5
Eindverslag van de informateur
Aan de orde is het debat over het eindverslag van de
informateur.
De voorzitter:
Ik heet de heer Herman Tjeenk Willink van harte welkom.
Hij zit in vak-K, zodat hij straks eventuele vragen van de
Kamerleden over zijn eindverslag kan beantwoorden. Ik
geef nu het woord aan de heer Mark Rutte, als eerste spreker.

De heer Mark Rutte (VVD):
Voorzitter. Laat ik beginnen met ervoor te zorgen dat ook
van mijn kant duidelijk is dat ik buitengewoon erkentelijk
ben voor het werk van Herman Tjeenk Willink. Dat geldt
voor de hele VVD. We hebben in de afgelopen weken van
hem kunnen genieten. Hij heeft uitstekend werk geleverd.
Hij heeft inderdaad een unieke methode, waarvan ik nooit
helemaal zeker weet of die zich ter plekke vormt dan wel
op basis van jarenlange inzichten tot stand is gekomen. Dat
maakt echter eigenlijk niet uit. Als dingen tot stand komen
in de dagelijkse praktijk en het gaat goed, komt dat immers
door jarenlange ervaring. Eigenlijk maakt het dus niet zo
heel veel uit wat hier de kip is en waar het ei ligt.
Het was geen gemakkelijke opdracht. Die moest met geduld
en precisie worden uitgevoerd en dat is uitstekend gegaan.
Het is nog niet klaar, want uiteindelijk gaan we nu over een
tweede combinatie van partijen onderhandelen in de volgende fase die eraan komt. Wat wel is afgerond, is de fase
waarin moest worden bekeken welke partijen dat dan zullen
zijn.
Ik zei vorige keer dat ik het van het allergrootste belang
vond en vind dat partijen het nationale belang boven het
partijbelang stellen. Ik denk dat het vanuit dat perspectief
goed is om nu vast te kunnen stellen dat onderhandelingen
kunnen starten tussen partijen die zicht hebben, als die
onderhandelingen zouden slagen, op een meerderheid hier
in de Tweede Kamer. Dat zijn onderhandelingen, zoals de
informateur vaststelt, zonder blokkades vooraf.
Waarom is dat zo belangrijk, dat landsbelang boven partijbelang en dat we nu kunnen onderhandelen zonder blokkades vooraf? Dat is simpelweg omdat er heel grote vraagstukken liggen, zowel internationaal als in Nederland. Ik
was de afgelopen paar weken druk op pad in Europa. Daar
speelt heel erg veel. De G20 komt eraan, volgende week
vrijdag en zaterdag. Morgen is de voortop, de Europese
voortop van de G20. Ook daar speelt heel veel: de onvoorspelbaarheid van de nieuwe Amerikaanse regering, de
situatie tussen Rusland en Europa, de situatie in het MiddenOosten en Syrië. Dat zijn de internationale ontwikkelingen.
Ook nationaal is de vraag hoe we daadwerkelijk in dit land
de verschillende belangen met elkaar in balans kunnen
brengen.

De voorzitter:
Ik denk dat het goed is om uw verhaal af te ronden. Daarna
krijgt de heer Asscher het woord.
De heer Mark Rutte (VVD):
Ik wil nog heel kort iets zeggen en dan luister ik, zoals zo
vaak, graag naar de vicepremier, hier de PvdA-voorman.
Het is altijd even checken in welke rol ik hem zie.
De VVD gaat met vertrouwen deze onderhandelingen in,
die wat ons betreft zo snel mogelijk gaan starten. Wij kunnen ons goed vinden in het eindverslag van de informateur,
ook in zijn advies om Gerrit Zalm aan te wijzen als de
nieuwe informateur met als opdracht om te onderzoeken
of en op welke manier een kabinet bestaande uit VVD, CDA,
D66 en ChristenUnie gevormd kan worden. Ik ben ook
voornemens om daarover in tweede termijn een motie in
te dienen.
De heer Asscher (PvdA):
Het wordt dus geen Groen Rechts maar eerder "Rechts met
den Bijbel" in de komende tijd. In dat kader heeft de heer
Rutte als VVD-leider gezegd dat hij het goed vindt als het
nieuwe kabinet rechts en links, progressief en conservatief,
met elkaar verbindt. Dat is een heel veelbetekenende uitspraak van de leider van een rechtse partij. Ik vraag de heer
Rutte dus of hij een paar voorbeelden kan geven die illustreren hoe hij dat in de praktijk wil brengen.
De heer Mark Rutte (VVD):
Ik vind het inderdaad van belang. De VVD is centrumrechts,
rechts van het midden. Het is natuurlijk altijd lastig te
bepalen wat dan precies rechts en links is. De VVD is zondermeer een rechtse partij in de aanpak van onderwerpen
als de overheidsfinanciën, de vrijmarkteconomie, ondernemerschap, integratie en de vraagstukken rondom de
wereldwijde migratiestromen. De VVD is echter een heel
linkse partij wat betreft heel veel immateriële kwesties. Zo
was de partij op grond van liberale principes voorvechter
van zaken als homohuwelijk, euthanasie en abortus. Maar
goed, ik realiseer mij ook dat in Nederland partijen nu
eenmaal ingedeeld worden in links en rechts en dat de
meeste Nederlanders dat ook herkennen, en dan kan ik mij
goed vinden in de plaatsbepaling dat de VVD een centrumrechtse partij is. En toch vind ik het inderdaad van heel
groot belang dat de nieuwe coalitie in staat is om de verschillende stromingen in dit land met elkaar te verbinden.
Ik heb in het vorige debat dat we hier hadden op dit punt
ook Alexander Pechtold geciteerd en dat ook nog eens
herhaald toen ik op zeker moment naar buiten liep bij de
informateur.

Voorzitter, ik ben bijna klaar. Het is aan u of ik nu de heer
Asscher te woord sta of mijn spreektekst zal afronden.

Dat betekent een paar dingen. Als wij aan tafel zitten, kijken
we niet alleen naar de grootste gemene deler tussen de
verschillende partijprogramma's en naar de vraag hoe je
boven die programma's uit kunt stijgen en zaken kunt verzinnen die zorgen voor verbinding tussen die vier partijen.
We realiseren ons ook dat die vier partijen zich baseren op
76 zetels en dus maar een deel van het politieke spectrum
afdekken. Het is dus aantrekkelijk om, gezien de nationale
en internationale vraagstukken, ook met partijen als de
PvdA van de heer Asscher, en GroenLinks en SP te bezien
of het mogelijk is om voor onderdelen van het beleid steun

Tweede Kamer

28 juni 2017
TK 93

Eindverslag van de informateur

93-5-1

te krijgen. Ik denk dan bijvoorbeeld aan de grote vraagstukken rondom klimaatverandering en beheersing van de
migratiestromen. De vraag is of het mogelijk is om daarbij
tot beleid te komen dat breder steun heeft dan de genoemde
76 zetels.
De heer Asscher (PvdA):
Dank. Ik vind het een heldere uitleg en ik begrijp hieruit dat
de heer Rutte op onderwerpen wil zoeken naar verbinding
tussen links en rechts. Misschien moet ik, nu deze combinatie onderzocht wordt, wel de zorgen van veel mensen verwoorden op een punt waarvan ik weet dat het Mark Rutte
ook aan het hart gaat. Ik denk bijvoorbeeld aan de zorg van
zwangere vrouwen die, als zij zich willen laten testen, niet
voor het dilemma willen komen te staan dat je met zo'n
zwangerschap allerlei risico's neemt. Daar is nu de Niet
Invasieve Prenatale Test voor. Onder dit kabinet is daar
onder omstandigheden de mogelijkheid voor geboden. Het
zou, denk ik, heel goed zijn om de vrouwen en mannen die
dit aangaat gerust te stellen — en dat geldt ook voor
onderzoek naar afschuwelijk ernstige erfelijke ziektes dat
nu plaats kan vinden — dat ook in deze combinatie dat soort
onderwerpen veilig zijn en dat ook de VVD daarvoor zal
instaan.
De heer Mark Rutte (VVD):
Ik snap de vraag. Ik snap ook waarom die vraag hier gesteld
wordt, maar ik vind het wel verstandig dat als wij gaan
onderhandelen over een combinatie van politieke partijen,
deze zaken daar aan die tafel worden besproken. Ik zal als
spiegelbeeld het voorbeeld geven van wat de ChristenUnie
gisteren deed op het punt van de bankenbonussen. Dat
ging om een motie die de ChristenUnie wilde steunen. De
opvattingen van de ChristenUnie over dat thema zijn anders
dan hoe deze partij gisteren heeft gestemd. Er is niet zo
gestemd omdat de ChristenUnie ineens een andere opvatting heeft, maar omdat de partij die discussie aan de formatietafel wil voeren. Ik vind het daarom ook correct om dit
soort onderwerpen aan de formatietafel te bespreken en
niet in het openbaar.

hier ook herhaalt dat je links en rechts, progressief en conservatief, wilt verbinden. Dan is dit wel het moment om dat
ook te markeren op basis van de inhoud.
De heer Mark Rutte (VVD):
Maar dan vraagt de heer Asscher mij om het VVD-verkiezingsprogramma voor te lezen, en dat kent hij. Die inzet
kent hij dus. Daar hoeft hij zich geen zorgen over te maken.
Ik dacht dat hij ook wilde weten hoe de onderhandelingen
op dat punt zouden aflopen. Daarvan zeg ik: dat is aan de
onderhandelingstafel. Maar de inzet kent hij.
De heer Klaver (GroenLinks):
De partijen die nu aan tafel zitten, zijn rechtse partijen of
centrumpartijen. Je denkt dus aan een centrumrechts
kabinet. Des te tevredener was ik om in het verslag van de
informateur te lezen dat dit kabinet inderdaad een poging
moet doen om een brug te slaan tussen links en rechts. Een
aantal thema's werden genoemd, bijvoorbeeld op het
gebied van klimaatverandering. We kijken ernaar uit dat
hier de oppositie en de coalitie elkaar weten te vinden. Maar
er is nog een punt dat links en rechts verdeelt: het punt van
de ongelijkheid. Ziet de heer Rutte ook daar de ruimte om
de verschillen te overbruggen?
De heer Mark Rutte (VVD):
Dat is zeker een thema in de samenleving, dat overigens
— er is namelijk meer dan geld alleen, blijf ik de heer Klaver
voorhouden — niet alleen gaat over inkomensverhoudingen
maar over veel bredere vraagstukken in de samenleving.
Voor ik daar verder op inga, zeg ik eerst iets over de ChristenUnie. Was het maar waar dat dat een centrumrechtse
partij was! Dat zou vanuit de VVD de zaak een stuk gemakkelijker maken. Maar echt hoor, wake up! De ChristenUnie
is geen centrumrechtse partij, echt niet. Lees het programma. Daar zal de heer Klaver veel in ontdekken dat hem
aanspreekt, en dat vind ik dan weer zorgelijk.
(Hilariteit)

De voorzitter:
Mijnheer Asscher, tot slot op dit punt.
De heer Asscher (PvdA):
Die spanning zit altijd in dit soort debatten. Wat ik vond dat
de ChristenUnie goed deed, is zeggen dat de partij niet van
mening is veranderd. Daarmee heeft de ChristenUnie ook
aangegeven dat de partij aan die tafel zal blijven opkomen
voor strenge bonusregels en dan snappen wij allemaal dat
dat geen garantie kan zijn. Hetzelfde vraag ik nu van Mark
Rutte als VVD-leider met het oog op deze combinatie, hoeveel waardering er ook is voor alle partijen, inclusief de
ChristenUnie. Juist op dit soort onderwerpen die diep
ingrijpen in het leven van mensen en in de keuzes die zij
moeten maken, waar zij zich ook zorgen over maken en
waarop wij de afgelopen jaren vooruitgang hebben geboekt,
zou op z'n minst de inzet van de VVD aan de onderhandelingstafel duidelijk moeten zijn. Uiteraard kan er niet meer
dan dat worden toegezegd. Die gesprekken voert de heer
Rutte straks in de Stadhouderskamer achter gesloten deuren, maar die inzet is belangrijk, zeker als je uitstraalt en

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

De heer Mark Rutte (VVD):
Dan zijn vraag over de inkomens … Sorry, juist niet over
de inkomensverhoudingen, hoop ik, maar over de kloof in
de samenleving. Ja, natuurlijk, dat is ook een zaak waar wij
over gesproken hebben — dat is wel naar buiten gekomen
inmiddels — in de formatie waar GroenLinks aan deelnam.
Het belang is om er uiteindelijk voor te zorgen dat je niet
een coalitie krijgt die een bepaalde groep in de samenleving
of een bepaalde leefstijl in de samenleving vertegenwoordigt maar die probeert breed te zien dat er grote vraagstukken zijn. Ik heb het vaak gezegd: de mensen die gestemd
hebben op de Socialistische Partij of op de Partij voor de
Vrijheid — of Partij van de Vrijheid, wat is het? — hebben
dat gedaan omdat zij zich zorgen maken over grote problemen in het land. Die raken aan het vraagstuk van vluchtelingenstromen en integratie maar ook aan vraagstukken
van de persoonlijke situatie, het persoonlijk leven, armoede,
de bestrijding daarvan en hoe we daarmee omgaan. Ik vind
dat een coalitie zich ten doel moet stellen om te proberen
altijd dat soort vraagstukken in samenhang te bezien en
waar het mogelijk is daar ook tot leniging te komen.

28 juni 2017
TK 93

93-5-2

De heer Klaver (GroenLinks):
De heer Rutte noemt een aantal zaken waar ik het mee eens
kan zijn en hij zegt dat we die allemaal moeten bekijken,
maar hij ging een beetje heen om het punt waar ik de vraag
op stelde, namelijk juist over de inkomensongelijkheid.
Nogmaals: het gaat mij er niet om dat hier uit te onderhandelen. Dat is allereerst aan de onderhandelende partijen in
de Stadhouderskamer of op welke plek er dan ook onderhandeld wordt. Maar ziet hij ook dat daar een brug geslagen
zou moeten worden tussen links en rechts en dat je er dan
niet aan ontkomt om ook naar de inkomensverhoudingen
te kijken? Ik heb het dan niet over wat de uitkomst gaat zijn
maar dat je er niet aan ontkomt om ook dat onderdeel te
laten zijn.
De heer Mark Rutte (VVD):
Wat ik nou zo jammer vind: nu hebben we een jonge, frisse
leider van GroenLinks en op dit punt heeft hij precies
dezelfde teksten als de meest verstokte PvdA'er en SP'er!
Uiteindelijk hoor je in de verte het woord "nivelleren". Dat
hoor je in zijn vraag doorklinken, "nivelleren". Ook hier geldt
volgens mij dat het volstrekt duidelijk is hoe de VVD in dit
thema staat. Dat zal op dit punt waar het gaat om de
instrumenten wellicht afwijken van de positie van de heer
Klaver, maar ik zeg nog een keer tegen hem: het gaat toch
niet alleen daarom? Kijk nou wat we hebben gedaan met
het pakket van 5 miljard een paar jaar geleden. We hebben
toen helemaal niet genivelleerd. Wat we wel hebben
gedaan, is bekijken hoe we die 5 miljard zo konden richten
in waar het terechtkomt, dat het vooral de werkenden met
een laag inkomen en een middeninkomen raakt. Dat hebben
we toen afgesproken in de coalitie. Kijk je nu naar de crisis
waar we uit komen, dan denk ik dat het grote vraagstuk zal
zijn dat ook de middenklasse in dit land — de middenklasse
is van ons allemaal; de middenklasse stemt op alle partijen
hier in de Kamer — die zo zeer de prijs van de crisis heeft
betaald, ervaart dat het nu beter gaat. Dat zal mijn inzet zijn
aan de onderhandelingstafel. Maar ook hier geldt, net zoals
bij de vraag over de medisch-ethische thema's van de heer
Asscher, dat dat mijn inzet is. Wat er uit de onderhandelingen komt, gaan we aan die tafel bekijken.

De heer Mark Rutte (VVD):
Natuurlijk zijn dat altijd onderwerpen van gesprek. We kijken
ook altijd naar fatsoenlijke koopkrachtbeelden. Daar werken
we in de huidige coalitie richting de begroting voor 2018
aan en dat hebben we de afgelopen jaren gedaan. Maar als
we praten over de kloof in de samenleving, zoals de informateur die ook beschrijft in zijn verslag, dan is dat echt een
breder vraagstuk dan alleen het vraagstuk van het loonstrookje.
De heer Krol (50PLUS):
Ik dank de minister-president dat hij hier opnieuw toegeeft
dat die 5 miljard alleen naar de werkenden ging. Ik hoop
dat dit in de komende periode toch anders is, want ook de
mensen die hard hebben gewerkt, hebben meebetaald aan
het oplossen van de crisis. Zij zouden nu eindelijk eens wat
geld terug moeten krijgen.
De heer Mark Rutte (VVD):
Natuurlijk is de prijs van de crisis uiteindelijk door ons
allemaal betaald. Maar als je heel reëel gaat kijken waar in
de afgelopen jaren uiteindelijk de klap is terechtgekomen,
dan moet je toch echt vaststellen dat dit bij de, wat ik maar
even noem, brede middenklasse in Nederland is. Toen wij
met het huidige kabinet de mogelijkheid hadden om 5 miljard lastenverlichting te geven, hebben wij die inderdaad
gericht op de werkenden met een lager inkomen en een
middeninkomen, ook omdat dit zou bijdragen aan een verder herstel van de werkgelegenheid en de economische
groei. Dat is de belangrijkste randvoorwaarde om ervoor
te zorgen dat op langere termijn ons pensioen, onze AOW,
betaalbaar is. Ik houd de heer Krol ook voor dat ouderen in
Nederland die kinderen en kleinkinderen hebben, het van
heel groot belang vinden dat zij een fatsoenlijk inkomen
hebben — daar zorgen we voor — maar ook dat de kinderen
en kleinkinderen perspectief hebben. Juist die balans
moeten we bewaken.

De heer Mark Rutte (VVD):
Dank voor het compliment! Mijn partij zal daar tevreden
over zijn.

De heer Krol (50PLUS):
Ik vind wat de minister-president nu zegt bijna beledigend.
Als er één partij is die het juist goed voor heeft met kinderen
en kleinkinderen, is het onze partij wel. Daar houden we
echt absoluut rekening mee. Maar er zit voldoende geld in
die potten en het ligt toch echt aan het huidige kabinet —
ik hoop niet aan het komende kabinet — dat daar zo verschrikkelijk op wordt beknibbeld. Ook die groep heeft
meebetaald, de minister-president zegt het zelf. Waarom
zou die groep niet evenredig meeprofiteren op het moment
dat er weer uitgedeeld kan worden?

De heer Klaver (GroenLinks):
Zeker, maar de vraag die ik stelde ging niet zozeer over of
de heer Rutte in staat is om zijn partij tevreden te stellen —
daar is hij wisselend succesvol in — maar over hoe je links
en recht bij elkaar kunt brengen, want dat staat in het verslag van de informateur. Ik prijs mij voor dit moment rijk
dat hij aangeeft dat de inkomensverhoudingen wel degelijk
onderdeel van dat gesprek zouden moeten zijn, dat die erbij
horen en dat je dat met elkaar moet doen.

De heer Mark Rutte (VVD):
Ik snap de vraag. De opmerking die ik maakte, ging over
hoe wij een paar jaar geleden beleidskeuzes hebben
gemaakt vanuit de huidige coalitie over de teruggave van
die 5 miljard. Dat is gegaan, zoals ik net heb geschetst. Ik
begrijp de opmerking van de heer Krol zo dat hij zegt: kijk
bij toekomstige mogelijkheden breder dan alleen die groep.
Daar luister ik naar. We zullen in de onderhandelingen zien
hoe dat loopt.

Tweede Kamer

28 juni 2017
TK 93

De heer Klaver (GroenLinks):
Ik ken weinig mensen die het woord "nivelleren" met zo
veel afschuw kunnen uitspreken als de heer Rutte.

Eindverslag van de informateur

93-5-3

borst maar nat, want wij zullen Nederland, ook als u ons
uitsluit, nooit in de steek laten.
De heer Wilders (PVV):
Voorzitter. We zaten hier tot gisteravond 23.00 uur in een
debat over terreur en terrorisme. Ik heb toen al gezegd dat
het een beschamende vertoning was. Als die beschamende
vertoning een voorproefje was van wat Nederland te
wachten staat met een volgend kabinet, ziet het er niet goed
uit voor Nederland. We zagen een premier die de ambitie
heeft om opnieuw premier te worden en die dat debat, het
belangrijkste thema ook de komende jaren, allesbehalve
serieus nam. Hij zat met zijn telefoon te spelen, dook letterlijk onder de stoel waar de heer Tjeenk Willink nu op zit,
was de helft van het debat afwezig, zat wat grappen te
maken met zijn collega's en, als klap op de vuurpijl, noemde
hij moslims dubbel slachtoffer van de terreur, terwijl wij
natuurlijk het slachtoffer zijn van de islam.
Nederland stemde op 15 maart voor minder terreur, voor
meer veiligheid, voor een strenger immigratiebeleid. Maar
nu, na 100 dagen, na alle politieke machtsspelletjes, na alle
uitsluitingen en mislukkingen, na vrijages met GroenLinks,
na het door Pechtold vernederen van de ChristenUnie, heeft
de informateur van de zevende partij van Nederland nu
toch de achtste partij van Nederland aan de onderhandelingstafel weten te krijgen. Wat heeft dat met democratie
te maken? Het CDA en de VVD hebben de deur naar een
kabinet met de PVV opnieuw hard dichtgegooid. Hun arrogante smoesjes — want dat zijn het — om niet met de PVV
te gaan praten, staan nu zelfs op papier. Dit hele circus heeft
niets met democratie te maken. De tweede partij van
Nederland zou als eerste moeten worden uitgenodigd aan
de onderhandelingstafel. Het gevolg van dit alles — het
optreden van de premier, de politieke spelletjes die worden
gespeeld, het uitsluiten van mijn partij — is, dat de kans
verkeken is dat er echt een kabinet komt dat doet wat nodig
is. Het moet Nederland veiliger maken, zorgen dat terreur
wordt aangepakt en dat er echt een strenger immigratiebeleid komt. Die meerderheid lag er na de verkiezingen op 15
maart.
Wat staat ons te wachten als de onderhandelingen met de
ChristenUnie, zoals gesuggereerd door de informateur,
gaan lukken? Dan krijgen we formeel een kabinet-Rutte III,
maar in werkelijkheid vrees ik een kabinet-Pechtold I. Het
is namelijk de heer Pechtold die aan alle touwtjes trekt, dat
blijkt nu wel weer. Zelfs de premier — dat kwam net al even
aan de orde in een interruptiedebatje — kakelt hem na over
het verbinden van conservatief en progressief. Pechtold I,
erger kan half Nederland zich niet voorstellen. De man die
collega Segers eerst keihard tegen de schenen schopte, om
daarna vriendschap te veinzen tijdens een etentje waarbij
de halve Nederlandse pers door hem was opgetrommeld.
Zo'n kabinet — materieel Pechtold I — zal leiden tot alleen
maar meer Europese Unie, tot meer klimaatonzin, tot meer
immigratie en waarschijnlijk ook tot meer islam in Nederland.
Een kabinet-Pechtold I is voor mij, mijn fractie en mijn kiezers de grootste nachtmerrie. Laat dat er alsjeblieft niet
komen. Maar mocht het er toch komen, dan verzeker ik u
dat wij vanaf dag één snoeiharde oppositie gaan voeren.
We hadden graag meegeregeerd, onze kiezers hadden dat
ook gewild, maar we zijn uitgesloten. Als dat dan niet kan,
reken dan niet op ons als het gaat om onze steun. Wij gaan
dan keihard oppositie voeren. Ik zeg dan ook: maak uw

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

De heer Asscher (PvdA):
Het regent nu weer krokodillentranen van Geert Wilders:
hij mag niet meedoen, het is niet democratisch, niemand
wil zijn mening horen. Afgelopen maandag zijn ook de
partijen die niet gaan onderhandelen uitgenodigd door de
informateur om te vertellen wat de belangrijke thema's zijn.
Dat was het moment om te praten over migratie, over terreur. Dat was het moment om invloed uit te oefenen. Ik
vind het ongelofelijk goedkoop dat de heer Wilders, die hier
10, 20, 30 jaar in de Tweede Kamer zit en betaald wordt
door de Nederlanders om zijn werk te doen, schoolziek was
en geen tijd had, geen zin had om te gaan vertellen wat er
volgens hem moest gebeuren, maar zich hier wel weer staat
te beklagen dat hij niet mee mag doen. Er is een uitnodiging
gekomen, dan ga je daarnaartoe en dan vertel je wat je
vindt. Dan moet je niet hier komen met goedkope krokodillentranen.
De heer Wilders (PVV):
De interruptie zag ik natuurlijk van 100 kilometer aankomen.
Wij hadden uitgenodigd moeten worden, mijnheer Asscher,
als tweede partij van Nederland. Wij hebben niet 9 zeteltjes
gehaald, wij hebben 20 zetels gehaald. We zijn de tweede
partij van Nederland. Er hebben 1,5 miljoen mensen op ons
gestemd. We hadden uitgenodigd moeten worden om te
onderhandelen. We hadden uitgenodigd moeten worden
aan de onderhandelingstafel. Die onderhandelingen waren
dan misschien niet gelukt. Dat kan gebeuren, want niemand
weet van tevoren of het lukt, maar om het niet eens te
proberen en niet eens uitgenodigd te worden, dat is te
gênant voor woorden en inderdaad ondemocratisch. Onze
kiezers, 1,5 miljoen mensen, zijn beledigd dat partijen als
de VVD en het CDA niet eens hebben geprobeerd om met
ons te praten. Als dat dan gebeurt en als er bovendien nog
brieven van de leiders van de twee partijen komen waarin
die kans helemaal in de prullenbak wordt gegooid, dan ga
ik niet pro forma op een uitnodiging in — dit is overigens
niet een verwijt richting de informateur — die zegt: wij
hebben uw partij en uw 1,5 miljoen kiezers nu in de prullenbak gegooid, maar kom nu eens vertellen wat u vindt dat
er moet gebeuren als andere partijen een regering gaan
vormen. Wij zijn niet gekke Harrie. Als u dat wilt weten,
nodig ons dan uit aan de onderhandelingstafel. Ik heb dat
hier 500 keer gevraagd en als dat niet gebeurt, zoek het dan
maar uit, dan gaan wij oppositie voeren.
De heer Asscher (PvdA):
Het applaus dat ik hoor van de PVV-fractie voor de leider
is nu klaar of komt er nog een rondje? Het was niet voor
mij.
De heer Wilders (PVV):
Het klinkt altijd harder met 20 dan met 9.
De heer Asscher (PvdA):
De heer Wilders heeft vijf zetels gewonnen, maar hij staat
zich hier met 20 zetels te wentelen in een slachtofferrol. Hij
staat hier krokodillentranen te huilen. Hij zegt: ik word niet
uitgenodigd en als ik wel wordt uitgenodigd, kom ik lekker

28 juni 2017
TK 93

93-5-4

niet, dan ga ik lekker oppositie voeren. Wat is dat voor
gedrag? Hij zag deze interruptie van 100 kilometer aankomen. Hij had dan ook een beter antwoord moeten verzinnen.
Dit is geen antwoord. Het enige wat hij zegt is: wij hebben
de verkiezingen gewonnen, maar we zijn zielig, want niemand wil onze mening weten. U wordt uitgenodigd door
de informateur, die is aangewezen door de Tweede Kamer,
om te vertellen wat er volgens u moet gebeuren. U laat die
mogelijkheid voorbijgaan en staat hier weer het vertrouwde
liedje te zingen. Daar wordt voor geklapt door uw eigen
twintig zetels. Maar u maakt van zichzelf een verliezer in
plaats van die verkiezingsoverwinning te vertalen in de
Tweede Kamer. Dat is onze taak, of je nu 1 zetel hebt of 33.
De heer Wilders (PVV):
Niets nieuws. De heer Asscher herhaalt gewoon wat hij al
heeft gezegd. Hij doet alsof ik helemaal niet heb geantwoord. Dat is een beetje zwakke interruptie, om eerlijk te
zijn. Ik wil het best nog eens herhalen als u dat wilt, mijnheer Asscher. Wij zijn niet uitgenodigd om te komen
onderhandelen. U bent wel met uw negen zeteltjes uitgenodigd om te onderhandelen. U hebt dat niet gedaan. Dat is
uw goed recht. Wij zijn met twintig zetels, meer dan twee
keer zoveel als uw partij, met anderhalf miljoen kiezers. Als
er iemand een plaats had verdiend aan die onderhandelingstafel … De tweede partij van heel Nederland! Anderhalf
miljoen mensen. Winnaar van de verkiezingen. Er is niet
eens geprobeerd om tot een akkoord te komen. Ik heb het
hier twintig keer gevraagd: nodig ons uit. Ik heb het aan
vorige informateurs gevraagd: vraag ons aan tafel. Dat is
allemaal niet gebeurd. Als aan het einde de conclusie van
een informateur wordt — iedereen zag dat aankomen nadat
u uw verantwoordelijkheid niet had genomen, mijnheer
Asscher, en nee had gezegd — dat er een coalitie komt met
de ChristenUnie, of dat die althans wordt onderzocht, moet
niet aan ons worden gevraagd om te zeggen wat zij moeten
gaan doen. Ik zal u zeggen wat wij gaan doen: opkomen
voor onze kiezers en oppositie voeren. Als er verkiezingen
zouden komen, zal de kiezer laten zien wat hij hiervan vindt.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Mevrouw de voorzitter. We debatteren vandaag over de
voortgang van de formatie en dat is bepaald niet voor het
eerst. De verkiezingen zijn alweer drieënhalve maand
geleden. Formaties zijn weleens gemakkelijker verlopen.
Het wordt tijd dat er inhoudelijke onderhandelingen
beginnen. Nederland heeft immers recht op een kabinet
dat een antwoord heeft op de grote zorgen die de Nederlanders nog steeds hebben. Zorgen over de dreiging van
radicalisering en terreur. Over immigratie en integratie.
Over het verlies van zekerheid en bescherming in tijden
van globalisering. Over de toekomst van onze zorg. Over
het behoud van onze waarden en onze identiteit in een
veranderende wereld.
Na de verkiezingen heb ik namens het CDA gezegd dat onze
voorkeur uitging naar een stabiele meerderheidscoalitie
van maximaal vier partijen. Ik moet zeggen, daar te komen
is makkelijker gezegd dan gedaan. Deze formatie heeft tot
nu toe een proces opgeleverd dat we nog weleens met zijn
allen moeten doordenken. Het lijkt er weleens op alsof niet
het vormen van een coalitie, maar het schadevrij naar de
zijlijn manoeuvreren het hoogste doel van partijen is.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Oppositie als een veilige haven in turbulente tijden. Oppositie voeren überhaupt nog voor er een coalitie is. De verkiezingen zijn net geweest, maar het lijkt wel alsof de volgende verkiezingscampagne al is begonnen.
Op 14 juni las ik de rubriek De Speld in de Volkskrant. Ik
weet niet of ik de enige ben, maar ik begin de Volkskrant
altijd aan de achterkant te lezen. Ditmaal moet ik zeggen
dat de humor beangstigend dicht bij de werkelijkheid zat.
Dit stond er namelijk: "Na tachtig dagen onderhandelen is
de politiek er uit: alle dertien partijen van de Tweede Kamer
gaan in de oppositie. Vandaag presenteerde formateur
Herman Tjeenk Willink een oppositie-akkoord. Het oppositieakkoord bevat een aantal opvallende onderdelen. Zo is
afgesproken om het niet eens te worden over klimaat en
migratie. De partijen beloven daarnaast om elkaar hard aan
te vallen, in de Tweede Kamer en in de media."
Iedereen de oppositie in. Het is een persiflage, maar toch
is het wel zorgelijk dat na meer dan 100 dagen er nog één
optie over is waarover wel onderhandeld gaat worden, een
optie die niet meer heeft dan een meerderheid van één zetel
in zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Het is iets wat wij
met zijn allen moeten doordenken.
Mevrouw de voorzitter. Nu wij hier zijn, wil ik ook uitspreken
dat ik respect heb voor het lef van met name de ChristenUnie om, na alles wat zich eerder in deze formatie heeft
afgespeeld, wel die sprong te wagen. En het siert D66 dat
het over de eerdere bezwaren is heengestapt, omdat sommigen inzien dat alleen oppositie in deze Kamer uiteindelijk
niet werkt. Het CDA is dan ook buitengewoon gemotiveerd
om deze onderhandelingen tot een succes te maken.
Dat VVD, CDA, D66 en ChristenUnie bij elkaar zijn gekomen,
is te danken aan Herman Tjeenk Willink. Ik zeg dat zonder
reserve, want het is zijn rustige, consequente stap-voorstapbenadering in een heel turbulente omgeving die tot dit
resultaat heeft geleid. Echt, het had ook heel anders kunnen
gaan. Herman Tjeenk Willink zwaait nu af. Het CDA dankt
hem en ik dank hem persoonlijk. Ik voeg hieraan toe dat de
hele Kamer — de mogelijke coalitie en de potentiële oppositie — hem veel dank is verschuldigd.
De informateur heeft afgelopen maandag de partijen uitgenodigd die niet aan de coalitiebesprekingen zullen meedoen.
Het is nieuw en het is een idee van de informateur, maar
het is een goed idee om ook bij hen de prioriteiten te
inventariseren. Ik besef dat daar een wederzijdse opdracht
in zit: voor de coalitie om de smalle meerderheidsbasis
waar mogelijk te verbreden, maar ook voor de oppositie
om waar mogelijk mee te bouwen aan de toekomst van
ons land.
De onderhandelingen die nu gaan starten, worden voor het
CDA geen snelheidswedstrijd. Het formatieproces begint
opnieuw, alsof het 15 maart was. Het gaat het CDA om
zorgvuldigheid en de inhoud van het regeerakkoord. Het
CDA steunt het voorstel van de VVD om Gerrit Zalm te
vragen om als informateur het vervolg op zich te nemen.
De heer Van der Staaij (SGP):
Een mooi betoog van de heer Buma, maar hoe verhoudt
het zich tot het volgende citaat van de heer Buma dat ik heb
gelezen: "Voordat wij ergens onze handtekening onder
zetten, maken wij ons er eerst heel boos over. Daar staan

28 juni 2017
TK 93

93-5-5

wij voor bij het CDA. Nederland verdient een partij die
woord en daad scheidt."?
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dat is uit een interview dat ik aan De Speld heb gegeven.
Het punt van De Speld is, en andere nieuwsrubrieken
moeten dat niet gaan overnemen, dat niet wordt gecheckt
of wat je hebt gezegd, ook werkelijk is gezegd. Ik erken
echter: De Speld is de waarheid en de rest is slechts fictie.

De heer Pechtold (D66):
Mevrouw de voorzitter. "Een coalitie van lef"; deze typering
is van oud-fractievoorzitter van de ChristenUnie, Arie Slob,
onlangs op de radio. Hij liep vooruit op een positief resultaat
van de coalitieonderhandelingen die aanstaande zijn. Hij
begreep heel goed, zei hij, dat D66 liever regeert met
GroenLinks of met de PvdA dan met een tweede christelijke
partij. Hij kon zich echter toch ook weer goed voorstellen
dat, als de eerste voorkeuren onmogelijk zijn, D66 zich
pragmatisch opstelt en verantwoordelijkheid neemt. Als de
heer Slob met even veel enthousiasme het pragmatisme
in eigen kring verdedigt, dan komt het wel goed tussen
ChristenUnie en D66.
Het is waar dat GroenLinks, de SP en de PvdA, drie linkse
progressieve partijen, het lef niet hadden om hun nek uit
te steken en die verantwoordelijkheid te nemen. Zij lieten
daarmee de kans liggen om hun ideeën en creativiteit in te
zetten voor een regeerakkoord met ambitie op de terreinen
die hen en D66 na aan het hart liggen. Ik vind het nog steeds
spijtig en onnodig dat GroenLinks is afgehaakt. Ook met
de afwijzende houding van de SP en de PvdA heb ik moeite,
al kan ik het van de PvdA wel enigszins billijken. Met een
verlies van 29 zetels kun je een partij moeilijk het recht
ontzeggen om tijd te nemen voor bezinning in de luwte. Na
gisteren heb ik echter het idee dat die luwte nog niet
gevonden is en ook nog niet gezocht wordt.
De harde feiten liggen er dus. Het eindverslag van de
informateur laat aan duidelijk niet te wensen over. SP en
PvdA willen niet, nu niet, nooit. Daar moet ik dan maar nu
niet en nooit van uitgaan. Het is natuurlijk de goden verzoeken om te hopen op een noodtoestand om de heer Asscher
alsnog binnenboord te krijgen. Daarbij kreeg ik het beeld
dat de Belgen ons met de cavalarie te geit zouden binnenvallen. Nou, laten we daar dan maar niet op hopen.
Kiezers hebben mijn partij een flink mandaat gegeven, om
te regeren en niet om aan de kant te blijven staan. Het is
dan ook niet mijn intentie hen teleur te stellen. Als het niet
kan zoals het moet, dan moet het zoals het kan. Dan gaan
wij voor het meest werkbare alternatief: de combinatie van
VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. Wij hebben de mensen
voorgehouden dat het land gediend is met samenwerken,
met een stabiel kabinet vanuit het midden, dat progressief
en conservatief verbindt. Ik mag dan als pragmatisch te
boek staan, maar aan dat ideaal houd ik vast. De basis
waarop een kabinet van deze samenstelling berust, is
wankel. Een comfortabele meerderheid in beide Kamers
ontbreekt. Het evenwicht tussen progressief en conservatief
dreigt uit balans te raken. De waarborgen voor meer stabiliteit en meer evenwicht moeten liggen in een regeerakkoord, een akkoord waarmee de coalitie verder kan kijken

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

dan de eigen fracties en de eigen achterban, een akkoord
waarmee kabinet en coalitiepartijen door hun houding en
uitstraling en door beleid tegenstellingen in de politiek en
in de samenleving kunnen en willen overbruggen. Het kan
een stabiele, vruchtbare kabinetsperiode opleveren. Het zal
in ieder geval het dualisme tussen Kamer en kabinet ten
goede komen.
We gaan de volgende fase in, helaas zonder de bezielende
leiding en begeleiding van informateur Tjeenk Willink. Hij
heeft ons tot hier gebracht. Er is geen overtreffende trap
voor mijn eerder uitgesproken waardering. Het was formidabel en dat blijft het. Mijn fractie dankt hem en zijn staf.
Mensen gaan binnenkort met vakantie, in de afwachting
dat het daarna geregeld is daar, in Den Haag. Het wordt
ook tijd. Als ik ergens aan begin, dan wil ik ook dat het
slaagt. De eerlijkheid gebiedt mij te zeggen dat ik niet altijd
mijn zin krijg. Er mislukt weleens iets. Ik wil maar zeggen:
als dat gebeurt, ligt het niet aan mij en zeker niet aan de
heer Zalm, als de Kamer hem benoemt tot informateur. Ik
ken hem uit een ver verleden als een zeer vasthoudend
man.

De heer Klaver (GroenLinks):
Voorzitter. Er zijn al veel woorden van waardering uitgesproken aan het adres van de informateur. Ik sluit mij daar graag
bij aan. Zijn systematische en minutieuze manier van werken, die ik een tijd heb mogen meemaken, was een inspiratie en heeft ervoor gezorgd dat nu vier partijen gaan
onderhandelen: de VVD, het CDA, D66 en de ChristenUnie.
Deze rechtse en middenpartijen gaan samen proberen om
een kabinet te formeren. Dat brengt je al snel bij een centrumrechts kabinet. Des te blijer was ik te lezen dat dit
kabinet rechts en links, progressief en conservatief met
elkaar wil verbinden. Als je dat wilt, vraagt het om een
kabinet dat meer doet dan een optelsom van maatregelen
opschrijven in een regeerakkoord. Het moet een kabinet
zijn dat een gedeelde visie heeft op de samenleving, de rol
van de overheid en de toekomst van Europa. Ik hoop van
harte dat de VVD, het CDA, D66 en de ChristenUnie tot die
gedeelde visie kunnen komen.
Het volgende kabinet staat voor grote opgaven. Het is al
vaak gememoreerd. Denk bijvoorbeeld aan het tegengaan
van de opwarming van de aarde. Terecht zei de heer Tjeenk
Willink tijdens de persconferentie op 31 mei dat de uitvoering van de klimaatakkoorden van Parijs ingrijpende
gevolgen zal hebben voor het hele stelsel van productie,
distributie en consumptie. Het niet of niet tijdig uitvoeren
leidt tot grote natuurcatastrofes. Dat vraagt om een kabinet
dat keuzes durft te maken en zich niet verschuilt achter de
Europese Unie.
Ik denk ook aan de grote sociaal-economische onzekerheid
van mensen, de toenemende inkomensongelijkheid en de
elkaar in rap tempo opvolgende ontwikkelingen in de
Europese Unie. Deze opgaven vragen om een breed
draagvlak in de Tweede Kamer, niet alleen vanwege de
krappe meerderheid in zowel de Eerste als de Tweede
Kamer van de vier partijen die nu gaan onderhandelen,
maar vooral omdat deze opgaven verder reiken dan één
kabinet. Dat vraagt om ruimte voor overleg tussen kabinet
en Kamer. De heer Buma zei al dat dit een gedeelde verantwoordelijkheid is van de coalitie en de oppositie. Die ver-

28 juni 2017
TK 93

93-5-6

antwoordelijkheid zullen wij nemen. GroenLinks zal zich als
altijd constructief opstellen. Wij voeren geen oppositie tegen
een kabinet, wij voeren oppositie voor onze idealen. Ik wens
de onderhandelaars van de VVD, het CDA, D66 en de
ChristenUnie de komende tijd veel wijsheid toe.

De heer Roemer (SP):
Voorzitter. Allereerst dank ik de informateur, de heer Tjeenk
Willink, hartelijk voor zijn werk, voor zijn manier van werken
en voor zijn verslag. Ik kan me volledig aansluiten bij de
eerdere complimenten van collega's.
"Een regering vormen is meer dan tot 76 zetels tellen." Deze
wijze woorden sprak de heer Tjeenk Willink vorige week.
Een regering vormen is afspraken maken over de inhoudelijke koers van het land. Hoe gaan we de tweedeling aanpakken? Hoe winnen we het vertrouwen van mensen terug?
Hoe versterken we de gemeenschapszin? Hoe versterken
we de overheid?
Vanaf het begin van de formatie werd op zoek gegaan naar
een vierde partij die zou willen toetreden tot het rechtse
blok van VVD, CDA en D66. GroenLinks heeft dit tot twee
keer toe geprobeerd, maar het is tot twee keer toe niet
gelukt. Nu gaat de ChristenUnie het proberen. Makkelijk zal
het niet worden. Er zijn grote inhoudelijke verschillen tussen
deze partijen, zoals we ook eerder zagen tijdens een
afspraak tussen de heer Segers en de heer Pechtold. Ik ben
dus benieuwd waar dit toe zal leiden. Na de stemmingen
van gisteren en de woorden van de heer Rutte in de eerste
termijn houd ik echter mijn hart vast. Wat voor kabinet gaat
dit worden? Kregen we gisteren alvast een voorproefje:
bonussen omhoog en het eigen risico niet omlaag? We
wachten het af.
Veel mensen verwachten van een nieuw kabinet ook een
verandering van koers, namelijk minder markt en meer
menselijkheid, minder tweedeling en meer solidariteit,
investeringen in de samenleving en in elkaar. Ons land
heeft een kabinet nodig dat de democratie versterkt en
mensen meer zeggenschap geeft op hun werk en in hun
buurt. Mensen moeten kunnen rekenen op de overheid
voor zorg, een betaalbare woning en een veilige en leefbare
wijk. De verschillen in inkomen zouden kleiner moeten
worden. De rechten en zekerheid van werknemers zouden
versterkt moeten worden en de macht van het kapitaal zou
aan banden gelegd moeten worden. Het is echter maar de
vraag of dat met deze centrumrechtse combinatie mogelijk
is. De komende weken zullen we dat zien en zullen we zien
of er een akkoord komt. Ik geef deze partijen alvast mee dat
wij, als ze eruit komen, alle voorstellen die de menselijke
waardigheid, gelijkwaardigheid en solidariteit bevorderen
actief zullen steunen. Alles wat daartegenin gaat, zullen we
echter bestrijden. Mogelijk wordt de heer Zalm vandaag
gekozen tot nieuwe informateur. De SP wordt daar niet
vrolijk van. Van een oud-bankier, Shell-commissaris en
neoliberale minister van Financiën die Schiphol wilde verkopen, uitkeringen wilde privatiseren, aan de wieg stond
van het dereguleren van de financiële sector en een DSBverleden heeft, verwachten we geen nieuw investeringsprogramma, groene politiek of sociaal beleid. Maar uiteraard
is het een keuze van de onderhandelende partijen. Wij
hadden liever gezien dat de heer Tjeenk Willink was doorgegaan. Mijn vraag aan hem is: is hij daarvoor überhaupt
gevraagd? Wij zullen dan ook niet enthousiast reageren en

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

het dus ook niet steunen dat de heer Zalm de volgende
informateur wordt.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik wil niet verhullen dat toen ik het had over partijen die
schadevrij naar de zijlijn proberen te manoeuvreren, ik
daarbij met nadruk ook aan de SP dacht. De manier waarop
de heer Roemer nu het woord voert, bewijst dat ook, want
er is nog helemaal geen coalitie, maar de heer Roemer zegt
wel wat er fout gaat worden aan die coalitie. Ik vraag hem
het volgende. Als u nu terugkijkt op de keuze die u hebt
gemaakt om te proberen schadevrij naar de zijlijn te gaan,
hebt u dan niet achteraf toch het gevoel dat het voor uw
kiezers veel beter was geweest als u had meegedaan om
uw idealen nu eens voor het eerst ook in een kabinet tot
uitdrukking te brengen?
De heer Roemer (SP):
Ik had dat graag gedaan, maar u hebt zelf die deur dichtgegooid. U verwijt anderen een heleboel, maar u gooit de
deur naar rechts en naar links dicht. Ik snap dat u graag een
coalitie wilt met een rechts motorblok, maar verwacht niet
van de meest linkse partij in deze Kamer om gewillig aan
te schuiven en rechts beleid voor de komende jaren te gaan
steunen. Nee, ik heb daar geen spijt van. Vraag dan ook
aan alle kiezers van de Partij van de Arbeid wat dat heeft
opgeleverd in de afgelopen jaren. Ik sta voor mijn idealen
en voor mijn keuze. Als ik in een kabinet wil gaan zitten,
wat ik graag wil, dan wil ik ook tot een verandering van
koers, een verandering van uitgangspunten komen. Maar
dat gaan wij niet realiseren met een blok van 14 tegen 71.
Daar begin ik niet aan omdat dat een onhaalbare kaart is
en omdat dat ook niet overeenkomt met wat wij de kiezers
tevoren hebben beloofd. Wij zijn in ieder geval een partij
die die belofte waarmaakt.
De heer Van Haersma Buma (CDA):
Ik sta even te denken hoe je dat doet, een belofte waarmaken zonder daadwerkelijk iets in beweging te zetten. Want
dat is natuurlijk het gemakkelijke wat u doet. U gaat vanaf
dag één ongetwijfeld al uw idealen verwezenlijken, maar
door het omhoogsteken van een vinger verandert u de
wereld die u had kunnen veranderen niet. Wat ik het raarste
vind — dat leidt tot de vraag die ik daarop wil laten volgen
— is dat u hebt gezegd: ik wil niet met de VVD. Nu heeft de
informateur u gevraagd een brief te schrijven. Dat is uiteindelijk gebeurd in een, als ik het goed begrijp, mondeling
verhaal van u, dat vervolgens is opgeschreven. Daarin
schrijft u dat u niet met de VVD wilt samenwerken omdat
deze partij op basis van haar grondbeginselen de architect
is van een enzovoorts, enzovoorts, enzovoorts. "Grondbeginselen"; dat kan ik maar op één manier lezen. Zolang de
VVD haar grondbeginselen niet aanpast — ik weet niet
wanneer die partij dat gaat doen, in uw richting denken —
zal de SP nooit in een coalitie gaan zitten waarin ook de
VVD zit.
De heer Roemer (SP):
Ik vind dit een buitengewoon goed advies van u aan de
VVD. Laat die partij dat inderdaad vooral gaan doen. Wat
u hier eigenlijk wilt zeggen, is dat het voor de kiezer niet
uitmaakt op welke partij die gaat stemmen, en dat we hier
met 150 leden zitten die allemaal gemakkelijk bij elkaar

28 juni 2017
TK 93

93-5-7

kunnen aanschuiven, alsof wij geen grote idealen hebben
die fundamenteel anders kunnen zijn dan die van een ander.
Als u in het midden zit en u wilt met iedereen kunnen
samenwerken, een beetje met deze en een beetje met die,
is dat uw keuze. Wij hebben een helder uitgangspunt, een
helder beeld van de samenleving, de economie, en een
helder mensbeeld. En ja, dat staat haaks op wat de VVD
van deze samenleving wil maken en er de afgelopen 30 jaar
van heeft gemaakt. Dan moet u het niet gek vinden dat ik
zeg dat ik, als ik daadwerkelijk van koers wil veranderen,
dat niet ga doen met de founding fathers van dat neoliberale
beleid. Ik had het graag op een andere manier gedaan. Ik
had het graag ook met uw partij gedaan. U hebt zelf die
deur dichtgegooid. Dat mag, maar wij hebben het geprobeerd.

gewerkt, wat toen uitstekend is gegaan; een man een man,
een woord een woord. Dat siert ze. Hier gaat het over de
fundamentele uitgangspunten van beleid op het gebied
van de economie, van de overheid, van publieke diensten
zoals zorg en onderwijs, en van al dan niet nivelleren. Dat
zijn de grote zaken waar het hier over gaat. Wij gaan hier
ook over grote internationale vraagstukken zoals de interventiepolitiek in het Midden-Oosten, Als je dan constateert
dat de uitgangspunten van beleid tussen de SP en de VVD
mijlenver uit elkaar liggen, dan is het echt een illusie om te
veronderstellen dat je er samen ergens in het midden uit
zou kunnen komen. Of het is dan een nietszeggend iets. Of
we verkwanselen onze eigen uitgangspunten, en dat ga ik
toch echt niet doen, mijnheer Buma.

Dan nog één opmerking. Het getuigt ook van dedain om te
zeggen dat je vanuit een sterkte oppositierol niks voor elkaar
kunt krijgen. Het feit dat wij het hier nu, op een enkele stem
na, bijna voor elkaar hadden gekregen om het eigen risico
in de zorg te verlagen — wat uw partij nog steeds heeft
geblokkeerd, terwijl u dat in het verkiezingsprogramma had
staan — laat zien wat je kunt doen met een sterke oppositie
als je de samenleving meeneemt en mobiliseert. Sinds wij
die strijd zijn aangegaan, hebben steeds meer partijen ons
standpunt overgenomen dat dat eigen risico iets is wat we
moeten afschaffen. Dus ja, ook vanuit de oppositie kun je
een heleboel bereiken, maar ik ga mijn beginselen niet
overboord gooien om aan te schuiven bij een rechts beleid.
Daarvoor is de SP niet opgericht.

De voorzitter:
Laatste opmerking, mijnheer Buma.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dank overigens voor het applaus dat ik nu hoor vanaf de
SP-bankjes. Als het zo is dat de heer Roemer de kracht van
zijn argumenten straks gaat afmeten aan hoe dicht hij bij
de meerderheid komt, dan gaat hij met deze coalitie heel
veel succes boeken.
De heer Roemer (SP):
Misschien moet u zich eens aan de afspraken houden met
uw kiezer. U had het in het verkiezingsprogramma staan.
U stemt tegen.

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Dan moet ik erkennen dat er een veel groter fundamenteel
verschil is tussen het CDA en de SP dan ik altijd dacht, want
voor een CDA'er, op welk niveau die ook zit, gelden de
grondbeginselen. Ik veronderstel dat ook de andere partijen
uitgaan van hun eigen grondbeginselen. Als ik zeg dat ik
niet wil samenwerken op basis van een grondbeginsel dan
geldt dat overal. Als ik zeg dat het wel kan, dat geldt dat
ook overal.
De heer Roemer (SP):
Ik wens u succes.
De heer Mark Rutte (VVD):
Als het om de grondbeginselen gaat van de VVD en niet
het beleid dat we de afgelopen vier jaar hebben gevoerd,
is mijn vraag waarom de heer Roemer zowel in de aanloop
naar de verkiezingen van 2010 als in de aanloop naar de
verkiezingen van 2012 het initiatief genomen heeft om met
mij te lunchen om te praten over mogelijke samenwerking
na die verkiezingen.

De heer Roemer (SP):
Daar ga ik zelf over. Dat is één. Twee: het is leuk geprobeerd. Hier namelijk, in deze Kamer, bepalen wij de grote
uitgangspunten van beleid. Op lokaal niveau gaat het vooral
om de uitvoering van beleid en hoe je dat vorm gaat geven.
Dat is een totaal andere situatie. Ik heb het zelf ervaren op
lokaal niveau in een coalitie waar ik samen met de VVD heb

De heer Roemer (SP):
Omdat wij op dit moment nadrukkelijk de keuze gemaakt
hebben dat de koers nu echt veranderd moet worden, dit
mede ingegeven door de ervaring van de afgelopen vier
jaar waarin VVD en PvdA bij elkaar aan tafel gingen zitten
en samen in een kabinet gingen zitten. Dan zie je wat het
in de praktijk betekent als je zulke grote fundamentele verschillen bij elkaar in een kabinet zet. Of grote onderwerpen
worden niet opgelost, of je gaat ergens zo halverwege zitten
dat je eigen achterban je niet meer herkent. Dat heeft de
Partij van de Arbeid gemerkt met haar verlies maar dat
heeft ook de VVD gemerkt met haar verlies. Je zag het al
direct toen het kabinet er nog maar een paar weken zat en
er gesproken werd over de inkomensafhankelijke bijdrage
in de zorg en wat dat teweegbracht in uw eigen achterban,
waar het om een fundamenteel verschil van mening zou
gaan. Dat heeft ons de ogen geopend. Daarom hebben we
gezegd dat we de komende tijd die olietanker naar een
andere haven willen laten gaan. Dat betekent dat je fundamenteel de koers moet gaan veranderen op essentiële
onderwerpen, zoals hoe we de samenleving organiseren,

Tweede Kamer

28 juni 2017
TK 93

De heer Van Haersma Buma (CDA):
Mijn vraag aan u is de volgende. Als het zo fundamenteel
is dat het over de grondbeginselen van de VVD gaat, hoe
kan het dan dat overal in Nederland SP'ers, afwijkend
blijkbaar van u, op basis van diezelfde grondbeginselen
samenwerken in coalities met de VVD? Dat gebeurt in
Amsterdam, Zuid-Holland, Brabant en ik weet niet in hoeveel steden. Het is van tweeën een. Of je werkt samen en
dan accepteer je de grondbeginselen. Of je accepteert de
grondbeginselen niet en dan kun je niet samenwerken, ook
niet op lokaal niveau.

Eindverslag van de informateur

93-5-8

hoe we de overheid organiseren, hoe we omgaan met
publieke diensten en hoe we omgaan met de economie en
met inkomenspolitiek. Ik wil met liefde en plezier een keer
met u een hapje gaan eten en iets gaan drinken en dan
pakken we deze onderwerpen erbij en dan weet ik zeker dat
we binnen tien minuten zeggen: aardige man die Roemer,
aardige man die Rutte, we kunnen het over van alles hebben, maar als we er over deze onderwerpen samen uit
moeten komen, dan gaat dat 'm echt niet worden.
De heer Mark Rutte (VVD):
Ik vind dit, heel eerlijk gezegd, een zwak antwoord. De vraag
was niet of de heer Roemer het beleid van dit kabinet verkeerd vindt en zegt: dat beleid vind ik fout, daar heeft de
VVD aan bijgedragen en dus wil ik niet met de VVD regeren.
Dat zou nog kunnen. Hij zegt dat het hier gaat om de
grondbeginselen. Die grondbeginselen van de VVD liggen
vast sinds 1948, die zijn echt in al die jaren niet fundamenteel veranderd, en zeker niet in de afgelopen tien tot vijftien
jaar.
Ik stel nog een keer de vraag. Als het nu om de grondbeginselen gaat en die grondbeginselen het probleem zijn, dan
praat je dus over een fundamenteel, bijna een principieel
probleem. Als dat nu ineens de reden is, waarom werd dan
het initiatief genomen om voor de verkiezingen van 2010
en 2012 samen te lunchen om te praten over een mogelijke
samenwerking na die verkiezingen en om nu te zeggen: ik
doe dat niet meer? Ik herhaal dus mijn vraag en hoor nu
graag het echte antwoord. Of — als ik de heer Roemer een
beetje mag helpen —heeft hij gewoon een fout gemaakt
tijdens de verkiezingscampagne? Heeft hij zich overschreeuwd en heeft hij zich daarmee in een hoek geverfd?
De heer Roemer (SP):
Dat laatste is absoluut niet het geval. Ik denk namelijk dat
het een keer de hoogste tijd wordt dat verkiezingen gaan
om een fundamentele keuze, en niet om het plakken van
een pleistertje hier of het erbij doen van een extra kwartje
of dubbeltje daar. Het gaat om de uitgangspunten, om de
koers van het beleid voor de komende vier jaren. Het was
juist een goede keuze om te zeggen: kies je ervoor om door
te gaan met het neoliberale beleid van de afgelopen 30 jaar
onder leiding van de VVD, of durf je voor de verandering
te gaan, en dan zal het een kabinet moeten worden met de
SP. Maar die twee samen in één kabinet, dat zal echt niet
gaan. Dan krijg je niet een verandering van koers. Of een
van de twee partijen of beide partijen zijn ongeloofwaardig
voor hun eigen achterban. En daar kies ik niet voor.

De heer Asscher (PvdA):
Mevrouw de voorzitter. Ik dank de informateur. Ik had niets
minder van hem verwacht.
Ik heb genoten van het ironische betoog van Sybrand Buma.
Het is mooi om hier De Speld te citeren en daarna vanaf de
kansel je toorn uit te storten over goedkope oppositie in
tijden dat het landsbelang vraagt om mee te doen. Prachtig!
Dat kan zo in de krant. Ik vind zelf de aflevering van De
Speld mooier waarin staat: Jesse Klaver boos op achterban;
had toch gewoon PvdA gestemd! Ik ben een liefhebber van
galgenhumor. Die deed het goed bij ons.

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

Ik heb ook in dankbaarheid geluisterd naar het betoog van
Alexander Pechtold, die hier zijn eigen moed stond te prijzen
en daarna zei dat oppositie voeren toch vooral luwte en
stilte betekent. Zo heb ik zijn taakopvatting niet helemaal
beleefd in de afgelopen jaren. Ik kan hem geruststellen: zo
zal ik het ook niet doen.
Het nieuwe kabinet, geen Groen Rechts maar Rechts met
den Bijbel, verdient een kans om op de grote vragen van
deze tijd een antwoord te formuleren. En ze zijn langsgekomen: migratie, klimaat, Europa. Ik denk dat het belangrijk
is dat men ook probeert om een antwoord te geven op de
vragen die veel kleiner, veel directer in de levens van
mensen spelen. Hoe gaan we werkzekerheid vormgeven in
een tijd van robotisering en enorme veranderingen? Hoe
zorg je voor veiligheid in een wereld die zo onrustig is? Hoe
zorg je voor zekerheid dat er straks ook goede zorg is voor
jezelf of voor je ouders?
Als er kan worden gezorgd voor nieuwe bescherming,
nieuwe zekerheid en nieuwe veiligheid, dan komt vooruitgang vanzelf. Dan komt het optimisme terug. Aan de voorstellen die daaraan bijdragen, zal de Partij van de Arbeid
steun verlenen. En voorstellen die daar afbreuk aan doen,
daar zal de Partij van de Arbeid tegen strijden. Ik wens de
onderhandelende partijen, alle vier, veel wijsheid.

De heer Segers (ChristenUnie):
Voorzitter. Op 16 maart wandelden hier 5 leden van de
fractie van de ChristenUnie binnen. Heel wat minder dan
33, maar ook minder dan 14 en zelfs minder dan 9. We zijn
een kleine fractie met grote idealen. Vandaag zetten we als
ChristenUnie de stap naar voren en spreken we de bereidheid uit om te gaan onderhandelen met de fracties van VVD,
CDA en D66. Dat is een stap op een weg vol uitdagingen
omdat wij vier heel verschillende partijen zijn. Maar wij
zetten die stap vol overtuiging. Ik geef toe dat de rijsttafel
van collega Pechtold daarbij heeft geholpen, maar ik zet
die stap vooral omdat wij werk willen maken van onze idealen.
De informateur concludeert in zijn verslag dat de combinatie
van VVD, CDA, D66 en ChristenUnie de laatste mogelijkheid
is voor een meerderheidscoalitie. We hebben allemaal
kunnen zien dat het vanaf 16 maart niet eenvoudig is
geweest om tot een werkbare meerderheidscoalitie te
komen en we zijn er nog altijd niet. Dat zegt iets over de
politieke polarisatie van deze tijd, over de moeite die het
ons kost om wel samen te werken, om wel compromissen
te sluiten, om wel verantwoordelijkheid te dragen.
Ook nu blijken vier partijen bereid te zijn het opnieuw te
wagen. Vier partijen die in plaats van het blijven uitvergroten van de verschillen vanaf nu op zoek gaan naar dat wat
hen samenbindt. Het is, zoals de informateur terecht schrijft,
de reflectie van wat Nederland groot heeft gemaakt,
namelijk de wil om met elkaar samen te werken omdat er
anders geen ruimte meer is om van elkaar te kunnen verschillen. Daarbij hoop ik ook op beleid dat in deze Kamer
wordt gesteund door meer dan de helft plus een. Ik hoop
oprecht op brede samenwerking.
Kabinetsdeelname en politieke samenwerking zijn geen
doel op zichzelf. Voor de ChristenUnie is een eventuele
kabinetsdeelname een middel om onze idealen een stapje

28 juni 2017
TK 93

93-5-9

dichterbij te brengen. Zo willen wij ons sterk maken voor
de toekomst van onze kinderen, voor hun onderwijs, voor
schone lucht, schone energie en een goed klimaatbeleid.
Zo willen wij ons sterk maken voor een rechtvaardige
samenleving waarin iedereen meetelt, ongeacht je leeftijd,
je afkomst, je levensovertuiging, of je nu ziek of gezond
bent. Zo willen wij opkomen voor vrijheid, onze vrijheid die
in een tijd van aanslagen en terreur steeds minder vanzelfsprekend wordt.
Ik wil de informateur graag hartelijk danken voor zijn
indrukwekkende werk. Ik kan mij goed vinden in het eindverslag dat hij heeft afgeleverd. Ik wil hem danken voor zijn
geduld, zijn precieze werkwijze waarmee hij niets heeft
geforceerd, maar die er wel toe heeft geleid dat wij uiteindelijk conclusies hebben getrokken die ik — ik geef dat ruiterlijk toe — aan het begin van zijn werk als informateur
nog voor onmogelijk had gehouden. Een klein wonder heeft
plaatsgevonden. We gaan onderhandelen, op naar een
groter wonder, een nieuw kabinet. We gaan praten zonder
garantie op succes, maar met de wil om eruit te komen. Op
hoop van zegen. Dank u wel.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. Ik wil de heer Tjeenk Willink ook hartelijk danken
voor zijn inspanningen. Zijn missie was in eerste aanleg
om tegenstellingen die als onoverbrugbaar gezien werden,
tijdelijk weg te nemen. Bij het begin van zijn opdracht was
de heer Tjeenk Willink buitengewoon helder over het belang
van een groen kabinet. Hij zei: "Het niet of niet op tijd uitvoeren het Klimaatakkoord van Parijs zal leiden tot natuurcatastrophes." Grote woorden, maar in dit geval zeer
terecht. Het klimaatprobleem neemt ongekende proporties
aan en is niet meer te voorkomen met een polderakkoord.
We hebben revolutionaire oplossingen nodig en geen
rekensommetjes over krappe meerderheden in dit huis of
in de senaat. Vooraanstaande leden van het CDA en de VVD
weten dat, maar vinden daarvoor bij hun partijleiders helaas
geen gehoor. Hoe kunnen klimaatvriendelijke partijen als
D66 en de ChristenUnie de illusie hebben om samen te
regeren met het CDA, dat het klimaatprobleem bagatelliseert en vandaag niet eens noemt bij de grote zorgen die
er in de wereld leven en dat ook de bio-industrie ongemoeid
wil laten. Het betekent dat de beoogde coalitie vrijwel
onmogelijk tot een klimaatbeleid zal kunnen komen dat ten
minste even ambitieus is of bij voorkeur ambitieuzer dan
het akkoord van Parijs.
Het is meer dan wrang dat de heer Tjeenk Willink, die zeer
doordrongen is van de ernst van het klimaatprobleem,
wordt vervangen door een informateur van de VVD die als
bonenteller bij DSB en het CPB heeft bewezen van alles de
prijs te weten, maar van niets de waarde. De heer Zalm
groeide op als zoon van een kolenboer. Via een politieke
carrière bij de VVD heeft hij het eerst tot directeur van het
CPB, daarna tot hoofdeconoom van een Dirk Scheringabank
en nu tot voorzitter van de raad van bestuur van ABN AMRO
geschopt. Tevens is hij commissaris bij Shell, het bedrijf
waarvan de topman heeft gezegd dat de opwarming van
de aarde de waarde van Shell niet eens zal aantasten. De
nieuwe informateur is bij uitstek een exponent van het oude
fossiele denken.

allerminst toewensen. Maar wij zijn in het geheel niet gerust
op het slagen van de informatie door deze in het fossiele
tijdperk gevormde romantische boekhouder.
Onze oproep aan de Tweede Kamer is om de gezamenlijke
opgave, voortvloeiend uit het klimaatvraagstuk, als hoogste
prioriteit te beschouwen. Wij moeten allemaal onze verantwoordelijkheid nemen om dit partijoverstijgende thema
verankerd te krijgen in alle debatten en overleggen die wij
met het toekomstige kabinet voeren. Wij roepen de formerende partijen op hetzelfde te doen, door in hun akkoord
vergaande tussentijds afrekenbare klimaatdoelen op te
nemen.
In dat kader ben ik voorts van mening dat er een einde moet
komen aan de bio-industrie.

De heer Krol (50PLUS):
voorzitter. Ook 50PLUS dankt de informateur voor zijn
werkzaamheden en zijn uitgebreide eindverslag. Opnieuw
bewijst hij dat hij de titel erekoning echt wel waardig is ...
Ik zei "erekoning", maar bedoelde onderkoning. Maar dat
begreep u wel. Van die onderkoning even naar de echte
Koning. Ik maak mij zorgen over de vraag wat zijn boodschap moet zijn op Prinsjesdag. Welke plannen moet hij
straks voorlezen en van wie? Worden dat de plannen van
alleen de VVD, van de VVD en de andere onderhandelende
partijen of toch van de VVD en de Partij van de Arbeid? Dat
alles is slecht voor het beeld dat mensen thuis van ons hier
hebben. En dat beeld is al niet te best. Het wordt er door
alle getreuzel — wij zijn al ruim honderd dagen verder —
zeker niet beter van. Ik kan mij voorstellen dat veel kiezers
niet begrijpen waarom een formatie zo lang moet duren.
Wat ons bovendien stoort is het feit dat opnieuw, net als
enkele weken geleden, de volgende informateur al is aangewezen voordat de Kamer erover heeft gesproken. Wij
vernamen het eerst in de media en lezen het nu in het
eindverslag. Mag de Kamer er nog over meepraten en
meebeslissen?
Nieuw in deze ronde was het uitsluiten van partijen, nu
zwart op wit, op papier. 50PLUS meent dat het op voorhand
uitsluiten niet past in ons bestel. Ons bestel, met zo veel
partijen en even zoveel programma's, is gebouwd op de
traditie van samenwerken en polderen; niet op het op
voorhand uitsluiten van grote partijen en daarmee miljoenen kiezers.

Uit de biologie weten wij dat de zalm na het paaien sterft
van inspanning. Een lot dat wij de nieuwe informateur

Wat 50PLUS waardeert in de conclusie van de heer Tjeenk
Willink is zijn streven om partijen ervan te doordringen dat
sommige problemen langer spelen dan de periode waarin
een nieuw kabinet zal aanblijven. De zorg dat wij hier te
vaak bezig zijn met de waan van de dag deelt 50PLUS. Om
verder te kunnen kijken is het nodig dat de nieuw te vormen
regering ook de verlangens en ideeën van de oppositie
serieus neemt. Mede daarom zouden wij willen pleiten voor
een kort regeerakkoord. Stel hoofdlijnen vast waarover
overeenstemming bestaat. Dat kan snel, zonder de zorgvuldigheid geweld aan te doen. Toon lef en laat geschilpunten
open. Leg die voor aan de volksvertegenwoordiging. Voor
grote kwesties dus zo snel mogelijk, voor andere zaken op
het moment dat ze aan de orde zijn. Laten wij daar samen
over debatteren hier in de Kamer en daarna een democratisch besluit nemen.

Tweede Kamer

28 juni 2017
TK 93

Eindverslag van de informateur

93-5-10

Nog een tip: houd op met die gekkigheid van het formeren
op een geheime plek. Daar is ons land te klein voor. Binnen
een uur is de plaats bekend. Wij hebben geen behoefte aan
een nationale speurtocht door de media. Mocht ook nu het
beoogde viertal er niet uitkomen, herhaal ik de mogelijkheid
van een kabinet dat kan steunen op 75 zetels. Geen meerder- en geen minderheid, maar ook met een minderheidskabinet heeft 50PLUS geen probleem. Dat veel liever dan
eindeloos formeren. Mocht het tot een minderheidskabinet
komen, toon dan vertrouwen in deze Kamer. Laat de
volksvertegenwoordiging meepraten en meebeslissen, zo
eren we met elkaar de democratie en winnen we wellicht
een deel van het vertrouwen van de kiezer terug.

doorzettingsvermogen toe. Nu er inmiddels toch al aardig
wat onaardige dingen over de nieuwe informateur zijn
gezegd, wil ik daar nog wat positievere noten tegenoverzetten. Ik heb hem leren kennen als iemand met veel gevoel
voor humor, ook wel nuttig in een informatieproces. Hij
heeft hier een lange ervaring en is uitstekend in staat om
zich te verplaatsen in het gedachtengoed van partijen die
niet de zijne zijn. Dat mevrouw Thieme van de Partij voor
de Dieren zo afgaf op Zalm, verbaast mij, want de zalm is
toch bij uitstek het dier dat zo goed tegen de stroom in kan
zwemmen. Hebben dat niet juist meer nodig in deze tijd?

Tot slot. Bij het resultaat van de onderhandelingen verwachten wij ook de visie terug te zien van het verlagen van de
AOW-leeftijd, het behoud van ons fantastische pensioenstelsel en het bestrijden van de langdurige werkloosheid,
met name onder ouderen.

De heer Kuzu (DENK):
Voorzitter. Ik begin met een citaat. "Overheden en burgers
leven in een wereld die haar oorsprong en bestemming in
God heeft. De overheid kan daarom niet neutraal zijn, maar
behoort te erkennen dat Christus Koning is [...]. Onze
grondwet behoort daaraan uitdrukking te geven. In een
vrije samenleving met een grote verscheidenheid aan
opvattingen geeft de overheid goede leiding wanneer zij
haar beleid voortdurend toetst aan de Bijbel. De overheid
ziet erop toe dat de media de eer van God respecteren. De
wetgeving waarborgt de volledige bescherming van het
leven van mensen vanaf de bevruchting tot het natuurlijke
levenseinde." Dit is een citaat uit het beginselprogramma
van de ChristenUnie, de partij waarmee D66 tóch wél gaat
onderhandelen. Het voorgaande gehoord hebbende, vraag
ik mij af hoe de progressieve Pechtold aankijkt tegen een
overheid die haar beleid voortdurend moet toetsen aan de
bijbel. Ik vraag mij af hoe Pia Dijkstra, die campagne voerde
voor een vrijwillig levenseinde, aankijkt tegen de volledige
bescherming van het leven. Ik vraag mij af hoe Bas Paternotte, mediawoordvoerder …

De heer Van der Staaij (SGP):
Voorzitter. Al snel na de verkiezingen van 15 maart, nu
alweer meer dan honderd dagen geleden, kwamen twee
varianten voor een meerderheidskabinet bovendrijven:
VVD, CDA, D66 met GroenLinks of met de ChristenUnie. De
eerste variant met GroenLinks is inmiddels twee keer
tevergeefs geprobeerd. De combinatie met de ChristenUnie,
die onze voorkeur heeft, gaat nu onderzocht worden. Het
is een goede zaak dat de obstakels hiervoor zijn weggenomen. Nu op de langste dag van het jaar D66 het licht heeft
gezien, is het pad geëffend voor inhoudelijke besprekingen.
Ik dank de informateur Tjeenk Willink voor zijn eindverslag,
zijn waardevolle bijdrage aan het vlottrekken van het
informatieproces. Ik vond het ook heel nuttig om in een
sessie met partijen die niet aan de onderhandelingstafel
zitten, na te denken en onderwerpen te kunnen noemen die
wij belangrijk vinden voor een breed draagvlak voor juist
ook toekomstige uitdagingen. We hebben vanuit de SGP
in dit kader naast de al genoemde onderwerpen ook aandacht gevraagd voor de internationale veiligheid, een
belastingstelsel dat aansluit bij de participatiesamenleving
en de bescherming van kwetsbaar leven.
Terecht schrijft ook de heer Tjeenk Willink in zijn eindverslag: formeren is meer dan optellen tot 76 zetels. Een van
de in het verleden opgedane formatiewijsheden is dat
wederzijds vertrouwen en een goede verstandhouding
minstens zo belangrijk zijn als programmatische overeenstemming en getalsmatige meerderheiden. Om die reden
zat immers het wankele kabinet Van Agt/Wiegel de volledige
rit van vier jaar ooit uit, en sneefde het stevige kabinet Van
Agt/Den Uyl, 109 zetels, al na een half jaar. Het lijkt mij een
belangrijke opdracht voor het kabinet om voor noodzakelijke
veranderingen ook een breder draagvlak te krijgen dan de
minimale 76 zetels, niet alleen voor klimaat en migratie,
maar ook voor bijvoorbeeld de broodnodige versterking
van onze defensie. Voor een ondernemer die wil investeren
in duurzaamheid en voor investeringen in veiligheid is het
essentieel dat er geen jojobeleid wordt gevoerd en dat je
weet waar je aan toe bent. Waar zij, en velen met hen,
behoefte aan hebben, is duidelijkheid voor nu en later.
Ik wens de nieuwe informateur, die waarschijnlijk Zalm gaat
heten, en de onderhandelaars veel geduld, wijsheid en

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

De voorzitter:
Jan Paternotte.
De heer Kuzu (DENK):
Jan Paternotte, excuus. Ik vraag mij af hoe Jan Paternotte,
mediawoordvoerder, aankijkt tegen een overheid die erop
toeziet dat de media de eer van God respecteren. Ik ben
benieuwd. De kernvraag die DENK bij de nieuwe onderhandelingen heeft, is dan ook: wat is er veranderd bij D66? Wij
roepen ertoe op, vaart te zetten achter deze kansloze
onderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie.
Wij roepen de PvdA nogmaals op om, als het uiteindelijk
nodig is, het landsbelang boven het partijbelang te plaatsen
en verantwoordelijkheid te nemen. Mede omdat het resultaat een kabinet zou zijn met slechts een Kamermeerderheid
met één zetel.
De voorzitter:
Was u bijna klaar? Nee hè? Dan krijgt de heer Pechtold het
woord.
De heer Pechtold (D66):
Ik laat het even op mij inwerken, maar ik ga nu toch ook
een keer een kop koffie drinken met de heer Kuzu. Dat
schijnt erg in te zijn en ik hou er zelf ook van. Als je jarenlang een kabinet van VVD en PvdA klakkeloos iedere week
steunt en dan zo'n ongelooflijke draai maakt en je eigen

28 juni 2017
TK 93

93-5-11

partij begint, dan heb je vaardigheden waar ik graag eens
een keer naar kom luisteren.
De heer Kuzu (DENK):
De heer Pechtold is altijd van harte welkom om langs te
komen en te leren hoe je je rug recht moet houden, om je
eigen idealen vast te houden, om niet mee te gaan met de
stroom maar echt te staan waar je daadwerkelijk voor staat.
In die zin is hij van harte uitgenodigd om langs te komen
en koffie te drinken. Dan kunnen we erover doorpraten.
Daarom is het belangrijk om te kijken naar de meerderheid
in de Kamer, een verschil van één zetel. Eén Kamerlid dat
in de file staat kan in het slechtste geval tot de val van het
kabinet leiden. Dat is, gezien de uitdagingen waar Nederland
voor staat, niet in het landsbelang. Ik vraag de informateur
om op deze broze meerderheid te reflecteren.
De optie om deze broze meerderheid aan te vullen door op
belangrijke thema's op voorhand steun te zoeken in de
Kamer wijst DENK van de hand. Ten eerste hebben wij er
geen vertrouwen in dat de VVD en het CDA een langetermijnperspectief kunnen ontwikkelen op de constant veranderende identiteit van Nederland die inclusief is. Ten tweede
zit DENK niet in de Kamer om een rechts kabinet gedoogsteun te geven maar om een rechts kabinet inhoudelijk te
bestrijden en het liefst zo snel mogelijk ten val te brengen.
Tot slot, over de informateur. Wij danken de heer Tjeenk
Willink van harte voor zijn inzet. De nieuwe informateur,
überkapitalist Gerrit Zalm, is een van de laatsten waaraan
wij denken als wij denken aan een nieuw kabinet dat werk
maakt van het bestrijden van discriminatie en rascisme, het
vergroten van de betaalbaarheid van de zorg, het waarborgen van de toegankelijkheid van het onderwijs en een kleinere inkomensongelijkheid. Daar is iemand met een sociale
inborst voor nodig, geen bankier die recordhouder marktwerking en privatisering is. DENK zal zijn benoeming dan
ook niet steunen.
De voorzitter:
Ik geef tot slot het woord aan de heer Baudet van het Forum
voor Democratie.

op andere punten meerderheid over rechts. Er is nu bijvoorbeeld een meerderheid voor een strikt immigratiebeleid.
Laten wij daar dan onmiddellijk over stemmen. Er is ook
een meerderheid voor investeren in politie en in onderwijs.
Er is een meerderheid voor het terugdringen van de
bureaucratie in de zorg en voor minder EU.
Vervolgens zoeken wij experts, mensen met vakkennis uit
de praktijk, om dat beleid verder uit te werken. De Kamer
kan dan kritisch volgen of inderdaad de grote lijnen die zij
eerder heeft uitgezet daadwerkelijk worden gevolgd. Zo
hoort de democratie te werken. Iedereen mag dan meedoen.
Alle 150 afgevaardigden hebben evenveel inbreng en je
krijgt een optimale representatie van de volkswil.
Maar wat gebeurt er? Als makke schapen laat deze Kamer
zich buitenspel zetten door bizarre achterkamertjesgesprekken onder leiding van politici uit de tijd van onze ouders en
grootouders. Het spijt me dat ik het zo moet zeggen — ik
wil niet onbeleefd zijn — maar elk leiderschap ontbreekt.
Elke ambitie ontbreekt. Jeroen Dijsselbloem moet nog tot
januari 2018. Dan heeft hij zijn termijn als eurogroepvoorzitter afgemaakt. Mark Rutte moet nog tot november 2019.
Dan komen nieuwe EU-topposities beschikbaar. Dat is wat
er echt op het spel staat.
Verder is men als de dood voor een echt debat, een echte
botsing van meningen, een echte democratie. Daarom
wordt de PVV dan ook uitgesloten. Een bizarre gang van
zaken. Een flagrante schending van de democratie waarover
nooit duidelijk verantwoording wordt afgelegd. Hoe lang
duurt dat cordon sanitaire nog, als het aan VVD en CDA
ligt? Wanneer is Wilders zijn proeftijd eens voorbij? Kunnen
Rutte en Buma daar eens antwoord op geven of willen zij
nooit met hem samenwerken? Die wel met die, die dan
weer niet met die, breekpunten, papadagen, vertrouwensbouwgesprekken en rijsttafeltherapiesessies: formeren is
dineren. Nederland is hier zo klaar mee.
Ik veroorloof mij de gedachte dat u dit gebeuren hier
eigenlijk ook beschouwt als een zinloos ritueel. Buiten deze
zaal zegt men het ook gewoon tegen mij. Vele Kamerleden
zeggen tegen mij dat ze er allang niet meer in geloven, in
het debat hier in de Kamer, in de moeilijke formatiegesprekken, in de verkiezingsbeloftes, in de breekpunten en in de
onderhandelingen. Deze debatten zijn toneelstukjes. Het is
één grote poppenkast. Dit systeem is op. Helemaal op is
het. Een voltooid leven.

Op 15 maart heeft de kiezer gesproken. Wij zijn de 150
afgevaardigden, de vertegenwoordigers van de volkswil.
Wij zijn soeverein en wij moeten als Kamer richting geven
aan de koers van het land. Alle 150 hebben wij één stem
en elke keer dat er op een onderwerp 75+1 stemmen zijn,
kunnen wij op dat onderwerp een besluit nemen. Wij, wij
150, zouden dus gewoon moeten gaan stemmen over de
belangrijkste onderwerpen en moeten aangeven wat in
grote lijnen de richting wordt waar wij heen willen. Op
sommige punten zal dat een meerderheid over links zijn en

Nu komt men met oudgediende Gerrit Zalm aanzetten om
de kartelkardinaal uit de middeleeuwen af te lossen. Zalm,
die de geschiedenis ingaat als de man die altijd met gierend
VVD-gehinnik onze prachtige gulden te goedkoop heeft
ingewisseld voor de euro waardoor Nederlanders er honderden miljarden in koopkracht op achteruit zijn gegaan.
Wat moet je idee zijn voor Nederland als je deze man nu
van stal haalt? Wat hebben Rutte, Buma en Pechtold
gedacht toen ze Gerrit Zalm voorstelden? Er kan maar één
antwoord zijn: er is geen idee. De gevestigde partijen hebben helemaal geen ideeën meer, geen enkele ambitie.
Leegte. Ja, ze roepen van alles in de aanloop naar de verkiezingen, maar een dag erna is men alles weer vergeten.
Het CDA heeft in zijn verkiezingsprogramma staan dat het
eigen risico met €100 omlaag moet. Gisteren stemde het
CDA tegen de motie om het eigen risico met €100 te verlagen. De VVD voert campagne voor minder EU, maar tekent
in de praktijk altijd voor meer.

Tweede Kamer

28 juni 2017
TK 93

De heer Baudet (FvD):
Voorzitter. Wat hier nu gebeurt in Nederland, hoe de
democratie wordt gegijzeld en de bevolking buitenspel
staat, is exact hoe ik het in mijn boek Breek het partijkartel!
heb beschreven. Het is de reden dat FvD is opgericht. De
frustratie onder de bevolking over het functioneren van het
kartel is de verklaring voor ons succes.

Eindverslag van de informateur

93-5-12

Dit is het partijkartel en dat partijkartel moet worden
gebroken. Het is tijd voor een renaissance, een wedergeboorte van ons democratische bestel. Het enige dat hiervoor
nodig is, is een mentaliteitsverandering. Vanmiddag zouden
we nog kunnen beginnen met algemene stemmingen over
de grote thema's, zoals immigratie. We kunnen vervolgens
experts voordragen en hen op de ministersposten zetten.
Zo ingewikkeld is het echt niet. Alle partijen kunnen meepraten en meedoen op voet van gelijkheid. Binnen een week
hebben we een nieuw kabinet geformeerd in plaats van dit
maandenlange formatiecircus. Dat is wat de Nederlandse
kiezer van ons mag verwachten.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik zie dat de heer Tjeenk Willink gelijk kan antwoorden. Het woord is aan de informateur.

De heer Tjeenk Willink:
Mevrouw de voorzitter. Naar aanleiding van de vraag van
de heer Kuzu kan ik zeggen dat ik niets heb toe te voegen
aan het verslag dat ik aan de Kamer heb gezonden. Daar
staat, denk ik, genoegzaam in wat er is bereikt aan consensus en wat de breedte is die wordt gezocht. Hiermee heb
ik, naar ik hoop, bevredigend geantwoord op de vele andere
vragen die er zijn gesteld. Ik dank de Kamer voor het in mij
gestelde vertrouwen en de medewerkers voor hun formidabele inzet, en bovenal dank ik al mijn gesprekspartners in
deze informatieronde, in het bijzonder de vijf fractievoorzitters van ChristenUnie, GroenLinks, D66, CDA en VVD. Zij
hebben mijn werk als informateur aanzienlijk verlicht en
aangenaam gemaakt. Gelukkig is het land dat over dergelijke integere en aardige politici beschikt.

brengen aan de Kamer met een advies over de voortgang
van de kabinets(in)formatie,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Mark Rutte. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 26 (34700).
Dank u wel. Ik ga even het lijstje af om te bekijken wie er
nog meer behoefte heeft aan een tweede termijn. Ik noem
de namen niet op want ik merk het vanzelf wel. Ik zie niemand die het woord wil. Dan zijn we aan het einde gekomen
van dit debat.
Ik stel voor om binnen enkele minuten over de motie te
stemmen, maar voordat we dat gaan doen, wil ik de heer
Tjeenk Willink ontzettend bedanken voor de tijd die hij de
afgelopen periode in de onderhandelingen heeft gestoken.
Mijnheer Tjeenk Willink, ik zag gisteren een prachtige foto
van u op de fiets op het Plein. Het was een mooi beeld: de
klus is geklaard, ik ga lekker naar huis. Ik dank u hartelijk
namens de gehele Tweede Kamer.
(Geroffel op de bankjes)
De beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Na de schorsing stemmen we over de ingediende moties.
De vergadering wordt van 13.12 uur tot 13.19 uur geschorst.

De voorzitter:
Dank u wel. Ik kijk naar de Kamerleden of zij behoefte hebben aan een tweede termijn. Dat is het geval bij de heer
Rutte namens de PVV, herstel, de VVD. Mijnheer Tjeenk
Willink, u was zo kort dat ik even moest omschakelen. Het
woord is aan de heer Rutte.

De heer Mark Rutte (VVD):
Voorzitter. Ik wil graag één motie indienen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
kennisgenomen hebbende van het eindverslag van informateur Tjeenk Willink en het daarin opgenomen advies met
betrekking tot de kabinetsformatie;
neemt de inhoud van dit advies over;
wijst de heer Zalm aan tot informateur met als opdracht
om, met inachtneming van dit verslag, de mogelijkheid te
onderzoeken van een kabinet bestaande uit VVD, CDA, D66
en ChristenUnie dat streeft naar brede steun voor zijn beleid
in de volksvertegenwoordiging en hierover verslag uit te

Tweede Kamer

Eindverslag van de informateur

28 juni 2017
TK 93

93-5-13