2
Vragenuur: Vragen Leijten
Aan de orde is het mondelinge vragenuur, overeenkomstig
artikel 12.3 van het Reglement van Orde.
Vragen van het lid Leijten aan de minister-president,
minister van Algemene Zaken over het bericht "Staghouwer
stapt op als minister van Landbouw".
De voorzitter:
Aan de orde is het mondelinge vragenuur. Ik heet de
minister-president, de Kamerleden in de zaal, de mensen
op de publieke tribune en de mensen die het mondelinge
vragenuur op een andere manier bekijken van harte welkom. Ik geef als eerste het woord aan mevrouw Leijten van
de SP. Zij heeft een vraag aan de minister-president over
het bericht "Staghouwer stapt op als minister van Landbouw". Het woord is aan mevrouw Leijten.

Mevrouw Leijten (SP):
Op het moment dat je van een nieuw kabinet 25 miljard te
besteden krijgt om een probleem op te lossen, zou je toch
zeggen dat er kansen te over zijn. Maar dat gold niet voor
de afgetreden minister Staghouwer, de minister van Landbouw. Hij kreeg het niet voor mekaar om de landbouw
perspectief te bieden, zoals dat heet. Ook kon hij de natuur
en Nederland geen perspectief bieden. We hebben nu dus
geen perspectief, zoals dat heet, en ook geen minister. We
hebben daarnaast een zomer waarin onze nationale driekleur veranderde van rood-wit-blauw in blauw-wit-rood. Ik
zou de minister-president willen vragen: hoe is dit nou
precies gegaan?
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan de minister-president.

Minister Rutte:
Voorzitter. Allereerst: iedereen welkom terug. Wat goed dat
we elkaar hier weer zo treffen. Mevrouw Leijten en ik mogen
samen het spits afbijten. Dat doen we over een trieste
kwestie, namelijk het feit dat Henk Staghouwer gisteren
heeft besloten op te stappen als minister van Landbouw,
van LNV. Hij heeft zich de vraag gesteld: ben ik de juiste
persoon? Hij kwam tot de conclusie dat hij die persoon niet
is, zoals hij het zelf zei. Dat is ook echt zijn besluit. Hij belde
mij er gisterenmiddag over. Ik vond dat heel spijtig. Ik ben
zeer op hem gesteld. Het kabinet is zeer op hem gesteld.
Het is zijn beslissing. Die hebben wij te respecteren.
Mevrouw Leijten vraagt natuurlijk ook over alle processen.
Twee dingen daarover. In de eerste plaats het volgende. Er
zijn gesprekken met de boerenorganisaties onder leiding
van Johan Remkes. Afgelopen woensdag is er gelukkig een
goed gesprek geweest, zowel met de organisaties meer uit
de hoek van de bioboeren als met de G8, de grote boerenorganisaties. Er zijn heel veel afspraken gemaakt over hoe
wij het gesprek verder voortzetten. Remkes heeft medegedeeld in de tweede helft van september met zijn bevindingen te komen. Hij heeft gezegd: ik kom ook met reflecties

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Leijten

op de toekomst van de agrarische sector. Dat is voor Staghouwer reden geweest om gisterenmiddag, voor hij aankondigde op te stappen, een brief naar de Kamer te sturen.
Daarin zegt hij de perspectiefbrief uit te stellen tot na het
verschijnen van de bevindingen van Johan Remkes. Dat
lijkt me ook verstandig, want dan hebben we ook die
reflecties van Johan Remkes op de toekomst van de agrarische sector. Zo staan de zaken ervoor. Het is heel spijtig
dat hij weg is, maar ik verwacht niet dat dit leidt tot vertraging in de gesprekken die gaande zijn.
Mevrouw Leijten (SP):
Ik heb weleens, deze zomer en voor deze zomer, gedacht:
moeten we Remkes niet gewoon de sleutels geven van het
Torentje? Want het is al de derde keer dat Remkes de
minister-president redt op het stikstofdossier. Dat gebeurde
eerst in 2019. Er lag een duidelijk advies: niet alles kan. Met
de vorming van dit kabinet kwam er 25 miljard bij om het
op te lossen. Nu, een halfjaar later, staan we hier en is er
geen minister meer, is er geen perspectief en moeten we
weer wachten op Remkes. Vindt de minister-president echt
dat we dit het serieus leiden van ons land moeten vinden?
Minister Rutte:
Voor de zomer is er een debat geweest over een heel aantal
zaken, ook over stikstof. Toen is er in de Kamer de gedachte
ontstaan om iemand te vragen die gesprekken te begeleiden. Ik vond dat zelf ook een goede gedachte. Die hebben
we als kabinet overgenomen. Uiteindelijk hebben we Johan
Remkes in die rol benoemd. Dat kan in dit soort grote
maatschappelijke processen soms dienstig zijn. Dat ontslaat
het kabinet natuurlijk niet van de verantwoordelijkheid om
zelf alle noodzakelijke besluiten te nemen en leiding te
geven aan ons mooie land. Dat doen we dus ook. Dat hele
proces is in de eerste plaats natuurlijk gericht op het
vraagstuk rond stikstof. Ik zei al dat de gesprekken afgelopen
woensdag echt goed op gang zijn gekomen. Er zijn ook
allerlei afspraken gemaakt over hoe we met elkaar verder
werken. Ik denk dat dat goed is. Het is ook heel gebruikelijk
en normaal om af en toe in de politiek, als de soep heel
heet wordt, iemand met grote ervaring te vragen om zo'n
proces als gespreksleider te begeleiden. Ik vind dat niet
vreemd. Ik vind dat verstandig.
Mevrouw Leijten (SP):
De minister-president hoopt natuurlijk dat we een beetje in
slaap gesust worden, maar dat zijn we allerminst. Er is 25
miljard te besteden om dit probleem op te lossen, en dit
kabinet redt het niet om in eerste instantie een plan te presenteren dat perspectief geeft, redt het niet om in de zomer
de boel te kalmeren, redt het niet om een minister binnen
de geledingen te houden, en nu moeten we wachten op
Remkes! Ik geloof niet dat dit een proces is. Ik geloof dat
dit een gecreëerde crisis is en ik wil de minister-president
vragen hoe hij luisterde naar de woorden van de heer
Staghouwer, die zei: ik geloof niet dat ik de juiste persoon
ben. Als je niet de juiste persoon bent, dan moet je
opstappen.
Minister Rutte:
Dat heb ik net ook geciteerd. Ik respecteer dat besluit van
hem. Ik vind het heel jammer dat hij vertrokken is — ik heb
dat net gezegd — omdat ik zeer op hem gesteld ben en ook

6 september 2022
TK 104

104-2-1

denk dat hij goed vervolg had kunnen geven aan dit hele
proces. Maar ik heb dit te respecteren.
Dan ten aanzien van de noodzakelijke besluiten, bijvoorbeeld rondom stikstof. Daarover is natuurlijk op 10 juni een
brief gestuurd door het kabinet. Dit vraagt om een ingrijpende transitie, niet alleen van de landbouw maar ook van
heel veel andere sectoren. Daar wordt vreselijk hard aan
gewerkt. Ik begrijp heel goed dat dat ook in de boerensector,
waar al heel veel afkomt op onze agrarische ondernemers,
op onze boeren, heeft geleid tot heftige reacties. We hebben
deze zomer intensief ...

respect voor hebben. Volgens mij is dat een beetje huichelachtig. Maar wij zijn geen stap verder en de crises slepen
zich voort. De constante bij al die crises is dat er een chef
zit, zoals hij zichzelf noemt, die niet ingrijpt en die geen
leiding neemt. En als je geen leiding neemt, als het je te
veel is, dan moet je misschien opstappen.
De voorzitter:
Uw vraag aan de minister-president?
Mevrouw Leijten (SP):
Dat is een advies!

De voorzitter:
Ik wil de minister-president vragen om direct de vragen van
mevrouw Leijten ...
Minister Rutte:
Daar was ik ...
De voorzitter:
Wacht, wacht, wacht, wacht. We gaan niet door elkaar
praten. Mevrouw Leijten heeft een vraag gesteld en ik wil
aan de minister-president vragen om concreet de vraag te
beantwoorden. Ik vraag even aan mevrouw Leijten of zij
haar vraag kan herhalen en dan geef ik het woord aan de
minister-president. Mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter. Het is vervelend om dat bij de opening te doen,
maar het mondelinge vragenuur is bedoeld om vragen te
kunnen stellen die dan direct worden beantwoord, en niet
om monologen te krijgen van iemand die een crisis niet
opgelost krijgt.
De voorzitter:
Uw vraag?
Mevrouw Leijten (SP):
Ik vroeg of hij een voorbeeld wilde nemen aan wat de heer
Staghouwer gisteren zei, namelijk dat je op het moment
dat je een crisis niet kunt oplossen, misschien niet de juiste
persoon bent en dat je dan moet gaan.
Minister Rutte:
Daar ben ik het niet mee eens. Ik meen dat dit kabinet ook
onder mijn leiding bezig is om de drie grote vraagstukken
die er spelen, rondom asiel, rondom koopkracht en ook
rondom stikstof, in goede banen te leiden. Dus dat ben ik
niet met haar eens.
Mevrouw Leijten (SP):
Hier komen we precies bij de kern van het probleem: de
minister-president ziet niet dat hij het probleem is. In 2019
kwam het eerste advies van Remkes over hoe dit op te
lossen. Vervolgens kwam er onder leiding van Remkes een
kabinet met 25 miljard bij die oplossing, maar dat was niet
voldoende. Dan kun je een minister weg laten gaan en daar

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Leijten

Minister Rutte:
En dat geheel gratis, en dat bij de start van het nieuwe
politieke seizoen. Zeer gewaardeerd. Ik neem het advies
niet over, voorzitter, om redenen die ik net schetste,
namelijk dat het kabinet, meen ik, de drie grote maatschappelijke vraagstukken die op dit moment spelen, probeert in
goede banen te leiden. Dat is buitengewoon complex.
Koopkracht, het asielvraagstuk, maar ook de stikstof. Dat
is niet zomaar te doen. Daar is ook in de zomer hard aan
doorgewerkt. Er ligt inmiddels een begroting. Die zult u zien
op Prinsjesdag. We hebben ook een aanpak op het terrein
van het asielbeleid, en de gesprekken met de boerenorganisaties zijn nu in ieder geval zover dat er ook inhoudelijk
gesproken wordt. Zijn daarmee de problemen weg? Nee,
geenszins, noch asiel, noch het koopkrachtvraagstuk, noch
het stikstofvraagstuk. Maar daar wordt hard aan gewerkt
en er is geen shortcut, geen korte route naar een oplossing.
Dat is ook mijn ervaring in al die jaren: soms is het noodzakelijk om stap voor stap en ook één voor één die problemen
op te lossen. Daar zijn we hard mee bezig en daar gaan we
mee verder.
Mevrouw Leijten (SP):
En stap voor stap en één voor één belanden we telkens
weer in een nieuwe crisis, die veroorzaakt wordt door niet
in te grijpen en door niet op te lossen. Wat de ministerpresident hier aan ons schetst, is een managementoplossing, terwijl hij het kan oplossen. Je moet het niet managen,
je moet de crisis oplossen! De minister-president lost niet
alleen deze crisis niet op, al sinds 2019 en nog veel eerder
niet. De koopkrachtcrisis en de asielcrisis zijn ook verre van
een oplossing. Dan komt de SP-fractie tot één conclusie:
op het moment dat je niet wilt oplossen, moet je opstappen.
Ik vraag het de minister-president nog één keer. Ziet hij niet
zelf dat hij een sta-in-de-weg is voor al die oplossingen?
Hij kan niet aan Remkes blijven vragen om dingen voor
hem op te lossen. Dat kan niet. Het is nou voor de derde
keer en zelfs Remkes is moe aan het worden, laat staan dat
het land gewoon oplossingen nodig heeft. De boeren, de
natuur en wij allemaal willen gewoon dat de driekleurige
vlag weer gaat wapperen zoals die is: rood-wit-blauw en
niet omgekeerd. De minister-president is het symbool aan
het worden van de omgekeerde vlag. Dan moet je misschien
wegwezen.
Minister Rutte:
Daar zijn wij het niet over eens. Ik schets dat het kabinet
bezig is om deze grote maatschappelijke vraagstukken aan

6 september 2022
TK 104

104-2-2

te pakken. Die zijn buitengewoon complex, hebben heel
veel facetten en vragen om intensieve gesprekken met heel
veel mensen en organisaties in de samenleving. Dat is niet
overnight gedaan. Ik denk dat er nu gelukkig een goede
begroting ligt, die u krijgt te zien op Prinsjesdag. Er zijn
grote stappen gezet in het asieldossier. Er zal ongetwijfeld
meer moeten gebeuren.
Rond stikstof zijn er nu gesprekken met boerenorganisaties
op gang gekomen, ook over vraagstukken die hen in het
bijzonder bezighouden, zoals hoe we kunnen sturen op
emissies en niet alleen op deposities en kritische depositiewaarden. Het gaat ook over de vraagstukken rondom
innovaties en de PAS-melders. Op al die terreinen hebben
we afspraken gemaakt met elkaar om te zoeken naar
oplossingen. Volgens mij is dat hoe je het moet doen.
De voorzitter:
Dank u wel.
Minister Rutte:
Mevrouw Leijten is het daarmee niet eens. Dat heb ik te
respecteren.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Het is niet uit te leggen. Dit kabinet deed er een jaar over
om een doorstart te maken. Het zorgde voor enorme zakken
geld om problemen af te kopen. Er is 35 miljard voor klimaat
en 25 miljard voor stikstof. We staan nu een halfjaar verder
en er zijn bakken met geld voor stikstof, maar we krijgen
het niet opgelost. Er is zelfs meer geld beschikbaar voor
het oplossen van dat probleem, dat er al heel lang is, dan
voor het oplossen van de koopkrachtcrisis. Ik krijg het niet
meer uitgelegd. Volgens mij is het land echt toe aan betere
leiding; aan mensen die de problemen oplossen, niet
mensen die voor zich uit schuiven en dan een beetje zielig
Remkes gaan bellen.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Leijten. Er zijn een aantal vervolgvragen. Het is het mondelinge vragenuur en geen debat, dus
ik wil aan de leden vragen om geen uitgebreide inleiding
te doen, maar een korte vraag of opmerking te maken.
Allereerst de heer Tjeerd de Groot, D66.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De fractie van D66 sluit zich aan bij de vriendelijke woorden
van de minister-president aan het adres van de heer Staghouwer. De minister-president zei ook: Remkes loopt geen
vertraging op. Dat is natuurlijk goed nieuws. Is de ministerpresident ook bereid om te zeggen: ik ga alles op alles zetten
om in de laatste week van september, zoals gepland, de
perspectiefbrief naar de Kamer te krijgen?

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Leijten

Minister Rutte:
Nee, dat doe ik niet. We willen eerst Remkes afwachten. Hij
heeft zelf gezegd: het wordt de tweede helft van september.
Dan zal het er natuurlijk van afhangen hoe diepgravend zijn
reflecties zijn ten aanzien van de toekomst van de agrarische
sector. Ook de nieuwe minister zal daar goed naar willen
kijken. Wij willen dat zo snel mogelijk doen. Volgens mij
zijn wij het daarover eens: dat moet zo snel mogelijk. Na
Remkes moet die perspectiefbrief hier liggen. Daar ben ik
het mee eens, maar ik ga nu geen moment in september
vastleggen. Het is ten eerste afhankelijk van wanneer
Remkes klaar is. Twee. Hoe diepgravend zijn zijn reflecties
waar het kabinet zich toe heeft te verhouden? Maar het
moet wel zo snel mogelijk.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dan ga ik toch even door, want dit klinkt als slecht nieuws.
De boeren zitten te wachten op perspectief. Zij zitten erom
te springen. Dat zal de heer Remkes, neem ik aan, ook
constateren. Er ligt een heel duidelijk coalitieakkoord met
een duidelijke opdracht. Daar is al aan gewerkt. We lezen
in de krant over het aantal ministers dat er betrokken bij is.
Ik zou dus toch zeggen: werk ondertussen wel gewoon door.
Minister Rutte:
Helemaal mee eens. Daar ben ik het helemaal mee eens.
De heer Bisschop (SGP):
Ik verbaas me een beetje over de positie die de heer Remkes
opeens gaat innemen. Hij heeft zichzelf nadrukkelijk gepositioneerd als een gespreksleider, maar opeens moet het
hele proces wachten totdat het verslag van die gesprekken
er is. Daar verbaas ik mij over, maar mijn vraag is een iets
andere. De heer Staghouwer heeft aangegeven dat hij tot
de conclusie is gekomen dat hij niet de persoon is om dit
dossier verder af te wikkelen. Dat is natuurlijk geen eigenstandige reden. Daar liggen oorzaken onder. Mijn vraag
aan de minister-president is: is het aftreden van de heer
Staghouwer voor hem en het kabinet reden om eens te
kijken of het hele proces niet anders moet worden ingericht?
De voorzitter:
Dank u wel. De minister-president.
De heer Bisschop (SGP):
Moeten we het hele proces niet anders aanvliegen ...
De voorzitter:
U bent helder. U bent door uw tijd. De minister-president.
Minister Rutte:
Nee. Heel direct: nee. Ik denk dat de brief van 10 juni zeek
richtinggevend is voor de aanpak van het stikstofvraagstuk.
Dat heeft natuurlijk geleid tot zeer heftige reacties en de
gespreksbegeleiding door Johan Remkes. Dat werkt ook.
We merken echt dat de gesprekken nu op gang komen. Die
gesprekken vinden plaats in een prettige sfeer. Er is nog
steeds grote bezorgdheid. Die gesprekken hebben ook echt
een pittig karakter, maar vinden toch plaats in een prettige

6 september 2022
TK 104

104-2-3

sfeer. Ze zijn gericht op gezamenlijke uitkomsten. Ik denk
dat dat noodzakelijk is, omdat er natuurlijk ook tijdsdruk is.
We hebben al die gerechtelijke uitspraken. Het is voor de
boeren belangrijk dat ze duidelijkheid krijgen over wat zij
kunnen doen, zodat beslissingen niet succesvol worden
aangevochten. Dat geldt natuurlijk ook breder voor de
samenleving, bijvoorbeeld bij het aanleggen van wegen.
De heer Bisschop (SGP):
Er kan druk op de ketel staan. Ondertussen moeten we wel
constateren dat de perspectiefbrief daardoor in ieder geval
een maand vertraagd is. De gesprekken met Remkes lopen
een maand uit. Hij zou namelijk eind augustus rapporteren.
De minister-president zegt terecht dat de brieven van 10
juni tot heftige reacties hebben geleid. Dat is juist mijn
reden om het volgende te vragen. Dat moet dan toch aanleiding zijn om opnieuw naar het proces te kijken? Er is toch
ongelofelijk veel fout gegaan? De overheid is toch uit de
bocht gevlogen? Je moet toch niet vasthouden aan: het
staat in het regeerakkoord, dus we gaan er niet aan wroeten? Dat moeten we dan toch aanpakken? Dat moeten we
dan toch herinrichten?
Minister Rutte:
Mijn punt is niet het regeerakkoord. Mijn punt is dat we te
maken hebben met twee grote vraagstukken die in elkaars
verlengde liggen. Het eerste vraagstuk is de kwaliteit van
onze biodiversiteit. Het tweede vraagstuk is het feit dat de
vergunningverlening op dit moment zowel in de agrarische
sector zelf als in de infrastructuur grote problemen oploopt,
als gevolg van het stikstofprobleem. In de brief van 10 juni
wordt geprobeerd om daar vaart in te brengen, in die zin
dat er gebiedsgerichte plannen voor juli volgend jaar
gemaakt zijn, zodat er tot uitvoering kan worden gekomen.
Dat willen we liefst al eerder. Dat heeft geleid tot heftige
reacties in de agrarische sector. Die reacties waren zelfs
zeer heftig. Dat heeft ook geleid tot het aanstellen van een
gespreksleider.
Het gesprek van afgelopen woensdag was pittig en zwaar,
maar ook goed. Het ging namelijk over de inhoud. Iedereen
die erbij is geweest, zou dat erkennen, denk ik. We gaan
samen een aantal dingen verder uitwerken, die voor beide
partijen belangrijk zijn. Er zijn geen tegengestelde belangen.
Die liggen in elkaars verlengde. Ik begrijp heel goed dat
Johan Remkes heeft gezegd: ik neem iets meer tijd, zodat
ik met goede reflecties kan komen en zodat ik daarbij ook
mijn ideeën over de toekomst van de agrarische sector kan
betrekken. Dat heeft hij mede naar aanleiding van dat
gesprek gedaan, vermoed ik, maar dat zou u hem zelf
moeten vragen.
De heer Eppink (JA21):
De heer Staghouwer is afgetreden. Ik vond hem altijd een
zeer sympathieke man. Het was vanaf het begin tot en met
het debat dat we hier hebben gehad duidelijk dat hij niet
opgewassen was tegen zijn taak. Ik vraag me af of de premier, als de leider van het kabinet, bij nieuwkomers die hij
niet kent eerst een soort stresstest afneemt om te zien of
mensen bestand zijn tegen de druk die de portefeuille
waarmee ze aan het werk moeten gaan met zich meebrengt,
zeker bij een onderwerp dat erg omstreden is en waarbij
grote spanningen vrijkomen.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Leijten

Minister Rutte:
Uiteraard heb ik mijn gesprekken gevoerd, ook met de
kandidaat voor de post van minister van LNV. Ik vond dat
een heel goed gesprek. We hebben alle zaken doorgenomen. We hebben het uiteraard ook gehad over de enorme
druk die binnen moderne, bestuurlijke en parlementaire
verhoudingen op ministers en staatssecretarissen afkomt,
zeker bij zo'n zwaar dossier. Ik heb in dat gesprek geen
enkele aanleiding gevonden om niet over te gaan tot het
voordragen van Staghouwer als minister. Ik heb mijn
samenwerking met hem in de afgelopen maanden ook altijd
uiterst plezierig gevonden.
De heer Eppink (JA21):
Dan vraag ik me toch af hoe het dan zit met het beleid. Hij
zegt dat hij het beleid niet uit kan leggen. Als hij het niet uit
kan leggen, dan ligt er misschien ook wel een probleem bij
het beleid zelf. Dan ligt er ook een probleem bij de premier,
die eigenlijk de personificatie is van dat beleid. De minister
kan het niet over het voetlicht brengen. Kan de premier het
wel over het voetlicht brengen?
Minister Rutte:
Dat is aan een ander om te beoordelen. Ik zal daar in ieder
geval altijd mijn best voor doen. Staghouwer heeft gisteren
gezegd dat hij zichzelf de vraag heeft gesteld: ben ik de
juiste persoon om leiding te geven aan de grote vraagstukken die er liggen? Hij is tot de conclusie gekomen dat hij
die persoon niet is. Dat is een letterlijk citaat.
De heer Ephraim (Groep Van Haga):
Ik werd even getriggerd door het woord "perspectief". Kan
het zijn dat de heer Staghouwer zelf geen perspectief zag
in zijn eigen functioneren? Daar heb ik respect voor. Ik zou
zeggen: goed voorbeeld doet goed volgen. Of is het zo dat
de heer Staghouwer überhaupt geen perspectief zag in het
beleid van het kabinet? Een derde mogelijkheid is dat het
kabinet, en de leiding ervan, geen perspectief zag in de heer
Staghouwer, dus dat we een verkapt "Mona Keizertje"
hebben.
Minister Rutte:
Het derde zeker niet, en het eerste en tweede is speculeren.
Ik kan alleen maar verwijzen naar wat hij daar zelf over heeft
gezegd, zowel tegen mij in de twee telefoongesprekken die
ik gisteren met hem had voor zijn vertrek alsook daarna,
later op de avond, als op het persmoment, namelijk dat hij
zich de vraag heeft gesteld of hij de juiste persoon was en
tot de conclusie is gekomen dat hij dat niet is.
De voorzitter:
De heer Van Baarle van DENK en dan de heer Wilders, PVV.
De heer Van Baarle (DENK):
Ik vraag me echt af of de minister-president beseft wat voor
enorme puinhoop hij en zijn club ervan maken, niet alleen
in het kabinet met gekke interviews van ministers en nou
iemand die aftreedt, maar ook in het land. Mensen kunnen
hun energierekening niet meer betalen. Boeren krijgen geen
perspectief. Het is er gewoon enorm slecht aan toe.

6 september 2022
TK 104

104-2-4

De voorzitter:
Uw vraag?
De heer Van Baarle (DENK):
Deze minister-president is daar verantwoordelijk voor.
Schaamt hij zich niet voor de toestand in zijn kabinet en de
toestand van het land? Welke vorm van verantwoordelijkheid gaat hij als leider nemen om dit te veranderen? Want
het gaat zo niet meer.
Minister Rutte:
Wij staan voor grote vraagstukken, bijvoorbeeld — het werd
terecht benoemd — het grote vraagstuk van de koopkracht
en de grote zorgen die mensen hebben over de sterk stijgende inflatie en energierekening. Ik vind dat de politiek —
dat is natuurlijk in de eerste plaats het kabinet van de dag
— met goede voorstellen moet komen. Ik denk dat we dat
gaan doen op Prinsjesdag; ik kan daar niet op vooruitlopen.
Het tweede grote vraagstuk heeft te maken met de grote
zorgen over de situatie in Ter Apel maar ook breder in de
asielketen. Ik denk dat wij met een aanpak zijn gekomen
waarmee we dat probleem stap voor stap onder controle
kunnen krijgen. Er zal misschien nog meer moeten gebeuren, maar ik ben blij dat we die conclusies hebben getrokken.
Het derde probleem dat hij terecht schetst, is het stikstofvraagstuk. Daar is het kabinet met een stevige aanpak voor
gekomen. Die is ook noodzakelijk om dit vraagstuk onder
controle te krijgen. Op de boeren komt heel veel af. Dit heeft
daar tot zeer zware reacties geleid, die ik ook helemaal
begrijp. Ik heb zelf ook heel veel gesprekken met boeren
gehad afgelopen zomer. Daarom ben ik enigszins vertrouwensvol over de gesprekken die nu sinds woensdag ook
inhoudelijk gevoerd worden, waarbij we gezamenlijk werken
aan oplossingen voor een aantal vraagstukken die voorliggen.
De heer Van Baarle (DENK):
Het probleem met deze minister-president maar ook met
het kabinet is dat er geen leiderschap wordt getoond. U
duwt het van zich af. Stikstof: u komt niet met perspectief,
maar laat het iemand anders doen. Koopkracht: u schoof
het steeds maar vooruit. We hebben hier vorig jaar al voor
gewaarschuwd, maar u schoof het vooruit. U komt niet met
leiderschap.
De voorzitter:
Uw vraag en graag via de voorzitter.
De heer Van Baarle (DENK):
Mijn vraag aan het kabinet en in het bijzonder aan deze
minister-president is of hij beseft dat er meer leiderschap
en meer visie nodig zijn dan het kabinet nu laat zien, waarbij
men over elkaar heen dendert in het kabinet en met niks
komt.

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Leijten

Minister Rutte:
Op het gebied van de koopkracht zijn we tot nu toe met drie
pakketten gekomen. Het vierde pakket volgt met Prinsjesdag. Dat zien we in alle Europese landen. Ook de Duitsers
zijn net gekomen met een groot volgend koopkrachtpakket,
bouwend op eerdere pakketten die daar zijn vastgesteld.
Dat zal Nederland dus ook doen dadelijk op Prinsjesdag.
Dat is ook noodzakelijk. Dat zijn de besluiten die we hebben
genomen. Dat heeft niemand in het kabinet voor zich uitgeschoven, ikzelf ook niet. Bij stikstof ben ikzelf uiteraard ook
nauw betrokken. Omdat het zo'n groot probleem is, is het
logisch dat ikzelf deze zomer ook gesprekken heb gevoerd,
bijvoorbeeld met boeren, en dat ik daarna betrokken ben
bij de gesprekken die Remkes voert. Ten aanzien van het
asielvraagstuk — een ander groot probleem deze zomer —
heeft het kabinet besluiten genomen. Of dat voldoende is
en of daar voldoende steun voor is, is natuurlijk aan de
Tweede Kamer. Maar ik denk dat het kabinet op al die
punten probeert te doen wat nodig is. Dat is niet altijd voldoende. Het zijn grote problemen, die je niet met één besluit
oplost. Dat vraagt meerdere stappen. Voor zover die verdere
stappen moeten worden gezet, werken we daaraan.
De heer Wilders (PVV):
De heer Staghouwer had het lef om zichzelf af te vragen of
hij de goede man op de goede plek was en het antwoord
was nee. U, minister-president, kan daar wat van leren,
want u bent niet de goede man op de goede plek. U maakt
Nederland helemaal kapot. U zorgt ervoor dat de boerenstand naar de haaien gaat. U propt Nederland vol met
asielzoekers en gelukszoekers, die voorrang krijgen op
woningen en alles krijgen, geld krijgen, wat Nederlanders
niet krijgen. Maar misschien wel het allerergste is dat u
voor 2022 de Nederlanders laat verrekken — excusez le mot
— als het gaat om hun koopkracht. Mensen moeten in hun
auto slapen, mensen kunnen hun energierekening niet meer
betalen en u doet voor 2022 niks! Dus ten slotte vraag ik
aan de minister-president: heb hetzelfde lef als meneer
Staghouwer en vraag u af of u de goede man bent op de
goede plek. Het antwoord is nee.
Minister Rutte:
De PVV heeft eerder voorgesteld om niet in te grijpen in
het grote stikstofvraagstuk, maar we weten dat dat een
nieuw, groot probleem is, ook voor de boerensector. Dat
snap ik. Ik merk ook dat dat daar tot heftige repercussies
leidt. Daar heb ik het grootste respect voor. Vandaar dat
het belangrijk is dat we samen in gesprek zijn over hoe we
dat in goede banen leiden. Het is ook in het belang van de
boeren dat de vergunningverlening weer op gang kan
komen, zodat bijvoorbeeld die PAS-meldingen kunnen
worden opgelost. Daar werken we samen aan. Dat is ook
het pakket waarmee we in juli zijn gekomen. In alle
gesprekken die nu plaatsvinden is het de inzet om dat
gezamenlijk te doen. Ten aanzien van de koopkracht hebben
wij grote stappen gezet. Maar dat is absoluut niet voldoende, vandaar dat dadelijk bij Prinsjesdag nog een hele
grote stap gezet gaat worden. Ten aanzien van het asielvraagstuk: we moeten eraan werken dat de 15.000 mensen
die nu in asielzoekerscentra zitten maar die in Nederland
mogen blijven, daaruit gaan en een baan kunnen vinden,
zodat ze kunnen integreren in deze samenleving. We hebben
op onze huidige arbeidsmarkt iedereen vreselijk hard nodig.
Het gaat om ongeveer 15.000 mensen die hier mogen blij-

6 september 2022
TK 104

104-2-5

ven. Tegelijkertijd hebben we maatregelen genomen om
ook aan de instroomkant de zaak enigszins te beperken,
zodat we in staat zijn de asielketen weer in goede banen te
leiden.
De heer Klaver (GroenLinks):
Ik sluit me aan bij alle hoffelijke woorden die zijn gesproken
over minister Staghouwer, maar één ding moet mij ook
van het hart. Dat hij gisteren in een persmoment van
anderhalve minuut zijn ontslag aankondigde, vind ik niet
kunnen, onbehoorlijk en tegen het onbeschofte aan. Je
ontslag dien je hier in de Tweede Kamer in en je beantwoordt daarover ook vragen van de pers. Dat wil ik gezegd
hebben. Daarom zou ik van de minister-president, aangezien
hij verantwoordelijk is voor deze kabinetsploeg en daarop
toeziet, een uitgebreide brief willen vragen waarin hij op
het aftreden ingaat, op wanneer hij hiervan op de hoogte
is gesteld enzovoort.
Minister Rutte:
Ik heb twee antwoorden. Dan hoef ik die brief niet te sturen,
want dan kunt u gewoon de Handelingen van dit debat
lezen. Eén. Ik heb gistermiddag hierover gehoord. Ik moest
toen naar Rotterdam, naar de Global Center on Adaptation,
waar ik met een aantal Afrikaanse leiders sprak over klimaatadaptatie. Ik heb de heer Staghouwer weer gesproken na
zessen. Daarin kwam ik tot de conclusie dat zijn besluit
vaststond. Dat heb ik gerespecteerd. Dat is één. Twee. Ik
ben het niet met de heer Klaver eens. Als iemand, een
minister, hier in de Kamer ter discussie staat en als daar
debatten over worden gevoerd, dan vind ik het inderdaad
de verkieslijke weg dat die persoon hier in de Kamer in een
debat aankondigt of hij of zij al dan niet doorgaat. Dat kan
voor of na een motie van wantrouwen. Maar als je jezelf,
helemaal los van een Tweede Kamerdebat, de vraag stelt
of je de juiste persoon bent op deze plek, zoals hij in dit
geval gedaan heeft, en je tot de conclusie komt dat je dat
niet bent, dan vind ik het zeer verdedigbaar dat je dat zelf
naar buiten brengt. Dat respecteer ik. Maar dat vind ik echt
een verschil met iemand waar in een Kamerdebat discussie
over is.
De heer Klaver (GroenLinks):
Volgens mij moeten we hier nog verder een debat over
voeren, want hier komen we in het vragenuur niet uit. Hij
heeft zelf gezegd: ik voel geen vertrouwen in de Tweede
Kamer. In het vorige debat werd er al staatsrechtelijk
geschoven en gezegd: we kunnen best van mening verschillen in het kabinet. En nu krijgen we deze uitleg. Hoeveel
gaat deze minister-president nog krompraten om zijn kabinet overeind te houden?
Maar mijn vraag gaat over het volgende. Voor de zomer is
er een motie van mijn hand aangenomen door een meerderheid van de Kamer waarin stond: we willen perspectief
voor Prinsjesdag. Deze zomer hebben we een debat gehad
met minister Hoekstra, die zei: ik kan eigenlijk niet meer
achter het kabinetsbeleid staan. Daar is een bezweringsformule voor gevonden: daar zijn we het een paar weken over
oneens, maar voor Prinsjesdag is daar helderheid over. Dan
weten we of hier op Prinsjesdag één kabinetsploeg zit. Ik
vraag de minister-president of er voor Prinsjesdag eenheid

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Leijten

van kabinetsbeleid is. Is het schurende waarover werd
gesproken, dan weg?
Minister Rutte:
Ten eerste wat betreft de heer Staghouwer: dat heb ik net
beantwoord. Ik ben het simpelweg niet eens met de heer
Klaver; dat mag ook. Ik vind dat er echt een verschil zit
tussen iemand die opstapt in een debat waarin fundamenteel wordt gesproken over aspecten van beleid die mogelijk
leiden tot een gebrek aan vertrouwen in de Kamer en
iemand die helemaal los van de Tweede Kamer tot deze
conclusie komt. Ik vind niet dat je dat dan hier in deze Kamer
hoeft te doen. Dat is een opvatting en daar kunnen we over
van mening verschillen. We hebben het debat gehad naar
aanleiding van het interview in het Algemeen Dagblad.
Daarvoor geldt nog steeds dat Hoekstra, ik en het hele
kabinet achter het regeerakkoord staan, maar dat er ook
sprake is van het politieke feit van dat AD-interview. Daar
hebben we het over gehad. We wachten de uitkomsten van
Remkes af. Die worden in de tweede helft van september
verwacht.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De minister-president zei zojuist dat het belangrijk is dat
boeren duidelijkheid krijgen, maar eerlijk gezegd is het een
totale chaos. We weten niet of het kabinetsbeleid dat wordt
uitgedragen door minister Van der Wal, gesteund wordt
door het hele kabinet, want ik hoor: we staan erachter, maar
er is ook de politieke realiteit van het interview met Hoekstra. Het is dus niet duidelijk.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De vraag die ook boven de markt blijft hangen, luidt als
volgt. Dat perspectief voor de boeren, die eerste brief die
Staghouwer heeft gestuurd, kwam wél na bespreking in de
ministerraad. Dus ik wil van de minister-president horen
wat de heer Klaver zojuist ook al vroeg. Voor Prinsjesdag
is de herkansing beloofd; daar is de politieke crisis doorheen
komen fietsen. We bespreken met het kabinet de plannen
voor volgend jaar, dus moeten we weten: waar staan we?
Daar moet de minister-president nu hom of kuit over geven.
Minister Rutte:
Daar is niet dit aftreden doorheen komen fietsen. Want de
heer Staghouwer heeft in functie gistermiddag de brief aan
de Kamer gestuurd dat de brief over de toekomst van de
boerensector verschijnt nádat Johan Remkes is gekomen
met zijn observaties naar aanleiding van het feit dat hij
gespreksleider is van de gesprekken die plaatsvinden. Nu
is de verwachting dat, gegeven uitspraken van Johan
Remkes zélf, het de tweede helft van deze maand is. Het
kabinet heeft dus gisteren bij monde van missionair
minister Staghouwer gezegd, en dat steun ik ook volledig:
wij wachten op de uitkomsten van dat proces, omdat daar
dus ook die reflecties over de toekomst van de boerensector
in zitten.

6 september 2022
TK 104

104-2-6

Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De minister-president doet alsof ik met de politieke crisis
het aftreden van de heer Staghouwer bedoel. Maar ik bedoel
natuurlijk de crisis in het kabinet, met aan de ene kant het
kabinetsbeleid en aan de andere kant dat interview van
Hoekstra dat blijkbaar nog steeds geldt. Dát is geen duidelijkheid in de richting van de boeren en het is staatsrechtelijk
ook niet juist. De Kamer heeft om perspectief voor de boeren gevraagd toen dat niet in die brief stond.
De voorzitter:
Uw concrete vraag aan de minister-president, mevrouw
Ouwehand?
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De minister-president moet, als ie ook maar een knip voor
de neus waard is als leider van de kabinetsploeg, voor
Prinsjesdag die dreigende politieke crisis uit de lucht hebben, zodat we weten: is dit het beleid waar het hele kabinet
achter staat of is het toch onduidelijk?
Minister Rutte:
Ten aanzien van die kwestie is niets veranderd sinds het
debat dat we hier gevoerd hebben een paar weken geleden,
toen de Kamer daarvoor het reces onderbrak en terugkwam.
Ik heb daar ook op gereageerd; daar is dus niets aan veranderd.
Mevrouw Kuiken (PvdA):
Op het moment dat het goed gaat met een kabinet wordt
er weinig gelekt, en op het moment dat er via de media
gevechten worden uitgevochten, weet je dat het iets minder
lekker loopt. Ik kan me voorstellen dat het voor de heer
Staghouwer niet behulpzaam was in zijn keuze aangezien
er nogal wat dolken en messen werden gestoken, onder
andere in De Telegraaf. Ik neem aan dat de minister-president dat ook erkent. Maar mijn vraag is de volgende. De
heer Staghouwer heeft gezegd: ik ben niet de juiste man
op de juiste plaats om dit te doen. Nou, het kan zijn dat je
karakterologisch denkt: ik kan dat niet. Maar dat had je dan
ook in juni al kunnen doen. Een tweede reden kan zijn: nou,
ik ben met te weinig middelen op pad gestuurd om dit waar
te kunnen maken. Een derde reden: ik word met een boodschap op pad gestuurd die ik niet waar kan maken, want ik
kan niet én de boeren tegemoetkomen én partijleider
Hoekstra én de minister Hoekstra, die in het kabinet zit. Is
dat laatste aan de hand? Is de minister van Landbouw
gewoon met een onmogelijke opdracht op pad gestuurd
en heeft hij daarom zijn conclusies getrokken en deze stap
gezet? Ik hoef alleen maar een ja of een nee te horen.

Minister Rutte:
Ik kan alleen verwijzen naar zijn verklaring van gisteren.
Meer weet ik ook niet. Ik heb hem daar 's middags kort over
gesproken, en wat langer na zessen. Zijn besluit stond vast.
En ook bij mij koos hij ongeveer dezelfde woorden als gisteren op televisie.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Kuiken.
Mevrouw Kuiken (PvdA):
In juni hebben we een zwaar debat met elkaar gehad,
waarop de minister met een opdracht op pad werd gestuurd
om met perspectief te komen. Vervolgens stuurt hij 's
middags een brief over derogatie en besluit 's avonds: ik
ben niet de juiste man op de plaats. Dan kan ik niet anders
dan constateren dat je met een dubbele boodschap op pad
bent gestuurd en dat je ziet dat je een en ander niet kunt
verenigen.
Minister Rutte:
Neem het punt van de derogatie. Daar heeft hij verschrikkelijk hard aan gewerkt het afgelopen halfjaar. Het is natuurlijk
nog steeds een heel bittere pil voor de agrarische sector,
maar ik denk dat de brief van gisteren ook veel erger had
kunnen zijn. Mede door zijn inspanningen is dat niet zo. Die
derogatie wordt al jaren verleend. We wisten ook al heel
lang dat die op een gegeven moment eraan zou gaan. Ik
weet hoe vreselijk hard hij gewerkt heeft om een zo goed
mogelijke uitkomst te bereiken. Ik weet dat het een grote
ellende blijft, maar ik weet ook zeker dat er echt niet meer
uit te halen was. Daar heeft hij vreselijk hard aan gewerkt.
Dat is echt in belangrijke mate aan hem te danken.
Ten aanzien van de toekomst van de boerensector en het
perspectief heeft hij zelf vorige week met ons geconstateerd
dat Remkes later komt. Daarbij wordt nu ook benoemd —
maar dat zouden we aan Remkes moeten vragen — dat dat
mede is naar aanleiding van het karakter van de gesprekken
die nu met de boerenorganisaties plaatsvinden. Daarin
wordt nu ook inhoudelijk gekeken of we een aantal vraagstukken samen kunnen oplossen. Mede tegen die achtergrond heeft hij gezegd dat hij ook komt met reflecties op
de toekomst van de sector. Ik vind het logisch dat het kabinet dan ook zegt dat zo'n perspectiefbrief na Remkes moet
komen. Omdat Remkes in de tweede helft van september
komt, is het ook logisch dat dat na Remkes is. Dat vind ik
niet gek. Dat heeft hij zelf ook aan de Kamer geschreven.
Daar zit volgens mij niets raars in. We kunnen het daarover
oneens zijn en u kunt zeggen dat het toch nu moet, maar
ik denk dat het goed is dat we dat doen na Remkes, zeker
ook omdat hij reflecteert op de toekomst van de agrarische
sector.

Minister Rutte:
Het antwoord is nee.
Mevrouw Kuiken (PvdA):
Dan blijft dus over: persoonlijk. Ook daar ...

Tweede Kamer

Vragenuur: Vragen Leijten

De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van
de mondelinge vraag aan de minister-president. Ik dank de
minister-president voor zijn beantwoording en mevrouw
Leijten voor de mondelinge vraag.

6 september 2022
TK 104

104-2-7