9
Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond
Toevoeging van handicap en seksuele gerichtheid als nondiscriminatiegrond
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het Voorstel van wet van de leden Hammelburg, Bromet
en De Hoop houdende verandering in de Grondwet, strekkende tot toevoeging van handicap en seksuele gerichtheid
als non-discriminatiegrond ( 35741 ).
(Zie vergadering van 9 december 2021.)
De voorzitter:
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van het
voorstel van wet van de leden Hammelburg, Bromet en De
Hoop houdende verandering in de Grondwet, strekkende
tot toevoeging van handicap en seksuele gerichtheid als
non-discriminatiegrond, Kamerstuk 35741. Ik heet de heer
Hammelburg en de heer De Hoop van harte welkom. Helaas
heeft mevrouw Bromet zich afgemeld vanwege familieomstandigheden. Wij wensen haar sterkte toe.
De initiatiefnemers worden in vak-K ondersteund door Sjors
Wijlhuizen en Manon Julicher, medewerkers van de D66fractie, en Daphne Warnar, medewerker van de PvdA-fractie.
Tevens heet ik de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties van harte welkom. Zij is bij de behandeling van dit wetsvoorstel aanwezig als adviseur van de
Kamer. Welkom.
Een tijdje geleden, alweer 9 december 2021, hebben we de
eerste termijn gedaan aan de kant van de Kamer. Nu staat
op de agenda de voortzetting en ook afronding van het hele
wetstraject, en dan hebben we natuurlijk nog de stemmingen. Vandaag is eerst aan de orde de beantwoording in
eerste termijn aan de kant van de initiatiefnemers.
De algemene beraadslaging wordt hervat.
De voorzitter:
Ik geef als eerste het woord aan de heer Hammelburg. Gaat
uw gang.

De heer Hammelburg (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ik wilde ook eerst even opmerken
— dank u wel dat u dat al heeft gedaan — dat ik hier alleen
zit met de heer De Hoop en de ondersteuning. Ook van onze
kant hier uit vak-K onze welgemeende condoleances voor
mevrouw Bromet en haar familie. Ontzettend jammer, ook
van onze kant, dat zij hier vandaag niet bij kon zijn.
Voorzitter. Voordat ik begin wil ik eerst even stilstaan bij
de oorlog in Oekraïne. Ons hart gaat uit naar alle Oekraïners
die nu, ook vanavond, lijden onder het gruwelijke oorlogsgeweld van Poetin, en vanavond, gezien het onderwerp
van het debat dat voor ons ligt, ook naar de mensen met
een handicap en lhbti's, die bijzonder kwetsbaar zijn in deze
oorlog en alle oorlogen.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

We kennen allemaal de beelden van de rijen vluchtelingen
die soms dagen lopen richting de grens. Als we maar even
nadenken over wat dit precies betekent voor de mensen
die bijvoorbeeld niet of nauwelijks kunnen lopen, dan
begrijpen wij meteen dat vluchten voor oorlogsgeweld voor
hen geen mogelijkheid is. Toegang tot de nodige zorg wordt
soms ook ernstig belemmerd door het geweld of het gebrek
aan infrastructuur, zodat mensen met een handicap in vele
oorlogen extreem kwetsbaar zijn.
Dit geldt ook en even zozeer voor lhbti's op dit moment in
Oekraïne. U merkt: ik ben er een beetje emotioneel over,
want ik heb nog wel contact met ze. Ik denk met name aan
transvrouwen die niet langs blokkades komen of bij de
grensovergang worden geweigerd omdat er een M in hun
paspoort staat en direct naar het front worden gestuurd als
vrouw, als transvrouw. Homo's en lesbiennes die in Oekraïne oog in oog zijn komen te staan met Tsjetsjeense troepen
die direct verantwoordelijk zijn voor de lhbti-vervolging, de
martelingen en de moorden die nu al jaren gaande zijn in
de Russische deelrepubliek Tsjetsjenië onder aanvoering
van Poetin-vazal Kadirov. En dan gisteren nog de Russische
patriarch Kirill, die homoseksuelen de schuld van de oorlog
in de schoenen schuift. Homoseksuelen — daar wil ik ook
graag bij stilstaan — krijgen vaak de schuld toegewezen
van natuurrampen, pandemieën en nu dus ook deze oorlog.
Voorzitter. Ik nam hier nu in het bijzonder de tijd voor. Ik
vind dat gepast, omdat wij, de initiatiefnemers, wel even
hebben getwijfeld of we dit debat vanavond wilden laten
doorgaan in het licht van de vreselijke oorlog die op ons
continent woedt. Maar een Oekraïense lesbische kennis zei
tegen mij: blijf in Nederland vooral vechten voor onze
grondrechten en vecht voor onze grondrechten, gelijkheid
en vrijheid in Oekraïne en Oost-Europa. Dat advies volgen
wij hier vanavond op en dat nemen wij ook mee in de
komende dagen, de komende weken, de komende jaren als
we het hebben over steun voor de meest kwetsbaren, niet
alleen in Nederland maar vooral ook in het buitenland, in
Oost-Europa en deze weken in het bijzonder in Oekraïne.
Daar wilde ik even mee beginnen, voorzitter. Het spijt me
dat ik daar drie minuten voor nam, maar dat leek mij gepast.
De voorzitter:
Totaal geen spijt.
De heer Hammelburg (D66):
Dank u wel. Dan ga ik over naar het voorstel. Ik wil beginnen
met het bedanken van enkele mensen en organisaties die
de afgelopen jaren hun bijdrage hebben geleverd aan dit
voorstel. Dat zijn de Kamerleden die deze grondwetswijziging succesvol hebben verdedigd in de eerste lezing. Dan
begin ik natuurlijk bij Vera Bergkamp, Kirsten van den Hul
en Nevin Özütok. Eerder waren de leden Van der Ham,
Azough, Van Tongeren, Timmer en Heijnen betrokken.
Daarnaast dank ik ook het Humanistisch Verbond, de
organisatie Ieder(in) en, zoals ook op de publiekstribune
zit, COC Nederland. Woorden van waardering zijn bovendien op z'n plaats voor de medewerkers, die ook weer in
de tweede lezing hebben gewerkt aan dit voorstel. De
voorzitter heeft ze ook al even genoemd: Sjors Wijlhuizen,
Manon Julicher, Koen Sijtsema, Jaap van der Heijden en
Daphne Warnar. En natuurlijk had dit voorstel de tweede
lezing nooit gehaald zonder de fantastische ondersteuning

9 maart 2022
TK 58

58-9-1

van Bureau Wetgeving en de deskundige ambtelijke
ondersteuning.
Voorzitter. Artikel 1 legt, zoals vaak gezegd, een fundamentele norm neer: allen die zich in Nederland bevinden worden
gelijk behandeld, en gelijke gevallen worden gelijk behandeld en ongelijke gevallen ongelijk. Deze definitie van het
gelijkheidsbeginsel is terug te voeren op Aristoteles. Het is
in het licht van deze rechtsopvatting en traditie dat wij
vandaag spreken over het toevoegen van de non-discriminatiegronden handicap en seksuele gerichtheid aan artikel
1. Discriminatie op grond van die kenmerken komt, hoe
dieptreurig ook, nog steeds veelvuldig voor, ook hier in
Nederland. Met dit voorstel beogen wij in onze constitutie
de norm glashelder te maken dat op handicap en seksuele
gerichtheid niet gediscrimineerd dient te worden. Het
voorstel versterkt de rechtsbescherming en vergroot de
herkenbaarheid van de Grondwet. Dat is na een geschiedenis van achterstelling, discriminatie en vervolging ook in
Nederland zeer zeker op zijn plaats.
Voorzitter. Tijdens het debat op 9 december hebben de
fracties van D66, SP, SGP, GroenLinks, Partij van de Arbeid,
VVD, CDA en ChristenUnie vragen aan ons gesteld, die ik
samen met collega De Hoop en mede namens mevrouw
Bromet, natuurlijk, zo goed als mogelijk probeer te beantwoorden. Er zaten een aantal vragen bij die al eerder zijn
gesteld. Er zaten een aantal vragen bij die nieuw zijn. Maar
gezien de bijzondere aard van dit debat hebben wij besloten
de vragen niet te splitsen en ze per fractie af te gaan, juist
omdat wij vinden dat het proces van een grondwetswijziging heel zorgvuldig moet worden doorlopen. Ik zal zelf
ingaan op de vragen van de leden Kröger, Bisschop, Van
der Laan en Leijten. De heer De Hoop zal ingaan op de
vragen die zijn gesteld door de leden Werner, Kathmann,
Ellian en Ceder. Ik zie niet ieder van hen in de Kamer op dit
moment; we zullen de vragen desalniettemin gewoon
beantwoorden.
Voorzitter. Ik begin bij de vragen van mevrouw Kröger. Daar
zijn we op 9 december ook mee begonnen. Mevrouw Kröger
heeft één enkele vraag gesteld en eigenlijk aan de minister,
maar laat ik vanwege de grondwetsgeschiedenis ook even
ingaan op een aantal punten die mevrouw Kröger noemde.
Zij ging in op het sobere karakter van de Grondwet. Die
regelt niet alles dicht, zegt ook mevrouw Kröger, en laat
daarom soms ruimte voor interpretatie. Daarom geeft onze
Grondwet sterke kaders — volgens mij zei mevrouw Kröger
dat ook — maar ook de nodige flexibiliteit. Gezien de zware
procedure voor wijziging van de tekst van de Grondwet is
dat soms ook wel zo prettig.
We nemen ook enkele normen op in de Grondwet die
essentieel zijn voor de Staat. De uitwerking daarvan vindt
vervolgens vaak plaats via gewone wetten. Daartoe geeft
de Grondwet ons ook opdrachten. Zo wordt het uitwerken
van nadere regelgeving opgedragen aan de wetgever. Dit
is bijvoorbeeld te zien in artikel 2 van de Grondwet, die
regelt wie "Nederlander" is, maar ook in artikel 59, waarin
de opdracht is vervat om het kiesrecht verder te regelen.
Dat haakt in op een ander punt dat mevrouw Kröger maakte:
de gronden die wij vandaag bespreken, zijn eerder ter
sprake gekomen in de grondwetsgeschiedenis, maar destijds is daar vanwege de tijdsgeest van afgezien. Deze discussie is niet vandaag of in de afgelopen jaren begonnen.

Inmiddels zijn er in de wet en in de maatschappij — gelukkig
maar — heel veel dingen veranderd en verbeterd. Hoewel
de normen zijn uitgekristalliseerd, betekent dat niet dat die
normen door iedereen worden geëerbiedigd, uitgedragen
en gerespecteerd. Het is dan ook aan ons allen om die
Grondwet hoog in het vaandel te dragen, te eerbiedigen
en hoog te houden, en zij die dat niet doen daarop te wijzen.
Wij moeten hen erop wijzen dat de constitutie en de
Grondwet als geschreven deel van die constitutie moeten
worden bewaakt. Ze vormen het fundament van onze
rechtsstaat en onze democratie. Ik denk dat dat juist vandaag de dag, gezien de situatie in Europa maar ook af en
toe hier in dit parlement, zeer hard nodig is. Daar wilde ik
namens de initiatiefnemers nog even op reflecteren richting
de fractie van GroenLinks. Verder is de vraag die mevrouw
Kröger heeft gesteld natuurlijk straks voor de minister.
Voorzitter. Dan een reactie op de vragen en opmerkingen
van de heer Bisschop van de SGP. De heer Bisschop vroeg
wat de initiatiefnemers zich voorstellen bij de door hen
benoemde rechterlijke toets aangaande de vraag of een
beroep op een bepaalde grond terecht is. Dat is een hele
mondvol. Hij vroeg specifiek wat voor procedure en wat
voor afwegingen daarbij verwacht worden. De initiatiefnemers beperken zich in dit geval tot gelijkebehandelingszaken, omdat die zaken in het licht van dit voorstel nu eenmaal
het meest relevant zijn. Daar kan ik het volgende over zeggen. Als iemand zich in een zaak over een geschil inzake
gelijke behandeling beroept op een non-discriminatiegrond,
dan zal de rechter moeten toetsen of die grond daadwerkelijk aan de orde is. Dat geldt voor alle gronden. Als een
actieve volksvertegenwoordiger, bijvoorbeeld van de partij
van de heer Bisschop, een zaak start bij het College voor
de Rechten van de Mens en zich op het standpunt stelt dat
hij gediscrimineerd wordt wegens zijn katholieke geloof,
dan zou het zomaar kunnen zijn dat het college vragen stelt
over hoe actief lidmaatschap van de SGP zich verhoudt tot
een katholieke geloofsovertuiging. Voor gender zou dat
weer anders uit kunnen pakken. De rechter of het college
zal niet in iedere zaak dezelfde toetsingsintensiteit aan de
dag leggen. Vaak zal het, zeker bij het uitblijven van
betwisting, voldoende zijn dat iemand zelf stelt een bepaald
geloof, ras of geslacht te hebben. We willen er echt voor
waken dat we dit voor gaan schrijven aan rechters, want
de manier waarop die toets wordt vormgegeven en de
intensiteit waarmee getoetst wordt, liggen echt bij de
rechter. In de praktijk is het wel zo dat er een toets plaatsvindt, impliciet of expliciet.
Voorzitter. De heer Bisschop wees erop dat bij het voorliggende voorstel enkel handicap en seksuele gerichtheid
voorliggen, terwijl er in de eerste lezing ook uitgebreid is
ingegaan op genderidentiteit en genderexpressie. Dat klopt.
Het procedurele antwoord in dezen is natuurlijk dat het
voorstel in de eerste lezing nog te wijzigen was. De discussie over uitbreiding of beperking van het voorstel moet
gezien worden in het licht van een mogelijke wijziging van
het voorstel. Die afweging was toen nog non-binair, zeg ik
even met een knipoog. In de tweede lezing is dat natuurlijk
niet meer zo. Het gaat nu om het voorstel dat voorligt.
Wijzigingen zijn in tweede lezing niet meer mogelijk. Dat
betekent natuurlijk niet dat wij in die tweede lezing het
gesprek niet willen of kunnen aangaan, maar het is wel
belangrijk om dat hier nogmaals te benoemen.
Voorzitter. De heer Bisschop wijst er in het kader van een
expliciete opname van genderidentiteit en -expressie op

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

9 maart 2022
TK 58

58-9-2

dat de AWGB in uitleg niet hetzelfde hoeft te zijn als de
Grondwet. Dat kan zo zijn, maar het is in dit kader wel goed
om erop te wijzen dat er een zekere wederkerigheid is tussen de wet en de Grondwet. Het klopt dat de Grondwet het
primaat heeft en de AWGB een horizontale uitwerking van
de norm uit artikel 1 is, maar dat betekent niet dat er geen
waarde toegekend moet worden aan bestaande regelgeving
als we de Grondwet willen aanpassen. Het breed gedeelde
uitgangspunt, in de politiek, de maatschappij en de wetenschap, is dat aanpassingen van de Grondwet voldoende
gedragen moeten worden door de Nederlandse rechtsorde
en maatschappij. Dat noemen wij ook wel de "constitutionele reikwijdte". Daar is veel over gediscussieerd. Aanpassingen moeten voortvloeien uit ontwikkelingen die met
voldoende draagvlak in de maatschappij zijn bevestigd.
Deze bevestiging kunnen we op het spoor komen door naar
bestaande regelgeving of andere besluiten te kijken.
Kortom, de Grondwet is soeverein, maar dat neemt niet
weg dat de Grondwet soms ook de gewone wet kan volgen,
niet omdat de gewone wet belangrijker is, maar omdat de
wet blijk kan geven van de constitutionele rijpheid van
bepaalde normen.
Vervolgens snijdt de heer Bisschop het punt aan dat Europese jurisprudentie over gender enkel ziet op geslachtsaanpassingen en -registratie. Dat was zijn derde vraag. De heer
Bisschop meent dat dat wat anders is dan het volledig
beschermen van genderidentiteit. Volgens de initiatiefnemers zijn er geen signalen dat genderidentiteit geen volledig
beschermde grond zou zijn in de jurisprudentie van het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Het Europees
Hof voor de Rechten van de Mens beschermt wel degelijk
tegen discriminatie op grond van genderidentiteit. Er kan
gewezen worden op een uitspraak door het Europees Hof
op 6 juli vorig jaar: A.M. en anderen tegen Rusland. In deze
zaak concludeerde het Hof dat de transvrouw die contact
met haar kinderen werd ontzegd, werd gediscrimineerd op
grond van haar genderidentiteit. Specifiek gaat het dan om
een inbreuk op het recht op privéleven, in samenhang met
het recht om in de uitoefening van de rechten die staan
omschreven in het Europees Verdrag voor de Rechten van
de Mens, niet gediscrimineerd te worden. Dat staat in artikel
8 en 14 van het verdrag. Er zijn meer en oudere zaken die
dit punt ook daadwerkelijk bevestigen. Het is daarin ook
bestendig de jurisprudentie, ook op Europees niveau.
Voorzitter. Dan de vragen van collega Van der Laan van
D66. Zij ging in op de verhoudingen tussen het beginsel
van gelijke behandeling en het discriminatieverbod.
Mevrouw Van der Laan stelde eigenlijk twee vragen. Ten
eerste vroeg zij aan de initiatiefnemers of zij kunnen
reflecteren op de betekenis van dit wetsvoorstel in het licht
van de mogelijke afschaffing van het toetsingsverbod. Dit
sluit aan bij de vraag die eerder schriftelijk is gesteld door
de ChristenUnie en bij de vraag die in de eerste termijn van
de zijde van de Kamer door de Partij van de Arbeid, door
mevrouw Kathmann, is gesteld.
De initiatiefnemers denken dat artikel 1, zeker als het voorliggende voorstel wordt aangenomen, goed bij de tijd is.
Het artikel is geschikt om wettelijke regelingen aan te toetsen, door de manier waarop het is geformuleerd. Dat heeft
er ook mee te maken dat er geen sprake is van de beperkingssystematiek die wel speelt bij andere grondrechten in
de Grondwet. Die beperkingssystematiek houdt nu bij veel
artikelen in dat grondrechten bij of krachtens de wet beperkt
kunnen worden. Zo houdt het verbod op groepsbeledigin-

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

gen bijvoorbeeld een beperking van de vrijheid van
meningsuiting in. Die formele systematiek leent zich minder
goed voor toetsing door een rechter dan een beperkingssystematiek met meer materiële voorwaarden, zoals proportionaliteit en subsidiariteit. Bij de grondrechten waarbij
dat aan de orde is, kan discussie gevoerd worden over de
vraag of een eventuele afschaffing van het toetsingsverbod
hand in hand dient te gaan met de modernisering van die
grondrechten en de beperkingssystematiek.
Maar voor artikel 1 is dat eigenlijk niet aan de orde. Mocht
het tot een afschaffing van het toetsingsverbod komen,
waardoor de rechter zou mogen toetsen of de wetten in
overeenstemming zijn met de normen van artikel 1 uit de
Grondwet, dan vormt artikel 1 daar geen enkele belemmering voor. Daarbij moeten we ook niet uit het oog verliezen
dat de rechter wel degelijk al regelgeving mag toetsen aan
artikel 1 van de Grondwet. Alleen, wetten in formele zin,
de wetten die afkomstig zijn van de Staten-Generaal, hier
uit dit huis, en van de regering, mogen op dit moment niet
aan artikel 1 worden getoetst. Dat is precies wat artikel 120
daarover zegt. Dat er wel degelijk wordt getoetst aan artikel
1 is ook eigenlijk nooit een aanleiding geweest om het
artikel te wijzigen. Dat is daar ook een bewijs van.
De tweede vraag van mevrouw Van der Laan ging over het
geven van ruchtbaarheid aan de nieuwe tekst van artikel 1.
Zij stipt met deze vraag een belangrijke kwestie aan. Lang
bleek uit onderzoek dat Nederlanders hun Grondwet wel
waarderen, maar er eigenlijk heel erg weinig kennis van
hebben. Je ziet daarin in de afgelopen jaren wel echt een
kentering. Zeker als het gaat over artikel 1 zie je steeds meer
dat dat wordt gevierd en besproken, en dat de naamsbekendheid er is. Er zijn ook heel wat initiatieven in Nederland
die hiermee bezig zijn. Ik zal er een aantal opnoemen,
gewoon ter inspiratie, en misschien zo meteen ook nog
voor een goede vraag aan het kabinet. In Utrecht zijn rechtenstudenten en studenten van de Hogeschool voor de
Kunsten bijvoorbeeld een samenwerking aangegaan met
als doel het maken van een kunstwerk dat artikel 1 symboliseert. Dat kunstwerk zal een centrale plek krijgen binnen
de Universiteit Utrecht, zodat de norm van antidiscriminatie
en gelijke behandeling zichtbaar is voor studenten in
Utrecht. Ook op andere openbare plekken zien we artikel 1
veel terugkomen, in raadzalen bijvoorbeeld. Dat helpt ontzettend om de bekendheid van artikel 1 verder te vergroten.
Ik kan me zo voorstellen dat hetzelfde initiatief kan worden
genomen in onderwijsinstellingen, raadzalen, provinciehuizen enzovoort. Het zijn ook die lokale initiatieven die vaak
zo fantastisch werken.
In dit kader kunnen we ook nog kijken naar de motie die
door de heren Ceder en Omtzigt is ingediend. Die motie
riep op om in rechtszalen te komen tot een zichtbare vorm
van representatie van de Nederlandse Grondwet. Je kunt
er natuurlijk ook voor kiezen om artikel 1 dan heel specifiek
af te beelden.
De voorzitter:
Er is een interruptie van mevrouw Van der Laan van D66.
Mevrouw Van der Laan (D66):
Meneer Hammelburg heeft mooie voorbeelden genoemd.
Die kan ik ook zeker waarderen, maar meneer Hammelburg

9 maart 2022
TK 58

58-9-3

heeft net in zijn inleiding ook gesteld dat vrijheid en gelijkwaardigheid niet vanzelfsprekend zijn en dat we daar ook
voor moeten vechten. De aanstaande grondwetswijziging
— ik formuleer het dan positief; ik ga uit van een positieve
stemming aankomende week — is niet mis. Dat is historie.
Het parlement zal dan ook geschiedenis schrijven. Mijn
vraag aan de indieners, en daarna aan het kabinet, is dan
ook: hoe kijken jullie aan tegen een grote publiekscampagne? Ik zou namelijk willen voorkomen dat we met onze
kenmerkende Hollandse nuchterheid een belangrijke
beslissing nemen en het dan in de campagne daarna een
beetje laten weglopen.
De heer Hammelburg (D66):
Ik vind dat een interessante suggestie. Op 3 november 2023
— we hebben het even opgezocht — vieren we het 175-jarig
bestaan van de Grondwet ook. Het is een interessante
suggestie. Ik zou ook zeggen: stel deze vraag zo meteen
ook vooral aan het kabinet. Zoals ik net eigenlijk al zei, is
het het mooiste als die grondwetsinitiatieven bottom-up
komen, maar wat ondersteuning vanuit het kabinet en
vanuit het Rijk is natuurlijk wel essentieel, zeker om straks
die 175 jaar te vieren. We willen dat alle Nederlanders hun
Grondwet goed kennen. Die is het fundament van de
rechtsstaat, zoals ik u net al zei, en het fundament van onze
democratie. Het non-discriminatiebeginsel in artikel 1 is
daarin natuurlijk essentieel, dus alle initiatieven daarin
vanuit de Kamer richting het kabinet worden hard toegejuicht, ook door de initiatiefnemers. Ik hoop dat dat een
antwoord was op uw vraag.
Voorzitter. Dan de vragen van de Socialistische Partij. Die
kwamen van mevrouw Leijten, die er ook al een hele lange
dag op heeft zitten, zoals we net al hadden geconcludeerd
na het vorige debat. Wat ik wel mooi vond, is dat mevrouw
Leijten inging op de constitutionele geschiedenis van het
gelijkheidsbeginsel en de invloed van het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens op de ontwikkeling daarvan
hier in Nederland. Zij noemde het amendement van Marcus
Bakker. Het is wel mooi om daar even bij stil te staan. Dat
amendement zorgde ervoor dat aan artikel 1 de zinsnede
"of op welke grond dan ook" werd toegevoegd, zoals we
die nu kennen. Dit was de invloed van het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens, dat zo'n restcategorie al
kende. Dat amendement van Bakker laat eigenlijk zien wat
het belang is van de internationale rechtsorde en hoe die
de Nederlandse rechtsorde versterkt. Tegelijkertijd zie je
dat het ook andersom werkt. Artikel 90 van de Grondwet
stelt bijvoorbeeld dat het een taak is om de internationale
rechtsorde te versterken. Daar zit dus ook een vorm van
wederkerigheid in en dat is alleen maar mooi. Artikel 1 zou,
en dat durf ik hier wel stevig te zeggen, minder betekenen
als het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens er
niet was geweest, en ook als verzetsstrijder Marcus Bakker
zich er niet voor had ingezet. Het is dus prachtig om daarbij
stil te staan, en bij de strijd van veel linkse en progressiefliberale partijen voor gelijkheid en emancipatie in de
grondwetsgeschiedenis.
Mevrouw Leijten ging ook in op de risico's van algoritmen.
Ze haalde daarbij natuurlijk ook het toeslagenschandaal
aan en het gebruik van discriminerende modellen. Dat was
in dit geval ook specifiek gericht op nationaliteit en inkomen.
De initiatiefnemers zien ook hier dat er sprake is geweest
van een onterecht onderscheid, en zijn het daarin eigenlijk
met mevrouw Leijten eens.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

Dit was ook een prachtige vraag. Mevrouw Leijten zei dat
ze, zoals zij het zelf formuleerde, ook een gewetensvraag
had. Het is alweer een tijdje geleden, maar het was een
gewetensvraag. Zij vroeg in het licht van het toeslagenschandaal en het rapport van de Commissie van Venetië of het
behoren tot een economische klasse of het hebben van een
nationaliteit ook niet geëxpliciteerd zou moeten worden in
artikel 1, waar we het vandaag ook over hebben. Of, zo
vroeg mevrouw Leijten ook, volstaat de restcategorie van
Marcus Bakker, zal ik maar zeggen, daar ook voor? En kan
hiervoor niet dezelfde argumentatie gelden? Dit is eigenlijk
een beetje dezelfde discussie als die we hadden met de
heer Bisschop. We kunnen dit nu, bij dit voorstel, niet meer
veranderen, want we zitten in de tweede lezing. Er zijn zeker
ook wel redenen om de gronden die mevrouw Leijten
noemt, namelijk de sociaal-economische positie, inkomen
of bijvoorbeeld nationaliteit, te expliciteren. We hebben het
over vormen van discriminatie die veelvuldig voorkomen
en daadwerkelijk tot onterechte uitsluiting kunnen leiden.
Er zijn ook goede redenen om het niet te expliciteren. Dat
is natuurlijk meer de juridische kant van het verhaal. We
hebben het eerder gehad over de constitutionele rijpheid.
Dat was ook een discussie met de heer Bisschop.
De gronden die we vandaag willen toevoegen aan de
Grondwet, aan artikel 1, zijn seksuele gerichtheid en handicap. De discussie over het opnemen daarvan in artikel 1
van de Grondwet bestaat eigenlijk al sinds de jaren zeventig,
jaren tachtig. Daar is decennialang, een halve eeuw, over
gediscussieerd. We vinden onderdelen van deze discussie
al terug in gewone wetgeving, specifiek in de gelijkebehandelingswetgeving en in het Wetboek van Strafrecht. Dat
geldt voor deze andere begrippen nog niet zozeer. Het is
een interessante discussie; dat geef ik toe. Dat zal alleen op
gronden van constitutionele rijpheid en de discussie die
daaromheen staat, vandaag niet aan de orde zijn, ook omdat
dit in tweede lezing nou eenmaal niet mogelijk is. Maar het
is prikkelende vraag, dus ik zou zeggen: laten we daar in
de toekomst verder naar kijken. De initiatiefnemers hebben
wel de overtuiging dat discriminatie in welke vorm dan ook,
zeker als het gaat over de sociaal-economische positie,
inkomen en nationaliteit, nooit en te nimmer is toegestaan.
De wet dekt dat op dit moment goed, voldoende, maar over
verdere verankering kunnen we in de toekomst een interessante discussie voeren. Daar kijken we dan ook met plezier
naar uit.
Voorzitter. Ik probeerde het wat snel te doen, omdat het al
laat was. Ik hoop dat het te volgen was. Ik ben door mijn
beantwoording heen en geef het woord aan de heer De
Hoop.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan maken we eerst kort schoon en dan geef
ik het woord aan de heer De Hoop. Ietsje omhoog of
omlaag? Omlaag! Zo goed? Ja, gaat uw gang.

De heer De Hoop (PvdA):
Dank, voorzitter. Ik ben net iets minder lang dan de heer
Hammelburg.
Voorzitter, dank u voor het woord. Het is bijzonder om
vandaag mede het woord te mogen voeren. Ook ik wil graag

9 maart 2022
TK 58

58-9-4

een woord van dank uitspreken richting onze voorgangers
en de leden die al een bijdrage hebben geleverd aan dit
debat. Als eerste ga ik graag in op de bevlogen, zo mag ik
wel zeggen, bijdrage van mevrouw Werner. Zij sprak met
name over de noodzaak van het opnemen van de grond
"handicap". Zij zei dat deze grondwetswijziging aanmoedigt
tot aanvullend beleid om gelijke behandeling te bevorderen.
Die lezing ondersteunen de initiatiefnemers van harte. Ook
gaf zij aan dat deze wijziging iets vraagt van ons als volksvertegenwoordiging. De Grondwet stelt namelijk eisen aan
wetgeving en wij als volksvertegenwoordiging zijn het
orgaan dat in ons constitutionele stelsel die toets uitvoert.

Mevrouw Kathmann stelde ook een aantal vragen. Ten
eerste vroeg zij of de initiatiefnemers nog eens in kunnen
gaan op de betekenis van "geslacht" in artikel 1, ondanks
dat het voorstel hier niet over gaat. De initiatiefnemers zijn
van mening dat, zoals de heer Hammelburg ook al verwoordde, aan de non-discriminatiegrond "geslacht" een
brede definitie toekomt. Dat betekent dat genderidentiteit
en genderexpressie daar ook onder vallen en dat deze
definitie verder gaat dan enkel het binaire onderscheid
tussen man en vrouw. Dat is ook in lijn met bestaande
wetgeving, in het bijzonder de Algemene wet gelijke
behandeling.

Mevrouw Werner had het ook over erkenning van mensen
uit de lhbti-gemeenschap en van mensen met een handicap.
Dat is inderdaad belangrijk. Niet voor niets zien wij dat
belangenorganisaties hier al decennia om vragen. Maar
wat ik wel wil benadrukken, is dat het niet enkel draait om
erkenning. Dat zou het voorstel symbolisch maken. En ja,
de Grondwet heeft een symbolische waarde, maar zeker
ook een juridische. Dat heeft mijn collega hiervoor ook al
aangestipt, maar het kan geen kwaad om dat nog wat uitgebreider te bespreken.

Collega Kathmann stelde ook de vraag hoe de initiatiefnemers de inspanning van de overheid om discriminatie op
grond van handicap en seksuele gerichtheid tegen te gaan
voor zich zien. Ten eerste gaat het dan om het vergroten
van rechtsbescherming. Het doet de initiatiefnemers dan
ook goed dat er bijvoorbeeld meer geld naar het College
voor de Rechten van de Mens gaat. Ook kan het gaan om
beleidsprogramma's, zoals de minister ook in de eerste
lezing aanstipte. Wij kijken dan ook uit naar de beantwoording van de minister op dit punt.

Ten eerste biedt explicitering van seksuele gerichtheid en
handicap in het eerste artikel van de Grondwet meer
rechtsbescherming bij de rechter, voor zover het geen
beroepen tegen wetten in formele zin betreft. Ja, nu al vallen deze gronden onder "welke grond dan ook", maar
explicitering van deze gronden maakt nog duidelijker dat
de gronden bij voorbaat verdacht zijn. Daar kan een rechter
waarde aan hechten. Ten tweede zorgt explicitering voor
betere waarborgen in het wetgevingsproces. En dat zijn
wij. Zodra wij een wet zien die differentieert op basis van
seksuele gerichtheid of een handicap, legt dat ons een
zwaardere verplichting op om kritisch naar zo'n wet te kijken. Ten derde biedt explicitering maatschappelijke
bescherming. Burgers kunnen zich in het dagelijks leven
immers ook beroepen op de Grondwet, zonder dat er een
rechter bij komt kijken. De Grondwet is eenvoudiger voor
een individuele burger om zich op te beroepen en spreekt
meer aan dan bijvoorbeeld de Algemene wet gelijke
behandeling.

Vervolgens vroeg mevrouw Kathmann naar de definitie
van "verboden seksuele voorkeuren". De initiatiefnemers
zijn daar duidelijk over: onder seksuele gerichtheid verstaan
zij seksuele voorkeuren die betrekking hebben op het
geslacht van een ander. Pedofilie en zoöfilie zijn, mits daar
uitvoering aan wordt gegeven, strafbaar en blijven dat ook.

Voorzitter. Mevrouw Werner vroeg nog hoe wij ervoor
zorgen dat discriminatie op basis van bijvoorbeeld leeftijd
niet minder erg wordt gevonden dan discriminatie op basis
van de wel benoemde gronden. De initiatiefnemers zijn het
met mevrouw Werner eens dat andere discriminatiegronden
niet minder serieus dienen te worden genomen, maar
gronden die niet worden genoemd, worden minder snel
gezien als bij voorbaat verdacht. Dat betekent alleen niet
dat we er niet alert op moeten zijn. Dat moeten we ook met
z'n allen uit blijven dragen.
Voorzitter. Dan zou ik graag reageren op de inhoudelijke
punten die mevrouw Kathmann inbracht. Een van die punten was dat de opname in de Grondwet een bevestiging
van de vooruitgang en een verankering is. Dat is goed
gezegd. Ook had mevrouw Kathmann er aandacht voor dat
het daarmee zeker nog niet klaar is. Een toevoeging aan de
Grondwet is immers geen sluitstuk. Je zou het, zoals eerder
is genoemd, ook een opdracht aan de Staten-Generaal en
de regering kunnen noemen. Een tussentijdse bekroning,
zei mevrouw Kathmann. Dat vinden de initiatiefnemers
mooi gezegd.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

Mevrouw Kathmann stelde tot slot de vraag of de kracht
van artikel 1 zou kunnen toenemen door het afschaffen van
het toetsingsverbod. Dat de kracht van artikel 1 dan zal
toenemen, is erg waarschijnlijk. Op welke manier precies
hangt af van hoe zo'n afschaffing er dan uitziet. Als enkel
artikel 120 afgeschaft zou worden en gewone rechters
wetten in formele zin zouden kunnen toetsen aan de
Grondwet, dan zou dat de juridische kracht van artikel 1
doen toenemen. Artikel 1 is nu uitgewerkt in de gelijkebehandelingswetgeving, maar de werking daarvan is beperkt.
Zo geldt de AWGB op een beperkt aantal terreinen. Het gaat
dan om arbeid, om goederen en diensten, om het vrije
beroep, om het lidmaatschap van vakbonden en beroepsverenigingen, en om sociale bescherming. Ook de bijzondere gelijkebehandelingswetten, zoals de Wet gelijke
behandeling op grond van leeftijd, de Wet gelijke behandeling op grond van handicap of chronische ziekte en de Wet
gelijke behandeling tussen man en vrouw werken niet op
alle gebieden. Artikel 1 van de Grondwet kent die beperking
in reikwijdte niet en werkt bovendien verticaal, van overheid
naar burgers. Dat dat ten diepste problematisch is, behoeft
geen discussie. Ten tweede kent de gelijkebehandelingswetgeving slechts een beperkt aantal non-discriminatiegronden,
waar artikel 1 de restcategorie "welke grond dan ook" kent.
Voorzitter. Dan ga ik door naar de inbreng van de heer Ellian
van de VVD. Ik zie nu de heer Strolenberg in de zaal zitten;
mooi dat u er ook bent. De bijdrage van de heer Ellian was
kort en bevatte geen vragen, maar laten we zeker ook stilstaan bij de bijdrage van de juristen in de zaal. De heer
Ellian had het over het op-een-na belangrijkste artikel van
vandaag, namelijk artikel 137 van de Grondwet. Dat artikel
schrijft de procedure voor die doorlopen moet worden om
de Grondwet te wijzigen. Vandaag geven wij uitvoering aan
het vierde lid van dat artikel, namelijk de tweede lezing. Dat
betekent dat in beide Kamers afzonderlijk van elkaar een

9 maart 2022
TK 58

58-9-5

twee derde meerderheid moet instemmen om een wijziging
te finaliseren. In de bijdrage van de heer Ellian werd aangestipt dat het ook mogelijk zou zijn om de tekst te versmallen
tot "welke grond dan ook". Daartoe heeft de heer Bisschop
in eerste lezing ook een voorstel gedaan. Maar zoals de
heer Ellian zelf al aangaf, gaat het om persoonlijke kenmerken die zo fundamenteel deel uitmaken van wie je bent, dat
een toevoeging passend is. Daarnaast kennen de gronden
die we noemen een historie van achterstelling en in veel
gevallen zelfs vervolging. Ik wil de heer Ellian, via u, voorzitter, bedanken voor een inkijkje in zijn reflectie op dit
voorstel, temeer omdat binnen zijn partij voorafgaande aan
de eerste lezing stevig gediscussieerd is over dit voorstel.
Ik ben dan ook blij dat we als initiatiefnemers de steun van
de heer Ellian, de heer Strolenberg en de VVD kunnen
genieten.
Voorzitter. Tot slot zal ik ingaan op de bijdrage van de heer
Ceder. De heer Ceder, die er helaas niet is, had een mooi
betoog waarin hij onder meer inging op de innerlijke
waardigheid van de mens en hoe die zich verhoudt tot het
beginsel van gelijke behandeling. Hij reflecteerde ook op
het feit dat veel landen geen grondwet hebben en dat het
daar vaak prima gaat. Dat klopt. We zien dat Groot-Brittannië ook kan functioneren zonder een geschreven grondwet.
Maar ook daar heeft men een constitutie, zij het in de bredere zin van het woord. Onze Nederlandse constitutie in
die bredere zin omvat meer dan enkel de 142 artikelen die
samen onze Grondwet zijn. Zo kan ook gezegd worden dat
organieke wetten als de Kieswet en de Gemeentewet tot
onze constitutie behoren. Dat geldt ook voor ongeschreven
regels van staatsrecht, bepaalde internationale verdragen
en algemene erkende rechtsbeginselen. De heer Ceder zocht
ook naar de diepere betekenis van het gelijkheidsbeginsel,
daarbij ook filosoferend over de christendemocratie. Je kan
hier zien dat het gelijkheidsbeginsel in alle drie stromingen
die in Nederland dominant zijn, breed wordt gedragen.
Voor de sociaaldemocratische stroming, de christendemocratische stroming en de liberale stroming neemt het
gelijkheidsbeginsel een fundamentele plek in.
De heer Ceder stelde ook ietwat filosoferend de vraag of
artikel 1 de kapstok is waar de rest van de Grondwet aan
hangt. De heer Ceder vroeg daarmee of er sprake is van
rangordelijkheid tussen grondrechten. Dat is niet zo. Het
ene grondrecht is gelijkwaardig aan het andere. In bepaalde
gevallen kan het wel voorkomen dat grondrechten botsen.
Dan moet er een afweging worden gemaakt. Vaak zal dat
aan ons zijn, als wetgever. In concrete situaties ligt dat bij
de rechter. Dat zijn belangrijke afwegingen. Soms zullen
grondrechten beperkt moeten worden, omdat in een specifieke situatie een ander grondrecht prevaleert. Daarnaast
verwijzen de initiatiefnemers naar wat eerder is besproken
in de beantwoording van de vragen van de heer Bisschop.
De heer Ceder stelde daarnaast de vraag hoe de initiatiefnemers aankijken tegen de implementatie van het VN-verdrag Handicap op Bonaire, Sint-Eustatius en Saba. In
Europees Nederland is dit VN-verdrag geratificeerd en
geïmplementeerd. Ook heeft dit al geleid tot enkele wetswijzigingen zoals de Wet gelijke behandeling voor mensen
met een handicap of chronische ziektes, en de Kieswet, die
ook gewijzigd is. Hierin staat dat stemlokalen voor iedereen
toegankelijk moeten zijn. De initiatiefnemers zijn ook bekend
met de motie-Van der Graaf c.s. over de implementatie van
het VN-verdrag inzake de rechten van personen met een
handicap in Caribisch Nederland. D66, GroenLinks en de

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

Partij van de Arbeid hebben die motie ondersteund. Wat
de initiatiefnemers betreft wordt het VN-verdrag Handicap
onverkort geïmplementeerd op Bonaire, Sint-Eustatius en
Saba. Wellicht dat de minister een rapportage kan geven
over de voortgang hiervan en de verschillende projecten
die hieraan werken.
Voorzitter. Ik denk dat alle vragen die aan de initiatiefnemers
zijn gesteld nu zijn beantwoord. Mocht er toch nog iets zijn
ontglipt, dan komen wij daar graag in tweede termijn op
terug.
Artikel 1 is niet zomaar een artikel, niet domweg omdat het
het eerste artikel in onze Grondwet is, maar omdat het een
beginsel uitdraagt dat in de hele rechtsorde terug te zien
is, van het contractenrecht tot het evenredige kiesrecht.
Vandaag hebben we het met name over de tweede volzin
van artikel 1 gehad. Het wijzigen van de Grondwet is een
lang proces. Het heeft iets van een marathon, maar ook van
een estafette. Bij het startschot hadden de leden Van der
Ham, Azough en Timmer het stokje vast. Mevrouw Van
Tongeren nam enige tijd later de plek van mevrouw Azough
over. Daarna waren het de leden Bergkamp, Özütok en Van
den Hul die het bord passeerden dat aangaf dat de wijziging
halverwege was. Nu hebben wij het stokje mogen overnemen.
Dit is de tweede lezing. Veel inhoudelijke punten zijn al
besproken in de eerste lezing. Doordat er ook veel voorbereiding bij een wijziging van de Grondwet komt kijken,
kunnen we wel zeggen dat de tweede helft, als het om de
inspanning gaat, iets meer heuveltje af was. Ik wil dan ook
nogmaals de vorige initiatiefnemers danken voor al het
werk dat zij hebben verzet. Ook wil ik graag nogmaals alle
medewerkers bedanken die ons hebben ondersteund en
alle medewerkers die dat in het verleden hebben gedaan.
Het is zeker voor de Kamer nogal een opgave. Tot slot dank
ik alle leden die vandaag en ook op 9 december hebben
bijgedragen aan een waardig debat. Dat is wat de Grondwet
dient. Ik hoop dat de vereiste tweederdemeerderheid voor
dit voorstel zal stemmen in deze Kamer.
Ik dank u, voorzitter, voor het woord.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Hoop. Dan ga ik het woord geven
aan de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voor de beantwoording van een aantal vragen.

Minister Bruins Slot:
Voorzitter, dank u wel. Allereerst wil ik de heer Hammelburg
bedanken voor zijn zeer gevoelde woorden. De Grondwet
vraagt om een diepere reflectie en dat heeft de heer Hammelburg heel goed verwoord. Ik hoorde de initiatiefnemers,
de heer Hammelburg, de heer De Hoop en mevrouw Bromet, die hier helaas niet aanwezig is, uitgebreid alle eerdere
initiatiefnemers danken voor het vele werk dat zij hebben
gedaan, zoals ook onze Voorzitter van de Tweede Kamer.
Dat geeft mij de gelegenheid om als minister mijn dank uit
te spreken aan de initiatiefnemers en zeer zeker ook aan de
medewerkers — zonder hen kan het gewoon niet — voor
de stut en steun die zij hebben verleend, maar ook voor het
uitstekende werk dat verricht is. Vanuit ervaring weet ik dat
maatschappelijke organisaties vaak zeer bereid zijn om mee

9 maart 2022
TK 58

58-9-6

te denken en om bepaalde voorstellen mee verder te brengen. Zij hebben vaak een grote rol in initiatiefvoorstellen.
Je kunt een initiatiefvoorstel maken als Kamerlid, maar als
je een initiatiefvoorstel voor de Grondwet maakt, is dat toch
wel het summum. Dat is zeer bijzonder, omdat grondwetsherzieningen in deze Kamer niet aan de orde van de dag
zijn, alhoewel we in een bijzonder tijdperk leven met elkaar,
omdat we, sinds 1983, op dit moment de meeste grondwetsherzieningen ooit hebben. En dan staat deze grondwetsherziening in een bijzondere verhouding tot alle andere. Het
is een initiatiefvoorstel, een heel mooi voorstel om de
gronden handicap en seksuele gerichtheid expliciet op te
nemen naast alle andere genoemde gronden van godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras en
geslacht.
Ik vind dat de initiatiefnemers heel goed hebben verwoord
dat dit aan de ene kant in de gelijkebehandelingswetgeving
al in 1994 is ingevoerd en dat in 2003 een soortgelijke
bescherming voor mensen met een beperking is ingevoerd.
Maar dat is niet gelijk aan het geven van een plek aan seksuele gerichtheid en handicap in artikel 1 van de Grondwet.
Het kabinet kan dit initiatiefvoorstel dan ook alleen maar
van harte ondersteunen. Als adviseur doe ik dat dus ook,
in bescheidenheid, want het werk is van de initiatiefnemers.
Voorzitter. Er zijn een aantal vragen aan mij gesteld. Ik heb
daar blokjes van gemaakt. Het eerste zijn de vragen over
handicap en seksuele gerichtheid, dan een aantal specifieke
vragen over mensen met een handicap, dan de vraag van
mevrouw Van der Laan over het vergroten van de kenbaarheid van artikel 1 van de Grondwet en een aantal vragen
van de heer Bisschop over de Grondwet als zodanig.
Voorzitter. Mevrouw Kathmann vroeg of de minister van
mening is dat het moeilijker wordt om de rechten van
lhbti'ers terug te draaien. Ja, die mening deel ik. Feitelijk
kan een grondwet veel minder gemakkelijk gewijzigd worden dan een wet in formele zin. Dus kunnen de gronden
ook minder gemakkelijk geschrapt worden. Het geeft ook
nog een keer aan dat de toevoeging van belang is om
ondubbelzinnig uit te spreken dat discriminatie op grond
van seksuele gerichtheid en handicap in strijd is met onze
gedeelde waarden. Het staat namelijk niet alleen in de
Grondwet, maar we zien ook dat in menig gemeentehuis,
in de Tweede Kamer en in politiebureaus artikel 1 van de
Grondwet soms letterlijk op de muur staat. Tijdens inburgeringscursussen moeten nieuwe Nederlanders artikel 1 uit
het hoofd leren. Het is dus niet alleen het opnemen in de
Grondwet, maar ook het verder verankeren in onze
samenleving van het belang van de gronden van seksuele
gerichtheid en handicap.
Mevrouw Kröger vroeg in dit kader hoe we ervoor zorgen
dat inwoners ervaren dat discriminatie meer en beter
bestreden wordt. Vorige week hebben we een uitgebreid
debat gevoerd over discriminatie, racisme en mensenrechten. Daar zijn een aantal dingen de revue gepasseerd. Ik
zou een aantal belangrijke zaken uit dat debat willen
terugpakken. Onlangs hebben we de Nationaal Coördinator
tegen Discriminatie en Racisme ingesteld. Dat is een verschil
met een jaar geleden. Die heeft als opdracht gekregen om
in gesprek met inwoners en met de samenleving tot een
nationaal programma tegen discriminatie en racisme te
komen, dat we met z'n allen gaan uitvoeren. Dat is echt een
belangrijke stap.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

Een stap die we nog met elkaar moeten zetten, is het
instellen van een staatscommissie discriminatie en racisme.
Dat is op verzoek van de Tweede Kamer en we zijn op dit
moment intensief bezig om dit tot stand te brengen. Als
inwoners discriminatie ervaren, moeten ze dat kunnen
melden en moeten ze geholpen worden. Vorige week heb
ik aangekondigd dat ik een onderzoek start om het meldingsproces te verbeteren.
Voorzitter. Wat gaat de minister doen om discriminatie op
grond van handicap en seksuele gerichtheid te bestrijden?
Dat was een vraag van mevrouw Kathmann. Allereerst zet
het kabinet erop in om het stereotiepe beeld van mannelijkheid en vrouwelijkheid en de opvattingen daarover niet zo
zwart-wit te laten zijn. Die opvattingen zorgen ervoor dat
het soms een drempel is voor de emancipatie van velen in
onze samenleving die zich anders voelen. Ook spelen deze
opvattingen een rol bij het ontstaan en het voortduren van
gendergerelateerd geweld en discriminatie. Ik vind het
vreselijk dat dit gebeurt en daarom is het zo belangrijk dat
we handicap en seksuele gerichtheid nadrukkelijk in de
Grondwet gaan opnemen, zoals de initiatiefnemers voorstellen.
Er zijn concrete acties, waar onder andere de minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap mee bezig is. Middels
de subsidieregeling gender- en LHBTI-gelijkheid is hij een
strategische samenwerking aangegaan met maatschappelijke organisaties, die zich inzetten om discriminatie tegen
te gaan. Dat zijn de zogenoemde allianties. De regeling zou
dit jaar aflopen, maar wordt in de periode 2022 tot 2027
voortgezet. Daarin zie je echt heel mooie initiatieven, die
gericht zijn op sociale acceptatie en veiligheid, zoals
Gedeelde trots, gedeeld geluk van het COC. Het is goed en
mooi dat dit gebeurt. Het kabinet zet ook in op het vergroten
van de participatie van mensen met een handicap of
beperking en bestrijdt discriminatie door ervoor te zorgen
dat iedereen de kans krijgt om mee te doen. Dat gebeurt
onder andere door het programma Onbeperkt meedoen,
dat naar aanleiding van de implementatie van het VN-verdrag Handicap is geïnitieerd.
Dit is niet alleen iets van de overheid. Je ziet gelukkig dat
de samenleving ook heel hard meehelpt en meewerkt om
dit voor elkaar te krijgen, bij gemeenten, het bedrijfsleven
en maatschappelijke organisaties. Die krachten moeten we
met elkaar blijven bundelen om ervoor te zorgen dat we
met elkaar stappen voorwaarts zetten. Er is echt nog heel
veel werk te verzetten om mensen in ons Nederland gelijkwaardig te behandelen. Daarvoor is dit Grondwetsvoorstel
een heel belangrijke bijdrage, om het mensen met een
handicap of in het kader van seksuele gerichtheid nog een
keer duidelijk te maken dat discriminatie verboden is, dat
het echt niet mag en niet kan en dat het gewoon nooit
getolereerd mag worden.
Voorzitter. Dan de vraag van mevrouw Kröger over rechten
van mensen met een handicap. Die vraag ging over de
aansluiting bij het facultatieve protocol bij het VN-Gehandicaptenverdrag. Mijn ambtsvoorganger heeft een jaar geleden gezegd dat er op dat moment een onderzoek liep. Dat
is een VN-evaluatie over het functioneren van de verdragscomités. Die zou beter inzicht moeten geven in de werking
van de financiële en juridische implicaties in het belang van
de besluitvorming. Hoe is de doorwerking in de Nederlandse rechtsorde? Wat betekent dat financieel? Wat betekent dat juridisch? We hebben daar navraag naar gedaan.

9 maart 2022
TK 58

58-9-7

De evaluatie heeft een vertraging met onbekende tijd. Zo
zal ik het omschrijven. Dat gaat mij te lang duren. Het idee
is om de Raad van State om voorlichting te vragen over de
juridische en financiële implicaties van de ratificatie van de
facultatieve protocollen bij het VN-verdrag inzake handicap,
het Internationaal Verdrag inzake economische, sociale en
culturele rechten en het Internationaal Verdrag inzake de
rechten van het kind. Op basis van die voorlichting van de
Raad van State wil het kabinet verdere stappen in overweging nemen. Tegen mevrouw Kröger zeg ik dat het te lang
duurt. We moeten een andere weg gaan bewandelen om
goed advies te krijgen.
Voorzitter. Mevrouw Van der Laan had een heel belangrijk
punt. Zij vroeg of de minister ervoor gaat zorgen — hopelijk
niet alleen de minister maar vele mensen met mij — dat
wij een nieuwe tekst van artikel 1 van de Grondwet krijgen.
Mevrouw Van der Laan is vroeger topsporter geweest. Je
moet de overwinning niet vieren voor het zover is. De initiatiefnemers moeten dit debat goed voltooien en we moeten
in de Eerste Kamer het debat nog goed voltooien. Toch is
het belangrijk om met elkaar al vooruit te denken over de
stappen die we verder gaan zetten. Daar hoort natuurlijk
ook het kenbaar maken van de nieuwe tekst bij. De standaarddingen zijn natuurlijk publicatie op rijksoverheid.nl
en het onder de aandacht brengen van de tekst bij de verschillende maatschappelijke organisaties. Die zitten hier
ook bij, dus zij zullen dat zelf ook doen.
Voorzitter. Ik zal zo nog even ingaan op 175 jaar Grondwet,
maar los daarvan zit ik ook aan het volgende te denken. Als
we het oude Tweede Kamergebouw uitlopen, komen we
daarachter bij de grondwetbank. Dat is een monument dat
de stad Den Haag aan de regering cadeau heeft gedaan.
Daarop staat de complete tekst van artikel 1 uit de Grondwet
zoals dat nu is. Ik wil gaan uitzoeken wat we met de
grondwetbank gaan doen als dit wetsvoorstel wordt aangenomen en in werking treedt. Dat is een toezegging aan de
initiatiefnemers. De grondwetbank is een belangrijke uiting
van het belang van artikel 1 van de Grondwet. Ik ben nog
niet zover dat ik weet wie de grondwetbank in eigendom
heeft en hoe dat precies werkt, maar tegen mevrouw Van
der Laan en de initiatiefnemers zeg ik toe dat ik ga uitzoeken
hoe we de juiste tekst op de grondwetbank kunnen krijgen
en welke stappen daarvoor nodig zijn. Het lijkt me heel goed
om dat moment te verbinden aan meer bekendheid.
Los daarvan bestaat de Grondwet over enige tijd 175 jaar,
zoals de initiatiefnemers zeer helder zeiden. In dat kader
wil ik gaan kijken welke initiatieven we kunnen nemen en
wat we daaraan kunnen doen. Mijn idee over 175 jaar
Grondwet in 2023 is dat ik de Kamer in de loop van 2022
informeer over wat we daarin kunnen betekenen. Wat
betreft de grondwetbank ga ik uitzoeken hoe en wat, omdat
ik denk dat dat een heel belangrijke, zichtbare verandering
zal zijn.
Voorzitter. Dan een aantal vragen van de heer Bisschop.
Die gingen meer over de Grondwet als zodanig. Hij vroeg
naar de rangschikking van de grondrechten en of het niet
tijd is om artikel 1 te verplaatsen. Ik zou daarbij willen aangeven dat alle grondrechten wat dat betreft gelijkwaardig
zijn. Ik zeg tegen de heer Bisschop dat je ook aan traditie
moet vasthouden. Hij moet zeker ook van traditie houden.
We hebben sinds 1983, al bijna 40 jaar, de grondrechten
op een bepaalde wijze in de Grondwet opgeschreven. Ik
hecht eraan dat we aan die traditie vasthouden. Ik zie dat

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

de heer Bisschop heel erg van de verandering is, maar ik
zou op dit vlak vooral aan de traditie willen vasthouden,
zeg ik tegen de heer Bisschop.
Voorzitter. Dan de vragen van mevrouw Kathmann over de
constitutionele toetsing. Dat was een jaar geleden, maar
inmiddels hebben we een nieuw regeerakkoord. Ik heb
samen met de minister voor Rechtsbescherming uitdrukkelijk de opdracht gekregen om werk te maken van constitutionele toetsing en te kijken welke vorm van constitutionele
toetsing het beste past bij het Nederlands rechtssysteem.
Ik heb de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken
inmiddels toegezegd dat ik samen met de minister voor
Rechtsbescherming met een hoofdlijnenbrief naar de Kamer
kom om, voordat ik met een wetsvoorstel kom, de uitwerking van de constitutionele toetsing bij de Kamer neer te
leggen, zodat de Kamer ook daarover goed van gedachten
kan wisselen. Zoals de initiatiefnemers al aangeven, zijn er
veel verschillende vormen waarin je dat kan uitwerken. Ik
wil de Kamer daar graag nadrukkelijk in betrekken.
Dan was er een vraag van de heer Bisschop over de genderidentiteit. Hij vroeg: wat zijn hierin dan de objectiveerbare
kenmerken? Ik zou tegen de heer Bisschop heel nadrukkelijk
willen zeggen dat de definitie van de World Health Organization ontzettend duidelijk is. Die luidt: a person's deeply
felt, internal and individual experience of gender, which
may or may not correspond to the person's physiology or
designated sex at birth. De termen "deeply felt" en "individual" maken het tot iets wat vast te stellen is. Je kunt
namelijk vaststellen of iets echt diepgevoeld is, en dat is
zo.
Voorzitter. Dat waren de vragen die aan mij zijn gesteld bij
de vorige behandeling. Er is zonet ook een vraag gesteld
over de situatie in Saba en hoe het daar staat. Die is door
de initiatiefnemers zeer charmant aan mij doorgespeeld.
Daarvoor geldt dat ik met mijn collega van VWS contact
moet opnemen. Ik ga kijken of ik dat nog voor de tweede
termijn voor elkaar krijg. Als dat niet lukt, dan zal ik zorgen
dat die informatie op een andere wijze bij deze Kamer
terechtkomt.
Dank u wel.
De voorzitter:
Ik wil de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties van harte danken voor de beantwoording. Ik stel voor
dat we meteen van start gaan met de tweede termijn aan
de kant van de Kamer en geef als eerste het woord aan
mevrouw Kröger van GroenLinks. Het is fijn om te horen
dat we ook een aangepast bankje krijgen van de regering.
Die noteer ik als toezegging. Het woord is aan mevrouw
Kröger.

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ik ga het heel kort houden. Ik wil de
initiatiefnemers en de minister heel erg bedanken voor de
beantwoording. Het is een eervol en bijzonder moment om
hier te mogen staan om dit initiatiefwetsvoorstel te
bespreken. Ik mis mijn collega mevrouw Bromet in vak-K.
Dat had het helemaal afgemaakt. Mijn fractie zal met heel
veel trots voor dit voorstel stemmen. Ik wens de initiatief-

9 maart 2022
TK 58

58-9-8

nemers heel veel succes met de volgende stap in de Eerste
Kamer.

altijd alsof je op de schouders staat van reuzen, die al zo
veel hebben betekend voor dat gevoel van gelijkheid voor
al die Nederlanders door de jaren heen.

Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kröger. Dan geef ik het woord aan
mevrouw Van der Laan van D66. Gaat uw gang.

Mevrouw Van der Laan (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ik zal het ook kort houden. Dank aan
de indieners en aan de medewerkers voor het prachtige
werk. Het is natuurlijk overduidelijk dat ik een voorstander
ben van deze grondwetswijziging. Het raakt mij, het raakt
D66. Ik denk dat het in het licht van alle actualiteit ontzettend
belangrijk is dat we blijven vechten voor gelijkwaardigheid,
voor mensenrechten en voor persoonlijke vrijheden. Daar
sta ik helemaal achter, dus dank ervoor dat jullie ook deze
discussie weer aanzwengelen hier in Nederland.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Werner
van het CDA.

Mevrouw Werner (CDA):
Voorzitter. Vandaag spreken we uit dat discriminatie op
grond van handicap niet is toegestaan, dat discriminatie
op grond van seksuele gerichtheid niet is toegestaan. Dat
is geen nieuws, maar wij vinden het zo belangrijk dat wij
het in de Grondwet vastleggen. Als je uitgesloten wordt op
grond van je handicap, dan heb je een groot probleem. Als
je uitgesloten wordt op grond van je seksuele gerichtheid,
dan heb je een groot probleem. Vandaag zeggen we: als je
uitgesloten wordt, hebben wij een probleem; de samenleving is niet compleet als jij uitgesloten wordt.
Papier is geduldig. Het papier waarop de Grondwet
geschreven staat, is geduldig. Artikel 1 van de Grondwet is
geen eindpunt. Als het aangevulde artikel 1 in het Staatsblad
staat, zijn we niet klaar. Artikel 1 van de Grondwet is een
opdracht. Een opdracht om de samenleving te bekijken
door de ogen van een ander. Een opdracht om niemand
over het hoofd te zien. Een opdracht aan ons allemaal.
Dank.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Kathmann
van de PvdA.

Mevrouw Kathmann (PvdA):
Dank u, voorzitter, en nogmaals dank aan deze indieners,
aan hun voorgangers en, zoals de minister terecht zei, aan
de medewerkers, want dat vergeten we weleens. Die mensen achter de schermen, ook van Bureau Wetgeving klussen
keihard om dit mogelijk te maken. Vandaag is dat extra
belangrijk, want het is een grondwetswijziging. Daarom
vind ik het ook zo bijzonder om hier te staan. Het voelt dan

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

Dank ook voor de zorgvuldige beantwoording en zeker ook
voor de inleiding, waarin werd stilgestaan bij de gruwelijkheden die nu in Oekraïne plaatsvinden. Dank dat jullie
hebben afgewogen of we dit debat wel door zouden moeten
laten gaan, maar nog meer dank dat jullie hebben gedacht:
dat moeten we juist! In tijden van oorlog moet je onze
Grondwet koesteren, want daarom zijn wij zo vrij als dat
wij zijn. Dat beseffen wij niet vaak genoeg. Dat is dankzij
de Grondwet. Dank ook voor de beantwoording van de
minister, zeker op het punt van de constitutionele toetsing.
Dank voor die uitgestrekte hand in die zin dat het kabinet
daar heel erg uitgebreid met de Kamer over gaat praten.
Ik sta hier ook een beetje met een brok in mijn keel. Ik ben
een beetje geëmotioneerd. Dat komt omdat de voorzitter
van het COC daar zit. Ik zwaaide net naar haar. Dan gaat er
zo'n emotie door je heen, omdat je dan aan haar blik ziet
met hoeveel verwachting die hele achterban, maar ook heel
veel gehandicapten thuis en hun dierbaren en iedereen die
die strijd voor gelijkheid voert, dit volgt en iedereen succes
wenst bij het verdere vervolg. Mensen zitten er echt met
smart op te wachten dat dat gevoel van gelijkheid wordt
verankerd. Dat artikel 1 beschermt ons allemaal. Zeker als
je expliciet genoemd gaat worden in artikel 1, geeft dat die
gelijkheid een extra boost.
Maar we zijn er nog niet. De heer De Hoop refereerde er al
aan: het is slechts een bekroning op een soort tussentijds
werken aan gelijkheid. Nu is er werk aan de winkel. Ik ben
ook heel blij met de beantwoording van de minister. Zij wil
dat heel zorgvuldig gaan doen, maar het is een opdracht
aan ons allemaal in Nederland om dat werk verder te zetten.
Ik wens de indieners heel veel succes in het verdere vervolg.
Wij als Partij van de Arbeid gaan er in ieder geval als een
waakhond bovenop zitten om dat werk aan de winkel allemaal maatschappelijk verankerd te krijgen als het straks
hopelijk met succes geregeld is. Ik wens eigenlijk iedereen
succes voor ons allen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Strolenberg
van de VVD.

De heer Strolenberg (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Dit is een memorabel moment. Het
is voor mij een eer om daar nog een slotwoord aan te wijden in deze laatste termijn. Er zijn al veel argumenten
gewisseld over het onderwerp. Dank voor de vele antwoorden van de indieners. Ik dank ook de ondersteuning voor
het vele werk.
Voor de VVD is gelijkwaardigheid een belangrijk beginsel,
dat van groot belang is. De heer De Hoop zei het al: het is
ook een van onze liberale beginselen, waar we voor staan
en waar we voor pleiten. Iedereen heeft evenveel recht op
vrijheid en kansen, ongeacht je huidskleur, je geaardheid,
je geslacht of je nationaliteit. Dat maakt voor ons niks uit.
Discriminatie op welke grond dan ook is wat ons betreft
onaanvaardbaar. Het non-discriminatiebeginsel houdt
erkenning en respect voor mensen in en dat is een van de

9 maart 2022
TK 58

58-9-9

belangrijkste fundamenten van onze rechtsstaat. Daar
mogen we best trots op zijn.
Er gaat een belangrijke signaalwerking uit van de toevoeging van handicap en seksuele geaardheid. Mij rest eigenlijk
niets anders dan te zeggen dat wij in zullen stemmen met
dit belangrijke voorstel. We hopen dat we binnenkort met
z'n allen op een bankje kunnen gaan zitten met een gewijzigde tekst. Dat zeg ik eventjes richting de minister, als
aanmoediging.
Dank u wel.
De voorzitter:
Daar sluit ik mij helemaal bij aan. Ik geef het woord aan
mevrouw Leijten van de SP.

Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter. Volgens mij is de uitkomst van dit debat dat het
bankje geregeld is! Maar goed, daar gaat de minister zelf
over.
Ik heb het even opgezocht. De heer Hammelburg en de heer
De Hoop zitten 344 dagen in de Tweede Kamer. Ik heb
Kamerleden er weleens langer over zien doen voordat ze
een wetsvoorstel aangenomen kregen; laat staan een
grondwetswijziging. Inderdaad: prijs de dag niet voordat
die over is. Het is nog niet aangenomen.
Zoals ik in de eerste termijn al heb gezegd, heeft de SPfractie een dubbel gevoel bij dit debat. Maar wij zien ook
wat het toevoegt. Daarom hebben wij in de eerste ronde
gezegd dat we ermee instemmen. Ik ga heel erg mee met
de heer Hammelburg. We slaan iedere keer opnieuw achterover van de mate van discriminatie die normaal gevonden wordt in onze samenleving. Maar dat is niet normaal,
niet op basis van handicap, op basis van seksuele gerichtheid, op basis van waar je geboren bent, op basis van je
eerste of tweede nationaliteit, op basis van je kleur of op
basis van je sociaal-economische klasse. Ik denk dat dat
bewustzijn sterker aan het worden is, onder andere naar
aanleiding van het toeslagenschandaal maar ook door
andere zaken. Ik denk dat we daar een goed debat over aan
het voeren zijn in de Tweede Kamer. Laten we dat ook
gewoon zeggen. Daar refereerde de minister ook aan.

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Leijten. Daarmee zijn we aan het
einde gekomen van de tweede termijn aan de kant van de
Kamer. Ik geef de indieners het slotwoord, want er zijn geen
moties ingediend. Dat is ook weleens verfrissend!

De heer Hammelburg (D66):
Nee, voorzitter, en ik twijfel nu of ik nog een minuut of een
uur heb. Maar daar zal ik zeker geen gebruik van maken,
gezien het tijdstip en het debat dat hiervoor heeft plaatsgevonden, dat ook lang heeft geduurd.
Voorzitter. Ik wil de Kamerleden ontzettend bedanken, zeker
de Kamerleden die hier nu nog zitten en toch nog een aantal
hele juridische en kritische vragen hebben gesteld. Het is
ook belangrijk dat het proces van het wijzigen van een
Grondwet zorgvuldig is. Want, zoals de minister dat niet
geheel onterecht zei: dat is sinds 1983 voor artikel 1 niet
meer gebeurd. Dat is echt een bijzonder moment.
Mevrouw Leijten, u zei niet geheel onterecht: we zijn er pas
als we er zijn. Wij roepen alle partijen in de Kamer dan ook
op om volgende week voor dit voorstel te stemmen. Daar
hopen we op, zodat we het mee mogen nemen naar de
Eerste Kamer voor de tweede lezing.
Laat ik tot slot zeggen: het begint misschien bij het opnemen
van deze discriminatiegronden in artikel 1 van de Grondwet.
Maar ik proef bij alle Kamerleden het volgende. Dat zat ook
in mijn bijdrage en in de bijdrage van de heer De Hoop, en
zeer zeker ook in het hoofd en in de beleving van mevrouw
Bromet, die vandaag helaas niet bij ons is. Ik proef dat de
verankering van de grondrechten van mensen met een
handicap en lhbti'ers nog maar het begin is, en dat maatschappelijke verandering ook in Nederland nog steeds
noodzakelijk is. Want discriminatie van mensen met een
handicap en lhbti'ers komt zó vaak voor. Ik heb er zelf last
van gehad. Er zijn veel Kamerleden die hier last van hebben
gehad. Mijn oproep zou dan ook de volgende zijn. Nogmaals, mijn gebaar aan iedereen die meekijkt of hier iets
van meekrijgt, iedereen die een handicap heeft of lhbti'er
is: voel je gesterkt door de steun vanuit de Kamer, van alle
Kamerleden die hier vandaag hebben gesproken. Wij zetten
deze missie voort voor gelijkheid en verankering in goed
beleid.

Ik sluit me ook heel erg aan bij de woorden van het CDA.
Als we het voortvarend in de Grondwet krijgen, hebben we
alleen nog maar een grotere opdracht om discriminatie in
onze samenleving uit te bannen. Mevrouw Werner zei het
mooi: niemand mag uitgesloten worden; iedereen hoort
erbij. Dat zit gewoon niet in iedereen zijn hoofd. Dat is echt
niet zo. We kunnen hier eigenlijk niet lang genoeg een debat
over voeren, in plaats van over iets wat we vanmiddag
hebben gedaan. Maar goed, genoeg daarover.

Dank u wel, voorzitter.

Ik wil jullie feliciteren, ook de ondersteuning, want ik zie
wat de stemming in de zaal is. Ik hoop dat dat in de Eerste
Kamer ook zo is. Laat ik u als laatste woordvoerder namens
de Tweede Kamer gelukwensen bij het verdedigen van het
voorstel in de Eerste Kamer.

De heer De Hoop (PvdA):
Voorzitter. Het is enorm bijzonder om hier vandaag te
mogen staan, bij deze behandeling. De warmte van alle
leden hier in de zaal voor het voorstel dat wij vandaag weer
mochten verdedigen, vind ik prachtig. Ik ben er trots op dat
wij onderdeel mogen zijn van de strijd die al deze jaren is
gevoerd. Ik hoop op brede steun van de Tweede Kamer.
Maar als ik het zo hoor, komt dat helemaal goed.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Hammelburg. Dan geef ik het woord
aan de heer De Hoop, misschien ook nog voor een slotwoord. Daarna gaan we naar de minister.

9 maart 2022
TK 58

58-9-10

Dank.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Hoop. Ik kijk naar de minister. We
maken eerst nog even heel kort schoon. Er zit een hoog
tempo in. Het woord is aan de minister.

De voorzitter:
We gaan dinsdag aanstaande stemmen over het wetsvoorstel. Ik wens de initiatiefnemers daarbij al succes, want de
stemmingen blijven toch altijd spannend, weet ik uit eigen
ervaring. Dank aan eenieder, en ik sluit de vergadering.

Minister Bruins Slot:
Voorzitter. In de eerste termijn hadden de initiatiefnemers
nog een vraag aan mij doorgespeeld. Die ging over de
ondersteuning van de BES-eilanden. Het is gelukt om mijn
collega van VWS te bereiken. Mijn collega geeft aan dat zij
inderdaad de BES-eilanden, Bonaire, Sint-Eustatius en Saba,
ondersteunen bij de uitvoering van het VN-Gehandicaptenverdrag. De schaal van de eilanden en de lokale omstandigheden vereisen een geheel andere aanpak dan die in Europees Nederland. Dat rechtvaardigt ook een meer individuele
aanpak. Deze individuele aanpak zorgt ervoor dat mensen
met een beperking zo goed mogelijk geholpen kunnen
worden op de verschillende terreinen waarop zij belemmeringen ervaren.
Waar moet je dan aan denken? Het ministerie van VWS
heeft de afgelopen jaren middelen aan de openbare lichamen beschikbaar gesteld om projecten tot uitvoering te
brengen, bijvoorbeeld het aanpassen van woningen van
mensen die rolstoelafhankelijk zijn en ervoor zorgen dat
publieke ruimten als stranden en speeltuinen veel beter
toegankelijk zijn. Ook Saba heeft mensen voor wie het
zelfstandig thuis blijven wonen vanwege fysieke beperkingen lastig wordt, geholpen met het aanpassen van woningen. Dat is dus een veel meer gerichte aanpak. Er zijn ook
plannen voor begeleid beschermd wonen en een tweede
sociale werkplaats op Saba. Dat zijn de plannen die er op
dit moment zijn. Er is niet gevraagd naar Sint-Eustatius,
maar daar is onder andere geïnvesteerd in de toeleiding
van mensen met een beperking naar een sociale werkplek.
Er worden dus verschillende initiatieven ondernomen. Die
zijn vooral heel individueel gericht, ook omdat de schaal
van de eilanden natuurlijk een andere schaal is dan die van
Europees Nederland.
Voorzitter. Ik wil de initiatiefnemers allereerst ontzettend
veel succes wensen bij het vervolg. Ik wil hen ook nog
bedanken voor het genoegen waarmee ik naar de beantwoording van de heer Hammelburg en de heer De Hoop
heb geluisterd. Mevrouw Bromet, die hier vandaag niet is,
wil ik ook bedanken voor haar inzet. Ik wil eindigen met wat
ik een mooie quote van mevrouw Werner vond. Die quote
is: artikel 1 van de Grondwet is een opdracht om de
samenleving door de ogen van een ander te bekijken.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van
deze beraadslaging. Ik wil nogmaals de indieners van harte
bedanken, en ook hun ondersteuning, Bureau Wetgeving
en de minister, de Kamerleden, de mensen die het debat
hebben gevolgd op de publieke tribune en de kijkers thuis.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.

Tweede Kamer

Toevoeging van handicap en seksuele
gerichtheid als non-discriminatiegrond

9 maart 2022
TK 58

58-9-11