Openbaar Manistene

College van Procureurs-Generaaj
Voorzitter

-~
•1

/
t

Postbus 2113052500 EH Den Haag

Prins Clausiaan IS
2585 A~J Den Haag
Telefoon ~3f (Ifl7U 33988110
telefax +31(0)703398851

Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie
mr. F. Teeven
Postbus 20301
2500 EH DEN

Bij beantwoording do datum en ons
kenmerk vermelden. Wilt ii slechts
é~n zaak in uw brief behandelen

Onderdeel
Contactp~axen
iJoorkiesnummerfr’
Datum
Ons kenmerk
Uw kenmerk
Onderwerp

-_

9 januari 2012

1 ~ v~n jIi~tj~jc
Advies conceptwetsvoorstel tegengaan huwelljksdwangt,!) ~:/O,~i3/A L-OT
Dos

__/

/
—S-

1

~

1

Nurnr.

Geachte heer Teeven,
Bij brief van 4 november 2011 heeft u het College van procureurs-generaal gevraagd te
adviseren over een conceptwetsvoorstel tot wijziging van Boek 1 en Boek 10 van het
Burgerlijk Wetboek (BW). Deze maatregelen zijn al eerder aangekondigd in het kader
van het tegengaan van huwelijksdwang. De maatregelen betreffen:
• het afschaffen van de mogelijkheid dat minderjarigen in Nederland een
huwelijk sluiten;
• het afschaffen van de mogelijkheid dat een huwelijk wordt gesloten tussen
bloedverwanten in de derde of vierde graad in de zijlinie;
• het verruimen van de mogelijkheid de sluiting van een huwelijk tegen te gaan
indien sprake is van dwang;
• het verruimen van de mogelijkheid een huwelijk nietig te verklaren indien het
gesloten is onder invloed van dwang;
• het beperken van de erkenning in Nederland van in het buitenland gesloten
polygame huwelijken.
Het College heeft met belangstelling van de voorstellen kennis genomen en is gaarne
bereid daarover te adviseren. Wel maakt het College de aantekening dat het advies
zich zal beperken tot het deel van de voorstellen waarin een rol voor het openbaar
ministerie is weggelegd, namelijk het hoofdstuk dwanghuwelijken.

PaGIB&S109 januari 2012

Het beginsel dat mannen en vrouwen van huwbare leeftijd het recht hebben om te
huwen en een gezin te stichten is neergelegd in verschillende
mensenrechtenverdragen. Het College wijst daarbij op artikel 16 lid 1 van de
Universele verklaring van de rechten van de mens van de Verenigde Naties, artikel 12
van het Verdrag van de rechten van de mens (EVRM) en artikel 23 lid 2 van het
Internationale verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (BUPO). De vrijheid
om te huwen is één van die grondrechten die in één adem worden genoemd met
onder andere de vrijheid van meningsuiting, de vrijheid van godsdienst en het recht
op de eerbiediging van het privéleven. Het zijn deze en soortgelijke klassieke
grondrechten die de kern van de mensenrechtenverdragen vormen. Terecht wijst de
memorie van toelichting erop dat de internationale verdragen daaraan tevens
toevoegen dat een huwelijk alleen met vrije en volledige toestemming van de
aanstaande echtgenoten kan worden voltrokken. Daaruit wordt afgeleid dat het
samenstel van verdragsverplichtingen voor de overheid een positieve verplichting met
zich meebrengt om te waarborgen dat het recht om te huwen in volledige vrijheid kan
worden uitgeoefend. Zo nodig dient de overheid maatregelen te nemen om deze
vrijheid te waarborgen.
Om die reden wordt voorgesteld om het openbaar ministerie te verplichten om, indien
genoegzaam is gebleken dat er onder invloed van dwang een huwelijk dreigt te worden
gesloten, dit voorgenomen huwelijk te stuiten.
Het College kan zich vinden in het standpunt, dat waar er sprake is van een huwelijk
waarbij een van de aanstaande echtgenoten wordt gedwongen dit huwelijk aan te
gaan, de overheid dient te beschikken over de mogelijkheid om in te grijpen en dit
huwelijk te stuiten. Tegelijkertijd meent het College dat het voorstel zoals dit nu
voorligt een aantal vragen oproept en voor verbetering vatbaar is.
Op grond van het huidige artikel 53, lid 1 BW, boek 1, is het openbaar ministerie nu al
verplicht een voorgenomen huwelijk te stuiten, indien het met een aantal
huweljksbeletselen bekend is. Deze huwelijksbeletselen betreffen vrij eenvoudig vast
te stellen criteria zoals een bepaalde minimumleeftijd, het aanwezig zijn van een
algemeen kenbare geestelijke stoornis, bloedverwantschap of een al bestaand
geregistreerd partnerschap.
De nieuwe verplichting voor het openbaar ministerie om een huwelijk te stuiten
betreft echter niet een zodanig eenvoudig vast te stellen huwelijksbeletsel. Wat is de
drempel waar het openbaar ministerie over moet alvorens onderzoek te gaan doen
naar een mogelijk gedwongen huwelijk? Welk handvat wordt het openbaar ministerie
geboden op basis waarvan de officier van justitie kan besluiten te onderzoeken of er
mogelijk sprake is van een voorgenomen gedwongen huwelijk? Kan daarvoor
bijvoorbeeld worden aangeknoopt bij het verdenkingscriterium uit artikel 284 Sr? Met
andere woorden, dient er sprake te zijn van een verdenking dat iemand door
2/5

PaGIB&S109 januari 2012

(bedreiging met) geweld of een andere feitelijkheid wordt gedwongen een huwelijk aan
te gaan?
Vervolgens zullen de resultaten van het onderzoek naar het vermeende gedwongen
huwelijk voldoende aanleiding moeten geven om te besluiten het huwelijk te stuiten.
Wanneer is er sprake van “genoegzaam gebleken” dwang om het huwelijk aan te gaan?
Hoe kan het vereiste “genoegzaam gebleken” voldoende concreet worden gemaakt? In
de memorie van toelichting wordt slechts één voorbeeld gegeven: iemand uit de
sociale omgeving van betrokkene doet aangifte bij de politie. Het College neemt aan
dat hier een bij de politie op naam gestelde verklaring is bedoeld. Maar op basis van
een enkele verklaring kan het openbaar ministerie toch niet overgaan tot het stuiten
van een huwelijk? Wat indien naderhand blijkt dat er geen sprake was van dwang,
maar van een jaloerse ex, die trachtte het huwelijk tegen te gaan?
Hoe ver reikt vervolgens de zinsnede “onder invloed van dwang”? In de memorie van
toelichting wordt uitgelegd dat familieleden zich uit bezorgdheid of belangstelling met
de partnerkeuze kunnen bemoeien. Die bemoeienis mag echter niet te ver gaan. De
vraag is dan vervolgens: wat is te ver gaan, wat is de scheidslijn tussen bemoeienis die
is toegestaan en de ongeoorloofde dwang?
Het College adviseert om in de meniorie van toelichting meer dan thans het geval is
duidelijk te maken op basis van welke criteria het openbaar ministerie kan besluiten
een mogelijk gedwongen huwelijk te stuiten.
Het College heeft er begrip voor dat de aanwezigheid van ongeoorloofde dwang niet in
eenvoudig vast te stellen termen kan worden gevat. Er dient een beoordeling plaats te
vinden: is hetgeen aan informatie voorhanden is voldoende om te veronderstellen dat
er inderdaad sprake is van het uitoefenen van ongeoorloofde dwang die noopt tot het
stuiten van het huwelijk?
Een dergelijke beoordeling, die op korte termijn moet worden gemaakt en waarbij het
in veel gevallen maar de vraag is of het openbaar ministerie over alle relevante
informatie kan beschikken, verdraagt zich echter minder goed met een verplichting
om tot overheidsoptreden over te gaan. Het is immers lang niet altijd duidelijk of de
feitelijke omstandigheden met zich meebrengen dat deze verplichting voor de
overheid is ontstaan.
Het College is van oordeel dat het beter is dat in geval van mogelijk ongeoorloofde
dwang het openbaar ministerie beschikt over een bevoegdheid tot stuiten van het
huwelijk. In een bevoegdheid zit de afweging opgesloten die hoort bij het oordeel of al
dan niet “genoegzaam is gebleken” dat er sprake is van een huwelijk dat “onder
invloed van dwang” zal worden gesloten.
Het ligt daarbij voor de hand om aan te sluiten bij de huidige leden 2 en 3 van artikel
53 BW, boek 1. In het tweede lid is bepaald dat het openbaar ministerie bevoegd is te
stuiten in het geval een minderjarige wil trouwen die onder toezicht is gesteld of onder
voorlopige voogdij is geplaatst en het belang van de minderjarige zich tegen het
3/5

PaG/B&S/09 januari 2012

aangaan van het huwelijk verzet. Het openbaar ministerie is voorts ingevolge het derde
lid bevoegd een voorgenomen huwelijk te stuiten indien er sprake is van een
schijnhuwelijk. In een nieuw vierde lid zou een bevoegdheid voor het openbaar
ministerie kunnen worden opgenomen om een voorgenomen huwelijk te stuiten in
het geval er sprake is van ongeoorloofde dwang.
Tevens pleit het College ervoor dat de beslissing van het openbaar ministerie om een
huwelijk te stuiten omdat er vermoedelijk sprake is van dwang wordt getoetst door een
rechter. Enerzijds kan worden ingestemd met het standpunt in de memorie van
toelichting, dat in het geval er daadwerkelijk sprake is van een gedwongen huwelijk de
stuiting door de officier van justitie kan worden gezien als een waarborg dat een
huwelijk slechts in vrijheid kan worden gesloten.
Maar anderzijds, in het geval dat de beoordeling van de officier bijvoorbeeld op een
onjuiste voorstelling van zaken is gebaseerd en achteraf blijkt dat er geen sprake is
geweest van dwang, dan is het stuiten van het huwelijk een ernstige inbreuk op een
klassiek grondrecht van de burger, namelijk het recht om een huwelijk te sluiten. Het
College meent dat waar de beslissing van het openbaar ministerie een inbreuk op
grondrechten van burgers kan betekenen, het aanbeveling verdient deze beslissing aan
de rechter voor te leggen. In het Wetboek van Strafvordering zijn verschillende
bevoegdheden aan het openbaar ministerie toegekend die kunnen worden uitgeoefend
nadat een machtiging van de rechter-commissaris is verkregen. Wellicht kan een met
deze figuur vergelijkbare procedure voor het stuiten van een gedwongen huwelijk
worden gecreëerd. Op deze wijze kan tevens door de jurisprudentie die dan ontstaat,
nader de begrippen “genoegzaam gebleken” en “onder invloed van” worden ingevuld.
Voorts wordt voorgesteld om, indien het openbaar ministerie bekend is met het feit
dat het huwelijk onder dwang is gesloten, doch de desbetreffende echtgenoot om hem
of haar moverende redenen geen verzoek tot nietigverklaring indient, het openbaar
ministerie de bevoegdheid te verlenen het verzoek in te dienen. In de memorie van
toelichting wordt uitgelegd dat waar een persoon daadwerkelijk gedwongen is tot het
sluiten van een huwelijk, het erg veel gevraagd kan zijn om zelf de nietigverklaring van
het huwelijk te moeten verzoeken. Het is immers goed mogelijk dat de betrokken
echtgenoot nog steeds onder invloed van de dwang verkeert en zich als gevolg daarvan
niet vrij voelt een einde te maken aan het huwelijk. Door het openbaar ministerie de
bevoegdheid te verlenen het verzoek tot nietigverklaring te doen, zal niettemin aan dit
gedwongen huwelijk een einde kunnen worden gemaakt.
Het College kan zich vinden in deze nieuwe bevoegdheid voor het openbaar
ministerie. Wel vraagt het College zich af of de formulering van de wijziging van het
eerste lid van artikel 71 in alle opzichten de juiste is. Voorgesteld wordt om aan het
eerste lid een zin toe te voegen, luidende: indien geen van de echtgenoten tot een
4/5

PaG/B&S109 januari 2012

verzoek [tot nietigverklaring van het huwelijk] overgaat, is het openbaar ministerie
bevoegd tot het doen van het verzoek. Deze zin wekt de suggestie dat het openbaar
ministerie het verzoek niet kan indienen zolang de echtgenoten zelf bevoegd zijn de
nietigverklaring te verzoeken. Dat kan niet de bedoeling zijn. Het is immers zeer goed
mogelijk dat degene die onder dwang het huwelijk is aangegaan, nog steeds wordt
gedwongen het huwelijk in stand te houden en zelfs mogelijk onder dreiging met
geweld ervan wordt afgehouden een verzoek tot nietigverklaring in te dienen.
De termijn voor het indienen van een verzoek tot nietigverklaring is ingevolge het
derde lid van artikel 71 voor zowel de echtgenoten als voor het openbaar ministerie
gelijk, de bevoegdheid vervalt wanneer de echtgenoten een jaar hebben
samengewoond sedert het ophouden van de dwang of de ontdekking van de dwaling,
zonder dat het verzoek is gedaan. Op het moment dat de bevoegdheid voor de
echtgenoten vervalt, heeft ook het openbaar ministerie geen bevoegdheid meer om
een verzoek tot nietigverklaring in te dienen. Dat maakt dat het openbaar ministerie
niet kan afwachten of een der echtgenoten het verzoek tot nietigverklaring uiteindelijk
zal indienen.
Het College adviseert derhalve om de bevoegdheid van het openbaar ministerie om
een nietigverklaring te verzoeken los te koppelen van de omstandigheid dat geen van
de echtgenoten tot een verzoek overgaat en deze als een zelfstandige bevoegdheid te
formuleren.
Hoogachtend,
Het College van procureurs-generaal

.J. Bolhaar