Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 588

Regels met betrekking tot de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten alsmede wijziging van
enkele wetten (Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 20..)

34 270

Uitvoering Wet raadgevend referendum

Nr. 70

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES EN VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 april 2018
Op 21 maart 2018 is een raadgevend referendum over de Wet op de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv2017)(Kamerstuk 34 588)
gehouden. De Kiesraad heeft de uitslag van dit raadgevend referendum
op 29 maart 2018 vastgesteld. 49,44% van de kiezers heeft tegen de wet
gestemd, 46,53% voor en 4,03% blanco. Aangezien de opkomstdrempel is
gehaald, is dit een geldige uitkomst. Het kabinet heeft conform de Wet
raadgevend referendum de uitslag in overweging genomen. Met deze
brief, die wij mede namens de Minister-President, Minister van Algemene
Zaken en de Minister van Justitie en Veiligheid aanbieden, gaan we in op
de door het kabinet aan de uitslag van het raadgevend referendum
verbonden gevolgen en het resultaat van de heroverweging op grond van
artikel 12, tweede lid, van de Wet raadgevend referendum.
Het kabinet hecht aan een spoedige inwerkingtreding van de wet. Echter,
in het maatschappelijk debat rondom het raadgevend referendum is
gebleken dat er nog steeds zorgen bestaan. Het kabinet heeft dan ook de
nadrukkelijke wens om de waarborgen uit de wet op onderdelen, zoals
bewaartermijnen, gegevensuitwisseling met buitenlandse diensten en de
inzet van onderzoeksopdracht gerichte interceptie (OOG-interceptie) te
verduidelijken en de ruimte die wet in de uitvoeringspraktijk biedt zo
nodig in te perken door middel van beleidsregels. Hierbij is in ogenschouw genomen dat de maatregelen voor de diensten werkbaar blijven.
De technologische ontwikkelingen en de internationalisering van de
dreiging noodzaken tot het bij de tijd brengen van het wettelijk kader voor
de inlichtingen- en veiligheidsdiensten die onze veiligheid beschermen en
de bevoegdheden daarmee in lijn te brengen met de ons omringende
landen. De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de
Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) moeten op de kortst
mogelijke termijn beschikking krijgen over middelen om de (digitale)
dreigingen voor onze nationale veiligheid en de belangen van onze
krijgsmacht het hoofd te kunnen (blijven) bieden. Daarbij ziet de nieuwe

kst-34588-70
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 588, nr. 70

1

wet niet alleen op de modernisering van de bevoegdheden van de
diensten, maar ook op de versteviging van de waarborgen. De wet is over
de gehele linie in overeenstemming gebracht met de eisen die het
Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens ter
zake stelt. Het wetsvoorstel is na intensief beraad door een ruime
meerderheid in de Tweede en Eerste Kamer aangenomen. In het
regeerakkoord is vervolgens opgenomen dat het kabinet bij de uitvoering
strikt de hand houdt aan de extra waarborgen in de wet. Dit is bevestigd
in de brief van 15 december 2017 (Kamerstuk 34 588, nr. 69). Het kabinet
zal de wet zoals aangekondigd op 1 mei 2018 in werking laten treden,
nadat eerder al enkele artikelen die o.a. zien op de oprichting van de
Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) en de klachtkamer van de
Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten
(CTIVD) in werking zijn getreden. Bij de inwerkingtreding zullen de
volgende punten van toepassing zijn:
Nieuwe beleidsregels
1. Versnelde weging van samenwerking met buitenlandse diensten.
Samenwerking en gegevensuitwisseling met buitenlandse diensten is
essentieel voor de goede taakuitvoering van de diensten. De Wiv2017 gaat
er vanuit dat onze inlichtingendiensten de mate waarin zij informatie
uitwisselen met buitenlandse diensten baseren op een zogeheten
wegingsnotitie. In een wegingsnotitie wordt beschreven in hoeverre het
betreffende land de mensenrechten naleeft, of de dienst democratisch is
ingebed, of de dienst betrouwbaar en professioneel is, op welke wijze de
dienst haar gegevens beschermt, welke wettelijke bevoegdheden en
mogelijkheden een dienst heeft en hoe het toezicht daarop georganiseerd
is. Naarmate een land minder voldoet aan deze criteria, zullen de AIVD en
MIVD terughoudender zijn met het uitwisselen van «gevoelige» informatie
om te voorkomen dat daar op ongewenste manier gebruik van wordt
gemaakt.
In de Wiv2017 staat nu dat de diensten na inwerkingtreding nog twee jaar
de tijd hebben om de wegingsnotities op te stellen. Gelet op het feit dat in
de discussies in de aanloop naar het raadgevend referendum vaak
gesproken werd over de waarborgen in de samenwerking met buitenlandse diensten, heeft het kabinet besloten de termijn voor de afronding
van deze wegingsnotities in te korten. Nog dit jaar is voor alle buitenlandse diensten waarmee gegevens worden gedeeld, een wegingsnotitie
opgesteld. Hiermee wordt de termijn die in de wet is voorzien, meer dan
gehalveerd.
Bij de uitwisseling van ongeëvalueerde gegevens met een buitenlandse
dienst, wordt de CTIVD direct geïnformeerd zodat zij hierop toezicht kan
houden. Daarnaast is besloten dat met buitenlandse diensten waarvoor
(nog) geen wegingsnotitie is opgesteld, geen uit OOG-interceptie op de
kabel verkregen ongeëvalueerde gegevens gedeeld worden. Dit zal in een
beleidsregel worden vastgelegd.
De verantwoordelijk ministers zullen streng toezien op de tijdige
afronding van de wegingsnotities en op het delen van ongeëvalueerde
gegevens. De CTIVD wordt gevraagd hierover aan de Tweede Kamer te
rapporteren. De wegingsnotities zijn tevens onderdeel van de wetsevaluatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 588, nr. 70

2

2. Aanpassing praktijk bewaartermijn drie jaar:
De diensten krijgen de verplichting om een jaar na toestemming voor de
inzet van OOG-interceptie op de kabel aan te geven of, en zo ja waarom
deze gegevens langer bewaard dienen te worden. Om de gegevens langer
te kunnen bewaren, moet de betrokken Minister jaarlijks om toestemming
worden verzocht, tot de maximale bewaartermijn van drie jaar. Als de
Minister hier geen toestemming voor geeft, worden de gegevens
vernietigd. In een beleidsregel wordt vastgelegd dat binnen de periode
van drie jaar, ieder jaar een beoordeling plaatsvindt of bewaren van de
betreffende gegevens nog noodzakelijk is.
3. Bijzondere bevoegdheden, waaronder OOG-interceptie op de kabel,
worden zo gericht mogelijk ingezet:
Er wordt een beleidsregel opgesteld die vastlegt dat, in het verlengde van
de motie Recourt (Kamerstuk 34 588, nr. 55), de inzet van de bevoegdheden door de diensten zo gericht mogelijk dient te zijn. Daarbij wordt de
inbreuk op de grondrechten van derden nadrukkelijk meegewogen.
Gerichtheid van de inzet wordt daarom binnen de wettelijke eis van
proportionaliteit beoordeeld en dient expliciet te worden beschreven in de
aanvraag tot de inzet van een bijzondere bevoegdheid.
De betrokken ministers zullen geen toestemming geven voor de inzet van
de bijzondere bevoegdheid, indien deze toelichting niet adequaat is
opgenomen. De TIB wordt verzocht dit punt bij haar rechtmatigheidstoets
te betrekken en de CTIVD wordt verzocht om hierover te rapporteren.
Vanzelfsprekend zal het effect van deze beleidsregel ook in de evaluatie
worden meegenomen.
Waarborgen in de uitvoeringspraktijk
4. Inzet OOG-interceptie op de kabel
Zoals hierboven beschreven, zal de OOG-interceptie zo gericht mogelijk
worden ingezet. Alleen in het geval geen lichtere middelen beschikbaar
zijn voor het te bereiken doel, wordt de inzet van OOG-interceptie op de
kabel overwogen. Met name voor onderzoek in Nederland zijn diverse
alternatieve bijzondere bevoegdheden beschikbaar die gericht op
personen kunnen worden ingezet, zoals de inzet van bronnen of observatie. Uit het wettelijk stelsel volgt dat in het kader van de proportionaliteit
en subsidiariteit dan het lichtst mogelijke middel moet worden ingezet.
In 2018, 2019 en 2020 wordt bovendien, zoals in de memorie van toelichting van de Wiv2017 is beschreven, per jaar slechts één zogenaamde
access-locatie gereed gemaakt voor OOG-interceptie op de kabel. Op deze
wijze kunnen de diensten stapsgewijs ervaring op doen met deze nieuwe
bevoegdheid. Bij de evaluatie zullen de resultaten van deze eerste inzet
worden bezien.
Het is daarom vrijwel uitgesloten dat OOG-interceptie op de kabel de
komende jaren wordt ingezet voor onderzoek naar communicatie met
oorsprong en bestemming in Nederland (met uitzondering van onderzoek
in het kader van cyber defence, omdat bij digitale aanvallen misbruik
wordt gemaakt van de Nederlandse digitale infrastructuur en OOG-interceptie op de kabel noodzakelijk kan zijn om dit te onderkennen).
Tot aan de evaluatie zal de CTIVD worden verzocht om hierop verscherpt
toezicht uit te oefenen en daarover na één jaar reeds te rapporteren. De
TIB zal worden verzocht om in haar eerste jaarverslag, dat rond dezelfde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 588, nr. 70

3

tijd gepubliceerd zal worden, in te gaan op de haar voorgelegde besluiten
tot toepassing van de bevoegdheid van OOG-interceptie op de kabel.
5. Omgang medische gegevens
De Wiv2017 (artikel 19) kent een bijzondere status toe aan de verwerking
van medische gegevens. De verwerking van persoonsgegevens wegens
iemands godsdienst of levensovertuiging, ras, lidmaatschap van een
vakvereniging, gezondheid en seksuele leven vindt niet plaats. Dit kan
alleen in aanvulling op de verwerking van andere gegevens, dus als
iemand onderwerp is van lopend onderzoek en de medische gegevens het
sluitstuk vormen op de informatie die de diensten nodig hebben om een
dreiging goed in beeld te brengen. Dit geldt dus ook voor de eventuele
verwerking van medische gegevens uit de dataset verkregen door
OOG-interceptie op de kabel.
Indien de diensten op medische gegevens stuiten die zij niet mogen
inzien, zullen zij deze direct verwijderen. De CTIVD houdt toezicht of de
diensten niet ten onrechte medische gegevens verwerken en rapporteert
hierover aan de Tweede Kamer.
6. Bescherming journalisten
Het recht van journalisten om hun bronnen te beschermen, is verankerd in
de Wiv2017. Voor de inzet van een bijzondere bevoegdheid jegens een
journalist, waarbij de inzet kan leiden tot verwerving van gegevens inzake
de bron van de journalist, moet ingevolge artikel 30, tweede lid, Wiv2017
toestemming worden verkregen van de rechtbank Den Haag. Deze
toestemming geldt slechts voor vier weken in plaats van de gebruikelijke
drie maanden.
Voor het delen van gegevens over de journalist zelf geldt, net als voor alle
geëvalueerde gegevens, dat daarbij steeds een zorgvuldige afweging
wordt gemaakt, waarbij ook rekening wordt gehouden met de functie van
een individu en de bescherming van diens privacy en veiligheid.
Indien de diensten vaststellen dat een journalist voorkomt in de verzamelde data zullen zij die gegevens niet delen met buitenlandse diensten,
tenzij dat noodzakelijk is voor de nationale veiligheid.
Vervolg
In het regeerakkoord is overeen gekomen dat de evaluatie van de Wiv2017
binnen twee jaar na volledige inwerkingtreding zal worden gestart. De
evaluatie ziet op de gehele wet, inclusief de in deze brief genoemde
beleidsregels.
Het kabinet is voornemens om na de evaluatie te komen met een voorstel
tot wijziging van de wet. Deze wetswijziging kan dienen om beleidsregel 2
(bewaartermijnen) te codificeren, waarbij de uitkomsten van de evaluatie
vanzelfsprekend worden betrokken. Daarnaast kan een aantal onderwerpen waarvan de CTIVD in haar eindbalans heeft aangegeven dat ze die
het liefst wettelijk verankerd zouden zien, in deze wetswijzing worden
meegenomen. Het betreft hier het wettelijk vastleggen van de zorgplicht
voor gegevensbescherming en een regeling van het relevantiecriterium.
Ook kan op dat moment hetgeen in het regeerakkoord is overeengekomen, namelijk dat «van het willekeurig en massaal verzamelen van
gegevens van burgers in Nederland of het buitenland kan, mag en zal
geen sprake zijn» in de wet worden vastgelegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 588, nr. 70

4

Voor de beleidsregels 1(wegingsnotities) en 3 (inzet bevoegdheden zo
gericht mogelijk) zal het kabinet zo spoedig mogelijk komen met een
voorstel tot wijziging van de wet.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren
De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 588, nr. 70

5