Definitieve
versie
VERTROUWELIJK

30 juli 2014

Onderzoek en
ondersteuning
financiële
problematiek ROC
Leiden
Fase 2

Algemene Bestuursdienst
T.a.v. xxx xxx
Herengracht 17
2511 EG Den Haag
30 juli 2014
Referentie: 2014- 0264 GP/PvD/jm

Betreft:

Onderzoek en ondersteuning financiële problematiek ROC Leiden

Geachte xxx, geachte xxx,
Bijgaand treft u ons definitief rapport aan naar aanleiding van uw opdracht ‘2e fase onderzoek financiële
problematiek ROC Leiden’. Wij hebben dit rapport opgesteld voor de Algemene Bestuursdienst zoals nader is
vastgelegd en overeengekomen in onze opdrachtbevestiging van 4 maart 2014.
Uw doelstelling voor dit deel van de opdracht is een onafhankelijk onderzoek, volgend op het reeds door ons
uitgevoerde onderzoek (fase 1) naar de gerezen financiële problemen bij het ROC Leiden. Fase 2 van het
onderzoek is gericht op het verkrijgen van inzicht op de volgende punten:
1.

de liquiditeitspositie voor de jaren na 2014 en de gevolgen van die positie voor de kwaliteit van het
onderwijs;
2. de rollen, verantwoordelijkheden en belangen de afgelopen jaren van de diverse betrokken partijen (CvB
ROC Leiden, RvT, BNG, Green, adviseurs, gemeente, etc.)?
3. hoe is de afwaardering op het pand in de jaarrekening 2011 en 2012 tot stand gekomen? Hierbij speelt de
vraag nader inzicht te verkrijgen in de opbouw en samenstelling van de stichtingskosten en de
afwaardering(en) in de jaarrekening(en);
4. wat zijn eventuele totale BTW risico’s (inclusief CS Zeezijde)?
5. waarom is de constructie van de nieuwbouw Centraal Station op een andere leest geschoeid?
Het tweede vraagstuk betreffende de rollen, verantwoordelijkheden en belangen van partijen en personen ten tijde
van de realisatie van locatie Lammenschans, wordt in lijn met onze voorstellen in een separate rapportage aan u
aangeboden.
Wij baseren onze bevindingen en uitspraken voor het eerste vraagstuk op veldwerk tot en met 25 april 2014. Voor
de vraagstukken drie tot en met vijf is de rapportage gebaseerd op veldwerk tot en met 9 mei 2014. Dit document
is bedoeld om de Algemene Bestuursdienst te informeren, in staat te stellen de voortgang van ons werk te
beoordelen en als basis voor het formuleren van advies aan het Ministerie van OCW.
Voorts mag dit rapport niet zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van PwC gekopieerd worden of aan
derden (geheel of gedeeltelijk) ter beschikking worden gesteld of op andere wijze (geheel of gedeeltelijk) geciteerd
of aan gerefereerd worden. PwC aanvaardt geen aansprakelijkheid of verantwoordelijkheid jegens enige partij met
betrekking tot de inhoud van dit document.
Wij hebben onze informatie waarmee dit rapport is opgemaakt uitsluitend verkregen op basis van de in dit rapport
genoemde documenten en uit gesprekken met de in dit rapport genoemde personen.

Als u vragen heeft, neemt u dan gerust contact op met xxx.
PricewaterhouseCoopers Advisory N.V.

xxx

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting

6

1.

Inleiding

16

1.1.

Aanleiding en achtergrond

16

1.2.

Doel van het onderzoek

17

2.

Continuïteit in relatie tot kwaliteit onderwijs

18

2.1.

Reikwijdte en aanpak

20

2.2.

Samenvatting: financiële continuïteit en borging onderwijskwaliteit ondanks inspanningen, op
korte- en middellange termijn onvoldoende geborgd

23

Het FMJK 2014 - 2018 behoeft verdere verbetering om inzicht te geven in de middellange
termijn continuïteit

27

Geprognosticeerde verbetering operationeel resultaat door kostenbesparing achten wij niet
aannemelijk

30

2.5.

Investeringskasstroom: verkoopopbrengst Leidsedreef onzeker op korte termijn

45

2.6.

Toekomstige financieringskasstroom wordt afhankelijk van keuzes in de LOI

47

2.7.

Borging van onderwijskwaliteit ROC Leiden onvoldoende

49

2.8.

Conclusie: indien de geïdentificeerde gevoeligheden zich materialiseren is sprake van een
significante additionele liquiditeitsbehoefte

62

Op korte termijn dient gezocht te worden naar een structurele financieringsoplossing

68

2.3.
2.4.

2.9.

2.10. Documentatie en gesproken partijen

69

3.

Stichtingskosten en vergelijking constructie CS Zeezijde en Lammenschans

71

3.1.

Inleiding en reikwijdte

71

3.2.

Samenvatting en conclusies

71

3.3.

Inzicht in (de opbouw van) de stichtingskosten

74

3.4.

Vergelijking en nadere analyse construct Lammenschans en CS Zeezijde

80

3.5.

Transacties ROC Leiden

86

3.6.

Documentatie en gesproken partijen

90

4.

BTW due diligence

92

4.1.

Inleiding en scope

92

4.2.

Samenvatting

92

4.3.

Analyse BTW aspecten

93

5.

Totstandkoming afwaardering Lammenschans in de jaarrekening(en)

105

5.1.

Reikwijdte en aanpak

105

5.2.

Samenvatting: aanvullende afwaardering van € 5,6 miljoen en goede analyse in fase 1 werd
bemoeilijkt door niet afgeboekte bedragen in eerdere jaren

105

4

5.3.

Verkoopopbrengst construct CS mogelijk niet geheel juist bepaald. Impact Lammenschans is
beperkt.

106

Boekverlies verkoop VMBO (€ 5,4 miljoen) bleef onderdeel van de geactiveerde kosten
Lammenschans

107

5.5.

Verkoop parkeergarage en commerciële ruimte leidt tot boekverlies van € 5,9 miljoen

107

5.6.

Aanvullende afwaardering Lammenschans van € 5,6 miljoen

108

5.7.

Aansluitverschillen tussen de financiële administratie, projectadministratie en de
stichtingskosten bemoeilijken de analyses

108

5.8.

Opzet AO/IB rondom projectadministratie kende inherent risico op aansluitverschillen

109

5.9.

Documentatie en gesproken partijen

109

6.

Disclaimer

111

A.

Appendix

112

A.1.

Instellingsprofiel ROC Leiden

112

A.2.

Staat van de Instelling - oordeel op kwaliteitsgebied en indicatoren

116

A.3.

Opleidingen 2012/2013 ROC Leiden onder norm opbrengsten

117

A.4.

Beoordeling en vervolgtoezicht Inspectie

118

A.5.

LPH Prestatie-indicatoren

120

A.6.

Bijlage correcties liquiditeitsprognose

121

A.7.

Analyse toezichtkader financiële positie

123

A.8.

Opbouw stichtingskosten

124

A.9.

Verloop Da Vinci VMBO

128

A.10. Grond- en vastgoedtransacties

132

A.11. Detail uitwerkingen vergelijkingen scenario’s Lammenschanspark

134

A.12. Detail uitwerkingen vergelijkingen scenario’s CS Zeezijde

135

A.13. Letter of Representation ROC Leiden, blok 1

136

5.4.

5

Managementsamenvatting
De huidige koers van het ROC Leiden is ingezet kort na het aantreden van de huidige voorzitter van
het CvB ROC Leiden (destijds als lid van het CvB gestart) die na een initiële analyseperiode van zes
maanden de intentie om door te gaan op de ingeslagen weg in het CvB ROC Leiden ter discussie heeft
gesteld. Op basis van zijn analyse is het strategisch plan van ROC Leiden voor de periode 2010-20151
op scherp gezet met een zestal prioriteiten en focuspunten als stip aan de horizon. Dit zijn: 1.
Onderwijs, 2. Professionele cultuur, 3. Operationele excellentie, 4. Externe oriëntatie, 5. Nieuwbouw
en 6. Besturingsfilosofie.
In 2011 is het onderscheidend vermogen en de onderwijsfilosofie van het ROC Leiden beschreven in
het Leids Onderwijsmodel (LOM), welke in de loop der jaren verder is uitgebreid en aangescherpt.
Vanuit deze prioriteiten en visie heeft het CvB de afgelopen jaren richting gegeven aan majeure
wijzigingen in de organisatie van ROC Leiden. Zo is in 2011 een nieuwe besturingsfilosofie vastgesteld,
hetgeen onder andere geleid heeft tot een organisatie(structuur)wijziging in 2011 en 2012, het
afslanken van de directielagen en het in gang zetten van een cultuuromslag.
De nieuwe huisvesting in combinatie met bovenstaande ontwikkelingen heeft ertoe geleid dat, waar
ROC Leiden in 2010 nog vanuit 24 locaties onderwijs verzorgde voor ongeveer 8.000 deelnemers, het
onderwijs nu is geconcentreerd op 2 locaties, Lammenschans (LMS) en Centraal Station Zeezijde (CS
Zeezijde), waar momenteel voor ruim 9.000 deelnemers onderwijs wordt verzorgd.
Gaandeweg de planperiode heeft zich voor het huidige CvB ROC Leiden de volle omvang van de
financiële problemen als gevolg van de vastgoedontwikkelingen geopenbaard. Na bewustwording van
de financiële problematiek heeft het CvB ROC Leiden de gekozen strategie niet herijkt, maar een extra
prioriteit aan de strategische agenda toegevoegd, te weten het verbeteren van de financiële positie.
Voor de destijds in 2010/2011 nog lopende ontwikkeling met betrekking tot de locatie CS Zeezijde
heeft het CvB ROC Leiden vervolgens onder meer een aantal risico’s op gebied van huurgaranties
weten te mitigeren.
Om de meerkosten, gerelateerd aan de opbrengsten minus de investeringen, van de
vastgoedconstructies te financieren, zag ROC Leiden zich genoodzaakt een kredietfaciliteit van € 15
miljoen af te sluiten bij Bank Nederlandsche Gemeenten (€ 10 miljoen) en Deutsche Bank (€ 5
miljoen). De aflossing en rente van deze kredietfaciliteit in combinatie met de hoge huisvestingslasten
hebben een zware druk gelegd op de financiële positie van het ROC Leiden. De gecorrigeerde
huisvestingskosten per m2 (vergelijkbaar gemaakt voor de Benchmark MBO) zijn in 2012 ruim 50%
hoger dan voor de referentiegroep, waarbij voor ROC Leiden een sterk stijgende trend waarneembaar
is2. Dit staat in stevig contrast met de jaren tot 2010 waarin ROC Leiden de laagste huisvestingskosten
per m2 noteerde ten opzichte van de referentiegroep.

1 Bron: Werkdocument ‘Bouwen aan succes; Van goed naar beter. Van beter naar best!; Strategisch Beleidsplan ROC Leiden

2010 – 2015’, xxx, Leiden, juni 2010
2 2014 is het eerste volledige jaar waarin LMS en CS Zeezijde gezamenlijk worden gebruikt.

6

Gecorrigeerde huisvestingslasten p/m2 ROC Leiden ten opzichte van referentiegroep

Vanwege de verslechterde financiële positie besloot de Inspectie van het Onderwijs in de zomer van
2012 tot verscherpte financiële ondertoezichtstelling van ROC Leiden. De Inspectie heeft voorts op
basis van haar onderzoek ‘Staat van de Instelling3’ de (onderwijs)kwaliteitsborging van ROC Leiden
als slecht beoordeeld, waarbij zij veel risico’s ziet voor de kwaliteit van het onderwijs.
Op het gebied van onderwijs heeft ROC Leiden naast het LOM met ingang van eind 2011 tevens het
Leids Prestatiehuis (LPH) geïntroduceerd. In dat verband wordt momenteel invulling gegeven aan de
vertaling van het ‘Actieplan mbo Focus op Vakmanschap4’ naar de specifieke context van ROC Leiden.
Voorts heeft de Raad van Toezicht van ROC Leiden met ingang van 2012 een toezichtkader en
toetsingskader opgesteld dat aansluit bij het toezichtkader BVE en bij de strategische speerpunten van
het ROC Leiden (verwoord in het LOM en het LPH).
Zowel het eigen beleid en inzichten als het vervolgonderzoek naar de kwaliteitsborging en het
verscherpt financieel toezicht door de Inspectie hebben er afzonderlijk toe geleid dat het ROC Leiden
een aantal verdere maatregelen heeft getroffen om de financiële problematiek en
onderwijskwaliteitsissues het hoofd te bieden:
1.
2.
3.
4.

5.

Verbeteren van het inzicht in de financiële continuïteit op korte- en middellange termijn door
ontwikkeling van een liquiditeitsprognose 2014-2015 en een financieel rekenmodel 2014-2018
(‘FMJK’5);
Verbetering van de planning en control cyclus o.a. door middel van maandrapportages en
liquiditeitsprognoses;
Ontwikkelen van een formatieplanningsinstrument (dit instrument is nog in ontwikkeling);
Ondertekening van een Letter of Intent (‘LOI’) (dd. oktober 2013), met als doel aanpassing van de
sale & leaseback constructie Lammenschans, het afhechten van een aantal verplichtingen en
betalingen voor zowel Lammenschans als CS Zeezijde, het verbeteren van de financiële ratio’s
(solvabiliteit) en tevens een aangepast aflossingsschema inzake de kredietfaciliteiten overeen te
komen en daarmee een deel van de kredietfaciliteiten te continueren;
Ontwikkeling van onderwijsverbeterplannen op de onderwijsdomeinen die onderzocht zijn door
de Inspectie.

Vanwege alle ontwikkelingen in de afgelopen jaren is in de besturing van ROC Leiden een
overlevingsmentaliteit ontstaan waarin enerzijds de lijn van vertrouwen en (relatieve) rust naar de
organisatie en markt is ingezet en anderzijds een lijn waarin bij het CvB en een deel van de directie
continue aandacht voor en onrust over de financiële positie is waar te nemen. De aanzuigende werking
van de twee nieuwe gebouwen - resulterend in groei van de studentenaantallen - in combinatie met de
door ROC Leiden aan ons initieel getoonde financiële meerjarenprognose (FMJK) lijken in eerste
aanleg te duiden op een succesvolle uitwerking van de genomen maatregelen en gekozen route.
Ondanks deze maatregelen zijn wij echter van mening dat er naast de financiële risico’s voor de korte
termijn continuïteit zoals op te maken uit onze fase 1 rapportage, tevens reële risico’s inzake de
middellange financiële continuïteit bestaan. Uit onze korte termijn analyse van de financiële situatie
van het ROC Leiden valt op te maken dat de continuïteit met name afhankelijk is van de verkoop van
Leidsedreef en van continuering van de kredietfaciliteiten, alsmede het beoogde uitstel op de aflossing
van deze faciliteiten conform LOI. De financiële continuïteit is daarmee onzeker. Indien de
kredietfaciliteiten worden ingetrokken is ROC Leiden niet in staat aan haar verplichtingen te voldoen.
Onderstaand overzicht geeft een samenvatting van de baten en lasten op basis van het door ROC
Leiden beschikbaar gestelde Financieel Meer Jaren Kader (FMJK v31.1). In onderstaand overzicht
hebben wij de mutatie (aflossing) op de huidige kredietfaciliteiten uit de liquiditeitsprognose
3

Bron: Staat van de Instelling, versie 3 juli 2013

4 Opgesteld door het Ministerie van OCW, actieplan 2011-2015, kamerbrief van 16-2-2011
5 Voor de uitvoering van onze werkzaamheden hebben wij ons gebaseerd op versie ‘FMJK20140307_v31.1 dd. 7 maart 2014’

7

verwijderd. Dit is gedaan om de liquiditeitspositie zo zuiver mogelijk weer te geven. Op basis hiervan
kan de besluitvorming betreffende de invulling van het liquiditeitstekort worden ondersteund, waarbij
financiering door middel van kredietfaciliteit een optie is.
Liquiditeitsprognose 2011 - 2018 FMJK v31.1
Bedrag in €
Rijksbijdragen OCW
Overige baten
Totaal baten
Personeelslasten
Afschrijvingen
Huisvestinglasten
Overige lasten
Totaal lasten
Operationeel resultaat
Operationele kasstroom
Investeringskasstroom
Mutatie langlopende leningen
Mutatie kredietfaciliteit
Interest
Financieringskasstroom
Subtotaal netto kasstroom
Mutatie kredietfaciliteit
Netto kasstroom - conform samenvatting

2011
53,4
21,4
74,8
(44,9)
(4,1)
(5,4)
(11,1)
(65,5)
9,3
20,1
(22,8)
67,6
(63,9)
(2,0)
1,6
(1,1)
(63,9)
62,8

2012
52,7
9,1
61,8
(42,8)
(12,2)
(4,6)
(10,7)
(70,4)
(8,5)
1,9
(3,0)
1,2
3,2
(3,6)
0,8
(0,3)
3,2
(3,5)

2013
56,4
4,6
61,0
(41,3)
(5,5)
(6,0)
(9,2)
(62,0)
(1,0)
5,7
(0,6)
(1,4)
(3,7)
(5,1)
(0,0)
(1,4)
1,4

2014
58,5
5,4
63,8
(41,3)
(5,0)
(7,2)
(8,5)
(62,1)
1,8
(2,1)
23,1
(15,1)
(2,2)
(3,7)
(20,9)
(0,0)
(2,2)
2,2

2015
68,3
4,5
72,7
(43,9)
(5,9)
(8,4)
(8,7)
(67,0)
5,8
11,4
(4,5)
(0,6)
(3,0)
(3,3)
(6,9)
0,0
(3,0)
3,0

2016
71,9
4,2
76,1
(43,8)
(4,2)
(8,8)
(8,9)
(65,6)
10,5
14,6
(4,1)
(0,0)
(4,5)
(3,3)
(7,8)
2,7
(4,5)
7,2

2017
70,7
4,0
74,7
(42,3)
(4,4)
(8,9)
(9,1)
(64,7)
9,9
14,7
(2,8)
(0,0)
(4,5)
(3,3)
(7,8)
4,1
(4,5)
8,6

2018
70,2
4,0
74,1
(42,3)
(4,5)
(9,1)
(9,2)
(65,1)
9,0
13,9
(2,9)
(0,0)
(3,1)
(3,1)
7,9
7,9

Liquiditeitsprognose ROC Leiden, uitgangssituatie versie v31.1

Onjuistheden, gevoeligheden en kwaliteitsimpuls
Wij hebben de door ROC Leiden opgestelde kasstroomprognose 2014-2018 geanalyseerd. Op grond
van deze analyse hebben wij een aantal onjuistheden en gevoeligheden geconstateerd die een
significant effect op de geprognosticeerde kasstroom kunnen hebben.
Bij onze analyse van het FMJK in het kader van de middellange termijn financiële continuïteit hebben
wij onjuistheden aangetroffen die cumulatief circa € 14,5 miljoen negatief bedragen over de periode tot
2018. Deze onjuistheden zijn met het ROC Leiden besproken en onderkend.
De onjuistheden zijn:
a.

Dubbeltelling rijksbijdrage OCW VAVO en Educatie (cumulatief negatief effect over de periode
‘14 – ‘18 circa € 15,2 miljoen);
b. Verantwoording van rentebaten die op de middellange termijn niet tot een kasstroom zullen
leiden (cumulatief negatief effect over de periode ‘14 – ‘18 circa € 0,4 miljoen);
c. Onjuiste inschatting van de energielasten 2014-2018 (cumulatief positief effect over de periode
‘14 – ‘18 circa € 1,1 miljoen);
Daarnaast is een aantal gevoeligheden geconstateerd die het beeld van het adequate voorspellend
vermogen van het gebruikte FMJK ons inziens verder negatief beïnvloedt. Onderbouwing van
aannames in het FMJK ontbreken c.q. zijn zeer beperkt. Het FMJK 2014-2018 heeft een taakstellend
karakter en is nog onvoldoende onderbouwd door middel van financieel doorgerekende plannen. De
risico’s en kansen voortkomend uit deze gevoeligheden bedragen cumulatief circa € 23,5 miljoen
negatief voor de periode tot 2018.
Een aantal van deze gevoeligheden zijn:
a. Toename aandeel additioneel macrobudget (van 1,71% naar 1,75%) dat nog niet in het FMJK
is verwerkt (cumulatief positief effect over de periode ‘14 – ‘18 circa € 7,6 miljoen);
b. Additioneel budget als gevolg van een hoger aandeel in de vergoeding kwaliteitsafspraken
(cumulatief positief effect over de periode ‘14 – ‘18 circa € 3,9 miljoen);
c. Vrijval depot CS Zeezijde bij effectuering van de LOI (positief effect ‘14 circa € 1,7 miljoen);
d. Budget neutraal opnemen van de invoering van ‘Focus op Vakmanschap’ in plaats van de
financiële effecten meerjarig te berekenen en te ramen (cumulatief negatief effect over de
periode ‘14 – ‘18 circa € 8,7 miljoen);
e. Beperkte (financiële) onderbouwing van geprognosticeerde kostenreductie personeelslasten
(circa € 2,4 miljoen) en PNIL (circa € 3,2 miljoen) in 2014 (beiden potentieel negatief effect);
f. Personeelslasten als gevolg van het terugdraaien van de niet onderbouwde verruiming van de
gemiddelde groepsgrootte met 8% in 2014 (cumulatief negatief effect over de periode ‘14 – ‘18
circa € 14,6 miljoen);

8

g.

Verkoop pand Leidsedreef in juli 2014, zowel qua timing als opbrengst (€ 5,4 miljoen). Hierbij
wordt verondersteld dat de gevolgen van een lagere storting in het beleggingsdepot (€ 2,2
miljoen), gezien de liquiditeitspositie, pas na 2018 worden opgevangen;
h. Een BTW risico als stelpost van € 3,0 miljoen (op basis van effectuering LOI) exclusief rente
en boete, die zich naar waarschijnlijkheid materialiseert voor 2016;
i. Risico op jaarlijks additionele depotstortingen van € 0,2 miljoen als gevolg van te positieve
rendementsaannames (zie tevens rapportage fase 1);
j. Risico deelnemersgroei (cumulatief positief effect over de periode ‘14 – ‘18 circa € 1,6 miljoen).

Zoals aangegeven is er momenteel onvoldoende relatie gelegd tussen de noodzakelijke
verbeterplannen voor de borging van onderwijskwaliteit en de daarvoor benodigde financiële
middelen. Naast beperkte aansluiting op het FMJK, sluiten de verbeterplannen van ROC Leiden die
moeten leiden tot een voldoende niveau van borging van onderwijskwaliteit, in opzet eveneens
onvoldoende concreet aan bij de te realiseren doelstellingen. De wijze waarop deze plannen
daadwerkelijk bijdragen aan verbeteringen in de praktijk is vooralsnog niet vast te stellen. Wij vinden
dit niet alleen opmerkelijk vanwege de aanwezige, en inmiddels bij het ROC Leiden bekende,
beperking van de financiële middelen, maar ook vanuit de negatieve ontwikkeling van de
onderwijsrendementen.
Zo blijkt uit ons onderzoek dat in de jaren 2010 t/m 2013 een negatieve trend zichtbaar is op
onderwijskwaliteit voor wat betreft de onderwijsopbrengst van opleidingen (diploma- en
jaarresultaat); 40% van de opleidingen scoorde in het opleidingsjaar 2012-2013 onvoldoende tegen
27% resp. 25% in de jaren daarvoor. Indien voor 2012-2013 niet het aantal opleidingen, maar het
aantal deelnemers wordt getoetst, blijkt dat 58% van de deelnemers van ROC Leiden een opleiding
volgt die onder de opbrengstnorm van de Inspectie scoort.

Grafische weergave verloop onderwijsopbrengsten naar opleidingen en deelnemers ROC Leiden

Wanneer we het ROC Leiden op opleidingsniveau op gebied van het diploma- en jaarresultaat
vergelijken met de referentiegroep (gebaseerd op benchmark MBO) blijkt dat de negatieve trend bij
het ROC Leiden niet synchroon loopt met positieve trend uit de referentiegroep van vergelijkbare
instellingen.

Jaar en diplomaresultaat 2010 – 2012 ten opzichte van referentiegroep

Om de benodigde kwaliteitsimpuls ten behoeve van de borging en verbetering van de
onderwijsresultaten financieel meer te kunnen duiden hebben we, bij onvoldoende concretisering en
financiële uitwerking van de onderwijsplannen, het ROC Leiden op een aantal meer kwantitatieve en

9

financieel meetbare punten getoetst aan vergelijkbare ROC instellingen.
ROC Leiden vangt de groei op door tegen de trend van de benchmark in, de groepsgrootte te
verruimen en niet parallel te investeren in het aannemen van onderwijzend personeel. Het effect
hiervan is, zoals hierboven genoemd, als gevoeligheid opgenomen. Wanneer we de ontwikkeling van
de totale personele lasten bij het ROC Leiden beschouwen, zien we dat het aandeel van de personele
lasten ten opzichte van de baten tot 2018 terugloopt naar 60%. Op basis van een vergelijk met een best
in class referentiegroep (gebaseerd op benchmark MBO) komen de gemiddelde personele lasten van
deze instellingen uit op 70% van de baten. Indien wij voor ROC Leiden eenzelfde gemiddelde (70%)
hanteren, resulteert dit in de periode ‘14 – ‘18 in een cumulatieve additionele last van circa € 28,4
miljoen. Hiervan is een bedrag van circa € 14,6 miljoen aan personeelslasten hierboven echter al als
gevoeligheid opgenomen door de voorgenomen groepsgrootte niet verder te verruimen. Na correctie
van deze reeds opgenomen gevoeligheden voor de personele lasten is het restant van de
kwaliteitsimpuls op personeelskosten € 13,8 miljoen cumulatief voor de periode tot en met 2018.
ROC Leiden is voornemens de stijging in deelnemersaantallen op te vangen door een nog efficiëntere
inzet van haar huisvesting en aanpassing van de schoolroosters (verruiming van de schooldagen en het
aantal schooldagen in een jaar). Wij signaleren een risico dat, ondanks het betrekken van de twee
nieuwe gebouwen, de deelnemersgroei niet kan worden opgevangen met het huidige aantal
beschikbare m² onderwijsruimte. Daar waar de referentiegroep in de benchmark een trend vertoont
waarin meer m² per deelnemer beschikbaar is, laat ROC Leiden een omgekeerde trend zien. In 2012
leidde deze trend tot een verschil van 33% minder beschikbare m² onderwijsruimte per deelnemer ten
opzichte van de referentiegroep. Op grond van een benchmark binnen de sector hebben wij een
indicatieve berekening gemaakt van additionele m² kosten.
Kwaliteitsimpuls huisvesting
Aantal m2/deelnemer ROCL 2014
Aantal m2/deelnemer 'BIC' 2012
Aantal gewogen deelnemers (def.MBO BM)
Soll-posi ie aantal m2
Aantal m2 ROCL 2014
Verschil
Kostprijs m2 (gem.)
Jaarlijks additionele kosten

5,3
7,2
7.637
55 291
40 244
15 047
106,0
1.594.963

Cumulatieve additionele financieringsbehoefte
2014-2018 als gevolg van kwaliteitsimpuls
huisvesting bedraagt c. €8 miljoen.

Impuls huisvesting naar gewogen marktgemiddelde

Indien wij ervan uitgaan dat ROC Leiden voor wat betreft het aantal m² per gewogen deelnemer op het
marktgemiddelde zou zitten en deze additionele m² zou inkopen tegen een gemiddelde sectorprijs zou
dit resulteren in een additionele last van € 1,6 miljoen per jaar, cumulatief oplopend tot circa € 8
miljoen over de periode tot en met 2018. Het alternatief voor ROC Leiden is wellicht het verbouwen
van LMS c.q. CS Zeezijde waardoor inpandig meer m2 onderwijsruimte kan worden gecreëerd. Ook dit
zal echter gepaard gaan met (aanzienlijke) investeringen.
Onderstaand overzicht geeft een samenvatting van de kasstromen op basis van de hierboven
benoemde onjuistheden, gevoeligheden en kwaliteitsimpuls.

10

Samenvatting bevindingen PwC
Bevindingen
Netto kasstroom FMJK v31.1
Onjuistheden
1.
Dubbeltelling VAVO & Educatie
2.
Rente zonder cash-effect
3.
Aanpassing energielasten
Subtotaal onjuistheden
Netto kasstroom na correctie onjuistheden
Gevoeligheden
1.
Effect stijging marktaandeel ROC Leiden
2.
Kwaliteitsafspraken MBO
3.
Vrijval depot CS in lijn met LOI
4.
Kosteneffect FOV
5.
Niet realiseren taakstelling personeelslast (100%)
6.
Niet realiseren reductie PNIL (100%)
7.
Groepsgrootte ongewijzigd in 2014
8.
Loonstijging niet volledig gecompenseerd
9.
Uitblijven verkoop Leidsedreef
10.
BTW-risico
11.
Additionele advieskosten
12.
Additionele stortingen depot
13.
Beperktere groei aantal deelnemers in 2014
Subtotaal gevoeligheden
Totaal effect onjuistheden en gevoeligheden
Indicatieve kasstroom na correctie (geen verkoop Leidsedreef)
Indicatieve kasstroom na correctie (wel verkoop Leidsedreef)
14.
Investeringen in additionele m2
15.
Kwaliteitsimpuls personeelskosten
16.
Transformatiekosten
Subtotaal kwaliteitsimpuls
Indicatieve kasstroom incl. kwaliteitsimpuls (ex. verkoop Leidsedreef)
Indicatieve kasstroom incl. kwaliteitsimpuls (incl. verkoop Leidsedreef)

Rating

2014
2,2

2015
3,0

2016
7,2

2017
8,6

2018
7,9

4
4
4

(0,1)
(0,5)
(0,6)
1,6

(3,5)
(0,1)
0,4
(3,2)
(0,2)

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
3,7

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
5,0

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
4,3

1,3
0,6

1,7
1,1

2,0
1,1

2,5
1,1

(1,1)

(1,9)

(2,6)

(2,8)

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(3,0)
PM
(0,2)
1,5
(3,8)
(7,0)
(3,9)
(3,9)
(1,6)
(1,6)
PM
(3,2)
(7,1)
(7,1)

PM
(0,2)
(0,5)
(2,6)
(6,2)
1,0
1,0
(1,6)
(3,9)
PM
(5,5)
(4,5)
(4,5)

PM
(0,2)
(0,5)
(3,1)
(6,6)
2,0
2,0
(1,6)
(4,3)
PM
(5,9)
(4,0)
(4,0)

PM
(0,2)
(0,5)
(2,9)
(6,4)
1,4
1,4
(1,6)
(4,0)
PM
(5,6)
(4,1)
(4,1)

4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4

1,7
(0,3)
(2,4)
(3,2)
(3,0)
PM
(5,4)
PM
(0,2)
1,6
(11,2)
(11,8)
(9,6)
(4,2)
(1,6)
PM
(1,6)
(11,2)
(5,8)

Cum.
'14 - '18
28,9
(15,2)
(0,4)
1,1
(14,5)
14,4
7,6
3,9
1,7
(8,7)
(2,4)
(3,2)
(14,6)
PM
(5,4)
(3,0)
PM
(1,0)
1,6
(23,5)
(38,0)
(9,2)
(3,8)
(8,0)
(13,8)
PM
(21,8)
(31,0)
(25,6)

Samenvatting bevindingen PwC

Op basis van zowel de analyse van de onjuistheden en gevoeligheden in het FMJK v31.1 en een
vergelijking met de sector (kwaliteitsimpuls) kan worden geconcludeerd dat sprake is van een
significante liquiditeits- en financieringsbehoefte om ROC Leiden op een kwalitatief aanvaardbaar
onderwijsniveau te brengen.
Indien de gevoeligheden zich allen materialiseren, ervan uitgaande dat locatie Leidsedreef wordt
verkocht en de huidige kredietfaciliteiten zich ontwikkelen in lijn met het FMJK (afbouw naar nihil in
2018) resulteert dit in een negatieve kasstroom en financieringsbehoefte van circa € 18,0 miljoen
over de periode 2104-2018, respectievelijk € 3,8 miljoen indien de huidige kredietfaciliteiten in
stand kunnen worden gehouden (€ 14,2 miljoen6).
Indien de gevoeligheden inclusief de naar onze mening noodzakelijk geachte
kwaliteitsimpuls zich allen materialiseren, ervan uitgaande dat locatie Leidsedreef wordt
verkocht en de huidige kredietfaciliteiten zich ontwikkelen in lijn met het FMJK (afbouw naar nihil in
2018) resulteert dit in een negatieve kasstroom en financieringsbehoefte van circa € 39,8 miljoen
over de periode 2014-2018, respectievelijk € 25,6 miljoen indien de huidige kredietfaciliteiten in
stand kunnen worden gehouden (€14,2 miljoen).
Hoewel onze analyse onderschrijft dat ROC Leiden significante investeringen zal moeten doen om op
een kwalitatief aanvaardbaar onderwijsniveau en -resultaat te komen, benadrukken wij dat slechts
sprake is van een indicatief investeringsniveau. De kwaliteitsimpuls is mede door gebrek aan
concretisering en financiële uitwerking van de onderwijsplannen gebaseerd op kwantitatieve aspecten.
Om met zekerheid te bepalen welke exacte investeringen benodigd zijn om ROC Leiden op een
kwalitatief aanvaardbaar onderwijsniveau te brengen zal nader onderzoek dienen te worden verricht.
De huisvestingslasten drukken daarbij in vergelijk met de referentiegroep uit de benchmark MBO
onevenredig zwaar op de liquiditeit.
Ofschoon ROC Leiden met het oog op de middellange termijn een aantal belangrijke stappen heeft
gezet in het verbeteren van de planning en control cyclus en versterking van de organisatie,
constateren wij dat deze maatregelen voor een belangrijk deel een financieel taakstellend karakter
hebben. Zo constateren wij dat ROC Leiden haar ambities met betrekking tot de beheersing van de
personeelskosten en met betrekking tot de onderwijsverbeterplannen op dit moment beperkt

6 Stand van de kredietfaciliteit per 1 januari 2013

11

financieel heeft uitgewerkt en doorgerekend, waardoor de effecten op de financiële meerjarenprognose
niet inzichtelijk zijn.
De huidige strategie en aanzuigende werking van de gebouwen realiseert groei die onvoldoende is
afgestemd op de huidige financiële positie en onderwijskwaliteitsresultaten. De
bekostigingssystematiek (financiering op t-2) voorziet niet in additionele financiering van de
geprognosticeerde groei en daarmee is de ruimte die vereist is voor investeringen in onderwijskwaliteit
beperkt. Naast de jaarlijkse reservering voor kwaliteit van personeel tussen 2014 en 2016, is in het
FMJK niet zichtbaar rekening gehouden met de middelen die nodig zijn om de strategische
doelstellingen van ROC Leiden op het gebied van onderwijskwaliteit te realiseren.
Daarmee achten wij de genoemde maatregelen een onvoldoende en ontoereikende uitwerking van het
beleid dat nodig is om financieel gezond te worden en tevens de gewenste (borging van)
onderwijskwaliteit en onderwijsresultaat te bieden.
Wij achten het, mede gezien het feit dat ROC Leiden over weinig onbelaste activa beschikt die in
zekerheid kunnen worden gegeven, onwaarschijnlijk dat de additionele liquiditeits- en
financieringsbehoefte van ROC Leiden, zonder externe steun, bancair ingevuld kan worden.
Om voor de huisvestingstransitie ‘van oud naar nieuw’ een meer omvattend inzicht te krijgen in de
opbouw en logica van de onderliggende constructen is in navolging van Lammenschans (fase 1), in de
tweede fase van ons onderzoek tevens CS Zeezijde en de oude verlaten locaties betrokken. Het inzicht
in de opbouw wordt gegeven aan de hand van het reproduceren en classificeren naar gebruiksdelen
van de stichtingskosten welke tot nu toe niet inzichtelijk waren. Aan de hand van het inzicht in de
stichtingskosten en de transacties wordt het tevens mogelijk de totale BTW risico’s alsmede de
realisatie van de afwaardering van LMS inzichtelijk te maken.
In de onderstaande tabel is een samenvattend overzicht weergegeven van de stichtingskosten per
gebouw, per kostensoort en per m² BVO. Onze analyse van de stichtingskosten is gebaseerd op de
beschikbare informatie uit de projectadministratie.
Lammenschans
Totaal b.v.o's
b.v.o ondergrondse p-garage incl. inrit
b.v.o bovenbouw (excl. p-garage)
v.v.o bovenbouw
aantal parkeerplekken in p-garage
b.v.o. p-garage/parkeerplaats

m²
m²
m²
m²
#
m²

Stichtingskosten

CS Zeezijde

50.847
10.609
40.238
33.423
337
31
Totaal

50.762
12.224
38.538
32.401
359
34
€ per m² BVO

Totaal

€ per m² BVO

Bouwkosten
Bijkomendekosten

€ 73.987.839
€ 29.884.762

€ 1.455
€ 588

€ 77.042.442
€ 29.257.380

€ 1.518
€ 576

Stichtingskosten excl. grond excl. BTW

€ 103.872.601

€ 2.043

€ 106.299.822

€ 2.094

Overzicht stichtingskosten Lammenschans en CS Zeezijde

Ten opzichte van kengetallen7 zijn de stichtingskosten exclusief grond, inrichting en BTW (bouwkosten
inclusief bijkomende kosten van vergelijkbare objecten) hoog voor zowel Lammenschans als CS
Zeezijde.

7 Bron: Bouwkostenkompas onderwijsfunctie ROC peildatum januari 2013

12

1.
1.1.

Inleiding
Aanleiding en achtergrond

Het Regionaal Opleidingen Centrum (ROC) Leiden is onder de strengste vorm van financieel toezicht
van de Onderwijsinspectie geplaatst. Het ROC Leiden en omgeving heeft recent twee nieuwe
onderwijsgebouwen in Leiden laten realiseren en deels zelf in gebruik genomen. Dit ter vervanging van
21 oude gebouwen verspreid door de stad. De nieuwe gebouwen staan bij de stations Leiden Centraal
en Leiden Lammenschans. De ambitieuze nieuwbouw en financiering, een sale & leaseback constructie
met BNG en Roclam (dochter van Green Real Estate), op locatie Lammenschans zijn een belangrijke
aanleiding geweest voor de ontstane financiële problemen waardoor het ROC Leiden in de zomer van
2012 onder de strengste vorm van financieel toezicht is geplaatst.
In oktober 2013 heeft ROC Leiden met betrokken partijen BNG en Green Real Estate (Green) de
oorspronkelijke constructie, een vorm van sale & leaseback, middels het opstellen van een Letter Of
Intent (LOI) zodanig aangepast dat onder andere de terugkoopverplichting van de commerciële
ruimten en de parkeergarage ter hoogte van tezamen € 15 miljoen komt te vervallen alsmede dat het
beoogde eindkapitaal in het beleggingsdepot op de einddatum wordt verhoogd naar € 40 miljoen.
Voorts verplicht ROC Leiden zich middels het ondertekenen van de LOI tot het huren van de
kantoorruimte op de 9e verdieping.
Door deze ontwikkeling ontstond voor de Minister van OCW de urgentie voor een onafhankelijk
onderzoek omdat het College van Bestuur (CvB) van het ROC Leiden bovengenoemde LOI heeft
getekend die kennelijk als doel heeft om de financiële problematiek op te lossen.
U bent in eerste instantie door het Ministerie van OCW gevraagd om de door het ROC Leiden
aangegane constructie Lammenschans inzichtelijk te maken en te beoordelen in hoeverre de
voornemens tot bijstelling van contracten op basis van de LOI op zichzelf een risico vormen voor de
financiële continuïteit van het ROC Leiden. Bijzonder aspect in het onderzoek is de manier waarop de
contractuele modificaties die men voor Lammenschans wil aanbrengen vervolgens verantwoord
worden in de destijds nog op te leveren jaarrekening 20128. Deze initiële onderzoeksvragen zijn door
ons onderzocht in fase 1
U heeft ons in januari 2014 gevraagd ondersteuning te bieden bij de eerste fase van het onafhankelijk
onderzoek dat u op verzoek van de Minister van OCW uitvoert naar bovenstaande inzichten en
vraagstukken. De resultaten van dit onderzoek met een verdere toelichting op de aanleiding en
achtergrond zijn terug te vinden in onze rapportage fase 1.
Alvorens de Minister van OCW over een eventueel handelingsperspectief te adviseren, heeft u op basis
van de verkregen inzichten uit fase 1 een aantal vervolgvraagstukken opgesteld waarover nader inzicht
is gewenst. Het betreft de volgende vervolgvraagstukken welke als fase 2 zijn gedefinieerd:
1.

de liquiditeitspositie voor de jaren na 2014 en de gevolgen van die positie voor de kwaliteit van
het onderwijs;
2. de rollen, verantwoordelijkheden en belangen de afgelopen jaren van de diverse betrokken
partijen (CvB ROC Leiden, RvT, BNG, Green, adviseurs, gemeente, etc.)?
3. hoe is de afwaardering op het pand in de jaarrekening 2011 en 2012 tot stand gekomen?
Hierbij speelt de vraag nader inzicht te verkrijgen in de opbouw en samenstelling van de
stichtingskosten en de afwaardering(en) in de jaarrekening(en);
4. wat zijn eventuele totale BTW risico’s (inclusief CS Zeezijde)?
5. waarom is de constructie van de nieuwbouw Centraal Station op een andere leest geschoeid?
In navolging op fase 1 heeft u ons begin maart gevraagd ondersteuning te bieden bij de tweede fase van
het onafhankelijk onderzoek naar de financiële problemen bij ROC Leiden.
8 Inmiddels is de jaarrekening 2012 op 31 januari 2014 bij het Ministerie van OCW ingediend.

16

1.2. Doel van het onderzoek
De opdracht met betrekking tot deze rapportage betreft het inzichtelijk maken van de volgende punten
en vraagstukken:
1.

de liquiditeitspositie voor de jaren na 2014 en de gevolgen van die positie voor de kwaliteit van
het onderwijs;
2. de rollen, verantwoordelijkheden en belangen de afgelopen jaren van de diverse betrokken
partijen (CvB ROC Leiden, RvT, BNG, Green, adviseurs, gemeente, etc.) bij de realisatie van
locatie Lammenschans?
3. wijze waarop de afwaardering op het pand Lammenschans in de jaarrekening 2011 (€ 16,8
miljoen) tot stand is gekomen? Hierbij speelt de onderliggende vraag nader inzicht te
verkrijgen in de opbouw en samenstelling van de stichtingskosten en de afwaardering(en) in
de jaarrekening(en) met betrekking tot Lammenschans;
4. eventuele totale BTW risico’s (naast Lammenschans tevens CS Zeezijde en overige
vastgoedtransacties);
5. waarom is de constructie van de nieuwbouw Centraal Station op een andere leest geschoeid?
Voor het tweede vraagstuk heeft u ons gevraagd vanuit de rollen en verantwoordelijkheden van
betrokkenen mogelijke belangen te onderzoeken die niet als zakelijk rationeel kunnen worden gezien.
Het gaat hierbij om het handelen van betrokken organisaties en individuele personen. Mede vanuit de
zorgvuldigheidseisen die hieruit voortkomen zijn wij gezamenlijk overeengekomen dit onderwerp van
het onderzoek onafhankelijk ten opzichte van de overige onderzoekvraagstukken te positioneren en in
een separate rapportage aan u op te leveren.
Voor een verdere definiëring en reikwijdte van het onderzoek verwijzen wij naar de overeengekomen
opdrachtbevestiging van 04 maart 2014 met referentie 2014- 0264 GP/PvD/jm.
Wij baseren onze bevindingen en uitspraken voor de eerste doelstelling op veldwerk tot en met 25 april
2014. Voor doelstelling drie t/m vijf is de rapportage gebaseerd op veldwerk tot en met 9 mei 2014.
Onze voorlopige bevindingen ten aanzien van de genoemde doelstellingen zijn op basis van onze
conceptrapportage mondeling met u op 20 mei 2014 gedeeld.
Ons onderzoek voor deze rapportage is uitgevoerd aan de hand van de volgende drie bouwblokken:
1.

Middellange termijn continuïteit in relatie tot kwaliteit onderwijs;

2. Constructie CS Zeezijde t.o.v. Lammenschans en BTW due diligence;
3. Totstandkoming afwaardering Lammenschans in de jaarrekening(en).
Elk bouwblok van het onderzoek wordt inhoudelijk in de navolgende hoofdstukken toegelicht.

17

2.

Continuïteit in relatie tot
kwaliteit onderwijs

De huidige koers van het ROC Leiden kent haar oorsprong in 2010. Het aantreden van de huidige
voorzitter van het CvB ROC Leiden (destijds als lid van het CvB gestart) viel samen met een negatief
medewerker tevredenheidonderzoek waarin de organisatie onder andere een verminderd vertrouwen
in de strategie en leiding uitsprak. De intentie om door te gaan op de ingeslagen weg was daarmee niet
vanzelfsprekend en na een analyseperiode van zes maanden heeft de huidige bestuurder in het
strategisch plan van ROC Leiden voor de periode 2010-20159 een zestal prioriteiten en focuspunten als
stip aan de horizon geformuleerd. Dit zijn: 1. Onderwijs, 2. Professionele cultuur, 3. Operationele
excellentie, 4. Externe oriëntatie, 5. Nieuwbouw en 6. Besturingsfilosofie.
Vanuit deze prioriteiten heeft het CvB de afgelopen jaren richting gegeven aan majeure wijzigingen in
de organisatie van ROC Leiden. Zo is in 2011 een nieuwe besturingsfilosofie vastgesteld, hetgeen onder
andere geleid heeft tot een organisatie(structuur)wijziging in 2011 en 2012, het afslanken van onder
andere de directielaag en het in gang zetten van een cultuuromslag. Naast het vorm geven aan het
nieuwe beleid op basis van de prioriteiten heeft het CvB ROC Leiden haar onderscheidend vermogen
als instelling destijds initieel beschreven in het Leids Onderwijsmodel (LOM). In de loop der jaren is
het LOM vervolgens verder uitgebreid en aangescherpt.
De nieuwe huisvesting in combinatie met bovenstaande heeft ertoe geleid dat waar ROC Leiden in
2010 nog vanuit 24 locaties onderwijs verzorgde voor zo’n 8.000 deelnemers, het onderwijs nu is
geconcentreerd op 2 locaties, Lammenschans (LMS) en Centraal Station (CS), waar momenteel voor
ruim 9.000 deelnemers onderwijs wordt verzorgd.
Wij hebben begrepen dat gaandeweg de planperiode de volle omvang van de financiële problemen als
gevolg van de vastgoedontwikkelingen zich voor het huidige CvB ROC Leiden hebben geopenbaard. Na
bewustwording van de financiële problematiek heeft het CvB ROC Leiden de gekozen strategie niet
herijkt maar een extra prioriteit aan de strategische agenda toegevoegd: verhogen van de haalbaarheid
door het verbeteren van de financiële positie. Voor de destijds nog lopende ontwikkeling met
betrekking tot de locatie CS Zeezijde heeft het CvB ROC Leiden vervolgens o.a. een aantal risico’s op
gebied van huurgaranties weten te mitigeren.
Teneinde de meerkosten, gerelateerd aan de opbrengsten minus de investeringen, van de
vastgoedconstructies te financieren zag ROC Leiden zich genoodzaakt een kredietfaciliteit van € 15
miljoen af te sluiten bij Bank Nederlandsche Gemeenten (€ 10 miljoen) en Deutsche Bank (€ 5
miljoen). De aflossing en (in beperktere mate) rente van deze kredietfaciliteit in combinatie met de
hoge huisvestingslasten hebben zoals aangegeven een zware druk gelegd op de financiële positie van
het ROC Leiden.
Vanwege de verslechterde financiële positie besloot de Inspectie van het Onderwijs in de zomer van
2012 tot verscherpte financiële ondertoezichtstelling van ROC Leiden.
In oktober 2013 heeft ROC Leiden een LOI ondertekend met het doel de impact van de gekozen
vastgoedconstructies (CS en LMS) op de financiële positie te verlagen.
Op het gebied van onderwijs heeft ROC Leiden naast het LOM het Leids Prestatiehuis (LPH)
geïntroduceerd. Daarbij wordt momenteel invulling gegeven aan de vertaling van het ‘Actieplan mbo
Focus op Vakmanschap’ naar de specifieke context van ROC Leiden. Tot slot heeft de Raad van
Toezicht van ROC Leiden de afgelopen periode een toezichtkader en toetsingskader opgesteld dat

9 Bron: Werkdocument ‘Bouwen aan succes; Van goed naar beter. Van beter naar best!; Strategisch Beleidsplan ROC Leiden

2010 – 2015’, xxx, Leiden, juni 2010

18

aansluit bij het toezichtkader BVE en bij de strategische speerpunten van het ROC Leiden (verwoord in
het LOM en het LPH).
De Inspectie heeft op basis van haar onderzoek Staat van de Instelling 10 de (onderwijs)kwaliteitsborging van ROC Leiden als slecht beoordeeld waarbij zij veel risico’s ziet voor de kwaliteit van het
onderwijs. Als gevolg hiervan heeft de Inspectie conform haar richtlijn een vervolgonderzoek ingesteld.
Zowel het vervolgonderzoek naar de kwaliteitsborging als het verscherpt financieel toezicht door de
Inspectie hebben er afzonderlijk mede toe geleid dat het ROC Leiden een aantal maatregelen heeft
getroffen om de financiële problematiek en onderwijskwaliteitsissues het hoofd te bieden:
6. Verbeteren van het inzicht in de financiële continuïteit op korte- en middellange termijn door
ontwikkeling van een liquiditeitsprognose 2014-2015 en een financieel rekenmodel 2014-2018
(‘FMJK’11);
7. Verbetering van de planning en control cyclus o.a. door middel van maandrapportages en
liquiditeitsprognoses;
8. Ontwikkelen van een formatie planningsinstrument (dit instrument is nog in ontwikkeling);
9. Ondertekening van de Letter of Intent (‘LOI’) (dd. oktober 2013), met als doel aanpassing van de
sale-and-leaseback constructie Lammenschans, het afhechten van een aantal verplichtingen en
betalingen voor zowel Lammenschans als CS Zeezijde, het verbeteren van de financiële ratio’s
(solvabiliteit) en tevens een aangepast aflossingsschema inzake de kredietfaciliteiten overeen te
komen en daarmee een deel van de kredietfaciliteiten te continueren;
10. Ontwikkeling van onderwijsverbeterplannen op de onderwijsdomeinen die onderzocht zijn door
de Inspectie.
Ondanks deze maatregelen zijn er risico’s inzake de korte-termijn liquiditeit geconstateerd. In dat
kader hebben wij in januari 2014 de korte-termijn liquiditeitsprognose 2014 van het ROC Leiden
geanalyseerd door middel van een ‘quick-scan’ (fase 1). Hierbij zijn de volgende risico’s inzake de
korte-termijn continuïteit geïdentificeerd:
1. De kredietfaciliteiten bij BNG (€ 10 miljoen) en Deutsche Bank (€ 5 miljoen) zijn formeel per 28
februari 2014 afgelopen en worden maandelijks mondeling verlengd (telkens voor een periode van
een maand). Dit wordt per sms of per korte e-mail vastgelegd;
2. De korte termijn liquiditeitsprognose veronderstelt effectuering van de Letter of Intent (‘LOI’),
hetgeen nog onzeker is. De keuzes in de LOI kunnen de liquiditeit en solvabiliteit op korte termijn
beïnvloeden;
3. De liquiditeitsprognose veronderstelt verkoop van het pand aan de Leidsedreef (€ 7,6 miljoen),
echter de verkoopopbrengst is afhankelijk van een thans lopende juridische procedure en daarmee
onzeker. In de meest recente liquiditeitsprognoses is rekening gehouden met een
verkoopopbrengst van € 7,6 miljoen per juli 2014. Wij hebben begrepen dat door het ROC Leiden
tevens een alternatief scenario wordt doorgerekend waar sprake is van een lagere
verkoopopbrengst.
Bovenstaande heeft ons doen concluderen dat de korte-termijn continuïteit van ROC Leiden met name
afhankelijk is van de verkoop van Leidsedreef en continuering van de kredietfaciliteiten alsmede het
beoogde uitstel op de aflossing van deze faciliteiten bij zowel BNG als Deutsche Bank en dat deze
daarmee onzeker is. Om naast het inzicht in de korte termijn liquiditeit meer zicht te krijgen op het
voorgenomen beleid op de middellange termijn en de gevolgen daarvan voor de financiële continuïteit
en onderwijskwaliteit, is PwC door ABDTOPConsult gevraagd de middellange financiële continuïteit
(2015-2018) te analyseren, met inachtneming van de wettelijke kaders, strategie en visie van ROC
Leiden en onderzoeksresultaten van de Inspectie.

Bron: Staat van de Instelling, versie 3 juli 2013
Voor de uitvoering van onze werkzaamheden hebben wij ons gebaseerd op versie ‘FMJK20140307_v31.1 dd. 7 maart

10

11

2014’

19

2.1. Reikwijdte en aanpak
Ons onderzoek richt zich op de financiële middellange termijn continuïteit in relatie tot de
onderwijskwaliteit van Stichting ROC Leiden, Centrum voor Educatie en Beroepsonderwijs in de Regio
Leiden en Duin & Bollenstreek (ROC Leiden) voor de periode 2014 tot en met 2018.
In onze analyse van de financiële middellange termijn continuïteit richten wij ons op de financiële
positie van ROC Leiden in de periode 2014 tot en met 2018, onder meer tot uiting komend in de
meerjarige rentabiliteit, liquiditeit en solvabiliteit. Om inzicht te geven in hoe deze kengetallen zich
ontwikkelen, hebben wij in ons onderzoek de belangrijke onderliggende ‘drivers’ van de baten en
kosten geanalyseerd. Daarbij hebben wij het effect van fluctuaties van de baten en lasten op het
operationeel resultaat en op de kasstroom inzichtelijk gemaakt. De gevolgen voor de solvabiliteit zijn
in appendix A.7 weergegeven.
Dit onderzoek richt zich niet op onderwijskundige aspecten van onderwijskwaliteit. Wij brengen
onderwijsopbrengsten, c.q. het onderwijsrendement (jaar- en diplomaresultaat) in relatie met
volumina zoals aantallen deelnemers, voortijdig schoolverlaten (vsv), vierkante meters, groepsgrootte
en dergelijke. De kwantitatieve kengetallen hebben een direct herleidbare relatie met baten en lasten.
Vervolgens vergelijken wij de kostenstructuur van ROC Leiden met andere mbo-instellingen. De
resultaten op het gebied van borging van onderwijskwaliteit en onderwijsrendement relateren wij aan
de strategische uitgangspunten van het ROC Leiden waarbij wij inzicht geven in de financiële
onderbouwing van deze uitgangspunten.
Dit onderzoek is uitgevoerd door middel van een quick-scan in de periode maart tot en met april 2014.
Dit houdt het volgende in:
1. Wij hebben ons volledig gebaseerd op de aan ons ten behoeve van deze opdracht door ROC
Leiden ter beschikking gestelde informatie en documenten en we hebben daarbij aangenomen
dat deze informatie juist, volledig en niet misleidend is. Een en ander is bevestigd in de in
Appendix A opgenomen en door ROC Leiden ondertekende Letter of Representation;
2. Onze werkzaamheden bestonden uit analyse van beschikbare informatie in combinatie met
interviews met het CvB en de RvT van ROC Leiden, onderwijsdirecteuren, IvhO en
medewerkers van de afdeling Administratie en Advies (voor meer details inzake geraadpleegde
documentatie en betrokken medewerkers verwijzen wij u naar paragraaf 2.10. Er zijn geen
controlewerkzaamheden uitgevoerd om de juistheid en volledigheid van de ontvangen
informatie vast te stellen;
Uitgangspunten en aannames
De basis voor onze analyse vormt het FMJK 2014-2018, in combinatie met het strategisch kader en
onderliggende (onderwijskwaliteit)verbeterplannen. Wij hebben van het CvB ROC Leiden vernomen
dat het FMJK nog niet de formele status van meerjarenbegroting heeft, maar als prognose instrument
wordt gebruikt om de effecten van de diverse scenario’s door te rekenen. Wij hebben begrepen dat het
de intentie van ROC Leiden is om medio 2014 een formele meerjarenbegroting geformuleerd te
hebben.
Bovenstaande heeft tot gevolg dat de invulling van het FMJK continue aan verandering onderhevig is
en de bevindingen in dit rapport gebaseerd zijn op de aannames die ROC Leiden in versie 31.1 van het
FMJK d.d. 7 maart 2014 heeft opgenomen. De door ons gesignaleerde gevoeligheden gerelateerd aan
het meerjarenbeleid van ROC Leiden, zijn derhalve gebaseerd op deze aannames. Wij hebben
begrepen van medewerkers Financiën en HRM, de directeur Diensten & Bedrijfsvoering en het CvB
van ROC Leiden dat deze aannames ten tijde van het invullen van de genoemde versie van het FMJK
voor ROC Leiden als meest waarschijnlijk en als realistisch werden beschouwd.
Voor de uitvoering van de analyse zijn wij uitgegaan van de ‘instellingen’ zoals deze zijn ingevuld in de
versie van het FMJK die aan ons verstrekt is op 7 maart 2014 (versie 31.1), ‘scenario 1’. In dit scenario
wordt rekening gehouden met een terugkoopverplichting Lammenschans van € 58,3miljoen en geen
mogelijkheid om het aangekochte actief direct weer terug te verkopen aan Green voor een nader te
betalen bedrag (de ‘back-to-back garantie’). Voor een uiteenzetting van de belangrijkste instellingen en
aannames in dit scenario, zie onderstaande tabel.
20

Belangrijke aannames FMJK 2013 -2018
Aanname
Algemeen
Scenario 1
Baten
%-stijging deelnemers
Aandeel BBL
Gewogen prijsfactor
Diplomawaarde (€)
Lasten
# docenten/ student
BBL Niveau 1
BBL Niveau 2
BBL Niveau 3/4
BOL Niveau 1
BOL Niveau 2
BOL Niveau 3/4

OP/ staf-ratio
Ontwikkeling lonen

2013

2014

2015

2016

2017

2018

€58.3m terugkooplicht, zonder back-to-back garantie
5,7%
31%
1,195
8.000

10,0%
31%
1,195
8.000

0,0%
31%
1,195
8.000

0,0%
31%
1,195
8.000

0,0%
31%
1,195
8.000

0,0%
31%
1,195
8.000

47,9
61,6
92,3
12,3
16,4
25,7
2,1

51,8
66,5
99,8
13,3
17,7
27,7
2,1

51,8
66,5
99,8
13,3
17,7
27,7
2,1

51,8
66,5
99,8
13,3
17,7
27,7
2,1

51,8
66,5
99,8
13,3
17,7
27,7
2,1

51,8
66,5
99,8
13,3
17,7
27,7
2,1

0%

0%

0%

0%

0%

0%

Overzicht belangrijkste aannames FMJK 2013-2018

Tijdens ons onderzoek hebben wij geconstateerd dat ROC Leiden naast dit scenario vooralsnog geen
alternatieve scenario’s in deze versie van het FMJK heeft ontwikkeld. Het FMJK biedt wel de
mogelijkheid om verdere scenario’s te simuleren om daarmee de effecten te kunnen beschouwen en
analyseren.
Bij de uitvoering van onze werkzaamheden hebben wij een aantal onjuistheden en gevoeligheden
(risico’s en kansen) geïdentificeerd die een effect kunnen hebben op de middellange termijn prognose.
Onze risico-inschatting ten aanzien van deze onjuistheden en gevoeligheden kent de volgende
classificaties:
Toelichting risico-inschatting meerjarenprognose ROCL
4 Kansen / risico's m et beperkte im pact - in deze categorie hebben w ij 2 soorten bevindingen ondergebracht:
(1) kansen die op de middellange termjn een positieve effect kunnen hebben op de netto kasstroom en;
(2) risico's die een negatief effect op de kasstroom kunnen hebben, maar w aarvan w j de kans dat zij zich
voordoen laag inschatten en het effect < €0,5m op jaarbasis is

4

Gem iddeld risico - in deze categorie hebben w ij risico's ondergebracht, w aarvan:
(1) w j kans dat zij zich zullen voor zullen doen gemiddeld achten en;
(2) de impact als z j zich voordoen €0,5m - €1,0m op jaarbasis is.
Dit zullen bijvoorbeeld kostenreducties betreffen die beperkt onderbouw d zijn met concrete actieplannen en
derhalve een executierisico bevatten.

4

Hoog risico - in deze categorie hebben w ij risico's ondergebracht, w aarvan:
(1) w j kans dat zij zich zullen voor zullen doen groot achten en;
(2) de impact als z j zich voordoen> €1,0m op jaarbasis is;
Dit zijn in de hoofdzaak significante kostenreducties w aarvan w j geen concrete onderbouw ing hebben
ontvangen.

Toelichting risico-inschatting meerjarenprognose ROC Leiden

Leeswijzer
De uiteenzetting van ons onderzoek naar de financiële middellange termijn continuïteit in relatie tot
onderwijskwaliteit is als volgt opgebouwd.

21

Na deze inleiding volgt een samenvatting van onze belangrijkste bevindingen. Alvorens onze
bevindingen uiteen te zetten, starten wij met een aantal waarnemingen ten aanzien van het FMJK dat
door ons is onderzocht. Wij gaan vervolgens in op de geprognosticeerde verbetering van het
operationeel resultaat. Hierop volgt een beschouwing van de onzekerheid rondom de
verkoopopbrengst van Leidsedreef waarna de afhankelijkheid van de toekomstige
financieringskasstroom van keuzes in de LOI onderwerp is in de daaropvolgende paragraaf. De
strategische doelstellingen van ROC Leiden inzake onderwijskwaliteit in relatie tot de financiële
continuïteit worden vervolgens behandeld. Wij sluiten dit hoofdstuk af met een conclusie en roepen
daarbij op tot een structurele financieringsoplossing. In de laatste paragraaf zijn de geraadpleegde
documenten en de in ons onderzoek betrokken partijen weergegeven.

22

2.2. Samenvatting: financiële continuïteit en borging
onderwijskwaliteit ondanks inspanningen, op
korte- en middellange termijn onvoldoende
geborgd
Het ROC Leiden is in het verleden vastgoedtransacties aangegaan (in het bijzonder locatie
Lammenschans) die een zware druk op de exploitatie en liquiditeit hebben gelegd en tevens hebben
geresulteerd in het ontstaan van kredietfaciliteiten die op de middellange termijn dienen te worden
afgelost. Teneinde deze ‘status quo’ het hoofd te bieden heeft ROC Leiden een aantal maatregelen
getroffen om de (financiële) problematiek die daarmee is ontstaan te beslechten, onder andere:




Verbetering van het inzicht in de financiële positie door middel van de ontwikkeling van het
FMJK, liquiditeitsprognoses en een formatieplanningstool;
Opstellen van de LOI teneinde onder andere de solvabiliteit te verbeteren en een aangepast
aflossingsschema voor de kredietfaciliteiten overeen te komen en daarmee de verlenging officieel
vast te leggen;
Ontwikkeling van onderwijskwaliteitsverbeteringsplannen.

Hoewel ROC Leiden een aantal belangrijke stappen heeft gezet in het verbeteren van de planning en
control cyclus en versterking van de organisatie, constateren wij dat deze maatregelen voor een
belangrijk deel een taakstellend karakter hebben. Wij constateren dat ROC Leiden haar ambities met
betrekking tot de beheersing van de personeelskosten en met betrekking tot de
onderwijsverbeterplannen op dit moment beperkt financieel heeft uitgewerkt en doorgerekend,
waardoor de effecten op het financieel meerjarenplan niet inzichtelijk zijn. Daarmee achten wij de
genoemde maatregelen een onvoldoende en ontoereikende uitwerking van het beleid dat nodig is om
financieel gezond te worden en de gewenste (borging van) onderwijskwaliteit te bieden. Deze conclusie
is onder meer gebaseerd op de volgende bevindingen:
1.

Onderbouwing van aannames in het FMJK ontbreken c.q. zijn zeer beperkt. Het FMJK 2014-2018
heeft een taakstellend karakter, is nog onvoldoende onderbouwd door middel van financieel
doorgerekende plannen en kent onjuistheden (cumulatief voor de periode ‘14-‘18 c. € 14,5 miljoen)
en gevoeligheden (risico’s en kansen; cumulatief voor de periode ‘14 –‘18 c. € 23,5 miljoen). Voor
een nadere toelichting van deze onjuistheden en gevoeligheden verwijzen wij naar paragraaf 2.8.
Indien de gevoeligheden zich allen materialiseren, ervan uitgaande dat locatie Leidsedreef
wordt verkocht en de huidige kredietfaciliteiten zich ontwikkelen in lijn met het FMJK (afbouw
naar nihil in 2018) resulteert dit in een negatieve kasstroom en financieringsbehoefte van circa
€ 18,0 miljoen over de periode 2104-2018, respectievelijk € 3,8 miljoen indien de huidige
kredietfaciliteiten in stand kunnen worden gehouden (€14,2 miljoen12).
Onderstaand zijn de belangrijkste onjuistheden en gevoeligheden weergegeven.
Onjuistheden
d. Dubbeltelling rijksbijdrage OCW VAVO en Educatie (cumulatief negatief effect over de periode
‘14 – ‘18 circa € 15,2 miljoen)13;
e. Verantwoording van rentebaten die op de middellange termijn niet tot een kasstroom zullen
leiden (cumulatief negatief effect over de periode ‘14 – ‘18 circa € 0,4 miljoen);
f. Onjuiste inschatting van de energielasten 2014-2018 (cumulatief positief effect over de periode
‘14 – ‘18 circa € 1,1 miljoen);
Gevoeligheden
g. Toename aandeel additioneel macrobudget (van 1,71% naar 1,75%) dat nog niet in het FMJK
is verwerkt(cumulatief positief effect over de periode ‘14 – ‘18 circa € 7,6 miljoen);

12 Stand van de kredietfaciliteit per 1 januari 2013
13 Het bestaan van deze onjuistheid is bevestigd door xxx (Directie Diensten & Bedrijsvoering) en

xxx (Hoofd Administratie & Advies)

23

h. Additioneel budget als gevolg van een hoger aandeel in de vergoeding kwaliteitsafspraken
(cumulatief positief effect over de periode ‘14 – ‘18 circa € 3,9 miljoen);
i. Vrijval depot CS bij effectuering van de LOI (positief effect ‘14 circa € 1,7 miljoen);
j. Budget neutraal opnemen van de invoering van ‘Focus op Vakmanschap’ (cumulatief negatief
effect over de periode ‘14 – ‘18 circa € 8,7 miljoen);
k. Beperkte (financiële) onderbouwing van geprognosticeerde kostenreductie personeelslasten
(circa € 2,4 miljoen) en PNIL (circa € 3,2 miljoen) in 2014 (beiden potentieel negatief effect);
l. Verruiming gemiddelde groepsgrootte met 8% in 2014 (cumulatief negatief effect over de
periode ‘14 – ‘18 circa € 14,6 miljoen);
m. Verkoop pand Leidsedreef in juli 2014, zowel qua timing als opbrengst (€ 5,4 miljoen). Hierbij
wordt verondersteld dat de gevolgen van een lagere storting in het beleggingsdepot (€ 2,2
miljoen), gezien de liquiditeitspositie, pas na 2018 worden opgevangen;
n. Een BTW-risico als stelpost van € 3,0 miljoen exclusief rente en boete en zich naar
waarschijnlijkheid materialiseert voor 2016 (zie ook paragraaf 2.8);
o. Risico op jaarlijks additionele depotstortingen van € 0,2 miljoen als gevolg van te positieve
rendementsaannames;
p. Risico deelnemersgroei (cumulatief positief effect over de periode ‘14-’18: € 1,6 miljoen)
Tevens hebben wij een aantal risico’s niet kunnen kwantificeren:
q. Het risico dat de advieskosten op de korte termijn, als gevolg van de instabiele situatie op een
relatief hoog niveau zullen blijven;
r. Het risico dat loonstijging(en) in de toekomst niet volledig gecompenseerd worden.
In aanvulling op bovenstaande signaleren wij een risico als gevolg van beperkte investeringen in
kwaliteit. Deze risico’s hebben wij separaat in paragraaf 2.8 weergegeven.
Samenvatting bevindingen PwC
Rating
Bevindingen
Netto kasstroom FMJK v31.1
Onjuistheden
1.
Dubbeltelling VAVO & Educatie
4
2.
Rente zonder cash-effect
4
3.
Aanpassing energielasten
4
Subtotaal onjuistheden
Netto kasstroom na correctie onjuistheden
Gevoeligheden
1.
Effect stijging marktaandeel ROC Leiden
4
2.
Kwaliteitsafspraken MBO
4
3.
Vrijval depot CS in lijn met LOI
4
4.
Kosteneffect FOV
4
5.
Niet realiseren taakstelling personeelslast (100%)
4
6.
Niet realiseren reductie PNIL (100%)
4
7.
Groepsgrootte ongewijzigd in 2014
4
8.
Loonstijging niet volledig gecompenseerd
4
9.
Uitblijven verkoop Leidsedreef
4
10.
BTW-risico
4
11.
Additionele advieskosten
4
12.
Additionele stortingen depot
4
13.
Beperktere groei aantal deelnemers in 2014
4
Subtotaal gevoeligheden
Totaal effect onjuistheden en gevoeligheden
Indicatieve kasstroom na correctie (geen verkoop Leidsedreef)
Indicatieve kasstroom na correctie (wel verkoop Leidsedreef)
14.
Investeringen in additionele m2
Samenvatting
bevindingen PwC onjuistheden en gevoeligheden
15
Kwaliteitsimpuls personeelskosten

2014
2,2

2015
3,0

2016
7,2

2017
8,6

2018
7,9

(0,1)
(0,5)
(0,6)
1,6

(3,5)
(0,1)
0,4
(3,2)
(0,2)

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
3,7

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
5,0

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
4,3

1,3
0,6

1,7
1,1

2,0
1,1

2,5
1,1

(1,1)

(1,9)

(2,6)

(2,8)

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(3,0)
PM
(0,2)
1,5
(3,8)
(7,0)
(3,9)
(3,9)
(1,6)
(1 6)

PM
(0,2)
(0,5)
(2,6)
(6,2)
1,0
1,0
(1,6)
(3 9)

PM
(0,2)
(0,5)
(3,1)
(6,6)
2,0
2,0
(1,6)
(4 3)

PM
(0,2)
(0,5)
(2,9)
(6,4)
1,4
1,4
(1,6)
(4 0)

1,7
(0,3)
(2,4)
(3,2)
(3,0)
PM
(5,4)
PM
(0,2)
1,6
(11,2)
(11,8)
(9,6)
(4,2)
(1,6)

Cum.
'14 - '18
28,9
(15,2)
(0,4)
1,1
(14,5)
14,4
7,6
3,9
1,7
(8,7)
(2,4)
(3,2)
(14,6)
PM
(5,4)
(3,0)
PM
(1,0)
1,6
(23,5)
(38,0)
(9,2)
(3,8)
(8,0)
(13 8)

S
taal wa ei s p s
( ,6)
(3,2)
55
5 9)
2.
Dee korte en middellange
termijn
financiering is nog onvoldoende
gewaarborgd:
s
l
v k
7
0
a)
Het
heeft
de meerkosten
van de bouw
ve
stroomROC
ncl k Leiden
a teits mpuls
(incl verkoop
Leidsedreef
(5 8 van de
7 locatie
4 5 LMS( (lange
0)
( termijn
1
(2
investering) in 2011 deels gefinancierd met kortlopende financiering (kredietfaciliteit BNG
en DB) en ondervindt nu de gevolgen van de afbouw van deze kortlopende financiering;
b) In onze quick-scan op de korte termijn continuïteit hebben wij geconstateerd dat de
kredietfaciliteiten bij de Deutsche Bank (DB) en Bank Nederlandsche Gemeenten (BNG) per
28 februari 2014 zijn verlopen. De financieringen worden momenteel maandelijks informeel
verlengd, maar zijn niet geborgd voor de korte- en middellange termijn. Wij hebben van het
CvB van ROC Leiden begrepen dat informeel de toezegging is ontvangen dat de faciliteiten

24

niet worden ingetrokken voor juni 2014. Tevens hebben wij vastgesteld dat in de LOI een
aangepast aflossingsschema is opgenomen voor de kredietfaciliteit van de BNG (conform het
FMJK), echter de effectuering hiervan inclusief de bereidheid tot deze aanpassing van DB, is
nog onzeker. Indien de kredietfaciliteiten worden ingetrokken is ROC Leiden niet in staat
aan haar verplichtingen te voldoen;
c) Het CvB van ROC Leiden vertrouwt in belangrijke mate op de relatie en goede wil van de
financiers, maar neemt naar onze indruk onvoldoende controle over het proces teneinde tot
een structurele oplossing te komen. Gegeven de huidige liquiditeitspositie zet deze
voorfinanciering van de volumegroei van deelnemers extra druk op de exploitatie van ROC
Leiden;
d) De huidige groei in deelnemersaantallen tot en met schooljaar 2014-2015 leidt onder de
huidige bekostigingssystematiek (gebaseerd op t-2) tot voorfinanciering door ROC Leiden
doordat deze groei naar onze mening gepaard zou moeten gaan met investeringen in
onderwijspersoneel en huisvesting. Die voorfinanciering kan hoogstwaarschijnlijk niet
gerealiseerd worden binnen de huidige financieringsfaciliteiten of de kapitaalmarkt.
3. Er is momenteel onvoldoende relatie gelegd tussen de in onze ogen noodzakelijke geachte
verbetering van de borging van onderwijskwaliteit (onderwijsresultaat) en de daarvoor benodigde
financiële middelen.
Indien de gevoeligheden inclusief de naar onze mening noodzakelijk geachte
kwaliteitsimpuls zich allen materialiseren, ervan uitgaande dat locatie Leidsedreef wordt
verkocht en de huidige kredietfaciliteiten zich ontwikkelen in lijn met het FMJK (afbouw naar
nihil in 2018) resulteert dit in een negatieve kasstroom en financieringsbehoefte van circa
€ 39,8 miljoen over de periode 2014-2018, respectievelijk € 25,6 miljoen indien de huidige
kredietfaciliteiten in stand kunnen worden gehouden (€ 14,2 miljoen).
Onderstaand zijn de belangrijkste bevindingen met betrekking tot de kwaliteit van het onderwijs
weergegeven.
a) De strategische doelstellingen van ROC Leiden en de uitgesproken ambitie om binnen 5 jaar
het beste ROC van Nederland te zijn, worden als zeer hoog en zeer ambitieus ingeschat door
betrokkenen die wij in het kader van ons onderzoek hebben geïnterviewd;
b) Veel van de strategische doelstellingen zijn niet SMART14 geformuleerd. De SMART
geformuleerde doelstellingen, zijn vooralsnog niet gerealiseerd;
c) De huidige strategie is gericht op het realiseren van groei en is daarmee onvoldoende
afgestemd op de financiële positie en onderwijskwaliteitsresultaten. De
bekostigingssystematiek (financiering op t-2) voorziet niet in additionele financiering van de
geprognosticeerde groei en daarmee is de ruimte die vereist is voor investeringen in
onderwijskwaliteit, beperkt. Naast de jaarlijkse reservering van € 1,3 miljoen voor kwaliteit
van personeel in 2014 tot en met 2016, is in het FMJK niet zichtbaar rekening gehouden met
de middelen die nodig zijn om de strategische doelstellingen van ROC Leiden op het gebied
van onderwijskwaliteit te realiseren;
d) De huidige borging van onderwijskwaliteit van ROC Leiden is van onvoldoende niveau. In de
jaren 2010 tot en met 2013 is daarbij een negatieve trend zichtbaar op onderwijskwaliteit
voor wat betreft de opbrengst van opleidingen (diploma- en jaarresultaat); 40% van de
opleidingen scoorde in 2012-2013 onvoldoende tegen 27% resp. 25% in de jaren 2011-2012
en 2010-2011;
e) Er is onvoldoende zicht op de middelen die nodig zijn om het huidige niveau van borging van
onderwijskwaliteit te verbeteren;
f) De verbeterplannen van ROC Leiden die moeten leiden tot een voldoende niveau van borging
van onderwijskwaliteit, sluiten in opzet onvoldoende concreet aan bij de te realiseren
doelstellingen. De wijze waarop deze plannen daadwerkelijk bijdragen aan verbeteringen in
de praktijk is vooralsnog niet vast te stellen;
g) ROC Leiden bevindt zich in een situatie waarin zij verbeteringen door moet voeren op het
gebied van onderwijskwaliteit die in het rapport ‘Staat van de Instelling’ geduid worden
hetgeen op korte termijn zichtbare verbetering vereist. Deze verbeteringen zijn, volgens bij
14 Specifiek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdgeboden

25

ROC Leiden betrokken personen die wij gesproken hebben, niet effectief door te voeren
zonder additionele middelen beschikbaar te stellen.
Hoewel onze analyse onderschrijft dat ROC Leiden significante investeringen zal moeten doen om op
een kwalitatief aanvaardbaar onderwijsniveau te komen, benadrukken wij dat bij onderstaande
weergave inclusief kwaliteitsimpuls slechts sprake is van een indicatief investeringsniveau. De
kwaliteitsimpuls is mede door gebrek in de aansluiting van de onderwijsplannen op het FMJK
gebaseerd op kwantitatieve aspecten. Om met zekerheid te bepalen welke investeringen benodigd zijn
om ROC Leiden op een kwalitatief aanvaardbaar onderwijsniveau te brengen zal nader onderzoek
dienen te worden verricht.
Samenvatting bevindingen PwC
Bevindingen
Netto kasstroom FMJK v31.1
Onjuistheden
1.
Dubbeltelling VAVO & Educatie
2.
Rente zonder cash-effect
3.
Aanpassing energielasten
Subtotaal onjuistheden
Netto kasstroom na correctie onjuistheden
Gevoeligheden
1.
Effect stijging marktaandeel ROC Leiden
2.
Kwaliteitsafspraken MBO
3.
Vrijval depot CS in lijn met LOI
4.
Kosteneffect FOV
5.
Niet realiseren taakstelling personeelslast (100%)
6.
Niet realiseren reductie PNIL (100%)
7.
Groepsgrootte ongewijzigd in 2014
8.
Loonstijging niet volledig gecompenseerd
9.
Uitblijven verkoop Leidsedreef
10.
BTW-risico
11.
Additionele advieskosten
12.
Additionele stortingen depot
13.
Beperktere groei aantal deelnemers in 2014
Subtotaal gevoeligheden
Totaal effect onjuistheden en gevoeligheden
Indicatieve kasstroom na correctie (geen verkoop Leidsedreef)
Indicatieve kasstroom na correctie (wel verkoop Leidsedreef)
14.
Investeringen in additionele m2
15.
Kwaliteitsimpuls personeelskosten
16.
Transformatiekosten
Subtotaal kwaliteitsimpuls
Indicatieve kasstroom incl. kwaliteitsimpuls (ex. verkoop Leidsedreef)
Indicatieve kasstroom incl. kwaliteitsimpuls (incl. verkoop Leidsedreef)

Rating

2014
2,2

2015
3,0

2016
7,2

2017
8,6

2018
7,9

4
4
4

(0,1)
(0,5)
(0,6)
1,6

(3,5)
(0,1)
0,4
(3,2)
(0,2)

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
3,7

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
5,0

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
4,3

1,3
0,6

1,7
1,1

2,0
1,1

2,5
1,1

(1,1)

(1,9)

(2,6)

(2,8)

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(3,0)
PM
(0,2)
1,5
(3,8)
(7,0)
(3,9)
(3,9)
(1,6)
(1,6)
PM
(3,2)
(7,1)
(7,1)

PM
(0,2)
(0,5)
(2,6)
(6,2)
1,0
1,0
(1,6)
(3,9)
PM
(5,5)
(4,5)
(4,5)

PM
(0,2)
(0,5)
(3,1)
(6,6)
2,0
2,0
(1,6)
(4,3)
PM
(5,9)
(4,0)
(4,0)

PM
(0,2)
(0,5)
(2,9)
(6,4)
1,4
1,4
(1,6)
(4,0)
PM
(5,6)
(4,1)
(4,1)

4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4

1,7
(0,3)
(2,4)
(3,2)
(3,0)
PM
(5,4)
PM
(0,2)
1,6
(11,2)
(11,8)
(9,6)
(4,2)
(1,6)
PM
(1,6)
(11,2)
(5,8)

Cum.
'14 - '18
28,9
(15,2)
(0,4)
1,1
(14,5)
14,4
7,6
3,9
1,7
(8,7)
(2,4)
(3,2)
(14,6)
PM
(5,4)
(3,0)
PM
(1,0)
1,6
(23,5)
(38,0)
(9,2)
(3,8)
(8,0)
(13,8)
PM
(21,8)
(31,0)
(25,6)

Samenvatting bevindingen PwC inclusief kwaliteitsimpuls

26

2.3. Het FMJK 2014 - 2018 behoeft verdere
verbetering om inzicht te geven in de
middellange termijn continuïteit
ROC Leiden is op het moment van uitbrengen van dit rapport niet in het bezit van een
meerjarenbegroting 2014 - 2018 die een realistische weergave is van het beleid zoals het CvB ROC
Leiden dat voor de komende 5 jaar voorstaat. Wel maakt ROC Leiden gebruik van een financieel
prognosemodel (‘FMJK’) dat het mogelijk maakt de effecten van beleid door te rekenen. Dit financieel
model is in opdracht van ROC Leiden ontwikkeld door xxx; de verantwoordelijkheid voor de juistheid
van de onderliggende data en gehanteerde aannames ligt bij ROC Leiden. De formele overdracht van
het financieel model (inclusief decharge van xxx) heeft per 10 april 2014 plaatsgevonden. In
aanvulling op de ondersteuning door xxx, is het FMJK door middel van een quick-scan getoetst door
xxx, in opdracht van BNG. Tijdens deze toets zijn geen modelmatige onjuistheden geconstateerd.
Gezien het taakstellende karakter van het FMJK hebben wij de indruk dat het ROC Leiden zich bij de
totstandkoming hiervan en het formuleren van de aannames in het FMJK in het bijzonder heeft
gericht op het behalen van de financiële normen, zoals opgenomen in het toezichtkader BVE 2012. Als
zodanig lijkt in mindere mate een bottom-up exercitie uitgevoerd te zijn waarbij in samenwerking met
de onderwijs verantwoordelijke functionarissen is bepaald welke financiële middelen nodig zijn om het
ROC Leiden naar een kwalitatief aanvaardbaar onderwijsniveau te brengen.
Voor wat betreft de huidige status van het FMJK hebben wij van ROC Leiden vernomen dat het FMJK
momenteel inhoudelijk wordt getoetst en aangepast met als doel medio 2014 een formele
meerjarenbegroting en strategisch plan 2014-2018 te presenteren.
Als gevolg van bovenstaande hebben wij ons voor de uitvoering van onze werkzaamheden gebaseerd
op het scenario dat momenteel in het FMJK is opgenomen 15 (‘scenario 1’). Dit scenario gaat uit van een
terugkoopverplichting LMS van € 58,3 miljoen (momenteel € 73,3 miljoen), waarbij het gekochte pand
niet direct terug wordt verkocht aan Green Real Estate (‘back-to-back garantie’). Dit houdt in dat een
deel van het actief (parkeerfaciliteit, commerciële ruimte begane grond en de sportfaciliteit van in
totaal € 15 miljoen) niet als actief verantwoord hoeft te worden.
Wij hebben geconstateerd dat niet alle aannames voldoende onderbouwd zijn in het huidige FMJK en
het daarmee het vereiste inzicht in de ontwikkeling van de financiële positie van ROC Leiden op de
middellange termijn niet geeft. De belangrijkste bevindingen in dit kader zijn de volgende:
1.

Het FMJK bevat een dubbeltelling (onjuiste invoer) van de rijksbijdragen OCW voor VAVO en
Educatie die wordt veroorzaakt doordat de financiële prognose zowel de bijdrage Educatie en
VAVO als separate bekostiging meeneemt als een rijksbijdrage OCW per deelnemer. Het effect
is circa € 3 miljoen - € 4 miljoen per jaar vanaf 2015;
2. De geprognosticeerde kosten veronderstellen een significante reductie in 2014, met name in
personeelskosten die door ROC Leiden vooralsnog onvoldoende onderbouwd is (circa € 5,6
miljoen);
3. De vereiste verbeterplannen voor de (borging van) onderwijskwaliteit zijn onvoldoende
financieel doorgerekend. Een vergelijking op basis van in de sector vergelijkbare normen
resulteert in een (additionele) liquiditeitsbehoefte van € 54,4 miljoen ten opzichte van het
huidige FMJK scenario 1 (v31.1) (zie ook paragraaf 2.8);
4. Investerings- en financieringskasstromen zijn in sommige gevallen gepresenteerd als
operationele kasstromen, waardoor het inzicht in de vrije kasstroom beschikbaar voor
additionele financiering minder evident is.

15 Voor de uitvoering van onze werkzaamheden hebben wij ons gebaseerd op versie ‘FMJK20140307_v31.1’

27

Onderstaand hebben wij de liquiditeitsprognose 2011-2018 weergegeven, zoals opgenomen in het
FMJK v31.1 dd. 7 maart 2014:
Liquiditeitsprognose 2011 - 2018 FMJK v31.1
Bedrag in €
Rijksbijdragen OCW
Overige baten
Totaal baten
Personeelslasten
Afschrijvingen
Huisvestinglasten
Overige lasten
Totaal lasten
Operationeel resultaat
Operationele kasstroom
Investeringskasstroom
Mutatie langlopende leningen
Mutatie kredietfaciliteit
Interest
Financieringskasstroom
Subtotaal netto kasstroom
Mutatie kredietfaciliteit
Netto kasstroom - conform samenvatting

2011
53,4
21,4
74,8
(44,9)
(4,1)
(5,4)
(11,1)
(65,5)
9,3
20,1
(22,8)
67,6
(63,9)
(2,0)
1,6
(1,1)
(63,9)
62,8

2012
52,7
9,1
61,8
(42,8)
(12,2)
(4,6)
(10,7)
(70,4)
(8,5)
1,9
(3,0)
1,2
3,2
(3,6)
0,8
(0,3)
3,2
(3,5)

2013
56,4
4,6
61,0
(41,3)
(5,5)
(6,0)
(9,2)
(62,0)
(1,0)
5,7
(0,6)
(1,4)
(3,7)
(5,1)
(0,0)
(1,4)
1,4

2014
58,5
5,4
63,8
(41,3)
(5,0)
(7,2)
(8,5)
(62,1)
1,8
(2,1)
23,1
(15,1)
(2,2)
(3,7)
(20,9)
(0,0)
(2,2)
2,2

2015
68,3
4,5
72,7
(43,9)
(5,9)
(8,4)
(8,7)
(67,0)
5,8
11,4
(4,5)
(0,6)
(3,0)
(3,3)
(6,9)
0,0
(3,0)
3,0

2016
71,9
4,2
76,1
(43,8)
(4,2)
(8,8)
(8,9)
(65,6)
10,5
14,6
(4,1)
(0,0)
(4,5)
(3,3)
(7,8)
2,7
(4,5)
7,2

2017
70,7
4,0
74,7
(42,3)
(4,4)
(8,9)
(9,1)
(64,7)
9,9
14,7
(2,8)
(0,0)
(4,5)
(3,3)
(7,8)
4,1
(4,5)
8,6

2018
70,2
4,0
74,1
(42,3)
(4,5)
(9,1)
(9,2)
(65,1)
9,0
13,9
(2,9)
(0,0)
(3,1)
(3,1)
7,9
7,9

Liquiditeitsprognose ROC Leiden, uitgangssituatie versie v31.1

Teneinde meer inzicht te geven in de vrije kasstroom die beschikbaar is voor financiering hebben wij
een aantal correcties en reclassificaties uitgevoerd. Deze aanpassingen betreffen hoofdzakelijk
reclassificaties van kasstromen en hebben met uitzondering van onderstaande aanpassingen geen
effect op de netto kasstroom van het ROC Leiden (hierbij geldt dat de bedragen tussen haakjes
resulteren in een negatieve aanpassing van de netto kasstroom).
Correcties netto kasstroom ROCL
Bedrag in €
1. eliminatie dubbeltelling
2. eliminatie rente zonder cash-effect
3. Mutatie krediet faciliteit
Totaal correcties!

2011
0.4
63.9
64.4

2012
00
(3 2)
(3.2)

2013
(0.3)
1.4
1.2

2014
(0.1)
2.2
2.1

2015
(3.5)
(0.1)
3.0
(0.6)

2016
(3.9)
(0.1)
4.5
0.5

2017
(3.9)
(0.1)
4.5
0.5

2018
(3.9)
(0.1)
(4.0)

Correcties netto kasstroom ROC Leiden, uitgangssituatie versie v31.1

! Deze aanpassingen zijn eveneens meegenomen in de scenario-analyse in paragraaf 2.8.
De belangrijkste correcties betreffen eliminatie van de dubbeltelling Educatie en VAVO en mutaties op
de kredietfaciliteit. Details ten aanzien van de uitgevoerde correcties en reclassificaties zijn opgenomen
in Appendix A.6.
Na correcties en reclassificaties resteert onderstaande liquiditeitsprognose 2011 - 2018, welke
resulteert in een cumulatieve netto kasstroom ’14-’18 van circa € 13,3 miljoen. Wij benadrukken dat
hier geen aanvullende onjuistheden of gevoeligheden naar aanleiding van ons onderzoek in verwerkt
zijn. De totale effecten van de aanvullende onjuistheden en gevoeligheden op de netto kasstroom zijn
weergegeven in paragraaf 2.8. Onderstaande prognose betreft derhalve een genormaliseerde weergave
van het door ROC Leiden opgestelde FMJK v31.1. dd. 7 maart 2014.

28

Genormaliseerde netto kasstroom 2011 - 2018 FMJK v31.1
Bedrag in €
Rijksbijdragen OCW
Geoormerkte rijksbijdragen OCW
Niet geoormerkte rijksbijdragen OCW

Rijksbijdragen OCW
Overige baten
Totaal baten
Personeelslasten
Huisvestinglasten
Overige lasten
Totaal lasten
EBITDA
∆ werkkapitaal
∆ voorzieningen
Belastingen
Operationele kasstroom
Investeringskasstroom
Financieringskasstroom
Netto kasstroom

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018 Cum. '14 -'18

46,8
5,0
1,6

46,9
4,1
1,6

51,1
2,8
2,5

53,0
3,0
2,5

59,2
2,9
2,6

61,6
3,7
2,7

60,3
3,7
2,8

59,7
3,7
2,9

438,7
28,7
19,4

53,4
7,8
61,2
(44,9)
(7,4)
(11,1)
(63,5)
(2,3)
6,6
0,2
(0,0)
4,5
(8,8)
67,6
63,3

52,7
9,1
61,8
(42,8)
(7,6)
(10,7)
(61,2)
0,7
(2,7)
1,0
(0,0)
(1,0)
(2,8)
0,4
(3,4)

56,4
4,6
61,0
(41,3)
(9,1)
(9,2)
(59,6)
1,4
1,0
0,2
(0,0)
2,6
(0,6)
(0,9)
1,1

58,5
5,4
63,8
(41,3)
(10,4)
(8,5)
(60,2)
3,6
(8,3)
(4,7)
3,2
3,6
2,1

64,7
4,5
69,2
(43,9)
(11,7)
(8,7)
(64,3)
4,9
(0,3)
4,6
(3,7)
(1,5)
(0,6)

68,0
4,2
72,3
(43,8)
(12,1)
(8,9)
(64,8)
7,5
(0,1)
7,4
(2,7)
(1,4)
3,3

66,8
4,0
70,8
(42,3)
(12,3)
(9,1)
(63,7)
7,1
0,3
7,4
(1,4)
(1,4)
4,6

66,3
4,0
70,2
(42,3)
(12,5)
(9,2)
(64,1)
6,2
0,3
6,5
(1,4)
(1,2)
3,9

324,3
22,0
346,3
(213,6)
(59,0)
(44,4)
(317,1)
29,2
(8,0)
21,3
(6,1)
(1,9)
13,3

Bron: FMJK 20143007_v31.1 Pw C

Genormaliseerde netto kasstroom, zonder aanvullende onjuistheden en gevoeligheden

Op basis van bovenstaande liquiditeitsprognose kan worden geconcludeerd dat de toekomstige
kasstroom in het bijzonder wordt gedreven door de operationele kasstroom ( behandeld in paragraaf
2.4) en in mindere mate door de investeringskasstroom (behandeld in paragraaf 2.5) en
financieringskasstroom (behandeld in 2.6).
In het basisscenario na correctie lijkt sprake van een financierbare organisatie omdat sprake is van een
positieve netto kasstroom op de middellange termijn. Echter dit basisscenario bevat ons inziens een
aantal onjuistheden en gevoeligheden die leiden tot de conclusie dat de financiële continuïteit
momenteel onvoldoende gewaarborgd is. In de navolgende paragrafen zullen wij nader ingaan op de
gevoeligheden die deze netto kasstroom bevat en de gevolgen voor de financierbaarheid.

29

B In 2014 is ondanks de geprognosticeerde deelnemersstijging sprake van in absolute zin constante
personeelskosten, hetgeen een relatieve kostenreductie impliceert ten opzichte van de
deelnemersgroei. Het realiseren en stabiliseren van de post personeel in loondienst ten opzichte van de
stijging van het aantal deelnemers wordt opgevangen door een stijging van de gemiddelde
groepsgrootte (+ 8%) vanaf 2014 (circa € 3,0 miljoen). In 2015 is sprake van een absolute stijging van
de personeelskosten doordat ROC Leiden alleen een taakstelling heeft opgenomen in 2014. In de
maandrapportage februari 2014 van ROC Leiden lijken de personeelskosten nog in lijn met budget
2014 en wordt de realisatie van de jaarbegroting eveneens als risico benoemd.
Daarnaast wordt een besparing geprognosticeerd door een reductie van PNIL met € 3,2 miljoen ten
opzichte van 2013. Deze besparing wordt gereduceerd door een aantal kostenintensiveringen voor
kwaliteitsverbetering HRM, kosten convenant VSV en een hoger scholingsbudget, in totaal circa € 3,3
miljoen. Per saldo een stabilisatie van de totale personele lasten.
Vanaf 2017 dalen de personeelskosten (circa €1,5 miljoen), omdat het FMJK veronderstelt dat vanaf
die periode minder in de kwaliteit van het personeel hoeft te worden geïnvesteerd (in de 3 jaar ervoor
is een jaarlijks bedrag van € 1,3 miljoen gereserveerd).
De onderbouwing van de kostenbesparingsmaatregelen (stijging groepsgrootte en taakstellende
reducties van de directe personeels- en PNIL-kosten) is beperkt en niet door ROC Leiden
doorgerekend. In het licht van te realiseren onderwijskwaliteitsimpulsen achten wij de relatieve daling
van de personeelskosten niet aannemelijk.
C De toch al significante huisvestingslasten stijgen door ingebruikname van de locatie Centraal
Station medio 2013 verder (toename vanaf 2014 circa € 1,5 miljoen) en zorgen voor een
huisvestingslast die ver boven het sectorgemiddelde ligt. In bovenstaande opstelling dient echter nog
wel een correctie te worden toegepast op de energielasten. Zie paragraaf 2.4.3 voor meer detail. Tevens
constateren wij op grond van de benchmark met vergelijkbare instellingen dat het ruimtegebruik per
deelnemer reeds laag is, waardoor er weinig ruimte aanwezig lijkt voor een efficiëntere inzet van de
huisvesting om zonder aanvullende kosten de geprognosticeerde stijging van deelnemers te kunnen
huisvesten.
D De overige lasten worden relatief stabiel geacht. In 2014 verwacht het ROC Leiden hierin een
kostenreductie van € 0,7 miljoen, omdat deze in het verleden (advies inzake P&C-cyclus en
huisvesting) relatief hoog waren. Op de langere termijn is mogelijk ruimte voor een reductie van de
advieskosten, echter zo lang het ROC Leiden in de huidige financieel instabiele situatie verkeert,
achten wij het realistischer om rekening te houden met een relatief hoger niveau van advieskosten.

2.4.1. Groei baten gebaseerd op structureel hoog aantal
deelnemers en stijging macrobudget
De rijksbijdragen laten vooral in 2015 en 2016 een significante stijging zien (zie onderstaande figuren).
Dit wordt in het bijzonder veroorzaakt door de volgende effecten:
a. herverdeling van het budgettair kader 2015 - 2020 op sectorniveau. De verwachting is dat dit
in 2015 circa € 4,1 miljoen extra baten oplevert voor het ROC Leiden. Deze bate is gerelateerd
aan de stijging van het macrobudget (exploitatiebudget) van € 2,564 miljard naar € 2,820
miljard (2015). ROC Leiden heeft de stijging van het macrobudget gebaseerd op gegevens van
de MBO Raad17.
b. stijging van het aantal deelnemers in 2013 (+5,7%) en de verwachte stijging op 1 oktober 2014
(±10%).

17 Bron: MBO Raad, netwerkbijeenkomst 3,4 en 5 december 2013 inzake Budgettair kader 2013 en 2014

31

Het verwachte effect op de baten is door het ROC Leiden berekend op:
Jaar

Effect (€m)

2015
2016
2017
2018

1,3
1,7
2,1
2,5

Totaal

7,6

Verwacht effect ROC Leiden stijging relatieve marktaandeel

De door het ROC Leiden verwachte groei van ±10% op 1 oktober 2014 is niet meegenomen in de
berekening. Wanneer ROC Leiden de verwachte groei daadwerkelijk realiseert is het aannemelijk dat
het relatieve marktaandeel in de toekomst verder stijgt, omdat het totaal aantal MBO deelnemers tot
2020 vrijwel constant blijft18.
Overige ontwikkelingen in de baten
De budgettaire effecten van de maatregelen uit Focus op Vakmanschap (FOV) op de baten zijn in het
FMJK meegenomen. ROC Leiden steunt daarbij op ontvangen informatie 19 uit de simulatie van de
MBO Raad over de effecten op het budget van de instelling.
De geoormerkte en niet-geoormerkte rijksbijdragen blijven vanaf 2013 nagenoeg stabiel en in omvang
in lijn met de afgelopen jaren geschoond voor incidentele baten met betrekking tot de verkoop van
panden. Een aantal subsidieregelingen zijn toegekend voor 2014, waarbij het ROC Leiden de
veronderstelling heeft gemaakt dat de huidige subsidies als Regeling salarismix en Regeling
bekwaamheid management en professionalisering onderwijzend personeel zullen worden
gecontinueerd en gerealiseerd.
ROC Leiden heeft het aandeel in de door het Rijk toegezegde middelen met betrekking tot de
kwaliteitsafspraken MBO (€ 250 miljoen) conservatief berekend: op basis van een relatief
marktaandeel van 1%, terwijl voor het macrobudget uitgegaan wordt van 1,7%. Dit effect kan een
opwaartse bijstelling van de baten in het FMJK tot gevolg hebben van cumulatief circa € 3,9 miljoen.
Omdat de exacte invulling van de kwaliteitsafspraken nog niet bekend is, vinden wij de gekozen
aanname voorzichtig. Het opnemen van de baten conform het relatieve marktaandeel is verdedigbaar.
Op basis van historische gegevens vinden wij het verdedigbaar dat het volume van de geoormerkte en
niet-geoormerkte rijksbijdragen stabiel blijft voor de komende periode.

18 Bron: Ministerie van OCW, Trendontwikkeling onderwijsdeelname, referentieraming 2013
19 Bron: MBO Raad, simulaties 2012 d.d. 2 december 2013

33

Op basis van het aantal vooraanmeldingen per 9 april 2014 (+11,3%) heeft het ROC Leiden aangegeven
dat een stijging van ±10% op 1 oktober 2014 realistisch is. Op basis van de vooraanmeldingen van de
afgelopen 3 schooljaren hebben wij geen relatie kunnen vinden tussen het aantal aanmeldingen medio
april21 en de uiteindelijke stand per 1 oktober en vinden het op basis van deze informatie geen sterke
indicator voor de stand per 1 oktober 2014.
Jaar

Vooraanmeldingen Gerealiseerd/verwacht

12/ '13
13/ '14
14/ '15

+ 30.7%
-8,7%
+ 11.3%

+ 3.0%
+ 5.7%
+ 10.0%

Vooraanmeldingen medio april vs gerealiseerde/verwachte aanmeldingen

Focus op Vakmanschap houdt onder meer in een verkorting van 4- naar 3-jarige voor de nieuwe
opleidingen (startende op 1 augustus 2014); deelnemers zitten dus 1 jaar korter op het ROC. In 2017 is
sprake van een dubbele uitstroom van zowel de 4-jarige opleidingen als de eerste uitstroom van de
nieuwe 3-jarige opleidingen. De verwachting is dat het aantal deelnemers op 1 oktober 2017 dan ook
zal dalen en wij achten het daarom niet realistisch om een gelijkblijvend aantal deelnemers te
behouden. De effecten hiervan op de bekostiging worden pas zichtbaar in de rijksbijdrage van 2019
door de t-2 systematiek. Het effect wordt gedeeltelijk gecompenseerd door een groter aantal diploma’s,
waardoor de diplomabekostiging hoger zal uitvallen. Dit lange-termijn effect op de
deelnemersaantallen en de bekostiging is nog niet door ROC Leiden doorgerekend, maar vinden wij
wel relevant om te melden, ondanks dat het volledige effect formeel buiten de onderzoeksperiode valt.
Het aantal deelnemers op lange termijn zoals opgenomen in het FMJK vinden wij niet realistisch gelet
op de hiervoor genoemde verwachte effecten van focus op vakmanschap voor de termijn na 2018 en de
lagere externe prognoses van de ontwikkelingen van de deelnemersaantallen voor ROC Leiden.
Geconstateerde gevoeligheden(baten):
nr

Omschrijving

1 Effect stijging marktaandeel ROC Leiden
2 Kwaliteitsafspraken MBO
3 Beperktere groei aantal deelnemers in 2014
Totaal gevoeligheden

Rating
4
4
4

2014

2015

2016

2017

2018

Cum.
'14 - '18

1.6
1.6

13
06
15
3.4

1.7
1.1
(0 5)
2.3

20
1.1
(0 5)
2.6

2.5
1.1
(0.5)
3.1

7.6
3.9
1.6
13.1

Geconstateerde gevoeligheden baten

21 Bron; ontvangen excel bestand “vergelijking_aanmeldingen_2013_2014_meerjaren.xlsx”

35

2.
3.

Het ROC Leiden heeft aangegeven dat de personele effecten van FOV binnen het huidige
kostenniveau opgevangen moeten worden. Wij achten het niet realistisch dat de gehele
intensivering budgetneutraal kan worden opgevangen in het primair proces;
In het FMJK is geen rekening gehouden met netto-kostenstijgingen uit hoofde van een CAO
aanpassing. Het is in het verleden gebruikelijk geweest dat loonkostenstijging door het ministerie
(deels) wordt vergoed. Of dit in de toekomst wel of niet gebeurt, is onzeker;
Wij hebben geen plan ontvangen hoe de taakstelling van € 2,4 miljoen in 2014 in de personele
lasten gerealiseerd gaat worden en vinden het daarom niet aannemelijk dat het volledige bedrag
in 2014 gerealiseerd gaat worden, mede gelet op de door het ROC Leiden verwachte stijging van
het aantal deelnemers per 1 oktober 2014 (+10%).

Op basis van bovenstaande bevindingen, vinden wij het niet aannemelijk dat de totale relatieve
personeelskostenbesparing zoals deze in het FMJK is opgenomen realiseerbaar is.
Geconstateerde gevoeligheden:
nr Omschrijving
1 Kosteneffect FOV
2 Niet realiseren taakstelling personeelslast (100%)
3 Niet realiseren reductie PNIL (100%)
4 Groepsgrootte ongewijzigd in 2014
5 Loonstijging niet volledig gecompenseerd
Totaal gevoeligheden

Rating
4
4
4
4
4

2014
(0.3)
(2.4)
(3.2)
(3.0)
PM
(8.9)

2015
(1.1)

2016
(1 9)

2017
(2 6)

2018
(2.8)

(2 9)
PM
(4.0)

(2 9)
PM
(4.8)

(2 9)
PM
(5.5)

(2.9)
PM
(5.7)

Cum.
'14 - '18
(8.7)
(2.4)
(3.2)
(14.6)
PM
(28.9)

Geconstateerde gevoeligheden verhogen groepsgrootte en personeelslasten

2.4.3. Nieuwbouwlocaties leggen zeer zware druk op
exploitatie en leiden tot stijging huisvestingslasten
Medio 2011 heeft ROC Leiden haar intrek genomen in de locatie Lammenschans (‘LMS’) en medio
2013 is de locatie bij het Centraal Station Zeezijde Leiden (CS) in gebruik genomen. De locatie LMS is
gefinancierd door middel van een sale & leaseback transactie en rekening courant (RC) faciliteiten. Zie
voor meer details het vervolg van het rapport alsmede onze fase 1 rapportage23 van dit onderzoek. De
ingebruikname van deze nieuwbouwlocaties heeft geresulteerd in een huisvestingslast die volgens het
ROC Leiden gecompenseerd (gefinancierd) kan worden door realisatie van een deelnemersgroei in
combinatie met kostenbesparingen. Echter de huisvestingslasten blijven in de prognose van ROC
Leiden procentueel significant hoger dan historisch.
Genormaliseerde huisvestingslasten 2011 - 2018 - FMJK v31.1
Bedrag in €m

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Huurlasten CS en overig
Lease LMS
Verbruikslasten
Afschrijvingslasten gebouwen
Overige huisvestingslastenA
Huisvestingslasten incl. lease LMS
Correctie leasekosten LMS
Correctie energielasten
Correctie BTW-schade CS
Correctie naar definitie benchmark
Huisvestingslasten na correctie

1,8
2,0
3,7
2,0
9,4
(2,0)

1,6
3,0
3,0
3,1
10,7
(3,0)

(1,0)
6,4

(0,9)
6,9

2,5
3,2
3,4
2,7
11,8
(3,1)
(0,6)
8,1

3,6
3,2
3,5
2,4
12,8
(3,2)
0,5
(0,5)
9,5

3,7
3,4
4,3
2,5
0,3
14,2
(3,3)
(0,4)
(0,3)
(0,5)
9,6

3,8
3,7
4,3
2,5
0,3
14,7
(3,3)
(0,4)
(0,3)
(0,6)
10,0

3,8
3,7
4,4
2,6
0,3
14,9
(3,4)
(0,4)
(0,3)
(0,6)
10,2

3,9
3,8
4,5
2,6
0,3
15,1
(3,5)
(0,4)
(0,3)
(0,6) B
10,3

13%
15%
9%
10%
196
134

17%
17%
11%
11%
222
171

19%
20%
13%
14%
244
191

20%
21%
15%
16%
265
225

20%
22%
14%
15%
294
227

20%
23%
14%
16%
304
237

21%
23%
14%
16%
309
241

22%
24%
15%
16%
314
244

KPI's
Huisvestingslast als % baten
Huisvestingslast als % kosten
Gecorr. huisvestingslast als % baten
Gecorr. huisvestingslast als % kosten
Huisvestingslast per m2 (€)
Gecorr. huisvestingslast per m2 (€)
Bron: FMJK 20143007_v31.1

Ontwikkeling huisvestingslasten ROC Leiden

23 Bron: 3e concept rapportage fase 1 “Inzicht constructie Lammenschans en korte termijn financiële continuïteit”

39

A Betreft afschrijving BTW-schade CS gedurende looptijd huur.
B In de benchmark wordt een deel van de schoonmaakkosten tot de personeelslasten gerekend.

In bovenstaande tabel zijn eveneens de afschrijvingslasten gebouwen weergegeven. De gecorrigeerde
huisvestingslast is opgenomen om een vergelijking te kunnen maken met de Benchmark MBO op het
aspect huisvestingskosten per m2. De huisvestingslasten per m2 voor de jaren 2008 tot en met 2010
(voor ingebruikname LMS) lagen voor ROC Leiden volgens de benchmark MBO op circa € 77 per m 2.
De gepresenteerde cijfers wijken derhalve af van de huisvestingslasten in de liquiditeitsprognose in
paragraaf 2.3 en de weergave van het operationeel resultaat voor afschrijvingen in paragraaf 2.4.
Wanneer deze cijfers worden vergeleken met ROC’s in de regio en van vergelijkbare omvang (zie voor
meer toelichting over deze referentiegroep paragraaf 2.7.3), constateren wij dat deze referentiegroep
een gemiddelde kent in 2012 van 8,3 vierkante meter per gewogen deelnemer 24, hetgeen 33% meer is
dan ROC Leiden. In tegenstelling tot de referentiegroep, vertoont ROC Leiden een afnemende trend in
vierkante meters per deelnemer en een toenemende trend in huisvestingskosten per vierkante meter.
Daarmee zijn de huisvestingskosten per m2 ruim 50% hoger dan de referentiegroep waarbij voor ROC
Leiden een stijgende trend waarneembaar is in 2013 en 2014 en verder. In vergelijking tot de
referentiegroep waren de huisvestingskosten per vierkante meter ROC Leiden in 2010 laag en in 2012
het hoogst hetgeen in de onderstaande grafieken wordt verduidelijkt.

Aantal m2 huisvesting per gewogen deelnemer en de huisvestingskosten p/m2 ROC Leiden ten opzichte van referentiegroep

De huisvestingskosten per m2 volgens bovenstaande grafiek sluiten aan op de gecorrigeerde
huisvestingslasten per m2 op de vorige tabel. De correctie betreft een aanpassing, zodat de definities
vergelijkbaar zijn met de Benchmark MBO.
Over de periode 2011 - 2018 is sprake van een stijging van de huisvestingslasten van circa 60% (die
niet heeft geleid tot een stijging van m2), die veroorzaakt wordt door de ingebruikname van de locaties
LMS en CS. Tevens geldt dat het gebruik van de ruimte in de kredietfaciliteit is ontstaan door de
meerkosten gerelateerd aan de bouw locatie LMS in 2011 en dat de rente op de kredietfaciliteit feitelijk
als huisvestingslasten zouden kunnen worden beschouwd. Wij hebben deze kosten gezien het karakter
echter niet als huisvestingslasten geclassificeerd (zie par. 2.6) en niet in bovenstaande beschouwing
opgenomen.

24 Bron: Benchmark MBO

40

beperken. De deelnemersgroei die in het FMJK is opgenomen is echter onvoldoende om de stijging
van de huisvestingslasten te compenseren. De huisvestingslasten nemen in de prognose toe tot 15%
van de baten in 2018 (na correctie voor €0,4 miljoen te hoge verbruikslasten) terwijl deze in 2012 nog
11% waren. Verder zien wij de volgende risico’s met betrekking tot de verwachte groei:
1.

De deelnemersgroei dient gezien de bekostigingssystematiek door ROC Leiden
voorgefinancierd te worden (t-2 bekostiging);
2. De deelnemersgroei zal gezien de huidige efficiënte inzet van huisvesting (het aantal m 2 per
gewogen deelnemer ligt significant onder het sectorgemiddelde) mogelijk leiden tot
additionele investeringen. Het mogelijke effect van deze gevoeligheid hebben wij weergegeven
in paragraaf 2.8 bij het punt kwaliteitsimpuls huisvesting.
Op basis van deze risico’s achten wij het reëel dat ROC Leiden de groei in deelnemers niet met het
huidige aantal beschikbare m2 kan opvangen en er investeringen in uitbreiding van het aantal m2
nodig zullen zijn. Het is voor ons momenteel niet exact vast te stellen voor welke opleidingen en in
welke omvang. Op basis van de gemiddelde kosten per m2 en het aantal m2 per deelnemer valt echter
wel een indicatie op te maken van de te verwachten extra investering in huisvesting. Het aantal extra te
verwachten m2 bedraagt 15.000 tegen een voor de sector gemiddelde prijs van € 106 per m2. Op basis
van de prognosegroei in deelnemers bedraagt de te verwachten jaarlijkse extra investering € 1,6
miljoen.
Geconstateerde onjuistheden:
Bevindingen
Onjuistheden
1. Aanpassing energielasten
Subtotaal onjuistheden

Rating

2014

2015

2016

2017

2018

Cum.
'14 - '18

4

(0,5)
(0,5)

0,4
0,4

0,4
0,4

0,4
0,4

0,4
0,4

1,1
1,1

Geconstateerde onjuistheden huisvesting

42

2.4.4. Geprognosticeerde daling overige lasten onzeker
De huidige meerjarenprognose veronderstelt een daling van de overige lasten met circa € 0,7 miljoen
in 2014. In de jaren daarna is rekening gehouden met een lichte stijging als gevolg van inflatie. De
daling wordt volledig gedreven door een daling van de administratieve en beheerlasten van € 1,7
miljoen. In voorgaande jaren (2011/2012) werden deze kosten in hoge mate veroorzaakt door
advieskosten voor de nieuwe huisvesting (circa € 0,7 miljoen) en verbetering van de planning en
control cyclus (circa € 0,5 miljoen). Totdat de kwalitatieve en financiële positie van ROC Leiden is
gestabiliseerd achten wij het aannemelijk dat de advieskosten op een hoger niveau zullen blijven. In
het FMJK hanteert ROC Leiden een andere aanname die wordt ingegeven door de verkregen
(personele) kwaliteitsimpuls.
Genormaliseerde overige lasten 2011 - 2018 - FMJK v31.1
Bedrag in €m

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

4,9
3,4
0,1
2,7

3,3
3,0
0,0
4,4

4,9
2,2
(0,0)
2,2

3,2
3,2
2,2

3,2
3,3
2,2

3,3
3,4
2,2

3,3
3,4
2,3

3,4
3,5
2,3

Overige lasten

11,1

10,7

9,2

8,5

8,7

8,9

9,1

9,2

over lasten als % van de baten

15%

17%

15%

13%

13%

12%

13%

13%

Administratie en beheerslasten
Inventaris, App. & leermiddelen
Dotatie voorziening debiteuren
Overige posten

Bron: FMJK 20143007_v31.1

@

!

Genormaliseerde overige lasten

! Bovenstaande cijfers 2013 betreffen de voorlopige cijfers. In de post inventaris, apparatuur en
leermiddelen is een bate (circa € 0,9 miljoen) opgenomen als gevolg van voorlopige activering van
kosten die nog niet gealloceerd waren. Deze post is later gecorrigeerd op de administratie en
beheerskosten, echter verklaart wel bovenstaande ‘incidentele’ daling in de inventaris, apparatuur en
leermiddelen in 2013.

@ De overige kostenposten waren in 2012 exceptioneel hoog als gevolg van de onderstaande factoren.
Omdat dit incidentele zaken betreft, achten wij een niveau van kosten in lijn met 2013 aannemelijk:
1. In 2012 is de afboeking van een vordering OCW (€ 1,1 miljoen) op deze regel verantwoord;
2. In 2012 is de voorziening wachtgeld voor het eerst verantwoord, wat resulteert in een dubbele
last van circa € 1,0 miljoen.
Samenvattend kan worden geconcludeerd dat de prognose van de overige lasten niet onrealistisch is,
maar dat de geprognosticeerde advieskosten een risico bevatten. Wij achten het aannemelijk dat ROC
Leiden externe ondersteuning nodig heeft om de situatie te stabiliseren en de organisatie op orde te
brengen. Deze kosten zijn momenteel niet of beperkt opgenomen in het FMJK. We hebben hier een
niet gekwantificeerde gevoeligheid voor opgenomen.
Geconstateerde gevoeligheden:
Bevindingen
Gevoeligheden
1.
Additionele advieskosten
Subtotaal gevoeligheden

Rating

2014

2015

2016

2017

2018

Cum.
'14 - '18

4

PM
PM

PM
PM

PM
PM

PM
PM

PM
PM

PM
PM

Geconstateerde gevoeligheden overige lasten

43

2.4.5. Risico overige operationele kasstromen relatief beperkt
De operationele kasstroom wordt hoofdzakelijk gedreven door het bedrijfsresultaat. Naast deze
kasstroom is een beperkte kasstroom geprognosticeerd die gerelateerd is aan de mutatie op de
kortlopende balansposities (debiteuren, overige vorderingen, crediteuren en overige schulden) en
voorzieningen (hoofdzakelijk jubileum en wachtgeldvoorziening).
Ontwikkeling overige balansposities 2011 - 2018 (genormaliseerd) - FMJK v31.1
Bedrag in €m
Debiteuren (extern)
Dubieuze debiteuren
Overl. activa (BTW-schade CS)
Overige kortlopende vorderingen
Totaal kortlopende vorderingen
Crediteuren
Belastingen en premies
Schulden ter zake van pensioenen
Overige kortlopende verplichting
Totaal kortlopende verplichtingen
Wia verplichting
Jubileumverplichting
Wachtgeldvoorziening

Totaal voorziening
∆ kortlopende vorderingen
∆ kortlopende verplich ingen
∆ voorzieningen
∆ totaal
Correctie BTW-schade CS
Investeringsfacturen 2013
Afboeking vordering OCW
∆ kasstroom na correctie
DPO

2011
1,9
(0,2)
!
6,7
8,4
6,1
2,1
0,5
14,3
23,0
0,4
0,2
0,6

2012
0,8
(0,2)
1,9
2,5
4,1
1,7
0,5
7,9
14,3
0,2
0,2
1,2
1,6

2013
0,3
(0,1)
2,1
2,4
6,7
3,2
0,6
4,7
15,2
0,2
0,2
1,5
1,8

2014
0,3
(0,1)
6,5
1,7
8,6
5,5
1,7
0,6
4,7
12,5
0,2
0,2
1,5
1,8

2015
0,3
(0,1)
6,2
1,7
8,2
4,9
1,7
0,6
4,7
11,9
0,2
0,2
1,5
1,8

2016
0,3
(0,1)
5,9
1,7
7,9
4,5
1,7
0,6
4,7
11,5
0,2
0,2
1,5
1,8

2017
0,3
(0,1)
5,5
1,7
7,5
4,5
1,7
0,6
4,7
11,5
0,2
0,2
1,5
1,8

2018
0,3
(0,1)
5,2
1,7
7,2
4,5
1,7
0,6
4,7
11,5
0,2
0,2
1,5
1,8

6,0
(8,7)
1,0
(1,7)

0,1
0,9
0,2
1,2

(6,2)
(2,8)
(8,9)
(0,3)
0,9

0,3
(0,6)
(0,3)
(0,3)

0,3
(0,4)
(0,1)
(0,3)

0,3
0,3
(0,3)

0,3
0,3
(0,3)

(1,7)
82,3

1,2
133,9

(8,3)
105,3

(0,6)
87,0

(0,4)
77,6

0,0
76,2

0,0
74,8

(1,1)

Bron: FMJK 20143007_v31.1

Ontwikkeling overige balansposities

! Deze mutatie wordt deels veroorzaakt door de afboeking vordering OCW (€ 1,1 miljoen) (geen kasstroom), een vordering
sleutelgeld (€ 2 miljoen).Gezien het historische karakter hebben wij hier verder geen (detail)werkzaamheden op verricht.

De overige kasstroom is met uitzondering van 2014 beperkt. In 2014 wordt de uitgaande kasstroom
met name gedreven door de vergoeding van de BTW schade CS aan Green. Deze BTW vergoeding
wordt gecompenseerd door een vrijval depot (circa € 6,2 miljoen) en een annuïteiten lening van Green.
Het restant van de overige kasstroom bestaat met name uit de betaling van achterstallige crediteuren.
Deze inhaalbetaling crediteuren bedraagt over de periode 2014 - 2018 circa € 1.3 miljoen en betreft
betaling van de belangrijkste posten aan achterstallige crediteuren. Hier zit mogelijk een risico in voor
wat betreft de timing van deze betaling, echter dit effect lijkt beperkt.
De overige kortlopende vorderingen zien toe op vorderingen op studenten, vooruitbetalingen en
relatief kleinere vorderingen op externe partijen. De kortlopende schulden betreffen onder andere
personeelsverplichtingen (sociale voorzieningen, pensioen en wachtgeld) en vooruit ontvangen
bedragen. Wij verwachten geen afwijkingen die een wezenlijk effect hebben op de prognose.

44

2.5. Investeringskasstroom: verkoopopbrengst
Leidsedreef onzeker op korte termijn
De geprognosticeerde investeringen voor de middellange termijn (tot en met 2018) beperken zich tot
aanpassingen voor de locatie LMS over de periode 2014 - 2016 (circa € 1,3 miljoen) en jaarlijkse
investeringen in inventaris en apparatuur (circa € 1,4 miljoen). ROC Leiden hanteert nog geen formeel
goedgekeurde investeringsbegroting en als zodanig hebben wij beperkt inzicht in de toekomstige
investeringsbehoefte.
Op grond van de recente ingebruikname van de nieuwbouwlocaties LMS en CS achten wij significante
investeringen in deze locaties op de middellange termijn beperkt. De jaarlijkse investeringen in
inventaris en apparatuur lijken op grond van de ouderdom van het huidige inventaris en apparatuur
realistisch ingeschat.
Echter, op basis van het huidige efficiënte gebruik van de locaties (het aantal m2 per gewogen
deelnemer ligt significant onder het sectorgemiddelde) en het vergelijk met andere instellingen op dit
punt, signaleren wij een overkoepelend risico dat een toekomstige deelnemersgroei ons inziens dient
te worden opgevangen door het aanwenden van extra m2 in eigendom of huur en mogelijk extra
inventaris. Dit kan een significant effect hebben op de investeringsbehoefte en huisvestingslasten, zie
ook paragraaf 2.4.3.
Genormaliseerde investeringskasstroom 2011 - 2018 - FMJK v31.1
Bedrag in €

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

Desinvesteringen in materiele vaste activa
Investeringen in materiele vaste activa
Overige investeringen FVA

15,8

(0,0)

6,7

7,5

-

-

-

-

(24,6)
(8,8)

(2,8)
(2,8)

(7,3)
(0,6)

(4,4)
3,2

(3,7)
(3,7)

(2,7)
(2,7)

(1,4)
(1,4)

(1,4)
(1,4)

Totaal investeringen

!

Bron: FMJK 20143007_v31.1

2018

@
#

Bedrag in €m
Investering LMS
Sale-and-leaseback LMS
Investering inventaris
Totaal

(91,9)
75,6
(8,3)
(24,6)

Genormaliseerde investeringskasstroom ROC Leiden

! In 2011 is de locatie LMS opgeleverd en is de sale-and-leaseback constructie geëffectueerd. De totale
kosten van de bouw bedroegen c. € 91,9 miljoen, waarvan € 75,6 miljoen gefinancierd is door middel
van de sale-and-leaseback constructie. Het restant is door ROC Leiden gefinancierd door middel van
kortlopende financiering en is daarmee een belangrijke oorzaak voor het gebruik van de
kredietfaciliteit bij de Deutsche Bank (DB) en Bank Nederlandsche Gemeenten (BNG). Het restant van
de investeringen in 2011 was gerelateerd aan overige investeringen in inventaris.
@ De geprognosticeerde netto kasstroom in 2014 wordt voor een belangrijk deel beïnvloed door de
verwachte verkoop van de locatie Leidsedreef van circa € 7,6 miljoen in juli 2014 aan Stichting Ymere.
Wij hebben van het CvB van ROC Leiden vernomen dat ROC Leiden momenteel in een juridische
procedure is verwikkeld welke in mei 2014 wordt vervolgd en dat de geprognosticeerde kasstroom
onzeker is. ROC Leiden is inmiddels bezig een plan te ontwikkelen om uitstel of afstel van de verkoop
op te vangen, waarbij een deel zal worden gecompenseerd door uitstel van investeringen (€ 1,3
miljoen), de storting in het depot LMS (€ 2,2 miljoen) niet wordt gedaan en tevens zal worden getracht
de afbouw van de kredietfaciliteit te voorkomen (€ 3,0 miljoen). Naast het feit dat voor effectuering
van het plan medewerking van de kredietverstrekkers nodig is en uitstel van investeringen en overige
maatregelen de onderwijskwaliteit zou kunnen beïnvloeden, lijkt het op dit moment niet voldoende om
het gemis van de verkoopopbrengst Leidsedreef te compenseren.

45

Op grond van bovenstaande concluderen wij dat de timing en omvang van de geprognosticeerde
verkoopopbrengst voor de locatie Leidsedreef (€ 7,6 miljoen) onzeker is. Hoewel verkoop van het pand
binnen de middellange termijn niet onaannemelijk is hebben wij een gevoeligheid meegenomen
waarbij geen sprake is van verkoop binnen de middellange termijn.
Het effect op de netto kasstroom zal in dat geval in eerste instantie € 5,4 miljoen zijn (storting depot
van € 2,2 miljoen is aan de verkoop gerelateerd). Wij merken op dat het uitblijven van de depotstorting van € 2,2 miljoen effect zou kunnen hebben op de benodigde depotstortingen in de toekomst
om het in de LOI afgesproken doelvermogen van € 40,0 miljoen te bereiken. Echter gezien de huidige
financiële positie van het ROC Leiden achten wij inhaalbetalingen na 2018 aannemelijker.
Geconstateerde gevoeligheden:
Bevindingen
1. Ui blijven verkoop Leidsedreef
Subtotaal gevoeligheden

Rating

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Cum.
'14 - '18

-

(5,4)
(5,4)

-

-

-

-

(5,4)
(5,4)

4

Geconstateerde gevoeligheden investeringskasstroom ROC Leiden

46

Op grond van bovenstaande hebben wij in de scenario-analyse voor wat betreft de
financieringskasstroom een cumulatieve gevoeligheid opgenomen van € 1,0 miljoen.
Geconstateerde gevoeligheden:
Bevindingen
Gevoeligheden
1. Additionele stortingen depot
Subtotaal gevoeligheden

Rating

2014

2015

2016

2017

2018

Cum.
'14 - '18

4

(0,2)
(0,2)

(0,2)
(0,2)

(0,2)
(0,2)

(0,2)
(0,2)

(0,2)
(0,2)

(1,0)
(1,0)

Geconstateerde gevoeligheden financieringskasstroom

48

2.7. Borging van onderwijskwaliteit ROC Leiden
onvoldoende
Na behandeling van het FMJK in voorgaande paragrafen, wordt in de paragrafen 2.7.1. tot en met 2.7.5
achtereenvolgens ingegaan op de doelstellingen van ROC Leiden ten aanzien van onderwijskwaliteit in
relatie tot de normen van de inspectie, de ambitie van ROC Leiden en in relatie tot vergelijkbare
instellingen.

2.7.1. Strategische doelstellingen onderwijskwaliteit ROC
Leiden ambitieus
In het strategisch beleidsplan ROC Leiden 2010 - 2015 “Bouwen aan succes. Van goed naar beter. Van
beter naar best!”26 heeft ROC Leiden haar missie, speerpunten en strategische doelstellingen
weergegeven. Onderstaand volgt een samenvatting hiervan.
Missie
“Talenten ontwikkelen voor duurzame participatie in werk en samenleving. Wij doen dit samen met
onze regionale partners. ROC Leiden ontwikkelt voor werk maar ook voor ‘meedoen’ in de
samenleving.”
Het CvB van ROC Leiden spreekt uit 27 dat ROC Leiden vanaf 2014 binnen 5 jaar het beste ROC van
Nederland zal zijn. Deze ambitie is recentelijk gevormd en derhalve niet expliciet in het strategisch
beleidsplan geformuleerd.
Speerpunten 2010-2015
1. Onderwijs;
2. Professionele cultuur;
3. Operationele excellentie;
4. Externe oriëntatie;
5. Nieuwbouw;
6. Besturingsfilosofie.
Strategische doelstellingen 2010-2015 ontleend aan het strategisch beleidsplan
1. Sterk terugbrengen van uitval van deelnemers. Forse stijging realiseren van het aantal MBOstudenten dat met een behaald diploma ons ROC verlaat;
2. Meer talent uit de deelnemers halen. Behaald diploma, succesvolle vervolgopleiding en een baan
zijn belangrijke indicatoren voor succes, maar waarschijnlijk is er ook nieuw aanbod nodig om
deze ambitie te realiseren. Hierin zit ook verpakt de opdracht om onze prestatie zo te verbeteren
dat elke MBO-student graag bij ons terugkomt in zijn leven lang leren traject;
3. MBO-studenten verlaten ROC Leiden niet zonder dat alle mogelijkheden in ons aanbod
aantoonbaar zijn benut en hun toekomstperspectief helder is. Het rendement stijgt naar 75% en
het tevredenheidscijfer van MBO-studenten naar 7.5. Alle deelnemers evalueren hun traject bij
ROC Leiden als een bijdrage aan hun succes;
4. Meer maatwerk en flexibiliteit in het onderwijsaanbod;
5. Verdere ontwikkeling/verbetering van didactische en pedagogische talenten;
6. Alle medewerkers zijn trots op het succes van ROC Leiden en ervaren dit succes als een
gemeenschappelijk succes. Het tevredenheidscijfer van medewerkers stijgt naar 7.5. ROC Leiden
scoort goed op kenmerken van een professionele organisatie;
7. Wij verbeteren onze bedrijfsvoering en onze processen zijn op orde. We zijn en blijven financieel
gezond en creëren ruimte voor innovatie door verbeterde effectiviteit en groei in omzet en
volume. Deze groei realiseren wij door betere prestaties op onze thuismarkt voor onze initiële
doelgroep, door stevig in te zetten op de sector Zorg & Welzijn en door groei in onze omzet voor
contractonderwijs;

26 Bron: strategisch beleidsplan ROC Leiden 2010-2015 “Bouwen aan succes. Van goed naar beter. Van beter naar best!”
27 Bron: constatering op basis van interviews, zie paragraaf 4.1.14 ‘Documentatie en gesproken partijen’

49

8.

Voor elke relatie is ROC Leiden een gerespecteerde partij waaraan men meerwaarde toekent. ROC
Leiden groeit op de markt voor een Leven Lang Leren;
9. Samenwerkingsrelaties willen wij behouden, verlengen en uitbreiden en zo ons aandeel
contractonderwijs verhogen. Ons brede aanbod willen wij behouden en uitbreiden om in vragen
van de regio te kunnen voorzien. Ons marktaandeel willen wij graag versterken, waarbij we de
sector Zorg en Welzijn als speerpunt;
10. De verhuizing naar de nieuwbouw verloopt succesvol. Studenten en medewerkers ervaren
kleinschaligheid binnen grote schaal. De vormgeving van de organisatie past op de nieuwbouw.
We intensiveren de samenwerking met het VMBO.

2.7.2. Huidig niveau borging onderwijskwaliteit ROC Leiden
voldoet niet aan de normen die OCW stelt
Om de vraag te beantwoorden in hoeverre de onderwijskwaliteit die ROC Leiden biedt voldoet aan de
wettelijke normen die OCW stelt, is het toezichtkader BVE 2012 inclusief addendum gehanteerd als
norm van OCW (m.n. onderwijsrendement, c.q. jaar- en diplomaresultaat). Daarbij hebben wij het
rapport van de Inspectie ‘de Staat van de Instelling’, versie 3 juli 2013 als uitgangspunt gehanteerd
voor zowel het huidige niveau van onderwijskwaliteit van ROC Leiden als voor de confrontatie hiervan
met de norm van OCW. Op basis hiervan luidt het antwoord van de Inspectie als volgt:
Het huidig niveau van borging van onderwijskwaliteit van ROC Leiden voldoet
niet aan de normen die OCW stelt.
In de rapportage ‘Staat van de Instelling’ worden de volgende kernvragen gesteld:
a.
Wat zijn de resultaten van de instelling en zijn er mogelijke risico’s voor de
onderwijskwaliteit en de financiële continuïteit?
b.
Wat is de stand van de kwaliteitsborging van de instelling?
De rapportage komt tot de volgende beantwoording van deze kernvragen 28:
ad a. Overall voldoet het resultaat van de instelling niet aan de norm
Risico’s voor de kwaliteit van onderwijs 29:
Risico financiële continuïteit:
ad b. De stand van de kwaliteitsborging wordt gekwalificeerd als:

veel
hoog
slecht

In Appendix A.2 ‘Totaaloverzicht uitkomsten van ‘de Staat van de Instelling’’ is een totaaloverzicht van
de uitkomsten van de Inspectie opgenomen. Een samenvatting van de resultaten van ROC Leiden
(vraag a) is eveneens weergegeven in Apendix A.
Voorafgaand aan de start van het onderzoek naar de staat van de instelling (start in februari 2013)
ontstonden er op basis van de risicomonitoring volgens de betrokken inspecteur, ondanks plaatsing
onder het verscherpte toezicht in 2012, geen ernstige zorgen over de onderwijskwaliteit van ROC
Leiden.
Onderstaand volgt een weergave van het proces van de onderwijsinspectie op basis van gesprekken die
wij gevoerd hebben met de inspecteur die contactpersoon voor ROC Leiden is en tevens betrokken was
bij het onderzoek naar de staat van de instelling.
1. Jaarlijks voert de Inspectie een risicomonitoring uit op onder andere financiën,
opbrengsten/rendement en VSV;
2. Naar aanleiding van de uitkomsten van deze risicomonitoring kan een kwaliteitsonderzoek
uitgevoerd worden;
3. Eens in de drie jaar voert de Inspectie een onderzoek uit naar de staat van de instelling. Dit
onderzoek bevat onder meer een deelwaarneming van maximaal vijf opleidingen, afhankelijk de
omvang van de onderwijsinstelling;

28 Bron: Staat van de Instelling, versie 3 juli 2013

29 Deze risico’s komen naar voren bij de kwaliteitsborging, de kwaliteit van de examinering bij alle vijf onderzochte opleidingen,

de tevredenheid van medewerkers, de stabiliteit van de organisatie en de financiële continuïteit van de instelling.

50

Opbrengsten versus deelnemers
Onderwijsopbrengst
Onvoldoende
Voldoende
Buiten beoordeling
Totaal

Aantal deelnemers
2010-2011 2011-2012 2012-2013
1.545
2.763
4.943
6.359
5.522
3.628
464
336
317
8.368

8.621

Opleidingsopbrengst
Onvoldoende
Voldoende

Procentueel
2010-2011 2011-2012 2012-2013
20%
33%
58%
80%
67%
42%

8.888

Opbrengsten naar deelnemers

Grafische weergave verloop opbrengsten naar opleidingen en deelnemers

Er is in de jaren 2010 tot en met 2013 een negatieve trend waarneembaar voor de kwaliteitsindicator
opbrengst (jaar- en diplomarendement) in zowel het aantal opleidingen dat onder de norm scoort als
het aandeel deelnemers dat opleidingen volgt die onder de kwaliteitsnorm scoren.
De Inspectie33 heeft aangegeven dat, tijdens het onderzoek naar de Staat van de Instelling, de
opbrengsten met het CvB van ROC Leiden zijn besproken. Van de betrokken inspecteur hebben wij
vernomen dat het CvB van ROC Leiden niet beschikte over een duidelijke probleemanalyse bij de lage
en onvoldoende opbrengsten. De maatregelen die het CvB van ROC Leiden heeft genomen (zoals
centrale intake en verbetering van de stagebegeleiding) zijn naar zeggen van de Inspectie algemeen van
aard en hierdoor moeilijk c.q. niet toetsbaar op aansluiting bij de specifieke problemen die tot
onvoldoende opbrengsten hebben geleid.
Onderstaand weergegeven grafieken tonen het jaar- en diplomaresultaat34 van de beoordeelde
opleidingen35 van ROC Leiden. De ambitie van ROC Leiden36 om op alle opleidingen een jaar- en
diplomaresultaat van 75% te behalen, is in de grafieken weergegeven. Ruim 75% van de beoordeelde
opleidingen heeft een jaarresultaat 2012-2013 dat onder het ambitieniveau van ROC Leiden ligt. Voor
het diplomaresultaat geldt dat ruim 66% van de opleidingen het ambitieniveau niet haalt.

33 Zie paragraaf 2.10 ‘Documentatie en gesproken partijen’
34 Bron: toezichtkader BVE 2012 inclusief addendum

35 Opbrengsten op niveau kwalificatiedossier, waarbij het voorkomt dat een opleiding 2 kwalificatiedossiers (kd-codes) bevat

Bron: ontvangen specificatie van ROC Leiden ‘opbrengsten_Jaar_Diplomaresultaat_laatste_3_jaren’
36 Bron: strategisch beleidsplan ROC Leiden 2010-2015 “Bouwen aan succes. Van goed naar beter. Van beter naar best!”

52

Jaar en diplomaresultaat beoordeelde opleidingen

53

2.7.3. Trend onderwijsopbrengsten ROC Leiden negatief en
onder niveau referentiegroep Benchmark MBO
Wij duiden onderwijskwaliteit in relatie tot de financiële continuïteit nader door een inventarisatie van
binnen de MBO sector beschikbare vergelijkingsmogelijkheden (deze zijn deels openbaar en deels
ontleend aan de Benchmark MBO die ons door ROC Leiden ter beschikking is gesteld). De kengetallen
die wij hebben gehanteerd, zijn allen in meer- of mindere mate beïnvloedbaar. Deze benchmark bevat
indicatoren voor onderwijskwaliteit die grotendeels een sterke relatie met de baten- en kostenkant van
een ROC hebben.
Van elk kengetal maken we de ontwikkeling inzichtelijk voor een periode van minimaal 3 jaar waarbij
wij ROC Leiden afzetten tegen vergelijkbare ROC’s. De referentiegroep voor de benchmark hebben wij
samengesteld aan de hand van instellingen die enerzijds in dezelfde regio opereren en anderzijds
vergelijkbaar zijn in omvang (totale baten). De referentiegroep betreft zes ROC’s, die geanonimiseerd
zijn weergegeven (A tot en met F), bestaande uit drie ROC’s die in dezelfde regio opereren en drie
ROC’s die in omvang vergelijkbaar zijn. Deze zes instellingen vormen een andere groep dan de in
andere paragrafen genoemde BIC referentiegroep (Best in Class).
Op basis van de ons verstrekte informatie en op basis een vergelijking met de referentiegroep,
concluderen wij dat:
1. de aan kwaliteit gerelateerde onderwijsopbrengsten van ROC Leiden een negatieve trend
vertoont;
2. de onderwijsopbrengsten van ROC Leiden eind 2012 onder het niveau van de referentiegroep ligt;
3. de baten van ROC Leiden in vergelijking tot de referentiegroep negatief worden beïnvloed door de
onderwijsopbrengsten;
4. de huisvestingskosten van ROC Leiden relatief zeer hoog zijn in relatie tot de referentiegroep.
Deze conclusie is gebaseerd op de volgende constateringen:
1. VSV ROC Leiden daalt weliswaar, maar minder snel dan referentiegroep;
2. Negatieve trend onderwijsopbrengsten ROC Leiden ten opzichte van positieve trend
referentiegroep. ROC Leiden scoort op opleidingsniveau 3 en 4 zelfs onder de norm;
3. Aandeel opleidingen met minder dan 16 lesuren per week op school ROC Leiden is hoger dan de
referentiegroep;
4. Aandeel stage ROC Leiden is aanzienlijk lager dan de referentiegroep;
5. Groepsgrootte 2012 ROC Leiden, voor beoogde 8% stijging groepsgrootte, is al groter dan de
referentiegroep;
6. Aantal m2 per deelnemer ROC Leiden is minder dan de referentiegroep. De huisvestingskosten
per m2 van ROC Leiden zijn in 2012 hoger dan de referentiegroep en nemen in 2013 en 2014
verder toe.
In de volgende paragrafen worden bovenstaande constateringen nader inzichtelijk gemaakt.

54

2.7.3.1. VSV ROC Leiden daalt minder snel dan referentiegroep
Het VSV percentage37 van ROC Leiden neemt in de genoemde periode af met 30,6% (van 12,1% naar
8,4%), terwijl het gemiddelde van de referentiegroep afneemt met 37,0% (van 10,8% naar 6,8%). De
ontwikkeling van het VSV percentage van ROC Leiden is zowel absoluut als procentueel gezien minder
positief dan de referentiegroep. Einde schooljaar 2012/2013 heeft ROC Leiden met 8,4% het hoogste
percentage VSV in vergelijking tot de referentiegroep.

Ontwikkeling VSV ten opzichte van referentiegroep

2.7.3.2. Onderwijsopbrengsten laten negatieve trend zien t.o.v.
referentiegroep en zijn voor opleidingsniveau 3 en 4
onder de norm
De opbrengsten (jaar- en diplomaresultaat)38 van ROC Leiden zijn lager dan het gemiddelde van de
referentiegroep. Het gemiddelde van de referentiegroep vertoont een jaarlijkse verbetering van zowel
het jaar- als het diplomaresultaat. Voor ROC Leiden geldt dat de opbrengsten in schooljaar 2012/2013
lager zijn dan in de 2 voorgaande jaren. Eén instelling uit de referentiegroep vertoont dezelfde trend.
Voor de overige 5 instellingen in de referentiegroep geldt dat de opbrengsten in schooljaar 2012/2013
verbeterd zijn ten opzichte van 2010/2011. In verhouding tot de referentiegroep is de output- c.q.
diplomabekostiging van ROC Leiden 6,5% tot 9,0% lager dan de referentiegroep.

Jaar en diplomaresultaat ten opzichte van referentiegroep

Het jaarresultaat schooljaar 2012/2013 van ROC Leiden is zowel op instellingsniveau 39 als op
opleidingsniveau lager dan het gemiddelde van de referentiegroep. Voor niveau 1 en 2 geldt dat ROC
Leiden boven de norm40 van de Inspectie scoort. Dit blijkt uit onderstaande grafieken.

37 Bron: www.data.duo.nl en www.vsvverkenner.nl
38 Bronnen: voor ROC Leiden: ontvangen specificatie van ROC Leiden ‘opbrengsten_Jaar_Diplomaresultaat_laatste_3_jaren’

voor de referentiegroep: Benchmark MBO
MBO, studiesucces per niveau

39 Bron: Benchmark

55

Jaarresultaten per niveau ten opzichte van gemiddelde referentiegroep en norm inspectie

Op basis van maatschappelijke ontwikkelingen is onze verwachting dat in de toekomst meer
marktvraag is naar opleidingsniveau 3 en 4.
Het jaarresultaat van ROC Leiden in 2012/2013 is voor niveau 3 en niveau 4 onder de norm 41. Voor de
referentiegroep geldt dat het jaarresultaat 2012/2013 niveau 3 eveneens onder de norm scoort.
In 2012/2013 volgt 70,4% (6.253 van de 8.888 deelnemers) van de deelnemers van ROC Leiden een
opleiding met niveau 3 of 4 (in totaal 88 opleidingen), waarbij 48% van deze opleidingen onder de
norm voor onderwijsopbrengst scoort42.
67% van alle deelnemers niveau 3 en 4 van ROC Leiden volgt in 2012/2013 een opleiding die onder de
norm voor onderwijsopbrengsten scoort. Voor de totale instelling is dit percentage 58%. In de
volgende tabellen en figuren is weergegeven hoeveel opleidingen niveau 3 en 4 onder de norm van
onderwijsopbrengst scoren (en dus aan de norm van zowel jaar- als diplomaresultaat niet voldoen) en
hoeveel opleidingen niveau 3 en 4 van ROC Leiden er op of boven de norm scoren. Daarbij zijn is het
aandeel deelnemers niveau 3 en 4 in beoordeelde opleidingen weergegeven.
Opbrengsten op opleidingsniveau 3 en 4

Onderwijsopbrengst
Onvoldoende
Voldoende
Buiten beoordeling
Totaal

Aantal opleidingen
2010-2011 2011-2012 2012-2013
Score
11
17
31 Onvoldoende
47
47
33 Voldoende
28
22
24
86

86

Procentueel
2010-2011 2011-2012 2012-2013
19%
27%
48%
81%
73%
52%

88

40 Normen volgens het toetzichtkader BVE 2012 inclusief addendum
41 Norm volgens het toezichtkader BVE 2012 inclusief addendum
42 Bron: ontvangen specificatie van ROC Leiden ‘opbrengsten_Jaar_Diplomaresultaat_laatste _3_jaren’

56

Opbrengsten opleidingsniveau 3 en 4 versus deelnemers

Onderwijsopbrengst
Onvoldoende
Voldoende
Buiten beoordeling
Totaal

Aantal deelnemers
2010-2011 2011-2012 2012-2013
1.030
2.152
4.003
4.182
3.394
2.002
377
252
248
5.589

5.798

Opleidingsopbrengst
Onvoldoende
Voldoende

Procentueel
2010-2011 2011-2012 2012-2013
20%
39%
67%
80%
61%
33%

6.253

Opbrengsten opleidingsniveau 3 en 4 naar opleiding en deelnemers

Grafische weergave opbrengsten opleidingsniveau 3 en 4 naar opleidingen en deelnemers

2.7.3.3. Aandeel opleidingen met minder dan 16 lesuren per
week op school 2012 7,1 procentpunt hoger dan
referentiegroep
Op basis van de job-monitor43 die door de Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB) wordt
uitgevoerd, blijkt dat ROC Leiden ten opzichte van de referentiegroep in 2012 44 meer opleidingen
verzorgt met minder dan 16 lesuren op school dan de referentiegroep (45,8% versus 38,7%).

Opleidingen met minder dan 16 uur per week

Zoals weergegeven in paragraaf 2.7.3. is het jaarresultaat van ROC Leiden in 2012/2013 voor
opleidingsniveau 3 en 4 onder de norm45. Voor opleidingsniveau 3 geldt dat 50,4% van de opleidingen
van ROC Leiden minder dan 16 lesuren op school bevatten, ten opzichte van 45,2% van de opleidingen
als gemiddelde van de referentiegroep. Voor opleidingsniveau 4 geldt dat ROC Leiden in lijn ligt met
het gemiddelde van de referentiegroep.

43 Bron: www.jobmonitor2012.kiwi.qdelft.nl, Trendbestand JOB-monitor
44 Vergelijking met oudere jaren is niet mogelijk, aangezien data 2010 van ROC Leiden niet beschikbaar zijn in de job-monitor
45 Norm volgens het toezichtkader BVE 2012 inclusief addendum

57

Opleidingen minder 16 uur per week uitgesplitst naar opleidingsniveaus 3 en 4

2.7.3.4. Aandeel stage 8,1 procentpunt lager dan referentiegroep
Op basis van de JOB-monitor46 blijkt dat ROC Leiden ten opzichte van de referentiegroep in 2012 47
aanzienlijk minder opleidingen met een stageplek realiseert dan de referentiegroep.

Opleidingen met stageplek

2.7.3.5. Groepsgrootte 7,1% groter dan de referentiegroep
Het aantal gewogen deelnemers per fte onderwijspersoneel 48 is een goed meetbare indicator voor de
groepsgrootte. Het aantal gewogen deelnemers per fte onderwijspersoneel is bij ROC Leiden tot 2012
in 3 jaar toegenomen met 11,9% tot 17,9 deelnemers. De referentiegroep toont een tegenovergestelde
trend en laat gemiddeld een daling zien van 3,1% tot 16,7 gewogen deelnemers per fte voor schooljaar
2012/2013.

46 Bron: www.jobmonitor2012.kiwi.qdelft.nl, Trendbestand JOB-monitor
47 Vergelijking met jaren daarvoor is niet mogelijk, aangezien data 2010 van ROC Leiden niet beschikbaar zijn in de job-monitor
48 Bron: Benchmark MBO

58

2.7.4. Duurzame verbetering borging onderwijskwaliteit
binnen FMJK ROC Leiden niet overtuigend
De realisatie van de strategische doelstellingen (zie paragraaf 2.7.1) en een niveau van
onderwijskwaliteit dat voldoet aan de norm van OCW (zie paragraaf 2.7.2), vereist het doorvoeren van
verbeteringen die duurzaam geborgd worden in de instelling. Randvoorwaarde voor duurzame borging
is afstemming van structuur, procedures, processen, mensen en technologie op de strategische
doelstellingen. Dit benoemen wij, omdat ROC Leiden zich bevindt in een situatie waarin zij langs twee
paden verbeteringen door moet voeren, namelijk:
1. de transformatie c.q. herstructurering van de organisatie om de genoemde afstemming te
realiseren, hetgeen in de regel een langdurig proces is en
2. de verbeteringen op het gebied van onderwijskwaliteit die in het rapport ‘Staat van de Instelling’
geduid worden hetgeen op korte termijn zichtbare verbetering vereist.
Deze twee paden zijn, volgens bij ROC Leiden betrokken personen die wij gesproken 49 hebben, niet
gelijktijdig effectief te bewandelen omdat daar de middelen voor ontbreken. CvB ROC Leiden heeft
aangegeven dat “het moet zoals het kan” in combinatie met (verdere) professionalisering van de
organisatie en invoering van operationele excellentie.

2.7.4.1. Borging realisatie strategische doelstellingen zowel
kwalitatief als financieel nog ontoereikend
onderbouwd
De visie en strategische doelstellingen 2010- 2015 zijn in het strategisch beleidsplan ROC Leiden 20102015 “Bouwen aan succes. Van goed naar beter. Van beter naar best!” beschreven. De doelstellingen
zijn in dit plan in beperkte mate SMART (concreet) geformuleerd, waardoor doorvertaling naar
resultaatgericht handelen in de praktijk, tussentijdse sturing en vaststelling van de realisatie van de
doelstellingen bemoeilijkt wordt.
Het Leids Prestatie Huis (verder: LPH) is een belangrijk onderdeel van de verdere professionalisering
van ROC Leiden en van de duurzame borging van realisatie van haar doelstellingen. LPH richt zich op
de verbetering van de planning & control cyclus en het ontwikkelen van een managementinformatie
dashboard50. De 21 SMART geformuleerde LPH prestatie-indicatoren51 bevatten de belangrijkste
indicatoren voor onderwijskwaliteit. De doelstelling van 10% groei in deelnemersaantallen in 2014,
konden wij relateren aan de strategische doelstellingen van ROC Leiden zoals weergegeven in
paragraaf2.7.1. Voor de andere strategische doelstellingen is deze relatie niet geconstateerd. Zeven van
de twaalf indicatoren bevatten normen die ontleend zijn aan de normen van de Inspectie zoals
weergegeven in het Toezichtkader BVE 2012 inclusief addendum en het VSV convenant. Voor de
resterende vijf indicatoren geldt dat er voor twee indicatoren geen norm geformuleerd is en de overige
drie normen, die instroom en studentaantallen betreffen, door ROC Leiden zelf zijn gekwantificeerd.
De strategische doelstellingen van ROC Leiden en de uitgesproken ambitie om binnen 5 jaar vanaf
2014 het beste ROC van Nederland te zijn, worden als zeer hoog en zeer ambitieus ervaren door
betrokkenen die wij in het kader van ons onderzoek hebben gesproken 52.
Het toezichtkader onderwijs dat door de RvT ROC Leiden gehanteerd wordt, is in lijn met het
toezichtkader BVE, het LPH en de eerder genoemde zes strategische speerpunten. De RvT van ROC
Leiden heeft naar wij uit de gesprekken hebben begrepen, ondanks haar informatieverzoek aan het
CvB van ROC Leiden, vooralsnog geen periodieke rapportage ontvangen ten aanzien van de
prestatievoortgang op basis van de genoemde indicatoren. De RvT ROC Leiden heeft gefragmenteerd

49 Zie paragraaf 2.10 ‘Documentatie en gesproken partijen’
50 Bron: Presentatie “Het Leids Prestatiehuis en de ontwikkeling van een dashboard voor ROC Leiden”, versie 27 februari 2014
51 zie bijlage ‘LPH Prestatie-indicatoren’
52 Zie paragraaf 2.10 ‘Documentatie en gesproken partijen’

59

informatie ontvangen over VSV, onderwijstijd, aantal aanmeldingen en aantal deelnemers 53. De leden
van de Commissie Onderwijs van de RvT hebben aangegeven dat de RvT ROC Leiden geen inzicht
heeft in de opbrengsten/rendementen (diploma- en jaarresultaat) op opleidingsniveau. Op dit punt is
de informatie van de Raad beperkt tot het rapport ‘Staat van de Instelling’, het jaarverslag en
rapportages van audits van ROC Leiden of inspectieonderzoeken. De RvT van ROC Leiden heeft
daarbij aangegeven geen aanvullend onderzoek op dit punt te hebben laten uitvoeren.
Om doelstellingen te realiseren is het nodig inzicht te hebben in de middelen die hiervoor nodig zijn en
deze middelen tevens in prognoses en budgets op te nemen. In het FMJK is voor ons niet zichtbaar
rekening gehouden met de middelen die nodig zijn om de strategische doelstellingen van ROC Leiden
op het gebied van onderwijskwaliteit te realiseren.
Het FMJK gaat uit van een geprognosticeerde groei in deelnemersaantallen van 10%. Deze groei wordt
in het FMJK niet gecombineerd met toename van benodigde middelen c.q. kosten. Wij hebben geen
draagvlak kunnen constateren voor het opvangen van 10% groei in deelnemersaantallen zonder
beschikbaarstelling van extra middelen. Uit verbeterplannen van ROC Leiden, genoemd in de volgende
paragraaf, blijkt niet concreet welke middelen nodig zijn om de groei op te vangen. Het CvB, de RvT en
de Directeur Bedrijfsvoering ROC Leiden geven in gesprekken aan dat inzet van extra middelen niet
noodzakelijk is, aangezien de groei onder andere opgevangen kan worden in groepsgrootte, didactische
werkvormen en opbouw functies.
Op basis van interviews constateren wij dat het taakstellend karakter van het FMJK op de
onderwijsdomeinen niet als zodanig wordt ervaren. Het FMJK wordt eerder als richtinggevend dan
taakstellend ervaren.

2.7.4.2. Borging verbeteringen onderwijskwaliteit wordt niet in
relatie gebracht tot benodigde middelen
Om een niveau van onderwijskwaliteit te realiseren dat voldoet aan de norm van OCW, heeft ROC
Leiden de volgende verbeterplannen opgesteld:
a. Actieplan Van “Goed” via “Beter” op weg naar “Best”, versie 3 oktober 2012
b. Verbeterplannen van de 5 opleidingen die in de Staat van de Instelling onderzocht zijn
c. Plan van aanpak professionalisering examinering en diplomering ROC Leiden, concept versie
1.0 oktober 2013
d. Voortgangsrapportage naar aanleiding van het onderzoek naar de Staat van de Instelling,
versie 14 januari 2014
e. Vervolg aanpak kwaliteitszorg in de teams, versie 3 december 2013
Noodzakelijke verbeteringen in onderwijskwaliteit die worden weergegeven in het rapport ‘Staat van
de Instelling’ zijn opgenomen in verschillende verbeterplannen. Deze plannen bevatten geen concreet
inzicht in welke middelen nodig zijn om de verbeteringen daadwerkelijk door te voeren. Er is geen
informatie c.q. documentatie beschikbaar waarin wordt weergegeven welke middelen nodig zijn om
het huidige niveau van onderwijskwaliteit toereikend te verbeteren. Er is geen financiële vertaling
gemaakt van de verbeterplannen naar het FMJK van ROC Leiden. De wijze waarop deze plannen
daadwerkelijk bijdragen aan verbeteringen in de praktijk is vooralsnog niet vast te stellen.

53 Volgens gesproken leden van de RvT ROC Leiden (commissie Onderwijs) d.d. 1 april 2014

60

2.7.5. Inzicht in verhouding onderwijskwaliteit en
moneymakers en -bleeders ontbreekt
ROC Leiden maakt bij de totstandkoming van haar strategie en de meerjarige financiële vertaling, op
dit moment geen gebruik van inzichten in de ontwikkeling van de financiële resultaten van
opleidingen, zogenaamde ‘moneymakers’ en ‘bleeders’, in relatie tot onderwijskwaliteit.
De baten en lasten zijn niet gealloceerd naar de verschillende opleidingen van ROC Leiden 54, waardoor
de financiële resultaten op opleidingsniveau niet inzichtelijk zijn. Door gebrek aan dit inzicht is de
verhouding tussen de onderwijskwaliteit gemeten in onderwijsopbrengsten en de ontwikkeling van de
financiële resultaten van opleidingen niet beoordeeld.
ROC Leiden heeft in 2011 een portfolio analyse uitgevoerd op het niveau van 4 taakgroepen en units
per taakgroep. De uitkomsten van deze analyse zijn weergegeven in de ‘Eindrapportage Portfolio
Analyse, versie 1.1’. De financiële resultaten van de taakgroepen zijn volgens deze eindrapportage als
volgt:
Taakgroepen

Handel en Economie
Horeca, Sport & Bewegen, Toerisme en Bakkerij
ICT
Onderwijs, Welzijn en Zorg
Techniek

Financieel resultaat
€
-281.521
€
-568.494
€
-126.838
€
-4.005
€
-85.476

Financieel resultaat 2010 van de taakgroepen

€

-1.066.334

Financiële resultaten taakgroepen portfolio analyse ROC Leiden

Genoemde eindrapportage bevat inzicht in de financiële resultaten 2010 op unit niveau. De units per
taakgroep zijn niet gelijk aan de opleidingen (kwalificatiedossiers in combinatie met de
opleidingsniveaus), waardoor de financiële resultaten niet door ons te relateren zijn aan de
onderwijsopbrengsten.
In de ‘Eindrapportage Portfolio Analyse, versie 1.1’ wordt aanbevolen om het opleidingsportfolio van
ROC Leiden te herijken op basis van de uitkomsten van de analyse. Daarnaast wordt er geadviseerd te
komen tot een dynamisch portfoliobeheer resulterend in een managementdashboard op de volgende 4
hoofdthema’s;
1. Bedrijfskundig: financieel rendement, volume, randvoorwaarden
2. Kwaliteit: prestaties/voortijdige uitval, oordeel Inspectie, oordeel buitenwereld
3. Regiobelang: arbeidsmarkt, competentiematch met de vraag in het werkveld
4. Inhoud: aansluiting op de onderwijsvisie ROC Leiden
Wij hebben op basis van de bestudeerde documenten niet kunnen vaststellen dat genoemde
managementdashboard inmiddels door ROC Leiden wordt gebruikt, noch hebben wij een impactvolle
verandering c.q. herijking van het opleidingsportfolio geconstateerd.

54 De rijksbijdrage en andere baten zijn niet gealloceerd naar opleidingen en de personeelskosten en overige kosten zijn

gealloceerd naar kwalificatiedossier waardoor er geen inzicht is op de verschillende opleidingsniveaus. Bron: excelbestand
ontvangen van ROC Leiden ’06.cijfers 2013 voor aanvang controle v1’

61

2.8. Conclusie: indien de geïdentificeerde
gevoeligheden zich materialiseren is sprake van
een significante additionele liquiditeitsbehoefte
Gevoeligheidsanalyse ROC Leiden
In de meerjarenprognose 2014-2018 van ROC Leiden, zoals opgenomen in het FMJK (versie 31.1)
wordt een cumulatieve netto kasstroom over de periode ‘14-’18 van c. € 28.9 miljoen (exclusief
aflossing kredietfaciliteit) geprognosticeerd (referentie A). Ten behoeve van het inzicht hebben wij de
mutaties op de kredietfaciliteit uit de liquiditeitsprognose bij A verwijderd, omdat deze de resultante
is van de overige kasstromen. Op basis van onze werkzaamheden hebben wij een aantal onjuistheden
en gevoeligheden (risico’s en kansen) geïdentificeerd, welke gezamenlijk een negatief effect op de netto
kasstroom zouden kunnen hebben. Gezien het feit dat wij verkoop van Leidsedreef binnen een termijn
van 5 jaar niet onaannemelijk achten hebben wij zowel de kasstroom in- als exclusief verkoop
weergegeven. Indien wij het totaal van de onjuistheden en gevoeligheden meenemen, resulteert dit in
een negatieve cumulatieve kasstroom ‘14 – ’18 van respectievelijk € 9,2 miljoen (ex. verkoop
Leidsedreef, referentie C@)), € 3,8 miljoen (inclusief verkoop Leidsedreef, referentie C!), in plaats
van de in het FMJK v31.1 geprognosticeerde kasstroom van € 28,9 miljoen. Dit impliceert evenwel niet
dat de huidige onderwijskwaliteit buiten de €4,0 miljoen kwaliteitsimpuls 2014-2018 die reeds in
FMJK v31.1 is opgenomen, structureel wordt verbeterd. Zoals immers uit de analyse blijkt, voldoet
ROC Leiden voor 60% van de opleidingen niet aan de wettelijke prestatienormen en scoort ROC
Leiden onder het niveau van de referentiegroep. De negatieve trendontwikkeling die uit de analyse
blijkt versterkt dit beeld.
Indien wij een vergelijking maken met de kostenstructuur van de best presterende ROC’s (op het
onderdeel onderwijskwaliteit), zou dit leiden tot een additionele investering van €21,8 miljoen
(cumulatief ‘14 – ‘18) ten opzichte van de scenario’s onder referentie C, waarbij tevens rekening dient
te worden gehouden met transformatiekosten (referentie D).
Samenvatting bevindingen PwC
Bevindingen
Netto kasstroom FMJK v31.1
Onjuistheden
1.
Dubbeltelling VAVO & Educatie
2.
Rente zonder cash-effect
3.
Aanpassing energielasten
Subtotaal onjuistheden
Netto kasstroom na correctie onjuistheden
Gevoeligheden
1.
Effect stijging marktaandeel ROC Leiden
2.
Kwaliteitsafspraken MBO
3.
Vrijval depot CS in lijn met LOI
4.
Kosteneffect FOV
5.
Niet realiseren taakstelling personeelslast (100%)
6.
Niet realiseren reductie PN L (100%)
7.
Groepsgrootte ongewijzigd in 2014
8.
Loonstijging niet volledig gecompenseerd
9.
Uitblijven verkoop Leidsedreef
10.
BTW-risico
11.
Additionele advieskosten
12.
Additionele stortingen depot
13.
Beperktere groei aantal deelnemers in 2014
Subtotaal gevoeligheden
Totaal effect onjuistheden en gevoeligheden
Indicatieve kasstroom na correctie (geen verkoop Leidsedreef)
Indicatieve kasstroom na correctie (wel verkoop Leidsedreef)
14.
Investeringen in additionele m2
15.
Kwaliteitsimpuls personeelskosten
16.
Transformatiekosten
Subtotaal kwaliteitsimpuls
Indicatieve kasstroom incl. kwaliteitsimpuls (ex. verkoop Leidsedreef)
Indicatieve kasstroom incl. kwaliteitsimpuls (incl. verkoop Leidsedreef)

Rating

2014
2,2

2015
3,0

2016
7,2

2017
8,6

2018
7,9

4
4
4

(0,1)
(0,5)
(0,6)
1,6

(3,5)
(0,1)
0,4
(3,2)
(0,2)

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
3,7

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
5,0

(3,9)
(0,1)
0,4
(3,6)
4,3

1,3
0,6

1,7
1,1

2,0
1,1

2,5
1,1

(1,1)

(1,9)

(2,6)

(2,8)

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(2,9)
PM

(3,0)
PM
(0,2)
1,5
(3,8)
(7,0)
(3,9)
(3,9)
(1,6)
(1,6)
PM
(3,2)
(7,1)
(7,1)

PM
(0,2)
(0,5)
(2,6)
(6,2)
1,0
1,0
(1,6)
(3,9)
PM
(5,5)
(4,5)
(4,5)

PM
(0,2)
(0,5)
(3,1)
(6,6)
2,0
2,0
(1,6)
(4,3)
PM
(5,9)
(4,0)
(4,0)

PM
(0,2)
(0,5)
(2,9)
(6,4)
1,4
1,4
(1,6)
(4,0)
PM
(5,6)
(4,1)
(4,1)

4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4
4

1,7
(0,3)
(2,4)
(3 2)
(3,0)
PM
(5,4)
PM
(0,2)
1,6
(11,2)
(11,8)
(9,6)
(4,2)
(1,6)
PM
(1,6)
(11,2)
(5,8)

Cum.
'14 - '18
28,9 A
(15,2)
(0,4)
1,1
(14,5)
14,4
7,6
3,9
1,7
(8,7)
(2,4)
(3 2)
(14,6)
PM
(5,4)
(3,0)
PM
(1,0)
1,6
(23,5)
(38,0)
(9,2) C@
(3,8) C!
(8,0)
(13,8)
PM
(21,8)
(31,0)
(25,6) D

Samenvatting financiële impact bevindingen onjuistheden, gevoeligheden en kwaliteitsimpuls

62

Hieronder volgt een nadere detaillering van de geconstateerde onjuistheden en gevoeligheden,
alsmede een toelichting op de benodigde kwaliteitsimpuls.
Toelichting onjuistheden:
1. Zoals in paragraaf 2.3 toegelicht hebben wij geconstateerd dat het FMJK in de berekening van de
baten zowel in de rijksbijdrage van het Ministerie van OCW als in de overige baten een opbrengst
voor Educatie en VAVO heeft opgenomen. Deze dubbeltelling wordt veroorzaakt doordat bij
eerstgenoemde de deelnemers VAVO en Educatie ten onrechte in het financieel model worden
meegeteld. De dubbeltelling is bevestigd door ROC Leiden;
2. In de financieringskastroom in het FMJK zijn rentebaten- en lasten opgenomen die weliswaar
bijdragen aan het resultaat, maar geen kasstroom genereren (bijvoorbeeld afschrijving van
optierecht en mutaties op de derivatenportefeuille). Wij hebben deze effecten gecorrigeerd in de
overzichten van de kasstromen;
3. In het huidige FMJK is voor 2014 geen energielast opgenomen en wordt in de jaren daarna een
energielast van circa € 0,5 miljoen verwacht (conform 2013). Omdat voor LMS en CS deze lasten
al in de huurlast zijn meegenomen en de verkoop van de locatie Leidsedreef zal resulteren in een
daling van de energielast, is sprake van een onjuiste inschatting.
Toelichting gevoeligheden:
1. Op basis van de laatst bekende berekeningen van het ROC Leiden verwacht het ROC Leiden een
marktaandeel van 1,75% in 2015. In het FMJK is gerekend met een markaandeel van 1,7%. In
aanvulling hierop geldt dat een deel van de prestatiebekostiging veranderd is in een
lumpsumbijdrage. Gecombineerd verwacht ROC Leiden dat dit resulteert in een cumulatieve
stijging van de baten van € 7,6 miljoen vanuit het gestegen macrobudget;
2. ROC Leiden heeft haar aandeel in de door het rijk toegezegde middelen met betrekking tot de
kwaliteitsafspraken MBO (€ 250 miljoen) voorzichtig berekend (op basis van een relatief
marktaandeel van 1%), terwijl voor het macrobudget uitgegaan wordt van 1,7%. Dit effect kan een
opwaartse bijstelling van de baten in het FMJK tot gevolg hebben ten bedrage van € 3,9 miljoen;
3. In de LOI is geregeld dat Green een depot voor CS (€ 1,7 miljoen) ter beschikking stelt aan ROC
Leiden in ruil voor een verlenging van de huurovereenkomst met 10 jaar en verwijdering van de
huurholiday in jaar 21. Deze opbrengst is momenteel niet opgenomen in het FMJK;
4. De invoering van het ‘Focus op Vakmanschap’ (‘FOV’) en hiermee gepaard gaande intensivering
van het onderwijs zal onder gelijkblijvende omstandigheden resulteren in meer lesuren en inzet
van docenten. ROC Leiden heeft aangegeven het FOV naar verwachting budgetneutraal te kunnen
invoeren door wijziging in de groepsgrootte en samenstelling onderwijspersoneel. Wij hebben
echter geen informatie ontvangen op grond waarvan wij deze stelling hebben kunnen toetsen. Op
basis van een interne berekening van ROC Leiden kan dit een kostenverhogend effect hebben, dat
oploopt naar circa € 2,8 miljoen in 2018;
5.

ROC Leiden verwacht de personeelslasten in 2014, ondanks een geprognosticeerde
deelnemersstijging, stabiel te kunnen houden en daarbij tevens te investeren in een
kwaliteitsverbetering HRM (€ 1,3 miljoen). Deze prognose dient te worden gerealiseerd door een
stijging van gemiddelde groepsgrootte (+8%), wijziging in personeelsmix en personeelsreductie
op onderwijsdomeinen waar sprake is van een overschot aan leraren. Echter wij hebben geen
concrete plannen ontvangen die deze initiatieven nader onderbouwen. Gezien de huidige staat
van de onderwijskwaliteit en de beperkte concretisering van de plannen schatten wij het risico
hoog in. Het mogelijke effect van het niet realiseren van deze plannen is onder de referentie 5 t/m
7 weergegeven in bovenstaande tabel;

6. Zie commentaar onder referentie 5;
7.

Zie commentaar onder referentie 5;

8. ROC Leiden prognosticeert een nullijn voor wat betreft de loonstijging en geeft aan te verwachten
dat een eventuele stijging gecompenseerd wordt. Indien dit laatste niet het geval is, kan dit een
negatief effect op de prognose hebben;
9. De verkoop van locatie Leidsedreef aan Stichting Ymere is momenteel onderdeel van een
juridische procedure. Indien de verkoop niet doorgaat of wordt uitgesteld zal dit een negatief
effect op de prognose hebben van circa € 5,4 miljoen (=verkoopopbrengst (€ 7,6 miljoen) -/storting depot LMS (€ 2,2 miljoen)). Dit veronderstelt echter dat het uitblijven van de
63

depotstorting van €2,2 miljoen niet wordt gecompenseerd in de komende 5 jaar om het in de LOI
afgesproken doelvermogen te bereiken;
10. De analyse naar de BTW risico’s (zie hoofdstuk 4) geeft aan dat deze, afhankelijk van het scenario
zeer uiteenlopen. Op grond van deze analyse is de impact van het opnemen van de totale
bandbreedte als gevoeligheid derhalve te groot, mede aangezien een en ander afhankelijk is van
de uiteindelijke zienswijze van de belastingdienst. Wij hebben de gevoeligheid van het BTW risico
als stelpost vastgesteld op € 3,0 miljoen (exclusief rente en corresponderend met de bovenkant
van ‘scenario 2 inclusief LOI’ uit hoofdstuk 3.1). Het kan derhalve zo zijn dat het BTW risico hoger
is dan deze stelpost indien de LOI niet wordt geeffectueerd en de huurtermijnen zich niet
kwalificeren als rente. Wij hebben begrepen dat de belastingdienst momenteel onderzoek doet
naar de casus en achten het dan ook aannemelijk dat deze risico’s zich voor 2016 materialiseren,
temeer omdat 2011 dan verjaart;
11. Wij achten het niet onaannemelijk dat ROC Leiden, gezien de huidige instabiele situatie,
ondersteuning nodig heeft om de problematiek op het gebied van onderwijskwaliteit en de
financiële problematiek het hoofd te bieden. Dit kan resulteren in additionele advieskosten;
12. De huidige stortingen in het depot gaan uit van een rendement van 6,35%. Indien een meer
realistisch rendement wordt gehanteerd zal jaarlijks circa € 0,2 miljoen additionele storting in het
beleggingsdepot nodig zijn om het doelvermogen van € 40 miljoen in 20 jaar te realiseren;
13. De geprognosticeerde groei op 1 oktober 2014 vinden wij, ondanks het hogere aantal
aanmeldingen, maar gelet op de uitkomsten van het uitgevoerde externe onderzoek en de
stabilisatie van het totaal aantal deelnemers in de sector, hoog. Het risico bestaat dat de groei
minder groot is dan de prognose van ROC Leiden. Een gerealiseerde groei, inclusief uitval,
conform het laatste jaar achtten wij realistischer. Bij de bepaling van de impact van deze
gevoeligheid zijn wij uitgegaan van een groei, conform vorig jaar van 5,7%, welke in lijn zou zijn
met het externe onderzoek, scenario 3.
Toelichting gevoeligheden kwaliteitsimpuls
14. ROC Leiden is voornemens de stijging in deelnemersaantallen op te vangen door nog efficiëntere
inzet van haar huisvesting en aanpassing van de schoolroosters (verruiming van de schooldagen en
het aantal schooldagen in een jaar). Wij signaleren een risico dat de deelnemersgroei niet kan
worden opgevangen binnen de huidige locaties. Onderstaand hebben wij op grond van een
benchmark binnen de sector een indicatieve berekening gemaakt van additionele kosten in het
kader van een impuls onderwijskwaliteit.
Kwaliteitsimpuls huisvesting
Aantal m2/deelnemer ROCL 2014
Aantal m2/deelnemer 'BIC' 2012
Aantal gewogen deelnemers (def.MBO BM)
Soll-posi ie aantal m2
Aantal m2 ROCL 2014
Verschil
Kostprijs m2 (gem.)
Jaarlijks additionele kosten

5,3
7,2
7.637
55 291
40 244
15 047
106,0
1.594.963

Cumulatieve additionele
financieringsbehoefte 2014-2018
als gevolg van kwaliteitsimpuls
huisvesting bedraagt c.
€8 miljoen.

Impuls huisvesting naar gewogen marktgemiddelde

Indien wij ervan uitgaan dat ROC Leiden voor wat betreft het aantal m2 per gewogen deelnemer
op het marktgemiddelde zou zitten en deze additionele m2 zou inkopen tegen een gemiddelde
sectorprijs van € 106/m2 zou dit resulteren in een additionele last van € 1,6 miljoen per jaar;
15. Op basis van een benchmark is vastgesteld dat ‘BIC’ ROC’s gemiddeld 70% van hun baten
uitgeven aan personeelskosten. ROC Leiden zit per 2013 op 68%, maar prognosticeert circa 60%
van haar baten aan personeelskosten te spenderen per 2018. Indien wij hiervoor corrigeren
(referentie 5 en 6), resulteert dit in een cumulatieve additionele last ’14-‘18 van circa €28,4
miljoen. Een bedrag van circa € 14,6 miljoen aan personeelslasten is hiervan echter al opgenomen
onder referentie 7 door de voorgenomen groepsgrootte niet verder te verruimen. Voor een
berekening van het effect, zie de toelichting bij het hieronder genoemde scenario D;
16. ROC Leiden zal verdere aanpassingen in de transformationele sfeer dienen te maken in de
onderwijsorganisatie om tot een aanvaardbaar kwaliteitsniveau en onderwijsresultaat te komen.

64

Er dient derhalve rekening te worden gehouden met additionele kosten naast genoemde
investeringen om deze aanpassingen te maken.

65

zijn op het gebied van gemiddeld aantal m2 per deelnemer en het percentage personeelskosten ten
opzichte van de baten. Op grond hiervan zou ROC Leiden additioneel € 21,8 miljoen dienen te
investeren, nog afgezien van eventuele transformatiekosten. Dit zou resulteren in een totale afwijking
ten opzichte van het huidige FMJK v31.1 van € 54,4 miljoen (onder de veronderstelling dat locatie
Leidsedreef wordt verkocht) en een liquiditeitsbehoefte van € 39,8 miljoen indien de kredietfaciliteiten
dienen te worden afgelost en € 25,6 miljoen indien dat niet het geval is.
Hoewel deze analyse onderschrijft dat ROC Leiden significante investeringen zal moeten doen om op
een kwalitatief aanvaardbaar onderwijsniveau te komen, benadrukken wij dat bij scenario D slechts
sprake is van een indicatief investeringsniveau. Om met zekerheid te bepalen welke investeringen
benodigd zijn om op ROC Leiden op een kwalitatief aanvaardbaar onderwijsniveau te brengen zal
nader onderzoek dienen te worden verricht.
Scenarioanalyse groei deelnemers
Uit onderstaande analyse blijkt dat een lagere groei van deelnemers in 2014 (0% of 5%) tot en met
2018 resulteert in een lagere liquiditeitsbehoefte (ervan uitgaande dat groei investeringen met zich
meebrengt). Dit wordt veroorzaakt doordat sprake is van een beperktere voorfinanciering van groei (of
geen voorfinanciering bij gelijkblijvende aantallen). Wel blijkt dat het verschil vanaf 2016 wordt
ingelopen door een hogere operationele kasstroom. Deze hogere kasstroom compenseert echter niet de
additionele liquiditeitsbehoefte die door de voorfinanciering (t-2 financiering) wordt gecreëerd in de
periode 2014-2015. Concluderend kan worden gesteld dat een groeistrategie leidt tot een grotere
liquiditeitsbehoefte op de middellange termijn, die pas na 2018 wordt ingehaald. Het CvB ROC Leiden
dient hier rekening mee te houden in haar groeistrategie.
ROC Leiden Groei-scenario's 2014 - 2018
20,0
15,0

Bedrag in €m

10,0
5,0
(5,0)

(10,0)
(15,0)
(20,0)
Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec Jan Feb Mrt Apr Mei Jun Jul Aug Sep Okt Nov Dec FY
2014

2015

Liq.positie 10% groei ongecorrigeerd

Liq.positie 10% groei corr. onjuistheden

Liq.positie 5% groei corr. onjuistheden

Liq.positie 0% groei corr. onjuistheden

FY

FY

201620172018

67

2.9. Op korte termijn dient gezocht te worden naar
een structurele financieringsoplossing
In voorgaande paragraaf hebben we op basis van zowel de analyse van de onjuistheden en
gevoeligheden in het FMJK v31.1 en een vergelijking met de sector geconstateerd dat sprake is van een
significante liquiditeitsbehoefte om ROC Leiden op een kwalitatief aanvaardbaar onderwijsniveau te
brengen. De specifieke liquiditeitsbehoefte, met name als gevolg van benodigde investeringen in
onderwijskwaliteit, dient in nader onderzoek meer specifiek vastgesteld te worden.
Hieronder hebben wij geanalyseerd in hoeverre ROC Leiden in staat is voldoende kasstromen te
genereren om aan haar financieringsverplichtingen te voldoen c.q. wat de capaciteit is om rente en
aflossing van aangetrokken vreemd vermogen te dekken. Hierbij zijn de onjuistheden en
gevoeligheden in acht genomen, maar niet de illustratieve additionele financiering om de
kwaliteitsimpuls te realiseren.
Om de financierbaarheid van ROC Leiden op basis van voornoemde aannames te bepalen hebben we
kasstromen met éénmalige effecten (zoals werkkapitaalmutaties, incidentele (des)investeringen en
depotmutaties) teruggedraaid om inzicht te bieden in de onderliggende vrije kasstroom en netto
kasstroom. In de bijlage is het kasstroomoverzicht inclusief onjuistheden en gevoeligheden, maar
exclusief normalisaties opgenomen.
Analyse vrije kasstroom 2011 - 2018 gecorrigeerd voor bevindingen PwC
Bedrag in €
Rijksbijdragen OCW
Overige baten
Totaal baten
Personeelslasten
Huisvestinglasten
Overige lasten
Totaal lasten
EBITDA
∆ werkkapitaal
∆ voorzieningen
Belas ingen
Operationele kasstroom
-/- ∆ werkkapitaal
Operationele kasstroom ex. werkkapitaal
Investeringskasstroom
-/- desinvesteringen
-/- incidentele investeringen
Investeringskasstroom na normalisatie
Vrije kasstroom voor financiering
Financieringskasstroom
Correc ie langlopende lenigen
Interest
Storting depot
Financieringskasstroom na normalisatie
Netto kasstroom

2011
53,4
7,8
61,2
(44,9)
(7,4)
(11,1)
(63,5)
(2,3)
6,6
0,2
(0,0)
4,5
(6,6)
(2,1)
(8,8)
(15,8)
24,6
(2,1)
67,6
67,6
65,4

2012
52,7
9,1
61,8
(42,8)
(7,6)
(10,7)
(61,2)
0,7
(2,7)
1,0
(0,0)
(1,0)
2,7
1,7
(2,8)
0,0
(2,8)
(1,1)
0,4
0,4
(0,7)

2013
56,4
4,6
61,0
(41,3)
(9,1)
(9,2)
(59,6)
1,4
1,0
0,2
(0,0)
2,6
(1,0)
1,6
(0,6)
(6,7)
6,9
(0,3)
1,3
(0,9)
(0,9)
0,4

2014
60,1
5,4
65,4
(50,2)
(10,9)
(8,5)
(69,7)
(4,2)
(8,3)
(12,5)
8,3
(4,2)
3,2
(7,5)
1,5
(2,9)
(7,1)
5,1
5,1
(2,0)

2015
68,1
4,5
72,6
(47,9)
(11,3)
(8,7)
(67,9)
4,7
(0,3)
4,5
0,3
4,7
(6,7)
3,0
(3,7)
1,0
(1,7)
(1,7)
(0,8)

2016
70,3
4,2
74,6
(48,6)
(11,7)
(8,9)
(69,1)
5,4
(0,1)
5,4
0,1
5,4
(2,7)
-

2017
69,4
4,0
73,4
(47,8)
(11,9)
(9,1)
(68,8)
4,7
0,3
5,0
(0,3)
4,7
(1,4)
-

2018
69,3
4,0
73,3
(48,0)
(12,1)
(9,2)
(69,4)
3,9
0,3
4,2
(0,3)
3,9
(1,4)
-

(2,7)
2,7
(1,7)
(1,7)
1,0

(1,4)
3,3
(1,7)
(1,7)
1,6

(1,4)
2,5
(1,5)
(1,5)
1,0 !

Analyse gecorrigeerde vrije kasstroom

! ROC Leiden zal, indien alle gevoeligheden zich materialiseren een positieve kasstroom genereren in de periode 2016-2018
Op grond van bovenstaande analyse (rekening houdend met de onjuistheden en gevoeligheden) is de
verwachting dat ROC Leiden vanaf 2016 een positieve netto kasstroom genereert. Hierbij is echter
geen rekening gehouden met de aanzienlijke kosten om de kwaliteit naar een voldoende niveau te
brengen. Tevens constateren wij dat ROC Leiden over weinig onbelaste activa beschikt die in zekerheid
kunnen worden gegeven (locatie Leidsedreef is reeds onderdeel van de LOI). Wij achten het dan ook
onwaarschijnlijk dat de mogelijke additionele financieringsbehoefte van ROC Leiden, zonder externe
steun, bancair ingevuld kan worden.

68

2.10. Documentatie en gesproken partijen
Wij hebben voor dit bouwblok de volgende documentatie betrokken in ons onderzoek:
1.
2.
3.
4.

actieplan Van “Goed” via “Beter” op weg naar “Best”, 3 oktober 2012;
benchmark MBO, studiesucces per niveau;
benchmark MBO, interactief vergelijken;
brief definitief rapport onderzoekkwaliteitsverbetering naleving wettelijke vereisten, inspectie,
19 juli 2013;
5. definitief rapport 850 Aankomend verkoopmedewerker, inspectie, 13 mei 2013;
6. definitief rapport 850 Helpende zorg en welzijn, inspectie, 13 mei 2013;
7. definitief rapport 850 Sport en bewegen, inspectie, 13 mei 2013;
8. definitief rapport 850 Verkoopspecialist, inspectie, 13 mei 2013;
9. eindrapportage Portfolio Analyse, versie 1.1;
10. excelbestand ROC Leiden ‘FMJK20140307 v31.1 dd. 7 maart 2014’;
11. excelbestand ROC Leiden ‘Marsroute einde studiejaar 2013 2014 27.03.2014_1’;
12. excelbestand ROC Leiden ‘opbrengsten_Jaar_Diplomaresultaat_laatste_ 3_jaren’;
13. excelbestand ROC Leiden ’06.cijfers 2013 voor aanvang controle v1’
14. instellingsprofiel 2013 ROC Leiden;
15. onderzoek naar kwaliteitsverbetering MBO IMw AIMv, inspectie, juli 2012;
16. onderzoek naar kwaliteitsverbetering MBO com4, inspectie, september 2012;
17. onderzoek naar kwaliteitsverbetering MBO com58, inspectie, september 2012;
18. onderzoek naar kwaliteitsverbetering MBO ovd13, inspectie, september 2012;
19. onderzoek naar kwaliteitsverbetering MBO Kok, inspectie, oktober 2012;
20. onderzoek naar kwaliteitsverbetering MBO Meubelmaker, inspectie, oktober 2012;
21. onderzoek naar kwaliteitsverbetering MBO Reizen, inspectie, oktober 2012;
22. onderzoek naar kwaliteitsverbetering MBO Onderwijsassistent, inspectie, december 2012;
23. onderzoek naar kwaliteitsverbetering MBO opleiding juridisch medewerker, inspectie, januari
2013;
24. onderzoek naar kwaliteitsverbetering MBO ICT opleidingen, inspectie, juli 2013;
25. plan van aanpak opleiding crebo 90383, niveau 3 – Verkoopspecialist, 15 oktober 2013;
26. plan van aanpak professionalisering examinering en diplomering ROC Leiden, versie 1.0,
oktober 2013;
27. plan van aanpak verzuimregistratie 100% op orde, versie 10 april 2014;
28. presentatie ‘Het Leids Prestatiehuis en de ontwikkeling van een dashboard voor ROC Leiden’,
versie 27 februari 2014;
29. project BPV, vervolgopdracht oFoV, 2 april 2014;
30. project Entreeschool, vervolgopdracht, 18 maart 2014;
31. project L&B, vervolgopdracht oFoV, 1 april 2014;
32. project SLB, vervolgopdracht oFoV, 1 april 2014;
33. rapport ‘Toekomstverkenning ROC Leiden’, versie mei 2013;
34. rapport van de inspectie ‘Staat van de Instelling’, versie 3 juli 2013;
35. reactie op plan van aanpak opleiding crebo 90383, niveau 3, Verkoopspecialist, inspectie, 5
november 2013;
36. strategisch beleidsplan ROC Leiden 2010-2015 ‘Bouwen aan succes. Van goed naar beter. Van
beter naar best!’;
37. toetsingskader RvT 2012;
38. toezichtkader RvT ROC Leiden;
39. toezichtkader BVE 2012, Utrecht, september 2011 en addendum toezichtkader BVE 2012 –
beoordeling opbrengsten, 12 december 2011;
40. verbeterplan autotechniek, december 2013;
41. verbeterplan HZW v0.3;
42. verbeterplan verkoopspecialist, 14 oktober 2013;
43. vervolg aanpak kwaliteitszorg Portaal, 3 december 2013;
44. voorstel vervolg aanpak kwaliteitszorg, 3 december 2013;
45. voortgangsrapportage naar aanleiding van het onderzoek naar de Staat van de Instelling,
versie 14 januari 2014;
46. www.data.duo.nl;
69

3.

Stichtingskosten en
vergelijking constructie CS
Zeezijde en Lammenschans

3.1. Inleiding en reikwijdte
In fase 155 is om de logica van het bestaande construct en de LOI te doorgronden een vergelijk gemaakt
met het alternatief als ROC Leiden de financiering en exploitatie in eigen beheer had uitgevoerd. Dit
vergelijk is gemaakt op basis van de totale uitgaven gedurende de looptijd en de contante waarde
hiervan.
Hieruit valt op te maken dat bij aanvang het bestaande construct weliswaar lagere lasten kent maar
over de totale looptijd (2031) voor ROC Leiden financieel ongunstiger is ten opzichte van het in eigen
beheer financieren en exploiteren van project Lammenschans. Het onderzoek uit fase 1 heeft alleen
betrekking gehad op Lammenschans.
De basis voor de beantwoording van de benoemde doelstellingen in dit rapport (fase 2) inzake de
vergelijking van beide constructen (CS en Lammenschans) alsmede aspecten met betrekking tot de
BTW en de verwerking in de jaarrekening(en) komt voort uit inzicht in de stichtingskosten.
De reikwijdte van onze analyse van de stichtingskosten is gebaseerd op de beschikbare informatie uit
de projectadministratie (CCL) en het archief van de bestuurssecretaris. De bestaande
projectadministratie heeft als uitgangspunt gediend, de werkzaamheden bevatten geen
controlewerkzaamheden op deze administratie. Inzicht in de stichtingskosten is louter verkregen door
het rubriceren van de informatie uit de projectadministratie.
In hoofdstuk 5 Totstandkoming afwaardering Lammenschans in de jaarrekening(en) wordt op basis
van deze analyse aansluiting gezocht met de financiële administratie en de jaarrekening van ROC
Leiden.

3.2. Samenvatting en conclusies
In dit hoofdstuk zijn de stichtingskosten en de toegepaste (financierings)constructies van de
nieuwbouwlocaties Lammenschans en CS Zeezijde geanalyseerd op marktconformiteit en met elkaar
vergeleken. De transacties met de Gemeente Leiden zijn geïnventariseerd en beoordeeld op
marktconformiteit om inzicht te verkrijgen in de transitie van de oude huisvestingsituatie naar de
nieuwe situatie.
Om tot een totaal overzicht en vergelijking te komen van beide constructen zijn voor ons onderzoek de
volgende stappen uitgevoerd:





Inzicht in (de opbouw van) de stichtingskosten;
In kaart brengen van de stichtingskosten van Lammenschans en CS Zeezijde per gebruiksdeel;
Vergelijking construct Lammenschans en CS Zeezijde;
Analyse van de locatie CS Zeezijde in aanvulling op onderzoek fase 1, vergelijken constructen
Lammenschans met CS Zeezijde en in kaart brengen eventuele samenhang tussen beiden
constructen;
Transacties ROC Leiden;
Inventarisatie en beoordeling van de transacties met Gemeente Leiden (VMBO en grond- en
vastgoedtransacties).

55 Bron: PwC rapportage van fase 1 (referentie: 2014- 0040 PvD/GJP/jm van 10 februari 2014)

71

het eventueel uitoefenen van de koopoptie (CS Zeezijde) minder gunstig voor ROC Leiden ten opzichte
van de huidige situatie.
1. Scenario 30 jaar eigendom onderwijsdeel ROC met financiering + aflossing + restwaarde na 30 jr
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-3.712.783 over 30 jaar
€
-111.383.476
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
-52.942.880
2. Scenario 30 jaar, 20 jaar huur, daarna eigendom (LOI koopplicht gecorrigeerd met € 15 mln.)
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-3.803.052 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€

-114.091.556
-54.267.762

3. Scenario 30 jaar huur (LOI oktober 2013 koopplicht en sale lease back na 20 jaar € 35 mln.)
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-4.123.916 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€

-123.717.482
-54.018.155

4. Scenario 30 jaar huur (LOI oktober 2013 koopplicht en sale lease back na 20 jaar € 40 mln.)
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-4.424.858 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€

-132.745.747
-57.245.427

Scenario’s Lammenschans

In de vergelijking constateren we dat de mogelijk verwachte meeropbrengst (waarde groei van het
onroerend goed) is opgenomen in de contracten. Voor Lammenschans betreft dit een koopplicht met
een vooraf vastgestelde waarde en voor CS Zeezijde betreft het een koopoptie met een vooraf
vastgestelde prijs. Beide constructen worden gekenmerkt door langlopende huurcontracten en de
vastgoedobjecten hebben een zekere mate van incourantheid. Desalniettemin is de rationale vanuit
financieel oogpunt voor beide constructen een dergelijke lange verbintenis niet logisch gebleken.
Beide constructen beschouwend is vanuit bedrijfseconomisch perspectief het huidige construct
kostbaarder gebleken dan de objecten in eigen beheer te bouwen en exploiteren. Een
eigendomssituatie zou financieel meer voor de hand hebben gelegen op basis van een vooraf
vastgesteld budget passend bij een ROC onderwijsinstelling. Wij constateren dat gedurende het traject
van het tot stand komen van beide constructen men niet heeft onderkend dat de plannen te duur zijn
geworden. Bijkomend aspect behorende bij deze situatie is dat door een meer complexe structuur van
de constructen de risico’s voor ROC Leiden onvoldoende inzichtelijk zijn gebleken.
De uitwerking van de scenario’s Lammenschans geeft weer dat bij een lange looptijd (in dit geval 30
jaar) het basis scenario (1) waarbij de locatie in eigenbeheer wordt geëxploiteerd het meest voordelige
is. Ten aanzien van Lammenschans constateren wij dat het gekozen construct mogelijk nog duurder
zal uitvallen als gevolg van tegenvallende beleggingsresultaten (het werkelijke rendement is lager
gebleken dan de aangenomen 6,6%). De voordelen bij een huursituatie in termen van flexibiliteit en
‘off balance’ worden teniet gedaan door de lange contractperiode. Met de overige scenario’s zoals
beschreven in de LOI wordt inzichtelijk dat verdere aanpassingen op het huidige contract geen
verbetering zijn voor het ROC Leiden ten aanzien van de locatie Lammenschans. Voor de locatie CS
Zeezijde betekent de LOI ( scenario 4) een verbetering ten opzichte van de lopende contracten als
gevolg van het doorhalen van huurgaranties voor commerciële ruimten.

73

1. Scenario 30 jaar eigendom onderwijsdeel ROC met financiering + aflossing + restwaarde na 30 jr
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-2.986.795 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€

-89.603.857
-42.576.093

2. Scenario 30 jaar huur conform huurcontract CS
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-4.081.396 over 30 jaar
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)

-122.441.889
-51.836.393

€
€

3. Scenario 30 jaar, 20 jaar huur, daarna eigendom gehele complex bij uitoefenen optie € 122,6 mln.
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-5.901.973 over 30 jaar
€
-177.059.182
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
-68.319.839
4. Scenario 30 jaar huur conform LOI oktober 2013
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-3.983.250 over 30 jaar
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)

€
€

-119.497.504
-47.539.636

Scenario’s CS Zeezijde

Transacties ROC Leiden
Voor de realisatie van de nieuwbouwlocaties was ROC Leiden sterk afhankelijk van de Gemeente
Leiden vanwege bestemming- en omgevingsvergunning alsmede door de verkoop van de oude
onderwijslocaties en de ambities van de Gemeente Leiden (inzake Da Vinci VMBO en de
parkeergarage). Geconcludeerd kan worden dat de opbrengst van de oude locaties (€ 33 miljoen)
vergelijkbaar is met de bovenkant van prijzen in de markt.
ROC Leiden heeft zich verplicht om een aantal gebouwdelen als onderdeel van Lammenschans te
ontwikkelen en te realiseren. Het VMBO is vanaf de start niet realistisch gebudgetteerd door de
Gemeente Leiden (€12,2 miljoen). ROC Leiden heeft bewust of onbewust dit onrealistische budget
geaccepteerd. Derhalve is een verlies ontstaan op de ontwikkeling en realisatie van het VMBO van
afgerond € 5,4 miljoen.
De realisatie van de gymzalen en de ingebruikname ‘om niet’ voor 40 jaar betekent dat tegenover de
gemaakte kosten voor de bouw geen opbrengsten staan. Derhalve zijn de berekende stichtingskosten
van de gymzalen een verlies van afgerond € 2,9 miljoen. De restwaarde van de gymzalen na 40 jaar
zijn per datum van levering verwaarloosbaar.
De parkeergarage kent een hoge kostprijs. De bouwkosten zijn voor rekening van het ROC Leiden. Op
voorhand is duidelijk geweest dat de parkeergarage onvoldoende opbrengsten zal genereren om
kostendekkende exploitatie mogelijk te maken. Voor het verkrijgen van de bouwvergunning was de
parkeergarage een vereiste. CCL heeft zich gecommitteerd om de parkeergarage te bouwen. Green
neemt de parkeergarage af. Green heeft echter beperkte inkomsten op de garage. Het verlies als gevolg
van de ambitie van de Gemeente Leiden is bij ROC Leiden en niet bij de Gemeente Leiden terecht
gekomen en bedraagt afgerond € 12,5 miljoen.

3.3. Inzicht in (de opbouw van) de stichtingskosten
Stichtingskosten of investeringskosten zijn de som van alle kosten voor het oprichten of stichten van
een bouwproject. Onder de stichtingskosten vallen:








Aankoop van de bouwkavel;
Bouwkosten;
Honorarium architect en overige advieskosten;
Leges;
Rentekosten tijdens de bouw;
BTW;
Onvoorziene posten.

Kosten van financiering na oplevering van het bouwproject maken geen deel uit van de
stichtingskosten. Dit geldt ook voor inrichtingskosten.

74

In de analyse wordt onderscheid gemaakt tussen de verschillende soorten kosten. Omwille van de
eenvoud hebben we kostensoorten van de stichtingskosten teruggebracht tot:





Grondkosten (verwerving door middel van aankoop en/of waarde eigen ingebrachte grond);
Bouwkosten;
Bijkomende kosten;
(BTW).

De stichtingskostenraming uit 2007 57 beschouwen wij als het basis- en uitgangsdocument voor de
nieuwbouw locaties Lammenschans en CS Zeezijde. Aan de hand van dit document heeft de
besluitvorming plaats gevonden door bestuur en interne toezichthouder met betrekking tot de
investering. Deze zogenaamde stichtingskostenopzet kenmerkt zich door de opbouw van grond-, bouw,
bijkomende kosten, etc. De kosten zijn onderverdeeld naar de verschillende gebruiksdelen. Gedurende
de realisatie van Lammenschans wordt door CCL een overzicht bijgehouden waarin naast budget de
verplichtingen en uitgaven worden geregistreerd 58. Dit overzicht bevat niet langer de onderverdeling
naar de verschillende gebruiksdelen, maar geeft alleen de verplichtingen en uitgaven weer op
totaalniveau. Dit overzicht fungeert voor CCL als projectadministratie.
Voor het beantwoorden van de vraagstukken voor dit onderzoek is voor de analyse van de
stichtingskosten van Lammenschans en CS Zeezijde per locatie een allocatie gemaakt naar de te
onderscheiden gebruiksdelen59.
De volgende onderdelen zijn onderzocht:




Voor Lammenschans is een analyse uitgevoerd van de begrote stichtingskosten en de
gerealiseerde stichtingskosten onderverdeeld naar de verschillende gebruiksdelen.
Voor CS Zeezijde is een analyse uitgevoerd van de gebudgetteerde stichtingskosten
onderverdeeld naar de verschillende gebruiksdelen.
Per gebruiksdeel zijn de stichtingskosten in kaart gebracht aan de hand van de gebruikelijke
elementen (grondkosten, bouwkosten, etc.).

Voor het onderzoek zijn de volgende stappen ondernomen:




Stap 1: bureaustudie op basis van verschillende beschikbare bronnen waarbij gebruik is
gemaakt van het projectarchief te Lammenschans en het archief van de bestuurssecretaris te
CS Zeezijde. Daarnaast hebben we het digitale archiveringssysteem geraadpleegd (Decos);
Stap 2: additionele vragen hebben we per e-mail voorgelegd aan de huidige Directeur Diensten
& Bedrijfsvoering van het ROC Leiden en de ingehuurde vastgoedexpert aangesteld door ROC
Leiden;
Stap 3: de opzet van de stichtingskostenopbouw is gevalideerd met bovengenoemde
functionarissen.

Inventarisatie stichtingskosten Lammenschans
De in 2007 gebudgetteerde stichtingskosten van € 91 miljoen van Lammenschans zijn vlak voor - en
gedurende - de realisatiefase ontoereikend gebleken. Om de toegenomen stichtingskosten te kunnen
dekken is vlak voor - en gedurende - de realisatiefase op diverse momenten aanvullend budget
aangevraagd. De bestuurder heeft hiervoor goedkeuring gevraagd aan de interne toezichthouder. De
traceerbaarheid van het goedkeuren van additioneel budget is op basis van de verslaglegging van de
interne toezichthouder beperkt gebleken. De volgende aanvullende budgetten zijn aan de RvT ROC
Leiden voorgelegd:

57 Bron: 1756_001 CCL, 7 maart 2007
58 Bron: Kopie van Z0007.01.01 -20101216- financiele rapportage 2010 31052012.xls
59 Gebruiksdelen gebaseerd op beoogt gebruik: de delen die door verschillende gebruikers worden gehuurd, waaronder het

ROC. Gebruiksdelen kunnen zijn gehuurd, ‘om niet’ in gebruik zijn, leegstaan en/of op basis van huurgaranties worden
afgenomen.

75

een boekwinst van € 5 miljoen ontstaat. Op het moment van verkoop van de ontwikkeling van CS
Zeezijde (1 juni 2010) is er circa € 15 miljoen door CCL uitgegeven aan ontwikkelkosten.
Door het overdragen van de ontwikkeling van CS Zeezijde aan een derde partij draag ROC Leiden geen
risico meer ten aanzien van de kosten van de realisatie van CS Zeezijde.
Alleen ten behoeve van de benchmark zijn de gebudgetteerde stichtingskosten uit het planstadium
voor CS Zeezijde inzichtelijk gemaakt. Zie hiervoor de onderstaande tabel.
Stichtingskostenopzet CS

peildatum
P-garage

1-6-2010 (verkoop ontwikkeling)
ROC
Beursvloer
Comm bbg

Comm kantooHotel

Cong & rest

Totaal CS

Kengetallen
b.v o ondergrondse p-garage incl. inrit
b.v o bovenbouw (excl. p-garage)
v.v o bovenbouw

12.224
15.400
12.782

2.722
2.450

3.194
2 875

5.846
4.852

8.519
7.071

5 074.418
1 896 208
6.970.626
490.113
7.460.739

€ 9.126.159
€ 3 390.901
€ 12.517.061
€
897.057
€ 13.414.117

€ 13.299.446
€ 4.940.765
€ 18.240.211
€ 1.307.223
€ 19.547.434

2.857
2.371

12.224
38.538
32.401

4.459.373
1.657.138
6.116.511
438.401
6.554.912

€ 77 042.442
€ 29 257.380
€ 106.299.822
€
5 913.577
€ 112.213.399

Bron CCL 7 maart 2008: 3526 budgetraming nieuw bouw CS Zeezijde.pdf

Stichtingsk osten
Bouwkosten
Bijkomendekosten
Totaal exclusief grondverwervingskosten
Grondverwervingskosten
Totaal inclusief grondverwervingskosten

€ 16.793.178
€ 5.534.352
€ 22.327.529
€
€ 22.327.529

Excl grondverwervingskosten/m² BVO
Incl. grondverwervingskosten/m² BVO

€
€

€ 24.040 973
€ 10.259 546
€ 34.300.518
€ 2.363 098
€ 36.663.617

1.827 €
1.827 €

€
€
€
€
€

2.227 €
2.381 €

4 248 895
1 578.470
5.827.365
417 685
6.245.051

€
€
€
€
€

2.141 €
2 294 €

2.182 €
2 336 €

2.141 €
2.295 €

€
€
€
€
€

2.141 €
2.295 €

2.141 €
2.294 €

2.094
2.211

Gebudgetteerde stichtingskostenopzet CS Zeezijde per gebruiksdeel (bedragen zijn excl. BTW)

Er is een onderscheid gemaakt tussen de parkeergarage (P-garage), ROC Leiden, Beursvloer,
commerciële ruimte op de begane grond (Comm bgg), commerciële kantoorruimte (Comm kantoor),
hotel en congresruimte inclusief het restaurant (Cong & rest). De stichtingskosten zijn toebedeeld per
oppervlakte van de desbetreffende ruimte en onderverdeeld in grondkosten, bouwkosten en
bijkomende kosten.
CS Zeezijde kent als bijzondere omstandigheid dat de huurperiode van het onderwijsdeel van 30 jaar
zeer lang is ten opzichte van wat bij verhuur gebruikelijk is. Meer gebruikelijk is een verhuurperiode
van maximaal 15 jaar. Ook geldt een koopoptie na 20 jaar voor een vast bedrag van € 122,6 miljoen.
Daarnaast is er sprake van huurgaranties voor het hoteldeel (10 jaar, met een huur van € 129,- per m²
VVO met hoge index van 5%) en kantoorruimte op de 6e verdieping (2 jaar, met een huur van € 176,per m² VVO met een normale index CPI). Op deze wijze wordt het kostenrisico van de realisatie
verschoven naar een huurrisico voor ROC Leiden. Om inzicht te geven in de totale kosten en de
opbrengsten CS Zeezijde zijn in onderstaande tabel de direct toerekenbare verkoopopbrengsten van CS
Zeezijde opgenomen. Dit overzicht van kosten en opbrengsten CS Zeezijde resulteert in een saldo van
€ 5.271.034,-. De kosten van grondverwerving, planvoorbereiding, de beleggingskosten en kosten van
de koopoptie vormen de totale kosten voor ROC Leiden. De opbrengst van de verkoop van de
ontwikkeling in combinatie met het aangaan van de 30 jarige huurovereenkomst voor het
onderwijsdeel bedraagt € 20 miljoen.65

65 De inventarisatie van de stichtingskosten is nadrukkelijk geen basis voor analyse van de totale kosten en opbrengsten waarbij

ook andere factoren moeten worden meegenomen zoals beleggingskosten, koopkosten, etc.

78

Deze afwijking heeft geleid tot de bestaande constructen. Dat betekent voor Lammenschans een
verkoop van het gehele complex en het terughuren van de onderwijsruimte met een kooplicht na 20
jaar van het gehele appartementsrecht (exclusief Da Vinci VMBO deel). Voor CS Zeezijde betekent dit
een verkoop van de ontwikkelingslocatie in combinatie met het sluiten van een 30 jarige
huurovereenkomst voor het onderwijsdeel met een koopoptie voor het gehele complex (inclusief
commerciële ruimtes).
In onze rapportage fase 1 is de logica van het bestaande construct van Lammenschans geanalyseerd. In
deze fase wordt voor de construct vergelijking ten aanzien van Lammenschans uitgegaan van de in de
LOI omschreven alternatieven, met dien verstande dat de kooplicht voor de commerciële ruimte in
2031 is komen te vervallen en als gevolg daarvan de koopsom met € 15 miljoen wordt verlaagd.
In deze fase maken we tevens de vergelijking van de constructen van Lammenschans en CS Zeezijde
(op basis van vergelijkbare scenario’s). De scenario’s zijn doorgerekend op basis van netto contante
waarde van cash uitgaven.
Om beide constructen met elkaar te kunnen vergelijken is het noodzakelijk om voor beide locaties
vergelijkbare uitgangspunten te hanteren67:











Gebruiksperiode: De vergelijking is gebaseerd op een gelijke gebruiksperiode van 30 jaar.
Startmoment gebruiksperiode:
o datum levering en ingebruikname Lammenschans, 1 juni 2011;
o datum ingebruikname CS Zeezijde, 1 juli 2013.
Gebruiksdelen: We baseren de vergelijking op de huidige huursituatie van het ROC Leiden. Het
aantal m2 VVO is gelijk aan hetgeen wordt genoemd in de huurnota’s (januari 2014). De
commerciële ruimten worden voor deze vergelijking buiten beschouwing gelaten;
Indien eigendom: Ten aanzien van de kosten gelden de aan de onderwijsruimte toerekenbare
stichtingskosten;
Huurprijs: Prijspeil aanvangshuur van de locaties, index gelijk aan inflatie;
BTW: Alle bedragen in de vergelijking zijn exclusief BTW;
Financiering: Volledige financiering over de benodigde investering met aflossing ter grootte van
de afschrijving van 2,5% (mengpercentage op basis van de verschillende bouwdelen (constructie,
installaties, afbouw, etc.)). Restwaarde na 30 jaar is gelijk aan restant lening;
Gebruikslasten: Servicekosten, schoonmaakkosten, verwarmingskosten etc. worden buiten
beschouwing gelaten, deze lasten zijn immers voor alle scenario’s vergelijkbaar;
Investeringen: Er worden geen investeringen meegenomen in de vergelijking, aangezien dit in alle
scenario’s als gelijk wordt aangenomen;
Financiële aannames: In de berekening van de scenario’s:
o Disconteringsvoet 6,6%68;
o Exploitatiekosten € 19,24 per VVO m269, index gelijk aan inflatie;
o Inflatie: 2,0% (langjarig streefcijfer ECB);
o Rentepercentage financiering 4,5%;
o Rendement op beleggingsdepot 6,68% 70;

Naar aanleiding van de uitgangspunten voor de vergelijking zijn onderstaand de verhuurbare
oppervlaktes en huren in onderstaande tabel weergegeven.

67 We wijken met deze vergelijking af van de situatie zoals in de PwC rapportage van fase 1 is beschreven, waarbij inzicht werd

gegeven in de logica van de werking van het construct Lammenschans (PwC rapportage van fase 1 (referentie: 2014- 0040
PvD/GJP/jm van 10 februari 2014)). De contractperiode van Lammenschans is 20 jaar en CS Zeezijde 30 jaar. Voor de
onderlinge vergelijking is 30 jaar aangehouden voor beide constructen. We komen met deze opzet tot een vergelijking van de
locaties (eigendom versus huur van de locaties met alle opties, plichten, garanties, etc.).
68 Bron: Taxatierapport NAI, 1-7-2013
69 Bron: Taxatierapport NAI, 1-7-2013
70 In het scenario waarbij een beleggingsdepot moet worden aangehouden is gerekend met een jaarlijkse rendement van 6,68%
bij de genoemde jaarlijkse premies. Dit veronderstelde rendement is naar onze mening te hoog gezien de gekozen defensieve
beleggingsstrategie. Wij hebben begrepen dat het rendement tot op heden ook is tegengevallen.

81

Lammenschans
Huur-situatie
Onderwijsdeel ROC
IPC / ROC
Kantine ROC
Subtotaal
9e verdieping per 1-1-2016
Totaal

CS Zeezijde
aanvangs
opp in m² huur/m²
huur/jaar,
vvo
vvo
juni 2011
16.960 €
150 € 2.544.000
1753 €
150 € 262.950
450 €
150 €
67.500
19.163
€ 2.874.450
1274 €
20.437

150 € 191.100
€ 3.065.550

opp in m²
vvo

Huursituatie

aanvangshuu
r/
jaar 2013
176 € 2.489.520
176 € 444.400

huur/m²
vvo

Onderwijsdeel
Kantine en congres

14.145 €
2.525 €

Subtotaal

16.670

€ 2.933.920

Totaal

16.670

€ 2.933.920

alle bedragen exclusief BTW

Oppervlakte m2 VVO en aanvangshuur per locatie

Om beide constructen te kunnen vergelijken is het noodzakelijk de stichtingskosten voor sec het
onderwijsdeel af te bakenen en inzichtelijk te maken. Om deze afbakening te realiseren wordt naar
rato van de totale vierkantenmeters een toerekening gemaakt.
Uit de meetrapporten zijn de verhoudingen tussen VVO en BVO afgeleid voor de betreffende
onderwijsruimten die per januari 2014 worden gehuurd. Aan de hand van de BVO’s voor de
betreffende ruimten en de stichtingskosten per m² BVO zijn de stichtingskosten van de
onderwijsruimten afgeleid zoals weergegeven in onderstaande tabel. Daarbij dient te worden
opgemerkt dat de genoemde BVO’s afgeleide betreffen van de huurnota’s (januari 2014) welke niet
volledig matchen met de meest recente meetstaat (januari 2014). De tabellen bevatten alleen de cash
uitgaven. De ingebrachte grond is niet meegenomen omdat deze niet hoeft te worden gefinancierd.
Lammenschans

CS Zeezijde

Onderwijsdeel ROC
IPC / ROC
Kantine ROC
Subtotaal

stichtings
BVO
kosten/m²
BVO
20.897 €
2.411
2.156 €
2.025
554 €
2.411
23.607

9e verdieping per 1-1-2016
Totaal

1.525 €
25.132

Huursituatie

stichtingskosten

Huursituatie

stichtings
stichtingskosten/m²
kosten
BVO
17.042 €
2.381 € 40.572.815
3.043 €
2.294 €
6.981.658

BVO

€
€
€
€

50.390.455
4.365.204
1.336.991
56.092.649

Onderwijsdeel
Kantine en congres

2.071 €
€

3.158.753
59.251.401

6e verdieping in overleg tusen ROC Leiden en Green
Totaal
20.084

alle bedragen exclusief BTW inclusief grondverw ervingskosten a € 52 m² BVO

€

47.554.474

alle bedragen exclusief BTW inclusief grondverw ervingskosten a € 153 m² BVO

Stichtingskosten ROC Leiden gebruiksdelen per locatie

Voor de analyse van de verschillen tussen de twee constructen is enkel het gebruiksdeel van het ROC
Leiden als uitgangspunt genomen (ten behoeve van de vergelijkbaarheid). De relevante gebruiksdelen
voor Lammenschans zijn het onderwijsdeel voor ROC Leiden, het IPC, de kantine en - in verband met
de huurgarantie - de kantoorruimte op de 9e verdieping71. De relevante gebruiksdelen voor CS Zeezijde
zijn het onderwijsdeel voor ROC Leiden, de kantine en het gebruiksdeel voor het congrescentrum.
Hiervoor is op basis van BVO’s en gemaakte stichtingskosten op totaalniveau een toedeling gemaakt
per relevant gebruikersdeel. De berekende relevante stichtingskosten zoals vermeld in de
bovenstaande tabel voor de gebruiksdelen ROC Leiden zijn voor Lammenschans € 59.251.401,exclusief BTW en voor CS Zeezijde € 47.554.474 exclusief BTW.
Uitwerking van de scenario’s
Per locatie is een aantal scenario’s uitgewerkt om de onderlinge verschillen tussen beide constructen
inzichtelijk te maken. De scenario’s zijn:
1.

Beide locaties voor het gebruiksdeel ROC Leiden worden in eigen beheer gebouwd en blijven
gedurende de exploitatieperiode van 30 jaar in eigendom72. We noemen dit het basisscenario.

71 Voor deze ruimte, vanaf 1 januari 2014 ter beschikking, moet per 1 januari 2016 huur betaald worden.
72 Hierbij wordt de zelfde beoordelingssystematiek als in fase 1 gehanteerd: “Er wordt een vergelijk gemaakt met het alternatief

als ROC Leiden de financiering en exploitatie in eigen beheer had uitgevoerd. Dit vergelijk is gemaakt op basis van de totale
uitgaven gedurende de looptijd en de contante waarde hiervan.” (PwC rapportage van fase 1 (referentie: 2014- 0040
PvD/GJP/jm van 10 februari 2014)

82

In het basis scenario wordt gebruik gemaakt van een fictieve situatie waarbij ROC Leiden als
eigenaar-gebruiker zelf verantwoordelijk is voor beheer en financiering;
2. Beide locaties voor het gebruiksdeel ROC Leiden conform het huidige huurcontract inclusief
huurgaranties, koopplicht / –optie. Beide huurcontracten hebben een keuze mogelijkheid
(koopoptie en koopplicht) na een periode van twintig jaar. Voor de locatie Lammenschans
houden we rekening met de aanpassing in de huidige terugkoopplicht (zonder terugkoop van
de commerciële ruimte ad € 15 miljoen, conform LOI);
3. en 4 (alternatieven per construct op basis van de LOI). Beide locaties voor het gebruiksdeel
ROC Leiden conform huidige huursituatie met de impact van de verschillende LOI
alternatieven:
A. Voor Lammenschans betreft dit sale-leaseback in jaar 2031, met een huurperiode van
10 jaar (in twee varianten 3 en 4);
B. Voor CS Zeezijde betreft dit de uitoefening van de optie tot koop van gehele complex
in 2033 inclusief commerciële ruimte (3). Daarnaast wordt een scenario uitgewerkt
waarin afgezien wordt van de koopoptie in 2033 en de huurkorting van het 21 e jaar
contant wordt gemaakt en uitgekeerd bij aanvang 1 juli 2013 (4).

83

In onderstaande tabellen zijn de resultaten van de beschreven scenario’s weergegeven.
1. Scenario 30 jaar eigendom onderwijsdeel ROC met financiering + aflossing + restwaarde na 30 jr
BVO 25.132 m², vvo 20.437 m², incl. 9e verdieping
Investering (saldo lening) t=0
€
-59.251.401 desinvestering (eindwaarde)
€
14.812.850
Afschrijving
2,50% per jaar
€
-44.438.551
Aflossing
€
-1.481.285 jaar 1
Rentekosten
4,50% (lange termijn)
€
-2.666.313 jaar 1
Subtotaal kapitaalslasten
€
-4.147.598 jaar 1
Inflatie
2,00%
Exploitatie kosten
€
19,24 per m² vvo (bron NAI)
€
-393.208 jaar 1
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-3.712.783 over 30 jaar
€
-111.383.476
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
-52.942.880
2. Scenario 30 jaar, 20 jaar huur, daarna eigendom (LOI koopplicht gecorrigeerd met € 15 mln.)
Koopplicht na 20 jr
onderwijsdeel
€
Afschrijving
2,50% per jaar
na 20 jaar
€
Aflossing vanaf jaar 2031
jaar 21
Rentekosten
4,50% (lange termijn)
Subtotaal kapitaalslasten
Inflatie
2,00%
Exploitatiekosten per jaar 21
€
19,24 per m² vvo (bron NAI)
Restwaarde na 20 jaar
€
Impairment na 20 jr (verschil koopplicht en restwaarde)
€
Huurbetaling jaren 1 t/m 20 (9de per 1/1/2016)
€
3.065.550,00
Storting/jaar en beleggingsdepot na 20 jaar
6,68% €
-1.010.554 €
BNG depot boekwinst
€
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-3.803.052 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
3. Scenario 30 jaar huur (LOI oktober 2013 koopplicht en sale lease back na 20 jaar € 35 mln.)
Koopplicht na 20 jr in 2013
onderwijsdeel
€
Verkoop in 2031 b j huur voor 10 jaar
€
Verschil koopplicht en verkoop in jaar 2031
€
Depotstorting per jaar
€
-590.848
Depot incl rendement
6,68%
Huurbetaling per jaar 1 juni 2031
€
-3.500.000
Inflatie
2,00%
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-4.123.916 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
4. Scenario 30 jaar huur (LOI oktober 2013 koopplicht en sale lease back na 20 jaar € 40 mln.)
Koopplicht na 20 jr
onderwijsdeel
€
Verkoop in 2031
€
Verschil koopplicht en verkoop in jaar 2031
€
Depotstorting
€
-464.529
Depot incl rendement
6,68%
Huurbetaling per jaar 1 juni 2031
€
-4.555.246
Inflatie
2,00%
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-4.424.858 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€

-58.387.096
-29.625.701

29.625.701
-28.761.396
40.000.000
11.238.605
-114.091.556
-54.267.762

-58.387.096
35.000.000
-23.387.096

-123.717.482
-54.018.155

-58.387.096
40.000.000
-18.387.096

-132.745.747
-57.245.427

Scenario’s Lammenschans

De uitwerking van de scenario’s Lammenschans geeft weer dat bij een lange looptijd (in dit geval 30
jaar) het basisscenario (1) waarbij de locatie in eigen beheer wordt geëxploiteerd het meest voordelige
is. De voordelen bij een huursituatie in termen van flexibiliteit en ‘off balance’ worden teniet gedaan
door de lange contractperiode. Met de overige scenario’s wordt inzichtelijk dat verdere aanpassingen
op het huidige contract zoals beschreven in de LOI geen verbetering zijn voor het ROC Leiden.

84

1. Scenario 30 jaar eigendom onderwijsdeel ROC met financiering + aflossing + restwaarde na 30 jr
BVO 20.084 m², vvo 16.670 m²
Investering (saldo lening) t=0
€
-47.554.474 desinvestering (eindwaarde)
€
Afschrijving
2,50% per jaar
€
Aflossing
€
-1.188.862 jaar 1
Rentekosten
4,50% (lange termijn)
€
-2.139.951 jaar 1
Subtotaal kapitaalslasten
€
-3.328.813 jaar 1
Inflatie
2,00%
Exploitatie kosten
€
19,24 per m² vvo (bron NAI)
€
-320.731 jaar 1
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-2.986.795 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€

11.888.619
-35.665.856

-89.603.857
-42.576.093

2. Scenario 30 jaar huur conform huurcontract CS
opp. in m² vvo
huur/m² vvo
Aanvangs huur 2013
16.670 €
176 €
-2.933.920 jaar 1
Huurgarantie 6e verdieping
2.365 €
176 €
-416.240 jaar 1
Huurgarantie 10e +11e verd.
5.729 €
129 €
-739.041 jaar 1, index 5%
Geschatte opbengsten 10+11e
5.729 €
140 €
jaar 1, index 2%
Huurgarantie bij bezetting com. ruimten < 85%
€
-585.000 jaar 1, (totaal 5 jaren)
Huurkorting ROC deel: bij aanvang 3 mnd en jaar 21 geheel
€
733.480 en € 4.359.651 in jr 21
Huurkorting agv lagere BNG rente dan 5,5%
€
1.300.000 jaar 1
Inflatie
2,00%
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-4.081.396 over 30 jaar
€
-122.441.889
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
-51.836.393
3. Scenario 30 jaar, 20 jaar huur, daarna eigendom gehele complex bij uitoefenen optie € 122,6 mln.
BVO 50.762 m², vvo 16.670 m² + parkeergarage 359 pp + vvo 15.731 m² commerciele ruimten
Huurbetaling per jaar 1 augustus 2013
€
-2.933.920 jaar 1
Huurgarantie 6e verdieping
2.365 €
176 €
-416.240 jaar 1
Huurgarantie 10e +11e verd.
5.729 €
129 €
-739.041 jaar 1, index 5%
Geschatte opbengsten 10+11e
5.729 €
140 €
jaar 1, index 2%
Huurgarantie bij bezetting com. ruimten < 85%
€
-585.000 jaar 1, (totaal 5 jaren)
Huuropbrengsten commerciele ruimten en 359 pp na jaar 20
€
3.127.656 jaar 21
Huurkorting agv lagere BNG rente dan 5,5%
€
1.300.000
Stichtingskosten
€
112.213.399
Koop 30-6-2033
€
-122.600.000
Aankoop kosten op 30-6-2033
€
-7.969.000
Waarde na 20 jaar afschrijven
€
56.106.700
Verschil koop optie en waarde na 20 jaar afschr jven
€
-66.493.301
Afschrijving / aflossing
2,50% per jaar
€
-2.805.335 jaar 21
Rentekosten
4,50% (lange termijn)
Inflatie
2,00%
Exploitatie kosten
€
19,24 per m² vvo (bron NAI)
€
jaar 1
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-5.901.973 over 30 jaar
€
-177.059.182
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
-68.319.839
4. Scenario 30 jaar huur conform LOI oktober 2013
opp. in m² vvo
huur/m² vvo
Aanvangs huur 2013
16.670 €
176 €
-2.933.920 jaar 1
Huurgarantie 6e verdieping
2.365 €
176 €
-416.240 jaar 1
Huur van 6e verdieping voor een periode van 10 jaar (per 1 juli 2014 aanname)
€
Huurkorting 6e verdieping voor 2 jaar bij aanvang per 1 juli 2014 (aanname)
€
Huurkorting ROC deel: bij aanvang 3 mnd en jaar 21 omgezet naar € 1,7 mln korting bij aanvang
€
Huurkorting agv lagere BNG rente dan 5,5%
€
Inflatie
2,00%
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-3.983.250 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€

-424.565
424.565
2.433.480
1.300.000
-119.497.504
-47.539.636

Scenario’s CS Zeezijde

De uitwerking van de scenario’s CS Zeezijde geeft weer dat bij een lange looptijd (in dit geval 30 jaar)
het basisscenario (1) waarbij de locatie in eigenbeheer zou zijn gebouwd en geëxploiteerd het meest
voordelige is. Scenario 4 is voordeliger dan huidige contracten als gevolg van het doorhalen van
huurgaranties voor commerciële ruimten. Eventuele voordelen van een huursituatie in termen van
flexibiliteit en ‘off balance’ worden teniet gedaan door de lange contractperiode.

85

Het eventueel uitoefenen van de koopoptie (CS Zeezijde) is niet gunstig voor ROC Leiden. Dit scenario
voorziet niet alleen in de verwerving van het onderwijsdeel maar ook van de commerciële ruimten.
In de vergelijking constateren we dat de mogelijk verwachte meeropbrengst (waarde groei van het
onroerend goed) is opgenomen in de contracten. Voor Lammenschans betreft dit een koopplicht met
een vooraf vastgestelde waarde en voor CS Zijde betreft het een koopoptie met een vooraf vastgestelde
prijs. Beide constructen worden gekenmerkt door langlopende huurcontracten en de vastgoedobjecten
hebben een zekere mate van incourantheid. Desalniettemin is de rationele vanuit financieel oogpunt
voor beide constructen een dergelijke lange verbintenis niet logisch gebleken.
Beide constructen beschouwend is vanuit bedrijfseconomisch perspectief het huidige construct
kostbaarder gebleken dan de objecten in eigen beheer te bouwen en exploiteren. Een
eigendomssituatie zou financieel meer voor de hand hebben gelegen op basis van een vooraf
vastgesteld budget passend bij een ROC onderwijsinstelling. Ten aanzien van Lammenschans merken
wij dat het gekozen construct nog duurder kan uitvallen als gevolg van tegenvallende
beleggingsresultaten (het werkelijke rendement is lager dan de aangenomen 6,6%, zie hiervoor ook
onze bevindingen in rapportage fase 1).

Doelkapitaal
Looptijd

Scenario 2 LOI Scenario 3 LOI Scenario 4 LOI
€
40.000.000 € 23.387.096 € 18.387.096
20
20
20

Vereist rendement
Jaarlijkse storting

€

6,68%
-1.010.554 €

6,68%
-590.848 €

6,68%
-464.529

Vereist rendement
Jaarlijkse storting

€

4,50%
-1.275.046 €

4,50%
-745.490 €

4,50%
-586.110

Vereist rendement
Jaarlijkse storting

€

2,50%
-1.565.885 €

2,50%
-915.538 €

2,50%
-719.802

* stortingen einde jaar
Ontwikkeling doelkapitaal tbv koopplicht locatie Lammenschans per scenario, diverse rendementen

Wij constateren dat gedurende het traject van het tot stand komen van beide constructen men niet
heeft onderkend dat de plannen te duur zijn geworden. Bijkomend aspect behorende bij deze situatie
is dat door een meer complexe structuur van de constructen de risico’s voor ROC Leiden onvoldoende
inzichtelijk zijn gebleken.

3.5. Transacties ROC Leiden
Om een volledig beeld te verkrijgen van het tot stand komen van Lammenschans en CS Zeezijde zijn
tevens de (grond)transacties in kaart gebracht.
Inventarisatie grond- vastgoedtransacties
Verkopen van de (oude) locaties hebben onderdeel uitgemaakt van de afspraken van het ROC Leiden
en de Gemeente Leiden. Inzicht in de grondaankopen (Lammenschans en CS Zeezijde) en de verkopen
van (oude) locaties is noodzakelijk om een overzicht te genereren om de daadwerkelijke grondkosten
volledig in kaart te brengen. Om de verschillen te duiden tussen de constructen CS Zeezijde en
Lammenschans dient het hele speelveld in ogenschouw te worden genomen, inclusief de transacties
van de oude- en nieuwe locaties.
De grond- en vastgoedtransacties vormen in feite de grondslag voor de ontwikkeling en realisatie van
Lammenschans (en in mindere mate CS Zeezijde). De transacties hebben deels rondom
Lammenschans plaats gevonden echter ook daarbuiten. In de tabel hieronder is het overzicht
weergegeven van alle transacties.

86

wordt op basis van 34% van het totaal (€ 7.041.650) het transactiedeel berekend op
€ 2.397.669,-. Het verschil tussen de transactiewaarde van € 2 miljoen en de berekende
waarde van € 2.397.669,- bedraagt circa 20%.
Daarnaast heeft ROC Leiden eigen grond ingebracht. Conform het gronduitgiftebeleid van de
gemeente Leiden is de grondwaarde van 40.238 m² BVO (inclusief VMBO exclusief
parkeergarage) à € 175/m² BVO (prijspeil 2011) berekend op € 4.643.981 (66% van het
aandeel van het totale kadastrale perceel van Lammenschans).


De betaalde grondverwervingskosten voor locatie CS Zeezijde bedragen € 5.913.577,(exclusief BTW). In totaal is er 38.538 m2 BVO (exclusief parkeergarage) nieuwbouw op
locatie CS Zeezijde gerealiseerd. Conform het gronduitgiftebeleid van de Gemeente Leiden zou
dit tenminste een waarde van € 6.744.150,- (exclusief BTW) vertegenwoordigen74 (een verschil
van € 704.721,- (exclusief BTW) in het voordeel van ROC Leiden/CCL).

Naast de grond- en vastgoedtransacties heeft de Gemeente Leiden een belangrijke rol gespeeld bij het
vergeven van bestemming, de omgevingsvergunning, de realisatie van het Da Vinci VMBO en de
realisatie van de parkeergarage ( ambities van de Gemeente Leiden). De parkeergarage Lammenschans
wordt (zoals eerder vermeld) uiteindelijk gebouwd met alle kosten en risico’s voor ROC Leiden. De
parkeergarage maakt daarmee ook onderdeel uit van de complexe expliciete en impliciete afspraken
met de Gemeente Leiden.
Toelichting transacties Lammenschans ROC en Gemeente Leiden
1 Stichtingskosten VMBO Da Vinci
Opbrengst VMBO

2 Stichtingskosten gymzalen*

3 Stichtingskosten parkeergarage
Waarde garage 337 pp **

Totaal excl BTW

€
€

€

€
€

-18.449.145
13.088.235
€

-5.360.909

€

-2.911.519

€

-12.516.191

€

-20.788.620

-2.911.519

-14.622.441
2.106.250

* Sportzaal 1 221 m² BVO 'om niet' in gebruik door VMBO voor 40 jaar (gebruiksrecht)
** Schatting op basis van huurw aarde van € 500,- per parkeerplaats en BAR von 8%
(bron NAI taxatierapport 1-7-2013)

Toelichting transacties Lammenschans ROC Leiden en Gemeente Leiden

Conform de opgestelde koopovereenkomst tussen ROC Leiden / CCL en de Gemeente Leiden inzake
het Da Vinci VMBO dient er een koopsom van € 15.575.000 inclusief BTW betaald te worden (€
13.088.235 exclusief BTW). Echter, op basis van de gerealiseerde stichtingskosten kan er € 18.449.145
(exclusief BTW) worden toegekend aan het Da Vinci VMBO. Inrichtingskosten zijn daarbij nog niet
meegenomen (€ 818.000 + PM exclusief BTW zoals berekend door AT Osborne). Het Da Vinci VMBO
maakt, op basis van de meest recente meetstaat, gebruik van 8.291 m2 BVO (6.821 VVO), terwijl voor
de levering uitgegaan is van een andere meetstaat. Daarnaast heeft het Da Vinci VMBO het recht ‘om
niet’ gebruik te maken van sportfaciliteiten voor een periode van 40 jaar. Onderstaand is weergegeven
welke kosten ROC Leiden maakt om de ambities van de gemeente te realiseren.
De berekende stichtingskosten van de gymzalen zijn gebaseerd op de eerder benoemde
stichtingskosten van Lammenschans . Met een gebruiksrecht van 40 jaar bij een BVO van 1.221 m2
zijn de stichtingskosten van de gymzaal berekend op € 2.911.519 (exclusief BTW).

74 Uitgangspunt is het meest conservatieve scenario, waarbij de grondprijs wordt gehanteerd van nieuwbouw met een volledige

onderwijsfunctie. Dit is een lagere grondprijs per m2 dan bijvoorbeeld gehanteerd wordt voor commerciële ruimte.

89

De stichtingskosten voor de parkeergarage zijn € 14.622.441 exclusief BTW. De marktwaarde van de
337 parkeerplaatsen in de parkeergarage is geschat op € 2.106.250. Dat is gebaseerd op een jaarhuur
per parkeerplaats van € 500 en een aanvangsrendement van 8%.
Deze combinatie van bevindingen duidt er op dat afspraken en transacties tussen ROC Leiden en
Gemeente Leiden een complex samenspel betreft. Bedragen gemoeid met de transacties kunnen niet
los van elkaar bezien worden van de geleverde tegensprestaties.
Concluderend stellen we dat:


ROC Leiden heeft zich verplicht om een aantal gebouwdelen als onderdeel van Lammenschans
te ontwikkelen en te realiseren. Het VMBO is vanaf de start niet realistisch gebudgetteerd door
de Gemeente Leiden (€12,2 miljoen). ROC Leiden heeft bewust of onbewust dit onrealistische
budget geaccepteerd. Derhalve is een verlies ontstaan op de ontwikkeling en realisatie van het
VMBO van afgerond € 5,4 miljoen.



De realisatie van de gymzalen en de ingebruikname ‘om niet’ voor 40 jaar betekent dat
tegenover de gemaakte kosten voor de bouw geen opbrengsten staan. Derhalve zijn de
berekende stichtingskosten van de gymzalen een verlies van afgerond € 2,9 miljoen. De
restwaarde van de gymzalen na 40 jaar zijn per datum van levering verwaarloosbaar.



De parkeergarage kent een hoge kostprijs. De bouwkosten zijn voor rekening van het ROC
Leiden. Op voorhand is duidelijk geweest dat de parkeergarage onvoldoende opbrengsten zal
genereren om kostendekkende exploitatie mogelijk te maken. Voor het verkrijgen van de
bouwvergunning was de parkeergarage een vereiste. CCL heeft zich gecommitteerd om de
parkeergarage te bouwen. Green neemt de parkeergarage af. Green heeft echter beperkte
inkomsten op de garage. Het verlies als gevolg van de ambitie van de Gemeente Leiden is bij
ROC Leiden en niet bij de Gemeente Leiden terecht gekomen en bedraagt afgerond € 12,5
miljoen.

3.6. Documentatie en gesproken partijen
Wij hebben voor dit bouwblok de volgende documentatie betrokken in ons onderzoek (belangrijkste
bronnen):
1. Budgetraming nieuwbouw Lammenschanspark “1754_001.pdf”
2. DO-raming nieuwbouw CS Zeezijde “1756_001.pdf”
3. Excelbestand ROC Leiden (uitgaven CCL) “Kopie van Z0007.01.01 -20101216- financiële
rapportage 2010 31052012.xls”
4. Besluit verhoging budget en gunning “2007-06-05 verslag rvt 05062007”
5. Goedkeuring extra budget “G019 2009-03-05 Verslag auditcomm. Nieuwbouw”
6. Meest recente meetstaat “Meetrapport IB ROC LMS totaal d.d. 30-01-14.pdf”
7. Bouwkostenkompas onderwijsfunctie ROC peildatum januari 2013
8. Beschikbare koopcontracten en akten
9. Kadaster voor alle transacties
Daarnaast zijn er talloze andere documenten ingezien en geraadpleegd die beschikbaar zijn gesteld. Dit
betrof (bouw)plannen, contracten, (huur)overeenkomsten, opdrachten, communicatie / e-mails,
vergadernotulen, etc. uit:
1. Fysieke CCL archief Lammenschans
2. Fysieke archief College van Bestuur
3. Digitaal filing systeem Decos (adminstratie CCL en ROC Leiden).

90

in rekening brengt aan zijn klant. Zoals hierboven aangegeven mag, indien een van BTW vrijgestelde
prestatie wordt verricht, de BTW op kosten niet in aftrek worden gebracht. Bij een van BTW
vrijgestelde prestatie ‘stopt’ in beginsel de keten van transacties waarover BTW wordt berekend.
Een belangrijk uitgangspunt bij heffing van BTW is dat slechts BTW wordt berekend over de
vergoeding zoals deze tussen partijen is afgesproken (subjectieve vergoedingsbegrip), tenzij de
vergoeding dermate laag is dat er sprake is van een symbolische vergoeding. In dat laatste geval wordt
er geacht geen prestatie te hebben plaatsgevonden voor de BTW, dus ook geen met BTW belaste
prestatie. Het gevolg daarvan is dat BTW op toerekenbare kosten niet in aftrek kan worden gebracht.
Opgemerkt dient te worden dat als vergoeding niet alleen wordt aangemerkt een vergoeding in geld,
maar ook een vergoeding in natura (dit kan zich voordoen bij ruilsituaties). Verder kan er in bepaalde
BTW besparende structuren sprake zijn van ‘misbruik van recht’, als gevolg waarvan de situatie voor
de heffing van de BTW zodanig wordt geherdefinieerd alsof de BTW besparende structuur niet zou zijn
toegepast. Normaal gesproken wordt de BTW gedurende de keten steeds hoger. Dit betekent dat er in
een keten waarbij in de eindschakel voldoende BTW wordt voldaan, niet snel sprake zal zijn van
misbruik van recht. Het is dan niet relevant of in de voorliggende schakels voldoende BTW is
berekend.
De BTW is een Europese belasting, gebaseerd op de Europese BTW richtlijn. Dit heeft tot gevolg dat
begrippen in de BTW wetgeving Europees moeten worden uitgelegd en niet altijd overeenkomen met
de nationaal- en civielrechtelijke begrippen. Zo komt het begrip levering in BTW niet altijd overeen
met het Nederlandse civielrechtelijke begrip levering. Daarnaast zijn bepaalde ficties aangebracht in de
BTW wetgeving. Zo wordt er bij een situatie van huurkoop voor de heffing van de BTW geacht al te zijn
geleverd bij het ter beschikking stellen van de desbetreffende zaak. Ook kan er bij een huursituatie
sprake zijn van een levering voor de heffing van de BTW, bijvoorbeeld indien de huurder een dermate
urgerende koopoptie heeft dat er vanuit kan worden gegaan dat deze zal worden uitgeoefend.

4.3.1. Lammenschans: ROC Leiden-deel (inclusief IPC)
Het verstrekken van onderwijsprestaties is vrijgesteld van BTW, zodat ROC Leiden de BTW op kosten
hiervoor niet in aftrek kan brengen. Dit geldt ook voor de BTW op huisvesting. Voor zover de
huisvesting kan worden toegerekend aan met BTW belaste prestaties, zoals de exploitatie van een
kantine75, kan de BTW wel in aftrek worden gebracht.
Indien een bepaalde ruimte voor zowel met BTW belaste als van BTW vrijgestelde prestaties wordt
gebruikt, kan de BTW die toerekenbaar is aan deze ruimte, slechts in aftrek worden gebracht voor
zover de ruimte wordt gebruikt voor met BTW belaste prestaties (in beginsel gebaseerd op omzetten).
De verhuur van onroerend goed is over het algemeen vrijgesteld van btw. Opteren voor een met BTW
belaste huur is echter mogelijk indien de gehuurde ruimte voor ten minste voor 90% aftrekgerechtigde
prestaties wordt gebruikt. Mogelijk kan voor de kantine kunnen worden geopteerd voor een met BTW
belaste verhuur.
Opteren voor een met BTW belaste verhuur heeft voor de verhuurder als voordeel dat de BTW op zijn
toerekenbare kosten (investeringskosten, exploitatiekosten, etc.) in aftrek mag worden gebracht.
Indien niet kan worden geopteerd voor een met BTW belaste verhuur, brengt de verhuurder
normaliter een bedrag in rekening aan de huurder ter compensatie voor de bij de verhuurder niet
aftrekbare BTW op kosten. Deze compensatie kan ineens of in termijnen verschuldigd zijn, al naar
gelang de afspraken die partijen hierover maken.
Omdat alleen de ROC Leiden- en IPC-delen niet volledig voor met BTW belaste doeleinden worden
gebruikt, worden in deze rapportage alleen deze delen beoordeeld. Bij de delen die volledig voor BTW
belaste doeleinden worden gebruikt bestaat geen BTW risico.
De BTW aspecten worden inzichtelijk gemaakt aan de hand van drie scenario’s:
Er is discussie gaande met de belastingdienst over de vraag of de kantine in casu belast met BTW kan worden
geëxploiteerd.

75

94

3. Eigendom en exploitatie Lammenschans volledig bij CCL/ROC Leiden;
4. Gekozen construct sale & leaseback, exclusief LOI;
5. Gekozen construct sale & leaseback, inclusief LOI.
Scenario 0: eigendom en exploitatie bij ROC Leiden
Indien de sale – lease back in het geheel niet zou zijn geïmplementeerd dan zou ROC Leiden als
eigenaar / gebruiker van het onderwijsdeel moeten worden beschouwd. Verondersteld is dat ROC
Leiden geen eigenaar zou zijn van de overige delen. Het IPC-deel zou zeer waarschijnlijk vrijgesteld
van BTW worden verhuurd, ofwel aan ROC Leiden (dat het desbetreffende deel vervolgens vrijgesteld
van BTW zou verhuren aan IPC), ofwel direct aan IPC. Omdat beide delen vrijgesteld van BTW zouden
worden gebruikt, worden beide delen hierna gelijk behandeld. Opgemerkt wordt dat de belastingdienst
het standpunt in zou kunnen nemen dat, indien aangetoond kan worden dat er sprake is van misbruik
van recht, het toegepaste construct (al dan niet na aanpassing naar aanleiding van de LOI) kan worden
genegeerd, in welk geval omzetbelasting wordt geheven alsof er in het geheel geen structuur is
toegepast, dit komt overeen met de situatie in scenario 0.
Voor de analyse van BTW risico’s met betrekking tot het ROC Leiden-deel, inclusief IPC-deel, is
onderzoek naar de situatie dat in het geheel geen structuur zou zijn toegepast van belang, aangezien de
belastingdienst het standpunt zou kunnen innemen dat, met betrekking tot dit deel van het project, de
toegepaste structuur moet worden genegeerd, zodat voor de heffing van de BTW wordt uitgekomen op
een situatie dat in het geheel geen structuur is toegepast.
De verhuur van onroerende zaken is in beginsel vrijgesteld van BTW. Een met BTW belaste verhuur is
alleen mogelijk indien de huurder de BTW op de huur voor ten minste 90% in aftrek zou kunnen
brengen. Aangezien ROC Leiden van BTW vrijgestelde onderwijsprestaties verricht is dat in beginsel 76
niet mogelijk.
Omdat CCL de desbetreffende ruimten vrijgesteld van BTW zou verhuren aan ROC Leiden, zou zich bij
CCL een zogenoemde integratielevering voordoen. Een integratielevering voor de BTW deed zich tot 1
januari 2014 (sinds die datum afgeschaft) voor indien een ondernemer een onroerende zaak liet
vervaardigen onder terbeschikkingstelling van bijvoorbeeld grond en deze onroerende zaak in gebruik
nam voor van BTW vrijgestelde prestaties (zoals van BTW vrijgestelde verhuur of van BTW
vrijgestelde onderwijsprestaties). Het gevolg van een dergelijke integratieheffing was dat per saldo btw
verschuldigd was over een aantal posten waarop aanvankelijk geen btw drukte (veelal de grond).
Meer specifiek wordt de desbetreffende ondernemer geacht de onroerende zaak aan zichzelf te hebben
geleverd en dient hij BTW te berekenen over de zogenoemde voortbrengingskosten. De
voortbrengingskosten bestaan uit de stichtingskosten van de onroerende zaak, die dienen te worden
gewaardeerd op de reële waarde op het moment van beschikken voor de van BTW vrijgestelde
prestatie. Enkele elementen van de stichtingskosten, zoals financieringskosten en het constante deel
van de algemene kosten, hoeven niet te worden meegenomen voor de berekening van de BTW.
Wij zien mogelijkheden om de stelling in te nemen dat zich, indien dit scenario met terugwerkende
kracht alsnog in werking treedt, geen integratielevering zou hebben voorgedaan. Goedgekeurd was dat
onderwijsinstelling mochten afzien van een zogenoemde integratielevering voor zover wettelijk
onderwijs werd verleend en onder de voorwaarde dat de BTW op toerekenbare kosten niet in aftrek
wordt gebracht. Omdat er nog enkele vragen openstaan, gaan wij er in dit rapport vanuit dat zich wel
een integratielevering zou hebben voorgedaan. Enkele vragen die in dit kader nog openstaan zijn:
‘kwalificeert CCL zich als een onderwijsinstelling’, ‘wellicht kwalificatie van CCL met ROC Leiden als
fiscale eenheid’ en ‘CCL heeft de BTW in eerste instantie wel in aftrek gebracht’.
Onderstaand figuur geeft een schematische weergave van scenario 0.

76

Hierop zijn enkele uitzonderingen, bijvoorbeeld indien het niet wettelijk geregeld onderwijs betreft. Indien en voor zover dit
het geval is, zal het bedrag van een mogelijke naheffingsaanslag lager zijn. Op basis van een analyse van de baten (omzet) uit de
liquiditeitsprognose (FMJK) van het ROC Leiden zien wij hiertoe echter geen aanleiding.

95

ROC Leiden vrijgesteld van BTW gehuurde gedeelte. In de allonge bij de huurovereenkomst is
opgemerkt dat de berekening van de BTW compensatie (door Green Key City BV?) is voorgelegd aan
de belastingdienst. Wij hebben geen stukken gezien die de berekening goed- of afkeuren.
In een (niet getekende) allonge bij de huurovereenkomst is ook overeengekomen dat partijen opteren
voor een met BTW belaste verhuur van:



Het restaurant op de tweede verdieping van ca. 2.214 m2; en
De vergaderaccommodatie op de eerste verdieping van ca. 300 m2.

Het is ons bekend dat de belastingdienst regelmatig het standpunt inneemt dat voor een
vergaderaccommodatie niet kan worden geopteerd voor een met BTW belaste verhuur. Indien de
belastingdienst dat in casu ook zou doen, zou dit betekenen Green Key City BV een deel van de in
aftrek gebrachte BTW op investerings- en ontwikkelingskosten aan de belastingdienst moet
terugbetalen. Conform de bepalingen van de huurovereenkomst mag Green Key City BV deze schade
verhalen op de huurder, ROC Leiden. Dit zou leiden tot een extra te betalen bedrag aan BTW
compensatie van € 141.44184.
Conclusie
Bij de onroerende zaak CS Zeezijde lijken er geen wezenlijke BTW risico’s verbonden te zijn aan de
gekozen structuur. Wel bestaat er een risico op een naheffingsaanslag BTW bij CCL in verband met
huurdersinvesteringen ten bedrag van € 380.000.

84 Te verhogen met eventuele rente en boete verschuldigd door Green Key City BV.

104

5.

Totstandkoming afwaardering
Lammenschans in de
jaarrekening(en)

5.1. Reikwijdte en aanpak
De aanpak bestaat uit een volgordelijk onderzoek naar de verwerking van primair het construct
Lammenschans en secundair het construct CS Zeezijde, en de onderliggende contracten en wijzigingen
in de administratie en jaarrekeningen van het ROC Leiden vanaf het jaar van planvorming tot heden.
Doel is om gerelateerd aan het onderzoek uit het vorige bouwblok rond de aard en omvang van de
stichtingskosten voor beide constructen, aanvullend inzicht te krijgen in:



de omvang en verwerkingswijze van de aan de constructen gerelateerde
(verkoop)opbrengsten en;
de oorzaak en aard van in de administratie (en jaarrekeningen) verwerkte afwaarderingen.

Dit aanvullend inzicht kon bij het ontbreken van de stichtingskosten in fase 1 nog niet worden gegeven.
De aard van de uitgevoerde werkzaamheden houdt in dat geen accountantscontrole is toegepast,
terwijl tevens geen beoordelingsopdracht is uitgevoerd. Eén en ander impliceert dat aan onze
rapportage geen zekerheid kan worden ontleend.

5.2. Samenvatting: aanvullende afwaardering van €
5,6 miljoen en goede analyse in fase 1 werd
bemoeilijkt door niet afgeboekte bedragen in
eerdere jaren
Het appartementsrecht ROC Leiden-deel in het pand aan de Lammenschans is door CCL in mei 2011
voor € 75.600.000 verkocht aan Green / Roclam. ROC Leiden ontving in 2011 € 75.600.000 voor
Lammenschans. De geactiveerde bouwkosten waren € 91.576.626 zoals blijkt uit de jaarrekeningen
2011 van CCL en van ROC Leiden. Het verschil is op de balans van ROC Leiden verantwoord als €
15.976.626 aan ‘activering meerkosten’.
In de jaarrekening 2012 van ROC Leiden is op basis van een bedrijfswaardeberekening (zie voor
nadere details de rapportage van fase 1) en rekening houdend met de uitgangspunten in de definitieve
LOI d.d. 28 oktober 2013 een bijzondere waardevermindering verantwoord van € 5.795.345.
In onze rapportage over fase 1 hebben wij aangegeven dat in de vergelijking tussen de bedrijfswaarde
berekening en de boekwaarde door het ROC Leiden bij de boekwaarde rekening wordt gehouden met
de in de LOI overeengekomen afname van de koopplicht van € 15 miljoen. Wij hadden tijdens fase 1
begrepen dat de afname van de kooplicht gelijk is aan de waarde van de parkeerfaciliteit en
commerciële ruimten op de begane grond zoals verwerkt in de boekwaarde van het pand in de
jaarrekening. Het bedrag is gebaseerd op basis van een waardering door xxx. Het in mindering
brengen van € 15 miljoen op de boekwaarde lijkt verdedigbaar op het moment dat dit bedrag gelijk is
aan het in de boekwaarde opgenomen deel voor de parkeerfaciliteit en commerciële ruimten op de
begane grond.
Uit het onderzoek naar de stichtingskosten in paragraaf 3.3 Inzicht in (de opbouw van) de
stichtingskosten blijkt dat de stichtingskosten toerekenbaar aan de parkeerfaciliteit en commerciële
ruimten op de begane grond totaal € 20,9 miljoen bedragen.

105

5.6. Aanvullende afwaardering Lammenschans van
€ 5,6 miljoen
De totale afwaardering op Lammenschans zou vermoedelijk dus € 11,3 miljoen bedragen, bestaande
uit € 5,4 miljoen VMBO-deel en € 5,9 miljoen inzake de parkeerfaciliteit en commerciële ruimten. Een
afwaardering van € 5,7 miljoen op het totaal is reeds in 2012 verantwoord. Een resterend bedrag van
€ 5,6 miljoen zou nog moeten worden afgeboekt.
In het accountantsverslag 2013 beschrijft de extern accountant kort de waardering van Lammenschans
door ROC Leiden: ROC Leiden heeft de locatie Lammenschans steeds als één integraal project
beschouwd, waarbij de overige onderdelen (commerciële ruimten, parkeergarage en het VMBO-deel)
nodig waren op grond van gemeentelijke eisen en commerciële haalbaarheid. De ontvangen
vergoeding van het VMBO en de nog te ontvangen vergoeding inzake de commerciële ruimte wordt in
mindering gebracht op de totale stichtingskosten. Omdat ROC Leiden het pand als één integraal
project heeft beschouwd, is in het verleden geen boekverlies op het VMBO-deel verantwoord, mocht
daarvan sprake zijn geweest; een eventueel boekverlies is echter niet gekwantificeerd, omdat geen
betrouwbare toedeling van de stichtingskosten te maken was. De stellige verwachting is wel dat de
stichtingskosten met name hoog zijn uitgevallen wegens gebrekkig bouwmanagement en faalkosten
voor het eigen ROC-deel. De, na aftrek van deze opbrengsten, resterende stichtingskosten worden
geacht betrekking te hebben op het door ROC Leiden in gebruik zijnde deel van het pand. De over 2012
berekende impairment heeft dan ook betrekking gehad op het geheel van de voor ROC Leiden
resterende stichtingskosten.

5.7. Aansluitverschillen tussen de financiële
administratie, projectadministratie en de
stichtingskosten bemoeilijken de analyses
Bij de uitvoering van ons onderzoek constateren wij dat geen inzicht bestaat bij ROC Leiden ten
aanzien van de verschillen tussen de financiële administratie (gevoerd door ROC Leiden in Exact) en
de projectadministratie (gevoerd in Excel door BFB ten behoeve van CCL). Tevens constateren wij
verschillen tussen de totale stichtingskosten zoals opgenomen in hoofdstuk 3 en beide administraties.
In het volgende overzicht geven wij u een beeld van de verschillen op totaal niveau:
Bron

LMS

CS

Totaal

Stichtingskosten (bouwblok 3)
Stichtingskosten (bouwblok 3) incl. grond
Stichtingskosten (bouwblok 3) incl.waarde inbreng eigen grond

€ 103.872.601
€ 105.950.691
€ 110.594.672

ROC Leiden (Exact)
BFB (projectadministratie)

€ 109.095.551 € 16.648.755 € 125.744.306
€ 107.762.954 € 15.132.271 € 122.895.225
€
1.332.598 € 1.516.484 €
2.849.082

Wij hebben geen vergelijk tussen de stichtingskosten uit hoofdstuk 3 voor CS en de bedragen in de
administratie opgenomen, aangezien CS tussentijds is verkocht en binnen ROC Leiden daarna geen
administratie meer is gevoerd.
De aansluitverschillen zijn besproken met ROC Leiden, maar kunnen niet op detailniveau worden
verklaard door de huidige medewerkers. In paragraaf 5.8 geven wij beknopt inzicht in de AO/IB
rondom de projectadministratie.
De verschillen met de stichtingskosten volgens bouwblok 3 (zie hoofdstuk 3) kunnen deels verklaard
worden door gemaakte kosten welke doorgaans niet tot stichtingskosten worden gerekend. Het maken
van een detailaansluiting wordt bemoeilijkt doordat de financiële administratie gevoerd is op
factuurniveau en in de stichtingskosten, gebaseerd op de projectadministratie, tevens contracten en
overeenkomsten zijn gehanteerd. Daarnaast is in de administratie (zowel financieel als
projectadministratie) geen onderscheid gemaakt naar de verschillende delen (P-garage, ROC, IPC,
108

xxx, VMBO, Sport, Kantoor 9e etage en Supermarkt). Bij de huidige medewerkers van ROC leiden
ontbreekt voldoende inzicht op factuurniveau om de verschillen te kunnen verklaren.
Aangezien wij in dit hoofdstuk uitgegaan zijn van de stichtingskosten uit hoofdstuk 3, kunnen de
afwaarderingen mogelijk hoger uitvallen indien alsnog inzicht ontstaat in de in de financiële
administratie geboekte bedragen voor het VMBO deel, de Parkeergarage en commerciële ruimten.
Tot slot merken wij op dat niet alle bankafschriften aangaande de projectontwikkeling LMS terug
gevonden zijn.

5.8. Opzet AO/IB rondom projectadministratie kende
inherent risico op aansluitverschillen
Om de aansluitverschillen uit de vorige paragraaf te kunnen duiden, hebben wij ook de AO/IB
besproken rondom de verantwoording van de projectuitgaven. Wij hebben AO beschrijvingen
opgevraagd, maar deze zijn niet ontvangen. De AO/IB kan op basis van het interview, met het huidige
Hoofd Financiële Administratie van ROC Leiden, als volgt kort worden weergegeven:














Facturen kwamen binnen bij ROC Leiden;
Een medewerker van BFB85 codeerde de facturen (op locatie ROC Leiden);
De administratie ROC Leiden verwerkte de facturen in 2020 Vision (crediteuren workflow
applicatie);
De 1e autorisatie vond plaats door BFB. Deze functionaris adviseerde de projectdirecteur ROC
Leiden86 voor akkoord;
De 2e autorisatie vond plaats door de projectdirecteur binnen ROC Leiden. Deze functionaris
tekende voor akkoord (levering/prijs/budget);
De 3e autorisatie vond plaats door de directeur Planning en Control van ROC Leiden ten
behoeve van de betaalbaarstelling van alle facturen;
Na de autorisaties werden de facturen door middel van een export vanuit 2020Vision door de
beleidsmedewerker financiën ingeboekt in Exact van ROC Leiden;
De facturen werden betaalbaar gesteld door de beleidsmedewerker financiën en de betalingen
werden gezamenlijk geautoriseerd door de projectdirecteur en de directeur Planning en
Control;
Na het verwerken van de facturen in 2020 Vision werd de fysieke factuur meegenomen door
BFB;
BFB verwerkte de facturen in “het projectoverzicht”, een Excelbestand in eigendom van
BFB/PRC/Arcadis/RNR;
Periodiek werd een financiële rapportage opgesteld, vermoedelijk op basis van de
projectadministratie BFB;
Vanuit Exact werden de jaarrekeningen opgesteld;
In de projectadministratie werd geen rekening gehouden met boekingsperioden en de
projectadministratie sloot (tussentijds) niet aan op Exact.

5.9. Documentatie en gesproken partijen
Wij hebben voor dit bouwblok de volgende documentatie betrokken in ons onderzoek:
1. excelbestand PwC ‘Overzicht stichtingskosten’;
2. excelbestand ROC Leiden ‘kopie van export admins ccl op 4 4 2014 besproken’;
85 BFB Bouw- en bouwkostenadviseurs te Zwolle (sinds 2007 onderdeel van Arcadis) betreft een organisatie die (kosten-)advies

geeft in huisvesting en bouwprojecten. BFB is door RoC Leiden (CCL) aangetrokken voor de inhoudelijke en administratieve
projectbegeleiding. Wij hebben geen inzicht gekregen in de exacte taakomschrijving. Op basis van de geschetste AO/IB lijkt het
beoordelen van de prestatie tot de taken van BFB te hebben behoord.
86 CCL heeft geen personeel in dienst. Genoemde functies waren in dienst van ROC Leiden.

109

6.

Disclaimer

Wij wijzen erop dat wij ons bij het opstellen van dit rapport uitsluitend en volledig gebaseerd hebben
op de aan ons ten behoeve van deze opdracht door ROC Leiden ter beschikking gestelde informatie en
documenten. Wij hebben aangenomen dat zowel de inhoud van deze documenten als de los daarvan
verstrekte informatie juist, volledig en niet misleidend is (zie in dit kader ook de in Appendix A
opgenomen Letter of Representation als ondertekend door ROC Leiden).
Het door PwC in het kader van deze opdracht uitgevoerde wederhoor is beperkt tot management en
diverse bij dit onderzoek betrokken medewerkers van ROC Leiden. Er wordt door PwC geen enkele
expliciete of impliciete verklaring verstrekt of garantie geboden noch jegens u, noch jegens derden ten
aanzien van de juistheid of de volledigheid van de in dit rapport vervatte informatie c.q. analyse.
Zowel PwC als de aan haar gelieerde ondernemingen, medewerkers, partners en/of overige
vertegenwoordigers aanvaarden geen enkele aansprakelijkheid noch jegens u, noch jegens derden, en
wijst tevens iedere verantwoordelijkheid af voor de gevolgen van enig handelen of nalaten door u en/of
derden op basis van de inhoud van dit rapport, of voor enig besluit waaraan informatie uit dit rapport
ten grondslag ligt.

111

A.

Appendix

A.1. Instellingsprofiel ROC Leiden

112

113

--

114

115

A.3. Opleidingen 2012/2013 ROC Leiden onder norm opbrengsten
n iv ea u on der w ijst ea m

% diplom a r esu lt a a t n or m

diplom a r esu lt a a t

3 M1 0 Food desig n

kw a lifica t iedossier
- D1 3 Br ood en ba n ket (2 2 1 8 1 )

% ja a r r esu lt a a t n or m ja a r r esu lt a a t
6 5 ,3 %

4 2 ,9 %

6 7 ,3 %

6 1 ,9 %

2 M1 0 Hospit a lit y a n d ser v ice

- D1 3 Fa cilit a ir e dien st v er len er (2 2 1 8 3 )

5 6 ,5 %

3 3 ,3 %

4 5 ,2 %

2 3 ,1 %

3 M1 0 Food desig n

- D1 3 Kok (2 2 1 7 7 )

6 5 ,3 %

5 0 ,0 %

6 7 ,3 %

6 6 ,7 %

3 M0 3 V er zor g en de IG en m a a t sch a ppelijke zor g

- D1 5 Ma a t sch a ppelijke zor g (2 2 1 9 5 )

6 5 ,3 %

3 7 ,0 %

6 7 ,3 %

5 0 ,0 %

4 M0 3 V er zor g en de IG en m a a t sch a ppelijke zor g

- D1 5 Ma a t sch a ppelijke zor g (2 2 1 9 5 )

6 4 ,2 %

5 3 ,6 %

6 7 ,3 %

5 7 ,1 %

4 M0 3 Dokt er sa ssist en t , MSMH en MBO-v er pleeg ku n de

- D1 5 MBO-v er pleeg ku n dig e (2 2 1 9 1 )

6 4 ,2 %

6 3 ,3 %

6 7 ,3 %

6 2 ,5 %

4 M1 5 W elzijn en on der w ijs

- D1 5 On der w ijsa ssist en t (2 2 1 9 8 )

6 4 ,2 %

5 8 ,5 %

6 7 ,3 %

5 8 ,5 %

4 M1 5 Peda g og isch w er k

- D1 5 Peda g og isch w er k (2 2 1 9 7 )

6 4 ,2 %

5 5 ,7 %

6 7 ,3 %

5 5 ,8 %

3 M0 7 T oer ism e en r ecr ea t ie

- D1 4 Reizen (2 2 1 8 5 )

6 5 ,3 %

5 2 ,0 %

6 7 ,3 %

2 9 ,4 %

4 M1 5 W elzijn en on der w ijs

- D1 5 Socia a l-cu lt u r eel w er ker (2 2 2 0 0 )

6 4 ,2 %

6 1 ,9 %

6 7 ,3 %

6 1 ,9 %

4 M1 5 W elzijn en on der w ijs

- D1 5 Socia a l-m a a t sch a ppelijk dien st v er len er (2 2 1 9 6 )

6 4 ,2 %

5 6 ,9 %

6 7 ,3 %

6 0 ,0 %

4 M0 9 Spor t en bew eg en n iv . 4

- D1 1 Spor t en bew eg en n iv . 4 (2 2 1 7 1 )

6 4 ,2 %

6 1 ,7 %

6 7 ,3 %

6 3 ,3 %

3 M0 3 V er zor g en de IG en m a a t sch a ppelijke zor g

- D1 5 V er zor g en de-IG (2 2 1 9 0 )

6 5 ,3 %

2 5 ,9 %

6 7 ,3 %

3 4 ,1 %

4 M0 4 Middelba a r la bor a t or iu m on der w ijs

- D0 4 A n a list (2 2 0 8 2 )

6 4 ,2 %

5 9 ,7 %

6 7 ,3 %

6 3 ,6 %

2 M0 2 A dm in ist r a t ief en secr et a r ieel

- D1 0 A dm in ist r a t ief m edew er ker (2 2 1 5 6 )

5 6 ,5 %

4 3 ,4 %

4 5 ,2 %

3 2 ,3 %

4 M1 2 A pplica t ie en m edia v or m g ev in g

- D0 6 A pplica t ie- en m edia on t w ikkelin g (2 2 0 8 7 )

6 4 ,2 %

4 8 ,2 %

6 7 ,3 %

5 0 ,0 %

1 M0 6 Mot or v oer t u ig en t ech n iek

- D0 7 A ssist en t m obilit eit sbr a n ch e (2 2 0 9 6 )

6 0 ,7 %

5 3 ,8 %

4 5 ,1 %

3 3 ,3 %

2 M0 6 Mot or v oer t u ig en t ech n iek

- D0 7 A u t ot ech n iek (2 2 1 0 3 )

5 6 ,5 %

4 9 ,2 %

4 5 ,2 %

3 4 ,2 %

4 M0 2 Com m er cieel

- D1 0 Com m er cieel m edew er ker (2 2 1 6 4 )

6 4 ,2 %

5 0 ,0 %

6 7 ,3 %

6 1 ,1 %

3 M0 2 Fin a n cieel

- D1 0 Fin a n ciële ber oepen (2 2 1 5 8 )

6 5 ,3 %

2 5 ,4 %

6 7 ,3 %

2 5 ,5 %

4 M0 2 Fin a n cieel

- D1 0 Fin a n ciële ber oepen (2 2 1 5 8 )

6 4 ,2 %

3 8 ,3 %

6 7 ,3 %

4 0 ,4 %

4 M1 2 Beh eer ICT

- D0 6 ICT - en m edia beh eer (2 2 2 6 3 )

6 4 ,2 %

5 9 ,6 %

6 7 ,3 %

6 2 ,6 %

3 M1 2 Beh eer ICT

- D0 6 ICT -m edew er ker (2 2 0 9 4 )

6 5 ,3 %

4 9 ,1 %

6 7 ,3 %

5 7 ,8 %

2 M1 1 Elekt r o en in st a lla t ie

- D0 3 In st a ller en (2 2 0 4 8 )

5 6 ,5 %

5 5 ,2 %

4 5 ,2 %

4 4 ,1 %

4 M0 2 Ju r idisch

- D1 0 Ju r idisch m edew er ker (2 2 1 6 1 )

6 4 ,2 %

4 5 ,7 %

6 7 ,3 %

4 8 ,6 %

3 M1 3 T r a n spor t en log ist iek

- D0 8 Log ist iek t ea m leider (2 2 1 3 8 )

6 5 ,3 %

4 7 ,4 %

6 7 ,3 %

4 6 ,7 %

4 M1 1 Mech a t r on ica en v lieg t u ig t ech n iek

- D0 3 Ma ch in ebou w m ech a t r on ica (2 2 0 4 6 )

6 4 ,2 %

4 7 ,1 %

6 7 ,3 %

4 7 ,1 %

2 M0 8 Bou w

- D0 2 Medew er ker sch ilder en (2 2 0 3 7 )

5 6 ,5 %

4 1 ,2 %

4 5 ,2 %

4 1 ,5 %

2 M0 8 Bou w

- D0 2 Medew er ker st u ka dor en (2 2 0 3 2 )

5 6 ,5 %

2 5 ,0 %

4 5 ,2 %

3 3 ,3 %

4 M1 2 A pplica t ie en m edia v or m g ev in g

- D0 5 Media v or m g ev er (2 2 0 8 6 )

6 4 ,2 %

9 ,7 %

6 7 ,3 %

9 ,7 %

2 M1 1 Met a a l en w er kt u ig bou w

- D0 3 Met a a lbew er ken (2 2 0 4 4 )

5 6 ,5 %

4 4 ,7 %

4 5 ,2 %

4 5 ,2 %

2 M0 6 Bou w en in fr a /Hou t en m eu bel

- D0 2 Meu belm a ker /(sch eeps)in t er ieu r bou w er (2 2 0 2 4 )

5 6 ,5 %

3 7 ,5 %

4 5 ,2 %

4 0 ,0 %

4 M1 1 Midden ka der en g in eer in g

- D0 3 Midden ka der en g in eer in g (2 2 0 5 0 )

6 4 ,2 %

5 8 ,2 %

6 7 ,3 %

6 0 ,6 %

4 M0 6 Bou w en in fr a /Hou t en m eu bel

- D0 1 Midden ka der fu n ct ion a r is bou w en in fr a (2 2 0 1 2 )

6 4 ,2 %

5 2 ,2 %

6 7 ,3 %

5 3 ,0 %

3 M0 2 A dm in ist r a t ief en secr et a r ieel

- D1 0 Secr et a r iële ber oepen (2 2 1 5 7 )

6 5 ,3 %

4 8 ,6 %

6 7 ,3 %

3 0 ,8 %

3 M1 3 Ha n del en on der n em er sch a p n iv . 3 -4

- D0 9 V er koopspecia list (2 2 1 4 4 )

6 5 ,3 %

6 3 ,4 %

6 7 ,3 %

5 8 ,1 %

4 M0 6 Mot or v oer t u ig en t ech n iek

- D0 7 W er kpla a t sm a n a g em en t m obilit eit sbr a n ch e (2 2 1 0 8 )

6 4 ,2 %

5 7 ,1 %

6 7 ,3 %

5 7 ,1 %

117

A.5. LPH Prestatie-indicatoren88

88 Bron: Presentatie “Het Leids Prestatiehuis en de ontwikkeling van een dashboard voor ROC Leiden”, versie 27 februari 2014

120

A.6. Bijlage correcties liquiditeitsprognose
Liquiditeitsprognose 2011 - 2018 FMJK v31.1
Bedrag in €
Rijksbijdragen OCW
Overige baten
Totaal baten
Personeelslasten
Afschr jvingen
Huisvestinglasten
Overige lasten
Totaal lasten
Operationeel resultaat
Operationele kasstroom
Investeringskasstroom
Mutatie langlopende leningen
Mutatie kredietfaciliteit
Interest
Financieringskasstroom
Netto kasstroom

2011
53,4
21,4
74,8
(44,9)
(4,1)
(5,4)
(11,1)
(65,5)
9,3
20,1
(22,8)
67,6
(63,9)
(2,0)
1,6
(1,1)

2012
52,7
9,1
61,8
(42,8)
(12,2)
(4,6)
(10,7)
(70,4)
(8,5)
1,9
(3,0)
1,2
3,2
(3,6)
0,8
(0,3)

2013
56,4
4,6
61,0
(41,3)
(5,5)
(6,0)
(9,2)
(62,0)
(1,0)
5,7
(0,6)
(1,4)
(3,7)
(5,1)
(0,0)

2014
58,5
5,4
63,8
(41,3)
(5,0)
(7,2)
(8,5)
(62,1)
1,8
(2,1)
23,1
(15,1)
(2,2)
(3,7)
(20,9)
(0,0)

2015
68,3
4,5
72,7
(43,9)
(5,9)
(8,4)
(8,7)
(67,0)
5,8
11,4
(4,5)
(0,6)
(3,0)
(3,3)
(6,9)
0,0

2016
71,9
4,2
76,1
(43,8)
(4,2)
(8,8)
(8,9)
(65,6)
10,5
14,6
(4,1)
(0,0)
(4,5)
(3,3)
(7,8)
2,7

2017
70,7
4,0
74,7
(42,3)
(4,4)
(8,9)
(9,1)
(64,7)
9,9
14,7
(2,8)
(0,0)
(4,5)
(3,3)
(7,8)
4,1

2018
70,2
4,0
74,1
(42,3)
(4,5)
(9,1)
(9,2)
(65,1)
9,0
13,9
(2,9)
(0,0)
(3,1)
(3,1)
7,9

2014
(3,2)
(15,0)
(4,2)
0,9
0,6
0,8
0,3
(20,1)
(0,1)
2,2
2,1

2015
(3,3)
0,7
0,6
0,6
(1,3)
(3,5)
(0,1)
3,0
(0,6)

2016
(3,3)
0,7
0,7
(1,9)
(3,9)
(0,1)
4,5
0,5

2017
(3,4)
0,7
0,7
(1,9)
(3,9)
(0,1)
4,5
0,5

2018
(3,5)
0,7
0,8
(2,0)
(3,9)
(0,1)
(4,0)

Bron: FMJK 20143007_v31.1 Pw C

Normalisaties netto kasstroom 2011 - 2018 FMJK v31.1 (PwC)
Bedrag in €
1. reclassificatie huurlast LMS
2. saldering effecten terugkoopplicht LMS
3. reclassificatie verkoopresultaat oudbouw MVA
4. reclassificatie mutatie depot LMS, CS
5. reclassificatie investeringsfacturen 2013
6. reclassificatie BTW-plicht inbouwpakket
7. Reclassificatie baten LMS
8. Reclassificatie BTW CS
Subtotaal reclassificaties
1. eliminatie dubbeltelling
2. eliminatie rente zonder cash-effect
3. Mutatie krediet faciliteit
Totaal correcties

2011
(2,0)
(13,6)
0,5
(15,1)
0,4
63,9
64,4

2012
(3,0)
0,2
(2,8)
0,0
(3,2)
(3,2)

2013
(3,1)
0,0
(3,1)
(0,3)
1,4
1,2

Toelichting reclassificaties:
1.

2.
3.
4.
5.
6.
7.

De huurlast LMS is in het FMJK, conform de jaarrekening, als financieringslast verantwoord. Deze
classificering is gerelateerd aan het feit dat het een sale-and-leaseback constructie betreft, waar tevens een
rentecomponent in zit. Omdat de leasecomponent het meest significant is en de last de vrije kasstroom voor
financiering reduceert, hebben wij de kasstroom als huisvestingslast gepresenteerd;
Effectuering van de LOI zou resulteren in verval van de terugkoopplicht commerciële ruimte (€15miljoen).
In het FMJK leidt dit tot zowel een fictieve desinvesteringskasstroom als een fictieve aflossing. We hebben
beide kasstromen gesaldeerd;
In 2011 is de ontvangst van de verkoop van de oudbouw CS onder de operationele kasstroom gepresenteerd.
Wij hebben de ontvangst als desinvestering gepresenteerd;
Het FMJK presenteert dotaties en onttrekkingen aan depots als investeringskasstroom; gezien het karakter
achten wij presentatie als financieringskasstroom een meer realistische weergave.
Betaling van investeringsfacturen 2013 hebben wij van de operationele kasstroom naar de
investeringskasstroom gereclassificeerd;
De BTW op inbouwpakketten CS is onder de financieringskasstroom verantwoord. Wij hebben deze
gereclassificeerd naar de investeringskasstroom;
Tevens is de afschrijving van de BTW-schade als financieringslast verantwoord. Dit betreft feitelijk een
‘verhoging’ van de huur CS en is als huisvestingslast gepresenteerd.

121

Toelichting aanpassingen met netto effect:
1.

In het FMJK zijn de Educatie en VAVO baten zowel in de Rijksbijdrage OCW meegenomen als in de overige
baten. Deze dubbeltelling wordt veroorzaakt doordat de deelnemers onterecht bij eerstgenoemde worden
meegerekend. Deze dubbeltelling is bevestigd door ROC Leiden;
2. In de financieringskasstroom zitten een aantal rentestromen, die wel een last cq. bate vertegenwoordigen,
maar geen kasstroom. Wij hebben deze kasstromen geëlimineerd;
3. Ten behoeve van het inzicht hebben wij de mutaties op de kredietfaciliteit uit de liquiditeitsprognose
verwijderd, omdat deze de resultante is van de overige kasstromen.
Na correcties resulteert de volgende liquiditeitsprognose 2011- 2018:
Genormaliseerde netto kasstroom 2011 - 2018 FMJK v31.1
Bedrag in €

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Cum.

Rijksbijdragen OCW

46,8

46,9

51,1

53,0

59,2

61,6

60,3

59,7

438,7

Geoormerkte rijksbijdragen OCW
Niet geoormerkte rijksbijdragen OCW

5,0
1,6

4,1
1,6

2,8
2,5

3,0
2,5

2,9
2,6

3,7
2,7

3,7
2,8

3,7
2,9

28,7
19,4

53,4
7,8
61,2
(44,9)
(7,4)
(11,1)
(63,5)
(2,3)
6,6
0,2
(0,0)
4,5
(8,8)
67,6
63,3

52,7
9,1
61,8
(42,8)
(7,6)
(10,7)
(61,2)
0,7
(2,7)
1,0
(0,0)
(1,0)
(2,8)
0,4
(3,4)

56,4
4,6
61,0
(41,3)
(9,1)
(9,2)
(59,6)
1,4
1,0
0,2
(0,0)
2,6
(0,6)
(0,9)
1,1

58,5
5,4
63,8
(41,3)
(10,4)
(8,5)
(60,2)
3,6
(8,3)
(4,7)
3,2
3,6
2,1

64,7
4,5
69,2
(43,9)
(11,7)
(8,7)
(64,3)
4,9
(0,3)
4,6
(3,7)
(1,5)
(0,6)

68,0
4,2
72,3
(43,8)
(12,1)
(8,9)
(64,8)
7,5
(0,1)
7,4
(2,7)
(1,4)
3,3

66,8
4,0
70,8
(42,3)
(12,3)
(9,1)
(63,7)
7,1
0,3
7,4
(1,4)
(1,4)
4,6

Rijksbijdragen OCW
Overige baten
Totaal baten
Personeelslasten
Huisves inglasten
Overige lasten
Totaal lasten
EBITDA
∆ werkkapitaal
∆ voorzieningen
Belastingen
Operationele kasstroom
Investeringskasstroom
Financieringskasstroom
Netto kasstroom

66,3
324,3
4,0
22,0
70,2
346,3
(42,3) (213,6)
(12,5) (59,0)
(9,2) (44,4)
(64,1) (317,1)
6,2
29,2
0,3
(8,0)
6,5
21,3
(1,4)
(6,1)
(1,2)
(1,9)
3,9
13,3

Bron: FMJK 20143007_v31.1 Pw C

122

A.7. Analyse toezichtkader financiële positie
Solvabiliteit

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Eigen vermogen
Voorzieningen
Totaal passiva

33,2
0,6
136,9

21,1
1,6
128,6

21,9
1,8
129,0

12,1
1,8
99,1

10,9
1,8
93,6

12,2
1,8
89,9

12,5
1,8
85,6

12,3
1,8
85,3

Solvabiliteit
Ondergrens toezichtskader

25%
30%

18%
30%

18%
30%

14%
30%

14%
30%

16%
30%

17%
30%

17%
30%

Liquiditeit

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Vlottende activa
Vlottende passiva

8,8
35,4

2,5
29,9

2,4
29,4

(6,9)
24,5

(11,0)
20,9

(14,6)
16,0

(17,3)
11,5

(16,0)
11,5

Liquiditeit (current ratio)
Ondergrens toezichtskader
Verschil

0,2
0,5
(0,3)

0,1
0,5
(0,4)

0,1
0,5
(0,4)

(0,3)
0,5
(0,8)

(0,5)
0,5
(1,0)

(0,9)
0,5
(1,4)

(1,5)
0,5
(2,0)

(1,4)
0,5
(1,9)

Rentabiliteit

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Exploitatieresultaat
Totaal baten

7,1
74,8

(12,1)
61,8

0,8
61,0

(9,8)
65,4

(1,2)
72,6

1,3
74,6

0,3
73,4

(0,2)
73,3

Rentabiliteit
Ondergrens toezichtskader
Verschil

9,4%
9,4%

-19,5%
-19,5%

1,3%
1,3%

-14,9%
-14,9%

-1,7%
-1,7%

1,7%
1,7%

0,4%
0,4%

-0,3%
-0,3%

Bovenstaand is een overzicht opgenomen van de financiële positie van ROC Leiden, in vergelijking tot de
signaleringsgrenzen zoals opgenomen in het Toezichtkader bve 2012. De volgende wijzigingen zijn doorgevoerd
om tot deze analyse te komen.
1.

De correcties (onjuistheden en gevoeligheden) die invloed hebben op de winst-en verliesrekening zijn
zowel in het exploitatieresultaat gecorrigeerd als in de kasstroom, omdat wij er vanuit zijn gegaan dat
effecten op de middellange termijn niet worden opgevangen door mutaties in het werkkapitaal. Indien
deze effecten betrekking hebben op de baten (bijv. dubbeltelling, etc.) zijn deze direct in de baten
gecorrigeerd;

2. De verkoop Leidsedreef is geëlimineerd, wat de volgende effecten heeft:
a. Verhoging positie materiële vast activa (€1,3 miljoen) en daling positie liquide middelen (€7,6
miljoen) en exploitatieresultaat (€6,3 miljoen);
b. Storting depot is geëlimineerd (€2,2 miljoen);
3. De vrijval van het depot CS in lijn met de LOI (€1,7 miljoen) is toegevoegd aan de liquide middelen en
het eigen vermogen;
4. De additionele stortingen in het depot als gevolg van een lager beleggingsrendement (€0,2 miljoen) zijn
toegevoegd aan de financiële vaste activa en tevens ten laste van de financieringskasstroom gebracht.

123

A.8. Opbouw stichtingskosten
De reikwijdte van onze analyse van de stichtingskosten is gebaseerd op de beschikbare informatie uit de
projectadministratie en het archief van de bestuurssecretaris. De rekensystematiek om te komen tot de
stichtingskosten per gebruiksdeel is gedurende het traject eenmalig gevalideerd door ROC Leiden.
In de jaren tot begin 2007 is er een overzicht opgesteld met de stichtingskosten onderverdeeld naar de
verschillende gebruikers. De laatste versie welke beschikbaar is, dateert van maart 2007. Het betreft een
kostenraming van zowel de locaties LMS als CS.
Voor het zo goed mogelijk benaderen van de stichtingskosten en de oppervlakten per gebruiksdeel hebben wij
de volgende brongegevens gebruikt:






De initiële raming van de stichtingskosten per locatie per gebruiker (7 maart 2007):
o Voor de analyse van de stichtingskosten Lammenschans zijn de gecontracteerde kosten (c.q.
aangegane verplichtingen door CCL) gehanteerd;
o Voor de analyse van de stichtingskosten van CS Zeezijde zijn gebudgetteerde kosten (budget
actueel) gehanteerd. CS Zeezijde is uitontwikkeld door een derde partij, te weten Green. Derhalve
heeft ROC Leiden geen inzicht in de daadwerkelijke gerealiseerde stichtingskosten bij oplevering;
Aanpassingen in verhuurbaar vloeroppervlak per gebruiker (gedurende de realisatie van Lammenschans en
CS Zeezijde);
Werkelijk bestede kosten op basis van de financiële rapportage CCL op totaal niveau. (Omdat de kosten
enkel op totaalniveau beschikbaar zijn, hebben we op basis van vierkantenmeters per gebruiksdeel de
stichtingskosten toebedeeld aan de verschillende gebruikers);
De gerealiseerde oppervlaktes zoals opgenomen in de huurnota’s.

De inrichtingskosten zijn op basis van een raming, zoals opgenomen in de initiële begroting, door ons
gehandhaafd en gehanteerd. Onduidelijk is gebleven in hoeverre de daadwerkelijke kosten door CCL of ROC
Leiden zijn betaald. De inrichtingskosten zijn gelijk verdeeld (50/50) over Lammenschans en CS Zeezijde.
De kosten voor het beleggerstraject zijn op basis van daadwerkelijk gefactureerde bedragen opgenomen, maar
waren oorspronkelijk in 2007 niet begroot. De kosten voor het beleggerstraject zijn gelijk verdeeld over
Lammenschans en CS Zeezijde (50/50).
Voor de analyse van de grond- en vastgoedtransacties zijn leveringsaktes zoals opgenomen in het kadaster
geraadpleegd. Hierbij hebben wij ons gebaseerd op de aangeleverde gegevens door ROC Leiden en deze
gevalideerd aan de hand van het kadaster.
Lammenschanspark
Voor LMS is er een totaal budget beschikbaar (begroting) van € 91.248 (€ * 1000) op 7 maart 2007.
In de jaren volgend op 2007 is in de audit commissie (en uiteindelijk RvT ROC Leiden) een aantal keer een
budget verhoging goedgekeurd voor LMS (totaal € 9,2 miljoen) vanwege tegenvallende realisatie of onvoorziene
omstandigheden.


In de RvT ROC Leiden vergadering van 5 juni 2007 (2007-06-05 verslag rvt 05062007) wordt er een
om het bouwbudget voor Lammenschanspark te verhogen met €
voorstel ingediend door xxx
5 miljoen vanwege stijgende kosten etc. Aldus de notulen heeft het voornamelijk te maken met de

tegenvallende prijsstelling voor LMP voor voornamelijk het skelet). In deze vergadering wordt tevens
goedkeuring gegeven voor de opdrachtverstrekking gunning nieuwbouw Lammenschanspark.
De notitie die deze budgetverhoging/gunning onderbouwd is tot op heden nog niet achterhaald (‘Voorstel
tot gunning nieuwbouw Lammenschanspark’ d.d. 5 juni 2007).
at nu aan de RvT ROC Leiden een goedkeuringsbesluit voorgelegd wordt om de
gunningsopdracht aan de aannemers te kunnen verstrekken, ondanks het feit dat er nog geen deal met de
eindbeleggers is afgesloten;

weigeren

124

2.
3.

Sport
Kantoor 9

Supermarkt

Het transactiebedrag;
De voorwaarden.

Op basis van de werkelijk gerealiseerde stichtingskosten kan circa € 20 miljoen (exclusief
BTW) worden toegekend aan het VMBO. Bovenop de stichtingskosten zijn er kosten
gemaakt voor de inrichting welke (gedeeltelijk) door de gemeente gedekt worden. De
directe vergoeding van de gemeente Leiden is lager. Er is een arbitrage traject doorlopen
over de oplevering waarbij bindende afspraken zijn gemaakt tussen ROC Leiden en
gemeente Leiden. Ten slotte heeft het Da Vinci VMBO het recht ‘om niet’ gebruik te
maken van de gymzalen.
Het sportcentrum mag voor een deel (Sporthal ter grootte van 1221 m2 BVO) ‘om niet’
gebruikt worden door het VMBO voor een periode van 40 jaar. Het is voor de eigenaar
beperkt mogelijk buiten de lesuren sportfaciliteiten commercieel te exploiteren.
Het kantoor betreft een commerciële ruimte, geen bijzonderheden en/of wijzigingen
gedurende ontwikkeling en realisatie. Op basis van de turnkey overeenkomst
Lammenschans geeft ROC Leiden een huurgarantie af aan Green. Deze huurgarantie
wordt in de LOI teniet gedaan en omgezet naar een huurverplichting voor ROC Leiden.
Betreft een commerciële ruimte, geen bijzonderheden en/of wijzigingen gedurende
ontwikkeling en realisatie. Dit gedeelte staat momenteel leeg, echter is ‘sleutelgeld’ betaald
aan ROC Leiden / CCL voor het aanbrengen van een huurder (xxx supermarkt).

CS Zeezijde
Voor CS is er een totaal budget beschikbaar (begroting) van € 109.835.000 begin 2008 (3526 budgetraming
nieuwbouw CS Zeezijde.pdf).
De start bouw vindt plaats in november 2009. Echter op 11 februari 2010 heeft er een overdracht
plaatsgevonden van het project CS van CCL naar Green RE. Op 16 maart 2010 wordt voor de ontwikkeling CS
Zeezijde conform akte een bedrag van € 20 miljoen betaald door Green Key City B.V. aan CCL B.V. De over de
koopprijs verschuldigde omzetbelasting van drie miljoen achthonderdduizend euro (€ 3.800.000) is door koper
voldaan. Conform de financiële rapportage van de nieuwbouwprojecten staat er ten tijde van de verkoop een
bedrag van € 15.149.721 open aan kosten.
De oplevering heeft plaatsgevonden in maart 2013, aanvang huur door ROC Leiden start op 1 juli 2013.
Opzet berekening stichtingskosten Lammenschanspark en CS Zeezijde
 De stichtingskostenopzet opgesteld in 4 januari 2007 en gewijzigd 7 maart 2007 is de basis voor de
berekeningen.


Na 7 maart 2007 is er geen stichtingskostenopzet meer aanwezig per gebruiker voor LMP (CS begin 2008),
maar alleen op totaal niveau. Derhalve zijn verschillende posten samengevoegd en gesplitst.



De grondkosten zoals in de tabellen weergegeven bevatten zowel de aanschafkosten als de kosten voor het
bouwrijp maken. Onder het kopje "Grondverwerving" worden de totale kosten voor de verwerving van de
grond weergegeven.



Vanwege verschillende dwarsdoorsneden zijn posten uit eerdere overzichten van naam veranderd. Derhalve
is een aantal posten samengevoegd tot de categorieën "Grondkosten", "Bouwkosten" ("Bouwkosten" +
"Prijsstijgingen") en "Bijkomende kosten" ("Honoraria" + "Bijkomende kosten" + "Ontwikkelingskosten" +
"Diversen" + "Onvoorzien" + "Financieringskosten").



De "Inrichtingskosten" zijn naar schatting op basis van initiële begroting (2007). Onduidelijk in hoeverre
de daadwerkelijke kosten door CCL of ROC Leiden zijn betaald. De "Inrichtingskosten" zijn naar rato
verdeeld over Lammenschanspark en CS Zeezijde.



De kosten voor het "Beleggerstraject" zijn op basis van daadwerkelijk gefactureerde bedragen, maar waren
oorspronkelijk niet begroot (2007). De kosten voor het "Beleggerstraject" zijn naar rato verdeeld over
Lammenschanspark en CS Zeezijde.

126



Met betrekking tot locatie Lammenschanspark zijn in de berekening van de stichtingskosten de
uiteindelijke uitgaven ten behoeve van het project gebaseerd zijn op de gecontracteerde kosten. Om een
volledige dekking te berekenen van de stichtingskosten per gebruikers, is een toerekening gemaakt op basis
van de wijzigende verhoudingen gedurende de jaren (naar gebruikers).



Met betrekking tot locatie CS is het van belang dat vanwege de verkoop van de ontwikkeling aan Green RE
tijdens de bouw, de uiteindelijke uitgaven ten behoeve van het project gebaseerd zijn op de gebudgetteerde
kosten (budget actueel) kosten. Om een volledige dekking te berekenen van de stichtingskosten per
gebruikers, is een toerekening gemaakt op basis van de wijzigende verhoudingen gedurende de jaren (naar
gebruikers).



De inrichtingskosten voor beide objecten zijn gebaseerd op de initiële budgetoverzichten (2007 en 2008)
verdeeld naar beiden locaties (op basis van 50/50).



De kosten voor het aanbrengen van de eindbelegger voor beide objecten zijn gebaseerd op gefactureerde
bedragen (aangezien daar geen budget voor was opgenomen in de initiële budgetoverzichten).

127

Da Vinci VMBO heeft 10.000 m2 bvo nodig.
Da Vincicollege heeft berekend, uitgaande van een prognose van 1040 leerlingen 10.000 m2 bvo
nodig te hebben. CCL zal deze oppervlakte leveren, waarbij zij voldoet aan de gemeentelijke norm
voor stichtingskosten
2006

Op 19-12-2006 is er een projectovereenkomst getekend tussen de Gemeente Leiden en ROC Leiden /
CCL b.v. met betrekking tot de realisatie van het ROC Leiden /Da Vinci Nieuwbouw
Lammenschanspark. De afspraken die de Gemeente Leiden en het ROC Leiden maken zijn als volgt:
Gemeente heeft € 12,2 miljoen beschikbaar (inclusief BTW), ROC Leiden € 16,8 miljoen geraamd
(inclusief BTW). Verschil wordt gedeeld.
De gemeente heeft vanuit de VNG norm 12,2 miljoen (inclusief BTW) en prijspeil 2005) budget voor
de nieuwbouw Da Vinci. CCL B.V. heeft de kosten voor de nieuwbouw inclusief realisatie van de
buitenruimte geraamd op 16,8 miljoen (inclusief BTW en prijspeil 1 januari 2009). Gemeente en CCL
b.v. hebben afgesproken het verschil tussen deze twee bedragen (uitgaande van het zelfde prijspeil)
met elkaar 50/50 te delen. In aanvulling daarop voert voert de Gemeente Leiden ter controle een
externe toetst uit op de hoogte van de kosten (bij lagere bouwsom zal dit leiden tot een aanpassing
van genoemde verschil). Andersom geldt deze mogelijke aanpassing niet.
Huur van 8.840 m2 bvo door Da Vinci (maar aanvullend “om niet” gebruiksrecht voor
sportfaciliteiten a 1.160 m2 bvo).
De Gemeente Leiden krijgt het volledige appartementsrecht voor een gebouw ter grootte van 8.840
m2 BVO. Daarnaast wordt 1.160 m² BVO vloeroppervlak behoeve van de sectie Lichamelijke
Opvoeding (inclusief bijbehorende faciliteiten waaronder kleedruimtes en doucheruimtes voor vier
groepen, kleedruimtes voor 4 leerkrachten, welke voor een periode van 40 jaar op lesdagen van
08:00 - 17: 00 uur en op 5 avonden per jaar om niet ter beschikking worden gesteld van het Da Vinci
College. In het voorliggen plan kunnen twee zalen, elk ter grootte van 364 m2 (14*26 m2) tegelijk
gebruikt worden door drie groepen. Daarnaast kan bewegingsonderwijs gegeven worden in een
aparte ruimte ter grootte van 200-250 m2. Deze ruimte bevindt zich in het 8.840 m2 metende BVO
welke de gemeente in eigendom krijgt.
Er dient nog een gebruiksovereenkomst gesloten te worden in een later stadium.
Gebruiksovereenkomst tussen het Da Vinci College en CCL B.V. betreffende het gebruik en
onderhoud van de gymzalen.
Het Da Vinci College is vanuit haar positie als toekomstig gebruiker verantwoordelijk voor de
inrichting (niet onder stichtingskosten vallende roerende zaken), het beheer en het onderhoud van
nieuwbouw Da Vinci, tenzij dit anders is vastgelegd.
Het Da Vinci College sluit met ROC Leiden/CCL b.v. een overeenkomst af voor het 40-jarige
gebruiksrecht van 1.160 m2 BVO gymzalen. Voor deze ruimte wordt geen huur in rekening gebracht,
maar zal Da Vinci bijdragen in de gebruikerslasten. Er is nog overeenstemming nodig over het
eigenaarsonderhoud en de gebruiksuren.
ROC Leiden / CCL realiseert parkeergarage en fietsenstalling, maar gemeente draagt alleen bij aan
definitieve oplossing voor de fiets parkeerplekken.
Totaal zijn 2134 fiets parkeerplekken noodzakelijk. Gemeente span zich in ten behoeve van het
verwerven van garage Heemskerk om uiteindelijk half ondergrondse fietsenstalling te realiseren voor
788 plaatsen (en betaald daar dan € 1000 exclusief BTW per plek voor). Tijdelijke oplossing is 788
plekken in de parkeergarage. Andere plekken worden buiten gerealiseerd.
De CROW richtlijn vereist 450 parkeerplekken, waarvan tenminste 350 in de parkeergarage. CCL
b.v. realiseert voor eigen rekening en risico de parkeergarage en zal deze verkopen aan een belegger.
Da Vinci zal middels dagkaarten 24 parkeerplaatsen afnemen.
Gemeente blijft juridisch en economisch eigenaar van de onderliggende grond tot oplevering (als
afbouwgarantie), maar betaald daar wel een vergoeding voor.
Da Vinci CCL. B.v. betaalt de waarde van de grond (van € 2 miljoen), maar de gemeente blijft
juridisch/economisch eigenaar van de grond die onder de nieuwbouw Da Vinci ligt als borgstelling.
De overdracht van de grond vindt plaats na oplevering. De gemeente vergoedt rente over de
grondprijs, te weten 5% met ingang van 1 januari 2007.
Daarnaast worden de voorbereidingskosten voor de nieuwbouw Da Vinci, groot € 1,5 miljoen,

129

voorgeschoten door het ROC Leiden tot het moment van oplevering. De gemeente vergoedt ook over
dit bedrag een rente te weten 5% met ingang van 1 januari 2007."

2007

2008

2010

2011

Beslissingen fiscaal altijd meest gunstige regeling voor alle partijen.
Ten aanzien van fiscale aspecten wordt gestreefd naar het verkrijgen van de meeste gunstige fiscale
situatie voor de gemeente, ROC Leiden en CCL b.v.
Op 23-8-2007 brengt BBN adviseurs in opdracht van de Gemeente Leiden een advies uit (second
opinion) op de bouwkosten van het Da Vinci VMBO deel van Lammenschanspark. Op basis daarvan
is op 25 september 2007 een aanvullende notitie opgesteld.
In deze notitie wordt gesteld dat volgens de meting van bbn het vloeroppervlakte 9.945 m2 BVO
bedraagt. Het gehanteerde vloeroppervlak volgens BFB advies is echter 8.840 m2 bvo. Verder wordt
er gesteld dat 8.840 m2 bvo contractueel is vastgelegd. De gehanteerde stichtingskosten (inschatting
ROC Leiden /CCL) per bvo zijn volgens bbn daarmee conform verwachting. Derhalve houdt de
Gemeente Leiden vast aan de afspraak de stichtingskosten die gemaakt worden bovenop de € 12,2
miljoen 50/50 te delen.
Op 15-1-2008 wordt er een koopovereenkomst gesloten voor de grond onder het nieuwbouwcomplex
Lammenschanspark. Ten behoeve daarvan wordt op 19-12-2008 een bankgarantie verstrekt door
BNG89.
Verder is er in 2008 een Turnkey overeenkomst opgesteld. De notulen van de besprekingen
daaromtrent duiden op verschillen van inzicht tussen de Gemeente Leiden en ROC Leiden /CCL.
Uiteindelijk wordt in 2012 de Turnkey overeenkomst verwoord in een Koopovereenkomst welke tot
op heden eenzijdig ondertekend is.
Op 7-4-2010 ontvangt ROC Leiden /CCL een brief van de Gemeente Leiden waarin het definitieve
gereserveerde bedrag van de Gemeente Leiden ten behoeve van het Da Vinci VMBO deel van het
Lammenschanspark meegedeeld wordt. Met het besluit van de gemeenteraad van 7 juli 2009 is het
budget van de gemeente op hetzelfde prijspeil (1 januari 2009) op € 14.928.500 inclusief BTW
vastgesteld.
Dit bedrag kan worden verklaard door de oorspronkelijke begroting van € 12,2 mln (prijspeil 2005
inclusief BTW + update prijspeil) + € 2,3 miljoen (50/50 inclusief BTW).
Daarnaast wordt opgemerkt dat ROC Leiden / CCL zich moet houden aan de afspraak de beste
fiscale constructie voor alle partijen te eerbiedigen. De Gemeente Leiden geeft aan eventuele BTW
schade te verhalen op het ROC Leiden /CCL. Dit wordt bekrachtigd door een brief die ROC Leiden /
CCL op 14-10-2010 ontvangt.
“U handelt in strijd met het geciteerde artikel 8.3 uit de projectovereenkomst om de fiscaal meest
gunstige constructie voor beide partijen te zoeken. U moet op de hoogte zijn dat de consequentie van
de gekozen koopconstructie slechts tot vermijden van de strafheffing leidt mits de BTW over de
kostprijs geheel afgedragen wordt. Met de door u gekozen positie zult u niet € 1.871.590 bijdragen,
zoals in de projectovereenkomst vastligt, maar effectief € 1.572.765. Indien u volhardt in uw
standpunt dat CCL als ontwikkelaar de BTW volledig in aftrek zal brengen leidt uw opstelling tot een
strafheffing voor de gemeente die wij op u zullen verhalen.”
Daarnaast wordt in deze zelfde brief onvrede geuit. De gemeente geeft aan onvoldoende
geïnformeerd te worden inzake de keuzes die gemaakt worden met betrekking tot de inrichting etc.
Uit het kadaster blijkt dat er op 1-6-2011 een akte van levering is opgesteld waarin de levering van
het appartementsrecht aan Da Vinci wordt vastgelegd.
Er is op het moment van de levering geen koopcontract of turnkey overeenkomst (TKO) getekend. De
volgende passages geven weer wat inmiddels betaald is door de Gemeente Leiden ten behoeve van
het Da Vinci VMBO:
“Ten aanzien van ondermeer de vaststelling van een vergoeding voor het appartementsrecht zijn
partijen een bindend advies procedure gestart. Door de gemeente is aan CCL reeds een bedrag van €
12.504.284 inclusief omzet belasting aan termijnen voldaan”.
“Het appartementsrecht is een nieuw vervaardigde onroerende zaak terwijl de levering plaatsvindt
voor het tijdstip van eerste ingebruikneming”.
Op 8-7-2011 is er een bindend advies opgesteld door een externe partij; AT Osborne. Daaruit komt
voort dat er een totaal bedrag van € 818.000 + PM (ex BTW) bijgedragen dient te worden door de
Gemeente Leiden aan de nieuwbouw LMS ten behoeve van het Da Vinci VMBO. Bij nadere

89 BNG - Bankgarantie nummer 2008-89 – ondertekend op 19 december 2008 – gevonden in fysiek archief Lammenschans.

130

beschouwing blijkt de opbouw van dit bedrag uitsluitend inrichtingskosten te omvatten.
Uit de allonge II bij de Turnkey overeenkomst blijkt de sportfaciliteit die ‘om niet’ wordt gebruikt
door Da Vinci VMBO 1.221 m² BVO te zijn geworden.
2012

Op 9-2-2012 is een koopovereenkomst opgesteld tussen het ROC Leiden / CCL en de Gemeente
Leiden inzake het Da Vinci VMBO. Daarin is een bedrag opgenomen van € 15.575.000 inclusief
BTW. In de koopovereenkomst wordt het aantal m2 herhaald (8.840 m2 BVO) en wordt het bindend
advies van AT Osborne aangehaald. Deze koopovereenkomst is eenzijdig ondertekend door ROC
Leiden /CCL (nog niet door de Gemeente Leiden).

2014

Op 30-1-2014 is er een nieuw meetrapport uitgebracht in opdracht van ROC Leiden (Interim
Bouwconsult).

131

Concept

A.11. Detail uitwerkingen vergelijkingen scenario’s Lammenschanspark
1. Scenario 30 jaar eigendom onderwijsdeel ROC met financiering + aflossing + restwaarde na 30 jr
BVO 25.132 m², vvo 20.437 m², incl. 9e verdieping
Investering (saldo lening) t=0
€
-59.251.401 desinvestering (eindwaarde)
€
14.812.850
Afschrijving
2,50% per jaar
€
-44.438.551
Aflossing
€
-1.481.285 jaar 1
Rentekosten
4,50% (lange termijn)
€
-2.666.313 jaar 1
Subtotaal kapitaalslasten
€
-4.147.598 jaar 1
Inflatie
2,00%
Exploitatie kosten
€
19,24 per m² vvo (bron NAI)
€
-393.208 jaar 1
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-3.712.783 over 30 jaar
€
-111.383.476
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
-52.942.880
2. Scenario 30 jaar, 20 jaar huur, daarna eigendom (LOI koopplicht gecorrigeerd met € 15 mln.)
Koopplicht na 20 jr
onderwijsdeel
€
Afschrijving
2,50% per jaar
na 20 jaar
€
Aflossing vanaf jaar 2031
jaar 21
Rentekosten
4,50% (lange termijn)
Subtotaal kapitaalslasten
Inflatie
2,00%
Exploitatiekosten per jaar 21
€
19,24 per m² vvo (bron NAI)
Restwaarde na 20 jaar
€
Impairment na 20 jr (verschil koopplicht en restwaarde)
€
Huurbetaling jaren 1 t/m 20 (9de per 1/1/2016)
€
3.065.550,00
Storting/jaar en beleggingsdepot na 20 jaar
6,68% €
-1.010.554 €
BNG depot boekwinst
€
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-3.803.052 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
3. Scenario 30 jaar huur (LOI oktober 2013 koopplicht en sale lease back na 20 jaar € 35 mln.)
Koopplicht na 20 jr in 2013
onderwijsdeel
€
Verkoop in 2031 bij huur voor 10 jaar
€
Verschil koopplicht en verkoop in jaar 2031
€
Depotstorting per jaar
€
-590.848
Depot incl rendement
6,68%
Huurbetaling per jaar 1 juni 2031
€
-3.500.000
Inflatie
2,00%
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-4.123.916 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
4. Scenario 30 jaar huur (LOI oktober 2013 koopplicht en sale lease back na 20 jaar € 40 mln.)
Koopplicht na 20 jr
onderwijsdeel
€
Verkoop in 2031
€
Verschil koopplicht en verkoop in jaar 2031
€
Depotstorting
€
-464.529
Depot incl rendement
6,68%
Huurbetaling per jaar 1 juni 2031
€
-4.555.246
Inflatie
2,00%
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-4.424.858 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€

PwC

1
2
31-5-2012
31-5-2013
€ -57.770.116 € -56.288.831
€ -1.481.285 € -1.481.285
€ -1.481.285 € -1.481.285
€ -2.666.313 € -2.599.655
€ -4.147.598 € -4.080.940
€
€
€

-58.387.096
-29.625.701

-393.208 €
-4.540.806 €
-4.397.991 €

1

€
€
€
€
€

-401.072 €
-4.482.012 €
-4.072.276 €

2

3
31-5-2014
-54.807.546
-1.481.285
-1.481.285
-2.532.997
-4.014.282

€
€
€
€
€

-409.093 €
-4.423.376 €
-3.770.169 €

3

4
31-5-2015
-53.326.261
-1.481.285
-1.481.285
-2.466.340
-3.947.625

€
€
€
€
€

-417.275 €
-4.364.900 €
-3.489.989 €

4

5
31-5-2016
-51.844.976
-1.481.285
-1.481.285
-2.399.682
-3.880.967

€
€
€
€
€

-425.621 €
-4.306.588 €
-3.230.174 €

6
31-5-2017
-50.363.691
-1.481.285
-1.481.285
-2.333.024
-3.814.309

€
€
€
€
€

-434.133 €
-4.248.442 €
-2.989.270 €

7
31-5-2018
-48.882.406
-1.481.285
-1.481.285
-2.266.366
-3.747.651

€
€
€
€
€

-442.816 €
-4.190.467 €
-2.765.926 €

8
31-5-2019
-47.401.121
-1.481.285
-1.481.285
-2.199.708
-3.680.993

19
20
31-5-2030
31-5-2031
€ -31.106.986 € -29.625.701
€
-1.481.285 €
-1.481.285
€
-1.481.285 €
-1.481.285
€
-1.466.472 €
-1.399.814
€
-2.947.757 €
-2.881.099

-451.672 €
-4.132.666 €
-2.558.888 €

per 1-1-2016 incl. betaling 9e verdieping kantoor 1.274 m²
5
6
7
8

-561.598 €
-3.509.355 €
-1.075.769 €

19

40.000.000
11.238.605
-114.091.556
-54.267.762

-2.874.450 €
-1.010.554 €

-2.931.939 €
-2.088.592 €

-2.990.578 €
-3.238.621 €

-3.050.389 €
-4.465.448 €

-3.197.586 €
-5.774.202 €

-3.384.615 €
-7.170.353 €

-3.452.307 €
-8.659.739 €

€
€

-3.885.004 €
-3.762.815 €

-3.942.493 €
-3.582.079 €

-4.001.132 €
-3.410.278 €

-4.060.943 €
-3.246.958 €

-4.208.140 €
-3.156.332 €

-4.395.169 €
-3.092.509 €

-4.462.861 €
-2.945.721 €

-58.387.096
35.000.000
-23.387.096

-123.717.482
-54.018.155

1

3

4

per 1-1-2016 incl. betaling 9e verdieping kantoor 1.274 m²
5
6
7
8

19

29
30
31-5-2040
31-5-2041
€ -16.294.135 € -14.812.850
€
-1.481.285 €
-1.481.285
€
-1.481.285 €
-1.481.285
€
-799.894 €
-733.236
€
-2.281.179 €
-2.214.521

-584.286 €
-3.398.728 €
-916.840 €

20
€
€
€
€
€

21
-28.144.415
-1.481.285
-1.481.285
-1.333.157
-2.814.442

€

-584.286

-4.465.927
-40.000.000
11.238.605 €
5.762.123 €
1.656.979 €

20

-684.584 €
-2.965.763 €
-479.795 €

-698.276
-2.912.797
-442.051

29
30
€ -16.294.135 € -14.812.850
€
-1.481.285 €
-1.481.285
€
-1.481.285 €
-1.481.285
€
-799.894 €
-733.236
€
-2.281.179 €
-2.214.521
€

€
-3.398.728 €
-916.840 €

€

-698.276

€
-2.965.763 €
-479.795 €

-2.912.797
-442.051

-684.584

21

29

30

€
€
€

-590.848 €
-590.848 €
-2.874.450 €

-590.848 €
-1.221.153 €
-2.931.939 €

-590.848 €
-1.893.548 €
-2.990.578 €

-590.848 €
-2.610.846 €
-3.050.389 €

-590.848 €
-3.376.045 €
-3.197.586 €

-590.848 €
-4.192.344 €
-3.384.615 €

-590.848 €
-5.063.154 €
-3.452.307 €

-590.848 €
-590.848 €
-5.992.116 € -21.369.224 €
-3.521.353 €
-4.378.360 €

-590.848
-23.387.096
-4.465.927 €

-3.500.000 €

-4.100.808 €

-4.182.824

€
€

-3.465.298 €
-3.356.309 €

-3.522.787 €
-3.200.741 €

-3.581.426 €
-3.052.551 €

-3.641.237 €
-2.911.379 €

-3.788.434 €
-2.841.530 €

-3.975.463 €
-2.797.197 €

-4.043.155 €
-2.668.693 €

-4.112.201 €
-2.546.217 €

-5.056.776 €
-1.454.147 €

-3.500.000 €
-944.159 €

-4.100.808 €
-663.421 €

-4.182.824
-634.793

20

21

-58.387.096
40.000.000
-18.387.096

-132.745.747
-57.245.427

2

-3.521.353 €
-4.378.360 €
-10.248.585 € -36.548.743 €
€
-4.531.907 €
-5.388.914 €
-2.806.092 €
-1.651.935 €

21
31-5-2032
-28.144.415
-1.481.285
-1.481.285
-1.333.157
-2.814.442

-572.830 €
-3.453.929 €
-993.226 €

29.625.701
-28.761.396
€
€

€
€
€
€
€

1

2

3

4

per 1-1-2016 incl. betaling 9e verdieping kantoor 1.274 m²
7
8

-4.969.208 €
-1.523.277 €

19

29

30

€
€
€

-464.529 €
-464.529 €
-2.874.450 €

-464.529 €
-960.079 €
-2.931.939 €

-464.529 €
-1.488.721 €
-2.990.578 €

-464.529 €
-2.052.665 €
-3.050.389 €

-464.529 €
-2.654.270 €
-3.197.586 €

-464.529 €
-3.296.049 €
-3.384.615 €

-464.529 €
-3.980.686 €
-3.452.307 €

-464.529 €
-464.529 €
-4.711.043 € -16.800.631 €
-3.521.353 €
-4.378.360 €

-464.529
-18.387.096
-4.465.927 €

-4.555.246 €

-5.337.197 €

-5.443.941

€
€

-3.338.979 €
-3.233.963 €

-3.396.468 €
-3.085.970 €

-3.455.107 €
-2.944.886 €

-3.514.918 €
-2.810.380 €

-3.662.115 €
-3.781.034 €

-3.849.144 €
-3.974.136 €

-3.916.836 €
-2.585.316 €

-3.985.882 €
-2.468.001 €

-4.930.456 €
-1.417.822 €

-4.555.246 €
-1.228.822 €

-5.337.197 €
-863.441 €

-5.443.941
-826.182

-4.842.889 €
-1.484.555 €

Pagina 134 van 139

Concept

A.12. Detail uitwerkingen vergelijkingen scenario’s CS Zeezijde
1. Scenario 30 jaar eigendom onderwijsdeel ROC met financiering + aflossing + restwaarde na 30 jr
BVO 20.084 m², vvo 16.670 m²
Investering (saldo lening) t=0
€
-47.554.474 desinvestering (eindwaarde)
€
Afschrijving
2,50% per jaar
€
Aflossing
€
-1.188.862 jaar 1
Rentekosten
4,50% (lange termijn)
€
-2.139.951 jaar 1
Subtotaal kapitaalslasten
€
-3.328.813 jaar 1
Inflatie
2,00%
Exploitatie kosten
€
19,24 per m² vvo (bron NAI)
€
-320.731 jaar 1
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-2.986.795 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€

11.888.619
-35.665.856

-89.603.857
-42.576.093

2. Scenario 30 jaar huur conform huurcontract CS
opp. in m² vvo
huur/m² vvo
Aanvangs huur 2013
16.670 €
176 €
-2.933.920 jaar 1
Huurgarantie 6e verdieping
2.365 €
176 €
-416.240 jaar 1
Huurgarantie 10e +11e verd.
5.729 €
129 €
-739.041 jaar 1, index 5%
Huurkorting ROC deel: bij aanvang 3 mnd en jaar 21 geheel
€
733.480 en € 4.359.651
Huurkorting agv lagere BNG rente dan 5,5%
€
1.300.000 jaar 1
Inflatie
2,00%
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-3.782.372 over 30 jaar
€
-113.471.173
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
-45.962.255
3. Scenario 30 jaar, 20 jaar huur, daarna eigendom gehele complex bij uitoefenen optie € 122,6 mln.
BVO 50.762 m², vvo 16.670 m² + parkeergarage 359 pp + vvo 15.731 m² commerciele ruimten
Huurbetaling per jaar 1 augustus 2013
€
-2.933.920 jaar 1
Huurgarantie 6e verdieping
2.365 €
176 €
-416.240 jaar 1
Huurgarantie 10e +11e verd.
5.729 €
129 €
-739.041 jaar 1, index 5%
Huuropbrengsten commerciele ruimten en 359 pp na jaar 20
€
3.127.656 jaar 21
Huurkorting agv lagere BNG rente dan 5,5%
€
1.300.000
Stichtingskosten
€
112.213.399
Koop 30-6-2033
€
-122.600.000
Aankoop kosten op 30-6-2033
€
-7.969.000
Waarde na 20 jaar afschrijven
€
56.106.700
Verschil koop optie en waarde na 20 jaar afschrijven
€
-66.493.301
Afschrijving / aflossing
2,50% per jaar
€
-2.805.335 jaar 21
Rentekosten
4,50% (lange termijn)
Inflatie
2,00%
Exploitatie kosten
€
19,24 per m² vvo (bron NAI)
€
jaar 1
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-5.602.949 over 30 jaar
€
-168.088.467
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€
-62.529.898
4. Scenario 30 jaar huur conform LOI oktober 2013
opp. in m² vvo
huur/m² vvo
Aanvangs huur 2013
16.670 €
176 €
-2.933.920 jaar 1
Huurgarantie 6e verdieping
2.365 €
176 €
-416.240 jaar 1
Huur van 6e verdieping voor een periode van 10 jaar (per 1 juli 2014 aanname)
€
Huurkorting 6e verdieping voor 2 jaar bij aanvang per 1 juli 2014 (aanname)
€
Huurkorting ROC deel: bij aanvang 3 mnd en jaar 21 omgezet naar € 1,7 mln korting bij aanvang
€
Huurkorting agv lagere BNG rente dan 5,5%
€
Inflatie
2,00%
Totale kosten
gemiddeld per jaar
€
-3.983.250 over 30 jaar
€
Contante waarde kosten
6,60% (bron NAI)
€

PwC

1
2
30-6-2014
30-6-2015
€ -46.365.612 € -45.176.750
€ -1.188.862 € -1.188.862
€ -1.188.862 € -1.188.862
€ -2.139.951 € -2.086.453
€ -3.328.813 € -3.275.314

€
€
€
€
€

€
€
€

-320.731 €
-3.649.544 €
-3.534.761 €

€
€
€
€
€

-2.933.920 €
-416.240 €
€
733.480
1.300.000

-2.992.598 €
-424.565
€

€
€

-1.316.680 €
-1.275.269 €

-3.417.163 €
-3.104.773 €

€
€
€

-2.933.920 €
-416.240 €
€

€

1.300.000

1

1

-327.145 €
-3.602.460 €
-3.273.131 €

-2.992.598 €
-424.565 €
424.565 €

-2.992.598 €
-2.719.021 €

€
€
€

-119.497.504
-47.539.636

€
€

383.320 €
371.264 €

5
30-6-2018
-41.610.165
-1.188.862
-1.188.862
-1.925.956
-3.114.818

6
30-6-2019
-40.421.303
-1.188.862
-1.188.862
-1.872.457
-3.061.319

€

7
30-6-2020
-39.232.441
-1.188.862
-1.188.862
-1.818.959
-3.007.820

€

8
30-6-2021
-38.043.579
-1.188.862
-1.188.862
-1.765.460
-2.954.322

€

8

-3.304.070 €
€

-

19
20
30-6-2032
30-6-2033
€ -24.966.099 € -23.777.237
€
-1.188.862 €
-1.188.862
€
-1.188.862 €
-1.188.862
€
-1.176.973 €
-1.123.474
€
-2.365.835 €
-2.312.336

-368.419 €
-3.322.741 €
-2.057.394 €

7

-3.239.285 €
-

€
€
€
€
€

-361.195 €
-3.369.015 €
-2.223.725 €

6

-3.175.769 €
-

€
€
€
€
€

-354.113 €
-3.415.432 €
-2.403.151 €

5

-3.113.499 €
-

€
€
€
€
€

-347.169 €
-3.461.987 €
-2.596.678 €

4

€

-

€
€
€
€
€

-340.362 €
-3.508.679 €
-2.805.391 €

3
-3.052.450 €

-3.052.450 €
-2.601.690 €

2
-2.992.598 €
-424.565
€

€
€
-424.565
424.565
2.433.480
1.300.000

4
30-6-2017
-42.799.027
-1.188.862
-1.188.862
-1.979.455
-3.168.317

-3.370.152 €

-458.083 €
-2.823.918 €
-865.653 €
19

€
€
€
€
€

-467.244 €
-2.779.581 €
-799.307 €

-3.417.163 €
-3.104.773 €
2

-3.113.499 €
-2.489.422 €

3

4

-3.052.450 €
€

-

-3.175.769 €
-2.381.999 €

-3.052.450 €
-2.601.690 €
3

5

-3.113.499 €
€

-

-3.239.285 €
-2.279.211 €

-3.113.499 €
-2.489.422 €
4

6

-3.175.769 €
€

-

-3.304.070 €
-2.180.858 €

-3.175.769 €
-2.381.999 €
5

€

-

-3.370.152 €
-2.086.750 €

-3.239.285 €
-2.279.211 €
6

8

-3.304.070 €
€

-

-3.304.070 €
-2.180.858 €
7

-3.370.152 €

-3.370.152 €
-2.086.750 €
8

-3.113.499 €

-3.175.769 €

-3.239.285 €

-3.304.070 €

-3.370.152 €

-433.056 €
433.056

-441.717 €

-450.552 €

-459.563 €

-468.754 €

-478.129

-3.626.321 €
-2.719.937 €

-3.698.847 €
-2.602.566 €

-3.772.824 €
-2.490.260 €

-558.400 €
-2.389.247 €
-386.528 €

21

-4.274.167 €

-4.190.360 €
-1.284.527 €
19

-4.274.167 €
-1.229.097 €

29

-4.359.651 €

-569.568
-2.346.917
-356.172
30

-5.108.026 €

-5.210.186

-5.108.026 €
-826.367 €

-5.210.186
-790.707

4.359.651

€
€

-

20

-4.190.360 €

21

29

30

-4.274.167

€

3.127.656 €

3.664.547 €

3.737.838

€ -122.600.000
€
-7.969.000
€
56.106.700 €

53.301.365 €

30.858.685 €

28.053.350

€
€

-2.805.335 €
-2.524.801 €

-2.805.335 €
-1.388.641 €

-2.805.335
-1.262.401

€
-78.736.468 €
-20.739.217 €

-953.005 €
-3.155.486 €
-851.223 €

-1.116.598 €
-1.646.026 €
-266.291 €

-1.138.930
-1.468.827
-222.912

-4.190.360 €
-1.284.527 €
19
-4.190.360 €

20

21

-4.274.167 €

€

-3.555.217 €
-2.842.601 €

-476.589 €
-2.735.427 €
-737.908 €

-

-3.052.450 €

-3.052.450 €
-2.601.690 €

29
30
30-6-2042
30-6-2043
€ -13.077.480 € -11.888.619
€
-1.188.862 €
-1.188.862
€
-1.188.862 €
-1.188.862
€
-641.985 €
-588.487
€
-1.830.847 €
-1.777.348

-

7

-3.239.285 €

21
30-6-2034
-22.588.375
-1.188.862
-1.188.862
-1.069.976
-2.258.838

20

-4.190.360 €

€

-2.050.160 €
-1.985.680 €
1

€
€
€
€
€

-333.688 €
-3.555.504 €
-3.030.457 €

2

€
€

-2.933.920 €
-416.240 €
€
€
2.433.480
1.300.000

3
30-6-2016
-43.987.888
-1.188.862
-1.188.862
-2.032.954
-3.221.816

-3.848.281 €
-2.382.801 €

-4.190.360 €
-1.284.527 €

-4.274.167 €
-1.229.097 €

-4.359.651 €

29

30

-5.108.026 €

-5.210.186

-5.108.026 €
-826.367 €

-5.210.186
-790.707

-

-4.359.651 €
-1.176.059 €

Pagina 135 van 139

A.13. Letter of Representation ROC Leiden, blok 1

PwC

PwC

PwC

PwC