Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 761

Verwerking en bescherming persoonsgegevens

30 821

Nationale Veiligheid

Nr. 180

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 april 2021
Mede naar aanleiding van berichtgeving in NRC informeer ik uw Kamer
over de werkzaamheden van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) ga ik in deze brief in op de (analyse-)taken
van de NCTV en de wettelijke grondslagen op basis waarvan deze taken
worden uitgevoerd.
Mede als gevolg van de betrokkenheid van de NCTV bij de aanwijzing in
2019 van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen om het
schoolbestuur van het Cornelius Haga Lyceum te vervangen en de
vernietiging daarvan door de Rechtbank Amsterdam, heeft de NCTV in
februari 2020 het besluit genomen om het project «taken en grondslagen
NCTV» te starten. Het doel: de organisatie toekomstbestendig maken en
de taken en grondslagen juridisch beter verankeren en versterken.
Daarbij zijn de wettelijke grondslagen en werkzaamheden nog eens tegen
het licht gehouden om er zeker van te zijn dat we ons werk goed kunnen
blijven doen, en daar waar gaten vallen deze te dichten. De conclusie van
dit project luidde in februari 2021 dat het identificeren en analyseren van
dreigingen en risico’s op het gebied van terrorisme en nationale
veiligheid, juridisch kwetsbaar is en versterking behoeft indien daarbij
(bijzondere) persoonsgegevens worden verwerkt op basis van eigen
openbare bronnenonderzoek. Over deze conclusie ben ik medio maart
geïnformeerd. Ik kom daar aan het slot van deze brief op terug.
Het is opportuun om eerst nog eens de achtergrond te verschaffen van
ontstaan en werkterrein van de NCTV.
De NCTV is vanaf 2004 ontstaan vanuit de behoefte aan een krachtige,
invloedrijke organisatie die op vraagstukken van Nationale veiligheid een
coördinerende rol kan vervullen.
Binnen de rijksoverheid is de NCTV ontwikkeld tot een organisatie die
verantwoordelijk is voor de coördinatie van crisisbeheersing, terrorisme-

kst-32761-180
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 761, nr. 180

1

bestrijding, cybersecurity, statelijke dreigingen en andere terreinen van
nationale veiligheid.
Daarbij brengt de NCTV voorstelbare dreigingen in kaart, verbindt andere
partijen aan elkaar, zet partners op scherp en draagt zorg of stimuleert dat
de juiste maatregelen kunnen worden genomen. Waar nodig voert de
NCTV regie.
Voorts voert de NCTV specifieke verantwoordelijkheden uit op het gebied
van bewaken en beveiligen, terrorismebestrijding en de beveiliging van
de burgerluchtvaart. Dit doet de NCTV op basis van specifieke wetgeving.
Het gaat hierbij om de Politiewet, de Luchtvaartwet, de Paspoortwet en de
Tijdelijke Wet Bestuurlijke Maatregelen Terrorismebestrijding.
«Missie» NCTV
De NCTV is vanuit zijn coördinerende rol een belangrijke adviseur voor
het kabinet op het terrein van nationale veiligheid. Zo stelt de NCTV onder
andere het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN) en het Cybersecuritybeeld Nederland (CSBN) vast.
De missie van de NCTV luidt: De NCTV draagt bij aan een veilig en stabiel
Nederland door dreigingen van nationale veiligheidsbelangen te
onderkennen en de weerbaarheid en bescherming van die belangen te
versterken. Hoofddoel is het voorkomen en beperken van maatschappelijke ontwrichting.
De NCTV organisatorisch bezien
De NCTV is onderdeel van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, en
rapporteert rechtstreeks aan de Minister van Justitie en Veiligheid. Dit is
vastgelegd in het Organisatiebesluit Justitie en Veiligheid, een ministeriële regeling. Volgens artikel 50 van het Organisatiebesluit JenV
(huidig) is de NCTV belast met het bevorderen van de identificatie en de
analyse op het gebied van terrorisme en nationale veiligheid, alsmede
met het reduceren van kansen of effecten van de genoemde dreigingen en
risico’s. Artikel 54, eerste lid, onder c van het Organisatiebesluit JenV
bepaalt dat de NCTV ook de volgende werkzaamheden verricht: «in
samenwerking en in overleg met andere partijen binnen en buiten de
NCTV verrichten en aanleveren van analyses van dreigingen en risico’s
ten behoeve van de werkzaamheden van de NCTV en de werkzaamheden
van veiligheidspartners, alsmede het opstellen van het actuele dreigingsen incidentenbeeld en de omgevingsanalyse ten behoeve van de
nationale crisisbesluitvorming.»1
De formatie van de NCTV bedraagt in 2021 294 fte. De formatie van de
Kerneenheid Analyse bedraagt 37 fte. Sinds de start van de NCTV is het
aantal fte voor terrorismebestrijding en analyse samen ruwweg gelijk
gebleven op 70 tot 80 fte.
Het onderkennen van dreigingen is een element dat expliciet voorkomt in
de missie van de NCTV. De NCTV moet continu een zo compleet en
actueel mogelijk beeld hebben van alle risico’s en dreigingen voor de
nationale veiligheid. Het identificeren en duiden van dreigingen en risico’s
is daarom expliciet als een van de hoofdtaken van de NCTV benoemd. De
NCTV is geen inlichtingendienst. De NCTV wordt als coördinator geacht
besluiten te nemen op basis van informatie die hem van uiteenlopende
zijde wordt aangereikt. Om deze taak met gezag te kunnen uitoefenen
mag de NCTV niet louter afhankelijk zijn van informatie die andere
partijen hem aanreiken, maar wordt die veelheid van informatie door de
1

Geconsolideerde versie te vinden op www.wetten.overheid.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 761, nr. 180

2

eigen organisatie beoordeeld, vergeleken, geïntegreerd en geduid. Dat
gebeurt door experts, in intensieve interactie met de informatie- en
kennisleveranciers.
Het doel van de kerneenheid Analyse is daarom het deskundig en
onafhankelijk beoordelen, toetsen en duiden van informatie voor een
specifiek doel en een brede doelgroep. Het gaat dan primair om identificatie en duiding van (potentiële) dreigingen en risico’s ter ondersteuning
van strategiebepaling, beveiligingsmaatregelen, beleids-, advies-,
communicatie- en besluitvormingsprocessen op het gehele taakveld van
de NCTV. Dat kan gevraagd, maar ook ongevraagd ter signalering of
agendering van bijvoorbeeld nieuwe risico’s of toenemende dreigingen.
De kerneenheid Analyse schrijft analyses voor een brede doelgroep,
variërend van interne programma’s en projecten, allerlei politieke en
ambtelijke gremia, de Tweede Kamer, ketenpartners, het management van
de NCTV, voorlichters van J&V, burgers in algemene zin via openbare
producten zoals het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland (DTN), het
Cybersecuritybeeld Nederland (CSBN) en het Dreigingsbeeld Statelijke
Actoren (DBSA, gezamenlijk met de inlichtingen- en veiligheidsdiensten).2
Ook stelt de NCTV op basis van het DTN het dreigingsniveau vast. De
analyses vinden hun basis in informatie van inlichtingen- en veiligheidsdiensten, politie, OM en gemeenten aangevuld met openbaar beschikbare
informatie uit media, wetenschap en internet.
Validatie van analyses
De analyses van de Kerneenheid Analyse worden volgens vaste
werkwijzen gevalideerd. Dit gebeurt in eerste instantie door middel van
interne consultatie op tegenspraak. Daarna vindt afstemming met en
validatie door de betreffende partner(s) plaats. In de validatie wordt de
kwaliteit van de analyse(s) getoetst op verschillende niveaus met
onderscheidende partijen. Een dergelijke strenge validatie is nodig, omdat
de beleidsinzet van het kabinet vervolgens moet kunnen leunen op deze
analyses. Door publicatie van de analyses wordt de onderbouwing van
beleid en de te nemen maatregelen transparant gemaakt. Een nog
onvoldragen dreigingsbeeld wordt niet vastgesteld. Bij de in NRC
genoemde conceptnota
Ontwikkeling van het salafisme onder Turken – de invloed in Nederland is
dit proces ook gevolgd, hetgeen ertoe leidde dat de notitie als onvoldragen niet werd gevalideerd.3
Internetmonitoring
Ten behoeve van het de analysetaak van de NCTV voor het onderkennen
van dreigingen en een actueel beeld van de reeds onderkende dreigingen
maakt de NCTV sinds 2006 gebruik van internetmonitoring. Dit gebeurt in
nauwe afstemming met partners. In eerste instantie richtte de monitoring
zich alleen op terrorisme en extremisme, later is dezelfde werkwijze
toegepast op de bredere taakomschrijving van de NCTV in het kader van
nationale veiligheid. Uw Kamer is hierover bij verschillende gelegenheden
geïnformeerd.4

2

De openbare versies vinden hun basis in als staatsgeheim gerubriceerde versies. Deze versies
worden gepresenteerd aan en besproken met de Commissie Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten van uw Kamer. Zie Kamerstuk 35 509, nr. 1.
3
Zie ook brief van 17 februari 2021, Kamerstuk 29 754, nr. 588.
4
O.a. bij brief van 4 juni 2007, Kamerstuk 29 754, nr. 100 en brief van 14 april 2008, Kamerstuk
28 684, nr. 133.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 761, nr. 180

3

Ook past de NTCV internetmonitoring toe in het kader van de verantwoordelijkheid voor bewaken en beveiligen. Helaas zijn bedreigingen aan het
adres van politici, journalisten, rechters, officieren van justitie en
advocaten op sociale media aan de orde van de dag. De NCTV probeert
mede door internetmonitoring een continu beeld van de voorstelbare
dreiging te houden om te allen tijde adequate maatregelen in de
beveiligingssfeer te kunnen treffen. Vanuit die verantwoordelijkheid van
de NCTV ligt de focus van de NCTV niet op de personen zelf, maar op wat
hen mogelijk kan bedreigen.
Ten behoeve van de Taskforce Problematisch Gedrag en Ongewenste
Buitenlandse Financiering, alsmede op verzoek van lokale overheden,
verstrekt de NCTV zo nu en dan duidingen over individuele personen.
Hierbij wordt ook geput uit gegevens die het monitoren van internet
hebben opgeleverd. Deze activiteit heeft de NCTV onlangs opgeschort in
afwachting van een steviger juridische basis.
De NCTV kijkt uitsluitend naar openbaar beschikbare informatie op
internet. Voorop staat dat de NCTV geen taak heeft om gericht onderzoek
te doen naar personen of organisaties die mogelijk een dreiging kunnen
vormen voor de nationale veiligheid. De NCTV zet ook geen bijzondere
inlichtingenmiddelen in; dit is voorbehouden aan de AIVD en MIVD en aan
politie en OM waar het gaat om opsporingsbevoegdheden. De NCTV mag
zich eveneens geen toegang verschaffen tot besloten internetfora of
chatgroepen. De NCTV richt zich als gezegd fenomeenmatig op het
dreigingsbeeld als geheel.
Internetmonitoring houdt in dat medewerkers van de NCTV openbare
uitingen van trends en fenomenen, acties en reacties monitoren wanneer
die in potentie de stabiliteit van Nederland kunnen ontwrichten. Het is om
twee redenen belangrijk om dit monitoren niet herleidbaar te doen:
enerzijds om de veiligheid van medewerkers te borgen en anderzijds zou
een zichtbare virtuele aanwezigheid mogelijk tot aanpassing van gedrag
kunnen leiden.
Net als het internet zelf heeft het monitoren ervan in de loop der jaren een
enorme ontwikkeling doorgemaakt. Met de opkomst van Twitter en
Facebook was het nodig om een account te hebben om mee te kunnen
lezen. Uit de gevoelde noodzaak om dit niet herleidbaar te doen, werd
sinds 2009 een gefingeerde naam in het leven geroepen die verschillende
accounts op de verschillende sociale mediakanalen had.
Inmiddels maakt de Kerneenheid Analyse gebruik van een apart
ict-systeem dat hen de mogelijkheid biedt om zonder gebruikmaking van
dergelijke accounts mee te kunnen kijken op – openbaar toegankelijke –
sites en in openbare discussies op bijvoorbeeld Twitter en Facebook. Het
gefingeerde account is daarmee overbodig geworden. Het gebruik
daarvan is als gevolg van de publicatie in NRC gestaakt.
Van werken onder dekmantel in strafvorderlijke zin (infiltratie, pseudokoop
op stelselmatige informatie-inwinning) is geen sprake geweest. Deze
accounts hebben nooit deelgenomen aan conversaties met andere
gebruikers. De accounts hadden enkel tot doel om uitlatingen op sociale
media, die door gebruikers zelf openbaar zijn gemaakt, mee te kunnen te
kunnen lezen ten behoeve van het duiden van fenomenen of trends op het
gebied van terrorisme en de nationale veiligheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 761, nr. 180

4

Juridische grondslag
Het monitoren van uitingen ten behoeve van het duiden van trends en
fenomenen die in potentie de stabiliteit van Nederland kunnen
ontwrichten is soms bepaalde informatie over personen verbonden;
uitingen worden door personen gedaan. Bij deze taak hoort daarmee dat
bepaalde informatie wordt verwerkt, in sommige gevallen ook persoonsgegevens, maar alleen voor zover die noodzakelijk zijn voor het maken
van de fenomeenanalyse en ook alleen daarvoor gebruikt worden.
Als persoonsgegevens zijn verwerkt die bijdragen aan het proces van
totstandkoming van fenomeenanalyses zoals het DTN, doet de NCTV dat
ter uitoefening van een taak van algemeen belang: het versterken van de
nationale veiligheid en het bevorderen van de identificatie en de analyse
van dreigingen en risico’s op het gebied van terrorisme en nationale
veiligheid (artikel 50 Organisatiebesluit JenV).
Het Organisatiebesluit, waarin de publieke taak is vastgelegd, is
gebaseerd op artikel 3, tweede lid, van het Coördinatiebesluit organisatie,
bedrijfsvoering en informatiesystemen rijksdienst, dat weer zijn grondslag
vindt in artikel 44 van de Grondwet (dat de instelling van ministeries
regelt).
Internationaalrechtelijk is de taak voor de NCTV ook terug te voeren op de
op de Nederlandse staat rustende verplichting om het recht op veiligheid
(artikel 5 van het Europees Verdrag voor Rechten van de Mens) te
verwezenlijken en de volkenrechtelijke verplichting om terrorisme te
bestrijden (o.a. Handvest Verenigde Naties en Raad van Europaverdragen). Met name artikel 5 EVRM brengt diverse positieve verplichtingen mee voor de Staat.
Bij het inzetten van internetmonitoring is binnen de NCTV terugkerend de
discussie gevoerd over de juridische grondslag ervan. Tot voor kort was
de heersende opvatting dat er voldoende juridische basis voor deze
activiteit was. Naast de eerder genoemde brieven aan uw Kamer heeft de
NCTV internetmonitoring onder het destijds geldende regiem van de Wet
bescherming persoonsgegevens aangemeld voor het openbare
verwerkingenregister.
Door de inwerkingtreding van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) heeft bescherming van privacy meer aandacht gekregen.
Dit leidde binnen de NCTV onder meer tot de start van het project
«Implementatie AVG» waarin de focus ligt op de werkprocessen waarin
persoonsgegevens worden verwerkt in het kader van de AVG. Dit is een
doorlopend privacy-project binnen de NCTV.
Als gezegd is de NCTV vorig jaar mede naar aanleiding van de casus
Cornelius Haga Lyceum het project «taken en grondslagen» gestart.
Ik ben voornemens om de bevindingen van dit project tijdig voor het
zomerreces met uw Kamer te delen, om vervolgens in nauw overleg met
uw Kamer op zoek te gaan naar een betere juridische verankering van
deze belangrijke taak van de NCTV. Ik zal daartoe voorstellen bij uw Kamer
indienen en u laten weten welke richting men bij deze voorstellen zou
kunnen inslaan, uiteraard met oog voor de demissionaire status van het
kabinet. Zoals eerder in deze brief vermeld zal de NCTV in de tussentijd
geen gehoor geven aan verzoeken van partners om duidingen te
verstrekken over individuele personen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 761, nr. 180

5

Werkklimaat Kerneenheid Analyse
Met de opkomst van IS, de aanslagen in Brussel, Parijs en Londen maar
ook de dreiging van eventuele terugkeer van uitreizigers is de maatschappelijke en politieke druk op het werkveld van de NCTV hoog. Als verantwoordelijk bewindspersoon én als werkgever heb ik de plicht om een
werkklimaat te bevorderen waarin zowel groepsdenken wordt voorkomen
als waarin medewerkers van de NCTV veilig hun werk kunnen doen en
zich vrij kunnen voelen professionele verschillen van inzicht met elkaar te
kunnen delen.
De onafhankelijkheid van de analyses moet gewaarborgd zijn. Maar dat
betekent niet dat er geen ruimte is voor anderen om hun visie te delen en
het gesprek daarover te voeren. Dat vereist een open, transparante en
reflectieve houding. Intern en in de relatie met partners. NRC bericht over
spanningen op de werkvloer bij de Kerneenheid Analyse.
De NCTV herkent en erkent die spanningen en heeft daar in zijn rol als
werkgever ook maatregelen op genomen in termen van begeleiding,
checks & balances, teamontwikkeling en (verandering van) leiderschap.
Waar nodig wordt externe begeleiding gezocht. De verandering is ingezet
maar moet zich nog verankeren. Dit is een proces dat al enige tijd loopt en
nog gaande is.
De Minister van Justitie en Veiligheid,
F.B.J. Grapperhaus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 761, nr. 180

6