Bijlage A Visie digitaal ondersteunde zorg en uitwerking actielijnen
Slimme technologie helpt bij ondersteunen van gezondheid en zorg…
Er is een steeds sneller groeiend arsenaal van mogelijkheden en instrumenten beschikbaar voor
het bevorderen van onze gezondheid en levenskwaliteit, genezing van ziekte en omgaan met
chronische aandoeningen.
Inzet van deze hulpmiddelen is belangrijk om ook in de toekomst kwalitatief goede, toegankelijke
en betaalbare zorg en ondersteuning te kunnen bieden. Want onze gezondheid is oneindig veel
waard, maar we beschikken niet over een oneindig budget1, en evenmin over onbeperkte
menskracht2.
Eerst en vooral komt het er dan ook op aan om binnen onze mogelijkheden zo goed mogelijk
gezond te blijven en verergering van aandoeningen zoveel mogelijk voor te zijn. We maken daarbij
al steeds meer gebruik van digitale hulpmiddelen die ons ondersteunen bij een gezonde leefstijl en
vroegsignalering. Daarnaast komen er steeds meer technologische mogelijkheden om processen in
zorg en ondersteuning zo slim en efficiënt mogelijk te helpen organiseren. Sensoren, apps en snelle
verbindingen zorgen ervoor dat het werken aan gezondheid, zorg en ondersteuning steeds meer
tijd- en plaatsonafhankelijk kan worden en afgestemd op wat patiënten en hun mantelzorgers echt
nodig hebben. We zien daarvan al veel inspirerende voorbeelden, en merken dat het klimaat om te
innoveren - vanuit een achterstandssituatie - ten goede aan het veranderen is.
… waardoor ieders rol verandert.
Meer eigenaarschap over de eigen gezondheid en een bredere invulling van die gezondheid
brengen met zich mee dat ook rollen in het netwerk rond de burger en patiënt veranderen. De arts
ontwikkelt zich van autoriteit en beslisser naar ondersteuner en raadgever, de verpleegkundige,
verzorgende of ondersteuner van ‘zorgen voor’ naar ‘zorgen dat’ en de focus van manager en
bestuurder verschuift van gerichtheid op de eigen organisatie naar dienstbaarheid aan het grotere
geheel. Allemaal ontwikkelingen die klein en lokaal beginnen, domeingrenzen doen vervagen en
uiteindelijk verreikende consequenties zullen hebben voor structuur en organisatie van het
zorglandschap inclusief de zorgopleidingen. Waar dat landschap nu nog overwegend sectorgewijs
langs de lijnen van het zorgaanbod is ingericht, zal dat gaandeweg gaan plaatsmaken voor allerlei
vormen van netwerkzorg rond de zorgvraag van de patiënt.3
Digitale ondersteuning maakt de beweging mogelijk…
Er zijn nu ook de technologische mogelijkheden om deze transformatie naar een persoonsgerichte
netwerkzorg te realiseren. Door digitale ondersteuning kan de zorg steeds meer tijd- en
plaatsonafhankelijk georganiseerd worden, en kan de zorg zich aanpassen aan de mensen in plaats
van andersom.
Met e-health kunnen mensen met een chronische aandoening of beperking blijven werken en
meedoen, kunnen kinderen vanuit het ziekenhuis de lessen in de klas volgen en kan de zorg zich
verplaatsen van de wachtkamer naar de woonkamer. Daarmee kan onnodig ziekenhuisbezoek
worden voorkomen. Met slimme hulpmiddelen krijgen ouderen hun privacy, zelfstandigheid en
vrijheid terug, en in een samenspel van menselijk contact en digitale ondersteuning bestrijden we
de eenzaamheid. Apps en smartphones helpen mensen bij het werken aan hun gezondheid en
conditie.
Als de informatievoorziening en ICT op orde zijn, krijgen professionals meer tijd en ruimte voor de
broodnodige menselijke aandacht: ‘koude’ technologie voor ‘warme’ zorg. Werkprocessen die
optimaal digitaal worden ondersteund, kennen minder administratielast en werkdruk, en maken
daarmee het werken in de zorg aantrekkelijker. Technologie is daarbij slechts een hulpmiddel; het
gaat in de eerste plaats om slim en samenwerkingsgericht organiseren. Ook met inzet van digitale
toepassingen geldt: zorg blijft altijd mensenwerk.
1

Bij ongewijzigd beleid is het zorgvolume in 2025 20% hoger dan in 2018.
Op dit moment werkt 1 op de 7 mensen in de zorg. Als we in de organisatie van de zorg niets veranderen, zal
dat in 2040 1 op de 4 mensen zijn.
3
Het Rapport “De juiste zorg op de juiste plek” schetst het perspectief van deze beweging en de rollen van de
verschillende actoren daarin, en geeft daarbij tal van praktijkillustraties.
2

1

… en er is ruimte én noodzaak om die beweging te versnellen.
Wij willen de ruimte geven om deze beweging in deze regeerperiode te versnellen. Behalve ruimte
is er ook noodzaak: het arbeidsmarktvraagstuk in zorg en ondersteuning is nu al knellend, en zal
de komende jaren alleen maar nijpender worden. In het regeerakkoord is daarom opgenomen:
“Om de schaarse capaciteit aan zorgpersoneel optimaal te benutten voor zorg en aandacht voor
cliënten en patiënten, is het wenselijk digitaal ondersteunde zorg gericht in te zetten en de
verspreiding van innovatieve werkwijzen (e-health) te bevorderen, zowel thuis als in het
verpleeghuis”.
Zoals ook aangegeven in ons Actieprogramma Werken in de Zorg is inzet van innovatieve
werkwijzen, arbeidsbesparende technologie en e-health dan ook urgent. In de programma’s en
akkoorden in het kader van het regeerakkoord zijn e-health en digitaal ondersteunde zorg
essentiële bouwstenen.
Het veld innoveert, de overheid werkt aan de randvoorwaarden…
Vernieuwing en innovatie komen niet uit Den Haag, maar vinden juist plaats door patiënten zelf,
door professionals, in zorginstellingen, bij bedrijven en in kennis- en onderzoeksinstellingen. De
inspanningen vanuit de overheid richten zich op de voorwaarden waaronder kansrijke
ontwikkelingen kunnen floreren. Opschaling is en blijft daarbij het sleutelwoord: hoe kunnen we er
aan bijdragen dat wat zich in de ene instelling of regio heeft bewezen, ook op andere plekken kan
groeien. In termen van een ecosysteem zijn daar twee dingen voor nodig: vruchtbare grond en een
groeizaam klimaat.
… zoals een vruchtbare grond door beschikbaarheid en uitwisselbaarheid van
informatie…
Voor een vruchtbare grond is nodig dat (patiëntgebonden) informatie altijd beschikbaar is op het
juiste moment op de juiste plek en in elke denkbare context: diagnosestelling, advisering,
behandeling, zelfmeting, monitoring, onderzoek. Zonder ‘patiëntvolgendheid’ van informatie komt
geen innovatie van de grond. Ontsluiting en uitwisselbaarheid van informatie zijn dan ook cruciaal.
Wanneer mensen een compleet beeld hebben van hun gezondheidsgegevens en de invloed van hun
handelen op de eigen gezondheid zichtbaar wordt, ontstaan kansen voor gedragsverandering die er
aan bijdragen dat je niet ziek wordt of klachten niet verergeren. Daarom werken wij in het
Informatieberaad met een groot aantal partijen aan ontwikkeling en vaststelling van
informatiestandaarden, en aan programma’s zoals VIPP en Medmij, waarin de implementatie van
die standaarden zijn beslag krijgt.
… en een groeizaam klimaat door te stimuleren en faciliteren...
Het innovatieklimaat boven de vruchtbare grond stimuleren wij op allerlei verschillende manieren.
Die hebben een rode draad: bevorderen dat patiënten, cliënten en mantelzorgers niet alleen bij de
zorg zelf worden betrokken, maar ook bij vernieuwing en innovatie. De kracht van het ‘patient
included’ werken4 en het ‘nurse included werken’ kunnen we nog veel meer benutten.
… en op te roepen de comfortzone verlaten.
De oproep om de comfortzone te verlaten, teneinde de werkelijkheid radicaal vanuit het
gezichtspunt van de burger, patiënt en cliënt tegemoet te treden geldt voor ons allemaal. Dat vergt
niet alleen de bereidheid om nieuwe dingen uit te proberen. Transformeren impliceert ook de durf
om bestaande zekerheden en werkwijzen los te laten. Deze voortgangsrapportage geeft daarvan
een aantal inspirerende voorbeelden. Die voorbeelden illustreren dat e-health en digitale
ondersteuning niet langer ‘leuke dingen’ zijn naast of bovenop de reguliere zorg, maar er meer en
meer integraal onderdeel van worden. Maar ook dat de weg daar naartoe ook nog de nodige
obstakels kent die we samen aan moeten pakken.

4

In de e-healthweek bracht de Patiëntenfederatie de publicatie “Samenwerken met patiënten = digitale zorg
die werkt” uit, een handreiking voor patiëntenparticipatie bij de ontwikkeling van digitale zorg.

2

Van oriëntatie naar implementatie
Het gebruik van e-health en digitaal ondersteunde zorg neemt geleidelijk toe…
De ontwikkeling van e-health staat niet stil. Chronisch zieken doen vaker zelfmetingen. Het aantal
chronisch zieken bijvoorbeeld dat via Zelfzorg Ondersteund5 e-health gebruikt, is inmiddels ruim
300.000. Het doel is om in 2018 te groeien naar 500.000 actieve e-health gebruikers. Vijftien
ziekenhuizen gaan duizenden COPD-patiënten thuis monitoren, en dragen daarmee bij aan de
doelstelling van de longalliantie om het aantal ziekenhuisopnamen met een kwart te verminderen.
Thuisarts.nl heeft 1.7 miljoen unieke bezoekers per maand en is onlangs uitgebreid met 29
medisch-specialistische aandoeningen.
Ook het aantal mensen dat toegang heeft tot het eigen medisch dossier is gestegen. In de medisch
specialistische zorg had in 2016 een kwart van de patiënten deze toegang. Dit is gestegen tot een
derde van de patiënten in 2017, zo blijkt uit de e-health monitor 2017 van Nictiz en Nivel6.
Nederland heeft zelfs de hoogste digitaliseringsgraad van patiëntgegevens in vergelijking met de
twintig landen die hebben deelgenomen aan de HIMSS e-health survey 2017.
... maar landelijke (en regionale) opschaling kan nog versnelling gebruiken…
Hoewel er op het gebied van zorgvernieuwing veel beweging is, blijft de landelijke opschaling van
e-health nog steeds achter bij wat wij wenselijk achten. Dit beeld wordt bevestigd in de e-health
monitor 2017. De monitor schetst de achtergronden bij het achterblijven van de noodzakelijke
opschaling. Bij zowel artsen als zorggebruikers roept online contact vaak nog vragen op. Zo is voor
een deel van de artsen en zorggebruikers onduidelijk of online contact veilig is. Onder artsen is
behoefte aan meer duidelijkheid over het e-consult. Er heerst vooral onder medisch specialisten
onduidelijkheid over het gebruik, vergoedingen, regels en richtlijnen voor het gebruik van ehealthtoepassingen. Voor een deel van de huisartsen is onduidelijk of de vergoeding voor econsulten toereikend is. Het e-consult roept bij beide groepen artsen vragen op over wat wel of
niet mag.
… waarbij het zelf ervaren tot positievere waardering leidt…
Ervaring opdoen blijkt essentieel in de adoptie en het gebruik van e-health. Uit dit onderzoek blijkt
dat zorgverleners en zorggebruikers die ervaring hebben met e-healthtoepassingen positiever zijn
dan diegenen die de toepassing (nog) niet hebben gebruikt. Het opdoen van ervaring en leren van
good practices draagt bij aan het inzicht in de werkelijke meerwaarde. Dat besef leidt er toe dat
steeds meer organisaties concreet aan de slag gaan met e-health.
… en steeds meer organisaties concreet aan de slag gaan.
Ten opzichte van een jaar geleden zien we op veel plaatsen in het land een verschuiving optreden
in de fase waarin organisaties zich met betrekking tot e-health bevinden. Was de belangstelling
voor e-health tot voor kort nog grotendeels oriënterend van aard en gericht op het onderzoeken
van de mogelijkheden, inmiddels zien we dat organisaties en instellingen meer en meer overgaan
tot concrete toepassingen in de zorgpraktijk en daar plannen voor ontwikkelen of al aan het
uitvoeren zijn.
Kortom, het zwaartepunt in de aandacht verschuift van #hoedan? naar #zodus! Wij willen deze
verschuiving met onze actielijnen zo goed mogelijk ondersteunen.

De e-health monitor is een jaarlijkse publicatie van Nictiz en NIVEL waarin trends
en ontwikkelingen rondom de wenselijkheid, het gebruik en aanbod van e-health
in Nederland in kaart gebracht worden. Ook de voortgang op de e-health
doelstellingen uit 2014 wordt in beeld gebracht7. Activiteiten die in deze
5

In de coöperatie Zelfzorg Ondersteund werken vertegenwoordigers van patiënten, zorgaanbieders en
zorgverzekeraars samen om ondersteunde zelfzorg een logisch en integraal onderdeel te maken in het leven
voor iedereen met een (chronische) ziekte in Nederland.
6
Kamerstukken II 27 529, nr. 151
7
Kamerstukken II 27 529, nr. 130. In 2019: heeft tenminste 80% van de chronisch zieken en 40% van de
overige Nederlanders directe toegang tot medische gegevens, kan 75% van de chronisch zieken en kwetsbare

3

voortgangsrapportage samengevat zijn hebben dan ook in belangrijke mate
betrekking op de aanbevelingen uit de verschillende edities van de e-health
monitor. De e-health monitor van november 2017 laat uiteenlopende trends zien
en bevestigt reeds bekende beelden. Zoals bijvoorbeeld de constatering dat
ervaring met e-health vaak eraan bijdraagt dat gebruikers positiever worden
over het gebruik ervan. Maar ook dat ondanks een positieve instelling - van
bijvoorbeeld artsen t.o.v. online contact met zorggebruikers – er nog wel
onduidelijkheid over toepassing en gebruik is. Ook wordt er vaak aangegeven dat
toepassingen wenselijk of zelfs noodzakelijk geacht worden – bijvoorbeeld
digitale dubbele medicatie controle –maar dat het daadwerkelijke gebruik hierop
achterloopt. En hoewel er op veel plekken met digitale dossiers gewerkt wordt en
de inzage door patiënten bijvoorbeeld bij medisch specialisten en in de
ouderenzorg is toegenomen, zijn er ook aarzelingen: Huisartsen twijfelen nogal
eens over de wenselijkheid tot online inzage door patiënten.
In de aanbevelingen van de monitor worden dan ook bijvoorbeeld bestuurders en
managers in de ouderenzorg en ziekenhuiszorg aangesproken om gewenste
toepassingen zoals de digitale dubbele medicatie controle op grote schaal
mogelijk te maken. Ook wordt er aanbevolen om kennis en ervaring te delen
bijvoorbeeld door opname in nascholingen en kwaliteitsrichtlijnen. Uit de
uiteenlopende aanbevelingen wordt duidelijk dat iedereen aan zet is: o.a.
zorgverleners, belangenorganisaties, bestuurders, beroepsverenigingen,
opleidingsinstituten en ontwikkelaars van e-health toepassingen hebben allemaal
een rol. Daarnaast bevestigen de aanbevelingen onze inzet in het
informatieberaad en de e-health week waarin ervaringen met e-health opgedaan
en gedeeld kunnen worden. Wij zullen deze aanbevelingen betrekken bij de inzet
van de intensiveringsmiddelen voor e-health en innovatie in het kader van het
Regeerakkoord.

Investeren in het ecosysteem
Nieuwe technologie vergt nieuwe manieren van samenwerken…
De focus voor deze regeerperiode ligt op het verbeteren van de uitvoeringspraktijk, niet alleen in
de zorg thuis en verpleeghuiszorg maar in alle zorgsectoren. Om de potentie van nieuwe
technologie ten volle te benutten dienen veelal nieuwe manieren van werken en nieuwe
beroepsprofielen te worden ontwikkeld en digitale vaardigheden te worden vergroot. Dat vraagt
ook om de bereidheid om bestaande belangen te doorbreken en nieuwe verbindingen aan te gaan.
Als dat lukt dan kunnen patiënten(organisaties), verzekeraars, zorgaanbieders, innoverende
bedrijven, onderwijs, kennisorganisaties en overheid als spelers in het ecosysteem in
gezamenlijkheid tot resultaten komen die door individuele organisaties of bilaterale samenwerking
niet te realiseren zouden zijn.
… waarbij twee randvoorwaarden cruciaal zijn: beschikbaarheid van informatie en
digitale vaardigheden waar het kabinet extra middelen voor inzet
Twee randvoorwaarden zijn daarbij cruciaal: de beschikbaarheid van (eigen) gegevens en de
kennis en vaardigheden rond het gebruik van e-health-toepassingen en invoering van innovatieve
werkwijzen. Wanneer één van de twee ontbreekt zullen initiatieven niet goed van de grond kunnen
komen. De extra middelen uit het regeerakkoord voor digitaal ondersteunde zorg en het
bevorderen van innovatieve werkwijzen (e-health) zetten we hiervoor in.

ouderen zelfstandig metingen uitvoeren in combinatie met monitoring op afstand en kan iedereen die thuis zorg
en ondersteuning ontvangt desgewenst via een beeldscherm 24 uur per dag met een zorgverlener
communiceren.

4

Uitwerking actielijnen.
Hieronder worden de volgende actielijnen nader toegelicht:
a) Randvoorwaarden ICT
b) Valideren en opschalen
c) Economische aspecten
d) Netwerksamenwerking
e) Sociale innovatie
f) Voorlichten en bewust maken
g) Horizontale thema’s
h) Hoe werkt MedMij

a) Randvoorwaarden ICT
•

MedMij
Steeds meer mensen willen over hun eigen gezondheidsgegevens kunnen beschikken.
Bijvoorbeeld de gegevens uit hun medische dossier bij de huisarts en ziekenhuis, een
individueel zorgplan, maar ook informatie die mensen zelf meten met bijvoorbeeld apps. Het
gaat bijvoorbeeld om gegevens uit hun medische dossier bij de huisarts en ziekenhuis, een
individueel zorgplan, maar ook informatie die ze zelf meten met bijvoorbeeld apps.
Een dergelijk online gezondheidsoverzicht kan worden uitgebreid met allerlei functionaliteiten,
zodat mensen regie op gezondheid kunnen voeren en als ze ziek worden hun zorgproces
makkelijker kunnen inrichten. Deze combinatie van zelf kunnen beschikken over je
gezondheidsgegevens en allerlei functionaliteiten is een persoonlijke gezondheidsomgeving
(PGO) gaan heten.
Aangezien de diverse bestaande infrastructuren voor gegevensuitwisseling in de zorg (zoals
bijvoorbeeld LSP, XDS en regionale netwerken) gericht zijn op informatie-uitwisseling tussen
zorgverleners onderling en niet voorzien in gegevensuitwisseling tussen burgers en
zorgaanbieders en de benodigde interoperabiliteit bovendien niet door de markt zelf kon
worden opgelost, heeft Patiëntenfederatie Nederland eind 2015 het initiatief genomen om te
komen tot een programma, dat mensen middels persoonlijke gezondheidsomgevingen de
regie geeft over hun eigen gezondheidsgegevens. Het programma MedMij is met steun van
zorgverzekeraars en het ministerie van VWS gestart. Het Informatieberaad fungeert als
opdrachtgever. Het Informatieberaad is een bestuurlijke samenwerking tussen deelnemers uit
het zorgveld onder voorzitterschap van de Secretaris Generaal van het ministerie van VWS.
Gezamenlijk werken de leden van het Informatieberaad (te weten VNG, Patiëntenfederatie
Nederland, ZN, Actiz, V&VN, VGN, NVZ, NFU, FMS, KNMG, KNMP, InEen, LHV, NHG, GGZ NL,
KNGF en ministerie van VWS) aan een duurzaam informatiestelsel, zoals bijvoorbeeld
afspraken over standaarden waarmee gegevens met digitale middelen efficiënt en
betrouwbaar uitgewisseld worden. In de stuurgroep van MedMij zit een afvaardiging van het
Informatieberaad. Patiëntenfederatie Nederland zit de stuurgroep voor.
De strategische doelstelling van het MedMij programma is om ervoor te zorgen, dat in 2020
iedere Nederlander die dat wil, veilig en betrouwbaar kan beschikken over zijn of haar digitale
gezondheidsgegevens in een persoonlijke gezondheidsomgeving. MedMij bouwt niet zelf een
PGO, maar stelt eisen aan PGO’s en aan de wijze waarop informatie wordt uitgewisseld. De
kern van het MedMij programma is het maken van een afsprakenstelsel. Een afsprakenstelsel
is een set van technische, functionele, juridische en organisatorische afspraken met als doel
om samenwerking en zekerheid in een netwerk te garanderen. Tegelijkertijd bieden de
afspraken voldoende vrijheid aan de deelnemers om competitieve proposities te leveren aan
gebruikers. Voorbeelden van afsprakenstelsels zijn eHerkenning, iDeal en Maestro. Het MedMij
afsprakenstelsel is essentieel voor het vertrouwen, dat nodig is om de digitale uitwisseling van
gezondheidsgegevens tussen patiënten en zorgaanbieders van de grond te krijgen. Dit

5

vertrouwen wordt gesymboliseerd door het MedMij-stempel dat aangeeft dat een product of
dienst voldoet aan het MedMij-afsprakenstelsel.
Fasering MedMij
In 2016 en 2017 zijn diverse randvoorwaarden opgeleverd, waaronder de belangrijke eerste
sets aan informatiestandaarden, de eerste versie van het afsprakenstelsel en een kosten- en
batenanalyse die laat zien dat de investeringen in PGO’s naast kwalitatieve voordelen ook tot
maatschappelijke financiële besparingen kan leiden. Hetgeen ontwikkeld is wordt op dit
moment op diverse plekken in de praktijk getoetst met als doel dat MedMij in de zomer van
2018 echt live gaat en het afsprakenstelsel open staat voor partijen om aan te sluiten en
burgers in hun eigen online omgeving kunnen gaan beschikken over hun
gezondheidsgegevens.

•

VIPP Medisch specialistische zorg
Van 2017 t/m 2019 worden instellingen voor medisch specialistische zorg gestimuleerd om
patiënten eenvoudig en digitaal over hun medische gegevens te laten beschikken. Patiënten
van bijvoorbeeld een ziekenhuis, dialysecentrum of revalidatiecentrum kunnen dan thuis de
eigen gegevens inzien om terug te lezen wat de laatste metingen waren, de veranderingen in
de behandeling na te lezen of om zich op het volgende gesprek met de arts voor te bereiden.
Instellingen kunnen hiervoor een subsidie krijgen in het kader van het Versnellingsprogramma
Informatie-uitwisseling Patiënt en Professional als zij aan de resultaatsverplichtingen voldoen
op het gebied van gestandaardiseerd opslaan en digitaal delen van informatie tussen de
instelling en de patiënt. Hiervoor is in totaal € 105 miljoen beschikbaar. Dit is een belangrijke
stap om de zorg klaar te maken voor de toekomst. De patiënt kan de gegevens dan actief
gebruiken voor zelfmanagement bij zijn ziekte of om te delen met andere zorgverleners of
mantelzorgers. Zo verbetert de behandeling, en leidt het uiteindelijk tot een vermindering van
administratieve lasten voor zorgverleners. Op de website www.vipp-programma.nl kunnen de
ontwikkelingen en implementatie worden gevolgd.

•

VIPP GGZ
In de nieuwe afspraken over de aanpak van wachttijden GGZ is afgesproken om de inzet van
e-health in de GGZ te stimuleren en te investeren in informatievoorziening zoals een
verbeterde uitwisseling tussen zorgverleners en hun patiënt en zorgverleners onderling.
Hiervoor is in 2018 en 2019 jaarlijks een bedrag van € 25 miljoen beschikbaar. Dit zal worden
besteed aan een programma dat vergelijkbaar is met het VIPP programma in de
ziekenhuiszorg, waarin niet alleen instellingen maar ook vrijgevestigden worden meegenomen
om hun ICT-infrastructuur op orde te brengen, zodat de patiënt meer regie heeft over de
eigen gegevens. Tevens zal geïnvesteerd worden in de veiligheid, betrouwbaarheid en
vindbaarheid van e-health om deze beter in te kunnen zetten voor en tijdens de behandeling
in het kader van het terugdringen van de wachtlijsten in de GGZ. toegang tot en inzet van ehealth en beschikbaarheid van gegevens voor eindgebruikers, door aan te sluiten op het
afsprakenstelsel van Medmij. Bij brief van de staatssecretaris van VWS van 16 februari bent u
nader geïnformeerd over dit programma, dat op dit moment door VWS en brancheorganisaties
wordt uitgewerkt. Meer informatie is te vinden op de website http://vippggz.nl.

•

VIPP Care
Voor zorgaanbieders die zorg bieden bij mensen thuis of in een instelling wordt gewerkt aan
een stimuleringsregeling VIPP Care. Het doel van deze stimuleringsregeling is om ervoor te
zorgen dat cliënten (en/of hun vertegenwoordigers) daadwerkelijk over hun gegevens kunnen
beschikken, bij voorkeur in hun PGO, en deze kunnen gebruiken voor meer regie op hun zorg
en ondersteuning. Daarnaast draagt de regeling bij aan een betere informatiehuishouding
binnen de zorg en de afspraken die hierover gemaakt zijn binnen het Informatieberaad, en
biedt het de mogelijkheid om e-health in te zetten voor zorg en ondersteuning in de gehele
breedte.

6

•

OPEN
De Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV), het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en
InEen, vereniging van organisaties voor eerstelijns zorg, willen met een 4-jarig programma
voor het Ontsluiten van Patiëntengegevens uit de Eerstelijnszorg in Nederland (OPEN)
eerstelijns zorgverleners helpen om in 2020 aan iedere inwoner van Nederland die dat wil
veilig, betrouwbaar en zonder kosten, digitaal toegang te verlenen tot de eigen
gezondheidsgegevens. In ieder geval de patiëntengegevens van de huisarts en daarna, waar
mogelijk, ook die van andere zorgverleners uit de programmatische eerstelijns
ketenzorg. OPEN kiest voor een regionale aanpak en werkt samen met MedMij. Het gesprek
over de inrichting en financiering dit programma wordt op dit moment tussen VWS en
brancheorganisaties gevoerd.

• Standaarden
Het proces richting de basisinfrastructuur, zoals omgeschreven in de Kamerbrief over
beleidsprioriteiten Informatievoorziening en ICT in de zorg van november 2016 heeft op 11
januari 2018 een belangrijke mijlpaal bereikt. Toen zijn in het Informatieberaad, na open
consultatie en na raadpleging van verscheidene experts, het model Zorginformatiebouwstenen
(Zib) en de Basisgegevensset Zorg (BgZ) vastgesteld en, met uitzondering van de
huisartsenzorg, zorgbreed van toepassing verklaard. Zij maken daarmee onderdeel uit van de
basisinfrastructuur. De BgZ bestaat uit 26 zorginformatiebouwstenen, die een minimale en
eenduidige basisset van gegevens vormen zodat uitwisselbaarheid daarvan is geborgd.
Daarnaast is in het Informatieberaad van maart SNOMED CT als eenduidige taal voor
uitwisseling in de verpleging vastgesteld en de standaard e-overdracht, waarmee ook de
verpleegkundige overdracht conform Zib is vastgesteld. De BgZ en andere
uitwisselingsstandaarden zijn noodzakelijk om ervoor te kunnen zorgen dat iedere Nederlander
die dat wil kan beschikken over een persoonlijke gezondheidsomgeving waarin hij zijn
gezondheidsgegevens kan verzamelen, combineren, delen en verrijken met eigen gegevens.
Verder wordt in 2018 de Architectuurboard operationeel, een onafhankelijk adviesorgaan voor
het Informatieberaad. Deze bestaat uit nationale experts, die, nu in toenemende mate
besluitvorming op standaarden op gang komt, advies geeft over implementatie en samenhang
om zo te bouwen aan het duurzaam informatiestelsel.

•

Uitkomstdoelen
Zoals aangekondigd in de brief over de beleidsprioriteiten voor informatievoorziening en ICT in
de zorg van 3 november 20168, zijn met de koepels, brancheorganisaties en
beroepsvereniging in het Informatieberaad afspraken gemaakt. Deze afspraken gaan over
ondersteuning bij het vertalen van de uitkomstdoelen9 naar sectorale implementatie en
opschaling. Op elk van deze doelen zijn trekkers benoemd uit het zorgveld die de sectoren in
de zorg helpen te komen tot implementatie van onder andere de benodigde
uitwisselingsstandaarden. Samenwerking met het veld om bovengenoemde prioriteiten te
realiseren komt goed op gang, bijvoorbeeld in programma’s als Registratie aan de Bron, en de
bovengenoemde VIPP-programma’s. Deze digitalisering en beschikbaarstelling aan patiënten
zorgt voor eenmalige vastlegging en hergebruik en daarmee ook tot beperking van
administratieve lasten.

•

Zorgdataplatform
Om de toegang van publieke organen (in eerste instantie NZa, ZIN, IGZ en VWS) tot
informatie voor het uitvoeren van hun wettelijke taak verder te vereenvoudigen, worden nu
voorbereidingen getroffen voor het creëren van een Zorgdataplatform. Naast het feit dat het
daar mee eenvoudiger wordt voor deze overheidspartijen om aan de benodigde informatie te
komen, kan daarmee tegelijkertijd de toegang van gebruikers tot de gegevens sterker worden
geformaliseerd en kan het gebruik van de gegevens geautomatiseerd worden geregistreerd.

8
9

Kamerstukken II 27 529 nr. 142
Kamerstukken II 27 529 nr. 150

7

Bij het Zorgdataplatform gaat het om data van Vektis, niet om andere databronnen.
De publieke organen, ZN en Vektis hebben met het ondertekenen van het memorandum van
overeenstemming over informatievoorziening over de zorguitgaven de eerste stap gezet om
samen te werken aan uitwisseling van informatie waarbij een goede toegang tot eenduidige
informatie wordt gekoppeld aan lage administratieve lasten en een goede bescherming van
persoonsgegevens. Vektis heeft het initiatief genomen om dit platform te ontwikkelen.
Momenteel wordt het systeem op experimentele basis opgezet en getest. De toegang tot het
platform maakt het mogelijk de feitelijke Vektisdata bij de bron te halen en daarmee kunnen
ook de verzending, de ontvangst en het beheer van bestanden worden teruggebracht of
stopgezet. VWS is actief deelnemer in één van de experimenten.

•

Authenticatie
Digitale zorggegevens zijn voor ieder persoon privé en moeten dat ook blijven. Het benutten
van de voordelen van digitalisering kan daarom alleen als de manier waarop we ons digitaal
identificeren en authenticeren aan hoge eisen voldoet. Het ministerie van BZK werkt daartoe
samen met een aantal grote dienstverleners, VWS en Logius aan een Strategisch
Implementatieplan DigiD, met als doel het gebruik van DigiD op hogere
betrouwbaarheidsniveaus (waaronder DigiD substantieel) te versnellen. Om de dekkingsgraad
in de zorg te vergroten vindt bovendien afstemming met VWS en Nictiz plaats over hoe
implementatie (vrijwillig, niet verplicht) van DigiD Substantieel gaat plaatsvinden. Het Bravis
ziekenhuis is de eerste zorgverlener met wie concrete afspraken zijn gemaakt over het gebruik
van DigiD Substantieel. Bravis is daarmee gestart tijdens de e-healthweek in januari jl. Voor
de laatste stand van zaken omtrent het programma eID van BZK verwijzen wij naar de
Voortgangsrapportage programma eID van 23 juni 2017, de brief van Staatssecretaris Knops
(BZK) van 5 december 2017 en de website van Logius.

•

Internationale standaarden
Op het gebied van internationale samenwerking op e-health zijn het afgelopen jaar significante
stappen gezet. Onder het Estse EU-voorzitterschap zijn Raadsconclusies over digitale zorg (ehealth) voorbereid. De conclusies ondersteunen de Nederlandse beleidslijnen en versterken
deze binnen EU-verband. De Raadsconclusies zijn in het AO over de EU-Gezondheidsraad van
30 november 2017 besproken10.
Daarnaast is het Digital Health Society initiatief ontstaan: een multilateraal pragmatisch
samenwerkingsverband tussen lidstaten, organisaties en bedrijven in de zorg om barrières in
trans-Europese uitwisseling van gezondheidsgegevens op een veilige en betrouwbare manier
te beslechten. Nederland heeft het initiatief genomen om de werkgroep over het thema
‘interoperabiliteit’ te leiden binnen de Digital Health Society. Tijdens de high-level conferentie
over e-health in Tallinn van 16 tot en met 18 oktober jl., zijn de eerste resultaten daarvan
gepresenteerd en hebben andere lidstaten en de Europese Commissie aangegeven in onze
werkgroep te willen participeren.
Nederland heeft overigens, blijkens de HIMSS e-health survey 2017 de hoogste
digitaliseringsgraad van patiëntgegevens van de twintig landen die er aan hebben
deelgenomen. We werken actief samen met andere landen om onze ervaringen en oplossingen
te delen, en aangesloten te blijven op de nieuwste internationale ontwikkelingen. Nederland
trekt een Europees samenwerkingsverband op standaarden voor veilige en betrouwbare
uitwisseling van gezondheidsgegevens, en we werken aan veilige uitwisseling van
patiëntsamenvattingen voor Europese burgers die hier in Nederland zorg nodig hebben.

•

Nationaal Contactpunt
De Europese samenwerking in bijvoorbeeld het eHealth Network leidt tot een aantal concrete
resultaten. Om de implementatie van de EU-richtlijn over patiëntenrechten bij
grensoverschrijdende zorg (Richtlijn 2011/24/EU) te stimuleren, heeft de Europese Commissie
het Connecting Europe Facility-fonds (CEF) opgericht. VWS heeft namens Nederland bij dat

10

Kamerstukken II TK 21 501-31 nr. 465

8

fonds een aanvraag ingediend voor de implementatie van een Nationaal Contactpunt (NCP)
voor het veilig en betrouwbaar uitwisselen van patiëntsamenvattingen met andere lidstaten.
Zo kunnen patiëntgegevens van Nederlandse burgers in andere lidstaten veilig en betrouwbaar
beschikbaar worden gesteld aan buitenlandse artsen en kunnen gegevens van patiënten uit
andere EU-lidstaten in Nederlandse ziekenhuizen beschikbaar gemaakt worden als iemand bij
verblijf in een andere lidstaat zorg nodig heeft. De subsidieaanvraag is de eerste stap in dit
proces.

b) Valideren en opschalen
• Gebruikerspanel
Vanuit VWS wordt ingezet op patient included werken en nurse included werken. We betrekken
patiënten en ervaringsdeskundigen en professionals, bijvoorbeeld door ze uit te nodigen bij
bijeenkomsten en zorgen voor bewustwording over het belang van het inzetten van
(ervarings)deskundigen. (Nothing about us, without us). Een nurse included benadering sluit
ook aan bij de resultaten van de Nictiz monitor 2017.
Om innovaties goed te laten aansluiten bij de behoeften van patiënten, cliënten en
zorgverleners is door Siza, Ikone en Care Innovation Centre West Brabant met ondersteuning
van VWS een gebruikerspanel opgericht onder de naam ‘Gezonde Mening’. Gezonde Mening is
een landelijk digitaal panel waarin mensen actief betrokken worden bij de ontwikkeling van
zorginnovaties. Hier kunnen praktijkervaringen en meningen worden ingebracht die
zorgorganisaties, startups en bedrijven of anderen kunnen benutten.

•

Health deals, nu ook “Stimulering gezondheid door persoonlijke preventie via ehealth
Er zijn veel goede ideeën voor vernieuwing en innovatie. Ook proefprojecten op kleinere schaal
slagen meestal prima. Opschalen van vernieuwingen of innovatie blijkt vaak lastiger. Een
belangrijke oorzaak is dat er expertise, ervaring en inzet van veel verschillende partijen voor
nodig is.
Health deals zijn publiek private samenwerkingsverbanden waarin patiënten en andere
ervaringsdeskundigen nadrukkelijk betrokken zijn. Health deals zijn er op gericht om sociale,
technische en procesinnovatie sneller op grotere schaal toe te passen. Bijvoorbeeld door in
kaart te brengen wat noodzakelijke randvoorwaarden zijn, kennis en best-practices te delen en
door verbinding van expertise samen de zorg van nu te creëren. Het initiatief voor een health
deal komt vanuit veldpartijen; de Rijksoverheid heeft een faciliterende rol in deze
samenwerking. De health deals zelf zijn convenanten waarin naast inhoudelijke afspraken ook
onderzocht kan worden hoe structurele financiering zou kunnen worden vormgegeven, ze zijn
echter geen subsidie-instrument.
De health deals bestaan sinds 2 jaar, er zijn inmiddels 4 health deals gesloten. Eén voor
beslisondersteuning in de oncologie, één voor excellente pijnzorg voor chronische pijnpatiënten
en één voor Academy Het Dorp. Recent is de health deal “Stimulering gezondheid door
persoonlijke preventie via e-health” door 14 partijen ondertekend. Partijen onderzoeken hoe ehealth instrumenten die bijdragen aan een gezonde leefwijze en persoonlijke preventie (‘nulde
lijns e-health’) beschikbaar kunnen komen voor een breed publiek.
Er zijn op dit moment 4 health deals in ontwikkeling. Het blijft mogelijk om voorstellen voor
health deals bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) in te dienen. Hierbij zij
aangetekend, dat het proces naar een health deal niet altijd ook daadwerkelijk tot een health
deal leidt. Gezamenlijke verkenning van een vraagstuk kan ook tot de conclusie leiden dat
andere instrumenten of wegen meer passend zijn om het vraagstuk verder te brengen. Ook
leidt de health deal niet altijd tot het beoogde eindresultaat: gaandeweg het proces moeten
verwachtingen soms worden bijgesteld.

•

Wet- en regelgeving markttoelating
Software, waaronder apps, kan een medisch hulpmiddel zijn. Als dat het geval is, zal de
fabrikant/ontwikkelaar moeten kunnen aantonen dat de software aan wettelijke eisen voldoet

9

voordat hij zijn product op de markt mag brengen. Deze eisen volgen uit een Europese
richtlijn. Deze richtlijn zal vanaf mei 2020 vervangen worden door een verordening. De
verordening stelt strengere eisen aan de markttoelating van medische hulpmiddelen,
bijvoorbeeld ten aanzien van de (klinische) bewijsvoering. Ook zijn de risicoklassificatieregels
aangepast waardoor bepaalde software in een hogere risicoklasse komt te vallen en dan aan
aanvullende eisen moet voldoen. Dit kan betekenen dat een onafhankelijke
beoordelingsinstantie, een zogenoemde Notified Body, de software moet beoordelen.
VWS is bezig met de implementatie van de verordening. Onderdeel daarvan is een
voorlichtingscampagne zodat stakeholders zoals fabrikanten tijdig geïnformeerd worden. Eén
en ander kan immers grote consequenties hebben, bijvoorbeeld voor het design en de time-tomarket (de benodigde tijd van ontwerp tot toetreding tot de markt). De fabrikant zal er
overigens zelf voor moeten zorgen dat hij de regels correct toepast. Informatie over de
verordening zal ook op zorgvoorinnoveren.nl komen te staan en op de site van de RVO en
voorts wordt nadrukkelijk de dialoog gezocht met MKB e-health innovatoren als
ervaringsdeskundigen.
Omdat het niet altijd meteen duidelijk is of software daadwerkelijk een medische hulpmiddel is,
heeft Nictiz ter ondersteuning van ontwikkelaars een beslisboom ontwikkeld. Deze wordt
momenteel herijkt, onder andere vanwege de aankomende verordening. Ook heeft VWS het
RIVM opdracht gegeven om de ontwikkelingen op het gebied van e-health toepassingen
(producten) in kaart te brengen.

•

Versnellingsmakelaars
Opschalen van innovaties vraagt om een andere manier van werken met een lange termijn
commitment. Versnellingsmakelaars kunnen helpen de verschillende partijen die nodig zijn
voor het opschalen van goede e-health initiatieven te verbinden en hen het vertrouwen en de
ruimte te geven om de resultaten te bereiken. Vanuit een onafhankelijke rol kunnen zij de brug
vormen tussen ministerie, innovatieregio, MKB en zorgverleners. Ze stimuleren
samenwerkingsverbanden die bijdragen aan opschaling en helpen deze te organiseren vanuit
hun netwerken.
In drie regio’s hebben we in een pilot onderzocht of de inzet van versnellingsmakelaars
bijdraagt aan het sneller bij de gebruiker krijgen van goede e-health initiatieven. De pilots
duurden vijf maanden, vonden plaats in de regio’s Amsterdam, Nijmegen en Utrecht en werden
ondersteund door de Stichting IKONE bij het patiënt inclusief werken. De Universiteit van
Utrecht heeft de pilots gemonitord en onderzocht of het instrument werkt en of het breder kan
worden ingezet11. Uit de monitoring blijkt dat de versnellingsmakelaars fungeerden als gids,
sparringspartner, kritische mee- en tegendenker. De versnellingsmakelaars hebben in de pilot
verschillende partijen die nodig zijn voor het opschalen van e-health kunnen verbinden, van
informatie en contacten/netwerk voorzien en geholpen het vertrouwen en de ruimte te geven
om resultaten te bereiken in de opschaling. De onderzoekers concluderen dat de
versnellingsmakelaars binnen de gestelde kaders en de beperkte tijd een goede bijdrage
hebben geleverd aan (het proces van) opschaling.
De samenwerking met IKONE heeft geleid tot een patient innovation model waarmee in beeld
gebracht kan worden welke interventie geschikt is voor het inbrengen van het
patiëntperspectief. Tevens zijn een aantal ‘patient experiences’ uitgevoerd. De aanbevelingen
uit de monitoring en die van Ikone nemen we mee bij het verder inrichten van de rol van
versnellingsmakelaars. We breiden het aantal versnellingsmakelaars uit van 3 naar 5, waarbij 1
van de makelaars zich specifiek zal richten op het tegengaan van eenzaamheid (in lijn met het
Actieplan tegen eenzaamheid).

c) Economische aspecten
• Bekostiging

11

Het rapport “Monitoring pilot versnellingsmakelaars”, van Universiteit Utrecht is als bijlage bijgevoegd.

10

Zorgverleners zijn nog lang niet altijd bekend met de mogelijkheden die de bekostiging ehealth biedt en hoe inzet van e-health gedeclareerd kan worden. De NZa gaat het gesprek aan
met verschillende zorgsectoren en stakeholders of en op welke wijze de bekostiging e-health
meer kan faciliteren en stimuleren. Het kan zijn dat de conclusie is dat wijzigingen in de
bekostiging nodig zijn, maar er zijn ook andere mogelijkheden tot faciliteren en stimuleren,
zoals het bevorderen van het opnemen van het gebruik van e-health in richtlijnen, waardoor de
adoptie van e-health in de reguliere zorg meer wordt gestimuleerd en gefaciliteerd. De NZa
licht de eventuele wijzigingen in beleidsregels toe en verwerkt de opbrengsten van de
gesprekken met het veld in een nieuwe editie van de Wegwijzer bekostiging e-health. In deze
wegwijzer staan alle bekostigingsmogelijkheden waarbinnen zorgaanbieders en
zorgverzekeraars afspraken kunnen maken over e-health. Hierin zijn tevens de nieuwe regels
geschetst voor het registreren en declareren van e-consulten in de medisch specialistische zorg
die vanaf 1 januari 2018 gelden. VWS en NZa blijven in gesprek met veldpartijen over de
manier waarop e-health via de bekostiging verder kan worden gestimuleerd. Daarbij wordt ook
de motie Ellemeet/Bergkamp over de bevordering van het gebruik van zorgtechnologie bij het
Volledig Pakket Thuis en het Modulair Pakket Thuis van de WLZ betrokken12.

•

Seed Capital regeling - versnellingsroute
In 2017 heeft VWS samen met het ministerie van Economische Zaken twee tenders
opengesteld vanuit de nieuw opgestelde ‘Seed Capital e-Health’ regeling. Doel van de regeling
is e-health innovaties sneller op te schalen, zodat ze onderdeel van het zorgproces worden en
de patiënt er in heel Nederland gebruik van kan maken. De eerste tender vond plaats in het
voorjaar 2017 en heeft één investeringfonds opgeleverd, het Blue Sparrows Med Tech Fonds
waaraan 0,7 mln Euro is toegekend. Analyse van de tender wees uit dat deze voor een aantal
belangstellende fondsen op een iets te vroeg moment was geplaatst. Daarom is besloten een
tweede tender in 2017 uit te schrijven in samenwerking met de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO). Ditmaal kon het volledige investeringsbedrag van € 12 miljoen worden
toegekend aan drie fondsen: Health Innovation Fund, Healthy Capital en Holland Venture
Zorginnovaties. Deze fondsen investeren krachtens de Seed regeling zelf ook € 12 miljoen,
zodat in totaal € 24 miljoen in veelbelovende ontwikkelingen geïnvesteerd gaat worden. Rond
de zomer zullen naar verwachting de eerste investeringen bekend worden gemaakt.

•

Health impact bonds
Rondom het werken met publiek-private samenwerkingsvormen, zoals Health Impact Bonds
(HIB’s), wordt steeds meer ervaring opgedaan. Een Health Impact Bond is een
financieringscontract waarbij een project wordt (voor)gefinancierd vanuit de maatschappelijke
besparingen die het realiseert. Dit innovatieve financieringsinstrument is begin 2017 benut
voor het sluiten de eerste Health Impact Bond over kwetsbare gezinnen met Sociaal hospitaal,
Zorgverzekeraar CZ, gemeente Den Haag, PGGM en ING en is ondersteund door Stichting
Society Impact. Sociaal Hospitaal ondersteunt multiprobleemgezinnen door het maken van
maatwerkplannen. Aan de hand van het maatwerkplan wordt ondersteuning gericht ingezet,
waardoor voorkomen wordt dat hulpverleners onnodig bij een gezin betrokken zijn. Daarnaast
worden voor de gezinnen oplossingen gezocht die reguliere zorgprofessionals niet kunnen
bieden. Zo is er bijvoorbeeld een maatwerkbudget dat kan worden ingezet om financiële
problemen op te lossen of te voorkomen.
Ook is in november 2017 de HIB ‘Kanker en Werk’ getekend. De komende maanden wordt door
diverse partijen en met ondersteuning van VWS verder gewerkt aan de totstandkoming van
HIB’s rondom Valpreventie en Vitaal met Pensioen. Daarnaast worden de mogelijkheden van
toepassing van deze financieringsvorm getest voor de sport sector en rondom het thema
eenzaamheid.

•

Zorginkoop verzekeraars

12

Kamerstukken II 29282 nr. 18

11

Zorgverzekeraars zijn belangrijk voor de opschaling van innovatieve zorg, waaronder
toepassingen van e-health. Zij kopen immers de zorg in en dragen daarmee bij aan een
(structurele) financiering. Steeds vaker doen zij dit door innovatieve inkoopcontracten af te
sluiten met zorgaanbieders, bijvoorbeeld meerjarige overeenkomsten met een regionale focus,
bekostiging op resultaat en een belangrijke plek voor de implementatie en opschaling van
innovatieve vormen van zorg. Het is goed om te zien dat de ervaringen die inmiddels op dit
terrein bij ziekenhuizen zijn opgedaan, nu ook worden toegepast in andere sectoren. Zo heeft
VGZ met drie GGZ-aanbieders meerjarencontracten voor ‘zuinige en zinnige zorg’ gesloten,
geënt op de ervaringen bij ziekenhuis Bernhoven. VWS probeert in dialoog met de
zorgverzekeraars deze ontwikkeling te versterken. Bijvoorbeeld door op casusniveau actief bij
te dragen aan het wegnemen van belemmeringen en door succesvolle opschalingsprojecten in
‘de etalage te zetten’.
PwC verkende op verzoek van het ministerie van VWS de succes- en faalfactoren bij de inkoop
van innovatieve zorg13. Uit het onderzoek blijkt dat in het algemeen er geen factoren zijn die
specifiek gelden voor innovatieve inkoop van e-health. Bijna alle geïdentificeerde factoren om
innovatie van de grond te krijgen, gelden ook voor andere innovaties. Voorts blijkt dat alle
verzekeraars bezig zijn met inkopen van innovatieve zorg. De mate waarin innovatoren
behoefte hebben aan sturing van zorgverzekeraars bij innovatieprojecten verschilt.
Concurrentie tussen zorgverzekeraars kan een probleem zijn, soms komen projecten niet van
de grond omdat verzekeraars elkaar niet willen volgen. Het rapport beveelt aan om:

• Binnen zorgverzekeraars meer verbinding te maken tussen innovatieteams en de zorginkoop.
Inzet van toptalent om met lef, tact en overtuigingskracht innovaties in te voeren kan daarbij
behulpzaam zijn.

• Te bouwen aan onderling vertrouwen tussen verzekeraar en innovator: ‘nieuw voor oud’ is
niet eenvoudig. Meerjarencontracten en de beschikbaarheid van financiële middelen zijn
daarbij goede ondersteuners.

• Het vertrouwen te bevorderen en samenwerking te regelen tussen gemeenten en
zorgverzekeraars in regionale platforms waar deze partijen met aanbieders concrete
afspraken kunnen maken over innovatieprojecten.

•

Vliegwielcoalitie
Afgelopen jaar is een brede coalitie van zorgpartijen op initiatief van de Patiëntenfederatie het
‘Vliegwiel´initiatief gestart met als doel enkele bewezen effectieve digitale zorginnovaties
landelijk te helpen opschalen. Uit 41 inzendingen heeft een onafhankelijk panel bestaande uit
patiënten, innovatieve zorgprofessionals, zorgverzekeraars en digital experts twee
toepassingsgebieden geselecteerd op basis van de verwachte verbetering van de gezondheid,
ervaren kwaliteit van zorg en kosteneffectiviteit. De geselecteerde toepassingsgebieden zijn
telemonitoring van hartfalenpatiënten en digitale keuzehulpen ter ondersteuning van patiënten
bij hun keuze voor een behandeling. De zorgverzekeraars zullen de twee opschalingsgebieden
in hun inkoopbeleid opnemen en gaan met zorgaanbieders in de inkoopcontracten afspraken
maken over implementatie van de digitale zorginnovaties. De Vliegwiel coalitie organiseert
tijdens de implementatiefase verschillende netwerkbijeenkomsten om elkaar te informeren, te
inspireren en van elkaar te leren.

d) Netwerksamenwerking
• MKB panels
Tijdens de door ons georganiseerde MKB opschalingspanels delen MKB ondernemers op het
gebied van e-health en MedTech hun ervaringen met elkaar en met VWS over de uitdagingen
waar zij tegenaan lopen bij het op de markt brengen en opschalen van hun innovatie. Het
ministerie informeert over nieuwe beleidsontwikkelingen en nodigt de MKB-ers uit om daar

13

Rapport “Inkoop van Zorginnovatie, succes- en faalfactoren” is als bijlage bijgevoegd

12

feedback op te geven. MKB-ers krijgen de gelegenheid om best practices te delen en pitches
te houden om feedback uit de groep te ontvangen.
In 2017 zijn er vijf MKB panels geweest. Gemiddeld waren er per bijeenkomst 20 à 30
deelnemers van buiten VWS aanwezig. Daarnaast waren ook deelnemers aanwezig van de
ministeries van VWS en EZ, de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, Startupdelta en
ZonMw. In 2018 zullen we de dialoog met MKB innovatoren op een nieuwe leest schoeien,
waarbij meer aandacht gegeven zal worden aan de relatie van MKB met investeerders en aan
Medtechontwikkelingen.

• Dwarsdenkersnetwerk
Het dwarsdenkersnetwerk is een open netwerk dat sinds 2014 maandelijkse bijeenkomsten
heeft gehad met talloze vernieuwers uit de zorg. Een aantal initiatieven dat nu landelijke
bekendheid en verspreiding heeft, zoals bijvoorbeeld Femiscope, Garage 2020, Micreos en de
Siilo app, heeft er presentaties gegeven. De energie en vernieuwing rondom gezondheid en
zorg in het land is hier maandelijks prachtig zichtbaar. Ook in 2018 zullen praktijkverhalen
over goede voorbeelden en belemmeringen bij innoveren hier worden gedeeld en dragen VWS
en het netwerk graag met kennis en kunde bij aan vervolgstappen voor praktijkinitiatieven.

• Samenwerkingsinitiatieven
VWS neemt deel in samenwerkingsinitiatieven zoals Vitaal Thuis en Ziekenhuiszorg Thuis
waarbij partijen gezamenlijk afspraken maken om technologie en e-health in te zetten in de
thuissituatie en het daarmee mogelijk te maken dat zorg en ondersteuning waar mogelijk
thuis in plaats van in een instelling geboden wordt. Ook werkt VWS samen met een groot
aantal regionale innovatienetwerken, in de topsector LSH en met Startupdelta.

• Urban Agenda
In Europees verband is het thema “Future Health” één van de thema’s van de Urban Agenda.
Doel van de Urban Agenda is om dichter bij haar inwoners te komen via steden en zo de
verbetering van Europese wetgeving, toegang tot financiering en kennisdeling omtrent
innovatie te bereiken. De uitwerking vormt de basis voor de Europese begroting 2020-2024.
Middels het 'Pact van Amsterdam' zijn er 12 thema's geformuleerd die door 300 steden in
Europa worden uitgewerkt. Binnen de twaalf partnerships spelen meerdere gemeenten een rol
in de vorming en uitwerking van de programma's. Zo wordt in de ontwikkeling van 'Future
Health' binnen de digitale transitie gekeken naar de opschalingsmechanismen rondom e-health
en eigenaarschap over eigen data. Hierin leren Nederlandse steden van andere landen en
steden in Europa wat de kans op succes vergroot in de transformatie in het sociaal domein.

•

HIMMS Europe 2018 & Health 2.0 Conferentie
Nederland zal ook in EU-verband bijdragen aan ervaringsuitwisseling, verspreiding van best
practises en beleidsinitiatieven op het gebied van e-health en ‘digital health society’ tijdens de
HIMMS & Health 2.0 conferentie eind mei in Sitges (bij Barcelona). Nederland zal een deel van
het programma verzorgen met nadruk op patient empowerment, tegemoetkomend aan de
internationale belangstelling die er is voor de ‘Dutch approach’.

e) Sociale innovatie
• Actieprogramma Werken in de zorg
In Actielijn 3 Anders werken in de zorg van het Actieprogramma dat op 13 maart aan uw
Kamer is aangeboden is aangegeven dat door sociale innovatie en inzet van slimme
(informatie)technologie administratielast en werkdruk verminderen en professionals meer
ruimte voor zorg en aandacht voor cliënten en patiënten krijgen. Een groot aantal van de in
deze voortgangsbrief genoemde acties draagt daar aan bij.

13

•

Opleidingen
We zien steeds meer opleidingen die e-health en het gebruik ervan een plek geven, maar de
praktijk beweegt langzaam. De borging van digitale vaardigheden en
onderzoeksvaardigheden in het curriculum is vaak nog onvoldoende. Ook e-health in de her,
bij- en nascholing verdient meer aandacht. De integratie van e-health in de opleidingen zou
gebaat zijn bij een groter inzicht van opleiders in e-health, samenwerking tussen opleiders en
zorginnovatoren en samenwerking tussen opleiders. Verder kunnen zorgaanbieders, managers
en beroepsorganisaties een rol spelen door opleidingen te wijzen op de noodzaak van
integratie van e-health in de zorgverlening en in de zorgopleidingen. De rol van VWS is in deze
vooral om anderen te stimuleren. Het is de ambitie van VWS om er voor te zorgen dat
opleiders en instellingen meer prioriteit geven aan e-health.

•

Zorgpact
Het onderwijs en de arbeidsmarkt werken samen om zorgtechnologie en e-health een vast
onderdeel te maken van de zorgopleidingen en de zorgpraktijk.
Binnen het Zorgpact zijn er verschillende initiatieven op het gebied van zorgtechnologie en ehealth. Zo zijn veel onderwijsinstellingen begonnen met technologie labs, ook wel living labs of
field labs genoemd. Studenten maar ook zorgprofessionals en patiënten kunnen de
technologische mogelijkheden verkennen en ervaren. Ook brengen onderwijsinstellingen
studenten uit verschillende richtingen samen. Studenten techniek en studenten verpleegkunde
werken bijvoorbeeld samen aan het ontwikkelen van een elektrische rolstoel met allerlei
nieuwe mogelijkheden. De technicus leert vanuit de zorgvraag techniek te ontwikkelen en de
zorgprofessional leert techniek in te zetten om de zorg voor de patiënt te verbeteren.
VWS zorgt er met het Zorgpact voor dat onderwijsinstellingen van elkaar leren en niet
allemaal opnieuw het wiel uitvinden. Vanuit het Zorgpact wordt ook een handleiding
ontwikkeld voor onderwijsinstellingen hoe e-health overal een vast onderdeel van het
curriculum kan worden.

•

Coalitie Digitale vaardigheden
Patiënt, mantelzorger, zorgprofessional, manager en bestuurder dienen voldoende
geëquipeerd te zijn om de mogelijkheden van digitale zorg nu en in de toekomst ten volle te
kunnen benutten. De “coalitie digivaardig in de zorg” heeft als doel de digitale competenties
van professionals in de zorg te bevorderen op basis van een actieprogramma voor 2018-2019.
Met een interdepartementale werkgroep wordt gewerkt aan acties rondom digitale
vaardigheden, zodat elkaars initiatieven versterkt worden. Hiermee ontstaat tevens overzicht
rondom het bereiken van diverse doelgroepen, zodat ook kwetsbare mensen met beperkte
digitale vaardigheden de benodigde aandacht krijgen. Tot slot wordt via het programma Tel
mee met Taal van het ministerie van OCW ingezet op verbetering van
gezondheidsvaardigheden, waarbij er aandacht is voor taalvaardigheden en
basisvaardigheden.

•

Zorgvoorinnoveren.nl
VWS geeft met het programma Zorg voor Innoveren samen met NZa, ZiN en ZonMw
bekendheid aan bestaande mogelijkheden in regelgeving. In 2017 is ook de informatie rondom
Versnellingsroute / Fast track op de website gepubliceerd en hebben diverse bijeenkomsten en
samenzweringen plaatsgevonden. In 2018 zal het delen van deze kennisfunctie over
regelgeving naar innovatoren en zorgaanbieders worden voortgezet en zal ook de
helpdeskfunctie vanuit VWS, NZa, ZiN en Zonmw beschikbaar blijven.

•

Actieonderzoek innovatieve zorg
In maart 2017 is de call voor het progamma Actieonderzoek innovatieve zorg gepubliceerd
door Zonmw, met als doel om op een vernieuwende manier onderzoek te doen naar de
toepassing van innovaties in de zorg. Deze call leverde ruim 70 aanvragen op, wat de
behoefte aan vernieuwend onderzoek illustreert. Momenteel is daarom in overweging om ook

14

in 2018 een call uit te schrijven, waarbij het voornemen is om de nadruk nog meer op actieonderzoek te leggen: het onderzoeksproces en de onderzoekers zijn ‘embedded’ in het proces
dat zij onder de loep nemen.
VWS geeft samen met ZonMw in 2018 vanuit het internationale programma Active & Assisted
Living (AAL) extra aandacht aan vraagstukken gegeven op het naar de markt brengen van
innovatieve technologische oplossingen die meerwaarde hebben voor ouderen thuis,
mantelzorgers en professionals. Deze ondersteuning is niet exclusief gericht op initiatieven die
voortkomen uit projecten die eerder door het AAL programma gesubsidieerd zijn.

•

Health Innovation School
De Health Innovation School is door een samenwerking van VWS en het Radboudumc in 2017
opgezet en uitgevoerd. Het doel is gezamenlijk leren innoveren en oplossingen bieden voor
praktijkprojecten. Na meer dan 300 aanmeldingen werden 50 deelnemers, variërend van
patiënten, zorgverleners, verzekeraars, bedrijven en overheid, van juni tot november 2017
opgeleid. Gezien het enthousiasme van veel mensen wordt in 2018 een tweede cohort van 50
deelnemers opgeleid, terwijl tegelijkertijd een online toegankelijk leeraanbod rondom
innoveren en vernieuwing in zorg en ondersteuning wordt ontwikkeld. Belangrijk
aandachtspunt bij het optimaliseren van het programma is dat – naast de nodige inspiratie en
leerervaringen – deelnemers in en vanuit het cursustraject ook daadwerkelijk een verschil
gaan maken in de praktijk van hun eigen organisatie.

f) Voorlichten en bewust maken
• Ontbijten in het land,50-beurs en Gezondheidsbeurs
Vanuit VWS zijn door de Zorginnovatiewinkel door heel Nederland zorginnovatie-ontbijten
georganiseerd. Vanwege het succes is besloten om landelijk e-health netwerkontbijten te
blijven verzorgen waarin zorgverleners, patiënten, mantelzorgers, ondernemers en
beleidsmakers bijeen kunnen komen om te komen tot acties die bijdragen aan een snellere en
doelmatiger inzet van e-health in Nederland. Thema’s die veel aan de orde komen in de
ontbijten zijn e-health en opleidingen, interoperabiliteit van IT systemen, bekostiging en
preventie.
Nieuw was ook de inzet van de Showroom Zorg van Nu op de 50+ beurs en de
Gezondheidsbeurs. Duizenden bezoekers hebben – letterlijk – aan den lijve kunnen ervaren
wat slimme hulpmiddelen en e-healthtoepassingen kunnen betekenen bij het omgaan met een
chronische ziekte en ondersteuning in het dagelijks leven. Ook was er ruimte voor bezoekers
om met het ministerie van VWS ervaringen te delen, vragen te stellen en in gesprek te gaan
over positieve en negatieve ervaringen en mogelijke oplossingen.
Tevens stond de Showroom gedurende langere tijd (oktober 2017 t/m januari 2018) op de
Lijnbaan in Rotterdam. Deze activiteiten worden de komende tijd gecontinueerd om een nog
breder publiek te bereiken.

•

E-healthweek
Van 20 tot en met 26 januari 2018 organiseerde het Ministerie van VWS met ECP | Platform
voor de Informatiesamenleving voor de tweede keer de e-healthweek. Daarin organiseerden
300 partners samen meer dan 255 evenementen. De e-healthweek wil informeren, inspireren,
verbinden, laten ervaren en activeren, en is gericht op patiënten, zorgverleners en burgers. De
feedback van deze groepen over het gebruikersgemak, de daadwerkelijke bijdrage aan hun
gezondheid/zorg, en de randvoorwaarden, zoals privacy, zijn onmisbaar bij het succesvol
introduceren van digitaal ondersteunde zorg. De e-healthweek draagt bij om de vraagzijde te
betrekken bij het innovatiesysteem. Het gaat daarbij niet alleen om kennis, maar ook om
‘doenvermogen’. Tijdens de e-healthweek konden mensen in verschillende regio’s in het land
zelf zien en ervaren wat e-health is en hoe dat hun leven of dat van hun ouders, familie of
vrienden kan vereenvoudigen. Onderzoek van Nivel en Nictiz onder 19 evenementen geeft het
beeld dat de week positief bijdraagt aan het creëren van meer bekendheid over de
mogelijkheden van technologie in de zorg. Ook lijkt het gebruik van e-health te motiveren. In
het algemeen waren de mensen die een van de 19 evenementen bezochten positief over het
15

bezochte evenement. Bijna driekwart van de bezoekers gaf na afloop aan meer te weten over
e-health dan daarvoor. Bijna een kwart van de bezoekers geeft aan een toepassing
daadwerkelijk te gaan gebruiken. Uit onderzoek onder leden van het Consumentenpanel van
het Nivel blijkt dat een vijfde van de Nederlanders heeft gehoord van deze week.

g)
•

Horizontale thema’s
IBO innovatie in de zorg
In april 2017 is een IBO-onderzoeksrapport verschenen over Innovatie in de zorg. De centrale
vraagstelling daarbij luidde: welke beleidsmaatregelen kan de overheid nemen om doelmatige
innovaties tot stand te laten komen (en opschalen) en (implementatie van) ondoelmatige
innovaties tegen te gaan? Bij het onderzoek zijn product, proces- en systeeminnovatie
bestudeerd.
Uit de analyse van de werkgroep komt naar voren dat Nederland sterk is in productinnovaties.
Knelpunten ziet de werkgroep bij het opschalen van kansrijke innovaties en het
implementeren van daarvoor benodigde procesinnovaties.
In haar aanbevelingen onderscheidt de werkgroep drie mogelijke overheidsrollen: faciliterend,
stimulerend en interveniërend. Bij een faciliterende rol horen instrumenten als communiceren
over regelgeving en ondersteunen van innovatoren. Een stimulerende rol vertaalt zich in
voorstellen om de werking van de markt te verbeteren, zoals benefit sharing en innovatieve
contractvormen. Een interveniërende rol komt tot uiting in wet- en regelgeving zoals
bijvoorbeeld het versnellen van pakkettoelating of het verplichten van medisch specialisten in
loondienst te werken. De aanbevelingen van de werkgroep worden momenteel betrokken bij
de uitwerking van de beleidsvoornemens voor de komende regeerperiode, waarna er nog een
kabinetsreactie op het rapport zal worden gegeven.

•

Medische technologie
Wij willen een visie ontwikkelen om met medische technologie de kwaliteit van zorg te
verbeteren en tevens betaalbaar te houden. Daarom voeren wij momenteel verkennende
gesprekken voor het toewerken naar een samenhangende en domeinoverstijgende benadering
van medische technologie, waarin e-health (voor zover het software met een medisch doel
betreft) ook een plek krijgt. Het streven is dat de visie resulteert in een “Nationale Agenda
Medische Technologie” met concrete en tijdgebonden acties met veldpartijen.

•

Big data
Tevens gaan wij kaders scheppen en randvoorwaarden stellen op het gebied van big data. We
willen hiermee faciliteren dat big data ingezet kan worden voor slimmere, betere zorg; altijd
met de mens centraal, zowel de patiënt als de zorgverlener. Het gebruik van big data zal op
ons initiatief en gezamenlijk met het Informatieberaad een plek moeten krijgen in het
zorgstelsel. Wij vatten onze voornemens in een beleidsbrief die wij in de eerste helft van 2018
in een beleidsbrief naar Uw Kamer sturen.

•

Ethiek
Het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) speelt een belangrijke rol bij het identificeren
van ethische vraagstukken rond e-health. Vorig jaar hebben zij, samen met Nictiz, de
bijeenkomst ‘Maakt e-health goede zorg beter?’ georganiseerd. Het CEG zal dit jaar een
signalement uitbrengen van ethische vraagstukken rond medische expertsystemen. Wij zullen
het CEG vragen om in samenwerking met de verschillende partijen in de zorg bouwstenen in
de vorm van een signalement aan te leveren voor een visie rond e-health en ethiek.

16

h) Toelichting: Hoe werkt Medmij
De deelnemers aan het afsprakenstelsel MedMij zijn dienstverleners. We onderscheiden twee
soorten dienstverleners:
1. Dienstverleners in het persoonlijke domein (zoals leveranciers van PGO’s)
2. Dienstverleners in het zorgaanbiedersdomein (zoals leveranciers van EPD systemen
van zorgaanbieders).
Patiënten hebben bij het samenstellen en vullen van hun persoonlijke gezondheidsomgeving te
maken met een dienstverlener in het persoonlijke domein. Bijvoorbeeld: de leverancier van een
app of website met het MedMij-stempel.
Zorgverleners werken met dienstverleners in het zorgaanbiedersdomein. Dat doen ze nu ook al:
denk maar aan de leveranciers van informatiesystemen voor huisartsen of ziekenhuizen of een
berichtendienst als Zorgmail. Dienstverleners die deelnemen aan het afsprakenstelsel zijn ook hier
herkenbaar aan het MedMij-stempel.
Het MedMij-netwerk legt – op basis van de afspraken van het afsprakenstelsel – de verbinding
tussen het persoonlijke en het zorgverlenersdomein. Door de afspraken met dienstverleners te
maken blijft het afsprakenstelsel beheersbaar. Immers: door deze keuze is het niet nodig om
afspraken met grote aantallen individuele zorgaanbieders en patiënten te maken. Dienstverleners
kunnen, met behulp van het MedMij-stempel, aan hun klanten in het persoonlijke en het
zorgaanbiedersdomein laten zien dat zij voldoen aan het MedMij-afsprakenstelsel. Op die manier
zorgt het afsprakenstelsel ervoor, dat patiënten en zorgverleners, via dienstverleners met het
MedMij-stempel, gezondheidsgegevens met elkaar uit kunnen wisselen.
Het afsprakenstelsel is gebaseerd op een aantal uitgangspunten en ontwerpprincipes:
a) Het gaat om het leven, niet om de ziekte.
b) Iedere inwoner van Nederland heeft het recht om een digitale versie van de eigen
gezondheidsgegevens te verzamelen, te beheren en te delen. Opvragen van de persoonlijke
digitale gezondheidsgegevens is gratis.
c) De keuze voor een persoonlijke gezondheidsomgeving ligt bij de patiënt.
d) De regie over een persoonlijke gezondheidsomgeving ligt bij de patiënt.
e) Gezondheidsgegevens worden veilig gepresenteerd, met optimale bescherming van de privacy
en via een gebruikersvriendelijke en betrouwbare inlogmethode.
f) De uitwisseling van gegevens vindt plaats volgens wettelijke vereisten.
g) Gezondheidsgegevens kunnen worden meegenomen van de ene persoonlijke
gezondheidsomgeving naar een andere persoonlijke gezondheidsomgeving.
h) De (digitale) communicatie tussen patiënt en zorgverlener is een dialoog.
i) Een persoonlijke gezondheidsomgeving is géén vervanging van het dossier van een
zorgverlener.
j) MedMij spreekt alleen af wat nodig is om barrières te doorbreken, niet meer en niet minder.
k) Erkenning, toezicht en naleving zorgen ervoor dat deelname voor dienstverleners niet
vrijblijvend is.
Twee andere belangrijke producten die MedMij oplevert zijn informatiestandaarden voor
gegevensuitwisseling en een financieringsstelsel.
Voor patiënten betekent MedMij dat het verzamelen, beheren en delen van gezondheidsinformatie
een stuk makkelijker en gebruikersvriendelijker wordt. Uitwisseling van gezondheidsgegevens via
MedMij biedt vertrouwen dat het veilig gebeurt met optimale bescherming van de privacy van
patiënten. Er valt voor patiënten steeds meer te kiezen naarmate het aantal dienstverleners met
een MedMij-stempel toeneemt. De keuze voor en de regie over een persoonlijke
gezondheidsomgeving liggen altijd bij de patiënt. De patiënt bepaalt zelf welke gegevens hij wil
inzien en delen.

17

Voor zorgverleners betekent MedMij dat zij erop kunnen vertrouwen dat het beschikbaar stellen
van gezondheidsinformatie aan patiënten op een veilige manier plaatsvindt, waarbij het risico dat
deze gegevens in verkeerde handen terecht komen is geminimaliseerd. Wanneer patiënten dit
willen, kunnen zij vanuit hun PGO gezondheidsgegevens zoals bijvoorbeeld zelfmeetgegevens met
hun zorgverlener delen. Als zorgverleners werken met dienstverleners (ICT leveranciers) voorzien
van een MedMij-stempel kunnen zij vertrouwen dat persoonlijke gegevens van hun patiënten op
een goede manier worden behandeld. De verantwoordelijkheid over de inhoud van het elektronisch
patiëntendossier berust altijd bij de zorgverlener en het beroepsgeheim blijft geborgd.
Via MedMij worden wettelijke rechten van burgers gefaciliteerd; per juli 2020 heeft iedereen recht
elektronische inzage of afschrift via de wet cliëntenrechten bij elektronische verwerking van
gegevens en reeds vanaf mei 2018 geeft de Europese Algemene Verordening
Gegevensbescherming burgers het recht op ‘dataportabiliteit’, wat inhoudt dat digitale informatie in
een gestandaardiseerd format overdraagbaar moet zijn naar een oplossing naar keuze van de
persoon.

18