ONBEPERKT CULTUUR
BELEVEN.
EINDRAPPORT.

KLANT
KENMERK
AUTEUR(S)

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
MG/NB/bv/002114.
Maaike Jongerius, Nienke Bilo, Maartje Gielen en
Nikki Scholten.
AFBEELDING Foto van een vrouw in een rolstoel voor een standbeeld,
VOORBLAD gemaakt door Carlos Navas.
DATUM
30 september 2020.

INHOUDSOPGAVE

Inhoudsopgave.
1

2

In le id in g.

6

1.1

Achtergrond.

6

1.2

Aanleiding en doelstelling v an het onderz oek.

8

1.3

De o n d er z o eksvr ag en v an h et o n d er z o ek.

9

1.4

Aanpak v an dit onderz oek.

10

1.5

Af bakening def init ies en omschr ijv ingen.

11

Relevante wet- en regelgeving, richtlijnen en handreikingen.

16

2.1

R el ev an t e wet - en r eg el g ev i n g .

16

2.2

R i ch t l i j n en v o or h et v er g r ot en v an d e t o eg an kel i j kh ei d v an cu l t ur el e
instellingen.

23

Han d r ei k i n g en v o or h et v er gr o t en v an d e t o eg an kel i j kh ei d v an cu l t u r el e
instellingen.

24

2.3

3

D e ke nn is d ie e r a l is o ve r de toe ga nkelij k he id va n c u ltu re le
in st e llin ge n.
3.1
3.2

4

5

6

7

8

Best aand onder z oek en best aande kennis ov er de t oegankelijkheid v an
cult ur ele inst ellingen.

27
28

Bel an g r i j ke i n h o u d el i j ke b ev i n d i n g en u it o n d erz o ek n aar d e t o eg an kel i j kh ei d
v an cult ur ele inst ellingen.
28

D e be le mmer in gen vo or me n sen me t ee n bepe rk ing o m een
c u ltu re le in ste llin g te bez oeke n.

38

4.1

Or i ën t at i e en v o o r b er ei d i n g .

39

4.2

Binnenkomst.

44

4.3

Het bez oek.

47

4.4

Na het bez oek.

54

K la nt re izen in het thea te r.

56

5.1

De methodiek klantreiz en.

57

5.2

Het select er en v an de klant r eiz en.

57

5.3

De klantreis opbrengst.

59

B e le mmer in gen vo or me n sen me t ee n b epe rk ing b ij
c u ltu ur be oe fen in g.

67

6.1

T oegankelijkheid v an cult ur ele inst ellingen v oor ber oepsbeoef enaar s met een
beperking.
67

6.2

T o eg an kel i j kh ei d v an v er en i g i n g en en cur su ssen v o o r cu l t u ur b eo ef en i n g .

69

6.3

De belemmer ingen v oor mensen met een beper king v oor het deelnemen aan
(dans)lessen.

71

G oed e vo or bee lde n.

76

7.1

G o ed e v oo r b eel d en v an wat wer kt o m d e t o eg an kel i j kh ei d v o o r b ez o eker s met
een beper king t e v er gr ot en.
77

7.2

G oede v oor beelden v an wat wer kt om de t oegankelijkheid v an het aanbod v an
cu l t u u r b eo ef en i n g v oo r men sen met een b ep er ki ng t e v er g r ot en .
87

C u lt ure le in ste llin ge n aa n de slag me t t oe ga nke lijkh e id .

89

INHOUDSOPGAVE

9

10

A.

B.

C.

8.1

T o eg an kel i j kh ei d v ol g en s cu l t u r el e i n st el l i n g en .

89

8.2

Toepassing Code D i v e r s i t e i t e n i n c l u s i e .

94

8.3

Verwachtingen en communicatie.

98

Aanbevelingen.

101

9.1

Aanbev elingen aan cult ur ele inst ellingen om t oegankelijker t e wor den.

101

9.2

Ondersteunende organisaties.

104

9.3

Aan b ev el i n g en aan h et mi n i st er i e v an OC W v o o r het met en v an
toegankelijkheid.

107

Sa men va t t ing .

110

10.1

R el ev an t e r eg el g ev i n g , r i ch t l ij n en en h an d r ei kin gen .

111

10.2

K ennis uit ( int er) nat ionale onderz oeken.

112

10.3

Belemmeringen, behoeften en suggesties v erbeteren toegankelijkheid.

115

10.4

G o ed e ( p r akti j k)v o o r b eel d en o m t o eg an kel i j kh ei d t e v er g r o t en.

118

10.5

M et en t o eg an kel i j kh ei d en v er wach t i n g en v an b ezo eker s met b ep er ki n g .

121

O nde rz oek sve ran t wo or d in g.

124

A.1

Fasering v an het onderz oek.

124

A.2

I n v l o ed v an ui t b r aak v an h et co r o n av ir u s o p h et on d er z o ek.

127

A.3

Ov er zicht r espondent en.

127

A.4

Leden v an de begeleidingscommissie.

129

B r on ve r me ld in g.

130

B.1

Lit er at uur .

130

B.2

W et - en r eg el g ev i n g .

133

B.3

Handr eikingen en r icht lijnen.

133

B.4

W e b s i t e s m e t p r a k t i s c h e t i p s e n / o f o v e r z i c h t v a n t o e g a n k e l i j k e i n s t e l l i n g e n . 135

Opbrengst inventarisatie.

137

Woord vooraf.
Vo or u lig t d e eindr app or tag e va n h et o nd erzoe k naa r d e
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen me t e en
b ep erkin g. Di t o nd erzoe k hee ft Significan t APE in o pdr acht van
h et ministerie van O nde r wi js, Cult uur e n W ete nsch ap uitg evoer d.
I n de ze ra ppo rta ge word en de re sul tate n va n h et o nde rzoek
g epr esen tee rd.

De opbo uw va n dit rapp o rt.
Di t rap por t be sta at uit n ege n hoo fd st ukken. Hoo fd st uk 1 is de
inleidin g. Hie rin lichte n we d e a ch ter gr ond , he t d oel en de
o nd erzoe ks vra ge n van dit r app ort t oe . In h oof dstu k 2 gaa n we in
o p r ele van te wet- e n r eg elge ving en ze tt en we r elevan te
h an dreiki nge n en rich tli jn en uite en . In ho ofd stu k 3 g even we e en
o ve rzicht van de b elang ri jkste be vindin ge n ui t d e ge von de n
o nd erzoe ken n aar d e toe gan keli jkh eid va n cult urel e in stelling en
voo r me n sen me t ee n b ep erkin g . Hoo fd st uk 4 g aat o ver d e
b ele mme r ing en en verb et er sug ge stie s va n me n se n me t ee n
b ep erkin g bi j he t be zoe k aa n e en cultu rele instelling. Hoo fd st uk 5
vor mt ee n in ter me zzo e n b esch ri jf t de wi jze waar op de me th odie k
kl an treizen in dit ond er zoe k i s in ge zet en wat d e me th odie k he eft
o pg eleverd .

Hoo fd st uk 6 ga at o ver d e b ele mme r ing en en verb et er sug ge stie s
van me nsen me t een b epe rkin g bi j he t be oef en en va n cult uur .
Hi erbi j gaa n we voor na meli jk in op he t vol gen van ee n dan sle s. In
h oo fd stu k 7 be schri jve n we go ed e voor beeld en uit d e p ra kti jk.
Hoo fd st uk 8 ga at in op de vraa g hoe to eg an keli jkheid kan word en
g e me te n volg ens cultu rele instellinge n en in hoe ve rre de cod e
Di ve rsit eit en In clu sie doo r d eze org ani sa ties word t to ege pa st . In

4

h oo fd stu k 10 sta an te n slot te de b elang ri jkste be vindin ge n ui t h et
o nd erzoe k. Me t dit hoo fd st uk slui ten we de ra pp ort age a f.

5

1 Inleiding.
Di t hoo fd st uk b estaa t uit vi jf dele n. In h et ee rste de el wor dt kort
ing eg aan o p d e acht ergr on d e n aanl eidin g va n dit ond er zoe k. Dit
is p ara gra af 1. 1. I n h et t we ede d eel va n het h oo fd stu k wo rd t h et
d oel va n het o nde rzoe k e n va n di t eind rap por t to egelicht . Dit i s
p ara gra af 1 .2. I n het d erd e deel va n dit ho of dstu k wor de n d e
o nd erzoe ksvra ge n b espro ke n die wi j be an t woor den in dit ra ppo rt.
Pa rag raa f 1. 4 b esch ri jf t de on der zo eksaa np ak en d e la at ste
p ara gra af ge ef t een t oelichting o p de d efiniti es en o mschri jvin g
die in dit ra ppo rt wo rd en ge bruikt. Dit is p ara gra af 1. 5.

1 .1

Ac ht e rg ro nd .
I n de ce mb er 2 006 werd h et I nte rna tion aal Verdr ag inzake de
Re ch ten van Per son en me t een Han dicap ( IVRPH , hier na VNver dra g Ha ndicap) do or de Ver enig de Na ties aa ng eno me n . 1 Sin ds
ju li 2 016 is dit verd rag o ok in Ne derlan d va n kra ch t . Te n b eh oe ve
van d e ui tvoerin g van h et VN -ve rdr ag Han dica p i s p er
1 jan uari 20 17 de W et g eli jke beh and eling op gr on d van h andi ca p
o f ch roni sche zie kte (W GBH/CZ ) ui tgeb reid . Men sen me t ee n
b ep erkin g ku nne n op ba sis van de aan pa ssin g een b ero ep do en
o p de we t wann eer zi j discri mi na tie ervar en bi j he t be zo ek aa n
e en cultur ele in st elling 2. In h oo fd stu k 2 ga an we ui tge breid er in o p
h et VN -verdr ag Handi ca p e n de aa npassin g van d e W GBH/ CZ .

1

Ve re ni g de N at i e s (2 0 0 6). V er dr a g i nz ak e d e re c ht e n v an p er so n e n m et e e n
h a n di c a p. N e w Yo rk. Z i e o ok: h t t p s: / / we t t e n. ov er h ei d . nl / BW BV0 0 04 0 4 5/ 20 1 6 0 7 - 14 # Ve r dr a g_ 2.
2
F e en st r a, N. ( 20 1 9) :
W et v an 1 4 a p ri l 2 0 1 6 t ot ui tv o eri ng v an h et o p 1 3 d ec em b er 2 0 06 t e N e w
Y o rk t ot st an d g ek om e n V e rd r ag i nz a ke d e re c ht e n v a n pe r so ne n m e t e e n
h a n di c a p (T r b. 20 0 7, 1 6 9) St a at sb l a d 20 1 6 (2 1 5 ).

6

Me t de ra tificatie van he t VN - ver dra g Han dica p en de uit breidi ng
van d e W GBH/ CZ gel dt i n Ned erla nd ee n alge me ne n or m voor
t oe gan keli jkh eid op ba sis van geli jkh eid . Dit be te ken t da t cult urele
in st ellingen geli jk to eg ankeli jk mo et en zi jn vo or ie der ee n,
o ng ea cht mo geli jkh ede n of be per kinge n. To ega nkeli jkheid voor
me n sen me t ee n b ep erkin g i s h elaa s n og nie t van zel fsp re ken d.
O m d e ze red en zi jn er ve rschillen de ini tiatie ve n o m d eze
t oe gan keli jkh eid ond er de a and acht t e bre ng en en /o f te
ver bet ere n. 3 Zo o ok binn en de cultu rele e n cre atie ve sector . De
Cod e dive rsit eit en inclu sie i s een g edr ag scode van , voo r en do or
d e Ne derla nd se cultur ele en cr ea tieve i ndu st rie over diver sit eit en
in clusie . 4 In de Cod e wo rde n ‘t oeg an keli jkheid voo r me n sen me t
e en be per king ’ en ‘cultur ele in st ellinge n’ sa me ng ebr acht , z oal s
n aar vore n ko mt i n o nd ersta and kad er.

‘Het do el van d e cod e i s d at d e cult urele e n cre atie ve sector d e
b red e dive rsit eit va n d e Ne derl and se sa me nle ving
r epr esent eer t. Ee n b asi sverei ste is dat d e se ct or geli jkwaar dig
t oe gan keli jk i s vo or ie der ee n: als ma ke r, pr odu ce nt , wer ke nd e
e n publie k. Zo word t de sector van i ede ree n. I ede ree n dra agt e r
o p eigen wi jze aa n bi j. I ede ree n wo rdt ge wa ard eer d o m wie hi j
o f zi j is, wor dt ge re spe ct eer d en ge hoo rd en voelt zi ch er th uis. ’

Cod e Diversi teit & Incl usie , 201 9.

3

I ni t i at i ev en v an f on d se n z o al s h et VSBf o n ds e n h et M o n dri aa n F o n d s, m a a r
o o k d e W ee k v a n de T o e ga n kel i j k h ei d di e j aa rl i j k s wo rdt g e or g a ni see r d d o or
I e de r(i n) .
4
D ez e c o d e i s o pg e st el d d oo r d e F ed er at i e C ul t u ur , wa ari n d e g e zam e nl i j k e
b r a nc h ev er e ni gi n ge n i n d e c ul t ur el e sect o r v e r e ni g d zi j n. D e c o d e i s
o n d er d e el v a n het Ac t i e pl a n C ul t uu r en C re at i ef I ncl u si ef (A CC I ).

7

De Code Diver sit eit & In clu sie hee ft be tre kking op d e in clusie e n
g eli jkwa ardi ge to ega ng voor ied ere en. De Cod e rich t zich
d aar me e o p alle gr oe pen in de Nede rla nd se sa me nlevin g die
b ele mme r ing en (kun nen ) e rvare n in he t be zoe k aa n een cultu rele
in st elling o f het b eoe fe nen van kun st . Naa st me n sen me t ee n
b ep erkin g gaa t di t bi jvo orb eeld o m me n se n uit
a ch ter st an dswi jke n, me nsen me t e en mi g ratie acht erg ron d of
b ep aalde lee fti jd sgr oep en . Dit on der zo ek richt zi ch alleen o p d e
g roe p me n se n me t ee n bep er king .
1 .2

Aa nl e idi ng e n doe ls tel li ng va n het ond e rzo ek .
Ve rgr oting van d e t oe gan keli jkh eid van cultu rele instellinge n voo r
me n sen me t ee n b ep erkin g vra ag t onde r me er o m in zich t in wat er
b eken d is o ver d e t oe gan keli jkh eid. Om d it inzi ch t is ge vr aag d in
e en mo tie va n d e le de n Elle me et en Assch er, ing edien d en
a an gen o me n ti jd en s het W etge ving so ve rleg van 18 no ve mb e r
2 01 9. 5 In d e mo tie ver wi jzen d e led en n aar d e Co de en word t
g esteld d at he t vo or me n se n me t ee n b ep erkin g la stig kan zi jn o m
cult uur eve ne me n ten bi j te wone n. Hie r in wil d e T we ed e Ka me r
ver diepe nd inzi cht .

He t mini ste rie va n Ond er wi js, Cultu ur e n W ete nsch ap (hier na :
O CW ) he ef t Sig nifica nt APE g evraa gd o m on der zo ek t e d oe n n aar
d e toe ga nkeli jkheid van cul tur ele in stelling en vo or me nse n me t
e en be per king . He t pri mair e d oel va n di t o nd erzoe k is o m in zich t
t e bied en i n d e be schikb are kenni s en i nzicht eli jk t e ma ken waar
ken nis jui st n og on tbr ee kt . He t o nd erzo ek b etr ef t e en
in ven ta risa tie va n r elevan te lit era tuu r, even als een ver dieping van
b ele mme r ing en en b eho ef te n van zo wel me nsen me t e en
b ep erkin g als va n cult urele in stelling en . Da arn aa st word t ge ke ken
n aar g oed e vo orb eelde n en mo geli jke o plossing en voor er va ren
5

Bi j de v a st st el l i n g v a n de b e gr ot i ng sst at e n v an h et m i ni st eri e v an
O nd e r wi j s, C ul t u ur e n W et en sc h ap (V I I I ) v oor h et j a ar 2 0 20 .

8

b ele mme r ing en . W e be ki jke n in dit o nd er zoe k de t oeg an keli jkhei d
van uit he t p er spe cti ef va n drie gr oep en : be zoe ke rs,
b ero ep sb eoe fe naa rs en me nsen die in hu n vri je ti jd cultu ur willen
b eo efe ne n. On der b ero ep sbe oe fen aars vallen a cte ur s, re gisseur s
e n do cen te n e t ce ter a. I n de volg en de par agr aa f gaa n we in op de
vra gen die we bea nt wo ord en o m dit inzi ch t te ve rkri jg en .

1 .3

De o nde rzoe ks vrag e n va n het o nde rzoek .
I n dit on der zoe k be an t woor den we de volge nd e ze ven
o nd erzoe ksvra ge n:
1.

W elke rele van te re gelg evin g, rich tli jn en e n h an drei kinge n zi jn
e r al op h et ge bied van to eg an keli jkheid bi j cultu rele
in st ellingen voor me nsen me t e en be pe rkin g?

2.

W elke (inte r)n atio nale on der zo eken zijn al g ed aan o ver
t oe gan keli jkh eid bi j cultur ele in st ellinge n vo or me n se n me t
e en be per king e n wa t zi jn hie rvan de b elan gri jkste
b evin ding en?

3.

W at zi jn b ele mme r ing en voor me nsen me t ee n bep er king bi j
d e toe ga ng to t cult urel e in st ellingen en wat zi jn be ho ef ten e n
sug ge stie s o m de to eg an keli jkhei d van cultu rele instellinge n
t e ve rbe ter en ?

4.

W at zi jn d e goe de (pr akti jk) voo rbe elde n op he t gebie d va n
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen me t
e en be per king ? Voor welke b ele mme r in ge n bie de n d e go ede
voo rbe elde n e en opl ossing ?

5.

W at ma a kt de g oed e (pr akti jk)voor beelde n opg eh aald in fa se
1 e en su cce s van uit he t per spe ctief va n me n se n me t ee n
b ep erkin g en cultur ele in st ellingen ?

6.

Hoe wor dt to eg an keli jkheid voor me n se n me t e en be per king
o p dit mo me n t g e me ten bi j cult urele instelling en? Deel vra gen
hie rbi j zi jn :
a . W at ve rstaa n cult urel e in st ellingen o nd er
t oe gan keli jkh eid?

9

b . W ord t d e Co de Di ver siteit & In clusie a ctie f to ege pa st
d oor cultu rele instellinge n o m de to ega nkeli jkheid van hu n
die nste n te be vor der en ?
7.

W at ver wa ch te n cult urele instellinge n van me nsen me t een
b ep erkin g wa nn eer zi j d e in st elling bezoe ke n en ho e is d e
co mmu n icatie g ere geld?

De on der zo eksvrag en be an t woor de n we i n d e hoo fd st ukke n 2 tot
e n me t 8 . In ho ofd stu k 9 vat te n we de b elan gri jkste be vin dinge n
p er on der zo eksvraa g sa me n .
1 .4

Aa np ak va n d it o nde rzoek .
He t o nd erzoe k naa r d e to ega nkeli jkheid van cultur ele in st ellingen
is in de pe riode mei 20 20 t ot en me t se pt e mb er 202 0 uitg evoer d.
Vo or he t uitvoer en va n dit on der zoe k zi jn ver schillende
o nd erzoe ksme t ho den ing ezet . Bi jla ge A be va t e en uit geb reid e
o nd erzoe ksver an t woor ding van de g eha nt eer de me t ho de n. Voor
h et on der zo ek zi jn de volge nd e me th od en inge ze t:
a . Ee n lite ra tuu rstudie n aar rele va nt e ond er zoe ke n,
d ocu me nt en en ar tikel en over de t oega nkeli jkheid van
cult urele instellinge n vo or me n se n me t e en be per king .
b . Bi jeen ko mst en me t me nse n me t e en au ditie ve en vi suele
b ep erkin g en me nse n die prikkelg evoelig zi jn. In d e
bi je en ko mst en ve rza meld en we me t be hulp van de
me t h odie k klan tr eiz e n ( zie ho ofd st uk 5 ) in for ma tie o ver d e
e rvare n b ele mme r ing en , goe de voor beeld en en
ver bet er mo geli jkh ed en bi j h et th ea ter e n een
mu se u mb e zoe k.
c . I nt er vie ws me t d an scursi st en me t e en f ysieke en licht
ver st and eli jke bep er king en h un da nsd ocen ten . In de
in ter vie ws verza meld en we in for ma ti e o ve r d e ervare n

10

b ele mme r ing en , g oe de vo orb eeld en en
ver bet er mo geli jkh ed en bi j h et be oef ene n va n d an s.
d . Ve rdiep en de i n te rvie ws me t ve rt ege nwo o rdig ers van me nsen
me t ee n bep er king en er va ring sde skun dige n o ve r de go ede
voo rbe elde n van e n aan da ch tsp un ten bi j de to eg ankeli jkheid
van cultu rele instellinge n.
e . Ve rdiep en de i n te rvie ws me t me de wer ke rs en
ver teg en wo ordig er s van cultu rele instelling en en
b ran ch eor ga nisa ties o ver d e g oe de voo rbe elde n van e n
a an da cht sp un ten bi j h et verg rot en van to ega nkeli jkheid voor
me n sen me t ee n b ep erkin g.
1 .5

Af ba ke ni ng def i ni tie s e n o msc hrij ving e n .
I n dit on der zoe k staa n de be gripp en ‘me n sen me t ee n b ep erkin g ’,
‘t oeg an keli jkhei d’ en ‘cultur ele in st ellin ge n’ cen tra al. W i j
b espre ke n hiern a welke de finities wi j voo r d eze beg ripp en
h an ter en i n h et o nde rzoek .
Me n sen me t ee n b ep erkin g .
W ij ga an uit van de o mschri jvin g die wo rdt g ege ve n in h et VN ver dra g Ha ndicap. Hierin st aa t wa t de overh eid mo e t doe n o m
e rvoor t e zor gen d at de p ositie van me nsen me t een b epe rkin g
ver bet er t ( zie hier voo r o ok h oo fd stu k 2 ). Het VN- ve rdr ag Handi cap
b evat ge en de finitie , ma ar e en o mschri jving van me nsen me t e en
b ep erkin g wa ar voo r d e overh eid de ze ver ant wo or deli jkheid h ee ft .
De ze luidt : “ Person en me t e en ha ndica p o mvat p erson en me t
lan gd urige f ysie ke , me n tale , in telle ctuele o f zint uigli jke
b ep erkin ge n di e h en in wissel wer king me t diverse dre mp el s

11

kun ne n b elet te n volledig , eff ectief e n o p vo et van geli jkh eid me t
a nd ere n t e par ticip ere n in de sa me nlevi ng .” 6
O p ba sis va n de ze o mschri jving o nde rscheide n wi j in he t
o nd erzoe k de volg en de so or ten b epe rki nge n:
a.

F ysie k of licha me li jk: be per king in de
b e wegin gsmo g eli jkhed en van ee n persoo n, zoals e en be per kt e
mo b iliteit of h and eling smo geli jkheid o f ee n o nzi ch tba re
b ep erkin g als ge volg van ee n chr onisch e aan do ening ;

b.

Me nt aal of p sychi sch : be per king do or e en p sychis ch e
a an doe ning , zoal s bi jvoo rbe eld ADHD, a utisme en
schizo fre nie;

c.

I nt ellectue el o f ver st an deli jk: be per king in be grip of be gre pe n
wo r den , zo als bi jvo orb eeld ee n licht ve rstan deli jke be per kin g;

d.

Zin tuig eli jk: b ep erki ng do or disf un ction ere n va n zint uigen ,
zoal s bi jvoor be eld zich t (visue el) e n ge ho or ( au ditief ).

Naa st b oveng en oe md e so or ten b epe rking en he bb en wi j in on s
o nd erzoe k aan da ch t voo r me n sen die p rikkelge vo elig zi jn . Als we
spr eken over me n se n die prikkelg evo elig zi jn b ed oelen we
me n sen die e en la ger e toler an tie vo or prikkel s h eb ben d an ee n
d oor sn ee pe rsoon . 7 Er kan o ver prikkelin g opt red en d oor de
die pg aan de ver wer king van prikkel s in de he rsen s. Bi jvoor be eld
wa n ne er ve el ver schillende zin tuigli jke inf or ma tie zoals h ore n,
zi en en rui ken t eg eli jk word t aan ge bod en , o f op éé n zint uig he el
h ef tige inf or ma tie binn en ko mt . D e in for ma tie ve r werki ng lo op t dan
spa ak. Men se n me t ee n me n ta al o f p sychische be per king kun nen
al s gevolg va n hun b epe rkin g, pri kkelg evoelig zi jn.
Prikkelg evoeligh eid ka n ook e en bi jkomst ig heid zi jn va n and ere
6

V er e ni g d e Nat i e s ( 2 00 6 ). V er d ra g i nz a ke d e re c ht e n v an p er so n e n m et e e n
h a n di c a p. N e w Yo rk. Z i e o ok: h t t p s: / / we t t e n. ov er h ei d . nl / BW BV0 0 04 0 4 5/ 20 1 6 0 7 - 14 # Ve r dr a g_ 2 .
7
V an H e e sch , I . (2 0 1 9). Pri k k el a rm e n c ul t uur . D e p ra kt i sch e gi d s v oor
c ul t ur el e i n st el l i n g en.

12

t yp e bep er king en. 8 Er i s daa r me e e en g rot e dive rsit eit binn en de
g roe p prikkelg evoelige pe rsone n in Ned erlan d. I n gespre kken me t
me n sen die pri kkelge voelig zi jn hor en wi j te rug d at zi j d e
p rikkelge vo eligheid vaa k als per so on sken me r k en niet al s sto orni s
o f bep er king (zoals a utisme en ADHD ) er var en .
T oeg an keli jkhei d .
De to eg an keli jkheid van cultur ele in stelling en i s ond erd eel va n d e
Cod e Diversi teit & Incl usie (hie rna : de Code ) . Het do el van de
Cod e i s d at d e cult urele en cre atie ve se cto r g eli jkwaar dig
t oe gan keli jk en inclu sie f wor dt . Met incl usie f wo rdt b edo el d da t d e
se cto r van ied ere en is en da t ie der een van uit eigen waa rde kan
bi jdr ag en en word t ge wa ard eer d .
Vo or he t ond erzoe k gaa n we uit van de ver schillende vor me n va n
t oe gan keli jkh eid die wo rde n ben oe md in de Cod e. Hie rin wor dt
ui tge gaa n va n ze s vor me n van t oeg ankeli jkheid . 9 W i j n e me n de ze
vor me n o ver en h eb ben d eze al s volg t uitg e wer kt : 10
a.

F ysie ke t oeg an keli jkh eid: de in stelling en de voo rzie ninge n
zi jn t oeg an keli jk en br uikb aar voor alle me nsen on ge acht de
b ep erkin g;

b.

Be reikbaa rheid van voor zienin ge n: de in st elling is logistiek,
t elef onisch e n digita al be reikba ar vo or alle me n sen o nge acht
d e bep er king ;

c.

I nf or ma tie ve to eg an keli jkheid : in fo r mati e is in beg ri jp eli jke
t aal, lee sb aar , co mp lee t, via ver schille nd e kan alen
b eschi kba ar en a ct ueel;

d.

Di gitale t oeg an keli jkh eid: inf or ma tie i s online ma kkeli jk te
vi nde n en de web site e n/o f ap p is g ebr u iksvrie nd eli jk in zo wel

8

Ar n h em s pl at f orm c hr o ni sch zi ek en e n g e han di c apt e n (A pc g) ( 20 2 0) .
Br o n: ht t p s: / / a sset s. c o d edi . nl / a pp / u pl oa d s/ 20 1 9/ 1 1/ Co d e - Div e r si t ei t I ncl u si e _D EF 1 . p df .
10
Br o n: ht t p s: / / www. z o rg b el an gi ncl u si ef . nl / m ed i a / 7 9 5 29 8/ Br e de t o eg a nk el i j k h ei d. p df .
9

13

vor m, op ma a k en ta alge bruik 11, te ve ns is e r spr ake va n g oe de
b esch ri jvinge n va n fot o’s en o nde rtit eling /a udio de scrip tie bi j
fil mma t e riaal en zi jn sit es go ed t e n avige ren ;
e.

So ciale to eg an keli jkheid : de instelling i s ga st vri j, me n se n
wo r den o nt va nge n, er is be geleidin g (mo g eli jk) voor me nsen
me t ee n bep er king en er zi jn a ctivit eite n afg este md op
ver schillende d oelgr oep en ;

f.

Fin an ciële toe ga nkeli jkheid : ko ste n wo rde n duideli jk ver meld ,
e ve nals mo geli jkh ede n vo or de elna me te gen g ere du cee r d
t arie f o f te ge mo e tko mi ng in ko st en, con ta ct geg even s hier voo r
wo r den ver mel d en pri jze n vo or bi jvo or beeld kof fie en t hee
zi jn b eta alba ar.

Aa n de uit wer king van de t oeg an keli jkh eid in d e Co de vo eg en wi j
t we e vo r me n van t oe gan keli jkh eid toe , na me li jk:
g.

Pr aktische en o rga nisa tori sche to eg ankeli jkheid : de instelling
ma a kt he t mo g eli jk voor me nsen me t e en be per king o m me e te
kun ne n d oe n al s publie k, de elne me r of b ero ep sbe oe fen aar .
Di t dra ait o m de vr aa g wa t cult urele org anisatie s ku nn en do en
o m t e zo rge n dat d e ku nsten pr ofit eren van de a rtistieke en
e st he tische uit dagi nge n die ber oep sbe oe fen aar s me t e en
b ep erkin g on s biede n en ho e zi j ku nne n zor ge n voo r toe ga ng
t ot h et aa nbo d vo or me n se n me t e en b ep erkin g ; 12

h.

Me nt ale to ega nkeli jkheid : de i nstelling i s zich e rvan be wu st
d at me nsen me t e en b epe rkin g kun nen wor st elen me t
b ele mme r e nde g eda ch te n o m de i nstelling te be zo eken . Dit
kan zi jn da t me n se n den ke n dat e en in st elling niet weet h oe
ze me t h en en h un be per king mo et en o mg a an of nie t zit ten t e
wa ch ten o p h un spe cifieke beh oe ft en. Di t ka n ont st aa n n a een
n eg atie ve er varin g a ls be zo eke r of beo ef ena ar.

Cult urele instelling en .
11
12

D e di c o n, I ncl u si ef pr o gr am m er en.
L KC A ( 2 0 20 ). Ag e n da i nc l us i ev e p o di um k uns t e n 2 02 0 -2 0 2 4.

14

Di t ond er zoe k mo e t volg en s on s toe pasba ar zi jn op de
cult uur se ct or als ge heel. W i j ho ude n de d efinitie ‘cultur ele
in st ellingen ’ daa ro m br ee d e n bep er ken h et on der zo ek nie t tot d e
g roe p BI S- of fo nd sinstelling en en instelling en die on der st eunin g
o nt va nge n va n g e me en ten . W el ma ken wi j on der scheid in type
in st elling. Hierin slui ten wi j i n g rot e li jn en aa n op de ind eling die
h et ministerie van O CW han te ert in de pu blicati e ‘cultu ur in
b eeld ’. 13
I n dit on der zoe k on der scheid en wi j d e vol gen de t ype n cult urele
in st ellingen :
a . F estival s e n ku nstbe ur zen ;
b . G alerie ën en pr esen tatie -instellinge n;
c . Bibliot he ken e n a rchieven ;
d . Bio scope n en fil mth ea ter s;
e . Mu sea, mo nu me n te n e n erf go ed;
f . Po di a.
Bi j d eze in st ellingen ga at he t o m zo wel be zo ek , als o m de
t oe gan keli jkh eid vo or de be roe psbe oef en aar s .
Di t ond er zoe k rich t zich o ok o p d e mo g eli jkheid t ot he t beo ef ene n
van kun st en cultu ur in d e vri je ti jd . Da aro m voe ge n wi j aa n de
li jst van type n in st elling e en t ype cultu rele instelling to e, na me li jk:
g . Cult ure el cen tru m o f ver enigin g. 14
I n de ho of dstu kken die volg en word t me e r der e mal en na ar de
b oven st aan de uit split singe n ver we ze n o m aa n te ge ve n wa aro ver
veel of juist weinig g eschr even kenni s en inf or ma tie be schikb aar
is.

13

Mi ni st eri e v a n O nd e r wi j s, C ul t u ur e n W et e nsc h a p (2 0 1 7). C u lt u u r in B ee l d .
Hi er o n de r v al l en m u zi e k -, d a n s-, t h e at e r -, cr e at i ef sc hri jv e n -, e n hi p h o psc h ol e n en d er g el i j k e.
14

15

2 Relevante wet- en regelgeving,
richtlijnen en handreikingen.
I n dit ho ofd st uk g aan wi j in p ara gra af 2 .1 kort in op de r elevant e
we t - en reg elge ving die in Ne derla nd van kra cht is als h et ga at o m
d e toe ga nkeli jkheid van cul tur ele in stelling en vo or me nse n me t
e en be per king . W e g even in par agr aaf 2. 2 aan welke
h an dreiki nge n zi jn ui tge bra ch t over de to ega nkeli jkheid bi j
cult urele instellinge n vo or me n se n me t e en be per king . Para gra af
2 .3 ga at o ver d e ri chtli jne n die zi jn uitg ebr acht o ver d e
t oe gan keli jkh eid bi j cultur ele in st ellinge n vo or me n se n me t ee n
b ep erkin g.
Hi er me e wo rd t a nt wo ord g ege ve n op on der zo eksvraa g 1, na me li jk:
W elke rele van te re gelg evin g, rich tli jn en e n h an drei kinge n zi jn e r
al op h et ge bied van to ega nkeli jkheid bi j cult urele in stelling en
voo r me n sen me t ee n b ep erkin g?
2 .1

Re le va nte w et - e n reg elg e vi ng .
He t VN-verd rag Han dica p en de W et geli jke b eha nd eling op gro nd
van h andi cap o f chr onisch e zie kte (W G BH/CZ ) , zi jn on s in zien s de
b elan gri jkste wet - e n r eg elge ving als h et ga at o m t oe gan keli jkh eid
van cultu rele instellinge n voo r me n sen me t ee n b ep erkin g.
T eza me n b org en zi j h et re ch t op geli jke t oeg an g. In p ara gra af
2 .1 .1 ga an we in op h et VN - ve rdr ag Ha ndicap . In par agr aa f 2.1 .2
g aa n we in o p de aa np assing van de W GBH/ CZ . In de laa tste
p ara gra af ge ve n we i mplicatie s di e volg en uit de wet - en
r egelg evi ng.

16

2 .1 .1

He t VN-verd rag Han dica p .
I n de ce mb er 2 006 werd h et I nte rna tion aal Verdr ag inzake de
Re ch ten van Per son en me t een Han dicap ( IVRPH , hier na VNver dra g Ha ndicap) do or de Ver enig de Na ties aa ng eno me n . Sin ds
ju li 2 016 is dit verd rag o ok in Ne derlan d va n kra ch t . Het verdr ag
o mva t 50 ar tikelen die op ba sis van volle dige geli jkh eid alle
me n sen re cht en , fun da me n tele vri jh ede n en wa ar digheid van
me n sen me t ee n b ep erkin g be vor der en , be scher me n e n
wa a rbo rge n.

W anne er he t gaa t o m de to eg an keli jkheid van cultu rele
in st ellingen zi jn me t n a me ar tikel 9 en ar tikel 30 van bela ng .
Ar tikel 9 gaa t over t o ega nkeli jkheid en ar tikel 3 0 o ve r d e
d eeln a me aa n he t cult urele leven , r ecr eati e, vri je ti jd sb estedi ng en
spo rt . 15 I n ond er st aan d ka der is he t e erste lid va n a rtikel 9 van he t
VN-verd rag Han dica p opg en o me n. Dit lid gaa t over de rei kwi jdt e
van h et verdr ag wa t be tre ft t oe gan kelijkh eid .

Ar tikel 9 lid 1 va n het I nt ern atio naal Ve rdr ag i nzake d e Re ch ten
van Per so nen me t ee n Ha ndicap
T enein de pe rsone n me t e en ha ndicap in staa t te stellen
zelf st andig t e le ve n en volledi g d eel te n e me n a an alle fa ce tt en
van h et lev en, n e me n de Sta ten die Pa rti j zi jn p assen de
ma a t reg elen o m p erson en me t e en han dica p op vo et van
g eli jkheid me t and ere n de to eg ang t e g ara nd ere n t ot d e fysieke
o mg e ving , to t ver vo er, inf or ma tie en co mmu ni ca tie, me t in be grip
van inf or ma tie - e n co mmu ni catie te ch nolo gieë n en -syste me n , en
t ot a nde re vo or zienin gen e n die nste n die o pen staa n vo or, o f
verle end wor den a an he t publie k, in zo wel sted eli jke als
lan deli jke g ebied en . De ze ma atr egel en , die me d e de
15

Ve re ni g de N at i e s (2 0 0 6).

17

ide ntifi ca tie en be stri jdin g va n o bsta kel s en bar rière s v o or de
t oe gan keli jkh eid o mvat te n, zi jn on der a nd ere van to epa ssing op :
a.

G eb ou wen , we ge n, vervoer e n a nd ere vo or zienin gen in
g eb ou wen e n d aar buit en , me t inb egrip va n schole n,
h uisve stin g, me di sche voor zienin gen e n we rkplekke n ;

b.

I nf or ma tie , co mmu n i catie e n and ere die nste n, me t in beg rip
van ele kt roni sche dien st en en n ood dien st en .

I n he t t weed e lid va n arti kel 9 wor d e n d e ma a tre gele n ui tee ng eze t
voo r h et verg rot en van de t oeg an keli jkh eid, waar to e la nde n zich
ver plicht en bi j o nde rt eke ning van he t ver dra g. In o nde rstaa nd
kad er i s het t we ed e lid va n artikel 9 va n het VN -verd rag Han dica p
o pg eno me n .

Ar tikel 9 lid 2 va n het I nt ern atio naal Ve rdr ag i nzake d e Re ch ten
van Per so nen me t ee n Ha ndicap .
De Sta te n di e Pa rti j zi jn ne me n t even s pa ssen de ma a tr egele n
o m:
a.

De i mple me nt atie van mini mu mn or me n e n ri chtli jne n vo or de
t oe gan keli jkh eid va n fa ciliteiten e n dien st en die op en st aan
voo r, of verle end word en aa n he t p ublie k, te o nt wikkele n, af
t e ko ndig en en te mo nit ore n;

b.

T e waa rbo rge n da t p riva te instellinge n die fa cilite ite n en
die nste n die o pe nstaa n vo or, o f verle en d wo rde n aan h et
p ublie k a an biede n, zi ch re ken scha p ge ve n va n alle a spe ct en
van d e toe gan keli jkh eid vo or per so nen me t ee n h an dica p;

c.

Be tro kken en te t raine n in za ke kwe sties o p he t g ebie d van
d e toe ga nkeli jkheid waar me e p ersonen me t ee n h an dica p
g econ fro nte erd wor den ;

d.

O pe nba re ge bou we n en an der e fa cilitei ten t e voo rzie n va n
b e weg wi jzeri ng i n b raille e n in ma kkeli jk te lezen en t e
b egri jp en vo r me n;

18

e.

T e voo rzie n in vor me n va n hulp en bemi d deling do or
me n sen , me t inb e grip van be geleid er s, me n sen die
voo rlezen en pr of ession ele doven tolken o m d e toe ga ng to t
g eb ou wen e n a nd ere f aciliteit en , die op en st aan voor h et
p ublie k t e fa cilitere n;

f.

An der e pa sse nd e vor me n van hulp e n o nd erste uning a an
p er son en me t een h andi cap t e be vor de ren , te neind e te
wa a rbo rge n da t zi j to ega ng h ebb en to t i nfo r ma tie;

g.

De to eg ang voor p erson en me t e en han dica p to t ni eu we
in for ma tie - e n co mmu ni ca tiet ech nolo gieë n en -syste me n ,
me t i nbe grip van he t in ter ne t, te b evord ere n;

h.

He t o nt we rp, d e ont wikkeling , pro du ctie e n di stri butie van
t oe gan keli jke inf or ma tie - e n co mmu ni ca tiet echn ologieë n, e n
co mmu n icatie syste me n i n e en vr oe g st adiu m t e be vor der en ,
o pd at de ze t echnolo gieë n e n syste me n t ege n mi ni male
ko ste n to ega nkeli jk word en .

I n arti kel 30 lid 1 to t en me t 4 sta an de re ch te n va n me n sen me t
e en be per king me t be tre kki ng to t d eeln a me a an he t cult urele
le ven e n de ma a tre gele n wa art oe lande n zich bi j ond ert ekenin g
ver plicht en .

Ar tikel 30 lid 1 t ot en me t 4 va n h et I nt ern atio na al Ver dra g
in za ke de Recht en va n Person en me t e en Handi ca p.

1 . De St at en die Parti j zi jn e rkenn en he t re cht van pe rsone n me t
e en ha ndicap op voe t va n g eli jkheid me t and ere n de el t e n e me n
a an he t cult urel e le ven e n ne me n alle p asse nde ma at reg elen o m
t e wa arb org en da t per so ne n me t ee n h an dica p:
a.

T oeg ang h ebb en t ot cul tuu ruitin gen in to ega nkeli jke vo r m;

b.

T oeg ang h ebb en t ot tele visie pro gra mma ’s, fil ms, th ea ter en
a nd ere cultur ele activit eite n in to eg ankeli jke vo r m;

c.

T oeg ang h ebb en t ot plaa tsen voor cultu rele uit voe ring en of

19

die nste n, zoals t hea ter s, mu sea, bio scop en , bi blioth eken en
die nstverle ning op h et ge bied van to erisme en zo veel
mo g eli jk to eg ang t ot mo nu me nt en en pla at se n van n atio naal
cult ure el bel ang .

2 . De St at en die Parti j zi jn n e me n alle pa ssen de ma a tr egele n
o m p er son en me t een h andi cap d e kan s te bie den h un cr ea tieve,
a rtistieke en int ellect uele po te ntie el t e on t wi kkelen en
g ebr uike n, nie t alleen te n eige n b at e ma a r oo k te r ver ri jki ng va n
d e ma a tsch appi j.

3 . De St at en die Parti j zi jn n e me n alle pa ssen de ma a tr egele n in
o ve ree nste mmi ng me t het int ern atio nale re ch t o m t e wa ar bor gen
d at wet ge ving te r b esch er min g va n d e i ntelle ct uele eige nd o m
g ee n o nre deli jke o f di scri min at oire bele mme ri ng vo r mt voor d e
t oe gan g va n p er son en me t een h andi ca p to t cult uur uiting en.

4 . Person en me t e en ha ndicap he bb en op voe t van g eli jkheid
me t an der en re ch t o p er ken ning en o nd er ste unin g va n h un
spe cifie ke cultur ele en ta alku ndig e ide ntit eit, me t i nbe grip va n
g eb are ntale n en de d oven cultu ur .
I n Ne derla nd zie t He t Colle ge vo or de Re ch ten van de Me ns t oe
o p de nale ving van he t ve rdr ag.
2 .1 .2

Ui tbr eiding van de W GBH/ CZ .
T en be hoe ve van de uit vo ering van het VN-verd rag Han dica p is
p er 1 ja nu ari 2 01 7 d e W et geli jke be ha nd eling op gro nd van
h an dica p o f ch roni sche zie kt e (W GBH/ CZ ) ui tge breid . Aan ar tikel
1 is to eg evoeg d dat ied er me n s in st aa t mo e t wo rde n ge steld bi j
eig en mo geli jkh ede n aut on oo m te zi jn . Voor cultu rele instellinge n
g eldt o nde r d e aan pa ssin ge n van a rtikel e n 2 en 5 da t h et he n

20

ver bod en is on der scheid te ma ken en d at zi j ver an t woor deli jkhei d
d rag en voor he t ve r wezenli jken van hu n toe ga nkeli jkheid .
I n ond er st aan d ka der zi jn de rele va nte a anp assing en van de
a rtikelen 2 en 5 van de W GBH/ CZ opge no me n .

Pa rag raa f 2 Ar tikel 2a van de W GBH/CZ:
1.

Deg en e tot wi e het verb od van on der scheid zi ch rich t,
d raa gt da arn aa st t en min st e geleid eli jk zo rg vo or de
alg e me ne t oeg an keli jkhei d voo r p er son en me t een h andi cap
o f ch roni sche zie kte , te nzi j d at voor he m e en on evenr edig e
b elasting vor mt ;

2.

O nver min der d het b epa alde bi j o f kr ach te ns eni ge we tt eli jke
b ep aling, word en bi j alg e me ne ma atr eg el van b estuu r r egel s
g esteld t er uitvoeri ng va n het e er ste lid . De ze re gels h eb ben
in iede r g eval b etr ekking o p de geleideli jke ver we ze nli jkin g
van d e al ge me ne t oeg an keli jkh eid, op h et tr ef fe n van
voo rzie ninge n va n een vo udig e a ard en o p d e evenr edig heid
van d e b elasting ;

3.

De voor dra ch t voo r e en kra cht en s het t we ed e lid va st t e
stelle n al ge me ne ma atr eg el va n be st uu r wor dt nie t eer der
g ed aan d an vier weken na da t het o ntwe r p aan b eide ka me r s
d er Sta te n-G ene raal is overg elegd .

Pa rag raa f 3 Ar tikel 5b van de W GBH/CZ:
1.

O nd ersch eid i s ver bod en bi j h et aa nbie de n van o f verle ne n
van t oeg an g tot g oed ere n of dien sten e n bi j he t sluite n,
ui tvoer en of be ëindig en van overe en ko mst en t er za ke ,
al sme de bi j h et ge ve n van loo pb aan oriën ta tie en ad vie s o f
voo rlichtin g over scho ol - o f ber oe pskeu ze , in dien dit
g eschie dt :

a.

I n de uit oef enin g van e en be roe p of be dri jf;

b.

Doo r de op enb are die nst;

21

c.

Doo r in st ellingen die wer kzaa m zi jn op h et ge bied van
volksh uisvesting , wel zi jn , ge zon dh eidszorg , c ult uur o f
o nd er wi js o f;

d.

Doo r nat uurli jke p erson en die niet h and elen in de
ui toe fe ning va n een b ero ep of b edri jf , voo r zo ver he t aa nbo d
in he t ope nb aar ge schied t.

2 .1 .3

I mp lica tie s van h et VN- ve rdr ag Handi ca p en de a anp assing en va n
d e W GBH/CZ .
Me t de ra tificatie van he t VN - ver dra g Han dica p en de uit breidi ng
van d e W GBH/ CZ gel dt i n Ned erla nd ee n alge me ne n or m voor
t oe gan keli jkh eid op ba sis van geli jkh eid . Men sen me t ee n
b ep erkin g ku nne n een b ero ep do en op de wet wan nee r zi j
di scri min atie er va ren bi j het b ezoe k aa n een cultu rele instelling . 16

2 .1 .4

W etge ving digi tale to ega nkeli jkheid .
Va na f 2 3 se pte mb e r 201 8 wo rdt digit ale to eg an keli jkheid wet teli jk
ver an ker d d oor h et Besl uit Digit ale T oe ga nkeli jkheid. 17 De
alg e me ne ma atr eg el van be st uur ( AMvB) be helst i mpl e me nt atie
van richtli jn ( EU) 20 16 /21 02 van 26 o kt ob er 201 6 in za ke d e
t oe gan keli jkh eid va n de we bsi te s e n mo b iele ap plica ties van
o ve rheid sin st antie s. Doel is me n se n me t ee n fun cti ebe per king
b et ere t oeg an g t e ge ven t ot digit ale die nstverleni ng va n de
o ve rheid . De t e i mpl e me nte ren sta nd aa rd i s in NL ree ds van
t oe pa ssin g; de AmvB f or mali see rt de ze verplichtin g.

16

F e en st r a, N. ( 20 1 9) ; W et v a n 14 a pri l 2 0 16 t ot ui tv o eri n g v a n he t o p 1 3
d e c em be r 2 00 6 t e N e w Y or k t ot st a n d ge k om e n V e rd ra g i nz a ke d e re c h t e n
v an p er so n en m et ee n h a ndi ca p (T r b. 2 0 07, 1 6 9 ) St a at s b l a d 2 0 1 6 ( 2 1 5).
17
ht t p s: / / we t t e n. ov er h ei d. nl / BW BR 0 0 40 9 3 6/ 201 8 - 07 - 01 .

22

De AMvB ga at g efa se erd in we rkin g :
a . we b sit es die zi jn ge publiceer d van af 23 sep te mb er 2 018
mo e t en uit erli jk me t inga ng van 23 sep te mb er 2 019 vold o en
a an de richtli jn ;
b . we b sit e di e zi jn g epu blicee rd voor 23 sep te mb er 2 018
mo e t en uit erli jk me t inga ng van 23 sep te mb er 2 020 voldo en
a an de richtli jn ;
c . mo b iele ap plica ties mo et en uite rli jk 23 juni 20 21 vol doe n
a an de richtli jn. 18
2 .2

Ri c htl ij ne n voo r het ve rg rote n va n de to ega nkel ij k he id va n
c ult urel e i nst el li ng e n.
Er zi jn do or on s drie rele van te alg e men e ri ch tli jne n ge von de n voo r
h et verg rot en van de t oeg an keli jkhei d voo r me n sen me t ee n
b ep erkin g. De rich tli jn en ga an over:
d . De inrichting van b alies, loket te n, re ce ptie s en
spr ee kka mer s;
e . De rolsto elto ega nkeli jkheid van toile trui mt e n e n
d ou ch erui mt en ;
f . En d e ‘wen se n’ voor nie u we geb ou wen e n wo ono mg e ving .
De rich tli jn en be schri jve n vo orn a meli jk al ge me ne uit gan gspu nte n
die g elde n voo r e en t oeg an keli jke o mg evin g. Den k bi jvoo rbe eld
a an re gels o ver a f me ting en, pin ap para tu ur, a ko estiek en
loo pro ut es. Alle drie de richtli jnen richt en zi ch op me nsen me t e en
lich a meli jke b epe rkin g en da ar me e de f ysie ke to eg an keli jkheid
van cultu rele instellinge n . De ri chtli jn o ve r d e ‘wen se n’ voo r
nie u we ge bou we n en woon o mg evin g he ef t oo k a an da cht voor
me n sen me t ee n zint uigeli jke be per king . De richtli jn over de
voo rzie ninge n o m be zo ekers t e ont van ge n o nd ersch eidt zi ch do or
o ok in te ga an op h et sociale a sp ect va n toe ga nkeli jkheid . Alle

18

ht t p s: / / we t t e n. ov er h ei d. nl / BW BR 0 0 40 9 3 6/ 201 8 - 07 - 01 ;
h t t p s: / / www. p a rl em e nt ai r em o ni t or. nl / 9 35 3 0 00 / 1/ j 9v v i j 5e pm j 1 ey 0/ v ki 4a u 1 3y hz
b.

23

d rie de rich tli jn en zi jn ter ug te vinde n o p de we b site van de
o rga nisa tie Bou w Advie s T oe gan keli jkh eid. 19 Te ve ns be va t de
h an dreiki ng ‘T oeg an keli jkhei d e n ver gu nnin gverlenin g
e ve ne me n ten e n fe stivals’ ri chtli jne n o m t oe gan keli jkh eid te
wa a rbo rge n. Naa st d e b en oe md e rich tli jn en en h and reikin ge n is er
d e In teg rale Toe ga nkeli jkheid stan daar d ( ITsta nd aar d) . Di t is d e
in ter natio na al er ke nd e sta nd aar d voo r to ega nkeli jk b ou we n in
Ned erla nd. I n de ze st an daa rd zi jn de alg e me ne
t oe gan keli jkh eidsrich tli jn en en -n or me n o mg e we rkt n aar
b ou wt echnisch e eise n, die wo rd en to eg ep ast bi j he t o nt we rpe n en
r ealise ren van int egr aal toe ga nkeli jke p ro je ct en. 20
Ee n overzi cht van d e ri chtli jne n e n op wel ke t ype in stelling en en
b ep erkin ge n ze va n to epa ssing zi jn i s t oe ge voe gd aa n de ta bel
me t ha ndr eiking en in bi jlag e C.

2 .3

Ha nd rei ki ng e n voo r het ve rg rote n va n de to ega nke li jk he id va n
c ult urel e i ns te ll i nge n .
W e he bb en 16 rele va nt e h an dreiki ngen g evond en die cultur ele
in st ellingen on der st eu ning bied en bi j h et t oeg an keli jker ma ke n
van h un org ani satie voor me n sen me t e en be per king . De
h an dreiki nge n varië ren in i nstee k va n e en alge me n e en pr aktische
b en ade ring to t een h ele sp ecifie ke b en ad ering vanui t e en be pa ald
t yp e cult urel e in stelling o f een spe cifie ke b epe rkin g. De
h an dreiki nge n me t ee n sp ecifie ke b ena derin g rich ten zich rela tief
vaa k op mu se a e n cult uur ce nt ra en me nsen me t een f ysie ke o f
zi nt uigeli jke be per king . W ij h ebb en gee n sp ecifie ke h and reikin ge n
g evon den voor ar chie ve n en gale rieën. Vo or ar chie ven bie dt
digi tale to eg an keli jkheid veel mo g eli jkh ed en. Ee n a rchief als
f ysieke in st elling kan o ok ge brui k ma ke n va n h an drei kinge n vo or
mu se a.
19
20

Z i e www. b a t ut r ec ht . nl / .
ht t p s: / / www. p b t co n sul t . nl / o nt we rp ri c ht l i j n e n/ i t st a n d aa r d/ 21 3/ 5 6/ .

24

Hi ero nd er be schri jve n we a cht ere en volge ns kor t d e ge von de n
h an dreiki nge n voo r het b ezoe ken van cult uur en h et be oe fen en
van cultu ur. I n bi jlag e C i s een o ver zicht o pge no me n van de
h an dreiki nge n wa arin i s aan geg even op welke typ e in st elling en
we lke bep er king de h and reikin g zich richt .
2 .3 .1

Han drei king en vo or cul tur ele in st elling en ge rich t op be zo ekers
De Code Diver sit eit & In clu sie i s van al de h and reikin gen die wi j
h eb ben g evond en he t me e st br ee d inge st oken . De ze ge dra gsco de
bie dt h and va tt en o m i nstellinge n toe ga nkeli jker te ma ke n. Di t is
d e r ed en da t we d eze p ublica tie oo k he bb en me e ge no me n in d e
ver ke nning van ha ndr eikin gen . De Cod e hee ft b etr ekking o p d e
in clusie e n g eli jkwaar dige to eg ang voo r ie der een in Ne derl and e n
bie dt instelling en die hun t oe gan keli jkh eid willen ve rgr ote n
h an dvatt en voor d e a an pa k hie rvan . De a nde re ha ndr eiking en die
wi j he bbe n ge von de n zi jn con cre te r e n ga an oo k in o p d e wi jze
wa a rop d e toe ga nkeli jkheid vo or ee n sp eci fieke g roe p be zoe ke rs
o f be zoe ke rs in het alg e me en vergr oo t ka n wo rde n.
Ee n der de va n de ha ndr eiking en die wi j h ebb en ge vo nd en rich te n
zi ch op h et vergr ot en van de t oeg an keli jkheid van mu se a. T wee
van d e vi jf richt en zich sp ecifie k op h et ver gro ten van de
t oe gan keli jkh eid vo or be zo eke rs me t ee n visu ele be per king . De
a nd ere drie zi jn me er pra kti sch in ge sto ke n en rich te n zich nie t
spe cifie k op ee n b ep aalde b ep erkin g, ma a r ge ve n tips e n
h an dvatt en voor h et we gn e me n va n bele mme ri nge n vo or de
b red ere gr oe p bezoe ker s me t e en be pe rkin g. Een g oed voor be eld
hie rvan is de ha ndr eiking ‘ Mu se u m Ope n U ’ g e ma akt do or de
o rga nisa tie L CM, La nd eli jk con ta ct van Mu se u mcon sule nt en . Dit i s
e en pr aktisch ha ndb oe k vol tips, zelf scan s, in spirer en de
voo rbe elde n e n er varin gsver hale n van be zo ekers o m h et mu se u m
t oe gan keli jke r te ma ken voor me n sen me t ee n licha meli jke o f
g ee st eli jke b ep erki ng. De tip s e n vo orb eeld en va riëre n va n
in zich te n o ve r kleur en bl indhei d e n slecht zien dh eid , con cre te

25

a an be velinge n over de op ma a k va n teksten t ot voor beeld en van
g oe de o mg an gsvor me n e n co mmu n i cati e mi dd elen .
Naa st d e han drei king en vo or mu sea he bb en wi j 4 h and reikin gen
g evon den me t tips o m d e toe ga nkeli jkh eid va n eve ne me n te n,
f estivals en po diu mkun st en t e ver gro te n. Een voor be el d hiervan is
d e han drei king ‘to ega nkeli jkheid en ver gun ning verl ening
e ve ne me n ten e n fe stivals’. Deze h an dr eiking b estaa t uit ee n
che cklist vo or on der an der e de be reikb aar heid en veiligheid van
h et e ven e me nt o f fe stival voor me nsen me t ee n b ep erkin g. Zi jn
bi jvoor be eld d e noo duit ga nge n bruikba ar vo or rolsto elge bruiker s?
T en slot te is 1 ha ndr eiking spe cifie k ge rich t op he t ver gro te n van
ver schillende t yp e n cul tur ele in st ellinge n vo or me n se n die
p rikkelge vo elig zi jn . De ze ha ndr eikin g i s een pr aktisch e gid s vo or
mu se a, t he ate rs, fil mhuizen en ( mu ziek)p odia en h eet ‘Prikkelar m
e n cult uur ’ en is ge schre ve n doo r Iris van Hee sch va n Stich ting
O nb epe rkt Genie te n . Deze stichtin g he ef t drie ja ar on der zo ek
g ed aan n aar de mo geli jkh ede n o m prikkelar m te pr og ra mme r e n.
Di t heb be n zi j in pilo tpr o jecte n o ok in d e pra kti jk g ebr ach t. De
r esulta ten hie rvan zi jn ver we rkt in d eze pr aktisch e gid s.
2 .3 .2

Han drei king en vo or cul tur ele in st elling en ge rich t op de be oe fe ning
van kun st en cultu ur
Vo or in clu sie i n cultu urb eoe fe ning he bb en wi j 5 h an dreiki nge n 21
g evon den . Van de ze ha ndr eikin gen zi jn er 4 g erich t op
cult uur par ticipa ti e en bied en 3 oo k een sta ppe npla n vo or
in st ellingen en pr o je cte n o m in clu sie te verg ro ten . De ze
h an dreiki nge n ne me n in stellinge n al s h et ware a an de h and o m
t oe gan keli jkh eid en inclu sie vo r m te ge ve n va n ver ke nning o f st art
t ot uit vo ering e n opvolging . Oo k wo rde n in d eze h an dreiki nge n
o ptie s uitg e wer kt en voor be elden g ege ve n. Eén van de

21

Z i e hi erv oo r d e t a b el op bi j l a g e C .

26

h an dreiki nge n is g ericht op h et we gn eme n va n fysie ke dre mp el s
o p de l ocatie waar a ctivi teit en plaa tsvin de n.

3 De kennis die er al is over de
toegankelijkheid van culturele
instellingen.
I n dit ho ofd st uk g aan wi j in o p ond er zo eken die ge daa n zi jn naa r
d e toe ga nkeli jkheid van cul tur ele in stelling en vo or me nse n me t
e en be per king . Er wor dt an t woo rd ge ge ve n op on der zo eksvraa g 2:
W elke Ne derla nd se en int ern atio nale o nd erzoe ken zi jn al ged aa n
o ve r d e to ega nkeli jkheid bi j cultu rele in st ellingen voor me n sen
me t ee n bep er king en wat zi jn hier va n de bel ang ri jkste
b evin ding en? Hierbi j ond ersch eide n we o nde rzoe k n aar d e
t oe gan keli jkh eid vo or de be zo eker, t oe ga nkeli jkheid vo or de
b ero ep sb eoe fe naa r e n toe ga nkeli jkheid vo or d e
vri jeti jds be oef en aar .

Di t hoo fd st uk is op ge deeld in drie dele n. Het e erste de el van dit
h oo fd stu k ga at in op wel ke on der zo eke n al zi jn ge da an na ar de
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen me t e en
b ep erkin g. Di t is p ara gra af 3. 1. Het t we ed e d eel va n dit hoo fd st uk
g aa t in op d e belan gri jkste b evin ding en uit d e ond erzoe ke n. Dit is
p ara gra af 3 .2. I n bi jlag e C i s een t abel opg eno me n waa rin
a an geg even is wel ke on der zo eken wi j h eb ben g evond en in d e
in ven ta risa tie en op welk t ype b epe rkin g, soor t toe ga nkeli jkheid of
t yp e in st elling deze be tre kkin g heb b en .

27

3 .1

Bes taa nd o nde rzoek e n be sta a nde ke nnis o ve r d e
to ega nke li jk he id va n c ult urele i nst el li nge n .
O nd erzoe ke n n aar d e toe ga nkeli jkheid va n cult urel e in stelling en
voo r me n sen me t ee n b ep erkin g zi jn he el di ver s. Dat g eldt voor
Ned erla nd, ma ar oo k in te rna tion a al. Er zi jn pr aktische
o nd erzoe ken o pge ze t va nuit vrag en in de pr akti jk en uitg evoer d
me t als do el o plossing en voor d e p ra kti jk t e biede n. Ee n
voo rbe eld hier van is he t bele ving sra pp ort voo r me n sen me t ee n
lich a meli jke b epe rkin g . 22 Er zi jn o ok wete nsch app eli jke
o nd erzoe ken g ericht op h et ve rgr ot en van ken nis over de
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en . Vo or beid e so ort en
g eldt d at de o nde rzo eken zeer diver s zi jn in fo cu s. Er i s g ro te
ver scheid enh eid in o nde rzoe k al s het g aa t o m t ype i nstelling, t yp e
b ep erkin g en vor m va n toe ga nkeli jkheid .
De zoekto ch t naa r in for ma tie e n be schi kba re ke nni s o ve r d e
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen me t e en
b ep erkin g le ve rt vo oral re sult at en op o ve r b ezoe ker s. O ve r d e
t oe gan keli jkh eid vo or ber oe psbeo ef ena ar s e n vri jeti jd sbe oe fen aar
is a anzi enli jk min der t e vind en. I n de volge nd e p ara gra fe n gaa n
we i n o p de inho ud eli jke h oo fd pun te n die uit d e doo r o ns
g evon den liter atu ur na ar vo ren ko me n.

3 .2

Be la ng rij ke i nho ud el ij ke be vi nd i ngen uit o nd e rzo ek na a r d e
to ega nke li jk he id va n c ult urele i nst el li nge n .
I n de ze pa rag raa f be spr eken we d e belan gri jkste inh ou deli jke
b evin ding en uit de inven tari sati e van b eschi kba re on der zo eken.
W ij on der scheid en vie r t he ma ’s in de o nd erzoe ken die we he bbe n
g era ad pleeg d.

22

Vi nk, K. ( 2 0 18 ). H et be l ev i n gs ra p p ort . W el kom T o eg a nk el i j k h ei d &
Ev en em e nt e n.

28

a.

De histori sche on t wi kkeling in he t ve rg rot en van de
t oe gan keli jkh eid ;

b.

De huidig e st an d van zaken van to egan keli jkh eid va n cult urele
in st ellingen in Ne derla nd ;

c.

De uit voe ring spr akti jk va n h et verg rote n va n d e
t oe gan keli jkh eid en mo g eli jkhe de n voo r d e to eko mst. Hi erbi j
g aa t h et zo wel o m d e org anisat orische a sp ecten al s
p ra ktisch e voo rzie ning en ;

d.

Bele mme ri nge n en be hoe ft en va n me nsen me t ee n b ep erkin g
voo r h et b ezoeken van ee n cult urele in st elling of vo or de
b eo efe ning van kunst.

W e l icht en de ze vi er th e ma ’s hie ron der t oe.
3 .2 .1

De histori sche on t wi kkeling in he t ve rg rot en van de
t oe gan keli jkh eid .
W et- en re gelge ving spele n een gr ot e r ol in he t ver gro ten van d e
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen me t e en
b ep erkin g. 23 De Vere nigde St at en en het Ver enig d Konin kri jk
i mple me n te erd en i n r espe ctie veli jk 199 0 en 19 95 al b elan gri jke
we t - en reg elge ving hie rvoor . 24 Ne derlan d r atifi ce erd e in 20 16 he t
VN-verd rag Han dica p en loop t in re gelg evin g en da ar me e oo k in
i mple me n ta tie en he t daa raa n ver bo nde n le erp ro ces wa t a ch ter .
Di t i s o ok zi ch tba ar i n d e be schikb are o nd erzoe ken . De ze zi jn er
me e r in de V ere nigd e Stat en en h et Ve renig d Konin kri jk, al zi jn ze
o ok hie r in de me este ge valle n g ericht op de t oe gan keli jkh eid va n
mu se a. O ve r a nd ere t yp en in st ellingen h ebb en we min der
o nd erzoe ken g evond en . W el zi jn e r veel voor beeld en onlin e t e
vi nde n over ini tiatie ve n o m d e to ega nkeli jkheid van cultu rele
in st ellingen te ver gro ten . Z o zi jn er ove r toe gan keli jkh eid va n

23

Sm i t h et al . , (2 0 1 2) i n F e en st r a, N. ( 20 1 9) . B e zo e k e rs re i s o f
r e is o rg a n is at i e. ST U DI O i , pl at f orm v oo r i ncl u si ev e c ul t u ur.
24
F e e n st r a, N. ( 2 0 19 ). Be zo e k e rs re i s of r e is or g a n is at ie . ST U DI O i , pl at f o rm
v oor i n cl u si ev e c ul t u u r.

29

t he ate rs in he t Ve renig d Konin kri jk veel voo r beeld en onlin e t e
vi nde n.

W anne er he t gaa t over de i mple me nt ati e bli jkt d at wet - e n
r egelg evi ng he t ri sico me t zich me e b re ng t d at h et ga at o m
‘verplichte ’ aa np assing en en nie t al ti jd o m h et cr eër en van ee n
in clusie ve e n voo r ie der een e ve n toe ga nkeli jke o mg evin g . 25 Dit is
mo g eli jk oo k he t g eval in Nede rland en e en risico wa arvan
ken nisn e ming d e mo g eli jkheid bied t nie t de zelf de fo ut t e ma ken.
T egeli jke rti jd bli jkt wel da t toe ga nkeli jkheid e en th e ma is da t al
d ecen nia spe elt en ee n gro ei - e n le erp ro ce s is . 26

O ve r hoe h et er in het alg e me en voor sta at me t de
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en , zi jn nie t ve el
o nd erzoe ken bi j on s b eken d. Er zi jn int ern atio na al ver schillen de
o nd erzoe ken n aar d e sta at van de t oeg an keli jkh eid van cultu rele
in st ellingen voor me nsen me t e en be pe rkin g. In h et Ver enigd
Ko ninkri jk zi jn er ‘sta te of a ccess’ o nde rzoe ken n aar bi jvo orb eeld
d e toe ga nkeli jkheid van mu sea o f het b oe ke n van ti cket s voo r
con ce rte n. 27 I n Vlaa nd ere n e n België wo rdt d e toe ga nkeli jkheid
van cultu rele instellinge n g e mo nito rd al s ond erd eel va n
‘To ega nkeli jk Vlaa nde ren ’ en is in 2 013 o ok ee n scree ning
g e wee st van de Vlaa mse Ku nstinstellin ge n . 28
3 .2 .2

De stan d va n toe gan keli jkh eid va n cult urel e in st ellingen in
Ned erla nd.
O ve r de st an d van zaken van to eg ankeli jkh eid va n cult urele
in st ellingen in Ne derla nd he bbe n wi j ge en zelfsta ndige
o nd erzoe ken o f publicatie s ge vo nde n. Oo k he bbe n wi j ge en ci jf ers

25

C od e Div er si t ei t e n I n cl u si e; St ar r, R. E. ( 2 01 6 ).
Br ad e n, C. ( 20 1 6).
27
Ad am s, J . ( 2 01 8 ).
28
Ent e r v z w ( 20 1 3) .
26

30

g evon den o ver b ezoe ken van me nsen me t ee n bep er king aa n
cult urele instellinge n. 29 W el wor dt er t ot op zekere h oog te
g e mo nito rd ho e h et er vo or st aa t me t de t oeg an keli jkh eid va n h et
cult urele leven binn en he t bre der e kad er va n de nale ving van h et
VN-verd rag Han dica p. Deze mo nit oring wor dt uitg evoer d me t
b eh ulp van o m e en jaarli jk se kwalita tie ve che ck . Mi dde n- en Klein
Be dri jf ( MKB) Ne derla nd he ef t daa rnaa st in sa me n we rkin g me t
b ran ch evere niging en Vere niging Ned erla nd se Pop podia e n F estivals ( VNPF) , Ve renigin g va n Even e me nt en Ma ker s ( VVEM)
e n Ne derla nd se Ver eniging van Biosco pe n e n Fil mt he ate rs ( NVBF)
a cti eplan ne n o pg esteld o m de t oeg ankeli jkheid voo r me n sen me t
e en be per king t e ver gro te n. 30

I n de ra ppo rta ge ‘T oe gan keli jkh eid van g oed ere n en dien st en ’ va n
h et College v oor d e Re ch ten van de Me ns (hi ern a: CRM) word t op
b asi s van e en on der zo ek n aar knelpun te n bi j he t g ebr uik van
g eb ou wen me t ee n p ublie ksfun cti e e n kl an kbo rdg roe p va n
p er son en me t een b epe rkin g e n dive rse b elang en org anisatie s een
b eeld ge sche tst over de sta nd va n za ke n va n d e fysie ke
t oe gan keli jkh eid en sociale t oeg an kelijkh eid van cul tuu r . 31 In d e
schad u wrap por ta ge va n de Allian tie VN -verd ra g Han dica p wo rdt
con cr ete r in geg aa n o p de stan d va n de t oeg an keli jkh eid va n
cult urele instellinge n vo or me n se n me t b epe rkin g . 32 De co nclu sies
die in dit ra ppo rt wo rd en ge tro kken o ve r d e to eg a nkeli jkheid van
ver schillende t yp en cul tur ele in st ellinge n zi jn g eb aseer d o p

29

I n d e p art i ci p at i em o ni t o r v a n NI V EL ( 20 1 7) wo r d t wel a a ng e g ev e n h o ev e el
m e n se n m et e en b e p er ki n g m a a nd el i j k s e e n u i t ga a n sg el e g e nh ei d be zo e ke n
of d eel n em en a a n v e re ni gi n g sa ct iv i t ei t en of c u r su sse n. Di t i s e c ht e r br e d er
d a n c ul t u r el e i n st el l i n g e n.
30
ht t p s: / / www. m k bt o eg a nk el i j k. nl / .
31
C ol l e g e v o or d e Re ch t e n v an d e M e n s ( 20 19 ).
32
Al l i a nt i e VN -v e rd r ag H a ndi ca p (2 0 1 9).

31

inb ren g va n me n sen me t ee n bep er king . Dit is on der bou wd van uit
ver schillende o nde rzoe ksme t hod en en bro nn en . 33

Ui t beid e r app or tag es o ver d e n ale vi ng van he t VN- ver dra g ko mt
h et volge nde b eeld na ar vo ren o ver de sta nd van za ke n:
1.

Mu sea wo rd en st ee ds be ter t oe gan keli jk vo or me n se n me t e en
b ep erkin g; 3 1

2.

Ned erla nd se fil ms i n bi oscop en en t hea ter s zi jn niet g oed
t oe gan keli jk vo or me nsen me t e en audi tieve b ep erkin g,
d oor da t d eze doo rga an s niet zi jn on der titeld ; 3 1

3.

He t ko mt vo or dat l id ma at schap van cul tur ele ver enigin gen
wo r dt bele mme r d do or to ega ng seisen die wor den g esteld aa n
me n sen me t ee n b ep erkin g . Een voo rbe eld da t h et College
voo r d e Re ch te n van d e Men s noe mt is d e to ega ng seis van
e en zang ve renigin g o m als k oorlid een c hor eo gra fie uit te
kun ne n voe ren ; 3 1

4.

O nt oeg an keli jkh eid va n g eb ou wen e n o pe nba re rui mt e en de
o nveiligheid do or ob st a kels op ge deeld e r ui mt e in sted en
b ele mme r e n me n se n me t ee n fysieke o f zint uigeli jke
b ep erkin g in d eelna me aa n het cultu rele leven ; 3 2

5.

Cult urele p odia zi jn va ak nie t toe ga nkeli jk en re gelg evin g en
ver gun ning en va n ge me en te n li jke n hie r g ee n r ekenin g me e te
h ou den ; 3 2

6.

O pe nlucht mu ziekfe sti vals, biosco pen e n the at er s zi jn lan g
nie t alti jd r olstoelt oe gan keli jk. 3 2

De ra ppo rta ge s va n h et CRM e n d e Allian tie VN - ver dra g Ha ndicap
o ve r d e vo ort ga ng va n de nale ving van h et VN - ve rdr ag ge ve n
g ee n co mpl ee t b eeld van de t oeg an keli jkheid van cultu rele
in st ellingen in Ne derla nd . De aa nda cht voo r cult uur is be kno pt e n
wa t e r g esch re ven is de kt nie t alle t ype n in st ellingen , alle vor me n
van t oeg an keli jkh eid of alle typen b epe rkin gen . Z o st aa t er
33

D ez e zi j n o p ge n om e n al s bi j l a ge n bi j he t VN -v erd r ag H a n di c ap e n t e
v i n d en o p d e we b si t e v an I e d er (i n ).

32

bi jvoor be eld ni et s in o ver ar chie ve n, gale rieë n, mo n u me nt en en
e rfg oe d. O ver de t oe gan keli jkh eid va n dit t ype instelling en he bbe n
wi j oo k ge en an der e d ocu me nt atie ge vo nd en. I n beide r app ort ag es
is voor na meli jk a and acht voor he t be zo ek e n is er b epe rkt
a an da cht voor b eoe fe ning . De ho of dbo od schap van b eide
r app ort ag es is da t er nog veel bele mme ringe n zi jn in de
t oe gan kel i jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen m e t e en
b ep erkin g. De scha du wra ppo rt age o ppe rt bo ve ndie n d at wan nee r
cult urele instellinge n op pa pier de t oeg an keli jkh eid g ere geld
h eb ben , zi j in de pra kti jk t eg en nieu we dr e mp els aa n ku nne n
lop en . Vo or ee n goe de uit vo ering is str uctur ele sa me n wer kin g me t
me n sen me t ee n b ep erkin g ge we nst.
I n de ra ppo rta ge s over de nale ving van h et VN - ve rdr ag ha ndicap
wo r dt nie ts ge ze gd o ver de h uidige sta nd van za ke n va n d e
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor
b ero ep sb eoe fe naa rs . Met de liter at uurstu die he bbe n wi j oo k in d e
o ve rige do cu me n ten weinig inf or ma tie ge vo nde n. I n e en ar tikel
van d e the at erkran t vind en wi j wel een voor be eld hoe stich ting 5 D
zi ch inzet voor e en vol waa rdig e p osi tie van jon ger en me t e en
b ep erkin g in h et pr ofe ssionel e t he ate rlan dsch ap . Dit do en zi j me t
b eh ulp van o nde r and ere sollicitati e wo rksh op s voo r cult urele
in st ellingen en lee r werkplekke n en stag es voor jon ger en . 34
3 .2 .3

De uit voe ring spr akti jk va n h et verg rote n va n d e to ega nkeli jkheid
e n mo g eli jkhed en voor d e t oe ko mst .
W e he bb en ve rschillend e ond er zoe ken g evond en die inga an op
h et verg rot en van de t oeg an keli jkhei d van cultu rele instellinge n
voo r me n sen me t ee n b ep erkin g. W i j zien t we e gro te li jn en.
En er zi jd s zi jn er de on der zo eken die zich ri cht en o p h et ho e
t oe gan keli jkh eid wo rd t vor mg e ge ven , zo wel pra kt i sch al s
o rga nisa to risch. And er zi jd s zi jn er onde rzoe ken n aar de
34

V ee n st r a, A. ( 2 0 18 , 25 se p t em b er ).

33

mo g eli jkh ed en o m i n d e to eko mst nieuwe vor me n va n in for ma tie e n co mmu ni ca tiete ch nolo gie in t e ze tte n die nu no g in
o nt wikkeling zi jn , ma ar d e p ot en tie h eb be n o m d e to ega nkeli jkheid
van b epa alde t yp en in stellinge n voo r me n sen me t ee n b ep erkin g
t e ve rgr ote n. Hie rbi j valt te d en ken a an nie u we vor me n van
a udio gidsen en social co mp uting , ee n vor m van I CT wa ar bi j de
so ciale co nte xt wor dt me ege no me n en op nie u we ma ni er en na ar
in ter actie wor dt g ekeke n . 35
Z o wel int ern atio naal als na tion aal hebb en we niet v eel
we t en scha ppeli jke o nde rzoe ken g evond en na ar he t ver gro te n van
t oe gan keli jkh eid. Ve el on der zo eken na ar he t ver gro te n van d e
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen me t e en
b ep erkin g zi jn g eb aseer d o p ca se st udie s. Dit zi jn
p ra kti jko nd erzoe ken waa rin is g ekeken h oe i n h et g eval van ee n
spe cifie ke instelling de t oeg an keli j kheid kan wo rde n ve rgr oot o f
h oe voor ee n bep aald t yp e b ep erki ng d oor in stelling en
b ele mme r ing en kunn en word en wegg en o me n. Er zi jn oo k
o nd erzoe ken waa rin ge ke ken is na ar ve rschillend e ca se st udie s en
d e le ssen die hier uit ku nne n wo rde n gele erd . Ener zi jds g a at h et
d aar bi j o m l esse n die in st ellingen h elp en o m de p ra ktisch e
t oe gan keli jkh eid te vergr ot en . An der zijd s gaa t het o m
o rga nisa to rische a spe ct en die er aan bi jdra ge n o m
t oe gan keli jkh eid te vera nkere n in he t b eleid en de
ui tvoerin gspra kti jk van i nstellinge n . Ve el van d e r esulta ten van
d eze ond er zoe ke n zi jn ver wer kt in ha nd reikin ge n .
De bela ngri jkst e be vindin gen uit d e o nd er zoe ke n die wi j he bb en
b estu dee rd zi jn:
a.

He t ver gro ten van t oeg an keli jkh eid is ma a t we rk 36;

b.

He t ver gro ten van t oeg an keli jkh eid is me e r da n he t
i mple me n ter en en n aleven van reg elge ving 37;

35
36

M art i n s, C. ( 20 1 2) , K o sm a s, P . et al . ( 2 01 9 ).
C ar ri z o sa, G . e t al . ( 2 01 9 ); pe r so o nl i j ke c om m uni c at i e.

34

c.

He t so ciale aspe ct va n to ega nkeli jkheid is gr oot . Hier bi j ga at
h et o m d e b e jeg enin g, geli jke b eha ndelin g e n in clu sie van
me n sen me t ee n b ep erkin g . Di t vra ag t be tro kken heid van de
h ele org anisatie e n sa me n wer king me t de do elgr oep ; 38 In he t
volge nd e h oo fd st uk ga an we hiero p in, in par ag raa f 4.1 .2 e n
p ara gra af 4 .2. 2.

d.

Univer seel on t werp is he t st re ven . Univer se el on t wer p wor dt
b ree d ged efinie erd al s h et o nt wer p van pr od ucten e n
o mg e ving en die do or alle me n sen zove el mo geli jk ku nn en
wo r den g ebr uikt zon der d e n oo dzaak van a anp assing o f
g espe cialise erd on t wer p . 39

e.

Er zi jn ve rschillend e ond er zoe ke n die zi ch spe cifiek richt en op
d oor on t wi kkeling en to epa ssing van inf or ma tie- e n
co mmu n icatie te ch nieken o m to eg an keli jkheid van cultu rele
in st ellingen voor me nsen me t ver schille nd e t yp en be per kin g en
t e ve rgr ote n. 40

I n Euro pa zi jn ve rschillend e pro je ct en die zich ri cht en op in clusi e
e n toe ga nkeli jkheid van cul tuu r. On der zo ekers Mu scar a e n Sani
g even ee n uitg ebr eid o ve rzi cht van pro je cten waari n a an da cht is
voo r h et t oeg an keli jk ma ken van cul tur eel erf goe d vo or me n se n
me t ee n bep er king. De bela ngri jkst e co nclu sie die zi j t re kken i s
d at in ve el van de Eur op ese p ro je ct en me t n a me a and acht is vo or
d e fysie ke to ega nkeli jkheid van me nse n me t e en be per king . Er
zi jn b ovendie n weinig p ro je cte n die pri mair ga an o m
t oe gan keli jkh eid vo or me n se n me t e en be per king . In de me este
van d e g en oe md e pro je cten is dit ee n ( klein) on der de el van he t
p ro je ct . 41

37

Br a d en , C . ( 2 01 6 ). T r e sc h er, H. (2 0 1 8).
O n d er a n de r e: F ee n st r a, N. (2 0 1 9);
39
Br a d en , C . ( 2 01 6 ); M u sc ar a, M . & C. Sa ni (2 0 1 9) .
40
O n d er a n de r e: Ar gy r op o ul o s, V. et al . ( 2 0 17) ; M art i n s, C . ( 2 01 2 ).
41
M u sc a ra , M. & C. S a ni ( 2 01 9 ).
38

35

3 .2 .4

Bele mme ri nge n en be hoe ft en va n me nsen me t ee n b ep erkin g vo or
h et be zo eken van ee n cult urele instelling o f vo or de be oe fenin g
van kun st .
I n de invent arisatie kwa m we in ig wet en scha ppeli jk of g roo tsch alig
o nd erzoe k naa r b oven da t sp ecifi ek ge rich t is o p het in ka ar t
b ren ge n van d e b ele mme r ing en waar me n sen me t ee n b ep erkin g
t eg ena an lope n bi j he t be zoe k aa n een cultu rele instelling. Dit
g eldt voor Ned erlan d, ma ar oo k in ter na tion aal. To ch is hier vri j
veel over be ke nd da nkzi j casestudi es e n vo orb eelde n uit de
p ra kti jk. De inho ud eli jke b evin ding en h eb ben wi j ve r werkt in
h oo fd stu k 4, waa r wi j speci fiek ing aan op de b ele mme r ing en voor
me n sen me t ee n b ep erkin g bi j he t be zo ek a an ee n cult urele
in st elling.
O ve r de to ega nkeli jkheid van cultur ele i nstellinge n voo r
b ero ep sb eoe fe naa rs me t een b epe rking h ebb en wi j weinig
a rtikel en ge vo nd en. Ve el van de ar tikele n die wi j zi jn
t eg eng eko me n in o nze in ven ta risa tie zi jn geri cht o p scholing en
a rbeid skan se n en niet dir ect o p de vr aa g wa t de bele mme ri nge n
van b ero ep sbe oe fen aar s zi jn o m hun we r k te kunn en t one n bi j
r egulier e cult urele in stelling en . I n een on der zo ek na ar de
b ele mme r ing en die jong e ber oep sb eoe fe naa rs me t een b epe rkin g
in Sch otla nd er var en , is dit wel me e gen o me n. 42 Daar na ast h eb ben
wi j online a rtikelen en blo gs g evo nd en va n ervarin gsde sku ndig en
wa a rbi j ing eg aan word t op de b ele mme ringe n wa ar zi j me e te
ma ke n he bbe n. Deze bele mme rin gen b espre ke n wi j inh oud eli jk in
h oo fd stu k 6.
O ve r de to ega nkeli jkheid van cultur ele i nstellinge n voo r
cult uur beo ef ening h ebb en wi j gee n artikelen ge vo nde n.
Be schikbaa r o nd erzoe k ri ch t zich me t n a me o p cult urele
in st ellingen die zich sp ecifie k rich te n o p me n se n me t ee n
42

L a wr e nc e, M , & Bi r d s of Pa r adi se T h e at re Com p an y. ( 2 0 16 ).

36

b ep erkin g en niet o p r eg uliere i nstellin ge n die wer ke n a an
in clusie f aan bo d. In ho udeli jke inf or ma ti e die wi j online h ebb en
g evon den , heb be n wi j ver wer kt in hoo fd st uk 6 .

37

4 De belemmeringen voor
mensen met een beperking om
een culturele instelling te
bezoeken.
I n dit ho ofd st uk g even we g ed eelteli jk an t woor d op
o nd erzoe ksvra ag 3 : W at zi jn b ele mme rin gen voo r me n sen me t ee n
b ep erkin g bi j de t oeg an g tot cultu rele in st ellingen en wat zi jn
b eh oef te n en su gge sties o m d e t oe gan keli jkh eid va n cult urele
in st ellingen te ver bet ere n? W e gaa n in dit h oo fdstu k sp ecifi ek in
o p het b ezoe k van me n sen me t ee n be per king a an ee n cult urele
in st elling. In ho of dstu k 6 g aa n we in op d e b eo ef ening van kun st
e n cult uur e n ma ken da ar oo k het o nde rsch eid tu sse n
b ero ep sb eoe fe naa rs en vri je ti jdsbeo efe na ars .

De info r ma tie in dit h oo fd stu k i s af komst ig uit h et
liter at uur ond er zoe k, d e klan trei sbi jeen ko mst en e n de in te rvie ws
me t vert ege n woor dige rs van me n se n me t ee n bep er king en
e rvaring sd esku ndige n. O nda nks da t we in dit on der zo ek uit gaa n
van e en rui m be grip va n ‘me nsen me t e en be p er king ’ zoals
o mschr even in het VN -verd rag Han dica p 43, he bb en we o ve r d e
e rvaring en va n en kele gr oep en me er in for ma ti e o pg eha ald . O ver
d e toe ga nkeli jkheid van cul tur ele in stelling en vo or me nse n me t
e en versta ndeli jke b epe rkin g of e e n psychisch e bep er king is
we inig t e vinde n. Er zi jn wel studie s over de t oe gan keli jkh eid va n
voo rzie ninge n vo or me n se n me t e en ve rstan deli jke be per kin g .
43

V er e ni g d e Nat i e s ( 2 00 6 ). V er d ra g i nz a ke d e re c ht e n v an p er so n e n m et e e n
h a n di c a p. N e w Yo rk. Z i e o ok: h t t p s: / / we t t e n. ov er h ei d . nl / BW BV0 0 04 0 4 5/ 20 1 6 0 7 - 14 # Ve r dr a g_ 2 .

38

De ze studie s zi jn echte r niet ge rich t op cultu rele instellinge n. Zie
bi jvoor be eld Tr esch er (20 18) . 44 Hier do or zi jn oo k niet alle
b ep erkin ge n e ve n goe d ver te ge n woordig d in dit h oo fdstu k. Dit is
e en aa nd acht spu nt bi j h et lezen van he t hoo fd st uk .

He t h oo fd stu k is opg ed eeld in vier dele n die de fa se n van e en
b ezoe ker sr eis bi j ee n cult urele instellin g be schri jve n. De r eis
b esta at uit de o nde rdele n: orië nt atie en voor ber eiding ,
bin ne nko mst, h et be zo ek en n a het b ezoe k. Vo or elke f ase van d e
r eis be schri jve n we de b ele mme r ing en, b eho ef te n e n su gge sti es
o m d e to ega nkeli jkheid t e ver gro ten .

4 .1

O rië ntat ie e n voo rb e re idi ng .
I n de ee rste fa se b ereid en m e n se n zich voor o p het b ezoe k a an
e en cultur ele in st elling. Me nsen me t ee n bep er king on der vind en
b ele mme r ing en bi j d e in for ma tie vo or zie ning op d e we bsit e, h et
con ta ct me t me d e wer ker s, he t bo eken va n een ti cket , h et ver voe r
e n de eind ti jd.

4 .1 .1

G ebr uiksvriend eli jkheid van de web site .
Ui t de litera tu urstu die bl i jkt dat in for ma tie over to ega nkeli jkheid
nie t alti jd goe d vind baa r, inco mple et of o ndui deli jk is e n d at d eze
vaa k on tbr ee kt . 45 Men sen willen wet en o f de locatie voor he n
b erei kba ar is, welke voo rzie ninge n er zi jn e n wa t mo geli jk is. 46 Di t
wo r dt be ve stig d in g espre kken me t z owe l me n se n di e
p rikkelge vo elig zi jn als me nsen me t ee n audi tieve, visuele en
f ysieke bep erki ng . Zo n oe mt een re spo nd ent :

44

T r e sch e r, H. ( 2 0 18 ). Acc e ssi bi l i t y f or Pe o pl e wi t h C o gni t i v e Di sa bi l i t i e s: A n
I nt er n at i on al Li t er at ur e Rev i e w a n d Em pi ri cal I nt erv i e w S t u d y. J o ur n al of
E d uc at i o n & So ci al Pol i cy, 5( 3 ).
45
Vi nk, K. ( 2 0 18 ); M a at , V. (2 0 1 0); Ar g yr op ou l o s, V . & Ka n ari , C. ( 20 1 5) .
46
Vi nk, K. ( 2 0 18 ). ; A dam s, J. (2 0 1 8). ; M aat , V . ( 2 01 0 ).

39

“ He t i s voo r mi j belan gri jk da t de in st elling held er i s o ve r wa t zi j
we l en niet kun nen bie den . Op b asis va n wa t wél ka n ku nne n
me n sen zelf ee n b eslissing n e me n of e en be zo ek h aalba ar is.”

Bo ve nstaa nd e wor dt o ok be aa md doo r Iris van Hee sch, ee n
e rvaring sd esku ndige bi j Stich ting On be per kt G enie ten . Zi j ga at i n
o p de me e r waar de van go ede inf or ma tie voo rzie ning voor me nsen
me t ee n la ge tole ran tie vo or prikkel s e n on zich tba re be per king en :

“ Je kunt in de inf or ma tie voo rzie ning op d e we bsit e ve el do en o m
e rvoor t e zor gen d at ee n gro te gr oep b eslui t e en be zo ek t e
b ren ge n. Dat do e je voor al d oor inzi cht eli jk t e ma ken wat me nsen
kun ne n ver wa ch ten . He t ga at da arbi j d us nie t o m fysie ke
ver and ering en aa n de cultur ele in st ellin g, ma ar me e r duideli jkh eid
wa a rdo or je me n sen e en ee rli jke keu ze g eef t. ”

Me n sen die pri kkelge vo elig zi jn be vele n mu sea aa n op hu n
we b sit e e en meldin g te ma ke n van p rikkels in elke rui mt e zo als de
t e mp era tu ur , h oe dr uk he t i s o p wel k ti jdstip va n de da g , ho elan g
je ge mi ddeld o ve r e en be zo ek d oet e n wa ar de t oilett en en
e et geleg en hed en zi jn. Het h elpt o m voo raf f ot o’s te kunn en zie n
van d e r ui mte s in h et mu se u m en de te nt oon st elling . Op d eze
wi jze wete n zi j alvast wa t zi j kunn en ve r wacht en. Ee n a nd ere
mo g eli jkh eid i s h et t oe voe ge n van e en Go ogle Str ee tvie w op de
we b sit e wa ar me e me n alvast doo r het g eb ou w h ee n kan
n avig ere n. Zo kun je bi jvoor be eld T hea ter Carr é va n binne n
b eki jken . 47 De re sp ond en ten vin de n h et e en po sitie ve on t wi kkeling
d at do or de coro na ma a tre gele n me n s en voor af e en re ser verin g
kun ne n ma ken vo or ee n ti jd slot , zie oo k par agr aa f 4.3 .1 .

47

ht t p s: / / ca rr e. nl / p agi n a/ ov er -c ar re .

40

Me n sen me t ee n f ysieke bep er king ver tellen da t zi j o p d e we bsi te
van e en cul tur ele in st elling b eh oef te he bb en aa n in for ma ti e die
ui tge breid er i s dan ‘ rolsto elto ega nkeli jk . ’ Zi j heb be n n et als
me n sen me t an der e t yp e n be per kin gen b ovendie n beh oe ft e a an
in for ma tie o ver d e lo ca tie. Den k bi jvoo rbe eld aan d e aan we zigh eid
van e en i nvalid epa rkeer plaa ts of e en lif t.

Me n sen me t ee n a uditie ve b epe rkin g g even aa n r eg el matig
in for ma tie o p d e we bsit e over de aa nwe zi ge te ch niek t e mi ssen ,
zoal s d e ringleidin g . In d e klan trei sbi je en ko mst en vert ellen de
r espon de nte n me t e en au ditieve bep erki ng da t zi j be ho ef te
h eb ben a an ee n d uideli jke ver mel ding va n een e - mailad re s al s
al ter natie f vo or tele fo nisch co nt act. Als ver bet er sug ge stie n oe me n
zi j he t in bou we n va n een cha tfu nctie op d e we bsit e vo or nog
sneller e co mmu ni ca tie.

Me n sen me t ee n visu ele bep er king zi jn g eholp en wan nee r zi j op
e en web site kunn en na vige ren me t tab s. Zi j zi jn na me li jk
a fh an keli jk van h et ge brui k va n h et t oe tsen bor d.

Ve rbe terin g va n co mmu ni cati e zit oo k in he t dich ter bi j br eng en
van cultu ur bi j me nsen me t e en be p erki ng . Zo ver telt Nyn ke
F een st ra va n sti chtin g W atTel t! da t zi j ma r ke ting afd eling e n va n
cult urele instellinge n ad vise ren a dverte ntie s te pr o mo te n o p
pla tf or ms wa ar me n se n me t e en be perki ng zich op be vind en , zoal s
d oven age nda .nl. O ok ra de n zi j aa n filmp je s o f fot o’s op social
me d ia alti jd me t o nde rtit eling te plaa t se n.

4 .1 .2

Con ta ct me t me d e wer ker s .
Naa st g oe d ing ericht e we bsit es, is e r bi j me n se n me t ee n
b ep erkin g oo k beh oe fte a an ge train d e, b egrip volle en vrien deli jke
co mmu n icatie - e n bo ekin gsme d e werker s. Bi j he t opn e me n va n

41

t elef onisch con ta ct is he t b oven dien bela ngri jk d at keu ze me nu ’s
g oe d ver st aan ba ar zi jn . 48. Ook in de g espr ekke n e n
kl an treisse ssies no e me n respo nde nt en d eze b ele mme r ing en en
b eh oef te n in he t co nt act me t me de werker s va n d e cult urel e
in st ellingen . Allere er st ge ve n r espon de nt en aa n bet er ge holpe n te
zi jn wan nee r me d e werker s o ve r me er ken nis va n hun b epe rkin g
b eschi kken. Ee n r espon de nt licht dit to e:

“ In he t co nta ct me t de me de we rke r le g i k uit wa t i k a an hulp n odig
h eb . Ik mer k da t me d e wer ker s wel wille nd zi jn , ma ar da t er va ak
o n wet end heid is. Va nuit h un eige n o nma ch t ku nn en ze in de
we e rsta nd schiet en . ”
Ee n and ere re sp on den t gee ft a an da t me d e we rkers so ms in lich te
p anie k ku nne n raken wan nee r zi j ve rtel t o ve r h aar visu ele
b ep erkin g. Ze g eef t als tip aa n me de we rkers b ezoe ker s te woor d
t e st aa n zoal s zi j zelf ook b en ade rd zo ud en willen wo rde n.
4 .1 .3

Bo eken va n ee n ti cket .
Ui t ond er zoe k i n h et Ver enig d Ko ninkri jk bli jkt da t het b oe ken van
ti cket s vo or evene me n te n in ge wi kkeld i s en ee n b ele mme r ing
vor mt vo or me n se n me t e en be per king . En erzi jd s o md at he t
p ro ce s nie t pra kti sch toe ga nkeli jk is vo r mg ege ve n . And er zi jd s
o md a t bi j he t boe ke n va n e en ticke t me t sp eciale t oe gan g va ak
veel on duid eli jkheid i s over wa t mo g eli jk i s en wa t wel en nie t
o nd er het ti cket valt. 49
He t kiezen va n een ple k i n h et t hea ter i s ond er an der e voo r
me n sen me t ee n a uditie ve e n visu ele b ep erkin g erg b elang ri jk.
O ve r het alg e me en he ef t een ple k op e en van de ee rste ri jen de
voo rkeur , ma ar dit kan verschillen pe r t ype voor st elling .
T egeli jke rti jd i s d e bele ving van i ede re p ersoo n u nie k, zo bli jkt
48
49

F e e n st r a, N. ( 2 0 10 ).
A dam s, J. (2 0 1 8).

42

we l uit he t volge nd e voo rbe eld . Een re sp on den t me t e en visuele
b ep erkin g ver tel t d at ze ti jd en s een balle tvoor st elling g raa g
voo raa n zit zo da t ze de b e weging van d e dan se rs kan hor en . Een
a nd ere re sp ond en t me t e ven ee ns ee n vi su ele bep er king
r eag eer de da aro p da t zi j he t geluid van d e snelle ad e mh aling va n
d an ser s jui st als o npr et tig e rvaar t.
Ee n willeke urige pla at sing in het t he ate r vor mt ee n d re mp el vo or
me n sen me t ee n b ep erkin g :
“ Bi j so mmi g e th eat er s wor d je bi j h et b oe ke n van h et ticke t
r and o m erg en s in ge deeld . Da t i s ni et fi jn! I k nee m d an alti jd
con ta ct o p me t th ea ter , en l eg uit da t van we ge mi jn bep erki ng he t
h an dig is als ik ee n va st e plek kri jg .”
Re spo nd ent en no e me n als aa nbe veling voor cultu rele instellinge n
o m bi j de ticke tver koo p een o ptie to e te voe gen waa rbi j er rui mt e
is voor t oelich ting wat voor e xt ra on der st euni ng ge we nst is ,
bi jvoor be eld d e aan we zig heid va n een ge bar ent olk . Oo k n oe me n
r espon de nte n dat h et mo oi zou zi jn als e r voo r beg eleide rs ticke ts
me t ee n ger edu ce erd ti cke t ve rkri jg baa r zi jn e n dat voor me n sen
me t ee n visu ele en au ditie ve be per king voori n d e za al ple kken zi jn
g ere se rveer d waa r zi j ge brui k van kunn en ma ke n. Het is bi j he t
r eservere n va n e en pla at s voo ral belan gri jk da t de cul tur ele
in st elling e n d eg ene me t ee n b ep erking b espre ke n wa t voo r
d eg ene me t ee n b ep erkin g we nseli jk is e n wa t va nuit de cultu rele
in st elling mo geli jk i s
4 .1 .4

Ve rvoer na ar cul tur ele in st elling e n ken nis over eind ti jd.
He t is voor me nsen me t een vi suel e o f f ysie ke be per king
ma kkeli jker o m n aar e en cul tur ele in stelling t e g aa n wa nne er de ze
di ch t bi j een sta tion is gele gen . Zi j z ien o p d e we bsi te bo ve ndien
g raa g in for ma ti e o ve r d e eind ti jd van d e vo orstelling zoda t zi j

43

voo raf spe ciaal ve rvoer kunn en re gelen o m t eru g naa r huis t e
kun ne n ko me n.
4 .2

Bi nne nko mst .
I n de t we ede f ase ko me n de b ezo ekers a an bi j d e cult urele
in st elling. Men se n me t ee n bep er king o nd ervin de n bi j de
a an ko mst b ele mme ri ng en en g eve n sug ge stie s vo or de o mg e ving
e n in gan g, social e o nt va ng st en b e jege ning do or me de wer ker s.

4 .2 .1

O mg e vin g e n in gan g cult urel e in st elling .
Vo or me n se n me t e en licha meli jke bep er king ka n de aa nko mst en
bin ne nko mst vol bele mme rin ge n zitt en o md at d e o mg e ving van d e
lo ca tie ni et over de b eno digd e f ysieke vo or zienin gen b eschikt .
En kele voor be elden hie rvan zi jn: h e t on tbr eken van ee n
in valide npa rkeer plaat s, t e weini g r ui mt e o m uit de au to t e
sta pp en, e en gr ote a fsta nd va n de pa rkee rplaa ts n aar d e in gan g,
d re mp els e n smalle pa den o p d e we g n aar d e in gan g, t e steile
h ellingen e n mo eili jk t e ope ne n d eur en .

T we e r espon de nte n me t e en f ysie ke be per king g even de
a an be veling o m er varin gsde skun digen te b etr ekke n wa nne er
cult urele instellinge n wo rde n ver bo u wd :

“ Ha al er me n sen bi j die d ageli jks me t d eze bele mme rin gen t e
ma ke n he bbe n. Zi j he bb en ve el me er id ee ën over ho e e en ge bo u w
a an gep ast ka n wor de n.”

Me n sen me t ee n b ep erkin g ku nne n ver volg en s ver schillende
b ele mme r ing en er var en bi j d e in gan g van e en cul tur ele in st elling .
He t vinde n va n de in ga ng ka n mo eili jk zi jn doo r de ar chit ectuu r e n
vor mg e ving . In de liter atu ur ko mt na ar vo ren d at voor me nsen me t
e en visuele b epe rkin g ma t eriaal, kl eurg ebr uik en con tra st e en

44

g rot e rol spel en. 50 Ee n r espon de nt me t e en visuele b epe rkin g
b en oe mt d e tra p in o ude g ebo u wen en de dr aaid eur en vo or
me n sen me t blinde ngel eideh on den als e xtr a o bsta kel. Ee n a nd ere
r espon de nt me t e en visuele b epe rkin g ge ef t a an da t geleid eli jn en
in ge bou we n ku nn en help en o m de weg t e vind en rich ting d e zaal
e n de toile tte n.

Vo or me n se n me t pri kkelge voelig heid g eldt d at he t bi j de ing ang
mo e ili jk kan zi jn o m veel ver schillende zin tuigli jke inf or ma tie te
filt ere n. Den k bi jvoo rbe eld aan h ard e mu zie k, kle urri jke b or d jes
die d e we g wi jze n e n een h oge t e mp era tu ur. Dat kan voelen al s
kor tsluiti ng in h et ho of d, me t licha melijke ( bi jv oo rbe eld
mi sseli jkh eid, h oo fdpi jn , ui tpu ttin g) en/ of p sychi sche kla cht en
( bi jvoo rbe eld pani ek, bl ack-o ut , p sycho se , boo sh eid) to t ge volg . 51

Me er der e r espon de nte n me t e en f ysieke be per king g eve n aan d at
cult urele instellinge n bi j de b ou w van lif ten e n de de ure n in he t
g eb ou w r ekenin g mo et en ho ud en me t d e dra aicirkel van e en
r olst oel.

I n ond er zoe k staa t be schre ve n d at w an ne er me n se n me t ee n
b ep erkin g via ee n zi jing an g bi j een f estival o f een mu se u m na ar
bin ne nko me n, dit af do et aa n de bele vin g. 52

4 .2 .2

So ciale to eg an keli jkheid e n b e jeg ening d oor me de wer ke rs .
W anne er er on beg rip en on ku nde bli jkt bi j binne nko mst aa n de
cult urele instelling va n me d e wer ker s, d oe t di t af aa n d e bele ving
van d e b ezoe ker me t ee n b ep erkin g en kan dit ee n bele mme rin g

50

C ol l e g e v oor d e R ec ht e n v a n de Me n s ( 2 0 19 ).
Ar n h em s pl at f orm c hr o ni sch zi ek en e n g e han di c apt e n (A pc g) ( 20 2 0) .
52
C ol l e g e v oor d e R ec ht e n v a n de Me n s ( 2 0 19 ).
51

45

zi jn voor e en vol gen d be zoe k . 53 Ve el respo nd ent en he bb en da n
o ok d e b eh oef te o m cultu rele instelling en , spe cifie k bi j
bin ne nko mst, socia al t oe gan keli jk e r te ma ken . Een re sp ond en t
zeg t hiero ve r:

“Z org d at de o nt van gst va n me n sen me t een b ep erkin g ond erd eel
is van de n or mal e wer kpr akti jk en ge en uit zo nd ering is wa ar
sl echt s een b epe rkt a an tal me d e wer ker s goe d me e o m we e t te
g aa n.”

Re spo nd ent en zi jn zich er wel va n bewu st da t niet alle
b ep erkin ge n zich tb aar zi jn. Ze zi en daa ro m oo k ee n r ol voo r
zi ch zelf o m t ran sp ara nt o ver h un be hoe ft en te zi jn . Niet alle
r espon de nte n ge ven a an dit te d oen omd a t ze ba ng zi jn vo or de
ste mp el die ze d aar me e so ms kri jgen .

Me n sen me t ee n ver st and eli jke bep erki ng ge ve n a an vaa k in ‘jipe n- jan ne ke taal ’ aan ge spr oken te wor de n en da t als onp re ttig te
e rvare n. Ze ad visere n cult urele instelling en ge brui k te ma ke n van
e en ta al di e b egri jp eli jk is vo or i ede ree n.

Me n sen die pri kkelge voelig zi jn vin den h et bela ngri jk nie t vo or
verr assing en t e ko me n st aa n. Het help t o m uitleg t e kri jge n o ve r
d e r ou te en locatie van de ka ssa , gar de rob e en toile tte n.
Ve rschillend e r espo nde nt en die prikkelge vo elig zi jn g even aa n d at
d e cor on a ma atr egel en de ru st e n h et o ve rzicht waar zi j bi j
bin ne nko mst naa r op zo ek zi jn po sitie f be ïn vloe den . Z o mo g en er
mi n der me nsen te geli jker ti jd naa r bi nne n en i s er va ker spr ake
van é én- op- één o nt van gst. Vo or me n se n die prikkelge vo elig zi jn is
so ciale toe ga nkeli jkheid he t allerbela ng ri jkst. Dit b et eke nt b egrip
e n ga st vri jheid van de me de wer ke r. Dit is oo k vo or an der e

53

C ol l e g e v oor d e R ec ht e n v a n de Me n s ( 2 0 19 ).

46

b ep erkin ge n b elan gri jk. Zo h oor den we dit bi jvoo r beeld o ok t eru g
bi j een re sp on den t va n de La ndeli jke F ede ratie
Bela ng en ver eniging en (hie rna : LF B).

Re spo nd ent en me t een vi suel e b ep erking n oe me n ee n goe d
voo rbe eld wa arbi j zi j bi j bin ne nko mst we lko m w e rd en ge het en
d oor e en me d e wer ker die o ok uitle g g a f over de ar chit ectu ur en
hi st orie va n het g ebo u w.

Re spo nd ent en me t een a uditie ve be per king g eve n aa n d at de
g ard ero be nie t al ti jd e en pre ttig e plek is voor d e ui tgif te va n de
a pp ara tuu r voo r de ringleidin g. Zi j no eme n de aa nb eveling o m dit
o p een a nde re ru stig e plek in de fo yer te or ga niser en , wa arbi j e r
o ok me de we rke rs a an we zig zi jn die ken nis he bbe n va n de
a pp ara tuu r. Oo k i s het voo r me n sen me t een a uditie ve b epe rkin g
van b elang d at gid sen e n me d e werkers h en aa nki jken wann eer zi j
p rat en . 54

Ee n alge me ne a anb eveling vo or he t we gn e me n van
b oven gen oe md e bele mme ri nge n vo or me n sen me t ee n b ep erkin g
is tr aining e n b e wu st wor ding bi j me dewe r ker s. He t is voor
b ezoe ker s va n gro ot bela ng da t me d ewe r ker s op d e h oo gte zi jn
van voor zieni nge n en op ge pa st e ma nier o mg a an me t me n sen me t
e en be per king .

4 .3

Het be zoe k.
De de rde f ase g aa t over het b ezoe k aa n een voor stelling of
t en too nstelling in een cultu rele i nstellin g. O ver b ele mme ri ng en en
ver bet er sug ge stie s ti jden s he t bezoe k va n een cultu rele instelling
h eb ben wi j de me este i nfo r ma tie ge von de n . In d e p ara gra af
54

Vi nk, K. ( 2 0 19 ); Ar gy ro p o ul o s, V. & Ka n ari , C ( 2 0 15 ); p er so o nl i j ke
c om m uni c at i e.

47

hie ron der g aan we ee rst in op d e fysieke i nrich ting e n
voo rzie ninge n in cultu rele instellinge n i n h et alg e me en. I n
p ara gra af 4 .3. 2 en 4. 3. 3 zoo me n we in o p d e bele mme rin ge n e n
ver bet er sug ge stie s va n me n se n me t ee n audi tieve e n visuele
b ep erkin g.

4 .3 .1

De inrichting van e en cult ur ele in st ellin g .
Ui t he t lite rat uur on der zoe k ko me n e en aa ntal alg e me ne
b evin ding en na ar vo ren die g erela tee rd zi jn aa n de inrichting van
e en cultur ele in st elling. Te de nken valt a an mo eilijk vind bar e
t oilet ten , ob sta kel s in g ang pad en , gebr ek aa n goe de verlich ting ,
sl echte zich tba arh eid va n op - en a fstap je s in d on ker e zale n,
o ng eli jke wa nde n en vloe ren e n te ko rt e tra pleu ning en. 55

Ui t he t g espre k me t blin den e n slecht zien de n b egri jp en we d at
blin den geleid eho nd en niet o p d e roltra p mo g en . De po te n van d e
h on den kun nen n a meli jk va st ko me n te zi tte n. Respo nde nt en
a dvi ser en cul tur ele in st ellingen hier ove r n a te de nken bi j d e
inri chti ng va n het g ebo u w . In bio scope n ko mt he t bi jvoor be eld nog
r egel ma tig voor d at ve rdie pinge n alleen b erei kba ar zi jn via een
r oltra p. Hie rdo or zi jn me n se n me t e en visuele be per king
a fh an keli jk van me de we rkers o f een me de wer ke rslif t . Een
r espon de nt me t e en visuele b epe rkin g ge ef t d e volg end e
sug ge stie s o m cul tur ele in st ellingen f ysi ek t oeg an keli jker t e
ma ke n:

“ Ha al dr e mp els weg , zor g voo r g oe de b elich ting , in st alleer ee n lift
e n ma a k tra pp en me t b red ere t red en en leu ning en. ”

55

C ol l e g e v oor d e R ec ht e n v a n de Me n s ( 2 0 19 ) ; Ar gy r op o ul o s, V. & Ka n ari ,
C . ( 2 0 15 ) .

48

I n de bi jee nko mst me t me nsen die prikkelge voelig zi jn ko mt na ar
vor en da t er in mu se a ver schillend e ve rbe ter mo g eli jkhe den zi jn
voo r d e in rich ting van he t geb ou w. Zo kan er me er re ke ning
g eh oud en word en me t d e akoe stie k en de ho eveelh eid geluid en in
é én rui mt e. Daa rna ast we rkt het g oed al s er een loo pro ut e is
a an geg even en er d e o ptie is o m ti jden s de t ent oo nstelling naa r
e en stilter ui mte o f naa r b uite n te ga an. Ee n r espon de nt vert elt:

“ Een mo g eli jkheid o m t usse nti jds n aar buit en t e g aa n is er g
p ret tig. Da t laa dt bi j mi j d e ba tte ri j wee r o p” .

4 .3 .2

Vo or ziening en voor me nsen me t een au ditie ve be per king .
Bi j e en be zo ek aa n the at er s e n bioscop en word t de
t oe gan keli jkh eid vo or me n se n me t e en au ditieve bep er king vaa k
b ep erkt doo r het g ebr ek aa n of sle ch t we r ke nde voor zie ninge n
zoal s d e ringleidin g. Rin gleiding zorg t e rvoor da t sle cht hor en den
me t hu n hoo rto estel he t geluid van de sp re ker s of mu ziek in ee n
t he ate r, sch ou wbu rg of co n cer tzaal kun ne n h ore n zo nde r d at zi j
la st he bb en va n st ore nde o mg e ving sgelui den . Een re spo nd ent
ver telt o ver t we e neg atie ve er vari nge n me t d e ringleidin g in ee n
t he ate r:

“ Ik kree g op pa pier ee n b esch ri jving me e hoe ik de rin gleiding
mo e st ge brui ken . He t wa s ge en reg ulie r e ringleidin g, ma ar ee nt je
me t vier ver schillende kanal en . I k ha d ge en i dee e n zat al in d e
zaal ! (…) I k h eb oo k wel ee ns h et geluid o nt va nge n va n e en
voo rstelling va n een a nde re za al. Toen ik ee n me d e werker
ver teld e d at de t echnie k niet wer kt e , we r d la co niek ge rea ge erd .
O m mi jzel f te be sche r me n g a i k ei genli jk niet me er na ar he t
t he ate r.”

49

Ee n and ere re sp on den t hee ft juist een po sitie ve er varin ge n me t
d e ri ngleidin g . Zi j ko n vo ora fg aan d aan d e voo rstelling de
rin gleiding t esten . Dit g oed e voo rbe eld is be schr eve n in p ara gra af
7 .1 .4 .

Me n sen me t ee n a uditie ve b epe rkin g kun ne n bi j het b ezoe k aan
cult urele ins tellinge n geh olpe n zi jn me t ond er titeling bi j b eeld .
Nynke F een st ra va n W atTel t! is va n me ning da t o n der titeling
sta nd aar d mo e t wor den :

“ Ond er titeling is no g ni et ve ran ke rd in de cultu ursector . Voor al bi j
Ned erla nd s g espro ke n fil ms, vid eo fra gme n t en o f voo rstellinge n is
hie r weinig a and acht voor . Bi j o nd ertitelin g is h et bela ngri jk d at de
o nd ertit eling in kor te zin nen is ge for mule erd e n zo let terli jk
mo g eli jk is. Figu urli jk taalg ebr uik of me ta for en word en va ak nie t
b egr ep en. ”

I n de on der titelin g h elpt h et m e nse n me t ee n audi tieve b ep erkin g
b oven dien do or te kstu ele besch ri jvinge n te ge ve n va n a udio die
nie t zicht baa r is. Voor beeld en zi jn: [ GEL UI D VAN VO ET ST APPEN]
o f [ PI EPEND RAAM] en [F LUIT ENDE VO G EL S].

Ui t de litera tu urstu die ko mt na ar vor en d at me nsen me t e en
a uditie ve b epe rkin g in ee n mu seu m vaa k te ma ke n heb be n me t de
o nt oeg an keli jkh eid van g eluidsfr ag me n te n via hea dset s en
a udio tou rs d oor he t on tbr eken va n tran script en en
o nt oeg an keli jkh eid van video d oor he t on tbr eken van
o nd ertit eling. O ok kun nen t ekst uele toelichtin gen o nt oeg an keli jk
zi jn d oor woor dkeu ze en o nvoldoe nd e ui tleg bi j con cep te n. De
o nt oeg an keli jkh eid van t er me n vo or do ve n en sle ch tho ren den
o nt st aa t volge ns Nynke Fe en st ra on der an der e doo rd at er (n og)
nie t vo or alle ter me n ee n geb aar is. Sa me n me t do ve gid sen e n
h et Ned erlan ds ge bar en ce ntr u m ku nne n ( nieu we ) g eb are n wor de n

50

o nt wikkeld voor veelg ebr uikt e ter me n in de cultu ur secto r e n
ver volg en s d oor e en do ve gid s wo rden uit gele gd en o ver ged rag en
a an do ve b ezoe ker s . 56

Af ha nkeli jk van de ma te van sle ch tho re nd hed en kunn en me nsen
me t ee n audi tieve b ep erkin g bi j he t bezoe k aa n cult urele
in st ellingen na ast ringleidin g e n ond erti teling be ho ef te he bbe n
a an ee n vide ot our me t geb are nt aal, ee n do ve gids, ee n
g eb are ntol k of ee n schri jft olk me t t able t. Nyn ke Fe en str a va n W at
T elt! vert elt over he t ver schil t ussen ee n do ve gids e n een
g eb are ntol k. Een d ove gid s is doo f, ee n geb are nt olk niet . Een
o nd ersch eide nd ke n me rk van ee n dove gid s i s volg en s Nynke
F een st ra de re pre se nta tie va n de do elg roe p :

“ Met e en do ve gid s voel t een d oof p ersoo n zich zel f
g ere pre se nt eer d . Je kun t he t zien als e en rol mo del fu nctie. Doven
e n slecht hor en den zie n hierd oor d at oo k zi j mo geli jkh ede n heb be n
o m bi jvoor be eld in he t mu seu m t e we rken .”

O ok e en re sp ond en t me t ee n audi tieve b epe rkin g gaa t in o p d ez e
t oe ge voe gd e waa rde van re pre se nt atie in he t the at er :

“ Bi j d e mu si cals Sold aat van Or an je en All Sta rs spra ke n d e
a ct eur s even in geb are nt aal. Dan schie t mi jn b elevin g o mh oog !
Ma ar ik be n mi j ervan be wu st d at we dit na tu urli jk nie t va n
ied ere en kunn en ver wa cht en .”

56

F e e n st r a, N. ( 2 0 19 ); Pe r so onl i j k e com m u ni ca t i e e rv ari n g sd e sku n di g e m e t
e e n a u di t i ev e b e p erki n g.

51

4 .3 .3

Vo or ziening en in cult urele in stelling vo or me n se n me t e en visuele
b ep erkin g
Me t de liter at uur st udie he bbe n wi j weinig inf or ma tie g evo nd en
o ve r voo rzie ning en bi j cultur ele in st elling en voor me nsen me t een
vi su ele bep er king. I n de kla ntr eis bi jee nko mste n en in d e
g espre kken me t ve rte ge n woor diger s va n me n se n me t ee n
b ep erkin g zi jn wel ve el er va ring e n va n de ze do elgr oep o pge haal d ,
voo rna me li jk voo r een b ezoek in he t th ea ter .

De re sp ond en ten me t een visu ele bepe rkin g war en o ver e en
b ezoe k in he t th ea ter un anie m e nt housi ast over de activit eite n van
Sti ch ting Ko mt h et Zien! De ze stich ting ma akt th eat er - e n
f estival bele ving mo geli jk voo r me n se n die blind of sle ch tzie nd
zi jn . On der an der e doo r voo ra fga and a an de voor stelling een
‘Me et en Fe el’ te o rga nise ren . In de ‘Me et e n F eel’ kun nen
me n sen me t ee n visu ele bep er king ken nisma ken me t d e st e mme n
van d e spele rs, het d ecor en de a ttri bu te n di e g ebr uikt wor den .
Ti jde ns de voo rstelling bied t Sti ch ting Ko mt he t Zie n! live
a udio de scrip tie. Au diod escripti e is e en t echnie k wa arbi j een
blin den tolk t usse n de dialog en do or be schri jft wa t e r te zien is. De
ste m van d e blinde ntol k is vi a e en kopt elef oo n te hor en . 57 Ee n
r espon de nt ze gt o ver d e a udio de scri ptie van Ko mt h et Zien! .

“ Sin ds ik ee n voo rstelling me t Sti chti ng Ko mt he t Zie n ! he b
b ezocht wee t ik p as wat ik he b g e mist. Nu kri jg ik in ho udeli jk ve el
b et er me e wat er o p het p odiu m g ebeu r t . Z eker bi j vo or stelling en
wa a r nau weli jks g espro ke n wo rdt h ee ft live a udiod escrip tie een
g rot e me e r waar de. ”

Ti jde ns de klant reis bi jee nko mste n war en re spo nd ent en t e
spr eken over mu lti sen sori sche voor st ellinge n. Dit zi jn
57

www. k om t h et zi en . nl .

52

voo rstelli nge n wa arbi j me er der e zint uig en aa ng espro ken wor den .
Ee n r espo nde nt zegt hie ro ver :

“ Bi j d e mu si cal de Lion King kwa me n d e acteu rs d oor de zaal
h ee n g ere nd en je ho ord e d e giraf fe s voo rbi j jou w plek lop en
richtin g he t p odiu m. Da t wa s zo g aa f! O ok bi jzond er da t dit dan
nie t ee n o nd erd eel in de voo st elling is wa t sp eci fiek voor
sl echt zien den o f blin den is to eg evoegd , ma a r d at h et echt
o nd erd eel is van de voor stelling. ”

Vo or me n se n me t e en visuele be per kin g geld t d at d e pla at sing
e en sociale dr e mp el o p ka n le ver en in bio sco pe n e n th eat er s,
ma a r oo k bi j o ptr ede ns e n fe stivals. Me nsen me t een b epe rkin g
kri jgen vaa k, vanui t p ra ktisch e over wegin ge n, ee n plaa ts aa n de
zi jkan t in d e zaal me t min der g oed zi ch t. Di t kan e en ne ga tief
e ff ect heb be n o p de bele ving e n het ge vo el van inclu sie en
g eli jkheid . 58 He t i s bi j het r eservere n van e en plaa ts voor al
b elan gri jk da t d e cult urele in stelling en d ege ne me t een b epe rkin g
b espre ke n wa t vo or deg en e me t ee n be per king wen seli jk i s en wa t
van uit de cultur ele in st elling mo g eli jk is. Ti jde ns d e
kl an treisbi jeen ko mst g aven me erd ere r espon de nte n aan d at he t
b oven dien l astig kan zi jn o m n aar de ple k in d e za al t e ko me n
voo rda t de voor st elling b egin t. Dit h eef t on der an der e te ma ke n
me t he t feit d at stoel - en ri jnu mme r nie t alti jd goe d le esbaa r zi jn
o p het ti cket of al vo or he t begi n van d e vo orstelling he t licht
g ed e mp t st aat . Oplo ssi nge n zi jn volgen s de re sp ond en ten
‘ge re ser ve erd ’ bor d je s n eerle gg en of me d e we rkers vra gen o m
voo r o pe ning van de zaal de plek al op t e zo eken . O ok b eno e mt
e en re sp ond en t al s ver be ter su gge sti e e en be geleid er va n de
lo ca tie di e je na ar de zaal ka n b eg eleid en .

58

C ol l e g e v oor d e R ec ht e n v a n de Me n s ( 2 0 19 ) ; P e r soo nl i j k e c om m uni cat i e
e rv ari n g sd e sk un di g e m et e en a u di t i ev e b e p er ki n g.

53

Naa st h et t hea ter h ebb en we ver schille nd e a an be velinge n
o pg eha ald vo or he t b ezoe k aan mu seu m. Zo he bbe n me n se n me t
e en visuele b epe rkin g b eh oef te a an tastb are inf or ma tie zoals e en
r eplica . Z e we nsen oo k go ed le esbar e te kstu ele in for ma ti e e n
a udio tou rs me t duid eli jke b esch ri jvinge n.

4 .4

Na het be zoe k.
De laat ste fa se be schri jf t d e ervarin gen van be zo eker s n a he t
b ezoe k aan e en cul tur ele in st elling. Hie ron der b eschri jven we de
b ele mme r ing en , b eh oe fte n en su gg estie s ten a an zien va n de
e rvare n p rikkels, het h erb eleven va n he t be zoe k en h et ge ve n van
f ee dba ck.

4 .4 .1

Prikkel s en her bele ve n
Re spo nd ent en die pri kkel ge voelig zi jn of e en visuele be per king
h eb ben a dvisere n cult urele in stelling en re ke ning t e h ou den me t de
h oe ve elheid prikkel s na aflo op van het b ezoe k. Zo kan (ha rde )
a ch ter gro nd mu zie k er g sto ren d zi jn voo r me n sen me t ee n visu ele
b ep erkin g wa nn eer zi j d e za al uitlo pen .

Me n sen me t prikkelg evoelig h eid ver tellen n a het b ezoe k vaa k mo e
t e zi jn. De her bele ving ko mt bi j h en va ak e en pa ar dag en na h et
b ezoe k aan d e cult urele instelling . De her bele ving kan be vo rde rd
wo r den d oor inf or ma tie en f ot o’s wa ar zi j n a afloo p va n het
b ezoe k nog e en s n aar kun nen ki jken .

“Z o ka n ik n ade rha nd in mi jn eige n temp o i nfo r ma tie op zoe ke n
o ve r h et o nde r werp , de vo or stelling o f i nstelling. ”

54

4 .4 .2

G even van fe ed back is wa ard evol.
I n he t lite rat uur on der zo ek ko mt de vraa g naa r vor en of me nsen na
e en be zo ek h un er varin g goe d ku nne n dele n of fe ed back kunn en
g even . De re sp ond en ten die wi j heb ben g espro ke n g even aa n da t
zi j va ak n a a floo p een e nqu êt e in vullen o m h un er varin ge n a an h et
b ezoe k aan d e in st elling t eru g te koppele n. T wee re sp on den te n
me t ee n audi tieve b ep erkin g be n adr ukken d at he t belan gri jk is o m
d e cult urele in stelling f eed ba ck t e geve n over de er varin ge n bi j
h et be zo ek :

“ He t beleid word t op ee n and ere ple k in d e o rga nisatie ge vo r md .
He t is d aar o m belan gri jk da t ji j t eru gko pp elt hoe ji j he t b ezoe k
h eb t e rvare n, an der s ku nn en ze o ok nie ts vera nd ere n .”

“ Als ik mi jn e rvaring en de el, ho op i k da t i k d aar me e h et be zo ek
voo r e en volge nde b ezo eker me t e en a uditie ve b epe rkin g
ma kkeli jker e n toe ga nkeli jker ma a k. ”

55

5 Klantreizen in het theater.
Z oals we eer der in hoo fd st uk 3 con stat eer de n , vr aa gt he t
ver gro ten van t oeg an keli jkh eid me er va n cult urele in stelling en da n
h et i mple me n ter en en nal eve n va n r egelg evi ng . Deze co nsta terin g
kun ne n we to elich ten me t be hulp va n d e ver schillend e vor me n van
t oe gan keli jkh eid zo als be schre ve n in h oo fd stu k 1. Han drei kinge n
e n ri ch tli jne n bied en cul tur ele in st elling en me t na me b eh ulpza me
h an dvatt en voor d e h ard e, ra tion ele aspe ct en van
t oe gan keli jkh eid. Bi jvoo rbe eld de f ysie ke , digital e e n finan ciële
t oe gan keli jkh eid. Ver be ter mo g eli jkhede n vo or d e zach te ,
e mo ti onele a sp ecten van t oeg an keli jkh eid zi jn daa ren te gen
la stig er te vang en en vat baa rde r vo or ver and ering . Hier bi j ga at
h et voor al o m d e so ciale to ega nkeli jkheid .

Ee n belan gri jke b ou wste en vo or he t ve rgr ote n va n de so ciale
t oe gan keli jkh eid i s h et lere n ke nne n va n de do elgro ep en h et
o pb ou wen van ee n goe de sa me n wer kin g. Ervarin gsd esku ndig en
e n belan ge nvere niging en we te n i mme r s h et b este wa t wel en nie t
we r kt voor d e doelg roe p. Pra kti jkvo orb eeld en uit de liter atu ur
we kken de indr uk d at z e b oven dien gra ag me ede nken o ver
ver bet er mo geli jkh ed en. De ve rvolgstap is he t ve rtale n va n de
b eh oef te n en ve rbe ter mo g eli jkhe den na ar de eig en org anisatie .
Di t ka n vra gen o m ver and ering en in de or ga nisa tiestr uctu u r e n
in ter ne pro ce ssen van cultur ele in st elling en , ma ar o ok van he t
h an delen van alle be tro kken me de werker s . 59 W e ga an hier in
h oo fd stu k 8 ve rde r o p in .

Me t be hulp van de me th odie k klan treizen h ebb en we vo or een
b ezoe k aan h et th ea ter he t eer st e de el va n d e pu zzel gel egd .
Na meli jk h et op hale n van d e e rvaring en e n we nsen va n me n se n
me t ee n visu ele en au ditie ve be per king . In dit ho of dstu k le est u
59

O n d er a n de r e: F e en st r a, N. ( 20 1 9).

56

me e r o ver d e me th odie k klan tr eize n, ho e wi j t ot de selectie va n de
kl an treis in he t the at er zi jn ge ko me n en wat d e opb ren gsten zi jn .
5 .1

De met ho die k kl a nt re ize n.

Klan trei ze n is e en be we ze n me t hod e o m in zich t te kri jg en i n d e
b elevi ngswe reld van de kla nt . Dit do en we do or niet he t ge spr ek
o ve r, ma ar mé t d e klan t t e vo ere n. I n di t o nd erzoe k heb be n we he t
o ve rigen s niet o ver klant en , ma ar o ver de b ezoe ker s va n of
b eo efe na ars bi j e en cultur ele in stelling .

W e zet ten d e me th odie k klan tr eize n in o m de mo me n te n in kaar t
t e bre nge n die bep alen d zi jn voo r d e b elevi ng va n me n se n me t
e en be per king bi j de to ega ng van ee n cult urele instelling . He t
r esulta at zi jn co ncr et e ver be ter su gge sti es o m de die nstverleni ng
b et er af t e ste mme n op de do elgro ep , ma a r oo k me er in zicht i n d e
g oe de vo orb eeld en en wat ma akt dat zi j de bel evin g zo po sitie f
kl eur en .

5 .2

Het s ele cte re n va n de k la nt rei ze n .
De be vindin ge n e n opb ren gste n uit de lit era tu urstu die vor md e n
h et star tp unt voo r d e uitvoerin g en sele cti e van d e klan treizen .
Ui tg ang sp un t bi j de keuze va n een klan trei s wa s een d uideli jke
f ocus t en aa nzie n va n type be per king e n cult urele in stelling .

W e selectee rde n in e erste insta ntie de volge nde kl ant reizen :
1 . Ee n be zoe k aa n h et t hea ter voor me nsen me t ee n visu ele of
a uditie ve b epe rkin g . De aanleidi ng voo r h et selecte ren van
d eze klan trei s is d e weinig e do cu me nta tie die we g evond en
h eb ben o ver t hea te rs en van we ge he t o nvoor sp elbar e
kar akter van ee n the at er. De on vo orspelb aar heid van de
inri chti ng en rui mt e i n h et t hea ter ma akt da t een g oed e

57

voo rbe reidin g o p een b ezoe k a an he t th ea ter lastige r is d an
bi jvoor be eld e en be zo ek a an de bio sco op .
2 . Ee n be zoe k aa n h et mu se u m vo or ho og sen sitie ve en
p rikkelge vo elige per so nen . De ze keu ze is ge ba see rd op d e
we inig e d ocu me nt atie die wi j vo nde n o ve r d e ervarin gen e n
b eh oef te n van d e doelg roe p hoo g se nsi tieve en
p rikkelge vo elige per so nen .
3 . He t b eo efe ne n van d an s bi j een r egulie re da nsver enigin g
voo r me n sen me t ee n lich t ve rstan delijke of f ysie ke
b ep erkin g. De goe de voor beel den die we vond en over
in clusie ve d an s zi jn n a meli jk gro te ndeel s af ko mstig van
lo ca ties o f p rog ra mma ’s die zich in h et bi jzond er rich te n op
me n sen me t ee n b ep erkin g.

I n ve rba nd me t e en t e la ag aa ntal aa nme l ding en vo or de
kl an trei zen ge rich t op he t beo ef ene n va n dan s i s be slote n de
bi je en ko mst te a nn ulere n. Me t b eh ulp van t elef onisch e in ter vie ws
me t da ns cur siste n e n do cen te n zi jn o p alte rna tie ve wi jze d e
e rvaring en en b eho ef ten van de d oelgr oep o pge ha ald . Deze
b evin ding en zi jn ve r werkt in h oo fd stu k 6: d e b ele mme r ing en voor
me n sen me t ee n b ep erkin g bi j cultuu rb eo efe ning .

I n to taal he bb en wi j t we e fysie ke kla ntr eisbi jee nko mste n vo or de
kl an treis in he t the at er geo rga niseer d. De klan treis bi jeen ko mst en
von de n pla at s in Th ea ter Kikker in Ut re ch t. I n d e
kl an treisbi jeen ko mst en spra ke n wi j me t er varin gsde skundig en
o ve r h un bel evenis se n bi j ver schillende t hea te rs in Ne derla nd . De
f ysieke aan we zigh eid in Th ea ter Kikker was b edo eld als de cor e n
hiel p n aar zeg gen van de d eeln e mer s bi j het o ph alen va n de
h erinn erin gen . Bi j d e bi je en ko mst voor me nsen me t e en vi suele
b ep erkin g wa ren zes d eelne me r s aa nwe zi g , waar va n t wee
sl echt zien den e n vier blinde n. T wee de elne me r s bra ch ten e en
blin den geleid eho nd me e . Aan d e bi je en ko mst voo r me n se n me t
e en au ditie ve be per king n a me n vi jf d eeln e me rs d eel . Dri e van
58

d eze deeln e me rs zi jn sle ch tho ren d en t wee d oo f. Voor e en be zo ek
a an he t mu seu m h eb ben wi j een o nline kl ant reis bi je en ko mst
g eor ga nise erd voor h oog sen sitie ve en pri kkelge vo elige per so nen .
Bi j d eze bi je enko mst ware n vier de elne me r s aan we zig . De
d eeln e mer s aa n de klan tr eisbi jee nko mste n zi jn ge wor ve n me t ee n
o pro ep via diver se ka nale n van b elang en ver enigin gen ,
b ran ch eor ga nisa ties, het mini ste rie van O CW en on ze eig en
o rga nisa tie.
5 .3

De kl a nt reis opb re ngs t .
Z ove el me n sen , zo ve el si tua ties, zo veel bele ving en .
De salnie tt e mi n i s o nze ervarin g d at we me t he t oph alen van de
e rvaring en va n circa tien pe rsone n per kla ntr eis ee n goe d beeld
kri jgen van de b epal end e mo me n t en vo or de bel evin g . Voor e en
b ezoe k aan h et mu seu m h eb be n wi j me t sle cht s vier h oog
sen sitie ve en pri kkelge vo elige per sone n ge spr oken . W i j he bbe n
d aar o m be slot en o m de b evin ding en uit de ze kl ant reis bi je en ko mst
nie t te ver wer ke n in ee n klan trei s. De b evin ding en zi jn wel te rug
t e vind en in hoo fd st uk 4 : d e bele mme ring en voor me nsen me t een
b ep erkin g bi j he t be zoe ke n va n cult uur .

De ge deel de er varin gen van d eelne me r s ti jden s de
kl an treis bi jeen ko mst en in T he ate r Kikker zi jn sa me n ge bra ch t in
t we e in fo gra phics. De ze st aa n o p pa gin a 60 en 6 1. Op d e e er ste
in fog rap hic volg en we de reis van Amin e n L ara in he t the at er .
Ami n is blind en La ra sle ch tzie nd . O p d e t wee de in fo gra phic zi en
we de rei s van Te un en Sa mir a in h et t he ate r . Te un i s doo f en
Sa mir a sle cht hor en d. Ami n, La ra , T eun e n Sa mi ra zi jn ficti eve
p er son en en d aar me e ge en dire ct e afspieg eling va n de
d eeln e mer s bi j d e klan treis bi jeen ko mst en . De er va ringe n va n d e
p er son ag es ge ve n wel ee n g oe d e i ndru k va n de bela ngri jkst e r od e
d rad en in de po sitie ve en ne ga tieve ervarin gen die ti jde ns d e
bi je en ko mst en na ar vor en zi jn ge ko me n . De rei s in h et th ea ter is

59

o p beide pla te n volg en s d e klan trei sme th odie k in ged eeld in vier
f asen : de oriën ta tie en voor ber eiding , d e binne nko mst in het
t he ate r, de t he ate rvoor st elling e n het we e r naa r h uis ga an . De
f as en sta an op de h orizont ale as . Binn en de ze f asen do en zich
ver schillende (in) dire cte con ta ct mo me n te n me t he t th eat er voo r .
De ze co nt act mo me n te n zi jn t e vind en in de t ekst blokke n. De
bla u we te kstblo kken h ore n bi j Amin e n Teu n . De r oze te kstblo kken
bi j Lar a e n Sa mira . Bo ve na an elk te kst blo k sta at d e me e st
b ep alend e e mo tie vo or de de sb etr ef fen de fa se b eno e md . De
e mo ti es zi jn oo k her ke nba ar do or de emo t icon s. De klan trei zen
zi jn o p d e volg en de pa gina ’s a fge be eld e n ver volg en s in t ekst
ui tge schre ve n. Deze te kste n b evat ten d ezelfd e in hou d als de
pla te n

De kla ntr eize n r epr esen ter en de h uidig e ervarin g e n daa rbi j
b eh ore nde b elevin g va n d e deeln e me rs bi j een b ezoe k a an h et
t he ate r. Er zi jn ti jd en s de klan tr eisworkshop s ee n a an tal goe de
voo rbe elde n g en oe md . Deze zi jn ver we rkt in ho of dstu k 7.
Daa rna ast zi jn er dive rse ver bet er mo geli jkh ed en ge noe md . De ze
zi jn ver wer kt in ho ofd st uk 4 .

60

61

62

T ekst af be elding 1 .

W e kri jg en eer st e en inki jkje in de leefwe r eld va n T eun e n van
Sa mir a. Zi j h ebb en allebei ee n audi tieve be per king , ma ar e rva ren
h et t hea ter be zo ek elk o p e en eige n ma nier .
T eun stelt zi ch vo or : “ Ik b en Teu n, 21 ja a r en do of ge bor en . I k
kri jg vaa k hulp van ee n geb are nt olk. ”
T eun vert elt wa t hi j er va art ti jde ns d e ver schillende f a ses van zi jn
b ezoe k.

O RI ËNT AT I E EN VOO RBEREI DI NG .
T eun is ve rba asd en ze gt : “I k b en no g no oit naa r het t hea te r
g e wee st . Da t le ek mi j lastig me t mi jn b ep erkin g. Ma ar l aat st kwa m
ik er acht er da t e r o ok voor stellinge n zi jn mé t g eba ren tolk! Ik h eb
me t e en ee n ka art je g ekocht .”

BI NNENKO MST .
T eun is ve r ward e n zeg t: “De me e st e me d e we rkers wi st en nie t
g oe d r aad me t mi jn b epe rkin g. Het t hea ter voeld e als ee n d oolh of .
Ui tein deli jk we es ie ma nd mi j na ar de zaal , mi jn stoel en locatie
van d e g eb are ntol k.”

T HEAT ER VOO RST EL LI NG .
T eun voelt er ke nnin g e n ze gt : “ De show ko n ik op ti ma al b eleven
o md a t de ge bar en tolk go ed t e zien was voo r mi j. O nve rge teli jk
wa s ook h et mo me n t dat d e acteu rs even in ge bar ent aal
o ve rging en .”

W EER NAAR HUI S.
T eun is ho op vol en ze gt : “ Bi j d e uitg an g dee d i k wa t ide eë n in de
f ee dba ck b o x. Ik h oop d at ik daa r me e kan h elpen o m h et t hea ter
n og inclu sie ver t e ma ken. ”

63

Sa mir a st elt zich voo r: “I k be n Sa mir a, 21 jaar e n slecht hor end
g e word en . Ee n ho ort oe stel en sch ri jf tol k helpe n mi j. ”
Sa mir a ve rtel t wa t zi j er vaa rt ti jde ns de ver schillende f ases van
h aar b ezoe k.

O RI ËNT AT I E EN VOO RBEREI DI NG .
Sa mir a i s g ef ru str eer d e n ze gt : “ O m ee n ka art je t e r eser ver en
gin g i k n aar d e we bsit e. Helaa s blee f o nd uideli jk welke
voo rzie ninge n aan we zig zi jn , zoal s d e r ingleidin g.”

BI NNENKO MST .
Sa mir a vo elt zich g ekwe tst en zeg t: “De ru mo erig e lo bb y gaf
str ess. I k ko n me d e werker s mo eili jk ve rstaa n en to en ik mi jn
o nd erste uning sa pp ara tuu r pakte , st uitt e dit op vr ag end e blikken. ”
T HEAT ERVOO RST EL LI NG . Sa mi ra voel t zich ve rlor en en zeg t:
“Ti jd ens e en voor st elling b en ik af hankeli jk van mi jn ap par atu ur.
W anne er de ze he t beg ee ft voel ik me verlo ren . Oo k van avon d wa s
di t h elaa s he t g eval. In h et ve rvolg nee m ik h et zelf me e .”

W EER NAAR HUI S.
Sa mir a i s verr ast en zegt : “I k wa s bli j verr ast me t d e r ea ctie van
h et t hea ter o p mi jn fe ed ba ck. Z e b od en mi j zelf s een gr atis kaa rt je
a an .”

T ekst af be elding 2 .

W e kri jg en nu ee n in ki jkje i n d e le ef we reld van Ami n e n Lar a. Z i j
h eb ben alleb ei e en visuele be per king , ma a r ervare n het
t he ate rbe zo ek el k o p een eig en ma nier .
Ami n stelt zi ch vo or : “ Ik b en Ami n, 54 ja a r en blind. I k ve rtr ou w
volledig op mi jn blinde ngel eideh on d.”

64

Ami n vert elt wa t hi j er va art ti jde ns d e ver schillende f ases van zi jn
b ezoe k.

O RI ËNT AT I E EN VOO RBEREI DI NG .
Ami n is op ge won de n e n ze gt “ Va n wege mi jn bep er king zit ik lieve r
voo raa n in h et th ea ter . Hier doo r war en d e kaa rt je s duu r, ma ar
g elukkig ga at mi jn goe dzie nde vro u w me e . Doo r h aar kri jg ik alles
ui tste ken d me e .”

BI NNENKO MST .
Ami n is ge fa scin eer d en ze gt : “ Vo or aa nvan g kre gen we ee n
b esch ri jving over he t the at erg ebo u w. Er was zelfs e en ' Me et &
F eel' wa arin i k de acte urs o nt mo e tte en d e ko st uu ms ko n
a anr aken .”

T HEAT ERVOO RST EL LI NG .
Ami n is ge a mu se erd en zeg t: “ Via ee n dra adlo ze kop tele foo n
ver teld e e en blind ent olk mi j o ver de ge be urt enisse n op he t
p odiu m. De voo rstelling kwa m zo é ch t to t le ve n.”

W EER NAAR HUI S.
Ami n is kriti sch en ze gt : “ Mi jn vrou w la s na a floop voor uit d e
in for ma tie fold er, ma ar ee n digitale luiste rvarian t zo u p as e ch t
ide aal zi jn.”
L ara stel t zich voor : “ Ik b en La ra, 2 8 ja ar en sle ch tzie nd . Ik
verla at he t huis nie t zo nde r mi jn ta st sto k. ”
L aur a ver telt wat zi j er vaa rt ti jde ns de ve rschillend e fa se s va n
h aar b ezoe k.

O RI ËNT AT I E EN VOO RBEREI DI NG .
L ara voelt zi ch t o nzeker en zeg t “ He t th ea ter be zoe k i s een
o nd ern e mi ng . Ti cket s koo p i k liever nie t online , ma ar t elef onisch .

65

O ok ma g ee n voo rstelling niet laa t zi jn a fgel ope n, o md a t ik
a fh an keli jk b en van he t ov.”

BI NNENKO MST .
L ara is da nkba ar en ze gt : “ De g eleideli jne n in he t th eat er ge ve n
mi j e en ge vo el van o ver zicht . Ik be n bo ve ndie n e nor m g eh olpe n
me t ee n beg eleide r bi j het a flevere n va n mi jn jas e n h et h alen va n
e en dr an kje.”

T HEAT ERVOO RST EL LI NG .
L ara is te vr ede n en zegt : “De voo rstelling b eki jk ik lie ver zon der
b eg eleider , ma ar d e hulp na ar mi jn ple k i s ze er wel ko m. Ik zat
di ch t bi j het p odiu m. De g eluide n war en d aar doo r g oe d hoo rba ar.
Pr achtig! ”

W EER NAAR HUI S.
L ara voelt zi ch be tu tt eld e n ze gt : “ Van de mu zie k in de h al ra akte
ik g ede sori ënt eer d. Helaa s we rd er doo r h et p erson eel wa t
b et ut telen d op ge rea gee rd to en ik dit a an gaf .”

66

6 Belemmeringen voor mensen
met een beperking bij
cultuurbeoefening.
I n dit ho ofd st uk g aan we in o p de to ega nkeli jkheid van cul tur ele
in st ell ingen bi j d e b eo efe ning van kunst en cultu ur. W e ma ken
d aarin o nde rsch eid tu ssen cul tuu rbe oe fe ning van me n se n in h un
vri je ti jd e n d oor b ero ep sbe oe fen aar s . W e b ea nt wo ord en da ar me e
h et no g on tbr ekend e ond erd eel va n on der zo eksvraa g 3: W at zi jn
b ele mme r ing en voor me nsen me t e en b ep erkin g bi j de t oeg an g tot
cult urele instellinge n en wat zi jn be hoe ft en en sug ge stie s o m de
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en te ver bet ere n?
W e ga an in de eer st e par agr aa f van he t hoo fd st uk in op
b ele mme r ing en voor be roe psbe oef en aa rs me t een b epe rkin g. In
d e par agr afe n da arn a b esch ri jven we in dri e f asen de e rvaring en
van me nsen me t een b epe rkin g wa nnee r zi j ku nst en cultu ur willen
b eo efe ne n. W e put te n d aar bi j me t name ui t d e in fo r ma tie die we
h eb ben o pge haal d o ve r me n sen me t ee n fysie ke be per king o f lich t
ver st and eli jke bep er king bi j e en da nsle s. De overige b evin ding en
ko me n uit de liter atu ur stu die en int ervie ws me t me d e wer ker s en
ver teg en wo ordig er s , va n cult urel e in stelling en en
b ran ch evere niging en .
6 .1

T oega nkel ij k he id va n c ult urele i nstel li nge n voo r
b e roep sbeo efe naa rs me t e e n bepe rki ng .
O ve r de to ega nkeli jkheid van cultur ele i nstellinge n voo r
b ero ep sb eoe fe naa rs he bb en wi j in de in ven ta risa tie va n liter at uur
nie t ve el g evond en . He t is wel een o nd er wer p dat spe elt. Di t bli jkt
ui t h et re ce nt op geri ch te ‘Ar ts & Disability Clu st er ’ binne n he t
sa me n wer king sp ro je ct ‘Eu rop e Beyond Acce ss’ van de Eur ope se
Unie . In dit Art s & Disability Cluster wo rdt voo rge st eld o m bu dge t

67

b eschi kba ar te stellen o m b ele mme r ing en voor geli jke p arti cipa t ie
al s ber oep sb eoe fe naa r we g te ne me n . 60 Dat dit nu nie t alti jd h et
g eval is bli jkt uit de a gen da die he t clu st er he ef t o pg esteld .

O ve r de to ega nkeli jkheid van cultur ele i nstellinge n voo r
b ero ep sb eoe fe naa rs me t een b epe rking h ebb en wi j een o nde rzoe k
e n t wee int ern eta rtikelen g evo nd en. Ve el van d e o nd erzoe ken die
wi j zi jn te gen ge ko me n in onze in ve nt arisatie zi jn ge rich t op
scholing en ar beid skan se n e n niet dire ct o p de vr aag wat d e
b ele mme r ing en van ber oe psbeo ef enaa rs zi jn o m hu n we rk te
kun ne n t on en bi j re guliere cultu rele instelling en . I n een o nd erzoe k
n aar d e b ele mme r ing en die jon ge bero ep sb eoe fe naa rs me t een
b ep erkin g in Scho tland e rva ren , i s dit we l me e gen o me n. Hie ruit
ko mt naa r vor en da t zi j bele mme ri ngen er va ren in he t op voe ren o f
t en too nstellen van wer k op evene me n te n en te nt oon st ellingen .
Volg en s de jo ng e ber oep sb eoe fe naa rs zit dit on der a nd ere in de
wi jze waar op ze d oor me de wer ke rs van in stelling en be je gen d
wo r den o p het vl ak van bi jvo orb eeld ca pa citeit en , aut on o mi e,
we r kwi jze en ar tisti eke waa rde . Ze er va ren bi j d e me d e wer ker s
b oven dien ee n g ebr ek a an be wu st zi jn e n ge voelig heid vo or de
si tu atie en d e b en odigd e vo orzi ening en . 61

De ar tikel e n ‘Makin g St ag es Acce ssible ’ en ‘Het is niet ma kkeli jk
o m e en ge ha ndicap te mu zi ka nt te zi jn ’ l ate n zien d at geli jke
t oe gan g va n p odia voor b ero ep sbe oe fe na ars me t ee n b ep erkin g
nie t va nzelfspre ke nd is. 62 Zo ko mt in het a rtikel o ver mu zikan ten
n aar vore n da t p odia vaa k niet to eg ankeli jk zi jn voor r olst oele n o f
me n sen me t kr ukke n. Bero ep sb eoe fe na ar s mo e ten zoe ken n aar
lo ca ties waar zi j ku nne n opt red en en wo r den in ve el g evallen va ak

60

P an a gi ot a r a, B . , Ev an s, B. & P a wl a k, F . ( 201 9 ).
L a wr e nc e, M , & Bi r d s of Pa r adi se T h e at re Com p an y. ( 2 0 16 ).
62
W at so n, D. ( 2 01 6 ); Raf a el i , J. S. (2 0 1 5).
61

68

le tte rli jk o p h et po diu m ge tild. 63 In h et En gelstalige a rtikel wor dt
h et voor beel d van e en to ega nkeli jk p odiu m ui tge we rkt. I n d at
voo rbe eld i s h et p odiu m t oeg an keli jk, ma a r f ysie k i s het t he ate r
nie t go ed to ega nkeli jk. He t zit vol hin de rnisse n: de re pe titier ui mte
is ver zon ke n e n de hal he ef t een a fstap die g eno me n mo et word en
o m bi j de lift te kunn en ko me n. Alles mo e t d aar o m to ega nkeli jk
g e ma akt wo rde n me t h ellingen . Die hellinge n vor me n juist o ok e en
ui tda ging voor me nsen me t e en be perki ng . De co ncl usie en
a an be veling die hier uit volg t is d an ook d at wan nee r je ee n rui mt e
t oe gan keli jk ma a kt, he t hele ge bou w to eg an keli jk mo et wor den .
O m d aa r te ko me n die nen cultu rele instelling en sa me n t e we rken
me t be roe psbeo ef ena ar s me t ee n bepe rkin g en te ki jken ho e de
r ui mte s vo or h e n toe ga nkeli jk ge ma a kt kun nen wor den . 64
Aa npa ssinge n ku nne n ve el g eld ko st en , ma a r kleine locatie s
kun ne n me t be per kt e uitg aven en klein e ver an derin gen in beleid al
veel do en o m de t oeg an keli jkh eid te ve rbe ter en . Oo k
in for ma tie ve rstre kkin g, co mmu n icatie e n be jeg enin g ku nne n
hie raa n bi jd rag en . 65
6 .2

T oega nkel ij k he id va n ve re nigi ng e n e n c u rs us se n voo r
c ult uurbeo efe ni ng.
O ve r de to ega nkeli jkhei d van cultur ele ce nt ra en vere niging en
voo r cult uur beo ef ening voor me n sen me t ee n bep er king zi jn
we inig on der zo eken ge pu blicee rd. W el zi jn e r ver schillende
h an dreiki nge n o m de to ega nkeli jkheid t e ve rgr ote n en he bbe n we
ui t g espre kken inf or ma tie hier over ve rza m el d. Uit o nze
in ven ta risa tie va n b eschi kba re lit era tuu r ko mt naa r vor en da t er
me t na me ve el o nde rzoe k is g eda an na ar cul tuu rbe oe fenin g in d e
vor m van t her apie en d agb este ding . On s on der zo ek richt zich
e ch ter nie t op th era pie, ma ar op d e toe ga nkeli jkheid va n reg uliere

63

R af a el i , J. S. ( 2 0 15 ).
W at so n, D. ( 2 01 6 ); Raf a el i , J. S. ( 20 1 5).
65
L a wr e nc e, M , & Bi r d s of Pa r adi se T h e at re Com p an y. ( 2 0 16 ).
64

69

cult urele instellinge n vo or me n se n me t e en be per king . Hier over i s
we inig t e vinde n . I n de ge spr ekke n me t e rvaring sd esku ndige n
ko mt wel de be ho eft e hiera an dui deli jk n aar vore n.
I n ve rschillend e ge spr ekken is do or ervarin gsde skundig e n
g en oe md d at zi j belan g he cht en aa n he t ben ad ere n van
t oe gan keli jkh eid vo or me n se n me t e en be per king , va nuit ee n
so ciaal mo d el en nie t va nuit e en me disch mo del .

O p ht tp s: // www. i nclu sienie u westi jl. nl/be eldvor min gsmo d ellen/
wo r den d e volg end e defi nities g ege ven :
Me di sc h mode l: ‘He t me di sch mo del is in he t W esten verui t d e
p op ulairste visie o p e en ha ndi cap sin ds d e ja ren ’70 . Een
f un ctie be per king word t be schou wd al s ee n a f wi jki ng die do or
d okter s, h ulpverlen er s en an der e d esku ndig en zo ve el mo geli jk
g e mini maliseer d mo e t wor de n. Revalid atie sta at cent raal ’.
Soc ia al mode l: ‘Sociale mo dellen ma ken e en on der scheid
t usse n fu nctiebe per king e n han dica p. I e ma nd kan ee n bep er king
h eb ben van éé n of an der e licha meli jke o f gee st eli jke fu nctie,
e en ha ndicap word t dit pa s wa nne er de sa me nlevi ng dre mp el s
o p werp t, o nt oeg an keli jk is, ge en geli jke kan se n bie dt . Sociale
mo d elle n stelle n e en inclu sie ve sa me nle vin g voo rop . Dit is een
sa me nle ving die zich aa n pa st aa n person en me t een h andi cap .
Mit s de no dige a anp assing en kunn en ze [ me nsen me t een
b ep erkin g] t ere ch t in he t ge wo on on der wi js, d e r egulier e
a rbeid sma rkt en zo vo ort ’.
I n he t so ciale mo d el word t ge en on derscheid ge ma a kt t usse n
me n sen me t ee n b ep erkin g en me nsen zo nd er bep er king .
Bele mme ri nge n vo or cult uur ko me n volge ns h et socia al mo del
voo rt uit de sa me nlevin g en nie t van uit me n sen me t een
b ep erkin g. Sa me n vor me n zi j de sa menle vin g e n de sa me nl evin g

70

mo e t voo r ied ere en e ven t oe gan keli jk zi jn . In he t me di sch mo del
wo r den me n sen me t een b epe rkin g gezi en als ee n apa rt e g roe p in
d e sa me nle ving waar vo or speci ale voo rzie ning en mo e te n wor de n
g etr of fe n zod at zi j ku nne n deeln e me n a an de sa me nlevi ng. De
Alliantie VN -verdr ag Han dica p, be st aan de uit I ede r(in ) , L FB, Mi nd
e n Per Saldo he ef t o ve r dit ver schil in be nad ering
voo rlichtin gsma t eria al g e ma akt, on der me e r een fil mp je me t Mari
Sa nde rs e n e en ‘pra at plaa t’. 66 De bo od scha p hiervan is da t
t oe gan keli jkh eid begi nt bi j h et de nken va nuit h et sociale mo del en
h et losla te n va n h et me dische mo del.
6 .3

De be le mme ri ng e n voo r me ns e n met ee n bep e rk i ng voo r het
d eel ne me n a a n ( da ns )l ess e n .
I n de volgen de p a rag ra fen b eschri jven we in drie f asen de
e rvaring en va n me n se n me t ee n be perki ng wann eer zi j ku nst en
cult uur willen be oe fen en . W e p utt en da arbi j me t n a me uit de
in for ma tie die we heb be n o pg eha ald over me nsen me t e en f ysie ke
b ep erkin g of licht ver st and eli jke bep erki ng bi j e en da nsle s.

6 .3 .1

O riën tati e e n vo orb ereidin g
I n de ze ee rste fa se b eschri jven we h oe me nsen me t een
b ep erkin g zich o riën ter en en voor ber eide n op he t beo ef ene n va n
kun st o f cult uur , me t in he t spe cifie k he t volg en s va n e en da nsle s.
Allere er st ga an zi j o p zoe k na ar ee n ge schikte da nsle s en
ver vo er. Voo r docen t en is he t da arn aast ee n uitda ging o m
cur sisten t e wer ve n.
Zo eke n va n g es c hi kte (da ns) les se n.
Ui t zo wel de liter atu ur als de g espre kke n die wi j ge vo erd h ebb en
bli jkt d at voor d e d eeln a me aa n ku nst- en cultu urle sse n of
lid ma at scha p van e en ve reni ging, n et al s voo r het b ezoe k a an
66

ht t p s: / / ni et sov e ro n sz on d er o n s. nl / so ci a al m od el / .

71

bi jvoor be eld e en mu se u m, h et ge bre k a an inf or ma tie me n se n me t
e en be per king kan b ele mme r en . Uit de veldver ken ning n aar
cult uur par ticipa tie va n chr onisch zi eke kin der en en jon g ere n bli jkt
d at hu n de elna me wor dt bel e mme r d do or ge bre k aan inf or ma tie
voo r o ud ers o ver d e mo g eli jkhed en van cultu rele cent ra. Hie r
wo r dt op bi jvoor beeld web sit es vaa k nie t o p in ge gaa n. 67
I n de int ervie ws geven me nsen me t e en lich t ver st an deli jke
b ep erkin g aan nie t alti jd zelf op h et int ern et t e zoe ke n naa r een
ple k vo or de elna me aan kun st o f cult uu r van we ge ing e wi kkelde
t ekst en . Zi j vra ge n d an bi jvo orb eeld ee n wo onb eg eleider o m h ulp.
Ee n and ere dr e mp el voo r d eze doelg ro ep kunn en de fin an ciële
mi d dele n zi jn . Bi j h et kie ze n va n e en d an svere niging let te n d e
r espon de nte n vo oral op ee rde re er varin ge n van d e d an svere niging
me t me n sen me t e en be per king :
“ Vaa k zi jn er g oed e in te ntie s, ma ar de ke nnis is er nie t alti jd. (…)
He t is b elang ri jk d at d oce nt en oo k me di sch o nd erleg d zi jn e n
we t en wat ze mo e t doe n als er ie t s ti jd en s de l es ge be urt .”
Bi j h et kie ze n van e en da nsver enigin g i s daa rna ast de f ysie ke
t oe gan keli jkh eid bela ngri jk. In he t cont act me t d an ssch olen
h eb ben wi j ge con stat eer d dat zi j va ak n og nie t
r olst oelt oeg an keli jk zi jn o md at de oe fe nzaal alleen be reikba ar is
vi a een tr ap .
We rvi ng c ursi ste n e n be ke nd heid da nse n .
Dan sd ocen ten g even aa n d at cur sist en me t ee n b ep erkin g
voo rna me li jk via mo n d-o p- mo ndr ecla me bin nen ko me n . W ervin g
van d eze d oelg roe p is vaa k la stig vanwe g e de an gst o m te ga an
d an se n. Een da nsdo cen t l egt uit :

67

L KC A ( 2 0 19 ).

72

“W ij zi jn als vere niging zelf ve ran t woor deli jk voo r het vi nde n va n
cur sisten . O m me n se n me t e en be per king t e ku nne n ber eike n,
h eb ben we co nt acten bi j so ciale we rkpla at se n, woon gro ep en en
wo o nvoor zieni nge n . O m dit t e ver be ter en zo u he t fi jn zi jn o m als
d an svere niging in de wervin g ge fa cilite erd t e wor de n o m nog b ete r
t oe gan g to t d e doel gro ep te kri jg en .”
Alle dan sd ocen ten die wi j spr aken zi jn va n me nin g dat e r me er
b eken dheid mo et ko me n vo or dan se n voo r me n sen me t ee n
b ep erkin g.
Ve rvoe r na a r d e d a ns les to e.
Alle r espo nde nt en zi jn het u nani e m een s da t het ver voe r voo r
me n sen me t ee n b ep erkin g op dit mome n t zor gt vo or
b ele mme r ing en o m da ns t e beo ef ene n. Zo is er wel a an gep ast
ver vo er, ma ar ku nn en me n se n dit va ak ni et al voo r e en lan ger e
ti jd van te vo ren re se rvere n. Cursi st en mo e t en wekeli jks op bellen
o m t e zo rge n dat zi j op geh aald word en voor h un da nsle s.
Ee n aan be veling van re spo nd en ten a an d an svere niginge n i s o m
bi j de par ke erpl ekken r ekening t e houd en me t gen oe g r ui mte voor
a an gep ast ver vo er.
6 .3 .2

He t b ezoe k.
I n de t we ede f ase b esch ri jven we de bele mme ri nge n, be ho ef ten
e n su gge stie s van cu rsiste n en do ce nte n vo or he t b eo efe ne n van
e en da nsle s. De ze par agr aa f ri ch t zich o p d e er varin gen van de
d an sles zelf.

Pl ezie r e n me edoe n ti jde ns le s.
Z o wel d e d ocen ten als d e cur sisten b en adr ukke n dat cur sist en
me t ee n bep er king he t co nta ct me t and ere n als erg pr et tig
e rvare n. Bi j so mmi ge lesse n sluite n er oo k vri jwilliger s a an .

73

Cur sisten ki jken bo ve ndie n ui t naa r d e l essen zod at zi j ie ts
nie u ws kunn en lere n . De dan sd ocent en leg gen ui t d at he t vo or
me n sen me t ee n lich t ver stan deli jke be per king p r et tig i s als er
veel he rhaling is en h et te mp o nie t te h oo g ligt . Een cu rsist
b evestigt dit :
“ Ik wil gra ag duid eli jkheid ti jde ns d e da nsle s en da t ze h et stap je
voo r sta p je uitleg ge n. Bi jvoor be eld eer st je lin ker bee n naa r
a ch ter en en d an je r echt er. O p e en rustig te mp o zod at iede ree n
h et kan op pa kken. Mi jn da nsler aar d oe t oo k alles vo or, d at is fi jn! ”

De cursi ste n die wi j g espro ken h eb ben zi jn er g po sitief o ver d e
le ssen. O ok d ocent en be na dru kken dat d e ervaring en v an
cur sisten me t een b epe rkin g erg po sitie f zi jn. Een d an sdo ce nt leg t
ui t d at zi j een o pen sfe er pro be ert t e cr eër en i n d e le s zo da t
me n sen kun nen a ang even wat zi j fi jn vi nde n ti jden s de les :
“ He t i s b elan gri jk da t e r r ui mte is voor i e ma nd s b ep erkin g. O o k
o md a t niet elke bep er king zicht baa r is! ”

O ok e en go ede o mg a ng en b e jege ning va n de de elne me r s me t
e en be per king zi jn b elang ri jk volge ns d eze do cen t:
” Do ce nt en mo e te n d e cu rsiste n al s gewo n e me n se n ben ade ren .
W el is h et b elang ri jk d at je de lesst of o p ma a t ma a kt voor d e
d oelgr oe p.”
Ve rsc hil le nd e b e hoe fte s e n ni ve a us .
Re spo nd ent en be na dru kken da t er een gr ot e diver sit eit aan
b eh oef te is binn en de d oel gr oep van me n sen me t ee n lich t
ver st and eli jke of f ysie ke b epe rkin g. Ee n belan gri jk aa nda ch tspu nt
is d at er bi j d e d oelgr oe p die d an s beo ef ent g rot e ver schillen zi jn
t usse n de niveau s wa aro p zi j dit kunne n beo ef ene n. Een cur sist

74

ver telt da t ze wel e en voor st an der is va n ge mi xte gr oe pen bi j d e
d an sles:
“ He t ma a kt mi j nie t uit bi j wie ik i n d e g roe p zit. I ed ere en he ef t
we l wa t [lee s: ee n be per king ] .”

Dan sd ocen ten g even aa n in be ginn ersle ssen va ak voor e en mi x
van cur sist en me t en zo nd er een b eper king t e kiezen . Z odr a
cur sisten d oor str o me n en de nivea us te veel va n elka ar aan
ver schillen splitsen ze de gro ep .
6 .3 .3

Na he t be zoe k.
De ze laat st e fa se ga at in op de er va rin ge n van me nsen me t een
f ysieke en licht ver st an deli jke be per king n a d e da nsle s als de
cur sisten weer t huis zi jn .
Nag e ni ete n va n d e les e n he t c o nta ct .
Volg en s do cen te n kun ne n cur sisten no g een lan ge ti jd nag enie te n
van e en l es. Da t wor dt oo k be ve stig d d oor d e cur sisten . Z o ve rtel t
e en cursi st me t een lich t ver st an deli jke b epe rkin g:
“ Als ik weer t huis b en, d en k ik n og vaa k te rug a an de nieu we
din ge n di e ik h eb gele erd! ”
Ee n and ere cur sist b eno e mt d e wa arde volle cont acte n di e ze aa n
h et da nsen o ver hou dt :
“ He t i s o ok g ezellig me t el kaa r na de d an sles . Z o drin ken we va ak
sa me n no g e en dr an kje.”
Ve rvoe r na a r huis .
Ne t al s in ho of dstu k 4 o ve r de bele mme ringe n na he t be zoe k aa n
e en cultur ele in st elling, ge ve n de re spo nd ent en aa n mo eili jkhe de n
t e ond er vind en me t h et vervoer t eru g n aar h uis . Bi j de

75

r espon de nte n die wi j spra ke n la g di t vo oral aa n de af han keli jkh eid
van spe ciaal ve rvoer . Als o plossing pro ber en cursi st en en
d ocen ten so ms sa me n te rei ze n .

7 Goede voorbeelden.
I n dit ho ofd st uk wor dt an t woor d geg eve n op on der zo eksvraa g 4 e n
5 : W at zi jn de go ede voor be elden ui t d e pra kti jk o p h et ge bied van
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en en wat ma akt ze e en
su cces volgen s me n se n me t e en be per king ? Goe de voor beeld en
zi jn voor be elden uit d e pra kti jk of ui t d e lite ra tuu r di e d oor
me n sen me t ee n b ep erkin g als po sitief zi jn er va ren e n di e e en
o plossing bie de n voo r d e in dit o nde rzo ek g eïd en tificeer de
b ele mme r ing en .
O m d e ze on der zo eksvr ag en te b ean t wo ord en is he t h oo fd st uk
o pg ede eld naa r type in stelling. I n h et e er ste d eel va n h et
h oo fd stu k ga an we in op voor be elden van wat wer kt o m d e
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor be zo eker s te
ver gro ten . Dit do en we vo or fe sti vals, bio scop en en fil mt he ate rs,
mu se a en po di a. Hier me e de kken we nie t he t hele veld , ma a r wel
d e me e st b ezoch te cultu rele i nstellinge n . De goe de voor beeld en
die voo r d eze in st ellingen g elden , ku nn en oo k vo or de klein ere e n
mi n der b ekend e type i nstellinge n zoals g alerie ën va n wa ard e zi jn.
I n he t t weed e deel van he t h oo fd st uk g aa n we vervolge ns in op
wa t wer kt o m d e toe ga nkeli jkheid va n h et aa nb od va n
cult uur beo ef ening voor me nsen me t ee n bep er king te verg ro ten .
I n dit ho ofd st uk h ebb en we naa st d e go ed e voo rbe elde n bi j
cult urele instellinge n aan da ch t voo r initia tieven die de g oed e
voo rbe elde n b org en o f ver spr eide n. De g oed e vo orb eelde n en
initia tieven zi jn op geh aald me t de do cu me n te nstudi e, i n
g espre kken me t (vert ege n woor dige rs van ) me n sen me t ee n
b ep erkin g, me de wer ke rs o f ver teg en wo ordig er s van cultu rele

76

in st ellingen en br an ch evere niginge n en ti jde ns d e
kl an treiswo rksh op s.
7 .1

G oede vo o rbe elde n va n wa t w e rk t om de toeg a nk el ijk hei d voo r
b ezo eke rs met ee n bep e rk i ng te ve rg ro te n.

7 .1 .1

F estivals .
W ij he bb en de volgen de go ed e voo rbeeld en van fe sti vals
g evon den waar r eke ning g eho ud en wor dt me t de to ega nkeli jkheid
voo r me n sen me t ee n b ep erkin g:
a.

F estival Cir colo ;

b.

De Para de ;

c.

F estival Oer ol;

d.

T hea ter fe sti val Bo ulevard .

I n de ge sp re kke n me t ( ver te gen wo ordig er s van ) me n sen me t ee n
b ep erkin g ko mt na ar vor en d at me t n ame e en aa nt al kl einsch alige
f estivals aan da ch t hee ft voor t oeg an keli jkh eid . Zo zi jn er bi j
F estival Oer ol o p T er schelling vo orstellinge n di e
r olst oelt oeg an keli jk zi jn . Bi j T he at erf estival Bo ulevard in De n
Bo sch zi jn er vo orstellinge n me t g eba re nt olk en au diod escrip tie.
De go ede voo rbe elde n bi j F estival Circolo en d e Pa rad e zi jn in
t ekst blo kke n hiero nd er uitg e werkt.

F est i va l Ci rcol o
Di t fe stival in Tilburg h ee ft vo or me nse n me t e en visuele
b ep erkin g een voo rstelling die vo orzien is van au diode scriptie
e n een ‘Me et en Fe el’, ver zor gd do or d e Stich ting Ko mt het
Zie n! 68. Daa rna ast zi jn bi j Fe stival Cir colo vri jwel alle

68

ht t p s: / / www. k om t h et zi en . nl / .

77

voo rstellinge n toe ga nkeli jk me t een rolsto el . 69

De Pa rad e
Bi j dit ro ndr eize nd e the at erf estival is b i j een a an tal
voo rstellinge n e en t olk Ne derla nd se Ge bar en taal aa n wezig voo r
d ove en sle ch tho ren de me nsen. O ok ku nn en zi j g ebr uik ma ken
van ‘Pl uk ee n T olk’. Dit ho ud t in d at er ve rsch eiden e tolken
a an we zig zi jn op he t terr ein en be schikba ar zi jn o m me e t e
n e me n naa r e en voor st elling n aar keuze . Er is een Schri jft olk
a an we zig en Tolken Nede rlan dse G eba ren ta al. De me de we rke rs
van d e b ar en kassa van De Pa rad e kri jge n voo raf e en kort e
cur su s me t b asisge bar en, zod at er makkeli jker ge co mmu n i cee rd
kan wor den . 70

Naa st b oveng en oe md e go ede voor be elde n i s e r een initia tief
van uit de Coalitie vo or In clu sie ( Mar git van Hoe ve ) e n Marian ne
Di jkshoo rn, spe cialist t oeg an keli jkh eid. Sa me n me t
f estivalorg anisat ore n, bra nche ver enigin ge n ui t d e
e ve ne me n ten bra nche en d e d oelg roe p on t wi kkelen zi j e en
r out ekaar t o m fe sti vals incl usie f te ma ken . Betr okke nheid van d e
o rga nisa to ren e n sa me n wer king me t de d oelgr oep cre ëer t b egri p
bi j alle p arti jen o v e r wa t n odig e n mo geli jk is vo or fe stival t oe gan keli jkh eid. Deze overige p arti jen zi jn be tr okken bi j de
o nt wikkeling : VNG , L KCA, Ied er( In) e n diverse ge me en te n . De
r out ekaar t i s geb aseer d op de verschillen de f ases van de
o rga nisa tie va n een f estival en sta rt al me t h et inf or me re n van
69

ht t p s: / / ci rc u swe b . nl / ci r cu s -v oo r- bl i n d e n- e n-sl ec ht zi e n d en - op -f e st iv al ci rc ol o / .
70
ht t p s: / / www. d o of . nl / ui t -e n -t h ui st i p s/ t he at e rf e st i v al -d e -p a ra d ev oor st el l i n ge n -g e b ar e nt ol k/ .

78

f estivalbe zoe ke rs vóór de ti cket ver ko op . Do or de coro nap an de mie
wa ch t d e Co alitie voo r In clusie o p e en ge schikt mo me n t , wan ne er
e r we er gro ot schalige f estival s wor den g eor gani see rd o m de
r out ekaar t te pr esen ter en. 71

W e he bb en ge en go ede voor be elden of initia tieven ge vo nd en va n
( ku nst)b eur ze n.

7 .1 .2

Bio scope n en fil mth ea ter s.

Ee n goe d vo orb eeld va n biosco pen e n fil mth ea ter s wa ar re keni ng
g eh oud en word t me t d e t oe gan keli jkheid voo r me n sen me t ee n
b ep erkin g i s d e gele gen heid scoalitie va n Path é Ne derla nd , Vu e
Ned erla nd en Kinep olis Gro up die zich i n 2 01 6 vor md e na ar
a anleidin g va n d e rati fica tie va n h et VN - Ver dra g Ha ndicap do or
Ned erla nd. De gele gen heid scoalitie sp ra k a f ee n g eza me nli jke
in spa nnin g te l evere n o m t e wa arb orge n dat h et bio scoop be dri jf
e en geli jke b eha nd eling, servi ce en kwa liteit sni vea u ka n
a an biede n aan Ned erlan der s me t e en mo t o rische , visuele,
a uditie ve o f ver st an deli jke be per king . I n ond er st aan d ka der is
ui tgelicht ho e Path é we rkt a an h et to eg an keli jker ma ke n va n de
lo ca ties.
Pa t hé

Pa th é ver bet er t e ner zi jds d e fysieke to eg an keli jkheid d oor elke
zaal te voor zien van vaste rol sto elplekken en au to ma ti sche
d eur en te mo nt ere n. And er zi jd s wo rd t e r d oor a anp assin gen in
d e ser vice ook g e wer kt aa n de so ciale to ega nkeli jkhei d . Do or
kl eine ha nd elingen zoal s h et a ang even van ee n pina uto ma a t,

71

ht t p s: / / co al i t i ev oo ri ncl u si e. nl / i nf orm a t i e -ov er i ncl u si e/ t hem a n et we rk / f e st iv al s - en -ev en em en t en / .

79

ma a r oo k do or ma n ag ers e en tr aining a an te bie de n o ve r h oe
o m t e ga an me t me n sen me t ee n b ep er king . 72
Ee n and er go ed vo orb eeld van to eg ankeli jkhei d bin ne n d eze
b ran ch e is Pleinbio scoo p Ro tt erd a m. Pleinbi oscoo p Ro tt erd a m
o rga nise er t spe ciale a von den waa r d oven , sle cht hor en den e n
h ore nd en elka ar on t mo et en . Er is bi jvo orb eeld mu zie k me t ee n
mu zie kt olk en dr an kjes kun nen b esteld wor den in ge bar ent aal.

O m d e to ega nkeli jkheid t e ver gro te n , ver spr eidt De Ne derla nd se
Ve renigin g va n Bio scope n en Fil mth eat er s ( NVBF ) inf or ma tie o ver
p rod ucte n e n vo orzi ening en on der h aar led en, o nde r and ere o p
b asi s van eig en to ols en co mmu n icatie to olkit s van MKB
T oeg an keli jk. Voo rbe elde n van voor zie ning en vo or me nse n me t
e en au ditie ve be per king zi jn :
a . Ri ngleidin g;
b . He t cine ma con ne ct syste e m va n Senn heiser . Met he t
ci ne ma con ne ct syste e m ku nn en be zoe ke rs do o r mi dd el van
e en ap p op ee n sma rtp ho ne of t able t h et gel uid naa r h un
eig en be ho ef ten a anp asse n. Daar naa st kan h et geluid
ver st uur d wor de n n aar e en kopt elef oon o f i mpl ant aa t en oo k
kun ne n o nd ertit els ge to ond word en ;
c . De ap p ' Sub cat ch '. Sub ca tch is e en nie u we app waa rbi j d e
o nd ertit eling in d e app a uto ma ti sch geli jkloop t me t h et be eld
o p het g rot e biosco opd oe k. 73

Vo or me n se n me t e en visuele be per kin g i s e r bi j biosco pen e n
fil mt he at ers o ok au diod escrip tie . Er zijn verschillen de
Au diod escripti e a an biede rs zoals :
a . Se nnh eiser ( cine ma conn ect syst ee m ) ;
b . Ea rcat ch;
c . Ned erla nd se on der titeling ( DCP).
72

ht t p s: / / www. m k bt o eg a nk el i j k. nl / erv a ri n g en / pa t he -t o eg a nk el i j k hei d -v an o n z e- bi o sc o p en -i s- e e n- b el a n gri j k - sp ee r pu nt / .
73
h t t p s: / / su bc at ch . nl / .

80

Ea rcat ch i s een a pp o m fil m e n tele visie to eg an keli jk te ma ken
voo r me n sen me t ee n visu ele bep er kin g doo r mid del va n vo ora f
o pg eno me n a udiod escrip tie. Het scrip t wo rd t in ge spr oken do or
e en pr ofe ssion ele ste ma ct eur . De au diod escrip tie i s g ra tis te
d o wnloa den e n af te spele n via de Earcat ch a pp en syn chr oni see rt
a ut o ma tisch me t h et gel uid in de bio scoo p of van de tel evisie o f
co mp ut er . Ee n co mpl ee t overzi cht van fil ms en serie s die
b eschi kba ar zi jn st aa t o p de web site va n Earcat ch . 74
O m d e digitale t oe gan keli jkh eid te verg rot en kunn en bio scope n en
fil mt he at ers g ebr uik ma ken van d e Zelf scan To eg an keli jkhei d . 75
Di t i s e en voor ied ere en gra tis t e g ebrui ken web site . Me t b eh ulp
van e en aa ntal au to ma ti sche te st s wo rd t een indi ca tie g eg even
o ve r d e digitale t oeg an keli jkh ei d va n e en web site o f web sh op voor
me n sen me t ee n b ep erkin g . De Z elfsca n T oe gan keli jkh eid te st nie t
o p alle int ern atio nale t oeg an keli jkhei dscri teria en g ee ft du s ge en
volledig be eld va n de digital e t oe gan keli jkh eid . De Z elf scan
T oeg an keli jkhei d is o nt wi kkel d do or thui swin kel .or g, de
b ran ch eor ga nisa tie vo or we b win kel s, in sa me n wer king me t
Sti ch ting Acce ssibility e n MKB- Ne derla nd . 76

Vo or he t ver be ter en va n de f ysie ke toe ga nkeli jkheid ka n de MKBT ool Dre mp elh ulp in ge ze t wor de n. Dit is e en hulp mi ddel vo or he t
g eli jk ma ke n va n dre mp els. Bedri jven kun ne n hie r me e hun p and
t oe gan keli jk ma ken voo r r olst oele n, rollat ors, kind er wag en s,
b ug gy’s e n scoo t mo biel en .

O p www. mkb t oe gan keli jk.nl wor de n g oe de pr akti jkvoor beeld en
g ed eeld. Via de ze web site word t oo k tr aining sma teri aal ver spr eid
wa a r me e bi jvoo rbe eld me d e werker s ku nn en le ren h oe zi j in ee n

74

ht t p s: / / e ar ca t c h. nl / .
ht t p s: / / zel f sc a nt oe g a nk el i j k hei d. t h ui swi n kel . o r g/ .
76
ht t p s: / / www. m k bt o eg a nk el i j k. nl / ni e u ws/ zel f sc a n - om -t o eg a nk el i j k hei d we b si t e -t e- b eo o rd el en / .
75

81

bio scoo p of fil mt hea ter g oed o m kun ne n gaa n me t ie ma nd me t een
b ep erkin g.
7 .1 .3

Mu sea en er fg oed .

W i j he bb en de volgen de go ed e voo rbeeld en van mu sea e n erf goe d
g evon den waar r eke ning g eho ud en wor dt me t de to ega nkeli jkheid
voo r me n sen me t ee n b ep erkin g:
a.

Va n Ab be mu seu m;

b.

Ri jksmu seu m;

c.

T we ede Ka me r i n Den Haa g ;

d.

Va n Gog h Museu m;

e.

Ko ninkli jke mu se a vo or Sch one Ku nste n va n Belgi ë;

f.

Tr op en mu se u m i n Amst erd a m;

g.

Ri jksmu seu m O ud hed en in L eide n ;

h.

Cob ra Mu se u m.

Bo ve nge no e md e mu sea bied en pr ogr amma ’s en voor zieni nge n
voo r ver schillende b epe rkin g en . He t pr ogr a mma ‘Van G ogh o p
G evoel ’ in he t Van Go gh mu se u m i s sp eci fiek ge rich t op me n se n
me t ee n visu ele be per king en h un fa milie e n vrien de n . In h et
p rog ra mma mo g en be zo ekers mo dellen e n voo r werp en aa nra ke n
e n i s e r g e wer kt me t geu r e n geluid . He t Konin kli jke mu seu m voor
Scho ne Kun st en va n België ma a kt g ebr uik va n pilot be zoe ke n me t
e rvaring sd esku ndige n en vo r mt p art ner scha ppe n me t vere niging en
voo r me n sen me t ee n b ep erkin g . Bi j he t T rop en mu seu m in
Amst e rd a m zi jn a ssist en tie ho nd en en blin den geleid eho nd en
t oe ge sta an en kri jgen b egeleid er s grati s ent ree . De a anp ak e n
voo rzie ninge n in Het Va n Ab be mu seum e n h et Ri jksmu se u m zi jn
ui tgelicht in ond er sta an de te kstblo kken .

Va n Abbe muse um .

82

He t p rog ra mma ‘O nb epe rkt va n Ab be ’ van h et Van Abb e mu se u m
in Ei ndh oven is een g oed voo rbe eld va n het vor mg e ve n
van t oeg an keli jkh eid. Het mu se u m hee ft me t de lan cerin g va n
h et pr o ject ‘Sp ecial Gu ests’ in 2 01 4 be wu st ing ezet o p h et
ver bet ere n va n de to ega nkeli jkheid . Ee n aan tal vo or zie nin gen
die d e toe ga nkeli jkheid vo or be zo ekers ver gro ten zi jn :
a.

De be zo eker ka n op de web site me t ee n tab n avig ere n. De
we b sit e h ee ft oo k ee n voo rlee sf un ctie via ee n Re ad Sp ea ker .
De Read Spea ke r ma a kt ee n audi ove rsie van te kste n o p
we b pa gina ’s. Op elke pagin a wo rdt d uideli jk aa ng ege ve n
h oe me n p er e- mail o f t elef oo n con ta ct kan o pne me n voor
me e r inf or ma tie . W anne er er sp ra ke i s va n e xtra koste n voo r
spe ciale pr ogr a mma ’s wor dt dit o ok aa ng ege ve n. Een
b eg eleider ma g gra tis me e n aar bin nen . De inrichtin g en
in for ma tie o p d e we bsit e over de t oega nkeli jkheid en
a an we zige voor zienin ge n zi jn g et est do or Stichting
Acce sibility en e rvaring sd esku ndige n ;

b.

Vo or me n se n me t e en visuele be per kin g zi jn e r in ter actieve
mu l ti -zin tuig eli jke r on dleiding en. Er zi jn kun st we rken die
mo g e n wo rde n aan ger aa kt en voelr eplica ’s. O ok word t
g ebr uik ge ma a kt van ge ur, sma ak, mu zi ek en liter at uur .
Hi ern aa st is he t mu seu m sa me n me t de blind e on t werp er
Si mo n Do gge r b ezig d e in doo r -n avig atie ap p T I K-T IK ver der
t e on tsluit en voor ie d ere en;

c.

Vo or me n se n me t e en au ditieve bep erki ng zi jn er
r ondlei dinge n doo r e en t ent oo nstelling i n h et mu se u m in d e
Ned erla nd se ge bar ent aal. Deze wo rden g ege ve n doo r d ove
r ondlei der s. Er i s o ok rin gleiding aa nwe zi g ;

d.

Vo or me n se n me t d e me ntie en Alzh eime r en hu n
ma n t elzorg ers zi jn er int era ctie ve ro ndlei dinge n ond er de
ti tel ‘O nverg et eli jk Van Ab be ’;

e.

O nd er de tit el ‘Spra akma ken d Va n Abb e’ bie dt h et mu seu m
in ter actieve r on dleiding en aa n me n sen me t af asie als g evolg

83

van h ersenle tsel. De ze ro ndleidin ge n zi jn in sa me n we rkin g
me t de d oelgr oep e n ervaring sd esku ndig e on t wi kkel d ;
f.

I n sa me n we rkin g me t de stichtin g ‘on be per kt g enie ten ’
wo r den p rikkelar me mu seu mb e zoe ke n ge org aniseer d vo or
me n sen me t bi jvoo rb eeld au tisme , een chro nische zi ekte of
h oo gge vo eligheid . Hieri n word t te ge mo et ge ko me n aa n
spe cifie ke wen sen van de di ver se gr oe p be zoe ke rs die hier
b eh oef te a an he bbe n ;

g.

Me n sen die nie t fysiek h et mu se u m kun ne n b ezoe ken ,
kri jgen e en visuele ro ndleidin g via een ro bo t me t ca me ra ;

h.

Er is ee n a pp on t wi kkeld vo or pa tiën ten e n
zi ekenh uisb ezoe ker s o m ke nni s t e ma ken me t de collectie .
He t mu seu m we r kt hier bi j sa me n me t h et Rad bou du mc.

Ri jks muse um.

I n he t Ri jksmu seu m zi jn ver schillen de g oe de ini tiatie ve n :
a.

Er zi jn al jar en ro ndleidin gen in ge bare nt aal in
sa me n wer king me t sti ch ting W at Telt! e n er ko mt ee n
vi deo to ur. De vide ot our word t oo k in te kst aa nge bo den voor
sl echth ore nd en ;

b.

I n he t Ri jksmu seu m ken nen alle me nse n op de vlo er tien
g eb are n;

c.

Elk pla at je in h et mu se u m i s o msch re ve n in a udiod escrip tie.
Di t hoo r je e erst en da n de reg uliere au diot our ;

d.

Er is ee n fil mp je g e ma akt doo r een d oven ron dleide r o ve r d e
g ezi cht sui tdr ukking en va n Re mb r and t. Zi j ve rtel t het o p e en
ma n ier die oo k to eg an keli jk is voor me nsen die die ge en
g eb are nta al kun nen . Dit is ge ma a kt same n me t e en
e rvaring sd esku ndige me t ee n a uditie ve b epe rkin g.

e.

Vo or prikkelg evoelige en h oog sen sitie ve me nsen zi jn er
p rikkelar me avond en . Alles is da n r ustige r. Er wo rde n

84

mi n der kaar te n ver ko ch t. Er wo rdt g etr aind pe rsone el
ing ezet e n d e lichte n wo rde n gedi md .
f.

O m b e wu st wor ding o ver b epe rkin gen te creë ren zi jn er
b ep erkin ge npa kken . Elke me d e wer ker do et ee n r on dlei ding
d oor h et mu se u m in e en be per king enpa k. Als ee n
me d e we rker dit pa k dra agt is alles zwa ard er. De
me d e we rker ziet min der e n h oor t mi nde r. De me de we rker s
g aa n o ok in ee n r olst oel doo r het mu se u m o m dit te e rva ren .

T ot slo t zi jn er mu sea me t initia tieven voo r h oo g sen sitie ve en
p rikkelge vo elige me n se n. In so mmi g e mu se a wo rd en prikkela r me
mu se u mb e zoe ke n en au tisme vrie nd elijke r on dleiding en
g eor ga nise erd . Het Dolhu ys beste ed t in wi ssele xpo sitie s a an da cht
a an Ou t sider Art 77. Da t wil zeg gen kun st b uite n het o ffici ële
kun st circuit , vaa k ge ma a kt do or on der me e r me n se n me t ee n
ver st and eli jke of me ntal e b ep erkin g. Di t heb be n ze oo k ge daa n in
d e He r mi ta ge . In 20 17 - 201 8 had d e He r mita ge de t en too nstelling
Ni eu we Me ester s va n het O ut side r Ar t Mu seu m wa a rbi j r ui m 7 0
van dit soor t type n ‘nie t-g epoli jste ku nst ’ we rde n get oo nd ge ma a kt
d oor me nsen me t een ver st and eli jke be per king o f psychiat rische
a ch ter gro nd .

7 .1 .4

Po dia.

W ij he bb en de volgen de go ed e voo rbeeld en van po dia ge von de n
wa a r r ekenin g g eh oud en word t me t d e to ega nkeli jkheid voor
me n sen me t ee n b ep erkin g:
a.

He t Na tional e Th ea ter ;

77

O ut si d e r A rt wo r dt st e e d s b ek e n de r on d er be z o ek er s v a n m u se a. D e t erm
i s b e da c ht do o r de E ng el se ku n st hi st ori c u s R o g er C ar di n al i n 1 9 72, al d u s
M u se um v an d e G e e st D ol h u y s (2 0 2 0). Ko rt d a a rv o or h a d d e F r an se
k u n st e n aa r Je a n Du b uf f e d e t erm ‘ Art Br ut ’, wa t ‘r a u we ku n st ’ b et ek e nt i n h et
l ev e n g e ro e p en .

85

b.

Tivoli Vre den bur g;

c.

Po ppo diu m 01 3 in Tilbur g;

d.

T hea ter ge zelsch ap Vis à Vis.

Er varin gsde skundi gen me t ee n f ysieke b epe rkin g noe me n o p h et
g ebie d van t oe gan keli jkh eid bi j po dia Po ppo diu m 01 3 in Tilbur g
al s goe d voo rb eeld. O p de we b site zi jn kaar te n ver kri jgb aar voor
e en pla tfo r m vo or me n se n me t e en fysie ke be per king . Da ar i s
g oe d zich t op he t podiu m. Deze kaa rte n zi jn voo r een re gulier e
p ri js ver kri jgb aar . 78 Er va ring sde skun dige n me t e en au ditieve
b ep erkin g noe me n Tivoli Vred en bur g al s goe d voo rb eeld bi j po dia
van we ge he t aa nbied en van ee n Ph ona k - Ha nge r. De Ph on akHan ger co mmu n iceer t me t d e geh oor ap par at uur van
sl echth ore nd en . Vo ora fg aan d aan d e voo rstelling i s h et mo geli jk
o m t e te st en of d e Ph on ak - Hang er gekop peld is aa n h et eig en
t oe st el. He t goe de voor beel d bi j He t Na tion al e T he ate r is
ui tgelicht in het volge nde t ekst blok .

Het Nat io na le T he ate r.

He t Na tional e Th ea ter is ge st art me t HNT O nb epe rkt o m oo k
me n sen me t ee n b ep erkin g th eat er te la ten zie n, h ore n e n
voele n. Voo rbe elde n va n t oe gan keli jkh eids mi dd elen die he t
t he ate r aan bied t zi jn :
a.

Vo or blinde n en sle ch tzie nde n is e r a udio de scriptie en e en
Me et & F eel in sa me n wer king me t Stich ting Ko mt he t zien!

b.

Vo or me n se n me t e en ho ge prikkelg evo eligheid zi jn er
p rikkelar me vo orstellinge n do or licht , g eluid en t e mp o a an te

78

ht t p s: / / www. 0 1 3 . nl / b e zo ek e r si nf o/ t oe g a nk el ij k h ei d .

86

p asse n en i s er een stilter ui mt e b eschikbaa r ;
c.

Vo or do ve n e n slecht hor en den zet he t th ea ter on der a nde re
g eb are ntol ken , schri jft olken en F M geh oor on der st eunin g 79
in . 80

Ee n goe d initi atie f voo r h et t oeg an kelijke r ma ken van
p odiu mku nste n is d e la nd kaa rt i nclu sie ve p odiu mku nsten van h et
L KCA. Het L KCA hou dt e en over zich t bi j va n g oe de vo orb eeld en
van incl usie ve po diu mkun sten . Op de lan dkaar t ge ve n zi j aa n
wa a r en ho e me n sen me t ee n b ep erkin g vo orstellinge n ku nne n
bi jwo n en of me e ku nne n doe n aan kunstle ssen of a nde re cul tur ele
a cti viteit en 81. In de volge nde p ara gra af g aa n we verd er in o p d e
g oe de vo orb eeld en die er zi jn vo or het ver gro ten van
t oe gan keli jkh eid bi j cultuu rbe oe feni ng.
7 .2

G oede vo o rbe elde n va n wa t w e rk t om de toeg a nk el ijk hei d va n
he t aa nbod va n c ul t uurbeo efe ni ng voo r me nse n met e e n
b epe rk i ng te ve rg rote n.

W e he bb en de volgen de go ed e voo rbeeld en ge vo nd en wa ar bi j in
h et aa nb od va n cult uur be oef enin g r eke ning ge ho ude n wo rdt me t
d e toe ga nkeli jkheid voor me nsen me t e en be per king :
a.

Kie m Th eat er ;

b.

Misi co ni ;

c.

Dan ce Able.

He t Kie m Th eat er i s een g oed voo rbeeld van e en so ciaal - cult urel e
o nd ern e mi ng v oor me nsen me t een ver st and eli jke bep er king . De ze
79

Bi j ee n F M- sy st e em ka n e e n z e nd e r wo rd e n a an g e sl ot e n o p g el ui d sb ro n n en
z o al s e e n m i crof o o n of e en ri ngl ei di n g ssy st eem . D e on tv a ng er k a n om de
n e k wo r de n g e ha n g en ( ‘ hal sl u s’ ). D e ont v ang e r s h e b be n e en v ol um e k no p om
z el f h et g el ui d sniv e a u t e k u nn e n re g el e n.
80
ht t p s: / / www. h n t . nl /v o or st el l i n ge n/ t h em a s/ 2 16 / HNT o n be p er kt / .
81
M ari nel l i , C & H er sc h o e, L. ( 2 0 19 ). L an d ka ar t I ncl u si ev e p odi um ku n st e n.
L K CA.

87

s o ciaal - cultu rele on der ne min g ond er ste un t o rga nisatie s zoal s
zor ginstellinge n of he t sp ecia al o nde rwi js in he t op ze tte n en
ui tvoer en va n ku nstzin nige pr o jecten me t me n sen me t e en
b ep erkin g en af st an d tot d e sa me nle vin g. 82 Misiconi i s een
p rof ession eel en inclu sie f d an sg ezel scha p wa ar da nse rs me t en
zon der b epe rkin g sa me n ko me n op d e d an svlo er. De i nclu sieve
we r kwi jze wa ar Misiconi geb ruik van ma a kt is ged eeld in he t b oe k
‘Unloa d to uplo ad ’ va n dir ecte ur en opricht er Jo op O onk. He t
g oe de vo orb eeld bi j Dan ce Able is ui tgelicht in ond er sta an de
t ekst blo k.

Da nce Abl e

Ee n dried aag s fe sti val dat o p uitee nlop en de ma nie ren d e
a an da cht o p d e in clu sieda ns richt , ond er an der e d oo r
d an s wor kshop s aa n te bied en vo or men se n me t e en be per king .
Me t Dan ce Able wil Holla nd Dan ce F esti val de bo od schap
o ve rbr eng en da t dan s vo or iede ree n is . Oo k vo or de me nsen die
d en ke n d at da nsen van weg e hu n b ep er king nie t vo or ze is
we g gele gd . Naa st h et drie da ag se fe stival zi jn e r we keli jkse
d an slesse n vo or me n se n me t en zon de r b ep erki ng en word en er
t rainin gen ver zor gd o m da nsdo cen te n t e la te n we nne n aan h et
we r ke n me t ee n in clu sieve doelg roe p.

Ee n goe d initi atie f voo r h et t oeg an kelijke r ma ken van
cult uur beo ef ening is de Sti chtin g Speci al Art s Nede rland . Spe cial
Ar ts br eng t in kaa rt wel ke aa nbie der s van kun st activitei ten voor
me n sen me t ee n h an dica p in Nede rland a an we zig zi jn . 83

82
83

ht t p s: / / ki em t h e at er . c om / .
ht t p s: / / www. sp e c i al ar t s. nl / 31 7 4 68 / k un st a anb i e d er s. ht m l .

88

8 Culturele instellingen aan de
slag met toegankelijkheid.
I n dit ho ofd st uk wor dt an t woor d geg eve n op on der zo eksvraa g 6:
Hoe wor dt to eg an keli jkheid voor me n se n me t e en be per king op di t
mo me n t ge me t en bi j cultu rele instelling en ? Deel vra ge n die hie rbi j
wo r den b ean t woo rd zi jn: W at ver st aan cul tur ele in st ellingen o nde r
t oe gan keli jkh eid? En : W ordt de Cod e Di ve rsit eit & I nclu sie a ctief
t oe gep ast doo r cult urele in stelling en om d e t oe gan keli jkh eid va n
h un dien sten t e b evord ere n? Hie rbi j wo rdt o ok ing ega an op
b ele mme r ing en die word en er var en doo r cult urele instelling en .
Daa rna ast wo rd t in dit ho of dstu k a nt wo ord g ege ve n op
o nd erzoe ksvra ag 7 : W at ver wa ch te n cul tur ele in st ellingen van
me n sen me t ee n b ep erkin g wa nn eer zij d e in stelling be zoe ke n?
Hoe is de co mmu n icatie g ere geld? Om d e ze vrag en t e
b ea nt woo rde n heb be n we in aan vulling o p lite rat uur - en
d ocu me nt st udie de Ned erlan dse Verenigi ng va n Bio scop en en
Fil mt hea ter s (NVBF ), Cultu urcon ne ctie , he t Ri jksmu seu m, he t Va n
Ab be Mu se u m, de Ned erlan dse Associa tie vo or Podiu mku nste n
( NAPK) en de Ver enigin g Ne derla nd se Pop podia e n -F estivals
( VNPF) ge raa dple egd .

8 .1

T oega nkel ij k he id vol ge ns c ult urele ins te ll i nge n .
Als star tp unt is he t bela ngri jk o m t e we te n wa t cult urele
in st ellingen versta an on der t oeg an kelijkh eid .

89

Ve rsc hil le nd e t ype n to ega nkel ij k he id .
O nze respo nde nt en he bbe n he t alle ma al o ve r f ysieke
t oe gan keli jkh eid, b ereikba arh eid va n voo rzie ninge n en digit ale
t oe gan keli jkh eid.
Ee n aan tal re spo nde nt en be no e mt oo k e xpliciet d e finan ciële
t oe gan keli jkh eid. Me nsen me t een b epe rkin g heb ben g e midd eld
g en o me n min der wer k en da ard oor mog eli jk min der t e b este den ,
d an is bi jvoo rbe eld ee n mu seu m be st d uur . Dit bli jkt oo k uit de
p ublicatie va n Veer e t al . ( 201 3) . Uit dit on der zo ek bli jkt d at
me n sen me t ee n chr onisch e ziekte of b ep erkin g mi nde r te
b este den h ebb en in ver geli jking t ot de re st van de be vol king .Oo k
ma ke n zi j e xt ra ko st en als g evolg van zi ekte . Be geleid ers mo ge n
bi j so mmi ge mu se a g ra tis naa r bi nne n. Vo or de me nsen me t e en
b ep erkin g zelf is he t mu seu m nie t gra tis. He t is o ok lastig o m te
b ep alen wa nn eer ie ma nd e en be pe r kin g hee ft . De fin an ciële
b ele mme r ing g eldt oo k bi j he t be oef ene n: me nsen he bbe n so ms
h et gel d ni et o m de el t e ne me n. Bi j kin der en ( me t of zond er
b ep erkin g) ka n he t e en bel e mme ri ng zi jn dat o ud ers g een g eld
h eb ben . Veel ge me en te n h eb ben re geling en vo or me n se n me t e en
lag er inko me n. Die zi jn nie t al ti jd g oed b ekend .
O ve r in for ma tie ve t oe gan keli jkh eid wor dt aa nge ge ve n d at h et
voo ral belan gri jk i s o m als cult urel e instelling a an te ge ve n wa t
we l en wa t niet kan . Social e t oeg an keli jkh eid ko mt oo k ter ug in de
g espre kken . Hier vo or wo rdt ing ezet op h et tr aine n e n in for me r en
van p erson eel. Zie oo k p ara gra af 8 .2 .
Ca theli jne Dene ka mp , wer kzaa m bi j he t Ri jksmu se u m, ge ef t aan
d at t oeg an keli jkh eid o ok b et eke nt d at ie ma nd me t ee n bep erki ng
zi ch zelf h erken t in de collectie, a nde re b ezoe ker s en i n h et
p er son eel. Di t is re pre se nt atie ve to ega nkeli jkheid :

90

“ Ik b en er van o ver tuig d dat al s we mee r p er son eel me t b epe rkin g
zou de n h eb ben , oo k o p ma n age me n tnivea u, we nog veel sn eller
t oe gan keli jk zo ud en zi jn vo or ie der een e n d at o ok uit str alen ."
I ncl usie be te ke nt oo k me e r me n sen me t een b ep erkin g op he t
p odiu m o f die co nservat or zi jn. Me nsen me t ee n b ep erkin g of
h an dica p zie je nie t vaa k in kun st . Je zi et zelden e en schilderi j
me t i e ma nd die niet kan lop en. De schilder Aver ca mp wa s
wa a rschi jnli jk doo f. Hi j schilder t h eel spe cifie ke ta fe relen . Men
d en kt da t hi j zo g ed etaillee rd schilder t o md at hi j d oo f wa s of
o md a t hi j visue el ster ke r o nt wikkeld is do or zi jn doo fh eid . Rodin
e n Mon et ware n slecht zien d.
Rep re sen ta tieve to ega nkeli jkheid lever t vo ord elen op voor zo wel
me n sen me t als me nse n zo nde r bep erki ng . Er ko me n le uke din ge n
ui t d e r on dleiding en vo or sle ch tzie nden die o ok bi j d e r egulier e
r ondlei dinge n wo rde n ged aa n. Zo schre ef e e n sle cht zien de vrou w
e en verh aal over De N acht wa ch t. De vr ou w st elde hier vo or vra ge n
a an ee n cur at or. Vo or me n se n zon der vi su ele bep er king i s dit oo k
in ter essan t, o md a t op de ze ma nier een int ere ssan t ver ha al
o nt st aa t.
Ma rlee n Har t je s, werkza a m bi j he t Van Ab be mu seu m, voe gt a an
d e vor me n van t oeg an keli jkh eid volg en s de Cod e Dive rsit eit en
I ncl usie (pr ogr a mma , pu bliek, p er son eel , p art ne rs ) d e p van
p ron kstu k en de p van pe rsoonli jk to e. Pron kstu k ga at o ver de
collectie. Ee n collectie on tleen t be te ke nis aa n hoe er over ge da cht
wo r dt . De re flectie wo rd t ie der jaar o pnie u w g ed aan . Er wor den
ver halen ver teld bi j d e collectie . Deze ve rhal en zi jn nu an der s dan
vro ege r. Collectie s zi jn ee n t ool o m toe ga nkeli jker en i nclu siever
t e zi jn. Me t een incl usie ve collectie kun je oo k ve el sneller
sta pp en ma ken d an bi jvo orb eeld via incl usie f per so neel . I ed ere
va cat ure is ee n ka n s o m me n sen inclusi ef te wer ve n. Er zi jn
alle en niet vaa k va ca tur es en d aar o m g aa t di t heel tr aag . De p

91

van p ersoo nli jk ga at o ver d e r ol die ied er e en he ef t in h et
t oe gan keli jk ma ken van h et mu seu m.
Sa art je Old en bur g, werkza a m bi j h et Na tional e Th ea ter , wi jst
spe cifie k vo or he t t he ate r op he t belan g va n a rtistie ke
t oe gan keli jkh eid. Ze vert elt da t de ar tistie ke to eg an keli jkheid
b ep aald wo rd t doo r d e ma t e wa arin voo rzie ning en vo or me n se n
me t ee n bep er king zo als ge bar en taal e n audio de scriptie int egr aal
o nd erd eel zi jn van d e voo rstelling. Als vo orb eeld n oe mt Sa art je
Ol den bur g een g eba ren tolk die ti jd ens he t r ep ete ren van d e
voo rstelling al me edr aait :

“ De g eba ren tolk ko mt in da t ge val niet op ee n ap art e pl ek op h et
p odiu m t e st aan , ma a r is d aad we rkeli jk o nd erd eel va n d e
voo rstelling. ”

Bi j h et on t wi kkelen van ee n voo rstellin g wa ar de t olk ond erd eel
van is word en oo k de tol kge brui ker s be tr o kken . Da t i s b elan gri jk
o md a t de tol k er i s voo r d e geb ruiker s.
W ij he bb en in h et on der zo ek n aar aa nleidin g van e en sugg estie
van d e b eg eleiding sco mmi ssie me ntale t oeg an keli jkh eid
t oe ge voe gd . Oo k di t wor dt he rkend . De me nt ale to ega nkeli jkheid
is e en er var en to ega nkeli jkheid van de b ezoe ker . Vo or wa ard e
hie rvoor is da t alle a nde re vo r me n van t oeg an keli jkh eid op ord e
zi jn .

92

Uni ve rs ee l o ntw e rp v e rs us maat we rk .
Univer seel on t werp is he t st re ven . Zie par agr aa f 3.2 .3 . 84 Dit
b et ekent bi jvoor beel d d at ie ma nd me t e en be per king via d ezelfd e
ing an g al s ie der een n aar bin nen kan . Va nuit pr aktische
o ve r wegin gen word t er to ch o ok so ms g ekozen voor ma at wer k en
spe cifie ke voor zienin gen e n pro gra mma ’s . I n so mmi ge ge vallen
ver gro ten spe cifie k e vo or zienin gen e n ma a t wer k de
t oe gan keli jkh eid.
I n mu sea word t de be we ging g e ma akt van spe cifie ke pro gra mma ’s
o p sp ecifie ke mo me n te n naa r e en mee r u n iverseel on t werp . Va ak
is d at he el g oed mo geli jk. Me nsen in e en rol sto el kun nen
bi jvoor be eld ma kkeli jk een in clusie f pro gra mma volge n. Daar naa st
zi jn er b epa alde gr oe pen me nsen me t spe cifie ke be ho eft en . Voor
h en kan he t wel no dig zi jn o m a nd ere p rog ra mma ’s te bie de n .
Me n sen me t au tisme h eb ben bi jvoor beeld so ms hele sp eci fieke
voo r waar den voor e en fi jne mu se u mervarin g.
Ee n r on dleiding on t wi kkeld vo or blinde n en sle ch tzie nde n ka n o ok
voo r g oe dzie nde b ezoe ker s le uk e n int ere ssan t zi jn. Ma ar dit ga at
bi jvoor be eld wel va ak lan gza mer waa rd oor je bi j veel min der
we r ke n stil kun t st aa n . Dit ko mt d oor da t i n e en ro ndleidin g voo r
blin de en sle ch tzie nd e b ezoe ker s alles wor dt be schr even en er
so ms geleg en heid word t geb od en dinge n aan t e r aken .
Cult urele instelling en zi jn nog a an he t on t wi kkelen . Z o is er in he t
Ri jksmu seu m n u een spe ciale plat teg ro nd waar d e lift en
bi jvoor be eld n og ne t wa t duid eli jker sta an aa ng ege ve n. Het
ui teind eli jke st re ven is éé n plat teg rond voor ied ere en .
Bi j h et be oe fen en va n cult uur wor dt oo k va ak n og ge ko ze n voo r
ma a t we rk. Bi j voo rkeur kunn en me nsen me t ee n b ep erkin g
me e d oe n in ee n le s vo or ie der ee n . De ma t e va n en ho eveelhei d
84

Br a d en , C . ( 2 01 6 ).

93

van b epe rkin gen zorg en er vo or da t le ssen so ms la nge r d ure n en
d at he t co mp le xer kan zi jn o m te or gani ser en . Bi j d e e en mo et je
h et vert alen , de an der he ef t het in br aille n odig . He t is so ms
ma kkeli jker o m e en spe ciale le s te or ga nise ren voor me n sen me t
d ezelfd e bep er king. I n een é én- op- één si tua tie ka n oo k
ma kkeli jker wor den g esch akel d.
I ncl usie en t oe gan keli jkh eid in d e b eoe fe ning van ku nst ka n o ok
wo r den b evord erd d oor spe cifieke prog ra mma ’s ge rich t op me n se n
me t ee n bep er king op en te stellen voor ee n dive rs en b ree d
p ublie k. 85

Con clud er end kunn en we st ellen da t de sta p va n ma at we rk n aar
u nive rseel ont we rp no g gro ot , ma ar wel in b e wegin g i s . Nyn ke
F een st ra va n sti chtin g W at Telt! zeg t hie ro ver :
“ Na tu urli jk is he t st re ven o m alle gr oep en in hun b eho ef ten t e
voo rzie n. Het ge va ar i s alleen da t we t e ve el t egeli jkerti jd willen
d oe n o f dit als or gani satie s niet g ron dig ge noe g aan pa kken . Mi jn
a dvie s aa n cult urele instelling en i s te ki ezen vo or ee n st ap vo or
sta p ben ad ering ”.
8 .2

Toepassing Code Di ve rsi tei t e n i nc l us ie .
De Code Diver sit eit en In clu sie wor dt d oor alle re spo nd ent en
o nd ersch re ven . Dit ga at van he t ver gro te n van h et be wu stzi jn va n
d e bele mme rin gen voor me n sen me t ee n bep er king , d e
keu ze mo g eli jkhe den verr ui men e n in clu sie f d en ken in de sector
b evord ere n to t a an volledige geli jkwaa rdigh eid en zelfsta ndigh eid
n astre ve n. W el wor dt be no e md da t het t oe gan keli jk ma ken van
die nste n voo r me n se n me t ee n bep er king vaa k gee n e xpliciet
spe erp un t is in he t b eleid. Bela nge nver enigin gen in de cultur ele
se cto r zi jn a ctie f be zig me t h et verspreid en van ke nni s e n

85

S an c he z -G u er re r o, A. R. ( 2 01 6 ).

94

b e wust wor ding o mt re nt de cod e mid dels a ctie plann en 86, deb at ten
e n trainin ge n.
De inte rpr et atie van de code e n het amb i tieni vea u ligt d us no g wa t
ui t el kaa r. Oo k in d e ma t e wa arin de co de word t to ege pa st zi jn
ver schillen zich tb aar . Dit i s me d e a fh an keli jk va n de mi ssie en
vi sie va n de i nstelling. O nze r espon den te n h eb ben g een d uideli jk
b eeld van de ma te waarin d e Co de Diver siteit e n In clusie bi j d e
a fzon derli jke cultur ele in stellinge n wor dt to eg epa st . Voor zover
b eken d bi j de re spo nd ent en word t dit nie t bi jgeh oud en .
Cult urele instelling en vind en de cod e b elan gri jk, ma ar vo elen o p
di t mo me n t do or de coro na crisis e n koste n niet geli jk de ur ge ntie
o m hi er als in stelling me e aa n de sla g te g aan . He t i s b elan gri jk
d aar bi j te b en oe me n da t e r oo k e en po sitie f eff ect i s van cor ona ,
n a meli jk de nie u we vor me n van to eg an keli jkh eid op af st a n d
wa a r me e ervaring is op ge daa n. Voo r me n sen die nie t ma kkeli jk
f ysiek e en mu seu m kun ne n b ezoe ke n is bi jv o orb eeld d e o ptie van
e en onlin e r ondlei ding he el fi jn en zi j zou de n di t g raa g
b eh oud en . 87
Ps yc hisc he kw etsb aa rheid , ve rs ta nd eli jk e b epe rki ng e n, hoog
s e ns iti vi tei t e n p rikk elg e vo el ig he id o nd e rbe li c ht .
I n de be st aa nde h and reikin gen is er vo oral veel a an da cht voor
f ysieke bep erki nge n. I n d e lite ra tuu r die wi j h eb ben d oor gen o me n
is d e me e ste a and acht voor me nsen me t een visu ele of au ditieve
b ep erkin g. O ver b ele mme r ing en die me nsen me t een p sychi sche
o f ve rstan deli jke be pe r king e rvare n, he bb en wi j min der inf or ma tie
kun ne n vinde n. W i j zien dit t eru g in de pr akti jk bi j cultur ele
in st ellingen . Er is va ak a and acht voor me n sen me t ee n f ysieke of
me t ee n zint uigeli jke be per king . Zo gee ft d e Ne derla nd se
86

Z i e bi jv oo rb e el d A ct i e pl an T o e g an kel i j k h ei d Po p p odi a, ev e n em en t e n,

m uzi ekl oc at i e s & f e st iv al s.
87

Z i e h t t p s: / / st udi o -i ncl u si e. nl / k e n ni s/ 7 -t i p s-v o o r-m u se a - na -c or o n a/ .

95

Ve renigin g va n Bio scope n en Fil mth eat er s ( NVBF) a an da t
bio scop en da ar co ncree t in d e dag eli jkse p ra kti jk iet s voo r ku nne n
d oe n. De a an da cht voor p sychi sche be per king en , (licht)
ver st and eli jke bep er king en , h oog sen sitie ve en p rikkelge vo elige
me n sen bli jft a ch ter . Hier zi jn no g r elat i ef wei nig initi atie ven voor .

De Nede rland se Asso cia tie voo r Po diumku n sten ( NAPK) ben oe mt
d at er d e a fg elop en ja ren me er aa nd acht is ge ko me n voor
p rikkelar me vo orstellinge n vo or me n se n die hoo g se nsitie f of
p rikkelge vo elig zi jn . De NVBF g ee ft aa n dat e r o ok bio scop en zi jn
die ma at we rk bi e den a an be zo ekers me t een a nd ere be per king
d an f ysie k of zin tuig eli jk.

Doo r c ul t ure le i nste ll i nge n e rva re n b ele mme ri nge n .
I n de op dra ch t en he t verla ng en o m i ncl usie f en to eg ankeli jk t e
zi jn , ervare n in st ellingen o p beleid snivea u en i n d e uitvoerin g en
vor mg e ving bel e mme ri nge n. Deze zi jn i n d e eer st e in st an tie
sa me n te vat ten in ko st en e n ken nis. In gr ot e li jnen zi jn er vie r
p un ten die cultu rele i nstellinge n kun ne n bele mme r en in h et
ver gro ten van h un t o ega nkeli jkheid . Dit bli jkt uit de liter at uur .
De ze va tt en we hier ko rt sa me n :
1.

De kosten van aa np assing en en van vo or zienin gen . Z o ku nne n
f ysieke aan pa ssin gen a an ee n lo ca tie o f de inzet van
t echnisch e hulp mid dele n hog e ko st en me t zich me e bre nge n,
bi jvoor be eld bi j mo n u me nt en. 88

2.

He t g ebr ek a an ke nnis van wet - e n reg elge ving e n van
e ff ectieve i mpl e me nt atie . De ze k e nni s va n we t- en
r egelg evi ng en van wa t no dig is voor e en go ed e ver taling na ar
d e pra kti jk o ntb ree kt vaa k. 89

88

G e or gi ev a, D. ( 2 0 16 ). R et hi n gki n g a cc e ssi bi l i t y t o cul t u ral h eri t a g e:
se n si n g arc h a eol o g y. M od e rn C o ns er va t i o n, 2 0 1 6( 4 ), pp . 91 - 10 5; Mu sc ar a,
M. & S a ni , C. (2 0 1 9).
89
Vi n k, K. ( 20 1 9) .

96

3.

Er var en span ning t ussen d e in vulling v an d e fun ctie van d e
in st elling e n d e opd ra ch t o m t oe gan keli jk te zi jn. Cultu rele
in st ellingen kunn en ee n ze ker e wri jving er va ren t usse n hun
o pdr acht o m t e ton en , b e war en en pr esen ter en en d e opd ra cht
e n doel st elling o m dit voo r ied ere en op e en geli jke e n
t oe gan keli jke wi jze te do en . Dit bli jkt so ms heel let terli jk bi j
h erinn erin gsplaat se n en ar che ologi sch e plaa tsen , o md a t va n
d eze plekke n vaa k wo rd t a an gen o me n da t ze nie t zo ma ar
kun ne n wor den a ang ep ast ;

4.

T ege nstri jdigh eid in be ho ef ten van men se n me t e en
b ep erkin g. Den k bi jvoo rbe eld aan g oed lich t en duid eli jk
g eluid. Vo or so mmi ge me nsen i s ged emp t li cht wen seli jk,
t er wi jl and ere n be ter ge holp en zi jn me t h elder lich t.

Er word t st eed s me er ke nnis ge de eld e n er zi jn ond er ste un end e
in st ellingen waar doo r het g ebr ek aa n ken nis ee n st eed s mi nde r
g roo t pro blee m vor mt . I n p ara gra af 9 .2 b elicht en we een a an tal
o nd erste une nd e o rga nisa tie s die d e cul tur ele in st ellingen kunn en
h elpe n o m t oe ga nkeli jker te word en . De t ege nstri jdige b eho ef te n
zi en we ter ug in d at er spe ciale pro gra mma ’s wor den
g eor ga nise erd voor me nsen me t e en be pa alde be per king .
I n de pr akti jk wor dt voor al h et ge bre k a an bu dg et he rke nd als e en
e rvare n b ele mme r ing g even re spo nd en te n a an . Er zi jn e cht er
mo g eli jkh ed en die hele ma al niet d uur zi jn o f zelf s gra tis. Er zi jn
bin ne n cult urele instelling en ve el snelle a anp assing en die nie t
veel geld h oe ven t e ko st en zo als de urklin ke n en ja sh aa kjes o p de
ju iste ho og te . 90 Bo ve ndie n g eldt d at als je ie ts nieu ws me t een
90

I n e en g a rd e ro b e di e nt m i n st en s ee n a a nt al h ak e n o p e e n ho o gt e v a n c a

1 . 20 0m m bov en d e v l o er a a n we zi g t e zi j n. Ho g e r i s o n be rei k ba ar . Z i e o ok
W erkg ro e p T o eg a nk el i j k h ei d d e F r y ske M ar re n ( 2 01 8 ). T oe g a nk el i j k bo u we n
v oor i e d er e en. D a ar n a a st zi j n er sp eci al e h ak e n di e k un n e n wo r de n
t o eg e p a st a a n st a a nd e ka p st okk e n. Di t m a ak t h et v oo r m e n se n i n e e n
r ol st o el m o g el i j k om zel f h u n j a s op t e h a n ge n . Z i e o o k H e rm et a ( 2 01 7 ). T i p s

97

in clusie f on t werp t, je achte ra f g ee n e xt ra kosten h ebt o m h et a an
t e pa ssen . G astvri jh eid i s ook h eel bela ngri jk. Da t hoe ft o ok nie t
veel te koste n, o m je me d e werker s te t rain en. I n aan vulling hier op
zi jn er in de pr akti jk cult urele in stelling en , wa aro nde r
con ce rt zalen , mu sea e n bi oscop en die ge ve stig d zi jn in ee n oud o f
mo n u me n ta al p and d at mo eilijk to egan keli jk i s .
8 .3

Ve rwa c hti nge n e n co mmunic ati e .
De ver wachtin gen die d e cult urele instelling en he bbe n va n
me n sen me t ee n b ep erkin g ver schillen per in stelling . Oo k de
co mmu n icatie ver schilt. Zie o ok h oo fdstu k 4. Me nsen me t een
b ep erkin g bellen vaa k o f ki jke n op de we b sit e o m t e ki jke n of he t
h aalb aar is o m cultur ele in st elling te be zo eken of o m ie ts te
b eo efe ne n. Bi j so mmi ge instellinge n is h et t el ef oon nu mme r nie t o f
mo e ili jk t e vind en. Er zi jn in st ellingen me t ee n duideli jke web sit e ,
ma a r ge reg eld i s de we bsi te niet g oed to ega nkeli jk e n is nie t vo or
alle t ype b epe rkin ge n t eru g te vin den wa t wel en niet mo geli jk i s .
He t is voor d e in st ellingen bel an g ri jk o m t e we te n wa t de per so on
me t ee n bep er king no dig hee ft . Da n is he t wel bela ngri jk da t de
v oor t o e g an k el i j kh ei d. V o or m e n se n i n e en ro l st o el i s h et ge we n st d at d e
d e u rkl i nk zi c h b ev i n dt o p on g ev e er 9 0 0 t ot 12 0 0 m i l l im et er v a naf d e gr o n d.
V o or a n de r e v o or b eel d e n om de t oe g a nk el i j kh ei d v an g e bo u we n a a n t e
p a sse n de n k aa n:
-

T ek st op i nf o rm at i e b or d e n zi c ht b a ar e n l e e sb a a r m ak e n do o r aa n d ac ht
t e sc he n ke n a an d e pl aa t s, d e gr o ot t e en h et co nt r a st v an d e l et t er s
m et d e ac ht er g ro n d. T ev e n s v er gr o ot v o el bar e i nf orm a t i e d e
t o eg a nk el i j k h ei d v oo r de g ro e p di e d e i nf orma t i e k a n ‘l e ze n ’ e n
v erb et er t di t h u n ori ë nt at i e v an d e rui m t e .

-

H e t a a n br e ng e n v an e en c o nt r a st kl e u r bi j pl i n t en , k ozi j ne n e n
l i c ht sc ha kel a ar s. Di t m a akt o ri ë nt at i e v o or m e n se n m et e en v i su el e
b e p er ki n g m a kk el i j k er.

-

L o ck e r s t o e ga nk el i j k m a ke n v oo r r ol st o el er s d oo r e en c en t r al e
b e di e ni n g v i a e e n di spl ay , wel k e o ok t e b e di e n e n i s v an ui t e e n
zi t t e n d e p o si t i e ( He rm et a, 20 1 7) .

98

cult urele instelling oo k to ega nkeli jk is e n ma kkeli jk te b erei ken is.
He t is h andig al s me n sen ver va n te vor en aa nge ve n wa t ze no dig
h eb ben . So ms is dit oo k echt n ood za keli jk. Als er bi jvo orb eeld e en
t olk of b egel eider no dig i s, da n duu rt h et e ven o m di t te reg elen .
De de elne me r s van d e klan trei zen b eno e m d en oo k da t zi j gr aag al
in ee n vro eg stadi u m co nta ct h eb ben me t de cultu rele i nstelling
o m a an t e g even wa t zi j ti jd en s de vo or st elling n odig he bb en.
He t NAPK e n de VNPF be no e me n d at e r bi nne n de gro ep en me t
me n sen me t ee n b ep erkin g gro te verschillen zichtb aar zi jn in
h oe ver re me n se n als pleitb ezorg er actie f h un be ho ef ten e n
we n se n ke nba ar ma ken . He t NAPK en de VNPF zi en me n se n me t
e en be per king al s g espre kspa rtn er o m cul tur ele in st ellingen
t oe gan keli jke r e n in clu siever te ma ke n. W el wo rdt a ang eg even da t
h et nie t alti jd ma kkeli jk is o m me n sen me t ee n bep er king te
b erei ken e n uit te no dige n o m me e te d en ke n o ve r h et b eleid ten
a an zien van de t oeg an keli jkh eid van de in stelling . De NAPK
n oe mt als aa nbe velin g d at he t ber eiken van de d oelgr oe p me er
vi a ge me en te n zou kun nen lop en . Te geli jke rti jd i s di t ook la stig
o md a t er in el ke ge me e nte a nd er beleid van t oep assing is. So ms
h eb ben g e me ent en ee n lo ka al g eha ndicap ten plat for m ma a r da t i s
nie t alti jd het g eval. So ms h ebb en land eli jke org anisatie s va n
me n sen me t ee n b ep erkin g oo k lo kale of re gion ale gro epe n of
ver teg en wo ordig er s.
I n he t al ge me en word t asse rtivit eit ve rwa ch t van me nsen me t e en
b ep erkin g. Di t g eldt n og me er vo or min der b ekend e of niet
zi ch tba re be per king en . Dit ka n erin result ere n d at mind er
a sser tieve me n sen g ee n cult urele instelling en be zo eken of mind er
cult uur be oe fen en .
Bi j é én- op- één lesse n ka n ie ma n d me t ee n b ep erki ng wel na ar de
d ocen t st app en . De do ce nt wee t d an va ak wel e en aa np assing .

99

De cultur ele in st ellingen zie n da t me nsen me t ee n b ep erkin g nog
o nvoldo end e wo rde n ber eikt . In Nede rlan d wo ne n circa 4 ,5
mi l joen me n sen me t een b epe rkin g . 91 Dit is ee n gro ep po te ntiële
cult uur bezoe ker s en b eoe fe naa rs die n og nie t alle ma al wo rde n
b erei kt en b edien d en waar n og ka nsen ligge n vo or cult urel e
in st ellingen . 92 W aaro m h et nie t lu kt o m di t p ublie k t e ber eike n, is
e en cent rale vr aa g in alle overd en kinge n me t b etr ekking t ot de
ver bre ding va n pu bliek.

91 H ul sc h er, J. (2 0 1 9). H o ev e el m en se n h e bb en ee n b e pe rki n g i n N e de rl a n d ?
92 Z i e oo k T o ek om st C ul t u ur b el ei d ( 2 0 20 ). C ult u ur b e st el / D eel 2. Pri ori t ei t e n

v oor h er zi e ni n g v a n bel ei d / E e n i ncl u si ef bel ei d, e e n gr ot er b er ei k

100

9 Aanbevelingen.
I n par agr aa f 9 .1 d oen we aan be velinge n aan cultu rele instellinge n
o m t oe gan keli jke r te word en. I n par agr aaf 9 .2 belicht en wi j e en
a an tal ond er ste un end e org anisatie s die d e cult urele instelling en
d aar bi j kunn en help en . T ot slo t doe n wi j aa nbe velin gen a an he t
mi ni ste rie va n OCW over he t me t en van d e toe ga nkeli jkheid.
9 .1

Aa nb e ve li nge n aa n c ult urel e i nst el ling e n o m to ega nkel ij ke r te
w o rde n.
Ee n gro ot struikelblo k voo r in clusie is d e onb e wuste uit sluitin g o f
o nb ekend heid me t bep er kinge n.
Ve el mu se a heb be n bi jvoor be eld een b railleka ar t bi j de en tre e.
Ee n min der heid van de me nsen me t ee n visu ele be per king kan
b raille le zen . En d eze me n se n kun ne n oo k ba a t he bbe n bi j
a udio vo orzie ning en als ze niet da arn aa st e en au ditie ve be per king
h eb ben . Men se n di e van af lat ere lee ftijd ee n audi tieve b ep erkin g
h eb ben b ehe er sen nie t alti jd Ned erla nd se g eba ren ta al e n h eb ben
d an me er aan schrift .
Be w ust wo rdi ng e n b et rok ke nheid op o rga nis ati e ni vea u.
O m e en t oeg an keli jke instelling te word en is actieve
b etr okke nh eid van alle me de wer ker s no dig. Di t zor gt voor
d raa gkra cht e n daa dkr acht in de uit voe ring . 93 Er zi jn ve rschillend e
mo g eli jkh ed en o m hier invulling a an te g even. Hier volg t ee n
o pso mmi n g van sug ge stie s en aa nbe velin gen 94:
1.

Ke n het VN-verd rag Han dica p, de Nede rland se r egelg evin g en
d e cor re cte in vulling va n toe ga nkeli jkh e idsvo or zienin gen ;

93

F e en st r a, N. ( 20 1 9) ; B ra d e n, C. ( 2 0 16 ).
Vi n k, K. ( 20 1 8) ; A r gyr o p oul o s, V. & K a n ari , C. (2 0 1 5); S an c he z -G u er re r o,
A . R . ( 2 01 8 ) ; St a rr, R. E ( 2 01 6 ).
94

101

2.

Tr ain me d e wer ker s op alle ni ve aus in d e org anisatie , va n
b alie me de wer ker s en be veilige rs to t ad mi nist ra tie e n dire ctie ;

3.

W erk sa me n me t bela nge nvere niging en , ma a tsch ap peli jke
o rga nisa tie s e n (or gani satie s van) er va ring sde skun dige n;

4.

Ma a k b eleid i nclu sief . Ne e m to ega nkeli jke pr ogr a mma ’s al s
in teg raal on der deel op in beleid e n b ep er k h et nie t to t
e en mali ge even e me nte n;

5.

Ma a k toe gan keli jke voo rzie ninge n een i nte gra al o nd erd eel van
d e pra kti jk e n nie t als bi jko msti gheid ;

6.

G a bi j verb ou wi nge n en de o pzet va n te nt oon st ellingen e n
e ve ne me n ten uit van ee n univer seel on t wer p. Univer se el
o nt we rp wo rd t b ree d ged efinie erd al s h et on t wer p van
p rod ucte n e n o mg evin ge n die d oor alle me nsen zoveel
mo g eli jk ku nn en wo rd en ge bruikt zo nde r d e noo dzaa k va n
a an pa ssin g o f ge spe cialise erd o nt we rp . Dit ho ud t in de
p ra kti jk i n d at locatie s fu nction eel zi jn, me t go ede t oe gan g en
d at bi j alle on der dele n is n age da ch t over alle aspe cte n va n
t oe gan keli jkh eid vo or ee n zo bre ed mo geli jk publie k in t er me n
van mo geli jkh ede n en b e per king en . Be tre k hierin o ok
e rvaring sd esku ndige n.

Be wu st wo rdin g b et eken t o ok d at me dewe r ker s zich ervan be wu st
zi jn d at niet ied ere en me t een b epe rkin g zo ma ar b ena der d wil
wo r den ti jd en s e en be zo ek a an ee n cult urele instelling .
I n bi jla ge C staa t ee n t ab el waari n a an ge ge ven is i n welke
d ocu me nt en i nfo r ma tie te vin den is o ve r e en be pa ald type
b ep erkin g, t oeg an keli jkh eid o f type instelling .

Ke nnis va n d e do elg ro ep e n na uw e s a me nwe rki ng .
He t t we ed e ker np unt o m t oe gan keli jkheid van uit org anisatie nive au
t e ve rgr ote n i s zor gen d at je d e doel gro ep kent e n een g oed e

102

sa me n wer king me t hen o pb ou wt . 95 De ze aa nbe velin g wor dt in de
liter at uur spe cifie k g ed aan voor ki nder en en jon ger en me t e en
chr onisch e a an doe ning bi j h et be oe fen en van ku nst in d e vri je ti jd ,
ma a r kan br ede r g etr okke n wo rde n. 96 Dit wor dt be ve stig d doo r de
r espon de nte n die wer kzaa m zi jn bi j belan ge nvere niging en in d e
cult urele sector . Z o noe mt de Ver enigin g Ne derla nd se Pop podi a
e n - Fe stivals ( VNPF ) d at kla ntr eizen ku nn en wo rde n in ge ze t o m
d e bele ving en h et pe rspe ctie f van d e d oe lgr oe p cen tr aal te
zet te n. Op b asi s van h un er varin ge n ku nn en cul tur ele in st ellingen
p ra ktisch e wi jziging en do or voe ren .
G oe de ke nnis van d e d oelg roe p en een g oed e sa me n we rkin g kan
o p ver schillend e ma nier en word en vormg e g even . Hiero nd er volg t
e en kort e op so mmi n g va n mo geli jkhede n 97:
1.

An alysee r d e be zoe ke rservaring van me n sen me t ee n
b ep erkin g o m ke nnis o ver d e toe ga nkeli jkh eid va n je instelling
t e ve rgr ote n en te o ntd ekke n wa ard oor de e rvaring van
me n sen me t ee n b ep erkin g wo rdt b eï nvl oed . Dit kan
bi jvoor be eld me t ee n klan trei s, ma ar oo k ge wo on do or na
bi jvoor be eld e en voor st elling n aar d e e rvaring en te vrag en ;

2.

O nd erzoe k de be hoe ft en , in ter esse s en ver wa ch tinge n va n
me n sen me t ee n b ep er kin g;

3.

G a relati es aa n me t (lo kale) b elang enver enigin gen ,
ma a t scha pp eli jke o rga nisa tie s e n er varin gsde skundig en ,
zod at de d oelgr oe p r egel ma tig a an wezi g is;

4.

Pr o mo ot sp ecial e p ro je ct en ge ba see rd op sa me n wer king,
zod at nie u we ma nier en van we rken kun ne n o nt st aan o p ba sis
van dialo og , o ef enin g e n co cre atie .

5.

95

Belo on inbr eng van er va ring sde skun dig en (fin an cieel) .

F e en st r a, N. ( 20 1 9) .

96

LK CA ( 20 1 9) .
97 Ar gy ro p o ul o s, V. e t al . ( 2 01 5 ); S a nc h ez -G ue r re r o, A. R. ( 2 01 6 ); St a rr, R.
E . ( 2 01 6 ).

103

Cult urele instelling en die in ze tt en op h et verg rot en van hu n
t oe gan keli jkh eid vo or me n se n me t e en be per king d oen er g oed
a an to eg an keli jkheid e n in clu si e e en uit gan gspun t te ma ke n in
b eleid en uit vo ering van de or ga nisa tie . Oo k sp ecifie k i n h et
fi nan ciële beleid .

De aa nbe velin g di e in de liter at uur he t me e st n aar vore n ko mt i s
d at he t ne me n van be slissin ge n o ve r to eg an keli jkheid h et be st in
sa me n wer king me t be zoe ke rs me t een be per king kan word en
g ed aan . Dit is oo k co nfo r m he t VN -verd rag h andi cap , wa ar me e
lan de n o nd ersch ri jven d at ‘per so nen me t ee n han dica p in d e
g eleg enh eid mo e te n wor de n g esteld actie f b et ro kke n te zi jn bi j de
b eslui tvor ming sp ro ce ssen ove r beleid e n pro gra mma ’s, me t
inb egri p van d ege ne n die h en dire ct be tre ff en ’ 98.

W e zie n in de p ra kti jk bi jvo orb eeld bi j h et Ri jksmu seu m da t dit
o ok g ebe urt . Da t me n se n me t e en be pe rkin g wor de n b et ro kke n o m
din ge n te te st en of o m a an te g even wa ar ve rbe te ring no dig is.
O ok in de bio scope nbr an ch e wor dt ben oe md dat h et stru ct ure el in
g espre k zi jn me t er va ring sde skun digen b elang ri jk is.

Cult urele instelling en le ren g aan de weg . He t ve rdien t dan o ok d e
a an be veling o m on derlin g sa me n te we rken en kenni s te dele n.

9 .2

O nde rste une nde o rg a ni sat ies .
W e belicht en hier na ee n a an tal ond erste un end e org anisatie s die
d e cult urele in stelling en ku nn en help en o m t oe gan keli jke r te
wo r den .

98

Ve re ni g de N at i e s (2 0 0 6). V er dr a g i n za k e d e re c ht e n v an p er s on e n m et e e n

h a n d ic a p. N e w Yo rk.

104

ST UDIO i .
ST UDIO i is e en ini tiatie f va n h et St edeli jk Mu seu m Amst e rd a m en
h et Van Ab be mu seu m i n Ein dho ve n. De or ga nisa tie wil e en
d uur za me i mp uls g even aa n d e to egan keli jkh eid en inclu sie i n h et
cult urele veld. Cultu rele i nstellinge n ku nn en vo or i nspiratie ,
ken nis en ad vie s vo or he t ver gro ten va n toe ga nkeli jkheid te re cht
bi j ST UDI O i. 99
Wat T elt !
W at T elt! is ee n o rga nisatie die zich in ze t vo or de verbin ding
t usse n org anisatie s en me nsen me t ee n audi tieve b ep erki ng. De
o rga nisa tie ze t zich in voor ee n to egan keli jke e n in clusie ve
sa me nle ving . Sa me n me t F oa m, ee n fo to mu seu m in Amst er da m,
bie dt W at Tel t! stru ct ure el in 16 mu sea pr ogr a mma ’s aa n in de
Ned erla nd se Ge bar ent aal. De org anisa tie ga at uit va n he t
sta nd pun t da t toe gan keli jkh eid to t st an d ko mt va n t wee kant en ,
n a meli jk uit ee n sa me n wer king van d e i nstelling en van de
d oelgr oe p. 100
St ic ht i ng O nb e pe rkt Ge niet e n.
Sti ch ting On bep er kt Ge niet en bie dt een t raining o p ma a t,
e xp erti se en b egelei ding. Daa rna ast he bb en ze vri jwilliger s die
ing ezet kunn en word en voor d e b eg eleidi ng en on der st eu ning .
Naa st d e r ealisatie van me e r prikkelarme mo g eli jkhed en in d e
r egulier e pro gra mma ’s van t hea ter s, mu se a en con cer tlocatie s
o rga nise ren ze (aa ng epa st e) prikkela rme a ctivitei ten in
sa me n wer king me t cult urel e in st ellinge n.

99
100

Z i e ht t p s: / / st u di o -i n cl u si e . nl / .
Z i e ht t p s: / / www. wa t t el t . o rg / .

105

O nbep e rkt Erop uit.

Cult urele instelling en ku nn en ee n t est l ate n doe n doo r De
Z onn eblo e m. Di t p ro je ct he et O nbe perkt Erop uit. Zi j stu ren
me n sen me t ee n lich a meli jke b epe rking lan gs o m t e te ste n op de
t oe gan keli jkh eid. Daa rna kri jg t de cul tu rele instelling ee n ver slag
wa t e r alle ma al wel en nie t goe d i s e n tip s h oe je dat kun t
ver bet ere n. Di t is gr ati s voo r d e cult urele in stelling .

Z elf sca n T oega nkel ij k he id.

He t t este n va n d e toe ga nkeli jkheid van d e we bsit e va n e en
in st elling kan word en ge te st me t de Zel fscan To eg an keli jkheid . 101
Di t i s e en ee rste stap e n gee ft ee n glob ale in dru k. Het h ee ft de
voo rkeur o m de web sit e ui tvoerig t e lat en t esten d oor
e rvaring sd esku n dige n en va kd esku ndig en . Er zi jn oo k
a dvie sb ure au s op he t gebie d va n toe ga nkeli jk o nt wer pe n e n
b ou we n van web site s. ( De ze a dvie sb ur eau s zi jn er oo k
bi jvoor be eld voo r d e ge bou wd e o mg eving .)
L KCA.
L KCA (La nd eli jk Ken nisin stit uu t Cult uu red ucatie e n Ama te ur ku n st )
zet zi ch in o m de aa nda ch t vo or cul tuu red ucatie ,
cult uur beo ef ening e n d e to ega nkeli jkheid van cultu ur te verg rot en .
Ee n vo orb eeld hier va n is de lan dkaar t i nclu sieve podi u mkun st en
zoal s te l eze n in p ara gra af 7. 1. 4.

KIEM T he ate r .
Z oals in par agr aaf 7 .1 .4. is uit ge wer kt, is he t Kie m T hea ter o ok
e en go ed voor beeld van e en ini tiatie f d at or gani sa ties o nde rsteu nt
o m t oe gan keli jke r te word en. Dit doe n zi j d oor or ga nisa ties t e
101

ht t p s: / / www. m k b. nl / ni e u ws/ z el f sc an - om -t o eg a n kel i j k h ei d - we b si t e -t eb e o or d el en.

106

h elpe n bi j he t o pzet te n e n uitvoer en va n ku nstzin nige pr o jecte n
me t me n sen me t e en be per king e n a f st an d tot d e sa me nle ving . 102

9 .3

Aa nb e ve li nge n aa n het mi ni ste rie va n O CW voo r het met e n
va n toeg a nk eli jk heid .
O p dit mo me n t zi jn cultur ele in stellinge n nog nie t erg a ctie f in h et
mo n it ore n e n me t en van de t oeg an kelijkh eid van cul tur ele
in st ellingen . Uit de ge sp re kken volg en on der st aan de
a an be velinge n vo or he t inri ch ten van e en mo geli jke mo nitor e n h et
me t e n va n toe ga nkeli jkheid .
a.

Nul meti ng. Voo r e en go ed e ver geli jkin g i s e en nul me tin g

n odig . Ee n nul me ting is ee n cru ciaal ele me n t in elk mo nitori ng - en
e valu atie ka der . De n ul metin g wo rdt uit ge vo erd voor da t e en
b ep aalde t aa k wor dt g estar t o m de inte rventi eve ran deri nge n te
o nd erzoe ken . He t i s een b asis voor h et ver geli jken van de si tu a tie
voo r e n na de int er ven tie vo or ee n spe cifie ke t aak. Op d eze wi jze
kan wor den g e me ten welke d oele n cult urel e in st ellingen stellen en
in ho everr e ze zi jn beh aald .
b.

Ma ak geb rui k va n i nt e rnat io na le voo rb ee lde n . Do or de

me e r der heid van de re sp ond en ten word t gen oe md da t h et
Ned erla nd se overh eidsbeleid t en aa nzien van t oeg an keli jkh eid
voo r d eze doel gro ep acht erloo pt te n op zichte van a nde re la nd en .
Di t i s ter ug te zie n in h oe ve r cult urele in stelling en zi jn.
Re spo nd ent en ma ke n ond er an der e de verg eli jki ng m e t d e
Ve renig de Sta te n. Ki jk bi jvoor beel d n aa r h et Me tr opolit an Mu seu m
o f Ar t. Ze h ebb en hier me erd ere me dewe r ker s to eg an keli jkheid . In
d e Vere nigde St at en i s het re ch t op toe ga nkeli jkheid va n
g eb ou wen e n e ve ne me n ten vastg elegd in de gr ond we t. Ee n
ver volg st ap op dit o nde rzoe k zou zi jn o m e en int ern atio nale
ver geli jking te ma ke n zo da t kan wor den vastg esteld ho e ver d e
cult urele sector in Ne derla nd is te n opzi c h te van an der e lan de n.
102

ht t p s: / / ki em t h e at e r. com / .

107

c.

Rui mte voo r ve rsc hil le n t us se n c ulture le i nste ll i ng e n .

He t is b elang ri jk d at d e mo nit or r ui mt e ge ef t a an de ver schillen
t usse n de instellinge n. Door da t cult urele in stelling en in
ver schillende velde n actief zi jn , kun nen zi j niet a lti jd op b asis van
d ezelfd e in dica tor en 103 wo rd en be oor deeld .
d.

Rol va n b ra nc heo rga nis ati es . Bi j h et me t en van

t oe gan keli jkh eid ku nne n bra nche ver enigin gen e en bela ngri jke r ol
spele n. Bra ncheo rga nisa tie s kun ne n me e d en ke n welke in dica tor en
o pg eno me n mo et en word en i n d e mo nit or en h oe er tu ssen
cult urele instellinge n ond erling verg elijkin ge n kun nen wor den
g e ma akt. Het is go ed o m te ki jken o f ka n wo rde n aan ge slot en bi j
b esta and e vra ge nli jsten e n de vr age n t e la te n che cken d o or
e xp ert s i nclu sie. Ee n b ekno pte vrag enli jst he ef t de vo or keu r. De
vra genli jst kan h et be st via b ran ch ever enigin gen word en uit ge zet .
W anne er mo ni torin g van uit bra nche org anisatie s wo rd t
g esti mule erd is de re sp on s n aar ver wa ch ting h oge r. Een
vra genli jst cre ëer t o ok b e wust wor ding. Han drei king en ku nn en
wo r den a ang eb ode n naa r aanleidi ng va n de (uit ko mst en van de )
vra genli jst .
Aa nda ch tspu nt bi j h et mo nitor en is dat h et voldoe n aan
r egelg evi ng niet h et enig e is. Er ko mt veel me er ki jke n bi j
t oe gan keli jkh eid. To e ga nkeli jkheid o mvat d e r eis va n een
b ezoe ker o f beo ef ena ar va n de orië nta tie op he t be zoe k vanuit
h uis to t en me t de herin neri ng aa n h et be zo ek o f h et be oe fen en
n a thui sko mst. Het g aa t d aar bi j oo k om d e me nt aliteit en h et
b e wustzi jn van de me de wer ke rs. Vee l a sp ecte n van
t oe gan keli jkh eid zi jn niet me etb aar vastg eleg d in re gelg evin g van
d e in st elling. So mmi g e aan pa ssin ge n zi jn gr oo ts e n o pvallend
t er wi jl ze nie t het g e wen st e e ff ect hoeven t e heb ben . And erzi jd s

103

E e n i n di c at o r i s e en m ee t b ar e p ar am et e r wa a rm e e i n b e el d k a n wo rd e n
g e b ra c ht ho e h et g e st el d i s m et d e t o e ga n kel i j k hei d. Ee n v oo rb e el d v a n ee n
i ndi ca t o r i s of d e j a sh aa kj e s op d e j ui st e h oo g t e zi t t e n.

108

kun ne n kleine , min der zi ch tba re aa npa ssinge n, zoa ls
b eschi kba arh eid va n ge wen st e beg eleidin g , ee n gro te po sitie ve
bi jdr ag e a an de t oe gan keli jkh eid heb be n.
He t t oe tsen van ee n cult urele instelling o p ver schillende vor me n
e n aspe cte n va n toe ga nkeli jkheid ka n ald us g espre kspar tn ers
d aar do or het b est doo r n aa r d e ervarin ge n van me nsen me t een
b ep erkin g te vr ag en. Het mo et wel gaa n o m rep re sen ta tieve
g roe pe n e n org anisatie s va n ervaring sd esku ndig en die ke nnis
h eb ben van ge de elde er varin ge n, rich tli jn en en r egelg evin g. Di t
g eb eur t al do or ve rschillend e par ti je n, zo als he t Oo gfo nd s, De
Z onn eblo e m en W atT elt.

109

10 Samenvatting.
I n dit ho ofd st uk wor den d e ze ven o nde rzoe ksvra gen b eknop t
b ea nt woo rd :
1 . W elke rele van te re gelg evin g, rich tli jn en e n h an drei kinge n zi jn
e r al op h et ge bied van to eg an keli jkheid bi j cultu rele
in st ellingen voor me nsen me t e en be pe rkin g?
2 . W elke (inte r)n atio nale on der zo eken zijn al g ed aan o ver
t oe gan keli jkh eid bi j cultur ele in st ellinge n vo or me n se n me t ee n
b ep erkin g en wat zi jn hier van d e belan gri jkste b evin ding en?
3 . W at zi jn b ele mme r ing en voor me nse n me t ee n bep er king bi j de
t oe gan g to t cult urele instellinge n en wa t zi jn beh oe fte n en
sug ge stie s o m de to eg an keli jkhei d van cultu rele instellinge n te
ver bet ere n?
4 . W at zi jn d e goe de (pr akti jk) voo rbe elde n op he t gebie d va n
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen me t
e en be per king ? Voor welke b ele mme r in ge n bie de n d e go ede
voo rbe elde n e en opl ossing ?
5 . W at ma a kt de ‘be st -pr actice s’ o pg ehaald in fa se 1 ee n su cces
van uit he t p er spe cti ef va n me n se n me t e en be per king e n
cult urele instellinge n?
6 . Hoe wor dt to eg an keli jkheid voor me n se n me t e en be per king op
di t mo me n t ge me t en bi j cultu rele instellinge n?
a . W at ver st aa n cultu rele instellinge n ond er
t oe gan keli jkh eid?
b . W ordt de Cod e Diversi teit & I ncl usie actie f toe gep ast do or
cult urele instellinge n o m de to eg an keli jkh eid va n h un
die nste n te be vor der en ?
7 . W at ver wa ch te n cult urele instellinge n van me nsen me t een
b ep erkin g wa nn eer zi j d e in st elling bezoe ke n? Hoe i s de
co mmu n icatie g ere geld?

110

1 0. 1

Re le va nte reg elg e vi ng, ri c ht li j ne n en ha nd rei ki ng e n .

I n de ze pa rag raa f ge ven we an t woor d o p ond er zoe ksvr aag 1 .

He t VN-verd rag Han dica p en de W et geli jke b eha nd eling op gro nd
van h andi cap o f chr onisch e zie kte (W G BH/CZ ) , zi jn on s in zien s de
b elan gri jkste wet - e n r eg elge ving als h et ga at o m t oe gan keli jkh eid
van cultu rele instellinge n voo r me n sen me t ee n b ep erkin g.
T eza me n b org en zi j h et re ch t op geli jke t oeg an g.

Di gitale t oeg an keli jkh eid is ver ankerd d oor h et Besl uit Digital e
T oeg an keli jkhei d. 104 De t e i mpl e me nt eren sta nda ard is al va n
t oe pa ssin g e n ho udt in da t alle web site s en mo biele applicatie s
t oe gan keli jk mo e te n zi jn. Doel is me nsen me t ee n
f un ctie be per king be te re to ega ng t e g even t ot digit ale
die nstverle ning va n de o ver heid. 105

W e he bb en drie alge me n e rich tli jne n ge vo nd en vo or he t ver gro te n
van d e toe gan keli jkh eid vo or me n se n me t ee n bep er king ,
n a meli jk: ‘To ega nkelijkhe id en verg unn in gver le n ing even eme nte n
e n fe st iva ls ’, ‘ Inr ich t ing van ba lies, loket te n, re ce pt ie s en
spr ee kkamer s ’, Rolst oe lt oeg an ke lijke t o iletr u imte n en
d ou ch eru im ten ’. De ze rich tli jn en be sch ri jven alg e me ne
ui tga ng spu nt en die geld en voor ee n toe ga nkeli jke o mg e ving . Alle
d rie de rich tli jn en zi jn ter ug te vinde n o p de we b site van de
o rga nisa tie Bou w Advie s T oe gan keli jkh eid. 106 De ze richtli jnen zi jn
h eel pra kti sch e n duid eli jk o ver welke spe cifie ke aa np assing en
g e ma akt ku nne n wo rde n o m de to eg ankeli jkheid t e ver gro te n.
Naa st d e ben oe md e richtli jn en en h and reikin ge n is er d e Int egr ale
104

ht t p s: / / we t t e n. ov er h ei d. nl / BW BR 0 0 40 9 3 6/ 201 8 - 07 - 01 .
ht t p s: / / www. v ng r eal i sat i e. nl / r o a dm ap/ b e sl ui t -di gi t al e -t oe g a nk el i j k hei d ov er h ei d .
h t t p s: / / www. p a rl em e nt ai r em o ni t or. nl / 9 35 3 0 00 / 1/ j 9v v i j 5e pm j 1 ey 0/ v ki 4a u 1 3y hz
b.
106
Z i e www. b a t ut r ec ht . nl / .
105

111

T oeg an keli jkhei d sta nd aar d ( ITsta ndaa rd) . Dit i s de i nte rna tion aal
e rkend e st and aar d vo or to ega nkeli jk bo u wen in Ne derla nd . In
d eze st and aar d zi jn d e alge me n e toe ga nkeli jkheid srichtli jnen e n
- nor me n o mg e wer kt n aar b ou wte ch nische eisen , die wor de n
t oe gep ast bi j he t on t werp en en re aliser en va n in te gra al
t oe gan keli jke pr o je cte n. 107
W e he bb en 16 rel e va nt e h an dreiki ngen g evond en die cultur ele
in st ellingen on der st eu ning bied en bi j h et t oeg an keli jker ma ke n
van h un org ani satie voor me n sen me t e en be per king . De
h an dreiki nge n varië ren in i nstee k va n e en alge me n e en pr aktische
b en ade ring to t een h ele sp ecif ie ke b en ad ering vanui t e en be pa ald
t yp e cult urel e in stelling o f een spe cifie ke b epe rkin g. De me e st
b red e i s d e Co de Di ver siteit & In clusie. Dit i s eig enli jk ee n
g edr ag scode , ma a r kan o ok g ebr uikt wo r den al s h an dreiki ng. I n
bi jl ag e C i s e en o ver zich t op gen o me n van d e h an drei kinge n
wa a rin i s a an geg even op welke t yp e in st elling en wel ke be per king
d e han drei king zich rich t.
1 0. 2

Ke nnis uit ( i nte r) nat io na le o nd e rzo ek e n.

I n de ze pa rag raa f ge ven we an t woor d o p ond er zoe ksvr aag 2 . W e
g even in deze par agr aa f a an welke info r ma tie, do cu me n ta tie en
h an dreiki nge n aan we zig da n wel af wezi g zi jn o ve r d e
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen me t e en
b ep erkin g. W e va tt en dit sa me n voo r d e ver schillend e typen
t oe gan keli jkh eid, cultu rele i nstelling e n en be per kin gen . W e g aan
d aar na in op de bel ang ri jkste be vinding en .
1 0. 2.1

Ke nnis o ver t yp en to eg an keli jkheid .
I n dit on der zoe k ki jke n we n aar de vorme n va n to ega nkeli jkheid
zoal s g ed efinie erd in de Code Diver sitei t e n In clusie e n in
a an vulling da aro p ki jken we na ar pra kti sche en or ga nisa tori sche
107

ht t p s: / / www. p b t co n sul t . nl / o nt we rp ri c ht l i j n e n/ i t st a n d aa r d/ 21 3/ 5 6/ .

112

t oe gan keli jkh eid en me ntal e t oe gan keli jkh eid. O ver d e pra ktisch e
e n org anisat orische t oeg an keli jkh eid va n cult urele in stelling en
voo r me n sen me t ee n b ep erkin g i s d e me e ste d ocu me nt atie te
vi nde n en over me ntal e t oe gan keli jkh eid de min st e. In d e me e ste
h an dreiki nge n en rich tli jn en i s aan da ch t vo or de f ysie ke
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen me t e en
b ep erkin g. I n slecht s een b epe rkt aan tal ha ndr eiking en en
richtli jne n wor dt aa nd acht ge ge ven a an d e finan ciële
t oe gan keli jkh eid va n cult urele instelling en voor me nsen me t e en
b ep erkin g. Di t is o verig en s een vor m van t oeg an keli jkh eid die o ok
kan spele n bi j me n se n zo nde r e en bep er king .
1 0. 2.2

Ke nnis o ver t oe gan keli jkh eid va n typ en c ultu rele instelling e n.
O ve r de to ega nkeli jkheid van mu se a zi jn d e me e ste do cu me n t en ,
h an dreiki nge n en vo orb eeld en te vin de n. De mi nste do cu me n ta tie
is t e vind en over ku nstb eoe fe ning in de vri je ti jd en
cult uur edu ca tie . Hi ervoor zi jn wel h and reikin ge n e n ri ch tli jne n
b eschi kba ar. Er is weini g d ocu me nt atie o ver d e toe ga nkeli jkheid
van cultu rele instellinge n zoal s bioscop en en t he ate rs . Er is wel
e en aa nt al alg e me ne ha ndr eiking en en richtli jnen die g oed
t oe pa sba ar zi jn vo or dit type instellinge n. De mi nste
d ocu me nt ati e , h an drei kinge n en rich tlijn e n zi jn te vin den voor
a rchieven en g alerieë n. Voo r a rchieven bie dt digit ale
t oe gan keli jkh eid ve el mo geli jkh ede n. Ee n archief als f ysieke
in st elling kan oo k ge brui k ma ken va n h an dreiki nge n voo r mu sea .
O ve r de to ega nkeli jkheid van cultur ele i nstellinge n o m zelf cultu ur
t e beo ef en en me t e en be per king h ebbe n wi j weinig ar tikele n
g evon den .

1 0. 2.3

Ke nnis o ver t oe g an keli jkh eid va n cultu rele instellinge n per t ype
b ep erkin g.
O ve r het alg e me en ga a n de d ocu me nta tie, h and reikin ge n e n
richtli jne n o ve r de to ega nkeli jkheid van cultu rele instellinge n v oo r
me n sen me t ee n b ep erkin g va nuit univer se el oo gp un t. In d e

113

me e ste d ocu me nt en i s e r gee n sp ecifie ke f ocus op e en t ype
b ep erkin g. De do cu me n tatie , ha ndr eiking en en richtli jne n waa r
e en t ype b epe rkin g ce ntr aal st aa t bi j d e toe ga nkeli jkheid van
cult urele instellinge n rich ten zi ch voorn a meli jk op f ysie ke e n
zi nt uigeli jke be per king en , me t in het bi jzo nd er een vi suel e
b ep erkin g. Di t h ee ft ver mo ed eli jk t e ma ke n me t d e zich tba arh eid
van dit t yp e bep erki nge n. De mi nste do cu me n ta tie, ha ndr eikin gen
e n ri ch tli jne n zi jn te vind en o ver d e toe ga nkeli jkheid va n cult urel e
in st ellingen voor me nsen me t e en versta nd eli jke b ep erki ng of ee n
p sychische be per king . Oo k over me n se n me t h oog se nsiti viteit o f
p rikkelge vo eligheid is rela tief weinig te vi nde n.
1 0. 2.4

Bela ngri jkst e be vindin gen uit (in ter nation aal) on der zo ek
De bela ngri jkst e be vindin gen uit d e o nd er zoe ke n die wi j he bb en
b estu dee rd zi jn:
1.

W anne er he t gaa t over de i mple me nt ati e bli jkt d at wet - e n
r egelg evi ng he t ri sico me t zich me eb re ng t d at h et ga at o m
‘verplichte ’ aa np assing en en nie t al ti jd o m h et cr eër en van
e en inclu sie ve en voor ied ere en even t oe gan keli jke
o mg e ving . 108 In de sch ad u wrap por ta ge bi j d e r app or tag es van
h et CRM e n d e Allian tie VN-verd rag sta at da t wa nn eer
cult urele instellinge n op pa pier de t oeg an keli jkh eid g ere geld
h eb ben , zi j in de pra kti jk t eg en nieu we dr e mp els aa n ku nne n
lop en . Vo or ee n goe de uit vo ering is str uctur ele sa me n wer kin g
me t me n sen me t e en be per king g e wenst .

2.

O nt oeg an keli jkh eid va n g eb ou wen e n o pe nba re rui mt e en de
o nveiligheid do or ob st akels op ge deeld e r ui mt e in sted en
b ele mme r e n me n se n me t ee n fysieke o f zint uigeli jke
b ep erkin g in d eelna me aa n het cultu rele leven. 109

3.

Univer seel on t werp is he t st re ven . Univer se el on t wer p wor dt
b ree d ged efinie erd al s h et o nt wer p van pr od ucten e n

108
109

C od e Div er si t ei t e n I n cl u si e; St ar r, R. E. ( 2 01 6 ).
Al l i a nt i e V N -v e rd r ag H a ndi ca p ( 20 1 9).

114

o mg e ving en die do or alle me n sen zove el mo geli jk ku nn en
wo r den g ebr uikt zon der d e n oo dzaak van a anp assing o f
g espe cialise erd on t wer p. 110
1 0. 3

Be le mme ri ng e n, be ho eft e n e n s ugge sti es ve rbet e re n
to ega nke li jk he id .

I n de ze pa rag raa f ge ven we an t woor d o p ond er zoe ksvr aag 3 : W at
zi jn b ele mme ri ng en vo or me n se n me t e en be per king bi j de
t oe gan g to t cult urele instellinge n en wa t zi jn beh oe fte n en
sug ge stie s o m de to eg an keli jkhei d van cultu rele instellinge n te
ver bet ere n? W e gaa n eer st in op bel emme r in gen bi j h et b ezo eken
van e en cul tur ele in st elling. Daar na ga an we in op b eo efe ne n van
cult uur als b ero epsbe oef en aar e n al s vri jeti jdsbe oef en aar .
1 0. 3.1

Be zo eken va n een cultu rele instelling
Me n sen me t ee n b ep erkin g ervar en vaa k b ele mme rin ge n ti jd en s
d e oriën ta tief ase e n vo orb ereidin g van e en be zo ek aa n een
cult urele instelling of e en live evene me nt zoals e en co ncert . De
b ele mme r ing en word en me t na me e rva ren d oor dat in for ma tie o ver
d e toe ga nkeli jkheid , b erei kba arh eid en h et bo eken van ticke ts
sl echt vin dba ar, in co mpl ee t o f niet a an we zig is op bi jvo orb eeld de
we b sit e o f bi j ee n boe king sme de we rke r , en /o f o md at de web site
zelf nie t al ti jd t oeg an keli jk i s . Er is b eh oe fte a an duid eli jke
in for ma tie e n g oe de co mmu ni ca tie. De i nfo r ma tieb eho ef te
ver schilt. Zo is he t voo r me n sen die prikkelg evoelig zi jn b elan gri jk
o m t e we te n hoe ve el pri kkels er zi jn in de rui mt e s en op welk
ti jd stip van de d ag he t r ustig i s. Voo r me n sen me t zin tuigeli jke
b ep erkin ge n is bi jvoor beeld inf or ma tie over de a an we zige
t echnie k bela ngri jk. Oo k kan h et help en o m G oo gle Stre et vie w o p
d e we bsit e to e t e vo ege n wa ar me e me n se n va st he t ge bou w
kun ne n ver ke nne n . Bi j ee n voo rstelling is he t bel a ngri jk o m de
110

Br a d en , C . ( 2 01 6 ); M u sc ar a, M . & C. Sa ni (2 0 1 9) .

115

ein dti jd te wet en zoda t me n se n het ver vo er ter ug kunn en plan ne n.
Bi j h et bo eken va n een ti cket is he t fi jn al s e r e en spe cifieke plek
g ere se rveer d kan wor den .
Bi j bin nen ko mst ervare n me n se n me t ver schillende b epe rkin gen
o ok ver schillende be l e mme ri nge n. Voo r p rikkelge vo elige me n se n
kun ne n e r bi j de inga ng t e veel prikkels zi jn d oor dr ukte . Bi j
f ysieke bep erki nge n ervare n me n se n b ele mme r ing d oor h e t
o nt bre ke n van e en invalidenp ar kee rpla at s, t e weinig rui mt e o m uit
d e aut o te sta ppe n, ee n gro te af st an d van d e p ar kee rpla at s n aar
d e in gan g, dr e mp els en sma lle pad en o p de we g na ar de inga ng ,
t e st eile h ellingen e n mo eili jk t e ope ne n deu ren . Voor me nsen me t
e en blind eng eleide hon d ka n e en rol trap o f dra aideu r la stig zi jn .
He t is voor alle be zo ekers me t ee n b ep er king va n gro ot bel ang d at
me d e we rkers o p de ho ogt e zi jn van voo rzie ning en en op g epa st e
ma n ier o mg a an me t me n sen me t ee n b ep erkin g.
I n biosco pen e n the at er s g eldt d at me n se n me t e en au ditieve of
vi su ele bep er king va ak b ele mme ri ng en er va ren . Dit ko mt
bi jvoor be eld d oor h et ge bre k aa n o f sle ch t we rkend e
voo rzie ninge n vo or do ve n e n slecht hor end en (zoals o nd ertit eling
e n ri ngleidin g) , d e pla at s in d e zaal en sl ech te zi ch tba arh eid va n
o p- en a fstap je s in d on ker e zale n.
Re spo nd ent en die pri kkel ge voelig zi jn of e en visuele be per king
h eb ben a dvisere n cult urele in stelling en re ke ning t e h ou den me t de
h oe ve elheid prikkel s na aflo op van het b ezoe k.
1 0. 3.2

Be oe fen en van cul tuu r al s ber oep sb eoe fe naa r e n als
vri jeti jdsbe oef en aar .

Er is wei nig b eken d in de liter at uur o ve r d e mo g eli jkhe den e n
b ele mme r ing en voor be roe psbe oef en aa rs me t een b epe rkin g. Het
a rtikel ‘Ma king St age s Accessible ’ la at wel zien da t geli jke
t oe gan g va n p odia voor b ero ep sbe oe fe na ars me t ee n b ep erkin g

116

nie t va nzelfspre ke nd is. Th ea ter s zi jn lan g niet alti jd go ed
t oe gan keli jk. De re peti tierui mt e i s bi jvo orb eeld mo eilijk
b erei kba ar . De be hoe ft e en su gg estie is o m als cultu rele instelling
sa me n te wer ken me t ber oe psbeo ef ena ar s me t ee n bep er king en
t e ki jke n hoe d e r ui mte s vo or he n toe ga nkeli jk g e ma akt ku nne n
wo r den . 111

Er varin gsde skundi gen g even aa n d at zi j vo or keu r h eb ben voor
e en socia al mo del en nie t e en me disch mo del . I n het soci ale
mo d el word t gee n ond er scheid ge ma akt tu ssen me nsen me t een
b ep erkin g en me nse n zo nde r bep er king . Sa me n vor me n zi j de
sa me nle ving en d e sa me nle ving mo et voo r ie der een e ve n
t oe gan keli jk zi jn. I n h et me disch mo del wor de n me n sen me t ee n
b ep erkin g ge zien als ee n apa rt e g roe p i n d e sa me nle ving
wa a rvoor spe ciale vo orzi ening en mo ete n wo rde n get ro ffe n zo dat
zi j ku nn en de elne me n aa n de sa me nlevi ng . De Allian tie VNver dra g Ha ndicap, b estaa nd e uit Ied er(in ), LF B, Min d e n Per
Sald o hee ft o ver dit ver schil in b en ade ring voorlich ting sma te riaal
g e ma akt, o nde r me er ee n fil mp je me t Ma ri Sa nde rs e n e en
‘pr aa tplaa t ’. 112

W ij he bb en in h et on der zo ek ing ezoomd o p dan sle ssen voor
me n sen me t ee n ver st and eli jke of ee n f ysie ke be per king . Uit
zo wel de lit era tu ur als de ge sp re kken die wi j he bbe n ge voe rd me t
d an sd oce nt en en cur sist en bli jkt da t he t geb re k aan inf or ma tie
me n sen me t ee n b ep erkin g ka n bele mme r e n te ga an da nsen .
Va nuit da nsdo ce nte n hor en we d at zi j voo ral me n sen wer ve n via
mo n d -op - mo ndr ecla me . Het zou hel pen al s e r me er b ekend heid
kwa m o ver de mo geli jkhei d o m t e ga an d an sen me t ee n b ep erkin g.
Ee n and ere b ele mme ri ng is d e a fha nkeli jkh eid va n sp ecia al
ver vo er. Di t is mo geli jk ma a r kan nie t ver van te vo ren

111
112

W at so n, D. (2 0 1 6).
ht t p s: / / ni et sov er o n sz o n de r on s. nl / soci a al m od el / .

117

g ere se rveer d wor den . Oo k i s e r beh oef te a an rui me
p ar kee rple kken. Vo or de da nsle s zel f is h et b elang ri jk d at h et
g oe de te mp o word t aa nge hou de n e n da t de da nsdo cen t de
lee rlinge n o p een g oe de ma nie r be jege nt .
1 0. 4

G oede (p rakt ij k) vo o rbee lde n o m toeg a nke li jk heid te ve rg rot e n .

I n de ze pa rag raa f ge ven we be kn opt an t woo rd op
o nd erzoe ksvra ag 4 en 5 .
O p ba sis va n de be st ude ring van do cume n t en ge ve n we a an wa t
g oe de vo orb eeld en zi jn en vo or welke b ele mme r ing en dit ee n
o plossing bie dt . W at ma a kt d eze voo rb eeld en to t een succe s? W e
lich te n e en aa nt al voor be elden uit . De vo orb eeld en zi jn ee n
su cces o md at ze in sp elen op d e beh oe ft en van me n se n me t e en
b ep erkin g.
1 0. 4.1

Vo orb eeld en fe sti vals.
F estival Cir colo (Tilbur g) hee ft voor me nsen me t een vi suele
b ep erkin g een voo rstelling die vo orzien is van au diode scriptie e n
e en ‘Mee t en Feel ’, ver zor gd do or de Sti ch ting Ko mt h et Zien!
Daa rna ast zi jn bi j Fe stival Cir colo vri jwe l alle voor st ellingen
t oe gan keli jk me t e en rol sto e l.
Bi j De Para de, e en ro ndr eize nd th ea ter fe stival, i s b i j ee n a an tal
voo rstellinge n e en t olk Ne derla nd se Ge bar en taal aa n wezig voo r
me n sen d oven en sle ch th ore nde n . Ook kun ne n zi j ge brui k ma ken
van ‘Pl uk ee n T olk’. Het is da n mo geli jk o m e en eig en ge bar ent ol k
me e te n e me n. De me de we rker s van de b ar en kassa kri jg en
voo raf e en kort e cur su s me t b asisge ba ren . 113

113

ht t p s: / / www. d o of . nl / ui t -e n -t h ui st i p s/ t he at e rf e st i v al -d e -p a ra d ev oor st el l i n ge n -g e b ar e nt ol k/ .

118

F estivalcoör dina tor en kunn en in de toe ko mst g ebr uik ma ke n van
d e r ou te kaa rt van de Coalitie In clu sie. Deze kaa rt ge ef t in zich t in
wa a r me n se n me t ee n bep e r king be hoe ft e aan h ebb en .
1 0. 4.2

Vo orb eeld en biosco pe n.
De Ear ca tch a pp stelt me nsen me t e en vi suel e b ep erkin g in sta at
a udio de scrip tie te g ebr uike n ti jd en s Ne derla nd st alige fil ms die
van af sep te mb er 20 15 zi jn uitg ebr acht. Dit i s e en ap p o m fil m e n
t ele visie to ega nkeli jk t e ma ken voor me nsen me t een vi suele
b ep erkin g, d oor midd el van voor af op ge no me n au diod escrip tie.
O m d e au diode scriptie t e ma ken word t eer st e en scrip t
g esch re ven , wa arin ti jden s de p au zes in de dialo og de vi suel e
ele me n te n uit de fil m wor den b eschr even ( zoal s de per so na ges,
g ezi cht sui tdr ukking en, pla at sb epalin g e n ont wikkelin gen in de
ver haalli jn). Di t scrip t wo rd t ver volg ens in gespro ke n doo r een
p rof ession ele st e ma cteu r. Zo wo rd t g ezor gd vo or ee n fi jn e
b elevi ng vo or de ge brui ker . De a udiode sc riptie is gr atis t e
d o wnloa den e n af te spele n via de Earcat ch -ap p en
synchro nise ert a uto ma ti sch me t he t gelui d in de bio scoo p o f va n
je tele visie o f co mp u ter . 114
O m d e to ega nkeli jkheid t e ver gro te n ve rspreid t De Ned erlan dse
Ve renigin g va n Bio scope n en Fil m th eat er s ( NVBF ) inf or ma tie o ver
p rod ucte n e n vo orzi ening en on der h aar led en, zoal s o nd er and ere
a pp s en ringleidin g.

1 0. 4.3

Vo orb eeld en mu sea , mo n u me nt en en e rfg oe d.
W ij licht en ee n aan tal go ede voor be eld en van mu sea die voor veel
ver schillende gr oe pen iet s do en of voo r e en gr oep h eel ve el d oen .
Er zi jn me e r goe de voor beeld en da n de voor be elden die hie r
wo r den b eno e md . Over mo nu me nt en en er fg oed h eb ben wi j gee n

114

ht t p s: / / ea rc at ch. nl / p agi n a/v o or _ p er s/ .

119

spe cifie ke go ed e voo rbe elde n g evon de n. Dat b ete ke nt nie t d at die
e r ni et zi jn.
He t Va n Abbe mu seu m h ee ft o m te b eginn en ee n goe d
t oe gan keli jke web site . Eve nt uele e xtra koste n wor de n d uideli jk
ver mel d en ee n beg eleide r ma g gra tis me e na ar binn en. Het Va n
Ab be mu seu m h oud t r ekenin g me t verschillend e b ep erkin ge n. Voo r
me n sen me t ee n visu ele bep er king zi jn er bi jvoor beel d
voelr eplica ’s. Er zi jn r ondl eiding e n spe cifie k vo or me n se n me t ee n
a uditie ve b epe rkin g in de Ned erlan dse Ge bar en taal , voo r me n sen
me t de me n tie en Alzh ei mer en voor me nsen me t afa sie als ge volg
van h ersenle tsel. Oo k zi jn e r prikkelarme mu se u mb e zoe ke n vo or
me n sen me t bi jvoo rb eeld au tisme , een chro nische zi ekte of
h oo gge vo eligheid . Men se n di e nie t fysie k het mu se u m ku nn en
b ezoe ken , kri jge n een vi suel e r ondl eidin g via ee n r obo t me t
ca me ra . De ro ndleidin gen zi jn in sa me n we rkin g me t d e d oelgr oe p
e n ervarin gsd esku ndig e n on t wi kkeld.
O ok i n he t Ri jksmu seu m zi jn er ver schillend e g oe de i nitiatie ve n .
Er zi jn ron dleiding en in Ne derla nd se G eb are nta al e n er ko mt ee n
vi deo to ur. De vide ot our word t oo k in te kst aa nge bo den voor
sl echth ore nd en . Elk plaa t je in h et mu se u m i s o msch re ven in
a udio de scrip tie. Vo or prikkelg evoelige en ho og sen sitieve me n se n
zi jn er p rikkelar me avond en . I n he t Ri jksmu seu m ken nen alle
me n sen o p d e vloe r tien ge bar en. Ze g aa n o ok alle ma al een keer
in ee n bep er kinge np ak do or he t mu seu m o m b ep er kinge n zelf t e
e rvare n e n zich hie rvan be wu st t e wo rd en .
1 0. 4.4

Vo orb eeld en Podia .
Er varin gsde skundi gen me t ee n f ysieke b epe rkin g noe me n o p h et
g ebie d van t oe gan keli jkh eid bi j po dia Po pp o diu m 01 3 in Tilbur g
al s goe d voo rb eeld. O p de we b site zi jn kaar te n ver kri jgb aar voor
e en mind er validen plat for m me t go ed zicht op h et po diu m. De ze
kaa rte n zi jn voo r een re gulier e p ri js ve rkri jg baa r.

120

Er varin gsde skundi gen me t ee n a uditieve be per king n oe me n Ti voli
Vr ede nbu rg als go ed voor beel d bi j podia van we ge he t aan bied en
van e en Pho na k-Han ger . De Pho na k -Han ger co mmu n iceer t me t d e
g eh oor app ara tu ur va n slecht hor end en. Vo ora fg aan d aan d e
voo rstelling i s h et mo geli jk o m te t este n of de Ph ona k - Ha nge r
g ekop peld i s aan h et eige n toe stel.
He t Na tional e Th ea ter voor zie t in au dio de scriptie en e en Me et &
F eel in sa me n werki ng me t Sti chti ng Ko mt he t zien! Voor me nsen
me t ee n hog e prikkelg evo eligheid zi jn e r p rikkelar me
voo rstellinge n d oor lich t, g eluid en temp o aa n te pa ssen en is er
e en stilter ui mte b eschikba ar . Voo r d oven e n slecht hor end en zet
h et t hea ter o nde r and ere g eba ren tolken , schri jft olke n en F M
g eh oor ond er ste unin g 115 in .
1 0. 4.5

Vo orb eeld en bi j he t be oef en en va n kun st .
Misi co ni en Da n ce Abl e zi jn g oe de vo or beeld en van or gani sati es
die zich richte n op i nclu sieve dan sle ssen d us voor me nsen me t e n
zon der b epe rkin g. Hie rvoor is he t voo ral bela ngri jk d at de
d ocen ten g oed wet en ho e ze dit mo ete n aan pa kken . Da ar wo rde n
ze da n o ok in ge train d.

1 0. 5

Me te n to ega nkel ij k he id e n ve rwac hti nge n va n b ezo eke rs met
b epe rk i ng .

I n de ze pa rag raa f ge ven we be kn opt an t woo rd op
o nd erzoe ksvra ag 6 en 7 .

115

Bi j ee n F M - sy st e em ka n e e n z e nd e r wo rd e n a an g e sl ot e n o p
g el ui d sbr o n ne n zo al s e e n gel ui d si n st al l a t i e, m i cr of oo n of e e n
ri n gl ei di ng ssy st e em . D e ont v an g er k an om de ne k wo r de n g e ha n g en
( ‘ h al sl u s’) . D e o ntv a n ge r s h e bb e n e en v ol ume k n op om z el f h et gel ui d sniv e au
t e k u n ne n r eg el en .

121

Vo or zo ve r b eken d bi j de re spo nd ent en wor dt er nie t str uctur eel
bi j cult urele in stelling en ge me t en ho e t oe gan keli jk de instelling is
voo r me n sen me t ee n b ep erkin g.

De re sp ond en ten h erken nen zi ch i n de vor me n va n
t oe gan keli jkh eid zo als be noe md i n d e Cod e Diversi teit en I nclu sie .
Ee n aan tal re spo nde nt en ge ef t wel aan d at er oo k no g een h eel
a nd er aspe ct is aan t oe gan keli jkh eid . Zi j voe gen t oe da t o m
t oe gan keli jk te zi jn he t bela ngri jk is da t me n se n me t ee n
b ep erkin g zich kun ne n h er ken nen in de kun st o f in de ma ke rs . Dit
kan in he t the at er bi jvoo rbe eld doo r ee n tolk o nde rde el t e la te n
zi jn van ee n to neel stu k. I n he t mu seum ka n dit bi jvo orb eeld do or
schilderi jen te nt oon t e st ellen me t ie ma nd me t een b epe rkin g e ro p
o f ge ma a kt of t oe gelich t doo r ie ma n d me t ee n bep er king. Dit i s
e ve ng oed o ok ee n ver ri jking vo or me nsen zon der be per king .
Daa rna ast ka n het p ret tig zi jn dat me nsen zi ch he rke nn en in h et
p er son eel. Het is bela ngri jk o m me n sen me t ee n b ep erkin g oo k in
die nst te ne me n . Da ar me e laa t je als cult urele instelling zie n d at
je i nclu sie se rieu s nee mt . En he t i s belan gri jk da t het p er son eel
g etr aind is in d e o mg ang me t me nse n me t ee n bep er king. Vo oral
d e be jeg enin g is e en bela ngri jk a sp ect .

De re sp ond en ten sta an acht er de Code Diver sit eit & In clu sie .
De ze word t in verschillen de ma te to ege pa st . Z o zien we dat e r wa t
me e r aa nd acht is vo or fysie ke en zin tuig eli jke be per king en en da t
d e aan da ch t voo r me n sen me t ee n versta nd eli jke o f psychisch e
b ep erkin g of voor me nsen die ho og sen sitie f of prikkelg evoelig
zi jn so ms a ch te rbli jf t. En kele re sp onde nt en ge ve n al s ad vies o m
t och te star te n me t he t to ega nkeli jk ma ke n va n d e cult urele
in st elling voor é én t ype b epe rkin g e n van uit da ar ver der t e
we r ke n.

W e zie n ook d at er e en be we ging word t ge ma a kt van ma a t wer k
n aar u nive rse el o nt we rp. O ok dit ver schilt wel tu ssen instelling en.
122

He t is o ok nie t al ti jd g oed mo geli jk. Be pa alde do elgro epe n vr age n
t och o m ma a t wer k. Men se n me t a utisme h eb ben bi jvoor beeld so ms
h ele sp ecifie ke voo r waar den voor e en fi jne mu se u mer va ring .

De re sp ond en ten zie n heel er g h et n ut va n he t g espre k me t
e rvaring sd esku ndige n. Het is vo or h e n bela ngri jk d at me n se n me t
e en be per king a ang even wat ze nodig he bbe n. De co mmu ni ca tie
is bi j ver schillende cultu rele i nstellinge n ver schillend ge reg eld.
Ee n goe d toe ga nkeli jke we bsit e is b ela ngri jk. De t oeg an keli jkh eid
van je we bsi te ka n globa al g et oe tst wo rde n me t d e MKB
zelf scan 116 (snel en ee nvoudig ) of do or er vari ngsde skun digen
( gro ndige r).

116

ht t p s: / / www. m kb . nl / ni eu ws/ z el f sca n -om -t o eg a n kel i j k h ei d - we b si t e -t eb e o or d el en.

123

A. Onderzoeksverantwoording.
A. 1

F ase ri ng va n he t o nd e rzoek .
He t o nd erzoe k is o pge de eld in t we e fasen :
a.

F ase 1 . In ven ta risa tie . Ti jden s de ee rste f ase heb be n wi j ee n
ui tge breid e lite ra tuu rstudie ui tge vo erd, die uit d rie o nd erd elen
b esta at . I n de litera tu ur stu die heb be n we on s geri cht o p:
i.

I nven tari sati e e n be schri jvi ng van de b elan gri jkste
b evin ding en va n on der zoe ke n die al ge da an zi jn op he t
g ebie d van t oe gan keli jkh eid bi j cul turele in stelling en voor
me n sen me t ee n b ep erkin g ;

ii.

I nven tari sati e e n be schri jving van bele mme ri nge n vo or
me n sen me t ee n b ep erkin g be tre ft to eg an keli jkh eid van
cult urele instellinge n en de b eho ef ten e n su gge stie s o m
d e toe ga nkeli jkheid van cul tur ele in stelling en te
ver bet ere n;

iii. I nven tari sati e e n be schri jving van de g oe de vo orb eeld en
o p het g ebie d van t oe gan keli jkh eid van cultu rele
in st ellingen voor me nsen me t e en be pe rkin g ;
iv. He t in kaar t b ren ge n van r elevant e rich tli jn en ,
h an dreiki nge n en reg elge ving o p h et ge bied van
t oe gan keli jkh eid bi j cultur ele in st ellinge n vo or me n se n
me t ee n bep er king.
He t is b elang ri jk o m o p ee n g estru ct ure erd e ma nie r d e
g eselecte erd e docu me nt en te ver za mele n en te a nalyse ren .
Daa ro m h ebb en we g ebr uik ge ma a kt va n een liter at uur ka der .
I n dit ka der word t lit era tu ur in ged eeld n aar soor t
t oe gan keli jkh eid, b epe rkin g e n type cul tur ele in st elling. Oo k
we r d gen ot eer d o ve r welke pe rio de de on der zo eksre sul tat en
g aa n e n wel ke ma t e va n bet rou wb aa rheid a an he t ond er zoe k
t oe t e wi jzen wa s. Op d eze ma nier was d uideli jk herlei dba ar

124

wa a r de in fo r ma tie va nda an ko mt . De o pbr en gsten van de
liter at uurin ve nt arisatie is te vin den in bi jl ag e C.
b.

F ase 2 . Verdie ping . In de t we ede f ase va n he t o nd erzoe k zi jn
d e belan gri jkste b evin ding en uit de e er st e ond erzoe ksfa se
ver diepe nd in ka art g ebr ach t e n ge duid . In de ze f ase heb ben
we de er va ringe n, o nt wi kkelinge n , g oed e vo orb eelde n en
b ele mme r ing en op ge haald van uit het p er spe ctie f va n
ver teg en wo ordig er s van me nsen me t e en be per king ,
e rvaring sd esku ndige n en me de wer kers van cultu rele
in st ellingen en br an ch evere niginge n . Di t ded en we me t
kl an treis bi jee nko mste n en ge spr ekken . Oo k i s me t
ver diepe nd liter atu uro nd erzoe k aan vullen de liter atu ur
ver za mel d en zi jn de kenni slacune s uit d e
liter at uurin ve nt arisatie ge vuld .

Mid dels d e me t hodie k klan tr eize n h ebb en we me n se n me t ee n
b ep erkin g bi j on s on der zoe k be tro kken . Dit is ee n b e wezen
me t h od e o m in zich t te kri jg en in de bele ving swereld van d e
kl an t. In dit o nde rzoe k spr eken we niet o ve r d e klan t, ma ar
o ve r d e be zoe ke r van o f beo ef ena ar bi j e en cul tur ele
in st elling.

De be vindin ge n e n opb ren gste n uit fase 1 vor md e n he t
sta rt pun t vo or de uit voe ring en selectie van de klant reizen .
Ui tg ang sp un t bi j de keuze va n de klant reizen was da t he t pad
e en duid eli jke fo cu s he e ft t en aa nzie n va n een t yp e bep er king
o f cult urel e in st elling. Met d e klan trei s me t ho de stre efd en we
d us nie t naa r e en zo gro ot mo g eli jke va riët eit zo als bi j de
liter at uur st udie in fa se 1, ma ar ba ke nd en we jui st af .

I n to taal he bb en we d rie klan trei s bi jee nko mste n
g eor ga nise erd . T we e gericht o p d e klan trei s in h et th ea ter
voo r me n sen me t ee n a uditie ve b epe rki ng of vi suel e

125

b ep erkin g. Bi j de d erd e klan treis bi jeen ko mst st ond d e
b elevi ng va n me n se n die p rikkelge vo elig zi jn cen tra al bi j he t
b ezoe k aan e en mu seu m. In p ara gra af 5. 2 is b eschr even ho e
wi j to t de ze selectie ge ko me n zi jn.

De kla ntr eis bi jeen ko mst en leverd en de volge nde r esulta ten
o p:
i.

Ee n visu alisa tie va n d e klan trei s in het t he ate r van uit he t
p er spe ctie f va n be zoe ke rs me t een vi su ele of au ditie ve
b ep erkin g;

ii.

I nzi ch t in de mo me n te n die b ep alend zi jn voor d e bele ving
van b ezoe ker s bi j ee n the at er en mu se u m. Re spe ctie veli jk
voo r me n sen me t ee n a uditie ve o f visu e le bep er king en
voo r me n sen die pri kkelge voelig zi jn . Hi erbi j heb be n wi j
zo wel aan da ch t g eh ad vo or de mo me nt en die de b elevin g
ui tge sp roken p ositie f kleu ren , als vo or de bel e mme ri nge n
die wor den er va ren .

I n de ge sp re kke n me t ver teg en wo ordig er s van me nsen me t
e en be per king , er varin gsde skundig en e n me d e wer ker s va n
cult urele instellinge n en br anche ver enigin gen zi jn rele va nt e
b evin ding en uit he t lite ra tuu ron der zo ek voo rgele gd . Er is in de
g espre kken a and acht ge we est vo or het b eno e me n va n de
su ccesfa cto ren bi j g oe de vo orb eeld en . I n de ge spr ekke n me t
me d e we rkers van cultu rele i nstellingen e n
b ran ch evere niging en he bbe n we o ok ge vr aag d naa r h et me te n
van t oeg an keli jkh ei d, de in zet van de Cod e Diversi teit &
I ncl usie en d e ver wa ch ting en van me nsen me t ee n b ep erkin g
wa n ne er zi j e en cul tur ele in st elling b ezoe ke n. I n bi jl ag e A. 3 i s
e en o ver zich t va n de re spo nd ent en t e vi nde n die wi j h ebb en
g espro ke n.

126

A. 2

Invl o ed va n uitb ra ak va n he t c o ro navi rus op het o nd e rzo ek .
Mo me n te el d oe t zich in Ne derl and (e n de re st van de wer eld) ee n
zee r ui tzond erli jke sit uati e voo r. De lan deli jke richtli jn en en
ma a t reg elen van he t ka bine t o m d e uitb raa k va n he t cor ona viru s
in te d a mme n ra ken o ns alle ma al. Voor alle fa se s va n h et
o nd erzoe k geld t d at wi j on ze we rkza amh e d en he bb en aa nge pa st
a an de richtli jnen van h et ka bine t. Dat be te ken t da t we de
me e r der heid van de on der zo eksa cti vitei ten o p d usda nige ma ni er
h eb ben uit ge voe rd zoda t er zo min mog eli jk f ysiek cont act ho efd e
pla at s te vin de n.
Va n weg e d e cor on a ma atr egel en zi jn de int er vie ws me t cur sist en ,
d ocen ten , er varin gsde sku ndig en en me de wer ke rs van cul tur ele
in st ellingen en br an ch eor gani sati es tele foni sch o f online via MS
T ea ms afg en o me n.

A. 3

O ve rzi c ht resp o nde nte n .
I n ond er st aan de ta bellen g even we d e over zich te n van d e
r espon de nte n uit de kla ntr eisbi jee nkomst e n en g espre kken .
T abel 1: R espo nde nt en kla ntr eisbi jee nko mst en
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge
Er varin gsde skundi ge

Au ditie ve be per king
Au ditie ve be per king
Au ditie ve be per king
Au ditie ve be per king
Au ditie ve be per king
Visuele be per king
Visuele be per king
Visuele be per king
Visuele be per king
Visuele be per king
Visuele be per king
Prikkelg evoelig
Prikkelg evoelig
Prikkelg evoelig
Prikkelg evoelig

127

T abel 2: R espo nde nt en cu rsi ste n en da ns do cen te n
1
2
3
4
5
6
7

Cur sist
Cur sist
Cur sist
Cur sist
Dan sd ocen t
Dan sd ocen t e n be st uur slid
b elan gen ve renigi ng
Dan sd ocen t 117 e n vo or zitt er
b elan gen ve renigi ng

Li ch t ver st and eli jke bep er king
Li ch t ver st and eli jke bep er king
F ysie ke b epe rkin g
F ysie ke b epe rkin g
F ysie ke b epe rkin g
F ysie ke b epe rkin g

T abel 3: R espo nde nt en ve rt ege n woordig er s va n me n sen me t een
b ep erkin g en er varin gsde skundi gen bij
b elan gen ve renigi nge n
1
2
3
4
5
6
7
8

St udio Plat for m voo r
I ncl usivi teit en W at Tel t!
O og ver enigin g
Na tionale t he ate r
L FB
L FB
L FB
O nb epe rkt genie te n
Ad viseur To ega nkeli jkheid

Nynke F een st ra
Kirste n Vel dho en
Sa art je Old en bur g
Hen k va n Di jk
Jea ne t W arde nier
Ri et je O o me n
I ris va n He esch
Ma rian ne Di jksh oor n

T abel 4: R espo nde nt en me d e wer ker s e n ver te gen wo or diging van
cult urele instellinge n en br anche org anisatie s
1
Ri jksmu seu m
2
3

4

5
6

117

Va n Ab be Mu se u m
Ned erla nd se Associa tie
voo r Po diu mkun st en
( NAPK)
Ve renigin g Ne derla nd se
Po ppo dia en -Fe sti vals
( VNPF)
Cult uur co nne ctie
Ned erla nd se Vere niging van
Bio scope n en Fil mthe at ers

Ca theli jne Dene ka mp ,
ma n a ger
T oeg an keli jkhei d/I ncl usivi teit
Ma rlee n Har t je s, pr o jectleider
mu l ti sen sor y mu se u m
I ris Daalde r, senior
b eleid sme de wer ker
Be ren d Scha ns,
b estu urs se cr eta ris
Jan Bra nd s, dire ct eur
Jan Huib Pan nen ko ek senior
b eleid sme de wer ker 118

Al l e dri e d e d o ce nt e n he b b en e rv ari n g m et l e sg ev e n a a n m e n se n m et e e n

f y si ek e be p er ki n g e n aa n m e n se n m et e e n l i c ht v er st a n d el i j ke b e p erki n g.
118

Ni e t m e e g e sp r ok en , al l e en c o nt a ct g eh a d v i a de e -m ai l .

128

( NVBF)

A. 4

L ede n va n de be gel e id i ng sco mmiss ie .
He t o nd erzoe k is b egel eid d oor e en be geleidin gsco mmi ssie,
b esta and e uit de vol gen de lede n:
a . I ng ebo rg va n der Pi jl ( mi nisterie van VW S) ;
b . Jodie in ’t Gro en ( ministerie van O CW ) ;
c . Jo sefie ne Poll ( LKCA) (t we ed e helf t va n het o nd erzoe k) ;
d . Na ta sch a va n der Pau w Kraa n (O CW ) ;
e . W ies Roo se nbo o m (L KCA) (ee rste helf t va n het o nd erzoe k);
f . W i m Bu rgg raa f ( ministerie van O CW ) ;
g . W oute r Bolier ( Ied er(in )) .

129

B. Bronvermelding.
B. 1

L ite rat uur .
Ad a ms, J. ( 201 8). St at e o f Access Rep ort 2 018 . T icket in g W it hou t
Ba rr ier s. Atti tud e i s e ve rything .
Alliantie VN -verdr ag Han dica p ( 201 9) . Sch ad uwr ap por tag e
Ve rdr ag in za ke d e r echt en va n per so ne n m et e en ha nd icap in
Ned er la nd. Au teu r.
Ar gyr op oulo s, V. S., & Ka nari , C. (2 015 ). Re -i ma gining th e
mu se u m t hro ugh “t ou ch” : Re fle ctio ns o f in divid uals wi th visual
di sabilit y o n th eir e xp erien ce o f mu seu m - vi siting in Gre ece.
Alte r, 9( 2), 1 30– 14 3. ht tp s: // doi. org /10 .1 016 / j.al ter .20 14 .12 .0 05
Ar gyr op oulo s, V. et al. (2 01 7). Curr ent an d fut ure t ren ds in
mu se u ms r eg ardin g visit ors wi th disabilities: the case of visi tor s
wi th vi sual i mp air me n ts. 9 th I CEVI Eur ope an Con fer en ce:
Em po wer ed by Dialog ue, p p. 32 -33 .
Br ade n, C. (20 16) . W elco min g All Visit or s: Mu se u ms,
Acce ssibility, a nd Vi sitor s wit h Disa bilitie s. Wor king Pap er s in
M useum Stu d ies , 20 16- 12. Universi ty o f Mi chig an .
Co ck, M. et al. (2 018 ). Sta te o f M useum Acce ss 2 018 . Vocal Eyes.
Cod e Diversi teit en I nclu sie , zie ook www. co d edi. nl; 119
Colleg e voo r de Re ch te n van d e Men s (20 19) . Toe gan ke lijkh e id
van g oed ere n en d ien st en . Jaa rlijkse ra pp ort age o ver d e
n alevin g va n het VN -verd rag h and icap in Ned er la nd . Au teu r
En ter vzw ( 20 13) . Ra ppo rt Toe ga nkelijkhe id sscr ee n ing s Vlaa mse
kun st en in st ellin gen . Ha sselt ( BE): En te r vzw.
F een st ra, N. (2 019 ). Be zo e ker sr e is of r e iso rga n isa t ie. ST UDIO i,
pla tf or m voor incl usie ve cultu ur.
G ar cia Ca rrizo sa , H. , Dia z, J., Krall, R. , & Sisinni , F . ( 20 19) .
Cult ural Dif fer en ce s in ARCHES: A Eur ope an Par ticipa tor y

119

Di t i s ei g e nl i j k e e n g e d r ag sc o de . W e h e b ben de C o de Di v er si t ei t e n
I nl c ui se hi e r wel bi j g ez et , om d at d e c o de al s h a n dr ei ki ng k an di e ne n.

130

Re sea rch Pr o ject —W orkin g with Mi xed Acce ss Pr efe ren ce s in
Di ff ere nt Cultu ral Heri tag e Sit es. T he I nt ern at io na l Jo urn al o f the
I nclusive M useum , 12( 3), 3 3–5 0. h tt ps: // doi. org /1 0.1 88 48/ 18 35 2 01 4/ cgp /v12i0 3/ 33 - 50
G eor gie va, D. (20 16) . Re thin gkin g acce ssibility to cultur al
h erit age : se nsin g archae olog y. Mo dern Con se rva t ion , 20 16( 4),
p p. 91 -10 5;
Ko sma s, P. , Gala na kis, G ., Con st an tino u, V. , Dro ssis, G .,
Chri sto fi, M. , Kliron o mo s, I ., Za phiris, P. , Ant ona , M., &
St ep hanidi s, C. ( 20 19) . Enha ncin g acce ssibility in cultu ral
h erit age e nviro n me nt s: con sider atio ns fo r so cial co mp utin g.
Un iver sa l Access in t he In for mat io n So cie ty, 1 9(2 ), 47 1– 482 .
h tt ps:/ /doi .or g/ 10. 10 07/ s1 02 09 - 019 -006 51- 4
L a wren ce , M. , & Bir ds o f Pa radi se The atr e Co mp a ny. (20 16 , mei ).
Ba rr ier s to Acce ss: Rep or t o n th e Ba rrie r s F aced b y Yo un g
Disa bled an d D/ de af Peo ple in Acce ssin g Yo uth Ar ts Pro visio n in
Scot la nd . htt ps:/ /str ath prin ts.stra th .a c. uk/6 214 3/
L KCA (20 19) . Veldver ken n ing Cultu urp art icip a t ie Ch ron isch zie ke
kin de ren e n jo nge ren .
L KCA (20 20) . Agen da inclu sie ve po d iu mkun ste n 202 0 -2 02 4.
Ma at , V. (20 10) . De e ssen t ie van o nlin e
t oe gan ke lijkh e idsin fo rma t ie .
Ma rinelli, C & Her schoe , L. (2 01 9). Lan dkaar t In clusie ve
p od ium ku nste n. L KCA.
Ma rtin s, C. (2 012 ). Mu seu m aud io g u id es a s an acce ssib ilit y
e nh an cer .
Michils, Ch. (2 01 1). I nclu sie ve vo or stellin ge n. Go ed e p ra kt ijke n b ij
d e st ad st hea ter s in An twerp en , Br usse l en G en t . Mo me n ten , 188 1 92
Michils, Ch. ( z.d .) . Pu b lieksb em idd eling o p m aa t van p erson en
m et ee n m en ta le be per king . La sso.
Mu scar à, M. , & Sani , C. (2 01 9). Acc e ssi bility to Cultur al Herit ag e,
so me p ro je ct ou tco me s. EDUCAT IO N SCI ENCES AND SO CI ET Y,
1 , 244 –2 80 . h tt ps:/ /doi .or g/1 0. 32 80/ ess1 - 201 9o a77 01
131

Mini ste rie va n Ond er wi js, Cultuu r en W eten scha p ( 20 17) . Cu lt uur
in Bee ld .
Pa nagi ota ra, B. , Eva ns, B. & Pa wla k, F . ( 201 9) . Disa bled ar t ists in
t he ma in st rea m: a ne w cu ltur al ag en da f or Euro pe . Online :
h tt ps:/ / www. di sa bilityar tsi nte rna tion al.o rg/ re sou rces/re por t lau nch-di sabl ed- arti st s-in- the - main st re a m- a-n e w-cultur al a ge nda -fo r-e uro pe /
Pe der se n, I ., & Aspe vig, K. (2 01 4 ). “ Swe p t to t he sidelin es an d
f org ot te n“: Cultu ral Exclu sion , Blind Pe rson s’ Par ticipa tion , and
I nt ern atio nal Fil m Festivals. Can ad ia n Jo urn a l o f Disab ilit y
St ud ie s, 3( 3), 2 9. h ttp s: // doi. org /1 0.1 53 53 /cjd s. v3i3 .1 72
Raa d vo or Cul tuu r ( 201 7) . De ba la ns, d e beh oe ft e: p le ido o i voo r
e en int egr aa l in clusie f mu zie kb e le id . Den Haa g: Raa d voo r
Cult uur .
Ra faeli, J. S. ( 201 5, 1 7 f ebr uari) . He t is n ie t m akke lijk om ee n
g eh and icap te mu zika nt t e zijn . Vi ce .
h tt ps:/ / www. vice . co m/ nl/ arti cle/4 w7 z7d /di sable d - mu sici an-in- th eu k- 211
Sa nche z-G uer rer o, A. R. ( 201 8). Co llab ora t ive a rt ist ic pr act ice s
f or cultur al a ccessib ilit y.
St arr , R. E. ( 20 16) . Accessib ilit y Pra ct ice s & The I nclu sive
M useum : Leg al Com plia nce, Pro fe ssion al St and ard s, a nd t he
So cia l Re sp on sib ilit y of Mu seu ms. T he sis. Ro ch ester I nstitu te of
T ech nolo gy.
Tr esch er, H. (20 18) . Accessibility f or Pe ople wit h Co gniti ve
Di sa bilities: An I nte rna tion al Lit era tu re Re vie w a nd Emp irical
I nt er vie w St ud y. Jo urn a l o f Edu cat io n & Socia l Po licy, 5(3 ), 60 –
6 8. h ttp s: // doi. org /1 0.3 08 45/ je sp. v5n 3p 7
T oeko mst Cultu urb eleid ( 20 20) . Cult uu rbe st el / Deel 2. Priori teite n
voo r h er zienin g van b eleid / Een in clusi ef belei d, ee n g ro ter
b erei k Ee n in clu sief belei d, ee n gro ter ber eik
Va n He esch , I. (2 019 ). Pr ikke larm e n cu lt uur . De pr aktische gid s
voo r cult urele instellinge n.

132

Ve en str a, A. (2 018 , 25 sept e mb er) . Qu a toe ga nkelijkhe id is
Ned er la nd no g e en on t wikke ling sland . The at erkran t.
h tt ps:/ / www. t he at er kra nt. nl/ni eu ws/qua -to eg an keli jkheid -isn ed erlan d-n og- ont wikkelin gsla nd/
Ve er, J., W averi jn, G ., Spr ee u wenb erg , P., & Ri jken , M. (2 013 ).
W erk en I nko me n: ke rng eg even s e n tre nd s. Rap por tag e 201 3.
Vin k, K. (20 18) . He t be le ving sra pp ort . W elko m To eg an keli jkheid &
Even e me nt en.
W atson, D. (2 016 ). Ma king stag es a cce ssible. CDNT ime s, 8( 2).
O nline via : h tt ps:/ /spider we bsho w. ca /ma kin g -sta ge s-a ccessible /).
B. 2

Wet - e n re gel ge vi ng .
Ve renig de Natie s (20 06) . Verdr ag inzake de re ch te n van p erson en
me t ee n han dica p. Ne w Yor k. Zie oo k o nline:
h tt ps:/ / wet te n.o ve rheid .nl/ BW BV0 00 404 5/ 201 6 -0 7-1 4# Ve rdr ag _2.
W et van 1 4 april 2 01 6 tot uit vo ering va n het o p 13 de ce mb er 2 006
t e Ne w Yor k tot sta nd ge ko me n Ver dra g in za ke de r echte n va n
p er son en me t een h andi cap (Tr b. 2 007 , 169 ) Staa tsblad 2 016
( 215 )
Ned erla nd se Overh eid (20 18) . Ti jd eli jk Be sluit Digi tale
T oeg an keli jkhei d . Zie ook o nline:
h tt ps:/ / wet te n.o ve rheid .nl/ BW BR0 0409 36 /20 18 - 07- 01 .

B. 3

Ha nd rei ki ng e n e n ric htli j ne n .
At titu de is ever ythi ng (z.d .). DI Y Access Gu id e. A gu id e f or ba nd s,
a rt ists a nd pr omo ter s on ho w to ma ke g ig s an d tou rs mo re
a cce ssib le f or dea f an d d isab led pe ople .
h tt p: // www. a t tit udei se ver yt hing .or g.u k/di ya ccessg uide
Cod e Diversi teit en I nclu sie , zie ook www. co d edi. nl;
Co ck, M. et al. (2 018 ). Sta te o f M useum Acce ss 2 018 . Vocal Eyes.
De Vi ssch er, K. ( z.d .) . Cre at ive In clusio n in Adu lt Ed uca t ion
( C. I. A. E.) G u ide line s. Era smu s+ pro ject ‘Cr eati ve In clu sion in
Ad ult Edu cati on ’ ( CI AE).

133

De wi tt e, J., Jacob s, R. & D. Mellaer ts, red . (20 09) . On geZ I ENe
Rijkdo m: b lind e e n slecht zie n de be zo e ker s ope ne n d e blik o p
kun st e n erf goe d. Hasselt ( BE) : Leë n.
Di jkshoo rn, M. ( 20 18) . M aa k je e ven t to eg an ke lijk voo r ie der een .
Bigb usin ess Publish er s.
Hau g, J.J. M. ( 201 1) . T oeg an ke lijkhe id en verg unn in g ver le n ing
e ve nem en ten & fe st ivals. Utr echt : Bo uw Ad vie s
T oeg an keli jkhei d.
Hau g, J.J. M (2 012 ). In r ich t ing van ba lie s, lo ket te n, re ce pt ie s en
spr ee kkamer s. Utr echt : Bo u w Ad vies T oeg an keli jkhei d.
Hau g, J.J. M (2 020 ). Rolst oe lt oeg an ke lijke t o ile tr u im te n &
d ou ch eru im ten . Ut re cht : Bou w Advie s T oeg an keli jkhei d.
Hee sch, I . va n ( 20 19) . Pr ikkelarm & Cu ltuu r. De p ra kt isch e g ids
voo r cu lt ure le inste llinge n.
Her me t a ( 20 17) . Tip s vo or to eg ankeli jkheid .
Héria rd, P. , red . ( 20 13) . M usea en men se n m et e en be per king Pr akt ische t oeg an ke lijkhe id sg ids. Br ussel ( BE): Con seil
Br u xellois d es Mu sé es - Bru sselse Museu mr a ad
L FB, Pla tf or m G GZ, CO SBO - Sta d-Utr echt , & Solg u. (2 018 ).
“We nsen ” voor n ie uwe geb ou we n en vo or de woo nom ge ving .
O nline via :
h tt p: // www. b a tu tre ch t. nl/d o wnloa d/T oeg an keli jkh eidli jst. pdf
L KCA (20 20) . Agen da inclu sie ve po d iu mkun ste n 202 0 -2 02 4.
L MC (2 01 7). Mu se um Op en U. Z wa an Prin t me dia.
Trie ne ke ns, S. , Swa rt je s, B. , Ve rslo ot , B., L ogg er, J. & W alrave n,
G . (20 18) . Ha ndr e ikin g voo r su ccesvo lle inclu sie ve
cu lt uur pro je ct en . Urb an Para do xe s en Le ct ora at Dyn a mie k van
d e Stad .
T ullenee rs, R. (2 00 8). To ega nkelijke cu ltuu r. Een ha nd le id in g vo or
e en cultu urp art icip at ie pr oject. Ge el ( BE) : Cult uur ce ntr u m de
W erft .
Univer sity o f T he ssaly, Gr ee ce , e.a . (2 01 7). Be st Pra ct ices G u ide
( In te llectu al O utp ut 7 (I O7) ) . BaG MI VI: Brid ging th e Gap b et we en
Mu seu ms and I ndivid ual s wi th Visu al Imp a ir me nt s. h tt p: //b ag mi vi 134

p ro je ct .eu /i ma ge s/d o wnloa ds/ Ba G MI VI IO 7 Be st Pr actice sG uide .p d
f
vzw T oe gan keli jkh eidsbur ea u ( 200 5) . Cu lt uur zo nd er dr emp els.
I de ëen bu nde l vo or cultuu rcen tra en org an isat ie s d ie we rk willen
m aken va n cu lt uur zo n der dr emp els. Ha sselt ( BE): Pro vincia al
St eu npu nt To ega nkeli jkheid
Z et, L and eli jke Vere niging voor Kleine Kern en , & Or an je Fon ds.
( 201 3). Dor pshu is zo nd er dr emp els.
h tt ps:/ / www. d or pshuizen. nl/ wp con te nt /uplo ad s/ 201 4/ 06/ md 5 06 .pd f
W erkg roe p T oeg an keli jkh eid de Fryske Ma rre n ( 20 18) .
T oeg an keli jk bou we n vo or ie der ee n.
B. 4

Web sit es met p ra kti sc he t ips e n/of o ve rzic ht va n toeg a nk el ijk e
i nst el li ng e n.
APCG. ( 202 0). Pr ikke lg evoe ligh e id.
h tt ps:/ / www. a p cg. nl/p rikkelge vo eligheid /
BAT (z.d .). Bou w Ad vies To ega nkelijkh e id.
h tt p: // www. b a tu tre ch t. nl
Helsen , A. ( 201 9). Hoe verg roo t je d e t oe gan ke lijkh e id va n je
o rga n isa t ie en wat kun jij d oe n a ls m ar ke tee r? Cultu ur ma rketin g
h tt ps:/ / www. cult uur ma r ke ting .nl/ hoe -ve rgr oot - je-t oe gan keli jkh eid/
Hulsch er, J. (20 19) . Ho eveel me n se n h eb ben e en be per king in
Ned erla nd? h tt ps:// je ro enh ulsche r.nl /ho eveel - me n sen -he bb ene en- be per king /
I ed er(in) ( z. d.) . T oo lkit – Wat kun je do en .
h tt ps:/ /ied erin. nl/t oolki t - ma ak - je-g e mee nt e web site t oe gan keli jk/ to olkit - wa t- ku n- je-d oe n/
I ed er(in) ( z. d.) . T oo lkit – Wat m oet je we ten .
h tt ps:/ /ied erin. nl/t oolki t - ma ak - je-g e mee nt e web site t oe gan keli jk/ to olkit - wa t- mo e t- je- we ten/
Ko mt he t zien! (z. d. ). The at er met a udio d escr ip t ie doo r
b lin den to lken . htt ps:/ / www. ko mt h et zien .nl/

135

L KCA. (2 02 0, 14 juli). Cultuu r en mensen me t ee n b ep erkin g.
h tt ps:/ / www. l kca .nl/ ar tikel/ cul tuu r -e n-me n sen - me t-e en- bep er king /
Mu seu m van de G ee st Dolhu ys (2 020 ). L ocatie Amste rda m:
O ut si de r Ar t. h ttp s: // www. h e t dolhu ys.nl /ou tsid er - art - mu se u m/
Ro x Media . ( 20 20, 1 0 juli). To ega nkelijk o nde rne men loo nt . MKB
T oeg an keli jk. ht tp s: // www. mkb t oe gan keli jk.nl/
T oeg an keli jk Vla and ere n. (2 019 ). Toeg an ke lijkh e idsond er zo e k.
h tt ps:/ /t oe vla. vlaa nde ren .b e/p ublie k/nl/ In for ma ti on/ TO E
Sti ch ting Spe cial Ar ts Ned erlan d. (z.d .) . Ku nsta anb ie de rs Sp ecial Art s. G era adple eg d 1 4 aug ustu s 20 20, van
h tt ps:/ / www. sp eciala rt s.nl /31 74 68/ ku nsta an biede rs.h t ml
Unia (2 008 ). Cultu ur to ega nkelijk v oor a llen: a an gep aste t icke ts
e n plaa tsen vo or per so ne n m et ee n han d ica p. Unia In ter fe der aal
G eli jkekan se ncent ru m h ttp s:// www. u nia .b e/nl / wet ge ving a an be velinge n/ aan be veling en - va n-u nia /cultu ur- toe ga nkeli jk- vo oralle n-a ang epa ste- ticket s- en- plaat se n-voo r-p ers on en- me t- ee nh an dica p

136

C. Opbrengst inventarisatie.
I n de ze bi jla ge staa n de o ver zich tsta belle n van d e o pbr en gst va n
d e lite ra tuu rinvent arisatie . De e erste ta bel be va t h et o ver zicht aa n
o nd erzoe ken e n arti kelen o ver d e toe ga nkeli jkheid van cul tur ele
in st ellingen . De t we ede t abel ge ef t een o ver zicht van de ge vo nd en
h an dreiki nge n en rich tli jn en .

137

X

X

X

X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

G ee n spe cif icat ie

An der s

Z in tu ig elijk

I nt elle ctue el/ver sta nd elijk

M ent aa l/ psych isch

F ysie k/ licham elijk

O ve rig

Cu lt uur ce ntr um / ve ren ig in g

M useum / Her inn er ing sp la at s

F estiva l / Beur s

Bio scoop / F ilm th ea ter

Bib liot hee k / Archief

T ype b epe rkin g

X
X

X

Colleg e voo r de Re ch te n van d e Men s

G a ler ie / Pre se nta t ie - in st ellin g

X

Po dium

X

Alge mee n

M ent a le to ega nkelijkhe id

X

Pr aktische en o rga nisa tor ische

Digita le t oeg an ke lijkh eid

X

F in an ciële toe ga nkelijkhe id

I nf orm at ie ve to eg an ke lijkhe id

X

So cia le to eg an ke lijkhe id

Be re ikbaa rhe id

Ar tikel
Ad a ms, J. ( 201 8). St at e o f Access Rep ort
2 01 8.
Alliantie VN -verdr ag Han dica p ( 201 9) .
Scha du wra pp ort age Ver dra g.
Ar gyr op oulo s, V. S., & Ka nari , C. (2 015 ).
Re-i ma ginin g t he mu se u m thr ou gh
“ tou ch ”:
Ar gyr op oulo s, V. et al. (2 01 7). Curr ent
a nd fu tu re tr end s in mu se u ms […]
Br ade n, C. (20 16) . W elco min g All Visit or s
[ …]
Co ck, M. et al. (2 018 ). Sta te o f Museum
Acce ss 2 01 8. Vocal Eye s.

F ysie ke t oeg an ke lijkh eid

T abel 1. O pbr eng st van inven tari satie van o nde rzoe ken n aar to eg an keli jkheid
T ype t oe gan keli jkh eid
T ype in stelling

X

X

X

X

X

X

X
138

G ee n spe cif icat ie

An der s

Z in tu ig elijk

I nt elle ctue el/ver sta nd elijk

M ent aa l/ psych isch

F ysie k/ licham elijk

X

O ve rig

F estiva l / Beur s

Bio scoop / F ilm th ea ter

Bib liot hee k / Archief

G a ler ie / Pre se nta t ie - in st ellin g

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

Cu lt uur ce ntr um / ve ren ig in g

X

T ype b epe rkin g

M useum / Her inn er ing sp la at s

X

Po dium

Alge mee n

Pr aktische en o rga nisa tor ische

T ype in stelling

F in an ciële toe ga nkelijkhe id

So cia le to eg an ke lijkhe id

M ent a le to ega nkelijkhe id

Digita le t oeg an ke lijkh eid

I nf orm at ie ve to eg an ke lijkhe id

Be re ikbaa rhe id

Ar tikel
( 201 9). To eg an keli jkheid van g oed eren
e n dien st en.
En ter vzw ( 20 13) . Ra ppo rt
T oeg an keli jkhei dsscr ee ning s Vla a mse
kun st enin st ellingen .
F een st ra, N. (2 019 ). Bezoe ker sr eis of
r eiso rga nisa tie.
G ar cia Ca rrizo sa , H. e t al. (20 19) .
Cult ural Dif fer en ce s in ARCHES.
G eor gie va, D. (20 16) . Re thin gkin g
a cce ssibility t o cult ural heri tag e.
Ko sma s, P. e t al. ( 20 19) . Enha ncin g
a cce ssibility in cult ural he rita ge
e nvir on me n ts.
L a wren ce , M. , & Bir ds o f Pa radi se
T hea tre Co mp an y. (2 01 6). Bar riers t o
Acce ss.
L KCA (20 19) . Veldver ken ning

F ysie ke t oeg an ke lijkh eid

T ype t oe gan keli jkh eid

X

X
X

X
X
139

X

X

G ee n spe cif icat ie

An der s

Z in tu ig elijk

I nt elle ctue el/ver sta nd elijk

M ent aa l/ psych isch

O ve rig

F ysie k/ licham elijk

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X
X

Cu lt uur ce ntr um / ve ren ig in g

X

X
X

M useum / Her inn er ing sp la at s

T ype b epe rkin g

F estiva l / Beur s

Bio scoop / F ilm th ea ter

Bib liot hee k / Archief

G a ler ie / Pre se nta t ie - in st ellin g

Po dium

Alge mee n

Pr aktische en o rga nisa tor ische

T ype in stelling

F in an ciële toe ga nkelijkhe id

So cia le to eg an ke lijkhe id

M ent a le to ega nkelijkhe id

Digita le t oeg an ke lijkh eid

I nf orm at ie ve to eg an ke lijkhe id

Be re ikbaa rhe id

Ar tikel
Cult uur par ticipa tie Chro nisch zieke
ki nde ren e n jo nge ren .
Ma at , V. (20 10) . De e ssen tie van o nlin e
t oe gan keli jkh eidsi nfo r ma tie.
Ma rtin s, C. (2 012 ). Mu seu m a udio g uid es
a s an a ccessibility en han ce r.
Michils, Ch. (2 01 1). I nclu sie ve
voo rstellinge n.
Michils, Ch. ( z.d .) . Pu blieksb e mi dd eling
o p ma a t va n p er son en me t een me nt ale
b ep erkin g.
Mu scar à, M. , & Sani , C. (2 01 9).
Acce ssibility to Cultur al Herit ag e, so me
p ro je ct ou tco me s.
Pe der se n, I ., & Aspe vig, K. (2 014 ).
Swe p t to t he sidelin es an d for go tte n.
Ra faeli, J. S. ( 201 5) . He t is nie t
ma kkeli jk o m ee n g eh andi cap te mu zika nt

F ysie ke t oeg an ke lijkh eid

T ype t oe gan keli jkh eid

X

X

X
X

X
X
140

Ar tikel
t e zi jn.
Sa nche z-G uer rer o, A. R. ( 201 8).
Collab ora tive ar tistic pra cti ce s for
cult ural acce ssibilit y.
St arr , R. E. ( 20 16) . Accessibility
Pr actice s & Th e In clusive Museu m.
Tr esch er, H. (20 18) . Accessibility f or
Pe ople wit h Co gniti ve Disabilities.
Ve en str a, A. (2 018 ). Qu a
t oe gan keli jkh eid i s Ne derla nd no g e en
o nt wikkeling slan d.
Vin k, K. (20 18) . He t bele ving sra pp ort .
W atson, D. (2 016 ). Ma king stag es
a cce ssible .
X

X
X
X
X

X

X

X
X

F estiva l / Beur s
M useum / Her inn er ing sp la at s
Cu lt uur ce ntr um / ve ren ig in g
O ve rig

X
X
X
X
X

X
X

X
X

X

141

G ee n spe cif icat ie

An der s

Z in tu ig elijk

I nt elle ctue el/ver sta nd elijk

M ent aa l/ psych isch

T ype in stelling

F ysie k/ licham elijk

Bio scoop / F ilm th ea ter

X

Bib liot hee k / Archief

G a ler ie / Pre se nta t ie - in st ellin g

Po dium

Alge mee n

Pr aktische en o rga nisa tor ische

F in an ciële toe ga nkelijkhe id

So cia le to eg an ke lijkhe id

M ent a le to ega nkelijkhe id

Digita le t oeg an ke lijkh eid

I nf orm at ie ve to eg an ke lijkhe id

Be re ikbaa rhe id

F ysie ke t oeg an ke lijkh eid

T ype t oe gan keli jkh eid
T ype b epe rkin g

X

X

X

X
X
X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X

G ee n spe cif icat ie

An der s

Z in tu ig elijk

I nt elle ctue el/ver sta nd elijk

M ent aa l/ psych isch
X

X
X

X
X

X

X
X

X
X

X

X
X

X

F ysie k/ licham elijk

X
X

X

O ve rig

X

X

X

Cu lt uur ce ntr um / ve ren ig in g

M useum / Her inn er ing sp la at s

T ype b epe rkin g

F estiva l / Beur s

Bio scoop / F ilm th ea ter

X

Bib liot hee k / Archief

X

G a ler ie / Pre se nta t ie - in st ellin g

Po dium

Pr aktische en o rga nisa tor ische

F in an ciële toe ga nkelijkhe id

So cia le to eg an ke lijkhe id

M ent a le to ega nkelijkhe id

Digita le t oeg an ke lijkh eid

I nf orm at ie ve to eg an ke lijkhe id

T ype in stelling

Alge mee n

Ha nd rei ki ng e n g e ri c ht op b ezo ek
At titu de is ever ythi ng (z.d .). DI Y Access
G uide . […]
Cod e Div ersi teit en I nclu sie
Co ck, M. et al. (2 018 ). Sta te o f Museum
Acce ss 2 01 8.
De wi tt e, J. et . Al. (2 009 ). On geZ I ENe
Ri jkdo m [ …]
Di jkshoo rn, M. ( 20 18) . Maa k je e ven t
t oe gan keli jk vo or iede ree n.
Hee sch, I . va n ( 20 19) . Pri kkelar m &
Cult uur .
Hau g, J.J. M. ( 201 1) . T oeg an keli jkhei d en
ver gun ning verle ning e ve ne me nt en &
f estivals.
Héria rd, P. , red . ( 20 13) . Musea en
me n sen me t ee n b ep erkin g - Pr aktische

Be re ikbaa rhe id

F ysie ke t oeg an ke lijkh eid

T abel 2. O pbr eng st van inven tari satie van h and reikin gen e n ri ch tli jne n
T ype t oe gan keli jkh eid

X
X

X

X

X
X

X

X
142

X

X

X

X

X

X

X

X

X
X

X

X

X

X

G ee n spe cif icat ie

X

An der s

O ve rig

X

X
X

X

Z in tu ig elijk

X

I nt elle ctue el/ver sta nd elijk

X

M ent aa l/ psych isch

X

F ysie k/ licham elijk

X

Cu lt uur ce ntr um / ve ren ig in g

M useum / Her inn er ing sp la at s

T ype b epe rkin g

F estiva l / Beur s

Bio scoop / F ilm th ea ter

Bib liot hee k / Archief

G a ler ie / Pre se nta t ie - in st ellin g

Po dium

Alge mee n

X

Pr aktische en o rga nisa tor ische

X

T ype in stelling

F in an ciële toe ga nkelijkhe id

Digita le t oeg an ke lijkh eid

X

So cia le to eg an ke lijkhe id

I nf orm at ie ve to eg an ke lijkhe id

X

M ent a le to ega nkelijkhe id

Be re ikbaa rhe id

t oe gan keli jkh eidsgids.
L MC (2 01 7). Mu se u m Op en U.
Univer sity o f T he ssaly, Gr ee ce , et al.
( 201 7). Be st Pra cti ce s Guide ( Int ellectu al
O ut pu t 7 ( IO7 )).
Z et et al. (2 01 3). Dorp sh uis zond er
d re mp els.
Ha nd rei ki ng e n g e ri c ht op b eoef e ni ng
De Vi ssch er, K. ( z.d .) . Cre ative In clusion
in Adult Ed ucation ( C. I. A. E.) G uideline s.
L KCA (20 20) . Agen da inclu sie ve
p odiu mku nste n 2 02 0 -2 024 .
Trie ne ke ns, S. e t. Al. (20 18) .
Han drei king voor succe svolle in clusieve
cult uur pro je ct en .
T ullenee rs, R. (2 00 8). To ega nkeli jke
cult uur . Ee n han dleiding voor e en
cult uur par ticipa tiep ro je ct.

F ysie ke t oeg an ke lijkh eid

T ype t oe gan keli jkh eid

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

X

143

X

X
X

X
X

X
X
X
X
X

X

X

X
X
X

X
X

X

X

X

144

G ee n spe cif icat ie

An der s

Z in tu ig elijk

I nt elle ctue el/ver sta nd elijk

M ent aa l/ psych isch

T ype in stelling

F ysie k/ licham elijk

O ve rig

Cu lt uur ce ntr um / ve ren ig in g

M useum / Her inn er ing sp la at s

F estiva l / Beur s

Bio scoop / F ilm th ea ter

Bib liot hee k / Archief

G a ler ie / Pre se nta t ie - in st ellin g

Po dium

Alge mee n

F in an ciële toe ga nkelijkhe id

So cia le to eg an ke lijkhe id

M ent a le to ega nkelijkhe id

Digita le t oeg an ke lijkh eid

I nf orm at ie ve to eg an ke lijkhe id

Pr aktische en o rga nisa tor ische

vzw T oe gan keli jkh eidsbur ea u ( 200 5) .
Cult uur zond er dr e mp els […]
Ri c htl ij ne n
Hau g, J.J. M. ( 201 2) . I nrichtin g va n
b alies, lo ke tte n, re ce ptie s en
spr ee kka mer s.
Hau g, J.J. M. ( 202 0) .
Rolsto elto ega nkeli jke toiletr ui mt en &
d ou ch erui mt en .
L FB e t al. ( 20 18) . “W en sen ” voo r ni euwe
g eb ou wen e n voo r de wo on o mg evin g.

Be re ikbaa rhe id

F ysie ke t oeg an ke lijkh eid

T ype t oe gan keli jkh eid
T ype b epe rkin g

X

X

X