Sage.
Finkelhor, D., Ormrod, R. K., & Turner, H. A. (2007). Re‐victimization patterns in a national
longitudinal sample of children and youth. Child Abuse & Neglect, 31(5), 479‐502.
Folkman, S., & Lazarus, R. (1985). If it changes it must be a process: Study of emotion and
coping during three stages of a college examination. Journal of Personality and Social
Psychology, 48(1), 150‐170.
98

Gold, S. R., Sinclair, B. B., & Balge, K. A. (1999). Risk of sexual revictimization: A theoretical
model. Aggression and Violent Behavior, 4(4), 457‐470.
Glasser, M., Kolvin, I., Campbell, D., Glasser, A., Leitch, I., & Farrelly, S. (2001). Cycle of child
sexual abuse: Links between being a victim and becoming a perpetrator. The British
Journal of Psychiatry, 179(6), 482‐494.
Grauerholz, L. (2000). An ecological approach to understanding sexual revictimization: linking
personal, interpersonal, and sociocultural factors and processes. Child maltreatment, 5(1),
5‐17.
Green, L. (1998). Caged by Force, Entrapped by Discourse: A study of the construction and control of
children and their sexualities within residential childrens’ homes (PhD thesis). Huddersfield:
University of Huddersfield, England.
Green, L., & Masson, H. (2002). Adolescents who sexually abuse and residential
accommodation: Issues of risk and vulnerability. British Journal of Social Work, 32(2), 149‐
168.
Hamerlynck, S.M.J.J (2008). Girls in Juvenile Justice Institutions. Psychopathology and Sexual Risk
Behavior (proefschrift). Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam.
Hamerlynck, S.M.J.J., Jansen, L.M.C., Doreleijers, T.A., Vermeiren, R.R.J.M. & Cohen‐Kettenis,
P.T. (2009). Civiel‐en strafrechtelijk geplaatste meisjes in justitiële jeugdinrichtingen;
psychiatrische stoornissen, traumatisering en psychosociale problemen. Tijdschrift voor
Psychiatrie, 51(2), 87.
Handwerk, M. L., Clopton, K., Huefner, J. C., Smith, G. L., Hoff, K. E., & Lucas, C. P. (2006).
Gender differences in adolescents in residential treatment. American Journal of
Orthopsychiatry, 76(3), 312.
Harder, A. T. (2011). The downside up? A study of factors associated with a successful course of
treatment for adolescents in secure residential care (Doctoral dissertation). Groningen:
University of Groningen.
Hendriks, J. (2006). Jeugdige zedendelinquenten; een studie naar subtypen en recidive (proefschrift).
Amsterdam: Vrije Universiteit Amsterdam.
99

Hendriks, J., Slotboom, A. & Verbruggen, J. (2010). Zelfgerapporteerde seksuele dwang onder
adolescenten. Tijdschrift voor Seksuologie, 34, 33‐43.
Herrenkohl, E. C., Herrenkohl, R.C. & Egolf, B. (1994). Resilient early school‐age children from
maltreating homes: outcomes in late adolescence. American Journal of Orthopsychiatry,
64(2), 301‐309.
Hillberg, T., Hamilton‐Giachritsis, C. & Dixon, L. (2011). Review of meta‐analyses on the
association between child sexual abuse and adult mental health difficulties: A systematic
approach. Trauma, Violence, & Abuse, 12, 38‐49.
Hollomotz, A. (2009). ‘May we please have sex tonight?’– people with learning difficulties
pursuing privacy in residential group settings. British Journal of Learning Disabilities,
37(2), 91‐97.
Hutton, L., & Whyte, B. (2006). Children and young people with harmful sexual behaviours,
first analyses of data from a Scottish sample. Journal of Sexual Aggression, 12(2), 115‐125.
Jankowski, M. K., Leitenberg, H., Henning, K., & Coffey, P. (2002). Parental caring as a possible
buffer against sexual revictimization in young adult survivors of child sexual abuse.
Journal of Traumatic Stress, 15(3), 235‐244.
Jespersen, A. F., Lalumière, M. L., & Seto, M. C. (2009). Sexual abuse history among adult sex
offenders and non‐sex offenders: A meta‐analysis.
Jeugdzorg Nederland (2013). Kwaliteitskader voorkomen van seksueel misbruik in de jeugdzorg.
http://www.rijksoverheid.nl/documenten‐en‐publicaties/rapporten/2013/07/15/
kwaliteitskader‐voorkomen‐seksueel‐misbruik‐in‐de‐jeugdzorg.html. Geraadpleegd op
7 juli 2014.
Kalichman, S. C., Benotsch, et al. (2001). Unwanted sexual experiences and sexual risks in gay
and bisexual men: Associations among revictimization, substance use, and psychiatric
symptoms. Journal of Sex Research, 38(1), 1‐9.
Katz, J., May, P., Soerensen, S., & DelTosta, J. (2010). Sexual Revictimization During Womenʹs
First Year of College: Self‐Blame and Sexual Refusal Assertiveness as Possible
Mechanisms. Journal of Interpersonal Violence, 25(11), 2113‐2126.
100

Kilmartin, C. (2005). Depression in men: Communication, diagnosis and therapy. The journal of
menʹs health & gender, 2, 95‐99.
Kohnstamm, R. (2009). Kleine ontwikkelingspsychologie: deel III. De adolescentie. XXX: Bohn,
Stafleu, van Loghum
Koss, M.P., & Dinero, F.E. (1989). Discriminant analysis of risk factors for sexual victimization
among a national sample of college women. Journal of Consulting and Clinical Psychology,
57(2), 242‐250.
Krahé, B. (2000). Childhood sexual abuse and revictimization in adolescence and adulthood.
Journal of Personal & Interpersonal Loss, 5(2‐3), 149‐165.
Lalor, K., & McElvaney, R. (2010). Child Sexual Abuse, Links to Later Sexual Exploitation/High‐
Risk Sexual Behavior, and Prevention/Treatment Programs. Trauma Violence & Abuse,
11(4), 159‐177.
Lambie, I., Seymour, F., Lee, A., & Adams, P. (2002). Resiliency in the Victim‐Offender Cycle in
Male Sexual Abuse. Sexual Abuse: Journal of Research and Treatment, 14(1), 31‐48.
Lamers‐Winkelman, F., & Tierolf, B. (2012). Literatuurstudie, interviews en dossierstudie
seksueel misbruik in pleeggezinnen en instellingen voor jeugdzorg. In: Commissie
Samson, Omringd door zorg en toch niet veilig. Utrecht: Verwey‐Jonker Instituut.
Leenarts, L. (2013). Interpersonal Trauma in Youths in Compulsory Residential Care: Assessment and
Treatment (dissertation). Amsterdam: VU medisch centrum Amsterdam.
Lipsey, M.W., & Wilson, D.B. (2001). Practical meta‐analysis. Thousand Oaks, CA: Sage.
Loeffen, M. (2007). Residentiële jeugdzorg in beeld. Een onderzoek naar de intersectorale stand
van zaken in Nederland. Utrecht: Collegio.
Maikovich‐Fong, A.K., & Jaffee, S.R. (2010). Sex differences in childhood sexual abuse
characteristics and victims’ emotional and behavioral problems: Findings from a
national sample of youth. Child Abuse and Neglect, 34(6), 429‐437.
Maker, A. H., Kemmelmeier, M., & Peterson, C. (2001). Child sexual abuse, peer sexual abuse,
and sexual assault in adulthood: A multi‐risk model of revictimization. Journal of
Traumatic Stress, 14(2), 351‐368.
101

Marx, B. P., Heidt, J. M., & Gold, S. D. (2005). Perceived Uncontrollability and Unpredictability,
Self‐Regulation, and Sexual Revictimization. Review of General Psychology, 9(1), 67‐90.
Merrill, L. L., Thomsen, C. J., Gold, S. R., & Milner, J. S. (2001). Childhood abuse and premilitary
sexual assault in male navy recruits. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 69(2),
252‐261.
Messman‐Moore, T. L., & Brown, A. L. (2004). Child maltreatment and perceived family
environment as risk factors for adult rape: is child sexual abuse the most salient
experience? Child Abuse & Neglect, 28(10), 1019‐1034.
Messman‐Moore, T. L., & Brown, A. L. (2006). Risk perception, rape, and sexual revictimization:
A prospective study of college women. Psychology of Women Quarterly, 30(2), 159‐172.
Messman‐Moore, T. L., Brown, A. L., & Koelsch, L. E. (2005). Posttraumatic symptoms and self‐
dysfunction as consequences and predictors of sexual revictimization. Journal of
Traumatic Stress, 18(3), 253‐261.
Messman‐Moore, T. L., & Long, P. J. (2000). Child sexual abuse and revictimization in the form
of adult sexual abuse, adult physical abuse, and adult psychological maltreatment.
Journal of Interpersonal Violence, 15(5), 489‐502.
Messman‐Moore, T. L., & Long, P. J. (2003). The role of childhood sexual abuse sequelae in the
sexual revictimization of women: An empirical review and theoretical reformulation.
Clinical Psychology Review, 23(4), 537‐571.
Messman‐Moore, T. L., Walsh, K. L., & DiLillo, D. (2010). Emotion dysregulation and risky
sexual behavior in revictimization. Child Abuse & Neglect, 34(12), 967‐976.
Miller, A. K., Canales, E. J., Amacker, A. M., Backstrom, T. L., & Gidycz, C. A. (2011). Stigma‐
Threat Motivated Nondisclosure of Sexual Assault and Sexual Revictimization: A
Prospective Analysis. Psychology of Women Quarterly, 35(1), 119‐128.
Miller, A. K., Markman, K. D., & Handley, I. M. (2007). Self‐blame among sexual assault victims
prospectively predicts revictimization: A perceived sociolegal context model of risk.
Basic and Applied Social Psychology, 29(2), 129‐136.

102

Moeller, T., Bachmann, G., & Moeller, J. (1993). The combined effect of physical, sexual, and
emotional abuse during childhood: Long‐term health consequences for women. Child
Abuse & Neglect, 17(5), 623‐640.
Nagtegaal, M.H. (2012). Gerapporteerde problemen van slachtoffers van seksueel misbruik in de
kindertijd. Een meta‐review. Den Haag: WODC.
Noll, J. G., & Grych, J. H. (2011). Read‐React‐Respond: An Integrative Model for Understanding
Sexual Revictimization. Psychology of Violence, 1(3), 202‐215.
Noll, J. G., Horowitz, L. A., Bonanno, G. A., Trickett, P. K., & Putnam, F. W. (2003).
Revictimization and self‐harm in females who experienced childhood sexual abuse ‐
Results from a prospective study. Journal of Interpersonal Violence, 18(12), 1452‐1471.
Nijhof (2011). Crossing barriers. Evaluation of a new compulsory residential treatment program
for youth. Enschede: Ipskamp Drukkers.
Orcutt, H. K., Cooper, M. L., & Garcia, M. (2005). Use of sexual intercourse to reduce negative
affect as a prospective mediator of sexual revictimization. Journal of Traumatic Stress,
18(6), 729‐739.
Paul, J. P., Catania, J., Pollack, L. & Stall, R. (2001). Understanding childhood sexual abuse as a
predictor of sexual risk‐taking among men who have sex with men: The Urban Men’s
Health Study. Child abuse & neglect, 25, 557‐584.
Pereda, N., Guilera, G., Forns, M., & Gømez‐Benito, J. (2009). The prevalence of child sexual
abuse in community and student samples: A meta‐analysis. Clinical Psychological Review,
29(4), 328‐338.
Raghavan, R., Bogart, L. M., Elliott, M. N., Vestal, K. D., & Schuster, M. A. (2004). Sexual
victimization among a national probability sample of adolescent women. Perspectives on
Sexual and Reproductive Health, 36(6), 225‐232.
Reese‐Weber, M., & Smith, D. M. (2011). Outcomes of Child Sexual Abuse as Predictors of Later
Sexual Victimization. Journal of Interpersonal Violence, 26(9), 1884‐1905.
Repetur, L., & Doornink, N. (2011). Methodebeschrijving Vlaggensysteem. Utrecht: Movisie.

103

Risser, H. J., Hetzel‐Riggin, M. D., Thomsen, C. J., & McCanne, T. R. (2006). PTSD as a mediator
of sexual revictimization: The role of reexperiencing, avoidance, and arousal symptoms.
Journal of Traumatic Stress, 19(5), 687‐698.
Roche, D. N., Runtz, M. G., & Hunter, M. A. (1999). Adult attachment: A mediator between
child sexual abuse and later psychological adjustment. Journal of Interpersonal Violence,
14(2), 184‐207.
Roodman, A. A., & Clum, G. A. (2001). Revictimization rates and method variance: A meta‐
analysis. Clinical Psychology Review, 21(2), 183‐204.
Salter, D., McMillan, D., Richards, M., Talbot, T., Hodges, J., Bentovim, A., Hastings, R.,
Stevenson, J., & Skuse, D. (2003). Development of sexually abusive behaviour in sexually
victimised males: a longitudinal study. Lancet, 361(9356), 471‐476.
Santos‐Iglesias, P., & Carlos Sierra, J. (2012). Sexual Victimization among Spanish College
Women and Risk Factors for Sexual Revictimization. Journal of Interpersonal Violence,
27(17), 3468‐3485.
Seto, M.C. (2008). Pedophilia and sexual offending against children: Theory, assessment and
intervention. Washington D.C.: American Psychological Association.
Seto, M.C. & Lalumiere, M.L. (2010). What is so special about male adolescent sexual
offending? A review and test of explanations through meta‐analysis. Psychological
bulletin, 136, 526.
Slotboom, A., Rodermond, E., Wijkman, M.D.S., & Hendriks, J. (2012). Literatuurscan oorzaken en
geweld tegen kinderen en jongeren in afhankelijkheidsrelaties. Den Haag: WODC.
Stoltenborgh, M., IJzendoorn, M.H. van, Euser, E.M., & Bakermans‐Kranenburg, M.J. (2011). A
global perspective on child sexual abuse: Meta‐analysis of prevalence around the World.
Child Maltreatment, 16(2), 79‐101.
Swanston, H. Y., Parkinson, P. N., Oates, R. K., OʹToole, B. I., Plunkett, A. M., & Shrimpton, S.
(2002). Further abuse of sexually abused children. Child Abuse & Neglect, 26(2), 115‐127.
Ten Brummelaar, M.D.C., Boendermaker, L., Harder, A.T.& Knorth, E.J. (2011). JeugdzorgPlus.
Trajectzorg voor jongeren met ernstige gedragsproblemen. Groningen, Uitgeverij Stichting
104

Kinderstudies.
Thomas, T. A., & Fremouw, W. (2009). Moderating variables of the sexual “victim to offender
cycle” in males. Aggression and Violent Behavior, 14(5), 382‐387.
Van Bruggen, L. K., Runtz, M. G., & Kadlec, H. (2006). Sexual revictimization: The role of sexual
self‐esteem and dysfunctional sexual behaviors. Child maltreatment, 11(2), 131‐145.
Van Der Geest, V. & Bijleveld, C. (2008). Personal, background and treatment characteristics
associated with offending after residential treatment: A 13‐year follow up in adolescent
males. Psychology, crime & law, 14(2), 159‐176.
Verbruggen, J., Blokland, A.A & van der Geest, V.R. (2012). Effects of employment and
unemployment on serious offending in a high‐risk sample of men and women from ages
18 to 32 in the Netherlands. British Journal of Criminology, 52, 845‐869.
Walker, J. L., Carey, P. D., Mohr, N., Stein, D. J., & Seedat, S. (2004). Gender differences in the
prevalence of childhood sexual abuse and in the development of pediatric PTSD.
Archives of Women’s Mental Health, 7(2), 111‐121.
Walsh, K., Blaustein, M., Knight, W. G., Spinazzola, J., & Van der Kolk, B. A. (2007). Resiliency
factors in the relation between childhood sexual abuse and adulthood sexual assault in
college‐age women. Journal of Child Sexual Abuse, 16(1), 1‐17.
Walsh, K., Messman‐Moore, T., Zerubavel, N., Chandley, R. B., DeNardi, K. A., & Walker, D. P.
(2013). Perceived sexual control, sex‐related alcohol expectancies and behavior predict
substance‐related sexual revictimization. Child Abuse & Neglect, 37(5), 353‐359.
Wilcox, D. T., Richards, F., & OʹKeeffe, Z. C. (2004). Resilience and Risk Factors Associated with
Experiencing Childhood Sexual Abuse. Child Abuse Review, 13(5), 338‐352.
Wijkman, M (2014). Female sexual offending: offenders, criminal careers and co‐offending.
(Doctoroal dissertation) Amsterdam: VU University.
Wong, T.M.L., Bijleveld, C.C.J.H. & Slotboom, A. (2009). Van probleemmeisje naar
delinquente vrouw? Criminele carrières van residentieel behandelde meisjes, van
12 tot 32 jaar. Tijdschrift voor Criminologie, 51, 246‐261.

105

Summary
Sexual abuse and its consequences have long been a high priority for government and policy
makers. Particularly within youth care

much attention has been paid to this problem.

Following the findings of the Commission Samson (2012) a quality framework ʹPreventing
sexual abuse in youth careʹ has been developed (Youth Care Netherlands, 2013). In order to
adequately deal with children who have been sexually abused and sent to residential care or
similar institutions, it is necessary to know the further consequences of this abuse. Therefore,
the Research and Documentation Centre (WODC) has asked for a literature study to investigate
the etiology of re‐victimization and perpetration after sexual abuse. In this literature review, the
focus is on children who have been sexually abused in childhood and are at risk of being re‐
victimized or becoming possible perpetrators of sexual offences themselves when placed in an
institution. The current literature review aims at providing information about modifiable
factors so that residential institutions are able to adequately respond in a way which avoids
renewed victimization and perpetration. In conjunction with a literature study and meeting
with professionals in the field of child welfare, the question addressed was whether boys and
girls who have been sexually abused should be treated jointly or separately.

The following questions are central to the study:
‐

What risk and protective factors are associated with re‐victimization or perpetration of
sexual abuse? What mechanisms could explain this relationship?

‐

To what extent are there similarities and differences in risk and protective factors for
boys and girls?

‐

Which of the factors found could be (directly or indirectly) changed within the context of
residential care or similar settings?

‐

Based on this study, what recommendations could be made to residential care and
similar contexts when dealing with the consequences of sexual abuse, thereby
preventing re‐ victimization and perpetration?

‐

What new issues should research focus upon in the Netherlands and with what should
it be about.

Research Method
A systematic literature review was conducted in order to answer the questions listed above.
Relevant search terms were entered in the search engines of various databases to find meta‐
analysis, reviews and other relevant studies. The selection was based on the following criteria:
106

published between 2000 and 2014 in English or Dutch and the document type is an article or
reiew. Subsequently, the selection was based on the article content. The following selection
criteria were applied: the results should relate to children and / or adolescents up to 25 years of
age (25 is the maximum age at which young people could stay in a juvenile institution), studies
should focus on the more severe forms of sexual abuse, namely hands‐on offences where there
is physical contact between the perpetrator and victim, and a difference must be made between
boys

and

girls,

if

both

groups

are

included

in

the

selected

study.

All 45 selected studies and key findings are included in a separate table (see Annex II). The table
outlines the characteristics of the sample, research methodology, study results and, if available,
statistical findings.

Results
Risk and protective factors associated with re‐victimization
In particular, characteristics of the abuse, and in particular the severity of the abuse, are related
to the risk of re‐victimization. Research indicates that duration, force, frequency and familiarity
of offender, directly correlates with repeatvictimization. If both physical abuse and emotional
neglect have occurred alongside taken sexual abuse, there is also a greater chance of repeat
victimization.
The (disturbed) sexual development is also an important (mediating) risk factor for
repeat victimization of sexual abuse. Girls who have sex at a young age, are very sexually
active, have multiple partners, and exhibit a wide variety of sexual behavior , are at an
increased risk of re‐victimization. A striking result is that almost all risk factors, studied
empirically, are related to the individual domain. PTSD, anxiety, depression, problems with
regulating emotions, self‐blame, low self‐esteem and fear of stigmatization seem to increase the
risk of re‐victimization. Additionally, adolescents and young adults, who use only a few coping
strategies (with emphasis on passive avoidant coping), show substance abuse and have a risky
lifestyle, have an increased risk of re‐victimization. It is also evident from the review that these
young people often come from dysfunctional families where they have experienced trauma in
several areas (physical abuse, neglect, witnessing violence between parents). Finally, it appears
that there is little research done on protective factors. Only two studies were found, conducted
with female students, which show that an adequate coping strategy and an internal locus of
control may protect against repeat victimization. Girls who are able to talk about their sexual
abuse, seek social support and can attribute success to their own behavior and have a sense of
self‐worth, are less likely to be victimized again.
107

Looking at the underlying mechanisms which may may explain the relationship between
different factors and repeat victimization of sexual abuse, many of the empirically found risk
factors fit the dynamic trauma‐oriented model of Finkelhor and Browne (1985). This model is
based on four traumatogenic factors: namely, traumatic sexual development, betrayal,
powerlessness and stigmatization. This model describes the potential consequences of sexual
abuse, but does not specifically address the relation with re‐victimization of sexual abuse. The
ʺvulnerability hypothesisʺ is presented by Koss and Dinero (1989) as an explanation for repeat
victimization. Women with a history of sexual abuse, liberal views on sexuality and increased
sexual activity in combination with excessive alcohol use appear to have the greatest
opportunity to be sexually abused again. Chu (1992) assumed that symptoms of PTSD and
dissociation increase the chance of repeat victimization. PTSD and symptoms of dissociation
would increase the chance of showing risky behavior (alcohol, drugs, sex). This behavior puts
the victims at risk of repeat victimization. The risk factors found in this literature review seem
to fit different models and hypotheses about the effects of sexual abuse and re‐victimization of
sexual abuse.

Similarities and differences between boys and girls
Virtually all research on repeat victimization is done with girls and women. It is known that
girls are more likely to be (re‐)victimized, but that does not mean that boys are not susceptible
to repeat victimization. However, the findings about girls and young women cannot be
generalized to boys and men because too few studies have been done with men. There are
indications however, that a number of mediating factors such as anxiety, depression and PTSD
are similarly related to repeat victimization in boys and girls, but there is also evidence that
boys more often show an angry and aggressive response after the abuse. Whether this increases
the risk of repeat victimization, is doubtful. Possibly, anger and aggression increase the
likelihood of later offending.

Risk and protective factors associated with the perpetration of sexual abuse
There has already been a considerable amount of research into the underlying causes of
offensive sexual

behavior in adolescents, but few studies have examined the relationship

between sexual abuse victimization and later abuse perpetration. In the literature review only
nine studies were found to have examined this relationship empirically. These studies showed
that particularly characteristics

of the earlier sexual abuse were associated with later

perpetration. Especially being abused by different people (both men and women, both known
108

and unknown to the victim), the degree of physical coercion used during the abuse and the
combination with physical abuse and neglect appear to increase the chance of later perpetration.
In addition, factors related to sexuality (fantasies about the abuse and many sex partners)
appear to be associated with later perpetration. Also alcohol abuse increases the risk of
becoming an offender. Finally, a lack of emotional support from the social network is also
associated with later perpetration. Protective factors appear to be the support of others and
good school performance. However, some characteristics of the previous sexual abuse and the
perception of this abuse can lower the risk of later offending. If the abuse is attributed to the
personal characteristics of the offender and the victim does not blame him‐ or herself for the
abuse, the abuse has a short duration and the perpetrator is unknown, then the risk of later
offending is lower.
It is not only important to know the risk and protective factors for offending after victimization,
but also to understand the underlying mechanisms. However, the literature in this area is
limited. Often, the various risk factors are briefly described, but the mechanisms explaining the
relation between victimization and perpetration are not discussed. Yet there are a number of
underlying mechanisms which may explain the relation between victimization and perpetration
of sexual abuse. First, in the study of Burton et al. (2002) the applicability of social learning
theory to later sexual offending was tested. This theory was developed by Bandura (1986) and
implies exposure to specific behavior increases the likelihood that this behavior will be learned.
Through observation of the offender, for example, it may be learned that committing sexual
abuse gives a sense of power and a way to generate control over others. This might result in
sexually deviant behavior (Burton et al., 2002). This also seems to explain why mostly
victimized boys and not girls become perpetrators themselves. In most cases the offender is a
man and boys learn probably more from a male role model than girls. A related mechanism is
the bond with the perpetrator. Glasser et al (2001) state that children who are emotionally
neglected and abused by an adult, will bond with the offender. As a result, they begin to
identify with this person and may imitate (deviant) behavior. Again, the identification of a boy
with a male perpetrator is more likely than girls identifying themselves with a male perpetrator.
Similarities and differences between boys and girls
Most studies examining the relationship between victimization and later perpetration often
involve such a small numbers of females that the results found in males can hardly be
generalized to girls and women. The cycle of abuse – from victim to offender ‐ seems especially
related to the behavior of boys and men. However, it is striking that many girls who show
sexually aggressive behavior (forcing someone into sexual acts), were sexually abused before,
and

even

more

often

abused

than

boys,

especially

by

someone

they

know.
109

General limitations of the study
Many of the empirical studies discussed are retrospective in nature. Sometimes it is also
difficult to determine whether the problems, such as PTSD or negative feelings are caused by
sexual abuse or appear just after re‐victimization. It is therefore difficult to establish causal
links.
In some areas, very little research has been done. There are hardly any factors measured
that may act as a moderator between victimization and perpetration e.g. intelligence, PDD‐NOS
(Pervasive Developmental Disorder Not Otherwise Specified), ADHD (Attention Deficit
Disorder with Hyperactivity), impulsivity and behavioral disorders. These factors might
potentially strengthen the link between victimization and perpetration. Moreover, these risk
factors are often found in young people treated in residential care. Also, there is little research
on environmental factors, especially in the study of repeat victimization. Research on repeat
victimization is often done among student populations and therefore not entirely representative
of a clinical group. Some caution in the interpretation of the findings is therefore warranted.

Which of the factors found are possible (directly or indirectly) influenced within the context of residential
care or similar contexts?
From the literature and expert meeting it is shown that some risk factors may be susceptible to
alteration within the context of residential care. In order to prevent re‐victimization, alterable
risk factors might be symptoms of PTSD, the incorrect assessment of danger, anxiety,
depression, inability to adequately regulate emotions, and a lack of self‐esteem. Also focusing
on the (disturbed) sexual development seems important as well as paying attention to a risky
lifestyle, and substance dependence. Besides focusing on these individual aspects, paying
attention to the environment of the victim is important. Creating support from the victim’s
social network appears to be a pre‐requisite to reduce the chance of repeat victimization.
Developing an adequate coping strategy and a strong internal locus of control might have a
protective effect.
Alterable individual factors within the residential setting preventing perpetration are
almost non‐existent found in academic literature. In particular, problems related to sexual
development, alcohol abuse and those related to the experienced trauma might be responsive
to change. Finally, some protective factors which may reduce the likelihood of offending after
110

victimization are good school performance and receiving support from the environment.
The literature review found no factors related to the institutional environment where
juveniles stay. Therefore, within the expert meeting, this aspect was extensively discussed.
According to the experts’ focus on group dynamics, the composition of the living groups and
physical environment is important to reduce the risk of re‐victimization within the institution
These factors are also important when it comes to preventing offending.

What recommendations can be made about how to deal with the consequences of sexual abuse and
prevent re‐victimization and perpetration in residential care and similar contexts?

All in all, the following recommendations can be made to prevent re‐victimization:
‐

Based on the static factors found in the literature, an overall estimate of the risk of re‐
victimization among young people (read: females) can be made. Inquiries should be
made about the offender (known or unknown), the duration of the abuse and the
extent of force used, and the combination of sexual abuse with physical abuse and
neglect. This is important to distinguish between young people who are at high risk of
repeat victimization and those at a lesser risk. These s high risk youths require more
attention and treatment. Dependent on the above is an adequate tracking of
treatment files. Files are often found to display an incomplete picture. Notable in this
regard is that in the expert meeting it was pointed out that many parents and / or
guardians are present at the intake meetings with the adolescent . This is apparently not
the ideal setting to produce accurate information about the abuse experiences of the
adolescent.

‐

The risk of repeat victimization is increased when the abused adolescent shows sexually
“risky” behavior, decreased sexual assertiveness, uncertainty about sexuality and
preoccupation with sex. These factors require a more sexological approach, which
should be provided by a specially trained professional. Factors such as emotion
regulation, PTSD, depression, self‐blame and coping may form part of a general
treatment program, but again require specific expertise. Making a correct diagnosis

is

crucial in order to offer a tailored treatment.

The

following

recommendations

may

prevent

perpetration

after

sexual

abuse:

‐

A global risk estimate can be made based on the static factors found in academic
literature. It is evidenced that young people (read: males) who have been abused by
both men and women, and have been subjected to violent physical abuse, coupled with
111

general physical abuse and emotional neglect, have a higher risk of becoming
perpetrators. Again, it is important that the treatment files are in good order and that
during the (intake) the professional asks the right questions about the abuse.
‐

Alongside static factors, the risk of perpetration is increased when these adolescents
fantasize about the abuse (during masturbation), have a lot of sex partners, and are
experiencing

unresolved trauma and substance dependency issues problems. This

requires expertise and willingness of professionals to freely talk about this topic.

For both the young people at risk of re‐victimization and those at risk of perpetration the
following things are important:

‐

Focus on healthy and ʹunhealthyʹ sexual development, where professionals need to
be more open about sexuality. This seems more relevant in residential settings with open
living space for boys and girls were they have more possibility of having sex with each
other without the staff knowing about it.

‐

Focus on problems and basic needs that are not only related to sexuality but also to other
domains. Sexuality demands the same skills as behavior in other domains such
monitoring of your (sexual) boundaries, showing empathy, having an internal locus of
control, having self‐respect and self‐esteem, etc.

‐

Focus on group dynamics. There might be indications that some young people (boys)
exhibit dominant and sexual behavior in the group. There might be evidence that (some)
young people (girls) exhibit sexually solicitous behavior? What is the position of the
juvenile in the group: leader, follower, bully, victim of bullying?

‐

Give sufficient attention to the family system and opportunities for the social support
network outside the residential setting.

‐

Greater attention for protective factors. Attention to the social support from the network
of the young person (family or wider) seems important, but such support could also
come from the residential setting itself. The study of Lamers‐Winkelman and Tierolf
(sub‐report Commission Samson, 2012) shows that young people indicate that it is
important that guidance is available in the group and that staff pays attention to the
youths. Being able to talk about feelings and problems and safely talk about the trauma
is important. It is also important that there are not too many changes in the staff
112

In addition to the general recommendations, mentioned above, there was a specific request
from the WODC to look into recommendations regarding the pros and cons of placing boys
and girls together who have been sexually abused in the same living group.
There appeared to be little empirical literature available on this subject. Creating mixed or
unmixed groups was discussed extensively during the expert meeting. It was clear from the
discussion that the general professional preference was for separated groups in a closed setting.
It was suggested that serious problems may have a better chance of treatment if they live in
separate groups. Girls are often severely traumatized after sexual abuse and both boys and
girls often have severe behavioral problems. At a later stage, however, mixed groups often seem
preferable. After all, if young people are to be prepared for a return to society, it is also
important that boys and girls learn to deal with each other in a healthy way. The problem is that
the transition between closed and unmixed groups to open and mixed groups is sometimes too
much for them. It is therefore important to offer young people a safe environment within the
open setting. Such a safe environment can be enhanced by a transparent, orderly arrangement
of the institution. Placing boys and girls together in the same group also depends on the
background characteristics of the adolescents. Placing adolescents together in the same group
requires customization.
Further (empirical) research issues in the Netherlands
Both the review and meeting of experts have shown that it is important to study the risk and
protective factors of repeat victimization and perpetration after sexual abuse among a clinical
population instead of a student population. Studies of re‐victimization have yielded a number
of factors which were recognized in the expert meeting concerning young people residing in
residential care. However, moderating problems such as ADHD, PDD‐NOS, behavioral
problems and low IQ, which are common in clinical populations, have barely been studied,
along with characteristics of the residential environment. The above shows that specific research
among young people in residential care is necessary. In practical terms, this means that in
various residential settings sexual abuse and its consequences should be studied. Both
individual and environmental factors should be investigated in order to properly understand
the relationship between sexual abuse and re‐victimization or perpetration inside institutions
and to further appreciate the underlying mechanisms. Finally, protective factors should also be
included in the study. Research should be based not only on the young people themselves, but
also the social workers and therapists should be asked about current (sexual) behavior of
young people in the institution and observations should me made about group dynamic
behavior. The proposed cross‐sectional, partly retrospective study could be followed by a
longitudinal study in which the juvenile is followed‐up after discharge from the institution.
113

Bijlage I

Samenstelling begeleidingscommissie

Voorzitter
Prof. dr. H.E.M. Baartman
Emeritus Hoogleraar Preventie en Hulpverlening inzake kindermishandeling
Vrije Universiteit Amsterdam
Leden
Drs. A. ten Boom
Wetenschappelijk Onderzoek‐ en Documentatiecentrum (WODC)
Afdeling Extern Wetenschappelijke Betrekkingen (EWB)
Mr. J. Bosma (agendalid)
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (MinVWS)
Dr. S. Dijkstra
Lector Huiselijk Geweld, Hogeschool Avans
Expertise in geweld binnen relaties
Drs. P. Grob
Ministerie van Veiligheid en Justitie (MinVenJ)
Directie Justitieel Jeugdbeleid (DJJ)
Drs. B. Timman
Stichting Jeugdformaat, lid Raad van Bestuur

114

Bijlage II

Overzichtstabel literatuur

Revictimisatie
Auteur(s)

Jaartal

Populatie

Design

Conclusie

Statistische gegevens

Aosved & Long

2011

N = 1002
Leeftijd = 18 tot 55
Gem. leeftijd = 20.31

Retrospectief

Mannelijke slachtoffers van seksueel
misbruik hebben een grotere kans op
revictimisatie tijdens volwassenheid dan
mannelijke niet‐slachtoffers.

χ2 (1, N=895) = 13.52,
p < .001

Jongens
Studenten
USA
Arata

2000

N = 221
Leeftijd = 17 tot 47
Gem. leeftijd = 22.4

Retrospectief

Meisjes
Studenten
USA

Arata

2002

Meisjes
Met name studenten,
maar ook een
klinische en niet‐
klinische groep

Review

Revictimisatie zorgt voor een hogere kans op
aanpassingsproblemen in volwassenheid
zoals PTSS, vijandigheid, depressie en angst.
Vrouwen die zowel in de kindertijd als in de
adolescentie misbruikt zijn, rapporteren meer
zelfverwijt, een hogere mate van PTSS en
meer seksueel risicovol gedrag vergeleken
met vrouwen die alleen in de kindertijd
misbruikt zijn.
Arata heeft een model ontwikkeld, waarbij
de relatie tussen revictimisatie en CSA (Child
Sexual Abuse) wordt gemedieerd door de
mate van zelfverwijt, PTSS symptomen en
seksuele activiteit.
Slachtoffers van kindermisbruik hebben een
2 tot 3 keer zo grote kans op seksueel
misbruik op latere leeftijd, ten opzichte van
vrouwen die niet als kind misbruikt zijn.
Fysiek contact tijdens seksueel misbruik en

36,8% vs. 14,7%
rapporteert
slachtofferschap in
volwassenheid
Zelfverwijt
F(1,217) = 12.60, p<.001
Seksuele activiteit
χ2 (6, N=219) = 22.48,
p<.001

Gehele model
χ2 (4) = 11.60, CFI=.94

revictimisatie in adolescentie zorgt voor het
grootste risico op revictimisatie van seksueel
misbruik (geen effectgrootte vermeld).
Mediërende variabelen: seksueel gedrag en
psychologische variabelen (m.n. PTSS en
dissociatieve symptomen).
Modererende variabelen: andere vormen van
mishandeling (met name fysiek).

Barnes et al.

Bramsen et al.

2009

2013

N =185
Leeftijd = 6 tot 27
Gem. leeftijd = 24.14
Meisjes
Aangemeld bij
jeugdzorg vanwege
seksueel misbruik
USA
N = 327
Gem. leeftijd = 14.9

Prospectief
Longitudinaal

Retrospectief

Meisjes
Studenten
Denemarken
Breitenbecher

2001

Meisjes
USA

Review

Duidelijkere definities van revictimisatie zijn
nodig.
Misbruikte meisjes hebben een bijna twee
keer zo grote kans op later seksueel
misbruik, dan meisjes die niet eerder
misbruikt zijn.
Misbruikte meisjes hebben een grotere kans
op fysiek letsel, revictimisatie door een dader
van oudere leeftijd – dader geen
leeftijdgenoot.
Er bestaat een directe relatie tussen CSA en
peer‐to‐peer seksuele victimisatie.
Deze relatie wordt gemedieerd door het
aantal seksuele partners, seksueel risicovol
gedrag en het signaleren van seksuele
grenzen.
Risicofactoren voor revictimisatie kunnen in
8 grote categorieën ingedeeld worden:
spurieuze factoren, situationele factoren,
verstoorde interpersoonlijke relaties,
cognitieve attributies, zelfverwijt &

OR = 1.99 ± 2.79, p<.05

B = .49, CI = 0.21‐0.71,
p<.05
B = .17, CI = ‐0.01 tot ‐
0.37, p<.05

116

Classen et al.

2005

Jongens en meisjes
USA

Review

zelfrespect, coping, gevaarperceptie en
traumagerelateerde symptomatologie en
algemene psychologische en psychosociale
aanpassing.
Geen van deze theorieën wordt eenduidig
empirisch ondersteund.
2 op de 3 kinderen die slachtoffer zijn
geworden, zullen opnieuw slachtoffer
worden. Eerder seksueel slachtofferschap en
de ernst daarvan, meerdere trauma’s (m.n.
fysiek misbruik in de kindertijd en recent
seksueel misbruik) en een disfunctionele
familie zorgt voor een verhoogde kans op
revictimisatie.
Preventieprogramma’s tegen seksueel
misbruik zijn effectief in het veranderen van
houding, maar minder effectief in het
verlagen van de kans op revictimisatie.

Fargo

Filipas & Ullman

2009

N = 147

2006

Meisjes
Aangemeld voor
misbruik in
ziekenhuis
Drie waves (0‐12 jaar,
13‐17 jaar, 18 jaar en
ouder
USA
N = 577
Meisjes

Prospectief
Longitudinaal

Risicovol gedrag medieert tussen misbruik
als kind en adolescent. Risicovol gedrag
wordt gedefinieerd als weglopen voor de 18e
leeftijd, eerste drugsgebruik, eerste
alcoholgebruik en eerste seksuele ervaringen.

Significant SEM model
(Structural Equation
Modeling)

Retrospectief

De enige factor die revictimisatie voorspelt in
deze studie is het aantal niet adequate
copingstrategieën.

χ2 (8, N=100) = 19.77,
p<.05

117

Finkelhor et al.

Jankowski et al.

2007

2002

Studenten
USA
N = 1467
Leeftijd = 2 tot 17
Jongens en meisjes
Nationale
representatieve
steekproef
USA
N = 974
Gem. Leeftijd = 18.58

Prospectief
Longitudinaal

Het risico op revictimisatie was hoger in het
2e jaar van de meting, waarbij de odds ratio
van seksuele revictimisatie 6,9 is. 39 procent
dat slachtoffer is geworden in het 1e jaar,
wordt ook slachtoffer in het 2e jaar.

OR = 6.9, p<.001

Retrospectief

23 procent van de meisjes die misbruikt zijn
in de kindertijd rapporteren misbruik na het
16e levensjaar. Dit geldt ook na het
controleren voor leeftijd.
Niet alleen seksueel misbruik in de kindertijd
(2x zo een grote kans), maar ook trauma’s
door fysiek geweld en getuige zijn van
geweld voorspellen seksuele revictimisatie.

χ2 (1, N=954) = 9.81, p<.01

Meisjes
Studenten
USA

OR = 2.14; CI = 1.61 – 2.76

χ2 (5, N=139) = 4.66, ns
Kenmerken van seksueel kindermisbruik,
met inbegrip van leeftijd, duur, frequentie,
aard van het seksuele contact en of de dader
familie was of niet, voorspellen geen
revictimisatie.

Katz et al.

2010

N = 87
Leeftijd = 17 tot 19
Gem. leeftijd = 18.01
Meisjes
Studenten

Prospectief
Longitudinaal

Ouderlijke zorg is geen buffer tegen het
revictimisatie‐effect.
Meisjes die seksuele victimisatie op tijdstip 1
(eerst jaar studie) aangeven, hebben een
grotere kans op revictimisatie op tijdstip 2.

χ2 (1) = 6.74, p<.01

Dit effect wordt verklaard door zelfverwijt en
verminderde assertiviteit om seksueel

118

USA
Meisjes
Duitsland

Krahé

2000

Lalor & McElvaney

2010

Jongens en meisjes
Ierland

Review

Maker et al.

2001

N = 131
Leeftijd = 18 tot 43
Gem. leeftijd = 22.2

Retrospectief

Marx et al.

2005

Meisjes
Niet‐klinisch
USA
Jongens en meisjes
USA

Review

Review

contact te weigeren.
Geseksualiseerd gedrag is veelvoorkomend
bij kinderen die misbruikt zijn. Dit gedrag
lijkt overgedragen te worden naar de
adolescentie en volwassenheid.
Factoren die de kans op seksuele
revictimisatie verhogen zijn verhoogde
seksuele activiteit op jonge leeftijd, grotere
variëteit in seksuele daden en een groter
aantal seksuele partners. Ook een laag
zelfbeeld en gebrek aan eigenwaarde dragen
hier aan bij.
Veel studies hebben aangetoond dat eerder
seksueel misbruik een groot risico vormt
voor revictimisatie.
Mediërende variabelen: negatief zelfbeeld,
middelengebruik, PTSS en verstoorde
seksuele ontwikkeling.
Seksueel misbruik voor het 16e levensjaar is
de enige voorspeller van revictimisatie.
seksueel misbruik door leeftijdgenoten,
aantal daders, leeftijd ten tijde van het
misbruik en de ernst van het misbruik
verhogen het risico op revictimisatie niet.

OR = 3.08 (CI = 1.28 –
7.42, p<.05)

Geen van de variabelen die eerder empirisch
onderzocht zijn ter verklaring van seksuele
revictimisatie, worden sterk ondersteund in
deze review.
De verschillende vormen van
emotieregulatie kunnen zorgen voor
kwetsbaar gedrag naar seksuele daders. Dit

119

Messman‐Moore &
Brown

2004

N = 944
Leeftijd = 18 tot 22
Gem. leeftijd = 18.88

Retrospectief

Meisjes
Studenten
USA

Messman‐Moore &
Brown

Messman‐Moore et
al.

2006

2005

N = 262
Leeftijd = 18 tot 22
Gem. leeftijd = 19.18
Meisjes
Studenten
USA
N = 339
Leeftijd = 18 tot 22
Gem. leeftijd = 19.18

Prospectief
Longitudinaal

Prospectief
Longitudinaal

Meisjes
Studenten
USA

Messman‐Moore &
Long

2000

N = 633
Gem. leeftijd = 19.74
Meisjes
Studenten

Retrospectief

resulteert in het niet correct inschatten van
gevaar en het belemmeren van succesvol
defensief gedrag.
Er zijn verschillende paden naar
kwetsbaarheid voor latere seksuele
victimisatie. Seksueel kindermisbruik geeft
een 2 keer zo grote kans op revictimisatie.
Emotionele verwaarlozing is ook significant,
fysiek misbruik laat geen verband met
seksuele victimisatie zien.
Disfunctionele gezinnen zijn tevens een
voorspeller van seksuele victimisatie.
Eerdere victimisatie en significant vertraagde
reactie op risico’s/gevaar signalen zorgt voor
een verhoogde kwetsbaarheid voor
verkrachting en andere vormen van seksuele
victimisatie (eerst meting in studietijd).

Zowel posttraumatische symptomen als
problemen met identiteit en affectregulatie
voorspellen seksuele revictimisatie tijdens de
studie. Posttraumatische symptomen, als
gevolg van eerder slachtofferschap, verklaren
slachtofferschap tijdens de studie, waarbij
problemen met identiteit en affectregulatie
de relatie tussen posttraumatische
symptomen en revictimisatie mediëren.
Meisjes die in het verleden seksueel
misbruikt zijn, rapporteren vaker seks met
bekenden onder dwang (1) en vaker seks met
bekenden (2) en vreemden (3) door misbruik
van macht door de dader.

χ2 (1) = 4.80, p<.05
OR = 1.9

OR = 1.2
Wilks’Λ = .920,
F(12,796.66)=2.14, p<.01

χ2 (29, N = 254) = 256.12,
p<.001
NFI = .83
CFI = .84

(1) χ2 (1, N = 633) = 9.99,
p<.002
(2) χ2 (1, N = 633) = 12.57,
p<.001
(3) χ2 (1, N = 633) = 8.74,

120

USA

Messman‐Moore &
Long

Messman‐Moore et
al.

Miller et al.

2003

2010

2011

Meisjes
USA

N = 752
Gem. leeftijd = 18.76
Meisjes
Studenten
USA
N = 144
Leeftijd = 18 tot 22
Meisjes
Studenten
USA

Review

Retrospectief

Prospectief
Longitudinaal

Zij rapporteren ook vaker ongewilde
liefkozing door misbruik van macht door de
dader (4) of orale en genitale contacten met
bekenden in combinatie met het gebruik van
alcohol of drugs door het slachtoffer (5).
In de literatuur worden verschillende
mechanismen voor seksuele revictimisatie
genoemd, waarbij veel nadruk op de
psychologische nasleep wordt gelegd:
Alcohol en drugsgebruik, seksueel gedrag,
dissociatie, posttraumatische symptomen,
slechte risico inschatting en interpersoonlijke
problemen.
Op seksueel gedrag na, geven deze studies
een beperkte of verschillende steun voor de
rol van interpersoonlijke factoren bij
revictimisatie.
Toekomstige modellen zouden zich ook
moeten richten op factoren buiten het
slachtoffer (de omgeving).
Emotionele disregulatie is een distale
voorspeller. Seksueel risicovol gedrag (met
name met minder bekende partners) is een
proximale voorspeller voor seksuele
revictimisatie.
De angst voor stigmatisering heeft een
prospectieve voorspellende waarde voor
seksuele revictimisatie gedurende de 4.2
maanden follow‐up periode.

p<.003
(4) χ2 (1, N = 633) = 10.70,
p<.001
(5) χ2 (1, N = 633) = 9.52,
p<.002

χ2 (2) = 1.13, p=.57

β = 0.89, p=.04
χ2 (8) = 4.03, p=.86

121

Miller et al.

2007

Noll & Grych

2011

Noll et al.

2003

N = 144
Gem. leeftijd =18‐19
Meisjes
Studenten
USA
Meisjes
USA

N = 140
Leeftijd = 14 tot 26
Gem. leeftijd = 18.81
Meisjes
USA

Prospectief
Longitudinaal

Meisjes die na seksueel misbruik een grotere
mate van zelfverwijt rapporteren, hebben een
grotere kans op seksuele revictimisatie
gedurende de 4.2 maanden follow‐up
periode.

Model

Model dat laat zien waarom vrouwen die
seksueel misbruikt zijn een grotere kans
hebben om opnieuw misbruikt te worden:
Read‐React‐Respond. Omgeving lezen
(factoren als seksuele opvatting, gehechtheid,
emoties en gebruik van middelen spelen
hierbij een rol), perceptie van gevaar zorgt
voor een reactie, geeft antwoord met de
intentie de situatie te stoppen (voorspellers
hiervan zijn: angst voor repercussie, kennis
van effectieve strategieën en
middelengebruik). Met name biologische
processen spelen een rol. Het model
integreert biologische, cognitieve, affectieve
en gedragsprocessen.
Misbruikte kinderen rapporteerden twee
keer zo vaak verkrachtingen of
aanrandingen.

Prospectief
Longitudinaal

Seksuele revictimisatie heeft een positieve
correlatie met posttraumatische stress
symptomen, peritraumatische dissociatie
(vergeten van de traumatische gebeurtenis
tijdens de gebeurtenis zelf) en seksuele
preoccupatie. (Deze factoren zijn na het
eerste seksueel misbruik, en voordat
revictimisatie optrad, gemeten).

β = 1.72, p<.01

F(4, 136)=3.18, p=.07

r = .18, p<.05
r = .23, p<.01
r = .15, p<.05

122

Orcutt et al.

2005

N = 776
Gem. leeftijd =21.23

Prospectief
Longitudinaal

Meisjes
Niet‐klinisch
USA

Raghavan et al.

2004

N = 7545
Leeftijd = 12 tot 19

Prospectief
Longitudinaal

Meisjes
Studenten
USA

Reese‐Weber &
Smith

2011

N = 93
Leeftijd = 17 tot 52
Gem. leeftijd = 18.42
Meisjes
Studenten
USA

Prospectief
Longitudinaal

Tussen T2 en T3 hebben vrouwen een twee
keer zo grote kans op revictimisatie.

b =.69
OR = 1.99, p<.05

Psychologische stress (depressie/angst) en
het hebben van seks om het negatieve effect
van kindermisbruik te verminderen,
medieert deels de relatie tussen
kindermisbruik en seksuele revictimisatie.
Voorspellers van seksuele victimisatie op T1
zijn: ‐ het hebben van een romantische relatie
in de afgelopen 18 maanden
‐ Blootgesteld aan geweld het afgelopen jaar
‐ Gebruik van alcohol in het afgelopen jaar
‐ Marihuana gebruik de afgelopen 30 dagen
‐ Verhoogde levels van emotionele stress
Voorspellers van seksuele victimisatie tussen
T1 en T2: ‐ gebruik van alcohol
‐ seks hebben gehad op T1
‐ recent cocaïnegebruik
‐ verhoogde levels van emotionele stress
‐ genitale aanrakingen tijdens een
romantische relatie
Zorgverleners, leraren en leerlingbegeleiders
spelen sleutelrollen in het identificeren van
adolescente meisjes met verhoogd risico op
seksuele victimisatie en revictimisatie.
De groep die seksueel misbruikt was in de
kindertijd verschilde niet van de niet
misbruikte groep op hechtingsangst, gevoel
van macht of zelfrespect. Maar zij hadden
wel grotere kans om seksueel misbruikt te
worden tijdens het eerste studiesemester.

Z =2.73, p<.05

OR = 2.1, p<.001

OR = 1.9, p<.001
OR = 1.7, p<.01
OR = 1.5, p<.01
OR = 1.4, p<.001
OR = 2.0, p<.05
OR = 2.3, p<.05
OR = 4.7, p<.01
OR = 1.4, p<.001
OR = 2.7, p<.05
F(4,117) = 1.35, p=.26

χ2 (1, N =93) = 4.37, p=.036

123

Risser et al.

2006

Roodman & Clum

2001

Santos‐Iglesias &
Sierra

2012

N = 1449
Gem. leeftijd =19.0
Meisjes
Studenten
USA
Meisjes

N = 402
Leeftijd = 18 tot 24
Gem. leeftijd = 20.82

Retrospectief

PTSS medieert seksuele revictimisatie. Alleen
het hyperarousal cluster is een significante
mediator, wanneer onderscheid per cluster
wordt gemaakt.

b (SE) = .11 (.04),
t(1448)=3.92, p<.01

Review
Meta‐analyse

De algehele effectgrootte van revictimisatie is
.59, een gemiddeld effect, dat wijst op een
duidelijke relatie tussen seksueel misbruik in
de kindertijd en revictimisatie tijdens
volwassenheid.
Een hogere mate van seksueel
kindermisbruik, zorgt voor meer partners,
meer middelenmisbruik voorafgaand aan
seks en een lagere seksuele assertiviteit. Deze
factoren samen mediëren de relatie tussen
kindermisbruik en revictimisatie.

d = .59

Retrospectief

Meisjes
Studenten
Spanje

Swanston et al.

2002

N = 183
Leeftijd = 4 tot 15
Gem. leeftijd = 10.3
(bij de intake)
Jongens (40) en
meisjes (143)
Hospital Child
Protection
Australië

Prospectief
Longitudinaal

De relatie tussen seksueel kindermisbruik en
revictimisatie wordt gemedieerd door het
aantal partners (die wederzijds instemmen
met seks) en seksuele assertiviteit.
1 op de 3 kinderen (61/183) is teruggevonden
in de data van ‘the Department of
Community Services’ vanwege een vorm van
misbruik, verwaarlozing, of ander gedrag
wat een risico vormt.
Eerder seksueel misbruik vormt een risico
voor revictimisatie.
Seksueel misbruik na de intake wordt
voorspeld door het aantal wisselingen in
primaire verzorgers voor de intake (p=.01) en
of er emotioneel misbruik voor het eerste

Z = 2.85, p=.004

95% CI:[.002, .589]
95% CI:[.016, .285]

RR = 3.04, CI: 1.56 ‐ 5.94
χ2 (3) = 21.35, p<.001

Adj RR=3.40, CI: 1.05‐

124

Van Bruggen et al.

2006

N = 402
Leeftijd = 17 tot 43
Gem. leeftijd = 19.0

Retrospectief

Meisjes
Studenten
Canada

Walsh et al.

2007

N = 73
Leeftijd = 18 tot 27
Gem. leeftijd = 20.42

Retrospectief

Meisjes
Studenten
USA
Walsh et al.

2013

N = 546
Gem. leeftijd = 18.7
Meisjes
Studenten
USA

Retrospectief

seksueel misbruik plaats heeft gevonden.
Revictimisatie lijkt een teken van een
continue disfunctionele familie.
Vergeleken met meisjes zonder geschiedenis
van seksueel kindermisbruik, laten
misbruikte meisjes een lagere seksuele
eigenwaarde (1), minder seksuele aanpassing
zien (2) en hebben zij een twee keer zo een
grote kans om een seksuele aanranding sinds
hun 14e levensjaar te ervaren (3).
De relatie tussen kindermisbruik (seksueel en
psychologisch) en revictimisatie wordt deels
gemedieerd door seksuele eigenwaarde,
seksuele zorgen en seksueel risicovol gedrag.
Een interne locus of control en positieve
copingvaardigheden zorgen voor weerstand
tegen seksueel misbruik (beschermende
factoren).
Implicaties: locus of control en positieve
coping kunnen worden versterkt door
middel van behandeling.
Laag gevoel van seksuele controle door
seksueel kindermisbruik kan in verband
gebracht worden met verhoogde
verwachtingen over seks door
alcoholgebruik (alcohol verhoogt de seksuele
ervaring; Alcohol als ‘liquid courage’).
Alcohol zorgt ervoor dat, ondanks gebrek
aan controle, vrouwen toch seks willen

11.02

(1) F(5, 385) = 3.13, p<.01
(2) t(397) = ‐2.6, p<.01
(3) OR = 2.22, CI=1.22‐
4.04, p<.05
χ2 (25) = 96.45, p<.001

Nagelkerke R2 = .441

χ2 (4) = 7.8, p=.06

Deze proximale risicofactoren verhogen de

125

kwetsbaarheid voor middelengerelateerde
verkrachting (geen gedwongen
verkrachting).

Cycle of Abuse ‐ daderschap
Auteur(s)

Jaartal

Populatie

Design

Conclusie

Statistische gegevens

Burton et al.

2002

309 daders die zelf
misbruikt zijn:
216 pleger zedendelict
93 pleger niet‐
zedendelict

Retrospectief

Voorspellers voor het worden van een
zedendader na zelf misbruikt te zijn:
‐ misbruikt zijn door zowel mannen als
vrouwen.
‐ het gebruik van fysieke dwang tijdens het
seksueel misbruik.

Logistische regressie

Gem. leeftijd = 16.7
Jongens
USA
Craissati et al.

Glasser et al.

2002

2001

156 kindmisbruikers
Gem leeftijd = 41.0
Mannen
Engeland
843 respondenten
(747 mannen, 96
vrouwen)
Ambulante
behandelinstelling
voor zedendaders.
227 kindmisbruikers

Retrospectief

Retrospectief

Social learning wordt bevestigd: hoe vaker
en hoe langer iemand wordt blootgesteld
aan gedrag, hoe groter de kans op leren.
Emotioneel misbruik als kind en het
hebben van homoseksuele contacten als
volwassene, onderscheidt de daders die
seksueel misbruikt zijn van de daders die
niet seksueel misbruikt zijn.
35% van de daders is ook slachtoffer
geweest.
Het risico om een dader te worden is
groter als je slachtoffer bent van een
pedoseksueel delict, dan van een
incestdelict, en beide delicten samen
vormen het grootste risico (geen OR

Wald = 4.19, p < .05
Wald = 3.86, p< .05

Logistische regressie

Logistische regressie
Pedofiel delict:
OR = 4.63
Incestdelict:
OR = 3.1

126

vermeld).
Gem. leeftijd = 31.2
Engeland
Jespersen et al.

2009

1037 zedendaders
1762 niet‐zedendaders

Meta‐analyse
(17 studies waarvan
16 over mannen)

Mannen en vrouwen
Gem. leeftijd in 12 van
de 17 studies > 30

Lambie et al.

2002

47 slachtoffers van
seksueel misbruik
41 slachtoffer‐daders

Retrospectief

Mannen
Nieuw‐Zeeland

Merrill et al.

2001

6109 mannelijke Navy
recruits

Retrospectief

Gem. leeftijd = 20
USA
Salter et al.

2003

224 mannelijke
slachtoffers van
seksueel misbruik

Retrospectief

Conclusie: slechts een minderheid van de
slachtoffers wordt zelf ook dader.
Een verleden van seksueel misbruik komt
vaker voor bij zedendaders dan bij niet‐
zedendaders.
Een verleden van seksueel misbruik komt
significant minder vaak voor bij
verkrachters dan bij kindmisbruikers.
Een verleden van mishandeling komt
vaker voor bij verkrachters dan bij
kindmisbruikers.
Meer mannen in de dadergroep
masturbeerden en fantaseerden over het
meegemaakte seksuele misbruik
De dadergroep heeft minder emotionele
steun gekregen in de kindertijd dan de
niet‐dadergroep, gecorrigeerd voor leeftijd
en opleidingsniveau.
Conclusie: vriendschap en sociale steun
kunnen een belangrijke rol spelen ter
voorkomen van daderschap.
Het effect van slachtofferschap van
seksueel misbruik op het plegen van
verkrachting wordt beïnvloed door het
hebben van alcoholproblemen en het
aantal seks partners. Zonder deze 2
variabelen is er geen verband.
12% van de slachtoffers is dader
geworden.

OR = 3.36

OR = 0.51

OR = 1.43

χ2 (1, n = 88) = 4.467,
p=.05

χ2 (2, n = 88) = 19.242,
p=.001

Logistische regressie

Seksueel misbruik:

127

2 keer zoveel victim‐abusers zijn seksueel
misbruikt dan de non‐abusers. Dit geldt
ook voor verwaarlozing en mishandeling.

Gem. leeftijd = 22.3
UK

OR = 3.03
Verwaarlozing:
OR = 3.0
Mishandeling:
OR = 3.4

Thomas &
Fremouw

2009

Mannen
USA

Literatuurreview
(7 studies waarvan
4 ook apart in tabel
besproken)

De gevolgen van seksueel misbruik
(gedrag, sociaal, psychologisch) zijn voor
mannen en vrouwen gelijk. De victim to
offender cycle komt echter veel meer voor
bij mannen.
Masturbatie na het misbruik, fantasieën en
plezier dat gerelateerd is aan het misbruik
modereren de cyclus. Gezinsfactoren
(meerdere vormen van misbruik,
verwaarlozing, verlies van ouder) hebben
invloed op deze uitkomst.

Wilcox et al.

2004

Engeland

Review

De relatie met de dader, het geslacht van
de dader, de leeftijd van het slachtoffer of
penetratie tijdens het misbruik modereren
niet.
Finkelhor & Browne (1986): traumamodel.
Kinderen gaan van slachtoffer naar dader
door hun eigen negatieve ervaringen
(onopgeloste trauma’s). Een deel komt ook
door het gevoel van machteloosheid, en
dus proberen zij andere kinderen te

128

domineren. Zonder behandeling en steun
van anderen bestaat er een grotere kans
dat zij dader worden van seksueel
misbruik.
Beschermende factoren zodat men geen
dader wordt: onder andere de relatie van
het slachtoffer met de dader, de perceptie
op het misbruik en veerkracht.

129

Bijlage III

Deelnemers expertmeeting

Hieronder vindt u een overzicht van de instellingen die meegewerkt hebben aan de
expertmeeting. Ook wordt vermeld hoeveel deskundigen per instelling aanwezig waren en
welke functie zij bekleden.

JJI Den Hey‐Acker
Corinne Peeters (Unit manager opvoeding en behandeling – klinisch psycholoog) en Michel Oomen
(groepswerker ESP – jongeren met ernstige seksuele problematiek)
De jongeren komen deze Justitiële Jeugdinrichting binnen wanneer zij een PIJ‐maatregel
opgelegd hebben gekregen. Het zijn dus jongeren die strafrechtelijk vervolgd zijn. De
medewerkers werken alleen met jongens, meisjes komen op hun afdeling niet voor.
Jeugdzorgplus instelling Harreveld (onderdeel van Horizon)
Chris Rijnders (gedragswetenschapper) en Sanne Rijntjes (groepswerker)
Hier worden (bijna) daders geplaatst, die een OTS maatregel hebben gekregen. Deze jongeren
zijn dus civielrechtelijk geplaatst. Beide medewerkers werken op een ESP‐groep (jongeren met
ernstige seksuele problematiek).
Intermetzo
Leoniek Kroneman (senior onderzoeker – cognitief gedragstherapeut) en Annemijn Roskam (pedagogisch
medewerker Jeugdzorgplus)
Beide experts werken bij Intermetzo – voorheen LSG‐Rentray en Zonnehuizen.
Cardea
Marieke Berheij (gedragswetenschapper onderwijszorg combinatie Orion) en Femke Rolfes (pedagogisch
medewerker oudere jeugd)
Hier verblijven jongeren die een relatief licht vorm van jeugdzorg behoeven. De organisatie
biedt ambulante hulp, daghulp, 24‐uurshulp of combinaties hiervan.
Movisie
Nico van Oosten (senior adviseur huiselijk en seksueel geweld)
Movisie is een landelijk kennisinstituut en adviesbureau op het gebied van sociale
vraagstukken. De medewerker heeft kennis op het gebied van huiselijk en seksueel geweld.
Rutgers WPF
Willy van Berlo (projectcoördinator/onderzoeker)
Rutgers WPF is een kenniscentrum met betrekking tot seksualiteit. De onderzoeker houdt zich
vooral bezig met seksueel geweld.

Bijlage IV

Vragen expertmeeting

Algemene vragen
‐ Heeft u ervaringen met herhaald slachtofferschap in de inrichting?
‐ Heeft u ervaringen met daderschap na seksuele victimisatie?
‐ Heeft u ervaringen met gemengde leefgroepen?
‐ Kunt u zich vinden in de factoren en mechanismen die door middel van een
literatuurstudie gevonden zijn? (zie bijgevoegde tabel)
Dieptevragen
‐ Wat zijn volgens u kenmerken van jongeren die risico lopen om opnieuw slachtoffer van
seksueel misbruik te worden?
‐ Wat zijn volgens u kenmerken van daders die deze kwetsbare jongeren uitzoeken?
‐ Wat zijn volgens u kenmerken van daders die slachtoffer zijn geweest van seksueel
misbruik?
‐
‐
‐
‐

Op basis van welke kenmerken worden de groepen samengesteld? (verhouding j/m,
leeftijd, machtsverschillen, etc.)
Wat maakt de residentiële setting risicovol?
Aan welke risico‐ en/of beschermende factoren wordt aandacht besteed in de inrichting?
(zowel in de leefgroepen als tijdens de behandeling)
Op welke manier worden deze factoren aangepakt?

131