Resultaten PISA-2009
in vogelvlucht
Praktische kennis en vaardigheden van
15-jarigen
Nederlandse uitkomsten van het Programme for International
Student Assessment (PISA) op het gebied van leesvaardigheid,
wiskunde en natuurwetenschappen in het jaar 2009

Erna Gille
Claudia Loijens
José Noijons
Robert Zwitser

Cito | Arnhem 2010

Deze rapportage is samengesteld door
Erna Gille
Claudia Loijens
José Noijons
Robert Zwitser
Opmaak: Service Unit MMS
Foto omslag: Ron Steemers

© Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling Arnhem (2010)
Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit werk mag zonder voorafgaande schriftelijke
toestemming van Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling worden openbaar gemaakt
en/of verveelvoudigd door middel van druk, fotokopie, scanning, computersoftware of andere
elektronische verveelvoudiging of openbaarmaking, microfilm, geluidskopie, film- of videokopie
of op welke wijze dan ook.

2

Resultaten PISA-2009

Inhoud
Inleiding

5

Samenvatting

5

1

PISA, indicatorenonderzoek naar de opbrengst van onderwijsstelsels

13

2

Leesvaardigheid

18

3

Interesse van leerlingen in lezen en hun leerstrategieën

29

4

Wiskunde

30

5

Natuurwetenschappen

36

6

Leerlingprestaties in relatie tot thuistaal, afkomst, opleiding en beroep van de ouders

43

7

De leeromgeving en de organisatie van de scholen

50

8

Resultaten van PISA-2009 in Nederland vergeleken met Duitsland, België (totaal) en

55

9

Een vergelijking van de uitkomsten van PISA-2000, PISA-2003, PISA-2006 en PISA-2009

60

3

Resultaten PISA-2009

4

Resultaten PISA-2009

Inleiding
Deze “Resultaten PISA-2009 in vogelvlucht” zijn een verkorte versie van de uitgave “Resultaten
PISA-2009 Praktische kennis en vaardigheden van 15-jarigen”. Dit rapport is digitaal
beschikbaar op www.pisa.nl.

Samenvatting
PISA-organisatie
Een van de onderzoeksprogramma’s van de Organisatie voor Economische Samenwerking en
Ontwikkeling (OESO) is PISA (Programme for International Student Assessment). PISA onderzoekt
de praktische kennis en vaardigheden van 15-jarige leerlingen. In de vierde PISA-cyclus zijn in
het jaar 2009 toetsen voor leesvaardigheid, wiskunde en natuurwetenschappen afgenomen in
65 landen: 32 OESO-lidstaten en 33 partnerlanden of partnereconomieën. Dit betekent een
sterke toeneming van de deelname aan PISA als men bedenkt dat in de eerste cyclus in 2000
slechts 28 OESO-lidstaten en vier partnerlanden meededen. In 2002 hebben toen nog eens elf
partnerlanden de PISA-instrumenten afgenomen. In 2003 namen 41 landen deel, 30 OESOlidstaten en elf partnerlanden, in 2006 30 OESO-lidstaten en 27 niet-lidstaten.
Het onderzoeksgebied leesvaardigheid was het centrale onderzoeksgebied in PISA-2009 en
hierover zijn de meeste vragen gesteld. In PISA-2003 was wiskunde de centrale vaardigheid, in
2006 waren dat de natuurwetenschappen. Ook in PISA-2000 stond leesvaardigheid centraal,
zodat trends in de leesvaardigheid van leerlingen met de grotere dataset van 2009 beter
kunnen worden gemeten.
Voor het PISA onderzoek wordt een representatieve steekproef getrokken uit 15-jarige
leerlingen. In Nederland bedroeg de totale populatie van 15-jarigen 204.019 personen. Hieruit is
een representatieve steekproef getrokken. In totaal zijn de gegevens van 4760 leerlingen
verwerkt. In Nederland hebben 186 scholen aan het onderzoek meegedaan: 95 vmbo-scholen,
86 havo/vwo-scholen en 5 scholen voor praktijkonderwijs (pro-scholen). Van de leerlingen in de
Nederlandse steekproef zijn er 547 allochtoon van de tweede of eerste generatie. In de PISAdefinitie zijn allochtone leerlingen van de tweede generatie zelf in Nederland geboren en
hebben zij ten minste één ouder die niet in Nederland is geboren. Allochtone leerlingen van de
eerste generatie zijn niet in Nederland geboren, evenmin als hun ouders. Autochtone leerlingen
zijn leerlingen die zelf in Nederland zijn geboren of van wie ten minste één van de ouders in
Nederland is geboren. Deze definities wijken af van de definities die het CBS hanteert.

Resultaten van PISA-2009
In elk van de drie onderzoeksgebieden eindigt Nederland ruim boven het gemiddelde van de
OESO-lidstaten. Bij leesvaardigheid staat Nederland gemiddeld op de tiende plaats in de lijst
van alle deelnemende landen. Bij wiskunde staat Nederland op de elfde plaats en bij natuur-

5

Resultaten PISA-2009

wetenschappen ook op de elfde plaats van alle deelnemende landen. Nederlandse leerlingen
scoren in ieder van deze vaardigheden hoger dan de leerlingen in buurlanden België en
Duitsland.

PISA-2009 leesvaardigheid
Zuid-Korea en Finland zijn de best presterende OESO-landen met gemiddelde leesvaardigheidsscores van respectievelijk 539 en 536. Nederland bevindt zich op plaats 10 met een score van
508. De ons omringende landen België en Duitsland eindigen lager, met respectievelijk scores
van 506 en 497. Nederland en zijn buren scoren hoger dan het OESO-gemiddelde van 494.
De bovengenoemde scoreverschillen zijn niet altijd statistisch significant. Zo zijn de scoreverschillen tussen Nederland enerzijds en de hoger geplaatste landen Japan en Australië niet
significant. Dit is ook zo voor de verschillen tussen Nederland en de lager geplaatste landen
België, Duitsland, Estland, Liechtenstein, Noorwegen, Polen, Verenigde Staten, IJsland, Zweden
en Zwitserland. De posities van deze landen op de ranglijst kunnen dus als ex aequo worden
beschouwd.
In PISA-2009 is de leesvaardigheidsschaal uitgebreid met één niveau aan de onderkant van de
schaal. Er zijn nu zes niveaus: niveau 1b is het laagste niveau, niveau 5 is het hoogste.
In Nederland heeft 1,8% van de leerlingen het laagste niveau (niveau 1b) van leesvaardigheid
bereikt en 12,5% niveau 1a. Daarmee is het percentage leerlingen dat lager dan niveau 2 scoort
in totaal 14,3%. Volgens de definities van PISA zijn deze leerlingen laaggeletterd. Ze zullen
moeite hebben volwaardig mee te doen in onze moderne maatschappij. De zeer zwakke lezers
bevinden zich vooral op de pro-scholen en in het vmbo-2. De leerlingen in het vmbo-bb scoren
gemiddeld precies op het minimumniveau van geletterdheid, maar ook in deze populatie zijn
veel leerlingen te vinden die laaggeletterd genoemd kunnen worden.
Figuur 1

Percentage laaggeletterde leerlingen per opleidingstype

80
70

percentage

60

53,9

50,8

50

50,9

40
30

23,9

20
10
0

pro

vmbo 1 2

vmbo bb

vmbo kb
opleidingstype

6

Resultaten PISA-2009

7

0,3

0

vmbo gl en tl

havo

vwo

Nederlandse meisjes scoren gemiddeld hoger dan jongens: de score van de meisjes is
521 punten en die van de jongens 496 punten. Er zijn aanzienlijk meer jongens laaggeletterd
dan meisjes. Onder het minimale geletterdheidniveau 2 scoren 17,8% van de jongens en 10.7%
van de meisjes. In vergelijking met andere landen is het verschil tussen meisjes en jongens
echter relatief klein. In andere landen zijn de verschillen veel groter. Op drie subvaardigheidsschalen: zoeken en vinden, integreren en interpreteren en reflecteren en evalueren scoren de
meisjes steeds beter dan de jongens. De verschillen zijn redelijk constant: tussen de 20 en
30 scorepunten.
Figuur 2

535
530

Gemiddelde scores van meisjes en jongens in Nederland per aspect op de
leesvaardigheidsschaal

532
524

525
520

515

score

515
510

506

505
500

494

495

496

490
485

zoeken en vinden

integreren en
interpreteren
meisjes

reflecteren en
evalueren

jongens

Het blijkt dat de scores van allochtone leerlingen lager liggen dan die van autochtone
leerlingen. Allochtone leerlingen van de tweede generatie scoren hoger dan allochtone
leerlingen van de eerste generatie. Zoals bijna te verwachten valt, bevinden zich meer
autochtone leerlingen dan allochtone leerlingen op de leesvaardigheidsniveaus boven niveau 2
(de ondergrens van de geletterdheid). 26,2% van de allochtone leerlingen van de eerste
generatie is laaggeletterd en 17% van de allochtone leerlingen van de tweede generatie is
laaggeletterd. Opmerkelijk is dat 12,4% van de autochtone leerlingen onder niveau 2 scoort, dus
volgens de PISA-definitie laaggeletterd is. Het is dus een misverstand te veronderstellen dat
laaggeletterdheid vooral een probleem bij allochtone leerlingen is.

7

Resultaten PISA-2009

Figuur 3

Percentage laaggeletterde leerlingen onder autochtonen en allochtonen

60

percentage

50
40
30
26,2

20

12,4

17

10
0

autochtonen

allochtonen 2e generatie

allochtonen 1e generatie

PISA-2009 wiskunde
Het OESO-gemiddelde van 496 scorepunten is iets lager dan dat van PISA-2003
(500 scorepunten), maar het verschil is niet statistisch significant. Nederlandse leerlingen
scoren ver boven dit OESO-gemiddelde met 526 scorepunten. Nederland staat daarmee op de
elfde plaats. De vijf best scorende landen zijn Aziatisch; van de Europese landen scoort Finland
het hoogst: het staat op de zesde plaats.
Het percentage Nederlandse leerlingen dat op of onder niveau 1 soort is lager dan dat van de
OESO-landen: 14,4% tegenover 21,8%. Leerlingen in pro-scholen en de leerwegen vmbo 2 en
vmbo-bb scoren gemiddeld lager dan niveau 2. Meer dan 25% van de leerlingen op het
vmbo gl/tl scoort onder het OESO-gemiddelde van 496.
In Nederland scoren jongens bij wiskunde gemiddeld beter dan meisjes, respectievelijk
534 scorepunten en 517 scorepunten. Deze verschillen tussen meisjes en jongens zijn relatief
groot, met name op de laagste twee niveaus en op de hoogste twee niveaus. Uit de resultaten
valt op te maken dat er onder de zwakke wiskundeleerlingen relatief meer meisjes zijn, terwijl
er onder de sterke wiskundeleerlingen relatief meer jongens zijn.

PISA-2009 natuurwetenschappen
In PISA-2009 is een beperkt aantal opgaven natuurwetenschappen getoetst uit het totaal van
opgaven in PISA-2006, toen natuurwetenschappen de hoofdvaardigheid was. In PISA-2009 is
het OESO-gemiddelde van 501 scorepunten iets hoger dan dat van PISA-2006 (498 scorepunten). Nederlandse leerlingen scoren gemiddeld ver boven dit OESO gemiddelde met 522
scorepunten. Nederland staat daarmee op de elfde plaats. Vier van de vijf hoogst scorende
landen zijn Aziatisch, van de Europese landen scoort alleen Finland zeer hoog: het staat op de
tweede plaats. Overigens zijn niet alle verschillen tussen de landen statistisch significant. Zo zijn
de scoreverschillen tussen Nederland enerzijds en de hoger geplaatste landen Australië, Canada,
Estland en Nieuw-Zeeland, en de lager geplaatste landen/economieën Chinees Taipei,
Duitsland, Liechtenstein, Slovenië, Verenigd Koninkrijk en Zwitserland niet significant.
De positie van deze landen op de ranglijst kan dus als ex aequo worden beschouwd. Duitsland
en België staan op lagere plaatsen dan Nederland: op plaatsen 13 en 21. Het scoreverschil

8

Resultaten PISA-2009

tussen België en Nederland is statistisch significant.
Het percentage Nederlandse leerlingen dat onder niveau 2 scoort, is lager is dan dat van de
OESO-landen: 13,2% tegenover 18%. Hetzelfde geldt ook voor het percentage leerlingen onder
niveau 1: 2,6% tegenover 5%. Het blijkt dat leerlingen in vmbo gl/tl, havo en vwo een
gemiddelde score hebben die hoger is dan het OESO-gemiddelde van 501. Leerlingen in vmbo-2,
vmbo-bb en vmbo-kb scoren binnen niveau 2. Leerlingen in pro-scholen scoren gemiddeld op
het minimumniveau van niveau 1 (335 scorepunten).
In Nederland scoren bij natuurwetenschappen meisjes beter dan jongens. Echter, dit verschil is
niet statistisch significant. De meest vaardige leerlingen in natuurwetenschappen zijn te vinden
op het vwo en dat zijn jongens. Minder vaardig zijn de leerlingen op de havo en ook daar zijn de
jongens vaardiger dan de meisjes. In vmbo-2 ontlopen de gemiddelde scores van meisjes en
jongens elkaar nauwelijks. De minst vaardige leerlingen zijn te vinden op de pro-scholen.

Interesse van leerlingen in lezen en hun leerstrategieën
In PISA-2009 is onderzocht in welke mate de verschillen tussen leerprestaties van leerlingen
verklaard kunnen worden door hun leesplezier. Voor elk land zijn leerlingen onderscheiden naar
de mate waarin zij plezier in lezen hebben. Dit is gebaseerd op hun antwoorden op vragen in de
vragenlijst.
Het blijkt dat in de OESO-landen gemiddeld 18% van de verschillen in leesscores verklaard kan
worden door verschillen in leesplezier (voor Nederland 17%). Onder andere in de ons
omringende landen België en Duitsland scoren de leerlingen die het grootste leesplezier zeggen
te hebben, ten minste anderhalf vaardigheidsniveau beter dan de leerlingen die het minste
plezier in lezen zeggen te hebben. Voor Nederland is dit verschil vergelijkbaar, hier scoren
leerlingen met het grootste leesplezier gemiddeld op niveau 4 en leerlingen met het minste
plezier in lezen gemiddeld op niveau 2. Naarmate het vaardigheidsniveau van de leerlingen
afneemt (van boven niveau 5 tot onder niveau 1a) neemt het percentage leerlingen dat geen
plezier in lezen heeft, toe.

PISA-2009 leerlingenprestaties in relatie tot thuistaal, afkomst, opleiding
en beroep van de ouders
Internationaal en nationaal gezien blijkt de thuistaal een belangrijke invloed te hebben op de
gemiddelde leesvaardigheidsscores. Op de vraag welke taal leerlingen in Nederland thuis
spreken zegt 6,4% van de leerlingen dat zij thuis meestal geen Nederlands spreken. Hoewel dit
op zich geen hoog percentage is, heeft het wel invloed op de gemiddelde prestatie van
Nederlandse leerlingen. Het blijkt namelijk dat in Nederland voor alle vaardigheidsschalen
(lezen, wiskunde en natuurwetenschappen) de scores aanzienlijk lager zijn als de leerlingen
thuis geen Nederlands spreken.
In PISA-2009 zijn de prestaties van autochtone en allochtone leerlingen op de drie vaardigheidsschalen vergeleken. Over het algemeen scoren autochtone leerlingen op alle vaardigheidsschalen beter dan allochtone leerlingen van de 2e en 1e generatie. Allochtone leerlingen van de
2e generatie scoren beter dan allochtone leerlingen van de 1e generatie. Wanneer we kijken
naar een onderverdeling naar schooltypen, dan doet dit patroon zich bij de meeste schooltypen
ook voor. Opvallend is echter dat er op de pro-scholen geen verschil is tussen de scores van
autochtone leerlingen en allochtone leerlingen van de 2e generatie. Dit geldt voor zowel lezen,
wiskunde als natuurwetenschappen.
Ook zijn de gemiddelde scores op de vaardigheidsschalen leesvaardigheid, wiskunde en
natuurwetenschappen gerelateerd aan het opleidingsniveau van de moeder en vader. Het blijkt

9

Resultaten PISA-2009

dat op alle vaardigheidsschalen de opleiding van de ouder een belangrijke invloed heeft. Het
blijkt dat de gemiddelde scores van leerlingen toenemen naarmate het opleidingsniveau van de
ouders toeneemt.
Aan leerlingen is gevraagd naar het beroep van hun ouder(s). Die beroepen zijn vervolgens
ingedeeld in een van vier categorieën: hoofdarbeid - hoog gekwalificeerd, hoofdarbeid - laag
gekwalificeerd, handarbeid - hoog gekwalificeerd en handarbeid - laag gekwalificeerd. Er is een
duidelijke samenhang te zien tussen het beroep van de ouder(s) en de gemiddelde scores van de
leerling op alle vaardigheidsschalen.

PISA-2009 leeromgeving en de organisatie van de scholen
In het PISA-onderzoek wordt onderscheid gemaakt tussen schoolstelsels met verticale
differentiatie (bevordering) en horizontale differentiatie (keuze van schooltypen en leerwegen).
De OESO concludeert dat schoolstelsels met weinig verticale en horizontale differentiatie eerder
boven het OESO-gemiddelde scoren en minder socio-economische ongelijkheid vertonen.
In Nederland en in een aantal andere landen valt iets anders te constateren. Er blijken ook
schoolstelsels te zijn met een gemiddeld hoog prestatieniveau en een (volgens PISA) relatief
grote socio-economische ongelijkheid in de leerlingpopulatie, zoals in Nederland, Zwitserland,
Singapore en België. In zulke landen worden leerlingen volgens standaardprocedures
geselecteerd voor bepaalde leerwegen. Naar de mening van de OESO valt hieruit op te maken
dat de mate waarin wordt gedifferentieerd niet hecht te relateren valt aan gemiddelde
prestaties, maar eerder aan socio-economische ongelijkheid in het onderwijs.
Voor dit rapport hebben wij gekeken of de data die verzameld zijn door middel van de
schoolvragenlijst zinvol te relateren zijn aan de prestaties van de leerlingen. Wij hebben dat
gedaan voor zes onderwerpen.
• Onderwijssoort: openbaar of bijzonder (niet verder onderverdeeld naar denominatie).
Het blijkt dat de prestaties van scholen met openbaar / gemeentelijk onderwijs en bijzonder
onderwijs elkaar niet veel ontlopen.
• Plaats waar de school zich bevindt (gerekend naar het aantal inwoners van de plaats).
De resultaten lijken erop te wijzen dat naarmate de plaats waar de school gevestigd is groter
is, de gemiddelde prestaties van de leerlingen op alle vaardigheden toenemen.
• Scholenaanbod in de omgeving. De resultaten lijken er op te wijzen dat waar er meer schoolkeuzemogelijkheden voor ouders bestaan, de gemiddelde prestaties van leerlingen
toenemen.
• Totaal aantal leerlingen op de school. De gegevens lijken er op te wijzen dat naarmate de
school groter is de gemiddelde prestatie toeneemt. Dit geldt voor alle vaardigheden die in
PISA-2009 zijn getoetst.
• Percentage 15-jarige leerlingen dat een andere moedertaal heeft dan het Nederlands.
Naarmate er minder leerlingen op scholen zijn die een andere moedertaal hebben dan het
Nederlands nemen de gemiddelde leerlingprestaties toe. Dit effect is bij alle vaardigheden te
constateren.
• Geslacht van de schoolleider. Uit de resultaten komt naar voren dat de gemiddelde
leerlingprestaties op scholen waar een vrouw de schoolleider is hoger is. Deze en voorgaande
resultaten zijn niet altijd statistisch significant.

PISA-2009 Nederland vergeleken met Duitsland, België en Vlaanderen
Over het algemeen liggen de gemiddelde prestaties van leerlingen in Duitsland en België lager
dan die van leerlingen in Nederland. Echter, wanneer wij Vlaanderen apart bekijken, dan blijkt

10

Resultaten PISA-2009

dat de leerlingen daar in elk van de drie gemeten vaardigheden gemiddeld beter scoren dan de
leerlingen in België (totaal), Duitsland en Nederland. Dit geldt ook als we de prestaties van
jongens en meisjes apart beschouwen. Ook blijkt dat, evenals in Nederland, in de buurlanden
meisjes gemiddeld beter presteren dan de jongens bij leesvaardigheid en de jongens gemiddeld
beter scoren dan de meisjes bij wiskunde en natuurwetenschappen.
Het blijkt dat ook in de ons omringende landen een aanzienlijk percentage leerlingen laaggeletterd is en volgens PISA-2009 grote problemen zal hebben om volwaardig deel te nemen
aan de moderne maatschappij. In Nederland is het percentage laaggeletterden lager dan in
België (totaal) en Duitsland. Echter, wanneer Vlaanderen apart wordt genomen dan blijkt dat
het totale percentage laaggeletterde leerlingen daar lager is dan in Nederland (13,4% in
Vlaanderen, 14,4% in Nederland). Het patroon dat er meer jongens dan meisjes laaggeletterd
zijn geldt voor alle landen, en ook voor Vlaanderen apart. De percentages laaggeletterde
autochtone leerlingen in Nederland, Duitsland en België (totaal) blijken niet veel van elkaar te
verschillen(12,6%, 14% en 13,6%). Er zijn grotere verschillen met Nederland als het gaat om de
laaggeletterdheid van allochtonen (2e en 1e generatie). Er zijn procentueel (aanzienlijk) meer
laaggeletterde allochtonen in de ons omringende landen.
Nederlandse leerlingen scoren beter in wiskunde dan leerlingen in Duitsland en België (totaal).
Ook blijkt, zoals bij leesvaardigheid, dat de minst vaardige leerlingen in Nederland het relatief
goed doen, maar dat wat betreft de betere leerlingen Vlaanderen beter scoort.
Voor natuurwetenschappen ontlopen de scores in Nederland, Duitsland, België (totaal) en
Vlaanderen (apart) elkaar niet veel. Dit patroon is ook te zien bij de scores van meisjes
vergeleken met die van jongens. In alle landen zijn meisjes en jongens met vergelijkbare
percentages vertegenwoordigd in alle vaardigheidsgroepen.

PISA 2000 – 2009 trends
Trendanalyses zijn voor ieder kennisdomein mogelijk vanaf het jaar dat het betreffende
onderwerp hoofddomein was. Voor leesvaardigheid is dat vanaf 2000, voor wiskunde vanaf
2003 en voor natuurwetenschappen vanaf 2006.
In 2000 is voor leesvaardigheid het internationale gemiddelde van de OESO-landen vastgesteld
op 500. De resultaten van de leerlingen in de steekproeven van 2003, 2006 en 2009 zijn op de
schaal van PISA-2000 gezet. De internationale gemiddelde score voor leesvaardigheid is in 2003
is gedaald naar 494, verder gedaald naar 491 in 2006 en gestegen naar 494 in 2009.
Voor Nederlandse leerlingen zijn er betrouwbare gegevens beschikbaar vanaf 2003. In 2003,
2006 en 2009 scoorden de Nederlandse leerlingen op leesvaardigheid respectievelijk 513, 507
en 508. De minieme stijging tussen 2006 en 2009, van 507 naar 508 punten is echter niet
statistisch significant. Alleen bij de laagst scorende leerlingen is er een significante toename van
de leesvaardigheidsscore.
Voor wiskunde is het internationale gemiddelde in 2003 op 500 gezet. In 2006 is dit gedaald
naar 498 en in 2009 verder gedaald naar 496 punten. De Nederlandse leerlingen scoorden in
2003 gemiddeld 538. In 2006 is dit significant gedaald naar 531 en in 2009 verder gedaald naar
526 punten. De laatste daling is overigens niet statistisch significant.
De vaardigheidsschaal voor natuurwetenschappen is in 2006 vastgesteld op een internationaal
gemiddelde van 500. Het internationale gemiddelde in 2009 is 501. De Nederlandse leerlingen
scoren in 2006 en 2009 gemiddeld respectievelijk 525 en 522. Dit verschil is ook niet statistisch
significant.

11

Resultaten PISA-2009

Tabel 1

12

Gemiddelde scores van Nederlandse leerlingen van 2003 tot en met 2009

Jaar

Score Leesvaardigheid

Score Wiskunde

2003

513

538

Score Natuurwetenschappen

2006

507

531

525

2009

508

526

522

Resultaten PISA-2009

1

PISA, indicatorenonderzoek naar de
opbrengst van onderwijsstelsels

1.1

Achtergrond, opzet en doel van het onderzoek

Met het PISA-onderzoek (Programme for International Student Assessment) probeert de
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) antwoord te geven op
vragen als: Zijn leerlingen goed voorbereid om de uitdagingen van de toekomst aan te kunnen?
Kunnen ze analyseren, redeneren en hun ideeën effectief overbrengen? In cycli van drie jaren
worden sinds 2000 de sleutelcompetenties van 15-jarige leerlingen gemeten in de lidstaten van
de OESO en in partnerlanden/economieën. Deze groep van landen vertegenwoordigt 90% van
de wereldeconomie.
PISA levert drie soorten indicatoren op:
• basisindicatoren, die een profiel geven van de kennis en vaardigheden van leerlingen;
• contextuele indicatoren, die tonen hoe zulke vaardigheden zich verhouden tot belangrijke
demografische, sociale, economische en onderwijskundige variabelen;
• trendindicatoren, ontstaan uit de gegevens die om de drie jaar worden verzameld.
PISA is een cyclisch onderzoek waarin elke drie jaar leerlingprestaties op een aantal gebieden
worden gemeten. Dit zijn leesvaardigheid, wiskunde en natuurwetenschappen. In elke cyclus
ligt het accent op een ander hoofddomein. Bij de eerste peiling in 2000 was dat leesvaardigheid.
In de tweede cyclus was wiskunde het hoofdthema. In 2006 was het hoofddomein natuurwetenschappen. In 2009 was het hoofddomein weer leesvaardigheid met aandacht voor de
veranderde eisen die sinds 2000 aan leesvaardigheid worden gesteld, met name op het gebied
van het lezen van digitale teksten.
Het project is op internationaal niveau uitgevoerd door twee consortia. Een consortium, geleid
door de Australian Council for Educational Research (ACER) was onder andere verantwoordelijk
voor de ontwikkeling van de toetsinstrumenten, de afname van alle instrumenten en de analyse
van de toetsdata. Het andere consortium, onder leiding van Cito en met belangrijke participatie
van de Universiteit Twente, was verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de achtergrondvragenlijsten en de analyses van de daarmee verzamelde data. In alle deelnemende landen
bestaat een projectorganisatie, die binnen de randvoorwaarden van de consortia en de OESO, de
gegevens verzamelen. Deze taak is in Nederland door het Ministerie van OCW ondergebracht bij
Cito. Dit betekent dat Cito op twee niveaus betrokken was bij PISA-2009.
In totaal 65 landen, alle 32 landen die lid zijn van de OESO en 33 niet-lidstaten, de zogenaamde
partnerlanden, hebben aan de vierde cyclus van het onderzoek deelgenomen.
Hieronder zijn de belangrijkste kenmerken van PISA-2009, ook in vergelijking met eerdere cycli,
aangegeven.

13

Resultaten PISA-2009

Belangrijkste kenmerken van PISA-2009
Inhoud
• Het hoofddomein van PISA-2009 is lezen. Het onderzoek heeft ook gegevens voor wiskunde
en natuurwetenschappen verzameld.
• In PISA-2009 is voor het eerst ook de vaardigheid in het lezen van digitale teksten gemeten.
Dit onderzoek is niet in Nederland uitgevoerd.
Methodes
• Ongeveer 470.000 leerlingen hebben aan PISA-2009 deelgenomen; zij vertegenwoordigen
ongeveer 26 miljoen leerlingen van 15 jaar in de scholen in de 65 deelnemende landen en
economieën.
• Iedere leerling heeft twee uur de tijd gehad voor het beantwoorden van vragen in lezen,
wiskunde en natuurwetenschappen. Het uitgangsmateriaal en de vragen zijn op papier
aangeboden. In 20 landen hebben leerlingen daarnaast via de computer vragen in het lezen
van digitale teksten voorgelegd gekregen (dit laatste niet in Nederland).
• De toetsing heeft bestaan uit opdrachten met open vragen waarbij de leerlingen zelf hun
antwoord moesten formuleren, en uit meerkeuze-opdrachten.
• Leerlingen hebben ook 30 minuten gekregen om vragen te beantwoorden over hun
achtergrond, hun leergedrag, hun ideeën over lezen, hun interesse in lezen, en hun
motivatie om te lezen.
• Schoolleiders hebben vragen beantwoord over hun school. Het ging daarbij om
demografische eigenschappen van hun school.
Resultaten
• Een overzicht van de kennis en de vaardigheden van 15-jarigen in 2009, bestaande uit een
gedetailleerd profiel voor lezen en een bijgewerkt profiel voor wiskunde en natuurwetenschappen.
• Achtergrondindicatoren die prestaties koppelen aan de eigenschappen van de leerling en de
school.
• Een beoordeling van de betrokkenheid van leerlingen bij leesactiviteiten, en van hun kennis
en gebruik van verschillende leerstrategieën.
• Een gegevensbank ten behoeve van beleidsonderzoek en -analyse.
• Trendgegevens over veranderingen in de kennis en vaardigheden van leerlingen op het
gebied van lezen, wiskunde en natuurwetenschappen, over veranderingen in leerlingattitudes en veranderingen in socio-economische indicatoren, alsmede in de invloed van een
aantal indicatoren op de prestaties van leerlingen.

1.2

De organisatie van PISA-2009 in Nederland

De steekproef
Voor PISA-2009 is hetzelfde protocol voor de steekproeftrekking gebruikt als voor PISA-2003 en
2006. Voor elk van de deelnemende landen, dus ook voor Nederland wordt het protocol begeleid
en de steekproef getrokken door Westat (USA), lid van een van de Consortia die PISA uitvoeren.
In Nederland doen ruim 180 scholen mee, omdat in Nederland per school 30 leerlingen worden
getoetst, dit in verband met de klassengrootte. In andere landen wordt volstaan met 150 scholen
en dan met 35 leerlingen per school.
De totale populatie 15-jarigen in Nederland in 2009 bedroeg 204.019 jongeren. Van hen namen
192.433 jongeren deel aan een of andere vorm van onderwijs en kwamen er 192.287 in
aanmerking voor de steekproef. Het percentage dat werd uitgesloten op schoolniveau is 2,70 %.
Dit betreft VSO-scholen en internationale scholen met niet-Nederlandstalige leerlingen.
De dekking van de steekproef voor de leerplichtige 15-jarige leerlingen in Nederland is 97,22%.

14

Resultaten PISA-2009

Hiermee is de steekproef in hoge mate representatief. De gegevens van 4760 leerlingen zijn
verwerkt in dit rapport, dat is ruim boven het vereiste aantal van 4500 leerlingen.
De scholenlijst is opgedeeld in de twee expliciete strata die bij de steekproeftrekking gebruikt
zijn
1 stratum-A scholen – de vmbo- en pro-scholen – en
2 stratum-B scholen – de havo/ vwo scholen.
Het is mogelijk dat een bepaalde vestiging tweemaal in de steekproef vertegenwoordigd is,
namelijk als stratum-A school en als stratum-B school. De lijst van scholen bestaat volgens de
gehanteerde definitie uit 1977 scholen. Er zijn 1142 stratum-A scholen en 791 stratum-B scholen.
Aan het onderzoek hebben 186 scholen deelgenomen, 95 vmbo-scholen en 86 havo / vwoscholen. Er zaten 5 categoriale scholen voor praktijkonderwijs (de zogenaamde pro-scholen) in
de steekproef.
Organisatie van de toetsafname en toetsinhoud
Alle resultaten worden gepresenteerd op schalen die zijn gestandaardiseerd op een
internationaal gemiddelde van 500 met een standaardafwijking van 100. Deze spreidingsmaat
impliceert dat ongeveer tweederde deel van de leerlingen op een score tussen 400 en 600
uitkomt (500 ± 100). Het gemiddelde van 500 geldt alleen voor de OESO-landen en wordt voor
een onderwerp vastgezet in het jaar dat het betreffende onderwerp hoofddomein is. Dat wil
zeggen in 2000 voor leesvaardigheid, in 2003 voor wiskunde en in 2006 voor natuurwetenschappen. De resultaten van zogenaamde partnerlanden die mee doen aan PISA worden
dus afgezet tegen het gemiddelde van de OESO-landen.
In aanvulling op de opgavenboekjes vult iedere leerling een vragenlijst in over een aantal
achtergrondkenmerken, opvattingen en gewoonten. De leerlingen van de pro-scholen hebben
een verkorte versie van de leerling-vragenlijst gebruikt.
Voor de directie van de school is een vragenlijst beschikbaar om een aantal schoolkenmerken in
kaart te brengen. In veel gevallen zijn op basis van deelverzameling van vragen uit de
verschillende vragenlijsten indices geconstrueerd. Deze indices zijn op het niveau van de OESOlanden gestandaardiseerd met een gemiddelde van 0 en een standaardafwijking van 1.
Dat betekent dus in dit geval dat tweederde deel van de leerlingen een indexscore tussen –1 en
+1 krijgt.
Samenstelling van de steekproef van leerlingen
PISA-2009 is afgenomen bij 15-jarige leerlingen die zich bevinden op pro-scholen, in vmbo-2,
vmbo-bb, vmbo-kb, vmbo-gl, vmbo-tl, havo of vwo.
Pro-scholen leiden direct op voor de arbeidsmarkt en hebben leerlingen van wie wordt
aangenomen dat zij geen vmbo-diploma zullen halen. Er zijn zelfstandige pro-scholen, maar er
zijn ook leerlingen die naar een pro-afdeling van een vmbo-school gaan. Leerwegondersteunend
onderwijs (lwoo) is bedoeld voor die leerlingen die op zichzelf wel een regulier diploma in een
van de leerwegen kunnen halen, maar niet zonder substantiële extra zorg.
Vóór 2002 kende Nederland ivbo, svo-lom en svo-mlk scholen; deze zijn omgezet in het
leerwegondersteunend onderwijs en praktijkonderwijs. In PISA-2000 hebben ivbo leerlingen
grotendeels wel deelgenomen, maar leerlingen van svo-lom en svo-mlk scholen niet, omdat die
scholen tot het basisonderwijs werden gerekend.
In PISA-2003 en in PISA-2006 zaten vier categoriale pro-scholen in de steekproef. In PISA-2009
waren dit er vijf. De pro-leerlingen in de pro-scholen gebruiken het EU-boekje. De pro-leerlingen
in de vmbo-scholen hebben aan de gewone toetsen meegedaan. Alleen in individuele gevallen
zijn zij volgens daartoe gestelde criteria, uitgesloten van deelname aan het onderzoek.
Vmbo-leerlingen met een lwoo- indicatie hebben gewoon aan het onderzoek meegedaan.

15

Resultaten PISA-2009

Net als pro-leerlingen zijn zij alleen in individuele gevallen, volgens daartoe gestelde criteria,
uitgesloten van deelname aan het onderzoek.
Van alle leerlingen in het vmbo, dat is ruim 50% van de totale leerlingpopulatie, is gedefinieerd
dat zij een beroepsgerichte stroom volgen. Het is echter de vraag of dit in werkelijkheid geldt
voor met name de tl-leerlingen (tl = theoretische leerweg). Aan leerlingen in beroepsgerichte
stromen wordt internationaal gezien een bepaald vaardigheidsniveau gekoppeld dat
waarschijnlijk niet past bij Nederlandse tl- en gl-leerlingen (gl = gemengde leerweg) in het
vmbo.
In PISA-2000 was het agrarisch onderwijs, de aoc’s, niet in het onderzoek opgenomen.
In PISA-2003, PISA-2006 en PISA-2009 is dit wel het geval.
In tabel 1.1 zijn de aantallen leerlingen opgenomen die aan het onderzoek hebben meegewerkt,
onderverdeeld naar opleidingstype en geslacht. In het totaal hebben 4760 leerlingen aan het
onderzoek deelgenomen.
Tabel 1.1

pro
klas

Samenstelling van de Nederlandse leerlingensteekproef naar opleidingstype en
geslacht

vmbo 1 2

meisjes

jongens

1

1

1

2

3

8

3

27

40

4

10

5
6

vmbo bb

vmbo kb

vmbo gl en tl

havo

jongens

meisjes

jongens

meisjes

jongens

meisjes

jongens

meisjes

0

2

0

0

0

0

0

0

33

45

0

0

0

0

0

0

0

0

140

158

172

198

254

12

0

0

66

71

178

147

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

41

61

33

47

206

229

350

102

meisjes

80

435

vwo

jongens

meisjes

jongens

0

0

0

0

9

10

2

2

310

247

271

229

211

335

290

310

252

378

311

0

0

0

0

3

18

5

0

0

0

0

0

0

0

345

589

600

566

536

627

529

695

1189

1102

1156

Tabel 1.2 geeft de aantallen leerlingen verdeeld naar opleidingstype en afkomst.
Figuur 1.1 geeft de percentages autochtone en allochtone leerlingen per opleidingstype.
Autochtone leerlingen zijn in Nederland geboren en hun beide ouders zijn in Nederland
geboren. Allochtone leerlingen van de tweede generatie zijn zelf in Nederland geboren en
hebben tenminste één ouder die niet in Nederland is geboren. Allochtone leerlingen van de
eerste generatie zijn niet in Nederland geboren.
Tabel 1.2

Aantal autochtone en allochtone leerlingen per opleidingstype
pro

16

vmbo 1 2

vmbo bb

vmbo kb

vmbo gl/tl

havo

vwo

totaal

autochtonen

67

47

318

535

918

925

950

3760

allochtonen 2e generatie

20

22

79

115

209

132

160

737

allochtonen 1e generatie

9

7

25

22

46

33

34

176

Resultaten PISA-2009

opleidingstype

Figuur 1.1

Percentages autochtone en allochtone leerlingen per opleidingstype

vwo

83

14

3

havo

84,9

12,1

3

vmbo gl en tl

78,3

17,8

3,9

vmbo kb

79,6

17,1

3,3

vmbo bb

75,4
61,8

vmbo 1 2
pro

28,9

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

percentage
autochtoon

17

Resultaten PISA-2009

9,2

20,8

69,8
0%

5,9

18,7

allochtoon 2e generatie

allochtoon 1e generatie

9,4
90%

100%

2

Leesvaardigheid

2.1

Definitie, raamwerk en vaardigheidsniveaus

Zoals we in hoofdstuk 1 zagen, is het doel van PISA te meten in hoeverre 15-jarigen in staat
zullen zijn de kennis en de vaardigheden, die ze tot dan toe hebben verworven, toe te passen in
het werkelijke leven, en op basis daarvan de kennis en vaardigheden in hun latere leven kunnen
vergroten. Toegespitst op lezen willen we weten wat 15-jarigen in de hele wereld weten en
kunnen als lezers. Kunnen ze in geschreven teksten vinden wat ze nodig hebben; kunnen ze die
informatie interpreteren en gebruiken; kunnen ze er kritisch op reflecteren in relatie tot hun
eigen ervaringen en hun begrip van de dingen? Kunnen ze verschillende teksten met
verschillende doelstellingen begrijpen? Kunnen ze dat in verschillende contexten, in het kader
van hun persoonlijke interesses of om praktische redenen?
Omdat leesvaardigheid het hoofddomein is in PISA-2009 kunnen we dieper op bovenstaande
zaken ingaan dan mogelijk was in PISA-2003 en PISA-2006, toen een betrekkelijk gering aantal
vragen gewijd was aan lezen. In PISA-2009 was er 3,5 uur aan toetstijd voor leesvaardigheid
beschikbaar. Lezen is ook het eerste toetsdomein dat voor de tweede keer als hoofddomein in
PISA wordt bevraagd.
In dit hoofdstuk beschrijven we eerst hoe PISA leerlingprestaties bij lezen meet en rapporteert.
Vervolgens laten we de resultaten van de Nederlandse leerlingen zien in relatie tot die in andere
landen. We besteden ook aandacht aan de resultaten bij lezen van jongens en meisjes, hun
sterktes en zwaktes. Omdat Nederland niet deelnam aan het onderzoek naar het lezen van
digitale teksten, gaan we daar in dit hoofdstuk niet op in. De geïnteresseerde lezer wordt
daarvoor verwezen naar het internationale rapport over PISA-2009. Als we spreken van het
lezen van teksten, bedoelen wij hier (op papier) gedrukte teksten, tenzij anders is aangegeven.
De definitie van leesvaardigheid (geletterdheid bij lezen) in PISA-2009
PISA-2009 definieert leesvaardigheid als het begrijpen van, gebruiken van, reflecteren op en
interesse in geschreven teksten om je doelen te bereiken, je kennis en potentieel te verruimen,
en deel te nemen aan de maatschappij.
De termen begrijpen, gebruiken en reflecteren hebben betrekking op cognitie, terwijl de term
bezig zijn te maken heeft met de motivatie om te lezen. Bij het begrijpen van een tekst denken
we aan het halen van betekenis uit een tekst. Gebruiken heeft betrekking op het soort lezen
waarbij we informatie en ideeën in een tekst voor een direct doel toepassen. Veel leesgedrag is
van dit soort. Bij reflecteren op een tekst betrekken lezers wat zij lezen op hun eigen ideeën en
ervaringen. De term interesse in impliceert de motivatie om te lezen. Veel lezers lijken alleen
teksten te lezen als er een taak is die vraagt dat te doen. Anderen lezen (soms) ook om het
genoegen dat hun dat brengt en uit algemene interesse. Mensen verschillen in de mate waarin
ze met teksten bezig zijn en in hoeverre lezen een rol speelt in hun leven. Wij zullen in het
volgende hoofdstuk verder ingaan om het fenomeen bezig zijn met lezen.
Termen in bovenstaande definitie als je doelen bereiken, je kennis en potentieel verruimen,
deelnemen aan de maatschappij, zijn bedoeld om aan te geven in welke situaties
leesvaardigheid een rol speelt. Mensen hebben allerlei redenen om te lezen, simpel om te
overleven, of voor hun persoonlijke ontwikkeling, privé of zakelijk. Lezen is belangrijk voor
sociale doelen, ter ontspanning, voor plezier.
Lezen is ook nodig om je potentieel te verruimen, zeker in schoolse situaties. Onderzoek toont

18

Resultaten PISA-2009

overigens aan dat veel volwassenen hun leven lang blijven leren, waarbij lezen een belangrijke
rol speelt, zowel in een formele als in een informele context.
Het raamwerk van PISA-2009 voor leesvaardigheid
Het raamwerk van PISA-2009 voor de toetsing van leesvaardigheid is de leidraad geweest bij de
ontwikkeling van beoordelingsinstrumenten, maar ook in de rapportage bij de constructie van
de vaardigheidsschalen.
De toetsing van leesvaardigheid in PISA-2009 kent drie hoofdcategorieën: teksten, aspecten en
situaties. Een korte toelichting bij ieder van deze kenmerken volgt hieronder.
De hoofdcategorie teksten beslaat allerlei soorten uitgangsmateriaal dat gelezen kan worden en
deze is onderverdeeld in vier subcategorieën: medium, omgeving, tekstformat en teksttype.
De subcategorie medium is van belang, onder andere omdat zij is gebruikt bij de rapportage op
de twee verschillende vaardigheidsschalen: bij gedrukte en bij digitale teksten. Voor de
Nederlandse leerlingen wordt alleen over de vaardigheidsschaal van het lezen van gedrukte
teksten gerapporteerd. Het format van de teksten is hier ook van belang omdat het gebruikt
wordt in de PISA-rapportage. Er zijn subschalen geconstrueerd voor het lezen van doorlopende
teksten (teksten die bestaan uit zinnen en alinea’s) en niet-doorlopende teksten (zoals lijsten,
diagrammen, grafieken en tabellen). Het tekstkenmerk omgeving betreft alleen digitale teksten
en wordt hier niet verder behandeld. Het kenmerk teksttype onderscheidt tekstcategorieën die
de basis vormen van vele nationale en sommige internationale raamwerken van lezen.
De tweede hoofdcategorie, aspecten, betreft de wijze waarop lezers bezig zijn met een tekst.
Vaardige lezers benaderen een tekst om informatie op te doen. Zij zijn in staat om teksten te
interpreteren op het niveau van woorden, zinnen en langere eenheden; ze zijn in staat
informatie uit teksten, buitentekstuele informatie en informatie uit verschillende bronnen/
teksten met elkaar in verband te brengen. Vaardige lezers zijn in staat om te reflecteren op
teksten om zo hun eigen ervaringen beter te begrijpen en te gebruiken, en om de relevantie, het
nut en de kwaliteit van de teksten te beoordelen.
De derde hoofdcategorie in het raamwerk van PISA-2009 is situaties, de reeks van contexten
waarvoor teksten worden geproduceerd. Dit kenmerk speelt een betrekkelijk geringe rol in PISA,
vergeleken met de kenmerken teksten en aspecten: er is geen aparte vaardigheidsschaal voor
geconstrueerd.
Vaardigheidsniveaus
De leerlingenresultaten voor leesvaardigheid zijn in PISA-2009 gerangschikt op zeven
vaardigheidsniveaus. Leerlingen op niveau 6 hebben de hoogste scores, zij zijn in staat de
opgaven op dat niveau correct te beantwoorden, evenals de opgaven op de lagere niveaus.
Leerlingen onder niveau 2 worden in het algemeen laaggeletterd genoemd. Meer in het
bijzonder: leerlingen op niveau 1b hebben de laagste scores. Zij kunnen opgaven op het niveau
1b correct beantwoorden, maar waarschijnlijk geen opgaven op een hoger niveau. Leerlingen
onder niveau 1b zijn niet in staat om de kennis en vaardigheden die PISA toetst te tonen.
Voor deze leerlingen zal deelnemen aan de kennismaatschappij een groot probleem zijn.

19

Resultaten PISA-2009

2.2

Nederlandse resultaten voor leesvaardigheid internationaal
vergeleken

De discussie in de vorige paragrafen heeft zich geconcentreerd op het beschrijven van wat de
leerlingprestaties op ieder niveau inhouden. Om het verschil tussen de prestaties van landen
aan te geven kunnen we hun gemiddeld prestatieniveau met elkaar vergelijken, zowel in relatie
tot elkaar als tot het OESO-gemiddelde. In de volgende paragrafen bespreken we de resultaten
van PISA-2009 voor leesvaardigheid.
Internationale resultaten bij leesvaardigheid
Voor PISA-2009 is het OESO-gemiddelde 494. Dit is het ijkpunt waartegen de prestatie van ieder
land is afgezet. In tabel 2.1 zijn de gemiddelde scores van PISA-2009 voor leesvaardigheid
weergegeven van de OESO- en partnerlanden. De landen zijn gerangschikt in aflopende score.
Tabel 2.1

Gemiddelde score op de schaal leesvaardigheid in de OESO- en partnerlanden

Land

20

Score

Land

Score

Shanghai-China

556

Spanje

481

Zuid-Korea

539

Tjechië

478

Finland

536

Slowakije

477

Hong Kong-China

533

Kroatië

476

Singapore

526

Israël

474

Canada

524

Luxemburg

472

Nieuw-Zeeland

521

Oostenrijk

470

Japan

520

Letland

468

Australië

515

Turkije

464

Nederland

508

Dubai (VAE)

459

België

506

Russische Federatie

459

Noorwegen

503

Chili

449

Estland

501

Servië

442

Zwitserland

501

Bulgarije

429

Polen

500

Uruguay

426

IJsland

500

Mexico

425

Verenigde Staten

500

Roemenië

424

Liechtenstein

499

Thailand

421

Zweden

497

Trinidad en Tobago

416

Duitsland

497

Colombia

413

Ierland

496

Brazilië

412

Frankrijk

496

Montenegro

408

Chinees Taipei

495

Jordanië

405

Denemarken

495

Tunesië

404

OESO-gemiddelde

494

Indonesië

402

Verenigd Koninkrijk

494

Argentinië

398

Hongarije

494

Kazachstan

390

Portugal

489

Albanië

385

Macao-China

487

Qatar

372

Italië

486

Panama

371

Letland

484

Peru

370

Slovenië

483

Azerbeidzjan

362

Griekenland

483

Kirgizstan

314

Resultaten PISA-2009

Zuid-Korea en Finland zijn de best presterende OESO-landen met gemiddelde scores van
respectievelijk 539 en 536. De partnereconomie Shanghai-China streeft deze twee landen
voorbij met een gemiddelde score van 556. Nederland bevindt zich op plaats 10 met een score
van 508. De ons omringende landen België en Duitsland eindigen lager, met respectievelijk
scores van 506 en 497. Nederland en zijn buren scoren hoger dan het OESO-gemiddelde van 494.
De bovengenoemde scoreverschillen zijn niet altijd statistisch significant. Zo zijn de scoreverschillen tussen Nederland enerzijds en de hoger geplaatste landen Japan en Australië niet
significant. Dit is ook zo voor de verschillen tussen Nederland en de lager geplaatste landen
België, Duitsland, Estland, Liechtenstein, Noorwegen, Polen, Verenigde Staten, IJsland, Zeden en
Zwitserland. De posities van deze landen op de ranglijst kunnen dus als ex aequo worden
beschouwd.
In figuur 2.1 worden de percentages leerlingen gegeven op de verschillende leesvaardigheidsniveaus in de 30 best presterende OESO- en partnerlanden. De landen zijn
gerangschikt naar het percentage leerlingen onder niveau 2. Leerlingen die lager dan niveau 2
scoren (links van de verticale lijn) worden in PISA-2009 geacht laaggeletterd te zijn.
De hoogst scorende landen hebben naar verhouding lage percentages leerlingen die op de
laagste niveaus scoren. Dit geldt ook voor Nederland. Merk echter op dat desalniettemin 14,3%
van de Nederlandse leerlingen door PISA als laaggeletterd wordt beschouwd (12,5% op niveau
1a en 1,8% op niveau 1b). In het best presterende Europese land, Finland, is het percentage
laaggeletterden 7,9% en in België en Duitsland respectievelijk 17,7% en 18,5%.
Figuur 2.1

Shanghai-China
Zuid-Korea
Finland
Hong Kong-China
Canada
Singapore
Estland
Japan
Australië
Nederland
Nieuw-Zeeland
Macao-China
Noorwegen
Polen
Denemarken
Chinees Taipei
Liechtenstein
Zwitserland
IJsland
Ierland
Zweden
Hongarije
Letland
Verenigde Staten
Portugal
België
Verenigd
Duitsland
Spanje
Frankrijk
0%
< niveau 1b

20%

niveau 1b

21

Percentages leerlingen op verschillende leesvaardigheidsniveaus in de 30 best
presterende OESO- en partnerlanden

niveau 1a

Resultaten PISA-2009

40%
niveau 2

percentage
niveau 3

60%

80%
niveau 4

niveau 5

100%
niveau 6

Verschillen tussen meisjes en jongens in leesvaardigheidsprestatie
In de afgelopen jaren is steeds veel aandacht besteed aan de mindere kansen en de mindere
prestaties van meisjes. Recentelijk wordt meer aandacht geschonken aan de mindere prestaties
van jongens. In het PISA-2009 onderzoek van leesvaardigheid scoren meisjes in alle
deelnemende landen beter dan jongens. Dit verschil is gemiddeld 39 PISA scorepunten, waarvan
berekend is dat het ongeveer een half vaardigheidsniveau of het verschil in voortgang tussen
twee schooljaren inhoudt. In andere woorden: meisjes zijn bij lezen jongens ongeveer één
schooljaar vooruit. Meisjes doen het in alle landen beter dan jongens, maar de afstand tussen
meisjes en jongens verschilt aanzienlijk van land tot land.
In figuur 2.2 worden de verschillen tussen meisjes en jongens in leesvaardigheidsprestatie in de
OESO-landen getoond. Op de hogere niveaus (vanaf niveau 3) zijn er naar verhouding meer
meisjes dan jongens te vinden. Op de lagere niveaus bevinden zich naar verhouding meer
jongens dan meisjes.
Figuur 2.2

Verschillen tussen meisjes en jongens in leesvaardigheidsprestaties

Jongens

meisjes
0,5

4,8

21,9

niveau 2
16,6

1,8
20
15
percentage

9,5

niveau 1a
6,6

22

30,9

niveau 3

26,0

25

24,7

niveau 4

27,0

30

8,8

niveau 5

16,8

35

1,2

niveau 6

10

Resultaten PISA-2009

5

0

niveau 1b

2,6

< niveau 1b

0,5
0

5

10

15
20
percentage

25

30

35

2.3

Nederlandse resultaten voor leesvaardigheid op nationaal niveau
bekeken

Verdeling van Nederlandse leerlingen over de vaardigheidsniveaus leesvaardigheid
In de vorige paragrafen is besproken hoe de prestaties van leerlingen in Nederland zich
internationaal verhouden. In de volgende paragrafen worden de resultaten van de Nederlandse
leerlingen nader geanalyseerd. In figuur 2.3 is nogmaals de verdeling van de Nederlandse
leerlingen op de verschillende leesvaardigheidsniveaus weergegeven. Op de niveaus onder
niveau 2 bevinden zich 14,3% van de leerlingen. Dit zijn leerlingen van wie moet worden gezegd
dat hun niveau van geletterdheid bij het lezen zodanig laag is dat zij moeite hebben met het
begrijpen van eenvoudige teksten die duidelijk refereren aan de praktijk van alledag.
Figuur 2.3

De verdeling van de Nederlandse leerlingen over de verschillende
leesvaardigheidsniveaus

1,8%

0,1%
0,7%

12,5%

9,1%

niveau 6
niveau 5
niveau 4
23,5%

niveau 3
niveau 2

24,7%

niveau 1a
niveau 1b
< niveau 1b
27,6%

23

Resultaten PISA-2009

In tabel 2.2 is de verdeling van de leerlingen per opleidingstype op ieder van de
leesvaardigheidsniveaus weergegeven. De tabel laat zien dat de leerlingen die onder niveau 2
scoren en volgens PISA laaggeletterd zijn, zich voornamelijk op de pro-scholen en in het vmbo-2
bevinden. In ieder van deze opleidingtypen is meer dan 50% van de leerlingen laaggeletterd.
Tabel 2.2

De verdeling van de Nederlandse leerlingen op de verschillende
leesvaardigheidsniveaus per opleidingstype
% leerlingen per vaardigheidsniveau

Opleidingsniveau

<1b

1b

1a

2

3

4

5

6

vwo

0

havo

0

0

0

1

13,2

48,7

33,8

3,3

0

0,3

7

39,3

44,9

8,4

0,1

0,1

0,4

6,5

31

46,7

14,8

0,5

0

vmbo kb

0

1,4

22,5

49,2

24,2

2,7

0,1

0

vmbo bb

0,1

7,7

43,2

43,1

6

0

0

0

vmbo 1 2

0,6

14,9

35,3

35,5

12

1,7

0

0

1

9,7

43,2

41,7

4,2

0,2

0

0

vmbo gl en tl

pro

In figuur 2.4 geven we een overzicht van de gemiddelde scores op de leesvaardigheidsschaal per
opleidingstype. De gemiddelde scores van leerlingen op pro-scholen, in vmbo 2, in vmbo-bb en
vmbo-kb liggen onder het OESO-gemiddelde van 494. Gemiddeld bereiken de vmbo-bb precies
het minimumniveau geletterdheid van 407. Vmbo-2 en pro-scholen scoren gemiddeld onder het
minimumniveau geletterdheid.
Figuur 2.4

Gemiddelde scores op de leesvaardigheidsschaal per opleidingstype

650
600

608

score

550

556

500

495

450
400
350

447
400
pro

406

407

vmbo 1 2 vmbo bb vmbo kb vmbo gl
en tl
opleidingstype

24

Resultaten PISA-2009

havo

vwo

In tabel 2.3 en figuur 2.5 wordt de scoreverdeling op de leesvaardigheidschaal per opleidingstype gegeven. We kunnen zo nauwkeuriger zien welk percentage van de leerlingen van ieder
schooltype zich op welk vaardigheidsniveau bevindt. Iedere balk is verdeeld in vier vakken
waarvan het meest linkse vak de afstand aangeeft tussen percentiel 5 en 25 (P5 – P25),
vervolgens een vak met de afstand tussen percentiel 25 en 50 (P25 – P50), dan een vak met de
afstand tussen percentiel 50 en 75 (P50 – P75) en ten slotte een vak met de afstand tussen de
percentiel 75 en 95 (P75 – P95).
Tabel 2.3

Scoreverdeling op de leesvaardigheidschaal per opleidingstype
Percentiel

Opleidingstype

p5

p25

p50

p75

p95

pro

296

367

403

437

478

vmbo 1 2

293

359

403

448

515

vmbo bb

324

374

406

442

485

vmbo kb

360

410

446

483

536

vmbo gl en tl

395

458

498

535

585

havo

469

523

557

591

639

vwo

523

574

609

643

689

Figuur 2.5

Scoreverdeling op de leesvaardigheidschaal per opleidingstype

opleidingstype

vwo
havo
vmbo gl en tl
vmbo kb
vmbo bb
vmbo 1 2
pro
250

300

350

400

P5 - P25

450

500
score

P25 - P50

550

P50 - P75

600

650

700

750

P75 - P95

We constateren dat de gehele vwo-populatie en het overgrote deel van de havo-leerlingen
boven het OESO-gemiddelde van 494 scoort en dat circa 50% van de leerlingen in het vmbo-gl/tl
op of boven het OESO-gemiddelde scoort.
Verdeling van Nederlandse meisjes en jongens over de leesvaardigheidsniveaus
Zoals we eerder zagen is deze gemiddelde score van de Nederlandse leerlingen op de
leesvaardigheidsschaal 508 punten. Meisjes presteren gemiddeld beter met 521 punten,
jongens minder goed met 496 punten. Het gaat hier om gemiddelden. In onderstaande figuren
gaan we in meer detail in op het verschil tussen meisjes en jongens in leesprestaties.

25

Resultaten PISA-2009

In figuur 2.6 is het percentage meisjes en jongens per leesvaardigheidsniveau weergegeven. Uit
de figuur is ook op te maken dat er aanzienlijk meer jongens laaggeletterd zijn (onder niveau 2
scoren) dan meisjes. 17.8% van de jongens is laaggeletterd en 10,7 % van de meisjes.
Figuur 2.6

Percentage meisjes en jongens in Nederland per leesvaardigheidsniveau

30
26,5

percentage

25

28,3

26,9

23

20,9

20
15,1

15

10,8

9,8

10

7,3

5
0

26,2

0,9

2,7

0 0,1
onder niveau niveau 1b
1b

1 0,5
niveau 1a

niveau 2
niveau
meisjes

26

Resultaten PISA-2009

niveau 3
jongens

niveau 4

niveau 5

niveau 6

In figuur 2.7 worden de gemiddelde scores gegeven van jongens en meisjes op de
leesvaardigheidsschaal per opleidingstype. Hier valt op dat de scoreverschillen tussen meisjes
en jongens op de pro-scholen en de vmbo-scholen relatief groter zijn (de meisjes scoren beter)
dan bij havo en vwo.
Figuur 2.7

Gemiddelde score en gemiddelde scores van jongens en meisjes op de
leesvaardigheidsschaal per opleidingstype.

650
614

600

563

score

550
503

500
450
400

456
417

437

429
388

400

389

406

416

397

488

548

600

608

556

495

447

407

350
300

pro

vmbo 1 2

vmbo bb

vmbo kb

vmbo gl en tl

havo

vwo

opleidingstype
meisjes

jongens

totaal

Verdeling van Nederlandse leerlingen op de leesvaardigheidsschaal allochtoon en autochtoon
Behalve naar geslacht kunnen de leerlingen ook verdeeld worden in allochtone en autochtone
leerlingen.
In PISA-2009 is het volgende onderscheid tussen autochtone en allochtone leerlingen gemaakt:
• Autochtone leerlingen zijn leerlingen die in de vragenlijst hebben aangegeven dat zij of
tenminste één van hun ouders in Nederland geboren zijn. Dit betekent dat leerlingen die in
het buitenland zijn geboren maar van wie tenminste één ouder in Nederland is geboren ook
als autochtone leerlingen worden aangemerkt.
• Allochtone leerlingen van de tweede generatie zijn leerlingen die in Nederland geboren zijn,
maar (één van) hun ouders niet.
• Allochtone leerlingen van de eerste generatie zijn leerlingen die niet in Nederland zijn
geboren, evenmin hun ouders.
In hoofdstuk 6 worden hierover meer gegevens besproken. In deze paragraaf wordt alleen
een overzicht gegeven van de scoreverdeling van autochtone en allochtone leerlingen op
de leesvaardigheidsschaal en de percentages autochtone en allochtone leerlingen op de
verschillende vaardigheidsniveaus van de leesvaardigheidsschaal.

27

Resultaten PISA-2009

Uit tabel 2.4 blijkt dat de scores van allochtone leerlingen lager liggen dan die van autochtone
leerlingen. Allochtone leerlingen van de tweede generatie scoren op alle percentielen hoger dan
allochtone leerlingen van de eerste generatie.
Tabel 2.4

Scores van autochtone en allochtone leerlingen in Nederland op de
leesvaardigheidsschaal

autochtoon

p5

p25

p50

p75

p95

370

451

519

581

651

allochtoon 2e generatie

356

426

480

551

644

allochtoon 1e generatie

337

402

471

537

631

In tabel 2.5 wordt de verdeling van autochtone en allochtone leerlingen over
leesvaardigheidsniveaus getoond. Zoals bijna te verwachten valt, bevinden zich meer
autochtone leerlingen dan allochtone leerlingen op de leesvaardigheidsniveaus boven niveau 2
(de ondergrens van de geletterdheid). 26,2% van de allochtone leerlingen van de eerste
generatie is laaggeletterd en 17% van de allochtone leerlingen van de tweede generatie is
laaggeletterd. Opmerkelijk is dat 12,4% van de autochtone leerlingen onder niveau 2 scoort, dus
volgens de PISA-definitie laaggeletterd is. Het is dus een misverstand te veronderstellen dat
laaggeletterdheid vooral een probleem van allochtone leerlingen is.
Tabel 2.5

niveau <1b
autochtoon

Percentage autochtone en allochtone leerlingen in Nederland per
leesvaardigheidsniveau
niveau 1b

niveau 1a

niveau 2

niveau 3

niveau 4

niveau 5

niveau 6

0

1,4

11

22,8

28,4

25,7

9,7

0,8

allochtoon 2e generatie

0,2

2,2

14,6

33,1

25,5

16,7

7,1

0,5

allochtoon 1e generatie

0

4

22,2

28

24,7

14,3

6,6

0,1

28

Resultaten PISA-2009

3

Interesse van leerlingen in lezen en hun
leerstrategieën

In PISA-2009 zijn gegevens verzameld over de interesse van leerlingen in lezen en over hun
leerstrategieën. Een vaardige lezer wordt men niet vanzelf, daarvoor is oefening en toewijding
nodig. Meer dan ooit vormt lezen de sleutel tot het verwerven van kennis: voldoende leesvaardigheid is een voorwaarde voor succes in het leven. Naarmate de informatietechnologie een
belangrijkere rol speelt, neemt ook het belang van leesvaardigheid toe. Er verschijnen steeds
weer nieuwe media die de definitie beïnvloeden van wat een goede lezer is en hoe een goede
lezer te worden. Met de toenemende overdaad aan informatie moeten mensen leren om te
gaan met de constante stroom van informatie en daaruit dat materiaal te selecteren dat aan
hun behoeften voldoet.
In PISA-2009 is leesvaardigheid het hoofddomein. Voor wat leesvaardigheid in PISA-2009
precies inhoudt, wordt verwezen naar hoofdstuk 2 van dit rapport. Wat betreft de in dit
hoofdstuk gebruikte term interesse in lezen nog het volgende. Met interesse wordt hier niet
alleen bedoeld de belangstelling voor het lezen, maar ook de feitelijke activiteiten die leerlingen
bij het lezen ondernemen. Interesse in lezen is hier de vertaling van het Engelse engagement in
reading.
Uit het PISA-onderzoek blijkt dat er een sterk positief verband bestaat tussen interesse in lezen,
leerstrategieën en leesprestaties. Ook is aangetoond dat jongens en sociaal minder–
geprivilegieerde leerlingen minder geïnteresseerd in lezen zijn dan meisjes en sociaal beter–
geprivilegieerde leerlingen. Analyses van leerlingresultaten lijken te suggereren dat leerlingen
die voor hun plezier lezen en die leerstrategieën toepassen (dat wil zeggen: gecontroleerd
leergedrag vertonen) betere resultaten op de leesvaardigheidtoetsen in PISA behalen. Dit geldt
nog meer voor leerlingen die daarbij weten wat zij moeten doen als ze complexe informatie
moeten verwerken.
Voor uitvoeriger informatie wordt verwezen naar het internationale rapport van PISA-2009.

29

Resultaten PISA-2009

4

Wiskunde

Het doel van het PISA-onderzoek ten aanzien van wiskunde is het vaststellen van het niveau van
wiskundige geletterdheid van 15-jarigen. In het Raamwerk van PISA wordt het begrip
wiskundige geletterdheid gedefinieerd als het vermogen van een individu om wiskunde te
formuleren, te gebruiken en te interpreteren in een reeks van contexten. Dit houdt onder andere
in het wiskundig kunnen redeneren en het kunnen gebruiken van wiskundige concepten,
procedures, feiten en hulpmiddelen bij het beschrijven, verklaren en voorspellen van
verschijnselen. Wiskundige geletterdheid kan een individu ook helpen bij het herkennen van de
rol die wiskunde speelt in de wereld en bij het geven van gefundeerde oordelen en het nemen
van gefundeerde beslissingen die nodig zijn in het leven van opbouwende, betrokken en
beschouwende burgers.
In het toetssysteem van PISA moeten leerlingen hun wiskundige geletterdheid tonen door
effectief te analyseren, te redeneren en te communiceren bij het stellen, oplossen en
interpreteren van wiskundige problemen waar kwantitatieve, ruimtelijke, waarschijnlijkheidsof andere wiskundige concepten een rol spelen. Als in dit rapport verder over ‘wiskunde’ wordt
gesproken, wordt daarmee wiskunde in de context van het PISA-onderzoek bedoeld, dus
‘wiskundige geletterdheid’.
Wiskunde was het hoofddomein in 2003. De gemiddelde vaardigheidsscore is toen voor de
OESO-landen op 500 gezet en de prestaties in 2006 en 2009 worden met dat ijkpunt vergeleken.
In PISA-2009 speelde wiskunde een minder grote rol dan in 2003. In 2009 was er maximaal
negentig minuten aan toetstijd voor wiskunde beschikbaar. Daardoor kan wel het oordeel over
de algemene wiskundige vaardigheid worden aangepast, maar kan er geen diepere analyse van
de wiskundige kennis en vaardigheden worden gegeven zoals in 2003.
In de vraagstukken bij wiskunde staan de volgende drie aspecten centraal:
• de wiskundige inhoud die door een vraagstuk wordt opgeroepen c.q. aangeboden;
• de competenties die noodzakelijk zijn om de wiskunde in het aangeboden vraagstuk te
onderkennen c.q. het vraagstuk op te lossen;
• de context waarbinnen het vraagstuk gesitueerd wordt.
Vaardigheidsniveaus bij wiskunde
In PISA-2006 worden evenals in PISA-2003 zes vaardigheidsniveaus voor wiskunde
onderscheiden. Deze niveaus zijn echter niet voor de vier domeinen afzonderlijk gedefinieerd,
zoals dat in PISA-2003 het geval was, maar er zijn zes vaardigheidsniveaus voor de algemene
wiskundige vaardigheid gedefinieerd.
De gemiddelde score van de OESO landen in PISA-2003 is gesteld op 500. De resultaten van
PISA-2009 zijn hiertegen afgezet. De scores die bij de verschillende vaardigheidsniveaus horen
zijn gegeven in tabel 4.1.

30

Resultaten PISA-2009

Tabel 4.1

Vaardigheidsniveaus wiskunde en bijbehorende minimale scores per niveau

Niveau

Minimale Score
per niveau

6

669

5

607

4

545

3

482

2

420

1

358

De verdeling van de leerlingen over deze vaardigheidsniveaus is gegeven in figuur 4.1.
Deze figuur heeft betrekking op het gemiddelde resultaat in de OESO-landen.
Figuur 4.1

Percentage leerlingen in OESO-landen op ieder vaardigheidsniveau van wiskunde

7,7%

3,1%

9,6%

niveau 6

14,1%

niveau 5
niveau 4
18,9%

niveau 3
niveau 2
niveau 1

22,2%

< niveau 1
24,2%

4.1

Nederlandse resultaten voor wiskunde internationaal vergeleken

In deze paragraaf bespreken we de resultaten van PISA-2009 voor wiskunde. In tabel 4.2 geven
we de gemiddelde scores van OESO- en partnerlanden in PISA-2009 bij wiskunde. De landen zijn
gerangschikt in aflopende score.

31

Resultaten PISA-2009

Tabel 4.2

Gemiddelde score op de wiskundeschaal in de OESO- en partnerlanden

Land

Score

Land

Score

Shanghai-China

600

Portugal

487

Singapore

562

Spanje

483

Hong Kong-China

555

Italië

483

Zuid-Korea

546

Letland

482

Chinees Taipei

543

Letland

477

Finland

541

Russische Federatie

468

Liechtenstein

536

Griekenland

466

Zwitserland

534

Kroatië

460

Japan

529

Dubai (VAE)

453

Canada

527

Israël

447

Nederland

526

Turkije

445

Macao-China

525

Servië

442

Nieuw-Zeeland

519

Azerbeidzjan

431

België

515

Bulgarije

428

Australië

514

Roemenië

427

Duitsland

513

Uruguay

427

Estland

512

Chili

421

IJsland

507

Thailand

419

Denemarken

503

Mexico

419

Slovenië

501

Trinidad en Tobago

414

Noorwegen

498

Kazachstan

405

OESO-gemiddelde

496

Montenegro

403

Frankrijk

497

Argentinië

388

Slowakije

497

Jordanië

387

Oostenrijk

496

Brazilië

386

Polen

495

Colombia

381

Zweden

494

Albanië

377

Tjechië

493

Tunesië

371

Verenigd Koninkrijk

492

Indonesië

371

Hongarije

490

Qatar

368

Luxemburg

489

Peru

365

Verenigde Staten

487

Panama

360

Ierland

487

Kirgizstan

331

Het OESO-gemiddelde van 496 scorepunten is iets lager dan dat van PISA-2003 (500 scorepunten), maar het verschil is niet statistisch significant. Nederlandse leerlingen scoren ver
boven dit OESO gemiddelde met 526 scorepunten. Nederland staat daarmee op de elfde plaats.
De vijf best scorende landen zijn Aziatisch, van de Europese landen scoort Finland het hoogst:
het staat op de zesde plaats. In PISA-2006 stond Finland op de tweede plaats en nam Nederland
de vijfde plaats in. Overigens zijn niet alle verschillen tussen de landen statistisch significant.
Zo zijn de scoreverschillen tussen Nederland enerzijds en de hoger geplaatste landen Japan,
Liechtenstein, Canada en Zwitserland, en de lager geplaatste landen Nieuw-Zeeland en MacaoChina niet significant. De positie op de ranglijst ten aanzien van deze landen kan dus als ex
aequo worden beschouwd. België en Duitsland staan op lagere plaatsen dan Nederland: op
plaatsen 14 en 16. Het scoreverschil tussen deze landen en Nederland is wel statistisch significant.
Er bestaan verschillen tussen de vaardigheid van jongens en meisjes op de wiskundeschaal.

32

Resultaten PISA-2009

In maar weinig (11 van de 65) landen scoren meisjes beter dan jongens bij wiskunde.
Voor 5 landen is dat verschil significant. In 35 landen scoren jongens significant beter dan
meisjes. In Europa scoren meisjes beter dan jongens in Zweden (niet-significant), Bulgarije (nietsignificant), Litouwen en Albanië. In België en Duitsland presteren de jongens, net als in
Nederland, beter dan de meisjes. In België is dat verschil tussen jongens en de meisjes groter
dan in Nederland, in Duitsland is het verschil minder groot.

4.2

Nederlandse resultaten voor wiskunde op nationaal niveau

Score op de wiskundeschaal en opleidingstypen
De gemiddelde scores op de wiskundeschaal van de totale Nederlandse populatie van 15-jarigen
die in PISA-2009 is getoetst, laten een andere verdeling zien dan die gemiddelden voor de OESOlanden. Als figuur 4.1 wordt vergeleken met figuur 4.2 valt op dat het percentage Nederlandse
leerlingen dat op niveau 1 scoort lager is dan dat van de OESO-landen: 10,6% tegenover 14,1%.
Hetzelfde geldt zeker voor het percentage leerlingen onder niveau 1: 2,8% tegenover 7,7%.
Figuur 4.2

Percentage Nederlandse leerlingen op ieder vaardigheidsniveau van wiskunde
(gemiddelden van alle leerlingen)
2,8

10,6

4,4

niveau 6
15,4

niveau 5
niveau 4

19

niveau 3
niveau 2
23,9

niveau 1
< niveau 1

23,9

In tabel 4.3 worden de gemiddelde scores per opleidingstype getoond. Hier blijkt dat leerlingen
in vmbo gl/tl, havo en vwo een gemiddelde score hebben die hoger is dan het OESO-gemiddelde
van 496. Leerlingen in pro-scholen en de leerwegen vmbo 2 en vmbo-bb scoren gemiddeld lager
dan niveau 2.
Tabel 4.3

Gemiddelde scores per opleidingstype

opleidingstype

33

gemiddelde

pro

391

vmbo 1 2

408

vmbo bb

416

vmbo kb

472

vmbo gl en tl

515

havo

576

vwo

623

Resultaten PISA-2009

In tabel 4.4 wordt de verdeling van de scores binnen de onderwijstypes getoond. Hieruit blijkt
onder andere dat meer dan 25% van de leerlingen op het vmbo gl/tl onder de gemiddelde
OESO-score scoort.
Tabel 4.4

Scoreverdeling op de vaardigheidsschaal wiskunde in Nederlandse opleidingstypen

opleidingstype

p5

p25

p50

p75

p95

pro

303

355

394

428

470

vmbo 1 2

307

368

406

449

502

vmbo bb

331

382

414

448

501

vmbo kb

383

435

471

509

558

vmbo gl en tl

423

480

517

553

600

havo

491

542

577

608

659

vwo

540

590

622

656

707

De scores van meisjes en jongens
In figuur 4.3 worden de percentage meisjes en jongens per vaardigheidsniveau op de
vaardigheidsschaal wiskunde getoond. We zagen al bij de internationale vergelijking dat in
Nederland jongens beter scoren dan meisjes, respectievelijk 534 scorepunten en 517
scorepunten. Uit de resultaten valt op te maken dat er onder de zwakke wiskundeleerlingen
relatief meer meisjes zijn, terwijl er onder de sterke wiskundeleerlingen relatief meer jongens
zijn.
Figuur 4.3

Percentage meisjes en jongens per vaardigheidsniveau op de vaardigheidsschaal
wiskunde

30

percentage

25

23,7
19,9

20
15

0

24,1 23,8

18

17
13,9

12,1
9,1

10
5

24,1

5,9
3,5

2,9

2,1

< niveau 1

niveau 1

niveau 2

niveau 3
niveau

meisjes

34

Resultaten PISA-2009

jongens

niveau 4

niveau 5

niveau 6

Een nadere analyse van de scores per opleidingstype (figuur 4.4) laat het volgende beeld zien.
De meest vaardige leerlingen in wiskunde zijn te vinden op het vwo en dat zijn jongens.
Minder vaardig zijn de leerlingen op de havo en ook daar zijn de jongens vaardiger dan de
meisjes. In vmbo-2 ontlopen de gemiddelde scores van meisjes en jongens elkaar nauwelijks.
De minst vaardige leerlingen zijn te vinden op de pro-scholen.
Figuur 4.4

Gemiddelde score en scores van meisjes en jongens op de vaardigheidsschaal
wiskunde per opleidingstype

650

636
612

600

589
564

score

550

528

500

486
458

450

400

350

400
378

391

pro

408 407

408

428
403

vmbo 1 2

502
472

416

vmbo bb

meisjes

Resultaten PISA-2009

576

515

vmbo kb

vmbo gl en tl

opleidingstype

35

623

jongens

totaal

havo

vwo

5

Natuurwetenschappen

Een goed begrip van de natuurwetenschappen en de technologie staat centraal in voorbereiden
van jonge mensen op het moderne leven. Het stelt hun in staat om volledig deel te nemen aan
een maatschappij waarin natuurwetenschappen en de technologie een belangrijke rol spelen.
Dit begrip stelt individuen ook in staat invloed uit te oefenen op maatschappelijke
ontwikkelingen waarbij de natuurwetenschappen en de technologie een rol spelen.
In het Raamwerk van PISA wordt het begrip natuurwetenschappelijke geletterdheid van een
individu gedefinieerd als:
• de natuurwetenschappelijke kennis en het gebruik van die kennis om problemen te
herkennen, om nieuwe kennis op te doen, om natuurwetenschappelijke verschijnselen te
verklaren, en om gefundeerde conclusies te trekken betreffende onderwerpen met een
natuurwetenschappelijke inhoud;
• het inzicht in karakteristieke kenmerken van de natuurwetenschappen en hoe deze zijn te
herkennen in onderzoek en kennisontwikkeling;
• het begrip van de rol die natuurwetenschappen, techniek en technologie spelen bij de
vorming van onze materiële, intellectuele en culturele omgeving;
• de bereidheid om zich als weldenkend burger te verdiepen in onderwerpen en opvattingen
met een natuurwetenschappelijke inhoud.
PISA toetst zowel de cognitieve als de affectieve aspecten van de natuurwetenschappelijke
geletterdheid van leerlingen. In PISA-2009 werden alleen cognitieve aspecten getoetst: de
kennis van leerlingen en hun vaardigheid om die kennis effectief te gebruiken. Die kennis is
nodig bij het uitvoeren van cognitieve processen die kenmerkend zijn voor de natuurwetenschappen en voor natuurwetenschappelijk onderzoek dat van persoonlijk, sociaal of
globaal belang is. Als in dit rapport verder over ‘natuurwetenschappen’ wordt gesproken,
worden daarmee natuurwetenschappen in de context van het PISA-onderzoek bedoeld, dus
‘natuurwetenschappelijke geletterdheid’.
Natuurwetenschappen was het hoofddomein in 2006. De gemiddelde vaardigheidsscore is toen
voor de OESO-landen op 500 gezet en de prestaties in 2009 en in de toekomst worden met dat
ijkpunt vergeleken. In PISA-2009 speelde natuurwetenschappen een minder grote rol dan in
2006. In 2009 was maximaal negentig minuten toetstijd beschikbaar voor natuurwetenschappen. Daardoor kan wel het algemene oordeel over de natuurwetenschappelijke
vaardigheid worden aangepast, maar kan er geen diepere analyse van de natuurwetenschappelijke kennis en vaardigheden worden gegeven zoals in 2006.
Vaardigheidsniveaus bij natuurwetenschappen
In PISA-2009 worden, evenals in PISA-2006, zes vaardigheidsniveaus voor natuurwetenschappen
onderscheiden. De wijze waarop deze vaardigheidsniveaus zijn geconstrueerd wijkt niet af van
die bij leesvaardigheid en wiskunde (zie daarvoor ook hoofdstuk 2).
De gemiddelde score van de OESO-landen in PISA-2006 werd gesteld op 500. De resultaten van
PISA-2009 zijn hiertegen afgezet. In PISA-2009 is de gemiddelde score 501. De scores die bij de
verschillende vaardigheidsniveaus horen, worden gegeven in tabel 5.1.

36

Resultaten PISA-2009

Tabel 5.1

Vaardigheidsniveaus natuurwetenschappen en bijbehorende minimale scores per
niveau

Niveau

Minimale Score
per niveau

6

708

5

607

4

559

3

484

2

410

1

335

De verdeling van de leerlingen over deze vaardigheidsniveaus is gegeven in figuur 5.1.
Deze figuur heeft betrekking op het gemiddelde resultaat in de OESO-landen.
Figuur 5.1.

Percentage leerlingen op ieder vaardigheidsniveau van natuurwetenschappen
(OESO-gemiddelden)

5%
13%

1,1%

7,4%

niveau 6
niveau 5
20,6%

niveau 4
niveau 3
niveau 2

24,3%

niveau 1
<niveau 1
28,6%

5.1

Nederlandse resultaten voor natuurwetenschappen internationaal
vergeleken

In deze paragraaf bespreken we de resultaten van PISA-2009 voor natuurwetenschappen.
In tabel 5.2 geven we de gemiddelde scores van OESO- en partnerlanden in PISA-2009 bij
natuurwetenschappen. De landen zijn gerangschikt in aflopende score.

37

Resultaten PISA-2009

Tabel 5.2

Gemiddelde score op de vaardigheidsschaal natuurwetenschappen in de OESO- en
partnerlanden

Land

Score

Land

Score

Shanghai-China

575

Letland

491

Finland

554

Slowakije

490

Hong Kong-China

549

Italië

489

Singapore

542

Spanje

488

Japan

539

Kroatië

486

Zuid-Korea

538

Luxemburg

484

Nieuw-Zeeland

532

Russische Federatie

478

Canada

529

Griekenland

470

Estland

528

Dubai (VAE)

466

Australië

527

Israël

455

Nederland

522

Turkije

454

Chinees Taipei

520

Chili

447

Duitsland

520

Servië

443

Liechtenstein

520

Bulgarije

439

Zwitserland

517

Roemenië

428

Verenigd Koninkrijk

514

Uruguay

427

Slovenië

512

Thailand

425

Macao-China

511

Mexico

416

Polen

508

Jordanië

415

Ierland

508

Trinidad en Tobago

410

België

507

Brazilië

405

Hongarije

503

Colombia

402

Verenigde Staten

502

Montenegro

401

OESO-gemiddelde

501

Argentinië

401

Tjechië

500

Tunesië

401

Noorwegen

500

Kazachstan

400

Denemarken

499

Albanië

391

Frankrijk

498

Indonesië

383

IJsland

496

Qatar

379

Zweden

495

Panama

376

Oostenrijk

494

Azerbeidzjan

373

Letland

494

Peru

369

Portugal

493

Kirgizstan

330

Het OESO-gemiddelde van 501 scorepunten is iets hoger dan dat van PISA-2006 (498 scorepunten). Nederlandse leerlingen scoren met 522 scorepunten gemiddeld ver boven dit OESO
gemiddelde. Nederland staat daarmee op de elfde plaats. Vier van de vijf hoogst scorende
landen zijn Aziatisch, van de Europese landen scoort alleen Finland zeer hoog: het staat op de
tweede plaats. In PISA-2006 stond Finland op de eerste plaats en nam Nederland de negende
plaats in. Overigens zijn niet alle verschillen tussen de landen statistisch significant. Zo zijn de
scoreverschillen tussen Nederland enerzijds en de hoger geplaatste landen Australië, Canada,
Estland en Nieuw-Zeeland, en de lager geplaatste landen/economieën Chinees Taipei,
Duitsland, Liechtenstein, Slovenië, Verenigd Koninkrijk en Zwitserland niet significant. De positie
van deze landen op de ranglijst kan dus als ex aequo worden beschouwd. Duitsland en België
staan op lagere plaatsen dan Nederland: op plaatsen 13 en 21. Het scoreverschil tussen België
en Nederland is statistisch significant.

38

Resultaten PISA-2009

In 20 van de 65 landen scoren jongens beter dan meisjes bij natuurwetenschappen. Voor 11 van
die landen is dat verschil significant. In 21 landen scoren meisjes significant beter dan jongens.
In Europa scoren jongens significant beter dan meisjes in Denemarken, Liechtenstein,
Luxemburg, Spanje, Verenigd Koninkrijk en Zwitserland. In Nederland, België en Duitsland
presteren de jongens ook beter dan de meisjes, maar dat verschil is niet statistisch significant.

5.2

Nederlandse resultaten voor natuurwetenschappen op nationaal
niveau

Score op de vaardigheidsschaal natuurwetenschappen en opleidingstypen
De gemiddelde scores op de vaardigheidsschaal natuurwetenschappen van de totale
Nederlandse populatie van 15-jarigen die in PISA-2009 is getoetst, laten een andere verdeling
zien dan die gemiddelden voor de OESO-landen. Als figuur 5.2 wordt vergeleken met figuur 5.1
valt op dat het percentage Nederlandse leerlingen dat op niveau 1 scoort lager is dan dat van de
OESO-landen: 10,6% tegenover 13%. Hetzelfde geldt ook voor het percentage leerlingen onder
niveau 1: 2,6% tegenover 5%.
Figuur 5.2

Percentage Nederlandse leerlingen op ieder vaardigheidsniveau van
natuurwetenschappen (gemiddelden van alle leerlingen)

10,6%

2,6% 1,5%

11,2%

niveau 6
niveau 5
niveau 4

21,8%

25,3%

niveau 3
niveau 2
niveau 1

26,9%

<niveau 1

In figuur 5.3 worden de gemiddelde scores per opleidingstype getoond. Hier blijkt dat leerlingen
in vmbo gl/tl, havo en vwo een gemiddelde score hebben die hoger is dan het OESO-gemiddelde
van 501. Leerlingen in vmbo-2, vmbo-bb en vmbo-kb scoren binnen niveau 2. Leerlingen in proscholen scoren gemiddeld op het minimumniveau van niveau 1 (335 scorepunten).
In tabel 5.3 wordt de scoreverdeling per opleidingstype getoond in meer detail.

39

Resultaten PISA-2009

Tabel 5.3

Scoreverdeling op de vaardigheidsschaal natuurwetenschappen in Nederlandse
opleidingstypen
P5

P25

P50

P75

P95

Pro

235

299

336

372

414

vmbo 2

307

376

421

464

523

vmbo bb

328

381

416

453

507

vmbo kb

365

420

460

498

552

vmbo gl/tl

410

474

516

558

608

Havo

479

536

573

608

659

Vwo

531

591

628

664

715

Figuur 5.3

Gemiddelde scores per opleidingstype

650
627

600
572

score

550

514

500

459

450

419

400

417

350
300

335
pro

vmbo 1 2

vmbo bb

vmbo kb vmbo gl en tl
opleidingstype

40

Resultaten PISA-2009

havo

vwo

De scores van meisjes en jongens
In figuur 5.4 worden de percentages meisjes en jongens per vaardigheidsniveau op de
vaardigheidsschaal natuurwetenschappen getoond. We zagen al bij de internationale
vergelijking dat in Nederland jongens beter scoren dan meisjes. Echter, dit verschil is niet
statistisch significant. Dit verschijnsel zien we terug binnen de Nederlandse schooltypen.
Figuur 5.4

Percentage meisjes en jongens per vaardigheidsniveau op de vaardigheidsschaal
natuurwetenschappen

30

26,8 27

percentage

25

25,3 25,3

21,5 22,2

20
15

11,6

10
5
0

10,9 11,6

9,6

2,4 2,7
<niveau 1

1,4 1,6
niveau 1

niveau 2

niveau 3

niveau 4

niveau
meisjes

41

Resultaten PISA-2009

jongens

niveau 5

niveau 6

Een nadere analyse van de scores per opleidingstype (figuur 5.5) laat het volgende beeld zien.
De meest vaardige leerlingen in natuurwetenschappen zijn te vinden op het vwo en dat zijn
jongens. Minder vaardig zijn de leerlingen op de havo en ook daar zijn de jongens vaardiger dan
de meisjes. In vmbo-2 ontlopen de gemiddelde scores van meisjes en jongens elkaar nauwelijks.
De minst vaardige leerlingen zijn te vinden op de pro-scholen.
Figuur 5.5

Gemiddelde score en scores van meisjes en jongens op de vaardigheidsschaal
natuurwetenschappen per opleidingstype

650

623 631 627

600

565

550
507

500

452

450

420 419 419

410

424

467

521

578572

514

459

417

400
350
300

330

338

335

pro

vmbo 1 2

vmbo bb
meisjes

42

Resultaten PISA-2009

vmbo kb

vmbo gl en tl

jongens

totaal

havo

vwo

6

Leerlingprestaties in relatie tot thuistaal,
afkomst, opleiding en beroep van de
ouders of verzorgers

In PISA wordt niet alleen onderzocht in welke mate deelnemende landen van elkaar verschillen
in de leerprestaties van hun leerlingen. Ook de mate waarin leerlingen binnen de onderwijssystemen van landen gelijke kansen hebben, onafhankelijk dus van de achtergrond van het
gezin en de socio-economische factoren is onderwerp van studie. Daartoe is in PISA-2009 aan de
leerlingen een leerlingvragenlijst voorgelegd met daarin vragen over het beroep van moeder en
van vader, over de opleiding van moeder en van vader, over de afkomst en over de taal die de
leerling thuis het meest spreekt. In de vragenlijst is toegelicht dat de vragen gaan over de vader
en moeder of de persoon / personen die als een vader en / of moeder voor de leerling zijn,
bijvoorbeeld verzorgers, stiefouders, pleegouders, enz.
In het internationale rapport van PISA-2009 wordt uitvoerig ingegaan op de relatie tussen de
socio-economische achtergrond van leerlingen en hun leesprestaties. Onder socio-economische
achtergrond verstaat PISA de combinatie van eigenschappen van het gezin van een leerling dat
zijn sociale, economische en culturele status beschrijft. De socio-economische achtergrond
wordt in PISA gemeten met behulp van de PISA-index van economische, sociale, culturele status
en onderwijsstatus (de zogenaamde ESCS-index). Deze index betreft allerlei aspecten van het
gezin (behuizing, bezittingen etc.) van de leerling en combineert informatie over de opleiding
van de ouders met hun beroep en hun bezittingen. Uit het PISA-onderzoek blijkt dat de socioeconomische achtergrond van leerlingen maar een klein deel van de verschillen tussen
leesprestaties van leerlingen verklaart.
Uit het PISA-onderzoek blijkt dat in Nederland en in sommige andere OESO-landen socioeconomische factoren een grotere invloed hebben op prestaties dan elders. Tegelijkertijd wordt
wel geconstateerd dat de gemiddelde leesvaardigheidscore in Nederland hoger is dan het PISAgemiddelde. Over mogelijke verbanden tussen socio-economische factoren en leesprestaties in
relatie tot de plaats van een land op de leesvaardigheidsschaal wordt de lezer verwezen naar
het internationale rapport.
In de volgende paragrafen in dit hoofdstuk bespreken we sommige verschillen in leerlingprestaties in Nederland.

6.1

Leerlingprestaties in Nederland in relatie tot thuistaal, afkomst,
opleiding en beroep van de ouders of verzorgers

Taal thuis gesproken
Internationaal en nationaal gezien blijkt de thuistaal een belangrijke invloed te hebben op de
gemiddelde leesvaardigheidscores. Internationaal blijkt dat leerlingen die thuis de instructietaal
spreken gemiddeld meer dan 55 punten beter scoren op de leesvaardigheidsschaal dan
leerlingen met de allochtonenstatus van PISA en die thuis niet de instructietaal spreken. Als
rekening gehouden wordt met de socio-economische achtergrond is het verschil gemiddeld
minder: 33 scorepunten.

43

Resultaten PISA-2009

Op de vraag welke taal leerlingen in Nederland thuis spreken zegt 6,4% van de leerlingen dat zij
thuis meestal geen Nederlands spreken. Hoewel dit op zich geen groot percentage is, heeft het
wel invloed op de gemiddelde prestatie van Nederlandse leerlingen. Het blijkt namelijk dat in
Nederland voor alle vaardigheidsschalen (lezen, wiskunde en natuurwetenschappen) de scores
aanzienlijk lager zijn als de leerlingen thuis geen Nederlands spreken. Dit is weergegeven in
figuur 6.1.
Figuur 6.1

Gemiddelde score op de vaardigheidsschalen leesvaardigheid, wiskunde en
natuurwetenschappen in relatie tot de thuistaal

540

score

520

532

529

513

500
484
480

474

469

460

440

Lezen

Wiskunde

thuistaal gelijk aan instructietaal

Natuurwetenschappen

thuistaal niet gelijk aan instructietaal

Geboorteland
Ook is de leerlingen gevraagd aan te geven of zijzelf en /of hun moeder en /of vader in of buiten
Nederland zijn geboren. Hierop zijn in het PISA-onderzoek de definities van autochtonen en
allochtonen van de eerste en tweede generatie gebaseerd.
In tabel 6.1 zijn de percentages allochtonen per opleidingstype gegeven voor PISA-2009.
Uit de cijfers blijkt dat zich percentueel meer allochtonen in het vmbo bevinden dan elders.
Tabel 6.1

Percentages allochtonen per opleidingstype

% allochtonen per opleidingstype

44

PISA-2009

Pro

26,8

Vmbo 2

30,4

Vmbo-bb

26,1

Vmbo-kb

21,4

Vmbo-gl/tl

21,3

Havo

14,0

Vwo

17,3

Resultaten PISA-2009

De prestaties van autochtone en allochtone leerlingen op de drie vaardigheidsschalen worden
vergeleken in figuren 6.2, 6.3 en 6.4.
Op de leesvaardigheidsschaal scoren autochtone leerlingen in pro-scholen lager dan
allochtonen van de 2e generatie en op het vmbo-kb scoren zij gelijk aan leerlingen van de
tweede generatie. Dit is wellicht een gegeven dat extra aandacht verdient. Autochtone
leerlingen scoren gemiddeld op alle schooltypen beter dan allochtonen van de 1e generatie.
Op de vaardigheidschalen voor wiskunde en natuurwetenschappen scoren autochtone
leerlingen in alle opleidingstypen hoger dan allochtone leerlingen van de 2e generatie, behalve
op de pro-scholen. Autochtone leerlingen scoren bij wiskunde en natuurwetenschappen
gemiddeld op alle schooltypen beter dan allochtonen van de 1e generatie.
Figuur 6.2

Gemiddelde score op de leesvaardigheidsschaal van autochtone en allochtone
leerlingen per opleidingstype

650
610
601
591

600
560

score

550

538 534
499

491
483

500
449 449

450
400
350

404 406
377
pro

415
383 386
vmbo 1 2

411 404
398

414

vmbo bb

vmbo kb

vmbo gl en tl

havo

opleidingstype
autochtonen

45

allochtonen 2e generatie

Resultaten PISA-2009

allochtonen 1e generatie

vwo

Figuur 6.3

Gemiddelde score op de vaardigheidsschaal wiskunde van autochtone en
allochtone leerlingen per opleidingstype

650

626

600

581
550

score

550

476

450

350

539

521

500

400

608 607

394

401

388

pro

463
440

422

415
391

496 493

397

413

376

vmbo 1 2

vmbo bb

vmbo kb

vmbo gl en tl

havo

vwo

opleidingstype
autochtonen

Figuur 6.4

allochtonen 2e generatie

allochtonen 1e generatie

Gemiddelde score op de vaardigheidsschaal natuurwetenschappen van
autochtone en allochtone leerlingen per opleidingstype

700
650

631

600

577

score

550

520

500
450

395 395

591

522

449
416

360

341 344
303

300
250

427
392

400
350

465

435

497 490

546

611

pro

vmbo 1 2

vmbo bb

vmbo kb

vmbo gl en tl

havo

opleidingstype
autochtonen

46

allochtonen 2e generatie

Resultaten PISA-2009

allochtonen 1e generatie

vwo

Opleiding van de ouders
In deze paragraaf worden de gemiddelde scores op de vaardigheidsschalen leesvaardigheid,
wiskunde en natuurwetenschappen gerelateerd aan het opleidingsniveau van de moeder en
vader. Het opleidingsniveau wordt gedefinieerd als:
ISCED 0 = basisschool niet afgemaakt;
ISCED 1 of 2 = basisschool of vmbo;
ISCED 3 of 4 = havo / vwo / mbo;
ISCED 5 of 6 = hoger onderwijs.
In figuur 6.5 zijn de gemiddelde scores van 8,5% van de leerlingen van wie een ouder een
opleidingsniveau van vmbo of lager heeft uitgezet met de gemiddelde scores van 57,5% van de
leerlingen van wie een ouder een opleiding op tertiair niveau heeft. Het is duidelijk dat op alle
vaardigheidsschalen de opleiding van de ouder een belangrijke invloed heeft.
Figuur 6.5

Gemiddelde score op de vaardigheidsschaal leesvaardigheid, wiskunde en
natuurwetenschappen in relatie tot opleidingsniveau van de ouder(s)

score

590
544

540

542

524
490

466

440

464

476

Lezen

Wiskunde
ISCED <= 2

Natuurwetenschappen
ISCED >= 5

Beroep van de ouders
Aan leerlingen is gevraagd naar het beroep van hun ouder(s). Die beroepen zijn vervolgens
ingedeeld in een van vier categorieën: hoofdarbeid - hoog gekwalificeerd, hoofdarbeid - laag
gekwalificeerd, handarbeid - hoog gekwalificeerd en handarbeid - laag gekwalificeerd. Wanneer
beide ouders een beroep uitoefenen, is gekeken naar de ouder met het beroep met de meeste
status van deze vier categorieën. Volgens opgave van de leerlingen oefent de ouder met het
beroep met de meeste status in meer dan 87% van de gevallen een beroep uit dat als
hoofdarbeid is geclassificeerd. Vergelijkbare percentages zijn te zien in 2003 en 2006.
Zie hiervoor tabel 6.2.

47

Resultaten PISA-2009

Tabel 6.2

Beroep van de ouder(s)
% ouder(s) met beroep in
PISA-2003

PISA-2006

PISA-2009

Hoofdarbeid - hoog gekwalificeerd

63

66,1

68

Hoofdarbeid - laag gekwalificeerd

22

18,6

19,3

Handarbeid - hoog gekwalificeerd

8

6,6

6,9

Handarbeid - laag gekwalificeerd

6

5,6

5,7

Ontbrekend

2,8

In figuur 6.6 is een relatie gelegd tussen de gemiddelde scores op de vaardigheidsschalen
leesvaardigheid, wiskunde en natuurwetenschappen en het beroep van de ouder(s).
Er is een duidelijke samenhang te zien tussen het beroep van de ouder en de gemiddelde scores
van de leerling op alle vaardigheidsschalen. Dezelfde samenhang is te zien in figuur 6.7 waar de
competenties op de vaardigheidsschaal leesvaardigheid in relatie zijn gebracht met het beroep
van de ouder(s).
Figuur 6.6

Gemiddelde scores op de vaardigheidsschaal leesvaardigheid, wiskunde en
natuurwetenschappen in relatie tot het beroep van de ouder(s)

560

score

540
520

546 544
528

500

491

505 504

480

471
454

460
440

Hoofdarbeid - hoog
gekwalificeerd

Hoofdarbeid - laag
gekwalificeerd

456

Handarbeid - hoog
gekwalificeerd

464

472

Handarbeid - laag
gekwalificeerd

beroep van de ouder
Lezen

48

Resultaten PISA-2009

Wiskunde

462

Natuurwetenschappen

Figuur 6.7

Gemiddelde scores op de vaardigheidsschaal leesvaardigheid per aspect in relatie
tot het beroep van de ouder(s)

560
540

score

520
500

537

467

477

460

492

487

448

zoeken en vinden

455

integreren en
interpreteren

497

488

455

474

467

reflecteren en
evalueren
beroep van de ouder

49

533

526

505

480

440

529

525

453

463

lezen van
doorlopende
teksten

462

lezen van nietdoorlopende
teksten

Hoofdarbeid - hoog gekwalificeerd

Hoofdarbeid - laag gekwalificeerd

Handarbeid - hoog gekwalificeerd

Handarbeid - laag gekwalificeerd

Resultaten PISA-2009

7

De leeromgeving en de organisatie van de
scholen

Omdat volgens PISA school de plaats is waar (jonge) mensen het meeste leren, heeft de school
een grote invloed op het leerproces. Maar het leerproces op school is weer voor een belangrijk
deel afhankelijk van de beschikbare middelen, het beleid en de schoolpraktijk.
Alle onderzoeksresultaten in PISA zijn gebaseerd op bepaalde vragen in een leerlingvragenlijst
en op een schoolvragenlijst. Deze laatste vragenlijst is voorgelegd aan schoolleiders of een door
hen aangewezen persoon op de scholen waarvan de leerlingen aan het onderzoek hebben
meegedaan. Hierbij past een aantal opmerkingen. Gemiddeld is de schoolvragenlijst in
PISA-2009 aan 264 schoolleiders per land (186 in Nederland) voorgelegd. Naar de mening van
de OESO is dit wellicht een te gering aantal om al te stellige conclusies te trekken op basis van
de antwoorden van de schoolleiders.

7.1

Internationale vergelijking

In het PISA-onderzoek wordt onderscheid gemaakt tussen schoolstelsels met verticale
differentiatie (bevordering) en horizontale differentiatie (keuze van schooltypen en leerwegen).
De OESO concludeert dat schoolstelsels met weinig verticale en horizontale differentiatie eerder
boven het OESO-gemiddelde scoren en minder socio-economische ongelijkheid vertonen. In het
PISA-onderzoek gaat het hierbij om schoolstelsels waarbij alle leerlingen, ongeacht hun
achtergrond, vergelijkbare mogelijkheden geboden worden om te leren. In zulke schoolstelsels
bezoeken de leerlingen dezelfde school ongeacht hun socio-economische achtergrond, doen ze
zelden een klas over en worden ze zelden naar een andere leerweg overgeplaatst vanwege
gedragsproblemen of als ze minder presteren. Landen met schoolstelsels met een
bovengemiddeld prestatieniveau en minder dan gemiddelde socio-economische ongelijkheid
differentiëren weinig tussen leerlingen.
In Nederland en in een aantal andere landen valt iets anders te constateren. Er blijken namelijk
ook schoolstelsels te zijn met een gemiddeld hoog prestatieniveau en een (volgens PISA) relatief
grote socio-economische ongelijkheid in de leerlingpopulatie, zoals in Nederland, Zwitserland,
Singapore en België. In zulke landen worden leerlingen volgens standaardprocedures
geselecteerd voor bepaalde leerwegen. Naar de mening van de OESO valt hieruit op te maken
dat de mate waarin wordt gedifferentieerd niet hecht te relateren valt aan gemiddelde
prestaties, maar eerder aan socio-economische ongelijkheid in het onderwijs.

7.2

Vergelijkingen binnen Nederland

Mede door het beperkte aantal ondervraagde schoolleiders is de standaardfout op de geschatte
scores in dit hoofdstuk erg hoog. Er is dus veel onzekerheid met betrekking tot de geschatte scores.
Merk op dat nagenoeg alle verschillen die in dit hoofdstuk worden besproken niet statistisch
significant zijn.
De invloed van de structuur en de organisatie van scholen op leerlingprestaties in Nederland
Nederland kent bijzondere en openbare of gemeentelijke scholen, alle met een vergelijkbare
financiering. Uit het PISA-onderzoek, mede gebaseerd op vraag 2 in de schoolvragenlijst, vinden

50

Resultaten PISA-2009

we de volgende gegevens over het soort onderwijs in relatie tot de leerlingprestaties (zie
figuur 7.1).

type school

Figuur 7.1

Onderwijssoort in relatie tot leerlingprestaties

type school

505

Bijzonder
400

425

450

475

500
525
score lezen

550

575

600

550

575

600

475
500
525
550
score natuurwetenschappen

575

600

523

Bijzonder

531

Openbaar
400

type school

515

Openbaar

425

450

475
500
525
score wiskunde

520

Bijzonder

526

Openbaar
400

425

450

Bij het relateren van de scores van de leerlingen aan het type school dat zij bezoeken blijkt dat
de prestaties van scholen met openbaar / gemeentelijk onderwijs en bijzonder onderwijs elkaar
niet veel ontlopen. In het kader van de aandacht in PISA-2009 voor de gelijkheid van kansen om
onderwijs te genieten, scoort Nederland op dit punt positief. In andere landen zal bijzonder
onderwijs geassocieerd kunnen worden met een hogere sociaal-economische status. Als in zulke
landen bijzondere scholen vervolgens beter scoren dan openbare scholen, zou er sprake kunnen
zijn van ongelijke kansen van leerlingen om succesvol onderwijs te genieten.
Schoolaanbod in relatie tot leerlingprestaties
In de schoolvragenlijst is een vraag opgenomen over de keuzemogelijkheden die ouders hebben
bij de schoolkeuze voor hun kinderen. Schoolleiders konden kiezen uit drie opties die het
schoolaanbod beschreven:
• er zijn twee of meer andere scholen in dit verzorgingsgebied die met ons concurreren om
leerlingen;
• er is één andere school in dit verzorgingsgebied die met ons concurreert om leerlingen;
• er is geen andere school in dit verzorgingsgebied die met ons concurreert om leerlingen.
In het PISA-onderzoek, mede gebaseerd op deze vraag 5 in de schoolvragenlijst, vinden we de
volgende gegevens over de schoolkeuzemogelijkheden (zie figuur 7.2).

51

Resultaten PISA-2009

aantal scholen

Figuur 7.2

490

0

503

1

510

>1

aantal scholen

400

425

450

475

500
score lezen

525

550

575

600

550

575

600

550

575

600

519

0

523

1

527

>1
400

aantal scholen

Schoolaanbod in relatie tot leerlingprestaties

425

450

475
500
525
score wiskunde
498

0

512

1

525

>1
400

425

450

475
500
525
score natuurkunde

De resultaten lijken er op te wijzen dat waar er meer schoolkeuzemogelijkheden voor ouders
bestaan, de gemiddelde prestaties van leerlingen toenemen. Hier lijkt het dat concurrentie
tussen scholen wellicht bevorderlijk is voor de prestaties van leerlingen.
Totaal aantal leerlingen in relatie tot leerlingprestaties
In de schoolvragenlijst is een vraag over de grootte van de school, dat wil zeggen het totale
aantal leerlingen op 1 februari 2009. In het PISA-onderzoek, mede gebaseerd op deze vraag 6 in
de schoolvragenlijst, vinden we de volgende gegevens over de schoolgrootte (zie figuur 7.3).

52

Resultaten PISA-2009

aantal leerlingen

aantal leerlingen

aantal leerlingen

Figuur 7.3

Totaal aantal leerlingen in relatie tot leerlingprestaties
460

<750

526

750-1250

550

>1250
400

425

450

475

500
525
score lezen

550

545

750-1250

569

>1250
425

450

475
500
525
score wiskunde

550

575

600

466

<750

543

750-1250

568

>1250
400

600

474

<750

400

575

425

450

475
500
525
550
score natuurwetenschappen

575

600

De gegevens lijken er wel op te wijzen dat naarmate de school groter is de gemiddelde prestatie
toeneemt. Dit geldt voor alle vaardigheden die in PISA-2009 zijn getoetst.
Percentage 15-jarige leerlingen dat een andere moedertaal heeft dan het Nederlands in relatie tot
leerlingprestaties
In de schoolvragenlijst is een vraag gesteld over de moedertaal van de leerlingen. Schoolleiders
werd gevraagd te schatten hoeveel leerlingen in de derde klas een andere moedertaal hebben
dan het Nederlands. In het PISA-onderzoek, mede gebaseerd op deze vraag 8 in de schoolvragenlijst, vinden we de volgende gegevens over de het percentage leerlingen dat een andere
moederaal heeft dan het Nederlands (zie figuur 7.4). Omwille van de overzichtelijkheid hebben
wij in de rapportage antwoordopties gecombineerd.
Uit de antwoorden van de scholen komt naar voren dat naarmate er minder leerlingen op
scholen zijn die een andere moedertaal hebben dan het Nederlands, de gemiddelde leerlingprestaties toenemen. Dit effect is bij alle vaardigheden te constateren. Het sluit aan bij de
verschillen in prestaties in relatie tot moedertaal die wij in hoofdstuk 6 hebben besproken.

53

Resultaten PISA-2009

percentage

Figuur 7.4

Percentage leerlingen in de derde klas dat een andere moedertaal heeft dan het
Nederlands in relatie tot leerlingprestaties
522

<10
497

10-20

453

>20

percentage

400

425

475

500
525
score lezen

575

600

550

550

575

600

475
500
525
550
score natuurwetenschappen

575

600

540

<10
517

10-20

466

>20
400

percentage

450

425

450

475
500
525
score wiskunde
539

<10
514

10-20

445

>20
400

425

450

Geslacht van de schoolleider
In de schoolvragenlijst is in 2009 voor het eerst een vraag over het geslacht van de schoolleider
opgenomen. In het PISA-onderzoek, mede gebaseerd op deze vraag 27 in de schoolvragenlijst,
vinden we de volgende gegevens over het geslacht van de schoolleider (zie tabel 7.1).
Tabel 7.1

Geslacht schoolleider gerelateerd aan schoolprestaties
Aantal

Score

Score

Score

scholen

leesvaardigheid

wiskunde

natuurwetenschappen

Man

1391

504

522

518

Vrouw

458

523

540

538

Wij moeten hierbij aantekenen dat deze resultaten statistisch niet-significant zijn. Wel lijkt uit
de resultaten naar voren te komen dat de gemiddelde leerlingprestaties op scholen waar een
vrouw de schoolleider is, hoger is.
Ook is het zo dat het simpele feit dat een man of vrouw de schoolleider is op zichzelf niets
verklaart. In secundair onderzoek kan gekeken worden welke andere factoren te relateren zijn
aan het geslacht van de schoolleider. Dit geldt natuurlijk ook voor alle andere resultaten in dit
hoofdstuk. Het feit dat wij een al dan niet significante relatie constateren, kan een reden zijn
om verder onderzoek te beginnen dan wel achterwege te laten.

54

Resultaten PISA-2009

8

Resultaten van PISA-2009 in Nederland
vergeleken met Duitsland, België (totaal)
en Vlaanderen

Aan PISA-2009 hebben alle OESO-landen en een groot aantal partnerlanden (en -economieën)
deelgenomen. Voor de deelnemende landen is het van belang zich te kunnen vergelijken met
andere landen en vooral met andere soortgelijke landen. Voor Nederland is het daarom
interessant de resultaten van 15-jarigen te vergelijken met die van dezelfde groep in Duitsland
en België. Bovendien worden in dit hoofdstuk de resultaten van de Vlaamse leerlingen apart
vermeld. Uit voorgaande PISA-onderzoeken is namelijk duidelijk geworden dat er een groot
verschil bestaat tussen de gemiddelde prestaties van Vlaamse en Waalse leerlingen in België.
Voor Duitsland konden wij slechts over data van prestaties van de totale populatie Duitse
leerlingen beschikken. In de volgende paragraaf zullen wij daarom alleen een vergelijking van
leerlingprestaties per opleidingstype/leerweg voor Nederland en Vlaanderen kunnen geven.
Om een meer gedetailleerde vergelijking tussen Nederland en Vlaanderen per opleidingstype/
leerweg mogelijk te maken, worden in tabel 8.1 eerst de opleidingstypen/leerwegen in
Vlaanderen gerelateerd aan de Nederlandse opleidingstypen.
Tabel 8.1

Opleidingstypen in Nederland vergeleken met die in Vlaanderen

Nederland

Vlaanderen

Pro-scholen

buso

Buitengewoon secundair onderwijs

vmbo-bb/vmbo-kb

bso/dbso

Beroepssecundair onderwijs/Deeltijds beroepsonderwijs

vmbo-gl/tl

tso

Technisch secundair onderwijs

kso

Kunstsecundair onderwijs

aso

Algemeen secundair onderwijs

vmbo-2

havo/vwo

8.1

Resultaten van leerlingen in Nederland, België (totaal) en
Vlaanderen uitgesplitst naar schooltype/leerweg

Vergelijking van gemiddelde scores bij leesvaardigheid, wiskunde en natuur-wetenschappen
uitgesplitst naar opleidingstype/leerweg
De gemiddelde scores op de vaardigheidsschalen voor leesvaardigheid, wiskunde en
natuurwetenschappen van leerlingen in Nederland en Vlaanderen zijn weergegeven in de
tabellen 8.2, 8.3 en 8.4.

55

Resultaten PISA-2009

Tabel 8.2

Gemiddelde scores op de leesvaardigheidsschaal van leerlingen in Nederland en
Vlaanderen per opleidingstype

Nederland

Vlaanderen

Pro-scholen

400

vmbo-2

406

vmbo-bb/vmbo-kb
vmbo-gl/tl
havo/vwo

Tabel 8.3

buso

366

407 / 447

bso/dbso

431/398

495

tso

510

kso

538

aso

593

556 / 608

Gemiddelde scores op de vaardigheidsschaal wiskunde van leerlingen in Nederland
en Vlaanderen per opleidingstype

Nederland

Vlaanderen

Pro-scholen

391

vmbo-2

408

vmbo-bb/vmbo-kb
vmbo-gl/tl

515

havo/vwo

Tabel 8.4

416 / 472

576 / 623

buso

364

bso/dbso

443 / 426

tso

531

kso

523

aso

614

Gemiddelde scores op de vaardigheidsschaal natuurwetenschappen van leerlingen
in Nederland en Vlaanderen per opleidingstype

Nederland
Pro-scholen
vmbo-2
vmbo-bb/vmbo-kb
vmbo-gl/tl
havo/vwo

Vlaanderen
335

buso

324

417 / 459

bso/dbso

437 / 396

514

tso

526

kso

519

aso

599

419

572 / 627

Wij constateren dat de Nederlandse leerlingen in het vmbo-kb op alle vaardigheden beter
scoren dan de Belgische leerlingen in het vergelijkbare bso/dbso. Andersom geldt voor Belgische
leerlingen in het bso dat zij beter scoren dan Nederlandse leerlingen in het ook vergelijkbare
vmbo-bb. Wat betreft de leerlingen in het Nederlandse vwo, zij scoren hoger dan de leerlingen
in het vergelijkbare Belgische aso. De verschillen zijn echter minder groot als we de resultaten
van havo en vwo samen zouden nemen en dan zouden vergelijken met die op het aso.
Vergelijking van gemiddelde scores en scores van meisjes en jongens Nederland, Duitsland, België
(totaal) en Vlaanderen
In tabel 8.5 zijn de gemiddelde scores gegeven op de vaardigheidsschalen leesvaardigheid,
wiskunde en natuurwetenschappen van meisjes en jongens in Nederland, Duitsland, België
(totaal) en Vlaanderen. In deze tabel en deze figuren zijn dus de resultaten van Vlaamse
leerlingen apart vermeld.

56

Resultaten PISA-2009

Tabel 8.5

Gemiddelde scores voor leesvaardigheid, wiskunde en natuurwetenschappen van
meisjes en jongens in Nederland, Duitsland, België (totaal) en Vlaanderen

land/regio

leesvaardigheid

wiskunde

meisjes

jongens

natuurwetenschappen

meisjes

jongens

meisjes

jongens

Nederland

508

521

496

526

517

534

522

520

524

Duitsland

497

518

478

513

505

520

520

518

523

België (totaal)

506

520

493

515

504

526

507

503

510

Vlaanderen

519

533

505

537

527

546

526

523

529

Over het algemeen liggen de gemiddelde prestaties van leerlingen in Duitsland en België lager
dan die van leerlingen in Nederland. Echter, wanneer wij Vlaanderen apart bekijken, dan blijkt
dat de leerlingen daar in elk van de drie gemeten vaardigheden gemiddeld beter scoren dan de
leerlingen in België (totaal), Duitsland en Nederland. Dit geldt ook als we de prestaties van
jongens en meisjes apart beschouwen. Ook blijkt dat, evenals in Nederland, in de buurlanden
meisjes gemiddeld beter presteren dan de jongens bij leesvaardigheid en de jongens gemiddeld
beter scoren dan de meisjes bij wiskunde en natuurwetenschappen.
In tabel 8.6 kijken wij naar de percentages laaggeletterde leerlingen, uitgesplitst naar meisjes
en jongens. Laaggeletterde leerlingen zijn in PISA-2009 leerlingen die onder niveau 2 scoren.
Tabel 8.6

Percentage laaggeletterde (onder niveau 2) meisjes en jongens en totale populatie

land/regio

Onder niveau 2
M

J

Totaal

Nederland

10,7

17,9

14,4

Duitsland

12,6

24,0

18,5

België (totaal)

13,8

21,5

17,7

Vlaanderen

9,6

16,9

13,4

Uit tabel 8.6 blijkt dat ook in de ons omringende landen een aanzienlijk percentage leerlingen
laaggeletterd is en volgens PISA-2009 grote problemen zal hebben om volwaardig deel te
nemen aan de moderne maatschappij. In Nederland is het percentage laaggeletterden lager dan
in België (totaal) en Duitsland. Echter, wanneer Vlaanderen apart wordt genomen dan blijkt dat
het totale percentage laaggeletterde leerlingen daar lager is dan in Nederland (13,4% in
Vlaanderen, 14,4% in Nederland). Het patroon dat er meer jongens dan meisjes laaggeletterd
zijn geldt voor alle landen, en ook voor Vlaanderen apart.

57

Resultaten PISA-2009

8.2

Autochtone en allochtone leerlingen in Nederland, Duitsland en
België (totaal)

In tabel 8.7 zijn de scores van autochtone en allochtone op de leesvaardigheidsschaal
weergegeven.
Tabel 8.7

Scores van autochtone en allochtone leerlingen in Nederland, Duitsland en België
(totaal) op de leesvaardigheidsschaal

Nederland
autochtonen

Duitsland

allochtonen

allochtonen

2e generatie

1e generatie

autochtonen

België (totaal)

allochtonen

allochtonen

2e generatie

1e generatie

autochtonen

allochtonen

allochtonen

2e generatie

1e generatie

gemiddelde

515

469

471

511

457

450

519

454

448

P5

370

350

330

348

302

306

350

281

287

P25

449

417

397

451

396

385

454

383

375

P75

581

518

531

578

526

518

590

529

521

P95

652

604

624

647

604

600

660

615

625

Uit de tabel 8.7 blijkt dat de gemiddelde scores van allochtonen (2e en 1e generatie) in
Nederland, Duitsland en België (totaal) alle lager zijn dan die van autochtone leerlingen.
In tabel 8.8 zijn de percentages autochtone en allochtone leerlingen in Nederland, Duitsland en
België (totaal) onder vaardigheidsniveau 2 op de lees-vaardigheidsschaal weergegeven.
Tabel 8.8

Percentage autochtone en allochtone leerlingen in Nederland, Duitsland en België
(totaal) onder vaardigheidsniveau 2 op de leesvaardigheidsschaal
Autochtonen

allochtonen

allochtonen

2e generatie

1e generatie

Nederland

12,6

20

28,6

Duitsland

14

29,8

34,5

13,6

32,5

36,2

België (totaal)

Uit tabel 8.8 blijkt dat de percentages laaggeletterde autochtone leerlingen in Nederland,
Duitsland en België (totaal) niet veel van elkaar verschillen (12,6%, 14% en 13,6%).
Er zijn grotere verschillen met Nederland als het gaat om de laaggeletterdheid van allochtonen
(2e en 1e generatie). Er zijn procentueel (aanzienlijk) meer laaggeletterde allochtonen in de ons
omringende landen.

58

Resultaten PISA-2009

In tabel 8.9 zijn de gemiddelde scores van autochtone en allochtone leerlingen in Nederland,
Duitsland en België (totaal) op de vaardigheidsschalen wiskunde en natuur-wetenschappen
weergegeven.
Tabel 8.9

Gemiddelde score van autochtone en allochtone leerlingen in Nederland,
Duitsland en België (totaal) op de vaardigheidsschalen wiskunde en
natuurwetenschappen
Wiskunde

autochtonen

Natuurwetenschappen

Nederland

Duitsland

België (totaal)

Nederland

Duitsland

België (totaal)

534

527

529

532

538

521

477

469

459

466

462

447

479

464

454

457

461

441

allochtonen
2e generatie
allochtonen
1e generatie

In Nederland, Duitsland en België (totaal) en voor beide vaardigheden ontlopen de gemiddelde
scores van allochtonen van de 2e en van de 1e generatie elkaar niet veel. In alle landen scoren de
autochtone leerlingen aanzienlijk beter.

59

Resultaten PISA-2009

9 Een vergelijking van de uitkomsten van
PISA-2000, PISA-2003, PISA-2006 en
PISA-2009
Eén van de doelen van het PISA-onderzoek is om ontwikkelingen in de tijd te kunnen volgen.
Daarom worden in elk volgend onderzoek opgaven uit eerdere PISA-onderzoeken meegenomen,
waardoor de vaardigheid van leerlingen op de verschillende tijdstippen kan worden vergeleken.
Deze gemeenschappelijke opgaven worden hier ankeropgaven genoemd.
Omdat in PISA-2009 leesvaardigheid het hoofddomein was zijn alle leesvaardigheidsopgaven
die in PISA-2000 zijn gebruikt ook in de toetsen van PISA-2009 opgenomen. In PISA-2009 zijn
20 ankeropgaven voor wiskunde en 25 ankeropgaven voor natuurwetenschappen opgenomen.
Zij zijn dus ook in eerdere PISA-cycli gebruikt .
Niet alle resultaten van Nederland in PISA-2000 zijn in eerdere internationale rapporten
opgenomen omdat het aantal deelnemende scholen en leerlingen in Nederland in 2000 niet
volledig aan de OESO-eisen voor de steekproef voldeed.

9.1

Leesvaardigheid

Volgens het Nederlandse rapport van PISA-2000 (Wijnstra 2000) stond Nederland, geordend
naar de landengemiddelden, in 2000 voor leesvaardigheid met 532 punten op de derde plaats,
direct na Finland en Canada. Nederland kwam in de overzichtstabel van het internationale
rapport PISA-2000 niet voor, maar aangenomen werd dat Nederland zich tussen plaats 2 en 14
zou bevinden.
In 2009 zijn de gegevens voor leesvaardigheid gerangschikt op een gecombineerde
leesvaardigheidsschaal en op drie subvaardigheidsschalen: zoeken en vinden, integreren en
interpreteren en reflecteren en evalueren. De resultaten van PISA-2003, PISA-2006 en PISA-2009
zijn op dezelfde schaal gezet als die van PISA-2000. Zoals te zien is in tabel 9.1 is in Nederland de
gemiddelde score voor leesvaardigheid tussen 2006 en 2009 nagenoeg gelijk gebleven (van 507
naar 508 scorepunten). Deze minieme stijging is echter niet statistisch significant.
Tabel 9.1

Gemiddelde leesvaardigheidscore van Nederland in PISA-2000 tot PISA-2009

Jaar

Leesvaardigheidscore

2000

532*

2003

513

2006

507

2009

508

*Niet erkend vanwege steekproefproblemen

60

Resultaten PISA-2009

De scores voor leesvaardigheid internationaal gezien in 2009 in sommige traditioneel hoog
scorende landen gezakt, zoals in Finland (11 scorepunten) en Zuid-Korea (17 scorepunten).
Ook in Europese landen als Ierland, Oostenrijk en Slovenië zijn de scores gezakt met
respectievelijk 22, 20 en 11 scorepunten. Hierbij moet wel worden opgemerkt dat Zuid-Korea en
Finland nog wel steeds bij de hoogstscorende landen behoren met scores die aanmerkelijk
hoger zijn dan de score van Nederland.
Er zijn ook landen waarin de leesvaardigheid significant is gestegen, zoals Qatar (60 scorepunten)
en Israël (35 scorepunten). Van de Europese landen valt de scoreverbetering op van Servië
(41 scorepunten) en Roemenië (29 scorepunten).
Anders dan de kleinst mogelijke toename in gemiddelde scores tussen PISA-2006 en PISA-2009
(dat overigens statistisch niet-significant is), toont tabel 9.2 dat er in het laagste percentiel P5
een grote toename is van 33 scorepunten die statistisch significant is. De percentielen P25, P50
en P75 laten een lichte daling zien die overigens niet statistisch significant is. Ook de lichte
stijging bij P95 is niet significant.
Tabel 9.2

Verschil in Nederlandse scores op de leesvaardigheidsschaal tussen PISA-2006 en
PISA-2009 per percentiel (PISA 2009 minus PISA 2006)

Percentiel

Leesvaardigheid
totaal

P5

33*

P25

-5

P50

-6

P75

-3

P95

1

* Significant verschil op basis van 95% betrouwbaarheid
Samenvattend kan worden gezegd dat de gemiddelde leesvaardigheid van 15-jarigen in
Nederland in de periode 2006 - 2009 niet statistisch significant gestegen of gedaald is.
De significante toename van de score op het laagste percentiel zou tot tevredenheid kunnen
stemmen.

9.2

Wiskunde

Bij het eerste PISA-onderzoek in 2000 is een beperkt aantal vragen over wiskundige
geletterdheid gesteld. In 2003 was wiskunde het hoofddomein en vanaf dat jaar is er een
betrouwbare vergelijking tussen jaren mogelijk. In dat jaar was de score voor Nederlandse
leerlingen gemiddeld 538. De gemiddelde score voor wiskunde is vervolgens in 2006, vergeleken
met 2003, significant gedaald tot 531 scorepunten. Deze daling heeft zich voortgezet in 2009
toen de gemiddelde score 526 punten was. Deze laatste daling is echter niet statistisch
significant.

61

Resultaten PISA-2009

In tabel 9.3 zijn de Nederlandse gemiddelde scores voor wiskunde bij elkaar gezet.
Tabel 9.3

Nederlandse gemiddelde scores voor wiskunde sinds PISA-2000

Jaar

Score

2003

538

2006

531

2009

526

De scores voor wiskunde in 2009 in het traditioneel hoog scorende Finland gezakt met 8 punten.
Finland blijft wel een van de bestscorende landen, beter dan Nederland (541 versus
526 scorepunten). Bij de Europese landen valt de toename met 21 scorepunten in Italië en
Portugal op.
We hebben hierboven gezien dat de gemiddelde wiskundescore in Nederland met vijf punten is
afgenomen, maar deze daling is niet statistisch significant. Tabel 9.4 laat zien dat deze lichte
daling op alle percentielen plaatsvindt, maar ook hier zijn de uitkomsten niet statistisch
significant.
Tabel 9.4

Verschil in scores op de vaardigheidsschaal wiskunde tussen PISA-2006 en
PISA-2009 per percentiel (PISA 2009 minus PISA 2006)

Percentiel

Verschil PISA 2006 – PISA 2009

P5

-4

P25

-6

P50

-4

P75

-3

P95

-7

* Geen van deze verschillen is significant
Samenvattend kan worden gezegd dat de vaardigheid in wiskunde van 15-jarigen in Nederland
sinds 2000 geleidelijk minder wordt, maar dat die daling tussen 2006 en 2009 niet statistisch
significant is.

9.3

Natuurwetenschappen

Bij de PISA-onderzoeken in 2000 en 2003 is een beperkt aantal vragen over geletterdheid in de
natuurwetenschappen gesteld. Trendgegevens kunnen worden bekeken vanaf 2006, het jaar
dat natuurwetenschappen het hoofddomein was.
In 2006 was het Nederlandse gemiddelde op natuurwetenschappen 525. Tabel 9.5 laat zien dat
in Nederland de gemiddelde score voor natuurwetenschappen in 2009 vergeleken met 2006
(niet-significant) is gedaald met drie scorepunten.

62

Resultaten PISA-2009

Tabel 9.5

Nederlandse gemiddelde scores voor natuurwetenschappen sinds PISA-2000

Jaar

Score

2006

525

2009

522

Ook voor natuurwetenschappen zijn de scores in 2009 in het traditioneel hoog scorende Finland
gezakt, hier met 9 punten. Finland blijft wel een van de bestscorende landen, beter dan
Nederland (554 versus 522 scorepunten). Bij de Europese landen valt de toename met 19
scorepunten in Portugal op. Een opvallende Europese daler is Oostenrijk met 17 scorepunten.
Tabel 9.6

Verschil in scores op de vaardigheidsschaal natuurwetenschappen tussen
PISA-2006 en PISA-2009 per percentiel (PISA 2009 minus PISA 2006)

Percentiel

Verschil PISA 2006 – PISA 2009*

P5

0

P25

-3

P50

-4

P75

-2

P95

-2

* Geen van deze verschillen is significant
Tabel 9.6 laat zien dat de lichte daling op alle percentielen plaatsvindt, met als uitzondering P5.
Samenvattend kan worden gezegd dat de vaardigheid in natuurwetenschappen van 15-jarigen
in Nederland sinds 2003 minder is geworden, maar dat die daling tussen 2006 en 2009 niet
statistisch significant is.

63

Resultaten PISA-2009

64

Resultaten PISA-2009