Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

Nr. 210

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VEILIGHEID EN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 oktober 2014
Inleiding
Tijdens een algemeen overleg op 11 maart 20141 heb ik toegezegd de
Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal halfjaarlijks te informeren
over de voortgang van het programma Kwaliteit en Innovatie rechtspraak
van mijn Ministerie (KEI VenJ) en het programma KEI van de Rechtspraak
(KEI Rechtspraak). Met deze brief voldoe ik aan die toezegging.
Het programma KEI VenJ moet digitalisering van het civiele en bestuursprocesrecht faciliteren. Daarnaast wordt het civiele procesrecht vereenvoudigd. De beoogde vereenvoudiging en digitalisering zal bijdragen aan
de kwaliteit van de rechtspraak. Ik meen dat de rechterlijke macht met de
voorgestelde aanpassingen toegankelijker wordt voor rechtzoekenden en
een eenvoudiger rechtsgang kan bieden in het burgerlijk recht en
bestuursrecht.
De bestaande wetgeving moet worden aangepast om het beoogde doel te
bereiken. Ik heb prof.mr. A. Hammerstein benoemd tot regeringscommissaris in verband met de aanpassing van het Wetboek van burgerlijke
rechtsvordering. Prof. mr. M. Scheltema vervult een vergelijkbare rol in
verband met de aanpassing van de Algemene wet bestuursrecht.
Het programma KEI Rechtspraak werkt aan vereenvoudigde, digitale,
toegankelijke en efficiënte processen binnen de rechtsgebieden bestuursrecht, civiel recht, strafrecht en toezicht en de ontwikkeling van daarbij
behorende werkprocessen en systemen. Tevens bereidt KEI Rechtspraak
de organisatie voor op KEI door onder meer te zorgen voor goede
communicatie over het programma en de implementatie van KEI en door
de opleiding van medewerkers en leidinggevenden. KEI Rechtspraak doet
dit voor alle onder de Raad voor de rechtspraak vallende gerechten. De
Hoge Raad en de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State
werken in nauwe samenwerking met KEI Rechtspraak aan een soortgelijk
traject voor hun organisaties.

1

kst-29279-210
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Handelingen 2013/2014, nr. 22, item 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 279, nr. 210

1

Voorstellen voor wetswijziging
Digitalisering en procesvernieuwing
In hoofdlijnen komen de wijzigingen neer op het volgende. In de toekomst
beginnen procedures in het civiele en bestuursrecht primair via elektronische weg. Dat betreft zowel de procedure in eerste aanleg, in hoger
beroep en in cassatie. Procedures worden aangebracht door het indienen
van een procesinleiding of beroepschrift via een webportaal van de
gerechten, de Hoge Raad respectievelijk de Afdeling bestuursrechtspraak
van de Raad van State. Via dat webportaal dienen de rechtzoekenden en
hun procesvertegenwoordigers alle processtukken in, krijgen zij toegang
tot de eigen processtukken en die van de wederpartij en kan het verloop
van de procedure worden gevolgd («MijnZaak»).
Naast het webportaal wordt een automatische systeemkoppeling
ontwikkeld (system-to-system), waarmee de digitale systemen van grote
ketenpartijen zoals de IND, rechtsbijstandsverzekeraars en deurwaarders,
kunnen worden gekoppeld aan het digitale systeem van de gerechten mits
aan bepaalde voorwaarden is voldaan. Een systeemkoppeling heeft als
voordeel dat het berichtenverkeer geautomatiseerd kan verlopen, op basis
van afspraken die de gerechten met de ketenpartijen hebben gemaakt
over onder meer de beveiliging daarvan. Een systeemkoppeling levert
dankzij deze automatisering besparingen op voor de ketenpartij die veel
procedeert.
Het beveiligingsniveau van het digitale systeem van de gerechten zal
voldoen aan de nationale en internationale normen2. Het systeem wordt
uitvoerig op basis van deze normen getest en wordt niet in gebruik
genomen als niet aan de normen wordt voldaan.
Het procederen langs elektronische weg wordt in het civiele en het
bestuursrecht verplicht voor vrijwel alle professionele partijen, zoals
advocaten, deurwaarders, bestuursorganen en rechtspersonen. Een
uitzondering geldt voor natuurlijke personen (waaronder eenmanszaken)
en informele verenigingen (verenigingen waarvan de statuten niet zijn
opgenomen in een notariële akte), die niet worden vertegenwoordigd
door een derde die beroepsmatig rechtsbijstand verleent. Deze partijen
kunnen op vrijwillige basis gebruik maken van het webportaal. Bij
algemene maatregel van bestuur kunnen andere uitzonderingen worden
bepaald, waarvoor met name kan worden gedacht aan buitenlandse
partijen die in Nederland procederen en geen gebruik maken van een
Nederlandse procesvertegenwoordiger. Wie niet digitaal moet procederen, mag ervoor kiezen om stukken op papier te blijven indienen. Hij
ontvangt deze ook op papier van het gerecht waar hij procedeert. Het
gerecht digitaliseert de stukken voor de andere (digitaal procederende)
partijen en voor het eigen dossier, en zet de digitale stukken om in papier
voor de op papier procederende burger.
Naast de digitalisering vindt procesvernieuwing plaats bij civiele
procedures. Gestreefd wordt naar vereenvoudiging en versnelling van die
procedures door een versterking van de regierol van de rechter en door
de invoering van wettelijke termijnen, bijvoorbeeld voor de indiening van
een verweerschrift. De start van een procedure wordt vereenvoudigd
doordat vorderingen en verzoeken voortaan ook gezamenlijk ingediend
kunnen worden. De inschakeling van een deurwaarder door de eisende
partij ten behoeve van de kennisgeving van een procedure over een
2

Deze normen zijn: Voorschrift Informatiebeveiliging Rijksdienst (VIR), 2007; Voorschrift
Informatiebeveiliging Rijksdienst – Gerubriceerde Informatie (VIR-GI); Baseline Informatiebeveiliging Rijksdienst (BIR); NEN-ISO/IEC 27001:2013 en 27002:2013; Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) «Richtsnoeren beveiliging van persoonsgegevens» van het College bescherming
persoonsgegevens (CBP); Beveiligingsrichtlijnen van het Nationaal Cyber Security Center;
Kaders van European Union Agency for Network and Information Security (ENISA).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 279, nr. 210

2

vordering aan zijn wederpartij wordt optioneel. De eiser mag ook kiezen
voor een informele kennisgeving.
De hiervoor genoemde voorstellen worden neergelegd in verschillende
wetsvoorstellen. Voor de procedure in eerste aanleg is een en ander
verwoord in het voorstel tot wijziging van het Wetboek van Burgerlijke
Rechtsvordering en de Algemene wet bestuursrecht in verband met
vereenvoudiging en digitalisering van het procesrecht (Kamerstukken
34 059). Dit voorstel ligt voor in uw Kamer.
Een tweede wetsvoorstel betreft de aanpassing van de civiele wetgeving
betreffende de procedure in hoger beroep en cassatie aan het eerste
wetsvoorstel. Dit wetsvoorstel is in oktober 2014 voor advies voorgelegd
aan de Afdeling advisering van de Raad van State.
Voorts is een invoeringswet in voorbereiding, waarmee technische
aanpassingen worden doorgevoerd in de overige hoofdstukken van het
Wetboek van burgerlijke rechtsvordering en alle andere Nederlandse
wetgeving. Afsluitend is een algemene maatregel van bestuur in
voorbereiding waarin nadere regels worden gesteld over het digitale
verkeer met de rechter en het digitale systeem voor gegevensverwerking
van de gerechten, de Hoge Raad en de Afdeling bestuursrechtspraak van
de Raad van State. Over de ontwerpinvoeringswet en de ontwerpalgemene maatregel van bestuur wordt in de komende periode geconsulteerd. Voor de aanpassing van de wetgeving wordt nauw samengewerkt
met vertegenwoordigers van de gerechten (KEI Rechtspraak) en de Raad
voor de rechtspraak, alsmede vertegenwoordigers van de Afdeling
bestuursrechtspraak van de Raad van State en de Hoge Raad. Ik streef er
naar dat de benodigde regelgeving medio 2015 gereed is.
Gefaseerde inwerkingtreding wetgeving
De voorgestelde wijzigingen gelden voor nieuw aangebrachte zaken;
lopende zaken worden volgens het oude recht afgerond. De nieuwe
regelgeving treedt gefaseerd in werking, naar verwachting vanaf zes
maanden na publicatie in het Staatsblad. Aldus wordt betrokken instanties
en bedrijven gelegenheid gegeven de eigen organisatie gereed te maken
voor de nieuwe werkwijze. Er wordt steeds begonnen met een relatief
klein aantal zaken, te weten de zaken waarbij op grond van het bestaande
recht in de regel professionele rechtsbijstandsverleners betrokken zijn. In
civiele zaken betreft dit vorderingsprocedures met verplichte procesvertegenwoordiging. Vervolgens wordt het digitaal procederen ook mogelijk
voor kantonzaken (incassoprocedures) en daarna voor alle verzoekschriften. Voor het bestuursrecht wordt een vergelijkbare fasering
voorzien. De eerste fase in het bestuursrecht ziet op asiel- en bewaringszaken. De tweede fase betreft vervolgens alle overige bestuursrechtzaken.
De faseringen in het civiele en het bestuursrecht lopen grotendeels gelijk
op.
De gefaseerde inwerkingtreding moet het mogelijk maken om het digitaal
procederen beheerst te introduceren en de praktijk de kans te geven om te
leren omgaan met de nieuwe digitale procedure. Binnen deze onderscheidenlijke faseringen wordt de nieuwe procedure in golven over het land
verspreid. Iedere fase begint met implementatie bij drie gerechten. Na
telkens drie maanden sluiten drie nieuwe gerechten aan. Als een fase over
het hele land verspreid is en goed werkt, start de uitrol van de volgende
fase.
Ontwikkelingen Rechtspraak
Bouw van het digitale systeem
KEI Rechtspraak is belast met het (doen) ontwerpen van het nieuwe
webportaal dat het digitaal procederen mogelijk moet maken, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 279, nr. 210

3

aansluiting van ketenpartijen op dat webportaal dan wel aansluiting via
een systeemkoppeling. De Afdeling bestuursrechtspraak en de Hoge Raad
ontwikkelen een eigen webportaal, dat echter in grote lijnen zal aansluiten
op het webportaal dat door KEI Rechtspraak wordt ontwikkeld. KEI
Rechtspraak, de Afdeling bestuursrechtspraak en de Hoge Raad ontwikkelen tevens een system-to-system koppeling tussen de beide colleges en
de gerechten.
KEI Rechtspraak is in 2013 begonnen met de ontwikkeling van het nieuwe
digitale systeem. Voorafgaand aan de eerste fase van de inwerkingtreding
van de wetgeving zijn twee zogeheten pre-releases voorzien. De eerste
betreft de melding aan de IND dat in vreemdelingenzaken beroep is
ingesteld (de zogenoemde CIV-melding) via een system-to-system
koppeling. Deze fase is eind september reeds succesvol van start gegaan.
In het voorjaar van 2015 is een pre-release voorzien om in asiel- en
bewaringszaken op basis van vrijwilligheid digitaal stukken uit te wisselen
tussen de rechter, de advocaat en de IND. Dit geeft betrokkenen de
gelegenheid om voorafgaand aan de inwerkingtreding van de nieuwe
wetgeving ervaring op te doen met het digitale systeem. Tijdens iedere
nieuwe fase zullen de voorzieningen die het nieuwe digitale systeem van
de gerechten biedt verder uitbreiden. Dit is een van de methoden die KEI
Rechtspraak toepast om de ontwikkeling van het digitale systeem
beheersbaar te houden.
De lessen die geleerd zijn bij de bouw van andere systemen binnen de
overheid zijn door de Rechtspraak meegenomen. Zo heeft de Rechtspraak
er voor gekozen om het systeem te bouwen door middel van een
zogeheten scrum/agile methode. De scrum/agile methode houdt in dat
iedere paar weken het tot dan toe gebouwde wordt getoetst bij de
gebruiker (een werkgroep samengesteld uit onder meer rechters en
juridisch medewerkers). Ook externe gebruikerswensen worden hierbij
betrokken (en onder meer getoetst tijdens klankbordbijeenkomsten met
ketenpartijen). Door deze methode te hanteren kan worden voorkomen
dat het uiteindelijke product niet aan de verwachtingen voldoet. Voorts
heeft de Rechtspraak als waarborg een meerjarig auditprogramma
ingericht. Dit programma voorziet onder meer in het laten uitvoeren van
Gateway Reviews3 voor de medio 2015, medio 2016 en medio 2017
voorziene releases4. Ten slotte is als waarborg ingebouwd dat go/no go
beslissingen van de Raad voor de rechtspraak voorafgaand aan iedere
release zorgvuldig worden voorbereid aan de hand van een tevoren
vastgelegde methodiek.
Betrekken en informeren ketenpartijen
Vanzelfsprekend is van groot belang dat advocaten, deurwaarders en
andere rechtsbijstandverleners goed worden geïnformeerd over de
aanstaande wijzigingen. Zo heeft KEI Rechtspraak een klankbordgroep
met ketenpartijen ingericht om over de inrichting van «Mijn Zaak» te
spreken. De gebruikerswensen van de ketenpartijen worden tijdens deze
klankbordgroep bijeenkomsten geïnventariseerd. In samenwerking met de
Consumentenbond heeft KEI Rechtspraak gebruikerspanels ingericht om
burgers met de ontwerpen van «Mijn Zaak» te laten werken, om hun
inbreng hierover in een vroeg stadium te verkrijgen. Verder heeft KEI
Rechtspraak een klankbordgroep waarin met ketenpartijen over «systemto-system» informatie-uitwisseling wordt gesproken. In het kader van het
bouwen van de «system-to-system» koppeling heeft KEI Rechtspraak
samenwerkingstrajecten lopen met onder meer de IND en deurwaarders.
3

Een Gateway Review wordt altijd uitgevoerd door de licentiehouder, Bureau Gateway,
onderdeel van het Ministerie van BZK.
4
Civiel 1.0 (medio 2015), Toezicht 3.0, Bestuur 2.0, Civiel 2.0 (medio 2016), Civiel 3.0 (medio
2017)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 279, nr. 210

4

Op bestuurlijk niveau spreekt KEI Rechtspraak regelmatig met relevante
ketenpartijen, zoals de Nederlandse Orde van Advocaten, de Koninklijke
Beroepsorganisatie voor Gerechtsdeurwaarders, de IND en het UWV. Dit
najaar bezoekt KEI Rechtspraak alle gerechten om rechtbankmedewerkers
nader te informeren over de nieuwe KEI-plannen (in navolging van
vergelijkbare bijeenkomsten in 2013). Bij ieder gerecht wordt ook een
voorlichtingsbijeenkomst voor advocaten gehouden, in samenwerking
met de lokale ordes.
Op 29 januari 2015 vindt een KEI congres over «De rechtspraak van
morgen» plaats om professionals die als procesvertegenwoordiger
werkzaam zijn (advocaten, rechtsbijstandsverzekeraars, bestuursorganen
en gerechtsdeurwaarders) te informeren over de nieuwe KEI-plannen.
Overige ontwikkelingen rechtspraak i.v.m. KEI
Omdat de voorgestelde wijzigingen ook leiden tot een nieuwe werkwijze
voor rechters en overige medewerkers van de gerechten, draagt KEI
Rechtspraak voorts zorg voor de tijdige aanpassing van landelijke
procesreglementen en werkprocessen alsmede de opleiding van alle
betrokkenen. Bij het invullen van de regierol van de rechter en het
opstellen van procesreglementen worden de bevindingen uit verschillende pilos betrokken, zoals de pilot regierechter bij de rechtbanken
Noord-Nederland en Rotterdam.
De implementatie van KEI zal voor de Rechtspraak leiden tot personele
gevolgen voor de administraties en in mindere mate de juridische
ondersteuning. Vanzelfsprekend worden deze gevolgen door de Raad
voor de rechtspraak besproken met de vakbonden, in het Georganiseerd
Overleg Rechtspraak (GO-Raad) en met de Centrale Ondernemingsraad
van de Rechtspraak.
Graag bespreek ik de hiervoor genoemde wetsvoorstellen binnenkort
nader met uw Kamer.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
I.W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 279, nr. 210

5