Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2008–2009

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2500
Vragen van het lid Van Velzen (SP)
aan de staatssecretaris van
Economische Zaken over controle op
buitenlandse wapenproductie onder
Nederlandse licentie. (Ingezonden
23 maart 2009)
1
Kunt u de Kamer een overzicht geven
van bij de overheid bekende
overeenkomsten waarbij
buitenlandse bedrijven op basis van
een licentieovereenkomst met een
Nederlands bedrijf strategische
goederen (mogen) produceren?1
2
Voert de Nederlandse overheid
toezicht uit op de verkoop van op
Nederlands ontwerp gebaseerde en
mogelijk met Nederlandse
onderdelen geproduceerde, militaire
en dual-use goederen door het
tegenwoordige BEL Optronic Devices
Ltd. aan derde landen? Zo ja, in welke
vorm vindt deze controle plaats?
Zo nee, is er enig toezicht op de
licentieproductie van het in 2002 aan
het Indiase bedrijf BEL verkochte
aandeel van Delft Instruments in de
joint venture BE-Delft Electronics
Ltd.?
3
Hoe controleert de Nederlandse
overheid in licentie gebouwde
schepen van bijvoorbeeld Damen

KVR36070
2009Z05319
0809tkkvr2500
ISSN 0921 - 7398
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Shipyards? Speelt daarbij eventuele
bewapening ter plekke politioneel
dan wel militair gebruik een rol?
Zo ja, welke?
4
Is het u bekend dat Bharat Electronics
Limited (BEL) de AWLLADWCS (PIW
529), een variant op de in licentie
gebouwde Flycatcher, aanbiedt op de
defensie(export)markt? Zijn de
afspraken tussen BEL, Thales
Nederland en de Nederlandse
overheid over de uitvoer van in
licentie geproduceerde goederen ook
op dit afgeleide product van
toepassing?
5
Is het waar dat het Turkse bedrijf
Aselsan een licentie voor de verkoop
van militaire radio-apparatuur van
Thales heeft gehad? Zo ja, loopt deze
licentie nog steeds? Welke
voorwaarden zijn/waren aan deze
licentie verbonden? Aan welke landen
is de betreffende apparatuur door
Aselsan geleverd?
6
Hoe beoordeelt u de risico’s voor wat
betreft zowel ongewenst eindgebruik
van door China onder Nederlandse
licentie geproduceerde
nachtzichtapparatuur alsook de
levering van productietechnologie
voor nachtzichtapparatuur aan China,
mede ook in het licht van het illegaal
kopiëren van in licentie

geproduceerde Russische vliegtuigen
en -onderdelen door China?2
7
Hoe implementeert Nederland het in
artikel 5 van de EU Common Position
on Arms Exports vastgelegde vereiste
dat bij de beoordeling van aanvragen
inzake vergunningen voor de uitvoer
van militaire goederen of technologie
bestemd voor productie in derde
landen, de lidstaten in het bijzonder
rekening houden met het potentiële
gebruik van het eindproduct in het
producerende land en met het risico
dat het eindproduct kan worden
afgeleid of uitgevoerd naar een
ongewenste eindgebruiker?
8
Eist het kabinet van buitenlandse
licentiebouwers overlegging van
eindgebruikerverklaringen voor de in
licentie geproduceerde strategische
goederen? Zo ja, hoe krijgt dit
vereiste vorm? Hoe vindt hierop
controle plaats? Zo nee, waarom
niet?
9
Hoe is in andere EU-landen de
controle op licentieproductie van
militaire goederen in het buitenland
geregeld?
10
Deelt u de mening dat er een
vergunningenstelsel moet komen
voor overeenkomsten door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, Aanhangsel

5247

Nederlandse bedrijven voor
licentieproductie van strategische
goederen in het buitenland? Zo nee,
waarom niet?
1

Campagne tegen Wapenhandel, rapport
«Licentie-productie van wapens – gebrekkige
controle»
http://www.stopwapenhandel.org/publicaties/
2009/licentieproductie2.pdf
2
DefenseNews, 16 februari 2009: «Russia
admits China illegally copied plane».

Antwoord
Antwoord van staatssecretaris
Heemskerk (Economische Zaken)
(ontvangen 28 april 2009)
1
De Nederlandse overheid houdt
geen overzicht bij van
licentieovereenkomsten die
Nederlandse bedrijven hebben
afgesloten met buitenlandse
bedrijven voor de lokale productie
van strategische goederen. Het
rapport van Campagne tegen
Wapenhandel, waar de vraag naar
verwijst, beschrijft correct dat
Nederland er voor gekozen heeft om
de controle op de bestemming van de
in licentie geproduceerde militaire
goederen te verrichten via de
exportcontrole op de goederen- en
technologieoverdrachten die
daarmee gepaard gaan.
Ruwweg zijn er drie vormen van
gearrangeerde buitenlandse
productie die voor de Nederlandse
situatie relevant zijn. De vorm waarbij
een licentieovereenkomst het vaakst
aan de orde is, betreft die van
(gedeeltelijk) lokale productie van
systemen die bestemd zijn voor de
strijdkrachten van het land waar die
lokale productie plaatsvindt. Bij de
exportcontrole op de bijbehorende
technologieoverdracht kunnen in zo’n
geval de voorwaarden gesteld
worden waaronder die lokale
productie is toegestaan. Doorgaans
zal dat een beperking tot die lokale
markt inhouden. Vaak zal de
licentieverstrekker bovendien niet de
productie van het complete systeem
in licentie geven, maar bepaalde «key
components» in eigen beheer
houden, zodat ook nog eens bij de
uitvoer van die componenten
waarborgen aangebracht kunnen
worden omtrent hoeveelheden en
eindbestemming.
Van dit type licentieovereenkomsten
zijn bij de Nederlandse overheid

overeenkomsten bekend (uit 1985 en
2004) voor het gebruik van
Nederlandse radartechnologie (met
name met betrekking tot software
applicaties) voor de lokale productie
van radarsystemen voor de
Amerikaanse strijdkrachten en een
tweetal overeenkomsten (beide uit
2007) voor het gebruik van
radartechnologie voor de lokale
productie ten behoeve van de Turkse
marine. In geen van deze gevallen
omvat de overeenkomst de
mogelijkheid voor productie ten
behoeve van derde landen. Een vijfde
licentieovereenkomst heeft
betrekking op de lokale productie van
radarluchtafweersystemen ten
behoeve van India. Deze
overeenkomst, waarover eerder
gerapporteerd is en nu in antwoord 4
opnieuw wordt ingegaan, kent
eveneens een beperking tot productie
ten behoeve van de Indiase
strijdkrachten, maar bevat eveneens
procedures voor het geval de lokale
producent daar van af zou willen
wijken.
Een tweede vorm van gearrangeerde
buitenlandse productie betreft
«outsourcing» van een deel van de
productie. Die vorm komt steeds
vaker voor en ook daarbij biedt de
exportcontrole op de
technologieoverdracht voldoende
mogelijkheden om waarborgen te
stellen omtrent hoeveelheden en
eindbestemming. In de praktijk komt
bij zulke outsourcing doorgaans de
hele buitenlandse productie weer
terug naar Nederland voor de
systeemintegratie en daarna zijn bij
uitvoer van die systemen wederom
Nederlandse uitvoervergunningen
nodig.
De derde vorm van gearrangeerde
buitenlandse productie betreft de
gezamenlijke ontwikkeling van
systemen door de
defensie-industrieën van
verschillende landen. Bij die vorm,
waar normaliter ook sprake zal zijn
van een technologieoverdracht,
wordt bij de exportcontrole gekeken
of de Nederlandse overheid de vinger
achter de gezamenlijke ontwikkeling
moet houden of dat het buitenlandse
partnerland zelf over een adequaat
exportcontrolesysteem beschikt. Gaat
het daarbij om een partner uit de
kring van EU/NAVO+ landen, dan zal
Nederland over het algemeen
aanvaarden dat de in dat andere land
geproduceerde systemen onder de

exportcontrole van de partner komen
te staan. Tenzij er bij de ontwikkeling
van de betrokken technologie in
Nederland sprake is geweest van een
overheidsparticipatie. In dat geval zal
de Nederlandse overheid ook
eigendomsrechten (IPR) claimen en
zullen tevoren niet alleen afspraken
gemaakt worden over de revenuen
die de Nederlandse overheid bij
verkoop van de systemen aan derden
zal ontvangen, maar zal er ook
contractueel zijn vastgelegd welke
derde landen in aanmerking komen
voor de aanschaf van zulke systemen
of op welke wijze daarover in de
toekomst besloten zal worden.
2
Indien BEL Optronic Devices Ltd. uit
Nederland afkomstige componenten
wil verwerken, is bij afgifte van de
uitvoervergunning voor die
componenten al bekend voor welke
eindgebruiker de daarmee
geproduceerde systemen bestemd
zijn. Tot dusver betrof dat steeds
Indiase eindgebruikers. Voor zover bij
de Nederlandse overheid bekend, lag
aan de joint venture BE-Delft
Electronics Ltd. geen
licentieovereenkomst ten grondslag,
maar een overeenkomst voor de
gezamenlijke productie van modules
voor inbouw in nachtzichtapparatuur.
Er is ooit wel enige productie van
beeldversterkerbuizen in India
geweest, maar de kwaliteit daarvan
was dermate laag, dat al ras werd
overgegaan op inkoop van buizen uit
het buitenland om deze vervolgens in
India te integreren met lokaal
geproduceerde voedingen. Na het
terugtrekken van Delft Instruments uit
de joint venture is BE-Delft
Electronics Ltd. als zodanig
opgehouden te bestaan.
3
De controle op de buitenlandse
productie van schepen of delen van
schepen naar de technische
specificaties van Damen Shipyards is
afhankelijk van het strategische
karakter van het naar het betreffende
land uit te voeren ontwerp voor die
schepen of delen van schepen. Een
goed voorbeeld daarvan is de bouw
van delen van de romp of zelfs het
gehele casco van marineschepen op
de Roemeense werf van Damen. Voor
de uitvoer vanuit Nederland voor de
betreffende ontwerpen of «technical
data packages» voor die delen of dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, Aanhangsel

5248

casco is dan een Nederlandse
uitvoervergunning vereist indien het
ontwerp al voorzieningen bevat die
onder post ML9 als strategische
goederen zijn aangemerkt.
Voor de uitvoer van de ontwerpen of
«technical data packages» voor de
buitenlandse productie van civiele
schepen is geen Nederlandse
vergunning nodig. Ook niet als deze
civiele schepen naderhand voorzien
worden van bewapening of aldaar
door militaire of politionele eenheden
gebruikt gaan worden. Indien het
echter om productie ten behoeve van
derde landen gaat en Damen zelf
financieel betrokken is bij de
leverantie van schepen waar
naderhand bewapening in is
geïntegreerd, dan is het Besluit
financieel verkeer strategische
goederen van toepassing en zal
Damen in Nederland ook een
vergunning voor die betrokkenheid
aan moeten vragen. Die situatie heeft
zich op de Damenwerven in het
buitenland nog niet voorgedaan en,
zoals al eerder aangegeven (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
22054, nr. 143, antwoord 3), acht
Damen het niet waarschijnlijk dat dit
elders is gebeurd zonder dat Damen
daar weet van zou krijgen.
4
Ja, de eerder vermelde afspraken
tussen BEL, Thales Nederland en de
Nederlandse overheid (Tweede
Kamer, vergaderjaar 2004–2005,
22054, nr. 86, pagina 16 en 17) zijn
ook op dit product van toepassing
voor zover het de technologie van
Thales Nederland betreft.
5
Ja, maar de toen gebruikte
technologie is inmiddels zo
verouderd dat de productie al jaren
geleden gestopt is. De toenmalige
productie was bestemd voor de
Turkse strijdkrachten. De laatste
licentieafdrachten hebben in 1994
plaatsgevonden.
6
Voor zover de regering bekend wordt
in China geen nachtzichtapparatuur
onder een Nederlandse licentie
geproduceerd. Wel wordt sinds 1993
de uitvoer van beeldversterkerbuizen
(componenten van
nachtzichtapparatuur) naar China met
enige regelmaat toegestaan en in
2001 werd een uitvoervergunning
afgegeven voor de leverantie van een
productielijn voor zulke
beeldversterkerbuizen. Dat betrof een

verkooptransactie en geen
licentieovereenkomst. Zoals reeds
uiteengezet in antwoord op eerdere
vragen (Tweede Kamer, vergaderjaar
2007–2008, 22 054, nr. 133,
antwoorden 1 en 6) werd dit besluit
genomen mede omdat het
betrekkelijk laagwaardige technologie
betrof en China reeds zelf
beeldversterkerbuizen produceerde.
Ook werd de productie contractueel
(en qua capaciteit van de
productielijn) beperkt. Voor
leveranties aan gebruikers buiten
China is toestemming van Nederland
benodigd. De regering beschikt niet
over aanwijzingen dat China deze
bepalingen schendt.
7
De Nederlandse overheid beoordeelt
bij aanvragen voor de overdracht van
productietechnologie uiteraard of
deze technologie ingezet zal worden
ten behoeve van productie van
systemen voor de lokale
strijdkrachten. De vraag naar de
geloofwaardigheid van de
eindgebruikersverklaring of de
contractuele bepalingen speelt
daarbij met inachtneming van
criterium 7 altijd een rol. Maar het
kan voorkomen dat export niet is
uitgesloten. Indien dat laatste het
geval is, zal een oordeel geveld
worden over de kwaliteit van de
exportcontrole in het desbetreffende
land van bestemming. Zoals eerder
aangegeven, hanteert de
Nederlandse regering daarbij het
onderscheid tussen landen
behorende bij de groep EU/NAVO+ en
overige landen. Voor die eerste groep
zal Nederland de lokale
exportcontrole aanvaarden en voor
de andere groep zullen beperkingen
aan de exportmogelijkheden gesteld
worden. Dit is geheel in lijn met het
Gemeenschappelijk Standpunt
2008/944/GBVB van 8 december 2008.

kwaliteit van het
exportcontrolesysteem van de
desbetreffende landen. Indien het om
EU/NAVO+ landen gaat, kan
Nederland er van uitgaan dat bij
eventuele wederuitvoer wordt
getoetst en vastgelegd welk
eindgebruik de betreffende goederen
zullen krijgen en daar zullen
eindgebruikersverklaringen dan wel
contracten waarin waarborgen
omtrent het eindgebruik zijn
opgenomen, altijd een rol spelen.
Net zoals in Nederland het geval
is, worden bij de EU/NAVO+
eindgebruikersverklaringen verlangd
indien het niet om rechtstreekse
leveranties aan de overheid van een
derde land gaat.
9
Het is de regering niet in detail
bekend hoe de controle op
licentieproductie van militaire
goederen in alle andere EU-landen is
geregeld. Van met name Frankrijk en
Zweden is bekend dat de
exportcontrolewetgeving voorziet in
een speciale toestemmingsvereiste
voor het aangaan van contracten
voor de overdracht van
productierechten aan buitenlandse
partijen. De overige EU-landen
spitsen de controle vermoedelijk, net
zoals Nederland, toe op de goederenen technologieoverdrachten die met
licentieproductie gepaard gaan.
10
Nee, zie het antwoord op vraag 1.

8
Zoals in het antwoord op vraag 1
aangegeven, heeft de Nederlandse
regering er voor gekozen om de
controle op de bestemming van de in
licentie geproduceerde militaire
goederen te verrichten via de
exportcontrole op de goederen- en
technologieoverdrachten die
daarmee gepaard gaan. Dat betekent
dat afspraken over de mogelijke
bestemmingen vooraf gemaakt
worden en niet achteraf. Wel is het zo
dat die afspraken minder beperkingen
kunnen omvatten naar gelang van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, Aanhangsel

5249