Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

24 515

Preventie en bestrijding van stille armoede en
sociale uitsluiting

Nr. 428

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN SOCIALE ZAKEN EN
WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 maart 2018
Hierbij bied ik uw Kamer de kabinetsreactie op het rapport «Eenvoud
loont – Oplossingen om schulden te voorkomen» van de Raad voor
Volksgezondheid en Samenleving (RVS) aan. De vaste commissie voor
Sociale Zaken en Werkgelegenheid heeft bij brief van 5 juli 2017 om deze
reactie verzocht.
Met deze brief informeer ik uw Kamer tevens over de uitvoering van de
motie van de leden Nijboer en Schouten1 waarin de regering wordt
verzocht in kaart te brengen bij welke overheidsdiensten relatief veel
boetes en nabetalingen plaatsvinden en te bezien of een meer dienstverlenende benadering deze zou kunnen verminderen.
Hieronder volgen een weergave van het rapport en een globale reactie
daarop. Daarna ga ik dieper in op de oplossingsrichtingen die de RVS
beschrijft. Dan komt de motie van de leden Nijboer en Schouten aan de
orde en ik sluit af met een blik op de toekomst.
Rapport «Eenvoud loont»
In het rapport beschrijft de RVS hoe kleine schulden en betalingsachterstanden snel kunnen escaleren waardoor mensen in de problemen
komen. Vooral mensen met een lage opleiding, een laag inkomen en
weinig vaardigheden hebben een grotere kans op escalatie van kleine
schulden, wat ten koste kan gaan van hun gezondheid, welzijn en relaties.
De RVS pleit ervoor meer rekening te houden met de vaardigheden en

1

kst-24515-428
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Kamerstuk 34 725, nr. 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 428

1

omstandigheden van mensen voor wie de samenleving te ingewikkeld is2.
De RVS wil daarom schulden voorkomen door in te zetten op preventie en
draagt daartoe een aantal oplossingen aan.
De vraag die in het rapport centraal staat is: Hoe kunnen overheden,
organisaties en bedrijven voorkomen dat «kleine» schulden hele grote
problemen geven? De RVS pleit daarbij voor eenvoud en preventie en
komt met drie soorten oplossingen om schulden te voorkomen:
1. het vereenvoudigen van ingewikkelde systemen en regels – met name
het toeslagensysteem – van de overheid om escalatie van schulden te
voorkomen (technisch ontzorgen),
2. het preventief ondersteunen van mensen bij hun financiële huishouding, nog voordat er schulden zijn (sociaal ontzorgen). Mensen moeten
eenvoudiger en sneller toegang krijgen tot hulp,
3. de verantwoordelijkheid van overheid, bedrijven en organisaties om
het risico op escalatie van schulden te verkleinen, moet worden
versterkt (zorgplicht).
Algemene reactie kabinet op het rapport
Naar schatting bijna 20% van alle huishoudens in Nederland heeft
risicovolle of problematische schulden3 – dat komt neer op 1,4 miljoen
huishoudens4. Het kabinet erkent de ernst van de schuldenproblematiek
en besteedt in het regeerakkoord expliciet aandacht aan de aanpak ervan.
De doelstelling van het kabinet is om het aantal mensen met problematische schulden terug te dringen en mensen met schulden effectiever
helpen. Het kabinet stelt het op prijs dat de RVS ook aandacht vraagt voor
deze problematiek in het rapport «Eenvoud loont».
Hierbij staat voorop dat mensen zelf verantwoordelijk zijn voor hun
financiële beslissingen en de nakoming daarvan. Ook als het moeite en
extra inspanningen kost om eventuele schulden af te lossen. Als dat niet
gebeurt, mag een schuldeiser, die het geld soms ook hard nodig heeft,
met dwang incasseren.
Als mensen om wat voor redenen dan ook, toch problematische schulden
(dreigen te) krijgen dan is het belangrijk dat zij goed geholpen worden. De
overheid heeft daarbij als grote schuldeiser een bijzondere verantwoordelijkheid om onnodige vergroting van schulden te voorkomen. Alle
schuldeisers dienen de beslagvrije voet te respecteren.
Ik heb uw Kamer eerder gemeld5 dat ik, samen met mijn collega’s, in het
voorjaar van 2018 een brede schuldenaanpak zal presenteren aan uw
Kamer. Deze aanpak zal naast nieuwe initiatieven en maatregelen bestaan
uit reeds lopende trajecten. Ook de afgelopen jaren is immers al ingezet
op de aanpak van problematische schulden. Bij het uitwerken van de
brede schuldenaanpak zal ik mij rekenschap geven van de adviezen van
de RVS.

2

Het pleidooi van de RVS om meer rekening te houden met de vaardigheden van mensen sluit
aan bij de bevindingen van de WRR in het rapport «Weten is nog geen doen. Een realistisch
perspectief op redzaamheid». Zie ook de kabinetsreactie daarop (Tweede Kamer, vergaderjaar
2017–2018, 34 775 VI, nr. 88).
3
Een huishouden met schulden wordt als risicovol gezien wanneer aan een of meer risico
indicatoren is voldaan, maar dit huishouden (nog) niet als problematisch aangeduid kan
worden. Onder risico indicatoren wordt verstaan: meer dan drie soorten achterstallige
rekeningen, achterstallige rekeningen voor huur/hypotheek, gas, water, licht, meer dan vijf keer
per jaar minstens € 500 roodstand, achterstallige rekeningen of creditcardschuld van minstens
€ 500.
4
Huishoudens in de rode cijfers, Panteia 2015.
5
Kamerstuk 24 515, nr. 410.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 428

2

Hieronder ga ik nader in op de drie oplossingsrichtingen die de RVS in zijn
rapport beschrijft.
Oplossingsrichting «technisch ontzorgen»
De RVS is van mening dat de overheid de taak heeft om regels en de
uitvoering daarvan begrijpelijk te maken voor iedereen en om daarbij
rekening te houden met veranderingen in de individuele levensloop van
mensen. Deze oplossingsrichting richt zich specifiek op het vereenvoudigen van de toeslagensystematiek.
De RVS stelt voor een onderzoek te laten uitvoeren naar alternatieven
voor de toeslagensystematiek. De RVS noemt daarnaast het direct
overmaken van de huurtoeslag en de zorgtoeslag naar respectievelijk de
verhuurder en de zorgverzekeraar als mogelijkheid om (escalatie van)
schulden te voorkomen.
Reactie kabinet op deze oplossingsrichting
De mogelijkheid van het direct overmaken van toeslagen wordt
momenteel onderzocht naar aanleiding van twee moties6.
Over de uitvoering van de motie Ellemeet, waarin de regering wordt
verzocht de voor- en nadelen te onderzoeken van het direct overmaken
van de zorgtoeslag aan de zorgverzekeraar, bent u schriftelijk geïnformeerd door de Minister van VWS7. Over de uitvoering van de motie
Voortman/Van Brenk, waarin de regering wordt verzocht te onderzoeken
hoe de huurtoeslag op eenvoudige wijze direct verrekend kan worden met
de woningcorporatie en/of een andere verhuurder wanneer een huurder
dat wenst, wordt u in het voorjaar geïnformeerd door de Staatssecretaris
van Financiën; de Belastingdienst voert momenteel overleg met de
vereniging van woningcorporaties, Aedes, over deze motie.
Het kabinet realiseert zich dat een algehele herziening van de toeslagensystematiek verstrekkende gevolgen heeft. De afweging die daarbij moet
worden gemaakt is breder dan schuldenproblematiek alleen. Bovendien
zijn we op het ene terrein verder dan op het andere. Een algehele
herziening is op korte termijn geen realistische optie, terwijl de schuldenproblematiek urgent is. Daarom wil het kabinet vooral inzetten op andere
instrumenten om mensen met betalingsachterstanden en schulden
gericht en in een vroeg stadium te ondersteunen.
Wat doet de overheid al
1. De mogelijkheid om toeslagen direct over te maken bestaat al, op
voorwaarde van het afsluiten van een convenant tussen de ontvangende organisatie en de Belastingdienst. Mensen die in een schuldhulpverleningstraject zitten kunnen hun toeslagen direct laten
overmaken naar de schuldhulpverlener.
2. Er wordt momenteel gewerkt aan een voorstel voor een nieuwe
financieringssystematiek voor de kinderopvang, waarbij sprake is van
directe financieringsstroom van het Rijk naar kinderopvanginstellingen, in plaats van via ouders. Dit is een kansrijke richting om verder uit
te werken, die echter wel zorgvuldigheid vereist vanwege de ingrijpendheid van de wijzigingen. Ik verwacht de Tweede Kamer hierover in
het voorjaar van 2018 nader te kunnen informeren8.

6

Kamerstuk 34 725 XVI, nr. 10 en Kamerstuk 24 515, nr. 401.
Kamerstuk 34 775 XVI, nr. 122.
8
Kamerstuk 31 322, nr. 344.
7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 428

3

3. Het kabinet werkt aan maatwerkoplossingen om mensen met
toeslagen beter te ondersteunen en het proces rond toeslagen voor
hen eenvoudiger te maken.
Oplossingsrichtingen «sociaal ontzorgen» en «zorgplicht»
In zijn rapport schrijft de RVS dat hulp aan mensen met schulden vaak te
laat komt als er sprake is van problematische schulden. De RVS adviseert
daarom mensen tijdig toegang tot hulpverlening te bieden. Ook adviseert
de RVS om de zorgplicht van overheden, bedrijven en maatschappelijke
organisaties te versterken door op bestuurlijk niveau prestatieafspraken te
maken en deze in een convenant vast te leggen.
Reactie kabinet op deze oplossingsrichting
Hoe sneller mensen met schulden geholpen worden, hoe beter het is. Het
voorkomen en vroegtijdig signaleren en oplossen van schulden is daarbij
van groot belang. Overheidsorganisaties ontplooien diverse initiatieven
die bijdragen aan het sociaal ontzorgen van mensen met (problematische)
schulden.
Investeren in het voorkomen en oplossen van schulden is niet alleen voor
de schuldenaar van groot belang, maar ook voor de schuldeiser. Steeds
meer grote schuldeisers zijn daarvan doordrongen. In toenemende mate
werken overheidsinstanties en private partijen daarom samen aan (het
voorkomen van) de schuldenproblematiek.
Wat doet de overheid al
1. Een goed voorbeeld van samenwerkende overheidsorganisaties is de
Manifestgroep, waarvan een aantal leden met elkaar werkt aan een
aanpak van de schuldenproblematiek.9
2. Een ander voorbeeld van samenwerking om de schuldenproblematiek
beter beheersbaar te maken is de Clustering Rijksincasso die in
november 2017 van start is gegaan.10
3. De Belastingdienst past vanaf januari dit jaar zijn dienstverlening aan
de balie aan om toegankelijker te zijn voor laaggeletterden en die
daarvoor (ex-) laaggeletterden naar hun ervaringen heeft gevraagd.
4. Het toegezegde onderzoek naar onder meer het Zweeds incassomodel
en de toepasbaarheid (van onderdelen) daarvan in het Nederlandse
systeem.11
5. Ter uitvoering van de motie Kerstens/Yücel12 lopen op dit moment
twee onderzoeken op het gebied van invordering bij rijksoverheidsorganisaties.13
6. Professionalisering van de schuldhulpverlening via het leer- en
ontwikkelprogramma «Schouders eronder».14
7. Schuldenproblematiek en bijstandsafhankelijkheid komt veel voor bij
de groep nieuwkomers. Zij zijn gebaat bij een simpeler en ontzorgend
systeem. Het kabinet onderzoekt of een dergelijk systeem in te richten
is en of dat ook breder ingezet kan worden voor kwetsbare groepen.

9

https://www.socialevraagstukken.nl/driegesprek-rijksincassobeheer-wordt-menselijkeroverheid/.
10
Kamerstuk 24 515, nr. 382.
11
Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nr. 814.
12
Kamerstuk 34 550 XV, nr. 37.
13
Ik zal u over de resultaten van de onderzoeken in het eerste kwartaal van 2018 nader informeren en ik zal de resultaten betrekken bij de uitvoering van de motie Voortman/Peters,
Kamerstuk 34 775 XV, nr. 43).
14
Kamerstuk 34 509, nr. 1. Zie ook: https://www.divosa.nl/nieuws/schouders-eronder-landelijkprogramma-voor-betere-schuldhulp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 428

4

8. Naar aanleiding van het rapport «Weten is nog geen doen» van de
WRR wordt een doenvermogentoets ingevoerd bij nieuwe
beleidsvorming.
Motie van de leden Nijboer en Schouten
Op 1 juni 2017 heeft uw Kamer de motie van de leden Nijboer en
Schouten15 aangenomen (Handelingen II 2016/17, nr. 83, item 10). Hierin
wordt de regering gevraagd in kaart te brengen bij welke overheidsdiensten relatief veel boetes en nabetalingen plaatsvinden en te bezien of
een meer dienstverlenende benadering deze zou kunnen verminderen.
Uw Kamer heeft daarbij opgemerkt dat overheidsvoorzieningen voor veel
mensen moeilijk te doorgronden zijn, dat een fout snel gemaakt is en dat
mensen soms door een fout of iets te late reactie ernstig in de knel
kunnen komen.
Uitvoering motie
Voor de uitvoering van de motie heb ik bij een aantal overheidsorganisaties een inventarisatie gedaan, te weten bij de Belastingdienst, het
Landelijk Bureau Inning Onderhoudsbijdragen (LBIO), de Sociale
Verzekeringsbank (SVB), het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB), de
Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), het CAK en de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG).
Uit de inventarisatie blijkt dat de overheidsorganisaties zich op diverse
manieren inzetten om de escalatie van schulden en de stapeling van
boetes zoveel mogelijk te beperken. Zo gebruikt een deel van de organisaties gedragswetenschappelijke inzichten bij communicatie met de
burger, bijvoorbeeld om het naleven van regels te ondersteunen en
daarmee boetes te voorkomen. Andere organisaties hebben persoonlijk
contact met de burger om hen proactief te ondersteunen of te informeren.
Ook zijn er organisaties die werken aan het stroomlijnen van hun interne
processen om zo de dienstverlening aan de burger verder te verbeteren.
Voor mensen die een boete of terugvordering niet kunnen betalen is bij
een aantal organisaties maatwerk mogelijk, bijvoorbeeld in de vorm van
een betalingsregeling.
Voor de boetes op grond van de Wet administratiefrechtelijke handhaving
verkeersvoorschriften (Wahv) geldt dat de Minister voor Rechtsbescherming op 25 januari 2018 tijdens het dertigledendebat over het
manifest »Schuldvrij!» heeft toegezegd om in de brief over de brede
schuldenaanpak nader in te gaan op de verhogingen (Handelingen II
2017/18, nr. 44, item 11).
Uw Kamer ontvangt periodiek informatie over boetes dan wel terugvorderingen. Ik verwijs naar de volgende documenten:
• Rijksjaarverslag 2016 Sociale Zaken en Werkgelegenheid (UWV, SVB,
gemeenten);
• 20e Halfjaarrapportage Belastingdienst (Belastingdienst);
• Rijksjaarverslag 2016 Veiligheid en Justitie (CJIB);
• Rijksjaarverslag 2016 Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (DUO);
• Rijksjaarverslag 2016 Volksgezondheid, Welzijn en Sport en Verzekerdenmonitor 2017 (CAK).
Een totaaloverzicht met vergelijkbare cijfers over boetes en terugvorderingen van de genoemde organisaties is niet voorhanden. Het gaat hier
15

Kamerstuk 34 725, nr. 7.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 428

5

om verschillende categorieën – boetes en terugvorderingen – die
onderling niet vergelijkbaar zijn. Cijfers van de verschillende organisaties
kunnen niet met elkaar worden vergeleken. Denk bijvoorbeeld aan de
ophoging van verkeersboetes bij het CJIB en de terugvordering van teveel
verstrekte uitkeringen bij het UWV. Ook zijn niet van elke organisatie de
gevraagde cijfers beschikbaar.
Tot slot
Ik constateer dat we gezamenlijk al veel tot stand hebben gebracht en in
gang hebben gezet om het schuldenbeleid en de uitvoering daarvan te
verbeteren. De komende jaren zullen de effecten daarvan zichtbaar
worden. Ondertussen zitten we niet stil. Zoals eerder in deze brief gemeld
werken we aan de totstandkoming van de brede schuldenagenda, die ik u
in het voorjaar van 2018 zal presenteren.
De Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
T. van Ark

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 24 515, nr. 428

6