Waar ligt de grens?
Onderzoek naar opvattingen over seksueel
(grensoverschrijdend) gedrag onder jongeren
en hun ouders/verzorgers

Auteurs: Koen Smit, Marianne Cense & Hanneke de Graaf
19 december 2022

inhoud
1

Nederlandse samenvatting

3

2

English summary

6

3

Inleiding

9

3.1
3.2

9
11

4

5

6

2

Achtergrond
Vraagstellingen

Onderzoeksdesign

12

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5

12
12
12
13
14

Onderzoeksprocedure
Deelnemers
Deelnemende jongeren en hun ouder
Ontwikkeling van de vragenlijst
Analyses

Resultaten

16

5.1
Opvattingen over seks en seksuele grensoverschrijding
5.2
Welke casussen keuren mensen het sterkst af?
5.3
Gendernormen
5.4
Opvoedklimaat en boodschappen rond seksualiteit
5.5
Factoren die samenhangen met opvattingen over seksuele
grensoverschrijding
5.6
Ondersteuningsbehoeften van ouders

16
20
20
22

Discussie en conclusie

29

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5
6.6
6.7
6.8
6.9
6.10

29
29
29
30
31
31
32
33
33
34

Opvattingen over seks en seksuele grensoverschrijding
Genderverschillen in deze opvattingen
Verschillen tussen jongeren en ouders
Maakt de situatie uit?
Gendernormen
(Seksuele) opvoeding
Welke factoren spelen de belangrijkste rol?
Ondersteuningsbehoeften van ouders
Sterke punten en beperkingen van dit onderzoek
Advies

24
27

7

Referenties

36

8

Supplementen

37

8.1

37

Betrouwbaarheid meetinstrumenten

Waar ligt de grens?

1

Nederlandse samenvatting
Aanleiding van het onderzoek
Onderzoek laat zien dat nagenoeg iedereen seksueel grensoverschrijdend
gedrag afkeurt (CBS, 2022; De Jong, 2019). Ook victim blaming (de schuld bij
het slachtoffer leggen) lijkt weinig voor te komen. Opvattingen komen echter
niet geheel overeen met hoe er in de praktijk gehandeld wordt. De laatste jaren
is seksueel grensoverschrijdend gedrag vaak een onderwerp in de
maatschappelijke discussie en er lijkt steeds kritischer naar gekeken te worden.
Wat als seksueel grensoverschrijdend wordt gezien varieert bovendien per
persoon en per situatie. Hierin spelen achterliggende ideeën over wat ‘normaal’
is rondom seksualiteit een grote rol. Ook de context en positie waarin iemand
verkeert is van groot belang (bv. tijdens een date tegenover op de werkvloer). De
discrepantie tussen opvattingen en gedrag heeft daarnaast te maken met
gendernormen. De dubbele seksuele moraal, waarin vrouwen minder seksuele
vrijheden hebben dan mannen, maakt bijvoorbeeld dat vrouwen sneller
slachtoffer worden van seksuele grensoverschrijding en victim blaming.
Er is echter nog weinig bekend over hoe jongeren denken over seksueel
grensoverschrijdend gedrag en welke factoren in de opvoeding hieraan
bijdragen. Met dit onderzoek onder jongeren en hun ouders of verzorgers
beogen we inzicht te krijgen in opvattingen over seksualiteit en seksueel
grensoverschrijdend gedrag, gendernormen, het opvoedklimaat rond seks en
seksuele grensoverschrijding en welke factoren samenhangen met opvattingen
over seks en seksueel grensoverschrijdend gedrag. Ten slotte onderzochten we
de behoeften van ouders aan opvoedondersteuning.
Onderzoeksmethode
Voor dit onderzoek vulden 952 jongeren van 12 tot 18 jaar en een van hun
ouders (zowel biologische als adoptie-, pleeg- en stiefouders) een vragenlijst in.
Deze opzet geeft zowel inzicht in de opvattingen van jongeren en ouders, als in
de samenhang tussen de opvattingen van jongeren en hun ouders. In de
vragenlijst zijn vier recente casussen van seksueel grensoverschrijdend gedrag
genoemd, zoals deze werden beschreven in de media (RTL Nieuws, 2022), om
de houding van jongeren en ouders tegenover het gedrag in deze casussen te
meten. Daarnaast is gevraagd naar opvattingen over seks en seksueel
grensoverschrijdend gedrag, gendernormen, dubbele seksuele moraal,
(seksuele) opvoeding, opvattingen van vrienden en sociale steun.
Opvattingen over seks, seksuele grensoverschrijding en genderrollen
Jongeren en hun ouders staan doorgaans accepterend tegenover seks onder
jongeren en keuren seksuele grensoverschrijding over het algemeen af. Zo vindt
9% van de jongeren en 11% van de ouders het verkeerd om seks te hebben voor
het huwelijk. En 6% van zowel de jongeren als de ouders vindt dat je seks niet
mag weigeren als je na het uitgaan met iemand mee naar huis gaat. Jongeren
denken nog wel behoorlijk genderstereotiep over jongens en meisjes (zo vond
een meerderheid ‘sterk’ bij jongens en ‘zachtaardig’ bij meisjes horen), maar een
minderheid van de jongeren onderschrijft de dubbele moraal. Zo vindt

Waar ligt de grens?

3

bijvoorbeeld 3% dat een jongen recht heeft op seks als hij seksueel
opgewonden is.
Eenzelfde patroon zien we in de casussen terug. Zo staan respondenten
doorgaans afkeurend tegenover het seksueel grensoverschrijdende gedrag dat
zou hebben plaatsgevonden. Daarentegen is er wel sprake van victim blaming
in een van de casussen. Zo geeft 57% van de jongeren en 52% van de ouders
aan dat de vrouwen in de casus van Ali B duidelijker nee hadden moeten
zeggen. Van de vier casussen zijn jongeren en hun ouders het meest afkeurend
over Sydney Smeets, die seksueel contact zou hebben gehad met minderjarige
jongens. Hierna volgde Johan Derksen, die op TV vertelde dat hij een kaars in
een bewusteloze vrouw had gestoken. De casussen van Ali B (beschuldigd van
seksueel grensoverschrijdend gedrag met deelnemers van The Voice) en het
Amsterdam Corps (gefilmd met negatieve uitlatingen over vrouwen) werden
ongeveer hetzelfde beoordeeld en beide werden minder sterk afgekeurd dan die
van Sydney Smeets en Johan Derksen. Deze verschillen suggereren dat de
context van de situatie uitmaakt voor hoe hier over geoordeeld wordt.
Jongens en meisjes, vaders en moeders en jongeren en ouders verschillen in
hun opvattingen. Jongens en vaders lijken over het algemeen iets minder
afkeurend ten opzichte van seksueel grensoverschrijdend gedrag. Zo zegt
bijvoorbeeld 29% van de jongens en 40% van de vaders dat het maar een grapje
was van Johan Derksen, tegenover 17% van de meisjes en 23% van de
moeders. Ouders vinden seks in meer verschillende situaties goed dan
jongeren, bijvoorbeeld seks zonder een vaste relatie te hebben. Jongeren
denken wat meer genderstereotiep over jongens en meisjes dan ouders. Maar
over het algemeen zitten jongeren en ouders op één lijn. Dat blijkt ook uit de
sterke samenhang tussen de opvattingen van de jongeren en die van hun
ouders.
Opvoedklimaat en boodschappen rond seksualiteit
Vrijwel alle ouders (95%) vinden dat hun kind voorzichtig moet zijn op seksueel
gebied. Jongeren weten ook dat hun ouders hier zo over denken. Meisjes lijken
daarbij meer beschermd te worden dan jongens. Jongens geven daarentegen
vaker aan dat hun ouder het belangrijk vindt dat ze de grenzen bij de ander
checken. Kijkend naar wat ouders concreet tegen hun kind zeggen, blijkt dat
niet altijd gecommuniceerd wordt over wat belangrijk gevonden wordt. Zo
vinden bijna alle ouders zowel het aangeven als het checken van grenzen
belangrijk, maar wordt over het eerste ruim twee keer vaker gesproken (door
75% van de ouders) dan over het laatste (34%). Hierin zien we bovendien
opmerkelijke genderverschillen. Zo zegt 80% van de meisjes dat ze te horen
krijgen dat ze duidelijk hun grens moeten aangeven als ze iets niet willen,
tegenover 70% van de jongens. Daarentegen hoort 28% van de meisjes dat ze
bij de ander moeten checken of die ook seks wil, tegenover 39% van de jongens.
Gendernormen lijken dus door te spelen in de seksuele opvoeding.
Factoren die samenhangen met opvattingen over seksuele
grensoverschrijding
In de samenhangen van verschillende factoren met de opvattingen van
jongeren, valt ten eerste op dat deze sterk samenhangen met hoe de ouders
ergens over denken. Het lijkt er dus op dat kinderen in zekere mate overnemen
hoe hun ouders ergens over denken, ook over seksuele grensoverschrijding.
4

Waar ligt de grens?

Daarnaast kwam naar voren dat jongeren met een sterkere dubbele moraal
seksuele grensoverschrijding minder sterk afkeuren. Dat betekent dat jongeren
die denken dat jongens en meisjes meer van elkaar verschillen op seksueel
gebied (bijvoorbeeld dat seks voor jongens veel belangrijker is dan voor
meisjes) en die vinden dat jongens en meisjes verschillende rollen hebben
(bijvoorbeeld dat jongens het initiatief horen te nemen bij seks), seksuele
grensoverschrijding minder afkeuren. Daarnaast hingen de opvattingen over
seksuele grensoverschrijding van de jongeren samen met die van hun vrienden.
Behoefte aan opvoedingsondersteuning
Van de ouders gaf 70% aan dat ze geen verdere informatie nodig hebben over
seksualiteit en seksuele grensoverschrijding. Een relatief laag percentage van
ouders gaf aan dat ze informatie wilden over onderwerpen die met seksuele
grensoverschrijding te maken hadden (maximaal 12%). De meest benoemde
onderwerpen hierbij waren om jongeren positiever te laten denken over zichzelf
(13%), hun grenzen aan te leren geven (12%) en kinderen leren praten over hun
gevoelens (11%).
Sterke punten en beperkingen
Dit onderzoek stelt ons in staat om factoren die samenhangen met opvattingen
over seks en seksuele grensoverschrijding van jongeren te onderzoeken. Het
includeren van ouders geeft daarbij inzicht in welke opvoedingsfactoren hierbij
van belang zijn. Wel dient bij het interpreteren rekening gehouden te worden
met factoren die de resultaten kunnen verkleuren, zoals sociaal wenselijk
antwoordgedrag en een selectieve non-respons. De huidige steekproef had
relatief veel theoretisch opgeleide ouders en weinig gezinnen met een
migratieachtergrond, waardoor het geen representatieve afspiegeling is van de
Nederlandse populatie.
Advies
Inzetten op het veranderen van stereotiepe gendernormen en de seksuele
dubbele moraal bij jongeren, en het promoten van een gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor (het checken van) consent draagt bij aan de preventie
van seksuele grensoverschrijding. Dit zou zich niet alleen moeten richten op de
jongeren zelf, maar ook op hun peers en op hun ouders. Aandacht voor
respectvolle omgangsvormen in het onderwijs is hiervoor een eerste vereiste.
Daarnaast kunnen jongeren, hun peers en hun ouders direct worden bereikt met
(online) voorlichting over gendernormen, wensen en grenzen, consent en
gezamenlijke verantwoordelijkheid, bijvoorbeeld door middel van een
bewustwordingscampagne. Opvoedondersteuning helpt om ouders en
verzorgers beter toe te rusten om het gesprek aan te gaan met hun kinderen
over deze thema’s. Ouders geven zelf aan vooral online naar informatie te
zoeken. Een online omgeving met overzichtelijke, concrete en betrouwbare
informatie over opvoeden en seksualiteit, waarin ook ruimte is voor concrete
oefeningen, handelingsperspectieven en ervaringen van mede-opvoeders, is dan
ook belangrijk.

Waar ligt de grens?

5

2

English summary
Introduction
Research shows that almost everyone disapproves of sexual harassment (CBS,
2022; De Jong, 2019). Victim blaming also seems to be rare. However, attitudes
do not entirely match to haw people act in real life. In recent years, sexual
harassment has become more topical in the public debate and this seems to be
increasingly criticized.
Moreover, what is considered sexual harassment varies from person to person
and situation to situation. In this, underlying ideas about what is 'normal' around
sexuality play a major role. The context and an persons’ position are also very
important (e.g. during a date versus in the workplace). In addition, the
discrepancy between views and behaviour has to do with gender norms. The
double sexual standard, in which women have less sexual freedom than men,
for instance, makes women more likely to be victims of sexual harassment and
victim blaming.
However, little is still known about how young people think about sexual
harassment and which parenting factors contribute to this. With this survey of
young people and their parents or guardians, we aim to gain insight into views
on sexuality and sexual harassment, gender norms, the parenting climate
around sex and sexual harassment, and which factors are associated with
views on sex and sexual harassment. Finally, we investigated parents' needs for
parenting support.
Research method
For this study, 952 adolescents aged 12 to 18 and one of their parents or
guardians completed a questionnaire. This design provides insight into both the
views of young people and parents, and the connection between the views of
young people and their parents. The questionnaire cited four recent cases of
sexual harassment, as described in the media, to measure young people's and
parents' attitudes towards the behaviour in these cases. Views on sex and
sexual harassment, gender norms, double sexual morality, perceived (sexual)
education, perceived views of friends and perceived social support were also
measured.
Attitudes towards sex, sexual harassment and gender roles
Young people and their parents are generally accepting of adolescent sex and
generally disapproving of sexual harassment. For example, 9% of young people
and 11% of parents think it is wrong to have sex before marriage. And 6% of
both young people and parents think you cannot refuse sex if you go home with
someone after a date. While young people still think quite gender stereotypically
about boys and girls (for example, a majority thought 'strong' belonged to boys
and 'gentle' to girls), a minority of young people subscribe to the double
standard. For example, 3% think a boy is entitled to sex if he is sexually aroused.
We see a similar pattern in the case studies. For instance, respondents
generally disapprove of the sexual harassment that allegedly took place. In
contrast, there is victim blaming in one of the case studies. For instance, the

6

Waar ligt de grens?

57% of young people and 52% of parents indicate that the women in Ali B's case
should have said ‘no’ more clearly. Of the four cases, young people and their
parents are most disapproving of Sydney Smeets, who allegedly had sexual
contact with underage boys. This was followed by Johan Derksen, who told on
TV that he had stuck a candle into an unconscious woman. The case of Ali B
(accused of sexual harassment with contestants on The Voice) and the
Amsterdam Corps (filmed making negative remarks about women) were judged
about the same and both disapproved less strongly than the cases of Sydney
Smeets and Johan Derksen. These differences suggest that the context of the
situation matters for how this is judged.
Boys and girls, fathers and mothers and adolescents and parents differ in their
views. In general, boys and fathers seem slightly less disapproving of sexual
harassment. For example, 29% of boys and 40% of fathers say it was just a joke
by Johan Derksen, compared to 17% of girls and 23% of mothers. Parents
approve of sex in more different situations than young people, for example, sex
without being in a steady relationship. Young people think somewhat more
gender stereotypically about boys and girls than parents. But overall, young
people and parents are on the same page. This is also shown by the strong
correlation between young people's and parents' views.
Parenting climate and messages around sexuality
Parents are cautious when it comes to their child and sexuality. For example,
almost all parents (95%) think their child should be careful when it comes to
sexuality. Young people are aware that their parents think this way. Girls seem
to be more protected than boys. Boys, on the other hand, more often indicate
that their parent thinks it is important for them to ask for consent. Looking at
what parents say to their child in concrete terms, it turns out that there is not
always communication about what is considered important. For instance,
almost all parents find both setting and checking boundaries important, but the
former is talked about more than twice as often (by 75% of parents) than the
latter (34%). In this, we also see remarkable gender differences. For instance,
80% of girls say they are told to clearly set their boundaries, compared to 70%
of boys. In contrast, 28% of girls are told to check if the other person wants sex
as well, compared to 39% of boys. Gender norms thus seem to play through in
sex education.
Factors associated with attitudes on sexual harassment
In the correlations of various factors with young people's views, the first thing to
note is that they are strongly related to their parents’ attitudes. So it seems that
children to some extent adopt how their parents think about something,
including sexual harassment. In addition, it emerged that young people with
stronger double standards disapprove of sexual boundary crossing less
strongly. This means that young people who think that boys and girls are more
different from each other sexually (e.g. that sex is much more important for
boys than for girls) and who think that boys and girls have different roles (e.g.
that boys should take the initiative during sex), disapprove of sexual
harassment less. In addition, the adolescents' views on sexual boundary
crossing correlated with those of their friends.

Waar ligt de grens?

7

Need for parenting support
Of parents, 70% indicated that they did not need further information on sexuality
and sexual harassment. A relatively low percentage of parents indicated that
they wanted information on topics related to sexual harassment (maximum
12%). The most frequently mentioned topics here were getting young people to
think more positively about themselves (13%), learning to set their boundaries
(12%) and teaching children to talk about their feelings (11%).
Strengths and limitations
This study allows us to explore factors associated with young people's views on
sex and sexual harassment. Including parents gives insight into which parenting
factors are important in this regard. However, when interpreting the results,
factors that may influence the results should be taken into account, such as
socially desirable response behaviour and selective non-response. The current
sample had relatively many theoretically educated parents and few families
with a migration background, which means it is not a representative reflection
of the Dutch population.
Advice based on the results.
Focusing on changing stereotypical gender norms and sexual double standards
among young people, and promoting shared responsibility for (checking)
consent contributes to the prevention of sexual harassment. This should focus
not only on the young people themselves, but also on their peers and on their
parents. Attention to respectful behaviour in education is a prerequisite for this.
In addition, young people, their peers and their parents can be reached directly
with (online) education on gender norms, wishes and boundaries, consent and
shared responsibility, for instance through an awareness-raising campaign.
Parenting support helps to better equip parents and caregivers to discuss these
topics with their children. Parents themselves indicate that they mainly look for
information online. An online environment with clear, concrete and reliable
information on parenting and sexuality, in which there is also room for concrete
exercises, action perspectives and experiences of other parents, is therefore
important.

8

Waar ligt de grens?

3

Inleiding
Het kabinet heeft de ambitie het maatschappelijk gesprek op gang te brengen
over seksueel grensoverschrijdend gedrag en deze problematiek tegen te
gaan. Het ministerie van VWS heeft ter voorbereiding daarop bij Rutgers de
vraag neergelegd om onderzoek te doen naar de opvattingen (waarden en
normen) van jongeren en (hun) ouders of verzorgers over seksueel
(grensoverschrijdend) gedrag en seksueel geweld.

3.1

Achtergrond
Onderzoek naar opvattingen over seksueel grensoverschrijdend gedrag laat
vaak een rooskleurig beeld zien: (bijna) iedereen keurt seksueel
grensoverschrijdend gedrag af en (bijna) niemand vindt dat je een ander mag
dwingen tot seksuele handelingen. Zo vindt een ruime meerderheid van de
jongeren van 15 tot 30 jaar dat je seks nog steeds mag weigeren als je al ‘ja’
hebt gezegd of als je na het uitgaan met iemand meegaat (De Jong, 2019). Ook
vindt 95% van de vrouwen en 90% van de mannen van 16 jaar en ouder dat als
een vrouw ‘nee’ zegt tegen seksuele toenadering, ze ook ‘nee’ bedoelt (CBS,
2022). Slechts 2% van de Nederlanders van 18 tot 75 jaar vindt het acceptabel
om de eigen partner te dwingen tot seks (Römkens et al., 2018).
Verbaal seksueel grensoverschrijdend gedrag wordt vaker acceptabel gevonden
dan fysieke seksuele grensoverschrijding, maar nog steeds door een kleine
minderheid. Zo vindt 87% van de vrouwen en 84% van de mannen bijvoorbeeld
dat vrouwen het niet moeten pikken als mannen ongevraagd seksuele
opmerkingen maken (CBS, 2022). En 9% van de Nederlanders vindt dat een
ongewenste seksuele grap over de partner moet kunnen. Jongeren tot 25 jaar
vinden dit vaker acceptabel dan personen die ouder zijn (Römkens et al., 2018).
Ook victim blaming (de verantwoordelijkheid voor en schuld van seksueel
grensoverschrijdend gedrag bij het slachtoffer leggen) komt weinig voor als hier
in onderzoek direct naar wordt gevraagd. Zo vindt 2% van de volwassenen van
25 tot 80 jaar dat als een vrouw wordt aangerand, ze dit vaak zelf heeft uitgelokt
(De Graaf & Wijsen, 2017). Ook hier zien we verschillen naar leeftijd: jongeren
vinden bijvoorbeeld vaker dan ouderen dat slachtoffers van seksuele dwang
door de partner overdrijven. En ze vinden vaker dat je geen consent hoeft te
vragen als je partner dronken is of onder invloed van drugs (Römkens et al.,
2018). Bij verbale seksuele grensoverschrijding wordt dan weer wat vaker de
schuld bij het slachtoffer gelegd. Zo vindt 38% van de vrouwen en 40% van de
mannen dat een vrouw seksuele opmerkingen kan verwachten als ze zich
uitdagend kleedt (CBS, 2022). Bij online vormen van grensoverschrijding zijn de
cijfers voor victim blaming in onderzoek wel een stuk hoger: 37% van de
mannen en 24% van de vrouwen vindt het je eigen schuld als er ongewenst een
naaktfoto van je online komt (De Graaf & Wijsen, 2017).
De laatste jaren is seksueel grensoverschrijdend gedrag vaak een onderwerp in
de maatschappelijke discussie. In de publieke opinie lijkt steeds kritischer
gekeken te worden naar seksueel grensoverschrijdend gedrag. Vooral vrouwen
vinden dit steeds minder vaak acceptabel. Zo blijkt uit de Emancipatiemonitor
Waar ligt de grens?

9

dat in 2020 nog zeven van de tien vrouwen (69%) vond dat “de samenleving te
lang heeft weggekeken van de seksuele intimidatie van vrouwen”. In 2022
waren dat bijna acht van de tien vrouwen (78%). Voor mannen was hierin weinig
verschil (64% in 2020 en 66% in 2022). Maar ook de groep die aangeeft dat het
“voor mannen tegenwoordig niet te begrijpen is wat wel en niet mag in de
omgang met vrouwen” is groter geworden. Bij vrouwen steeg dit van 27% in
2020 naar 40% in 2022, en bij mannen van 30% in 2020 naar 40% in 2022 (CBS,
2022).
Hoewel we in onderzoek dus zien dat maar een klein deel van de mensen
seksueel grensoverschrijdend gedrag en victim blaming goedkeurt, komt beide
in de praktijk wel veel voor. Uit het onderzoek Seks onder je 25 e blijkt dat 14%
van de meisjes en 3% van de jongens van 12 tot 25 jaar ooit te maken kreeg met
seksueel geweld (De Graaf et al., 2017). Reken je zoenen en aanraken tegen de
wil mee, dan heeft 44% van de meisjes en 17% van de jongens dat wel eens
meegemaakt. Vooral jonge vrouwen krijgen veelvuldig te maken met allerlei
vormen van seksuele grensoverschrijding. Zo kreeg een op de vijf (21%) 16- en
17-jarige meiden in 2020 te maken met online non-verbale grensoverschrijding,
zoals het ongevraagd ontvangen van een foto van iemands geslachtsdelen
(Joemmanbaks & De Graaf, 2022). En bijna een kwart (23%) van de vrouwen
van 18 tot 25 jaar maakte in 2020 offline verbale grensoverschrijding mee,
bijvoorbeeld ongewenste seksueel getinte opmerkingen. Twee derde (67%) van
de vrouwen van 12 tot 25 jaar had in 2021 last van straatintimidatie. Ze zijn
nagefloten of nageroepen, en soms ook achternagelopen (Reep et al., 2022).
Victim blaming zien we vooral in de media vaak langskomen. Denk bijvoorbeeld
aan John de Mol die na de meldingen van seksuele grensoverschrijding binnen
The Voice zei “het is een breder probleem dat vrouwen niet snel melding maken
van dit soort zaken”, waarmee hij aangaf dat het aan de vrouwen is om actie te
ondernemen. Ook wordt grensoverschrijdend gedrag door omstanders vaak
gedoogd of weggelachen. De tafelgenoten van Johan Derksen moesten
bijvoorbeeld lachen en maakten grappen over zijn bekentenis ooit een kaars in
een bewusteloze vrouw te hebben gestoken.
Opvattingen over seksueel grensoverschrijdend gedrag komen dus vaak niet
geheel overeen met hoe in de praktijk wordt gehandeld. Wat als seksueel
grensoverschrijdend wordt gezien varieert bovendien per situatie. Hierin spelen
achterliggende ideeën over wat ‘normaal’ is een grote rol (Mulder, 2021).
Mensen zijn veelal meer terughoudend in schuld toewijzen aan de verdachte of
de situatie aanmerken als seksueel geweld wanneer de situatie afwijkt van het
stereotiepe beeld wat zij hebben van seksueel geweld. Als er bijvoorbeeld geen
sprake is van een stereotiepe dominante mannelijke dader en een zwak
vrouwelijk slachtoffer, of wanneer expliciete dwang ontbreekt. Mensen maken
dus gebruik van slachtoffer- en genderstereotypen, verkrachtingsmythes en
scripts over ‘normale’ seksuele interacties om betekenis te geven aan een
situatie van seksuele grensoverschrijding. De invloed van normatieve
verwachtingen lijkt zelfs zo sterk dat een man die verkracht is kans loopt om
door anderen als ‘vrouwelijker’ gezien te worden.
Ook de context en positie waarin iemand verkeerd is van groot belang bij de
beoordeling van wat seksueel grensoverschrijdend is (Cense, Bay-Cheng & van
Dijk, 2018). Mensen kunnen duidelijke grenzen ervaren en aangeven in de ene
10

Waar ligt de grens?

situatie (bijvoorbeeld tijdens een date), terwijl dat in een andere situatie geheel
anders ligt (bijvoorbeeld in een machtsrelatie zoals op de werkvloer). Dit geldt
ook voor plegers: waar het in de ene context duidelijk niet kan om iemand te
betasten (denk aan de werkvloer), lijkt het elders wel geoorloofd of gedoogd
(tijdens het uitgaan bijvoorbeeld). De discrepantie tussen opvattingen en gedrag
heeft daarnaast te maken met de grote rol die gendernormen spelen bij
opvattingen over seksueel grensoverschrijdend gedrag. Verkrachtingsmythes
kunnen gebruikt worden om te wijzen op de verantwoordelijkheid van het
slachtoffer, het gedrag van de dader goed te praten, of het slachtofferschap
volledig te ontkennen (Mulder, Cense & van Berlo, 2022). De dubbele seksuele
moraal, waarin vrouwen minder seksuele vrijheid en meer verantwoordelijkheid
hebben voor het stellen van grenzen dan mannen (Emmerink et al., 2018),
maakt ook dat vrouwen sneller slachtoffer worden van grensoverschrijding en
victim blaming (Naezer & Van Oosterhout, 2019). Er zijn ook progressieve
gendernormen in opkomst die seksueel grensoverschrijdend gedrag juist
tegengaan, zoals waardering van wederkerigheid, gelijkheid en zorg in
mannelijkheid en van autonomie en assertiviteit in vrouwelijkheid (Cense, BayCheng & van Dijk, 2018).
Tenslotte weten we dat LHBT personen – vooral homo- en biseksuele mannen,
biseksuele vrouwen en transgender personen – meer te maken krijgen met
seksueel grensoverschrijdend gedrag dan heteroseksuele en cisgender
personen (Joemmanbaks & De Graaf, 2022; Nikkelen et al., 2019). Het zou
kunnen dat seksueel grensoverschrijdend gedrag tegen LHBT personen vaker
vergoelijkt wordt, maar hierover is nog maar weinig bekend. Ook is er nog
weinig bekend over hoe jongeren denken over seksueel grensoverschrijdend
gedrag en welke factoren in de opvoeding hieraan bijdragen. Met dit
onderzoeken willen we bijdragen aan meer inzicht hierin.

3.2

Vraagstellingen
Dit onderzoek beoogt antwoord te geven op de volgende vragen:
1. Wat vinden jongeren van 12 tot 18 jaar en hun ouders gewenst of
acceptabel seksueel gedrag en wat vinden zij seksueel grensoverschrijdend
gedrag?
2. Maken jongeren en hun ouders in hun opvattingen onderscheid tussen
(vermeend) seksueel grensoverschrijdend gedrag bij verschillende genders
en seksuele voorkeuren?
3. Welke gendernormen hebben jongeren en hun ouders in het algemeen en
ten aanzien van seksueel gedrag?
4. Hoe is het opvoedklimaat rond seks en seksuele grensoverschrijding?
Welke boodschappen geven ouders en wat valt jongeren op, in hoe hun
ouders reageren of voorleven?
5. Welke factoren hangen samen met hoe jongeren over seksueel
grensoverschrijdend gedrag denken (waaronder in elk geval opvattingen
van ouders, opvoedklimaat, eigen gendernormen, leeftijdsgenoten en
sociale media)?
6. Welke behoeften hebben ouders aan ondersteuning in de seksuele
opvoeding?
In dit rapport bedoelen we met ‘ouders’: ouders en verzorgers. Het kunnen dus
biologische, pleeg-, adoptie- of stiefouders zijn.

Waar ligt de grens?

11

4

Onderzoeksdesign

4.1

Onderzoeksprocedure
We hebben een cross-sectioneel onderzoek uitgevoerd onder een steekproef
van 952 jongeren van 12 tot 18 jaar en een van hun ouders of verzorgers
(hieronder vallen biologische, adoptie-, pleeg- en stiefouders). Wij hebben
gekozen voor deze leeftijdsgroep, omdat kinderen vanaf deze leeftijd een
redelijk complexe vragenlijst kunnen invullen en jongeren vanaf 18 jaar vaker
buitenshuis wonen en hun opvattingen steeds minder beïnvloed worden door
hun ouders. Deze opzet geeft inzicht in de opvattingen van zowel jongeren als
hun ouders rondom seksueel grensoverschrijdend gedrag, in overeenkomsten
en verschillen in deze opvattingen, maar ook in de samenhang tussen de
antwoorden van jongeren en hun ouders. Daarnaast laat het zien welke
aspecten van de opvoeding samenhangen met de opvattingen van jongeren
zelf.

4.2

Deelnemers
Voor de werving van deelnemers voor dit onderzoek is gebruik gemaakt van het
panel van I&O Research. Om uitgenodigd te worden voor dit onderzoek diende
de deelnemende ouder een kind tussen de 12 en 18 jaar oud te hebben. Ouders
die voldeden aan de eisen voor deelname kregen via I&O Research een mail met
de uitnodiging om mee te doen aan dit onderzoek. Dataverzameling vond plaats
in oktober en november 2022.

4.3

Deelnemende jongeren en hun ouder
In de steekproef deden jongeren tussen 12 en 18 jaar (gemiddeld 15 jaar)
samen met een van hun ouders mee aan dit onderzoek. Ouders waren tussen
28 en 67 jaar (gemiddeld 47 jaar). In Tabel 1 staan de beschrijvende gegevens
van steekproef.
Tabel 1: Achtergrondkenmerken van deelnemers uitgesplitst naar man en vrouw
Totaal
(N=952)
Geslacht jongere

12

N

%

Jongen

463

48.6

Meisje

473

49.7

Non-binair

16

1.7

Opleiding jongere

N

%

Basisonderwijs

7

0.7

VO praktisch

251

26.4

VO theoretisch

488

51.3

MBO

118

12.4

HBO/ Universiteit

59

6.2

Geen informatie

29

3.0

Waar ligt de grens?

Geslacht ouder

4.4

N

%

Man

374

39.3

Vrouw

577

60.7

Opleiding ouder

N

%

Laag

44

4.6

Midden

177

18.6

Hoog

321

33.7

Geen informatie

542

43.1

Religie ouder

N

%

Christelijk

348

36.4

Moslim

21

2.2

Joods

3

0.3

Een andere overtuiging

20

2.1

Geen van deze

543

58.1

Onbekend

17

1.8

Ontwikkeling van de vragenlijst
De vragenlijst is gebaseerd op verschillende (gevalideerde) schalen (Kader 1) en
aangepast voor het doel van dit onderzoek. De losse items van de schalen
worden in de resultaten weergegeven. Thema’s in de vragenlijst: opvattingen
over seks, gendernormen, dubbele seksuele moraal, ervaren opvoeding,
boodschappen over seks en seksuele grensoverschrijding, waargenomen
opvattingen over seks van vrienden en ervaren sociale steun. In de vragenlijst
zijn vier casussen van recente gebeurtenissen zoals beschreven in de media
(RTL Nieuws, 2022) om houdingen ten opzichte van seksueel
grensoverschrijdend gedrag te meten (Kader 2).
Kader 1: Uitleg bij begrippen.
Opvattingen over seks. Hier vragen we uit hoe jongeren en hun ouders over seks denken,
bijvoorbeeld of seks voor het huwelijk acceptabel is. Een hogere schaalscore hierbij
reflecteert een accepterende houding (bv. “Het is prima om seks buiten een relatie te
hebben”).
Opvattingen over seksuele grensoverschrijding. Hier vragen we uit hoe jongeren en hun
ouders over seksuele grensoverschrijding denken, bijvoorbeeld of iemand best mag
aandringen voor seks. Een hogere schaalscore reflecteert hierbij een afkeurende houding
(bv. “het is niet ok om aan te dringen op seks”).
Casussen. Met vier korte beschrijvingen van vier recente (vermeende) voorvallen uit de
media (RTL Nieuws, 2022) samengevat en soms geparafraseerd in begrijpelijke taal. Hier
vragen we hoe jongeren en hun ouders denken over seksueel grensoverschrijdend gedrag
(zie Kader 2). Een hogere schaalscore reflecteert hierbij meer afkeuring ten opzichte van
het seksueel grensoverschrijdende gedrag dat is beschreven in de casus.
Dubbele seksuele moraal. Hier vragen we uit of jongeren verschillend denken over
seksueel gedrag van jongens en meisjes, bijvoorbeeld “seks is belangrijker voor jongens
dan voor meisjes”. Een hogere schaalscore reflecteert een sterkere dubbele moraal.

Waar ligt de grens?

13

Genderstereotiepe opvattingen. Deze schaal reflecteert of jongeren bepaalde
genderstereotiepe persoonlijkheidskenmerken aan jongens en meisjes toeschrijven.
Genderstereotiep betekent dat de deelnemer “past bij jongens” kiest als het
persoonlijkheidskenmerk traditioneel gezien bij jongens past (bv. avontuurlijk) of “past bij
meisjes” kiest als het persoonlijkheidskenmerk traditioneel gezien bij meisjes past (bv.
zachtaardig). Hogere percentages reflecteren hier dus meer stereotiepe gendernormen.
Opvoedklimaat. Hier is gemeten hoeveel warmte/genegenheid (bv. mijn ouder zorgt
ervoor dat ik mij gewenst voel) en controle (bv. mijn ouder wil dat ik doe wat hij/zij zegt)
jongeren ervaren van hun ouders. Dezelfde stellingen werden ook aan de deelnemende
ouder voorgelegd (bv. ik zorg ervoor dat mijn kind zich gewenst voelt). Een hogere
schaalscore reflecteert meer warmte of meer controle in de opvoeding.
Ervaren opvoeding rond seks en relaties. Hierbij zijn gepercipieerde opvattingen over
seksueel gedrag van het kind (wat jongeren denken dat hun ouders vinden) en werkelijke
opvattingen over seksueel gedrag van het kind (wat ouders zelf vinden) gemeten. Een
hogere schaalscore reflecteert dat ouders seksueel gedrag van het kind meer acceptabel
vinden.
Ervaren opvoeding rond seksuele grensoverschrijding. Gepercipieerde opvattingen over
seksuele grensoverschrijding (wat jongeren denken dat hun ouders vinden) en werkelijke
opvattingen (wat ouders zelf vinden). Een hogere schaalscore reflecteert dat ouders
aangeven en respecteren van seksuele grenzen door hun kind belangrijker vinden.
Boodschappen over seksualiteit en seksuele grensoverschrijding. Hiermee meten we of
jongeren bepaalde boodschappen meekrijgen vanuit hun ouders, bv. “geef duidelijk je
grens aan als je iets niet wilt”. Bij ouders vragen we uit hoe vaak zij deze boodschappen
geven. Een hogere schaalscore reflecteert dat er vaker boodschappen worden gegeven.
Opvattingen van vrienden over seks. Hier vragen we uit hoe vrienden van jongeren denken
over seks, bijvoorbeeld of seks voor het huwelijk acceptabel is. Een hogere schaalscore
hierbij reflecteert een meer accepterende houding (bv. “Het is prima om seks buiten een
relatie te hebben”)
Opvattingen van vrienden over seksuele grensoverschrijding. Hier vragen we uit hoe
vrienden van jongeren denken over seksuele grensoverschrijding, bijvoorbeeld of iemand
best mag aandringen voor seks. Een hogere schaalscore reflecteert hierbij een meer
afkeurende houding (bv. “het is niet ok om aan te dringen op seks”).
Sociale steun. We vroegen met wie jongeren kunnen praten als ze (online) seksueel
grensoverschrijdend gedrag zouden ervaren, bijvoorbeeld hun vader of moeder, hun
partner, of de politie. Een hogere score betekent dat de jongere het gevoel heeft dat ze
met de betreffende persoon of personen kunnen praten, als ze dat willen.

4.5

Analyses
Beschrijvende analyses
De analyses die uitgevoerd zijn voor dit rapport zijn voornamelijk beschrijvend,
zoals frequentietabellen waarin percentages (%) en gemiddelden (M) getoond
worden. De percentages en gemiddelden worden standaard apart voor de
jongeren (jongens, meisjes en het totaal) en de ouders/opvoeders (vaders,

14

Waar ligt de grens?

moeders en het totaal) gepresenteerd, tenzij anders aangegeven. Jongeren die
aangaven non-binair te zijn (n=16; 1.7%), zijn niet apart vernoemd in de
resultaten vanwege de kleine aantallen, maar wel meegenomen in de totale
groep. Verschillen tussen groepen zijn niet statistisch getoetst.
Schaalconstructies
Cronbach’s alpha’s zijn gebruikt om betrouwbaarheid van de schalen te meten.
Hierbij werd een ondergrens van 0.60 aangehouden als voldoende betrouwbaar.
In het geval dat een item de betrouwbaarheid negatief beïnvloedde, werd deze
niet meegenomen in de gemiddelde schaalscore (zie supplement Tabel S1).
Verschil tussen casussen
De casussen verschillen van elkaar in de afkomst en seksuele voorkeur van het
individu en het gender van de slachtoffers. Verschillen in hoe jongeren en hun
ouders deze casussen beoordelen kunnen dus iets zeggen over of zij deze
kenmerken meewegen in hun standpunten. Eerst zijn de gemiddelde scores op
de casussen berekend waarbij enkele items gehercodeerd zijn1. Daarna hebben
we een aantal paired samples t-tests uitgevoerd. Hiermee wordt onderzocht of
de scores significant van elkaar verschillen.
Samenhang
Om inzicht te krijgen in de samenhang tussen verschillende variabelen hebben
we gebruik gemaakt van Pearson correlaties en lineaire regressieanalyses. De
waarden van deze correlaties ligt tussen de 0 en 1 (positieve correlatie) en 0 en
-1 (negatieve correlatie) waarbij een getal dichter bij de 1 (of -1) een sterker
verband aangeeft. Als vuistregel voor het interpreteren van de sterkte van
correlaties geldt dat correlaties tussen de 0 tot .3 als zwak worden beoordeeld,
.3 tot .5 als matig en boven de .5 als sterk.

…………………..
1 Alle items gecodeerd zodat 1 = minder afkeurend tot 5 = meer afkeurend ten opzichte van het

gedrag van de pleger(s) in de betreffende casus
Waar ligt de grens?

15

5

Resultaten
Hieronder worden de resultaten over acceptabel seksueel gedrag en seksueel
grensoverschrijdend gedrag per onderzoeksvraag besproken.

5.1

Opvattingen over seks en seksuele grensoverschrijding

5.1.1

Stellingen over seks en seksuele grensoverschrijding
De resultaten laten zien dat het overgrote deel van jongeren en ouders een
progressieve houding heeft ten opzichte van seks en negatief denkt over
grensoverschrijding. Zo vinden maar weinig jongeren en ouders dat je seks niet
mag weigeren als je na het uitgaan met iemand naar huis gaat. Iets meer
jongens (8%) dan meisjes (4%) hebben deze mening. Hetzelfde geldt voor
aandringen op seks: hier zijn vaders en zoons het vaker mee eens (resp. 9% en
14%) dan moeders en dochters (resp. 3% en 4%). Ook vindt een groter
percentage van de jongens en vaders (ongeveer 7%) dat iemand seks niet meer
mag weigeren nadat diegene toestemming heeft gegeven, tegenover 3% van de
meisjes en 2% van de moeders. In de opvatting dat je binnen een relatie mag
verwachten dat de ander af en toe seks wil, zien we ook genderverschillen.
Jongens en mannen zijn het hier vaker mee eens (resp. 48% en 71%) dan
meisjes en vrouwen (resp. 42% en 66%).
Soms verschillen ouders en hun kinderen ook van elkaar. Ouders vinden in dat
geval seks vaker acceptabel dan jongeren. Zo vinden bijvoorbeeld meer ouders
(66%) dan jongeren (50%) het ok om een onenightstand te hebben. En 68% van
de ouders vindt het prima als iemand seks heeft zonder een relatie te hebben,
terwijl 45% van de jongeren het hiermee eens is.
Tabel 2. Opvattingen jongeren en ouders over seksualiteit en grensoverschrijding
Opvattingen

Jongeren
♂

♀

Totaal

♂

♀

Totaal

Het is prima als iemand seks heeft zonder een
relatie te hebben.

47.9%

41.9%

45.4%

71.2%

66.3%

68.3%

Seks voor het huwelijk is verkeerd.

8.6%

9.5%

8.9%

9.7%

11.0%

10.5%

Het is ok als twee mensen voor één keer seks
met elkaar hebben.

52.9%

46.7%

50.2%

66.3%

64.9%

65.5%

Als je na het uitgaan met iemand naar huis
gaat, mag je geen seks met diegene weigeren.

8.4%

3.8%

6.0%

5.4%

5.6%

5.5%

Iemand mag best aandringen op seks.

9.1%

2.7%

5.9%

13.5%

3.7%

7.5%

In een relatie mag je verwachten dat de ander
af en toe seks wil.

61.1%

49.9%

55.4%

71.4%

61.6%

65.5%

Wanneer het erop aankomt moet je altijd
vragen of de ander seks wil.

78.4%

83.3%

81.1%

82.5%

86.6%

85.0%

Het is heel normaal als meisjes iemand
versieren.

69.5%

72.1%

70.9%

79.0%

79.6%

79.3%

% (helemaal) mee eens

16

Ouders

Als je toestemming hebt gegeven voor seks
mag je daarna de seks niet meer weigeren.

7.1%

3.2%

5.0%

7.8%

2.1%

4.3%

Ook meisjes moeten checken hoe ver de ander
wil gaan.

84.2%

88.8%

86.8%

88.4%

92.1%

90.7%

Waar ligt de grens?

5.1.2

Recente casussen
Aan de hand van casussen van (vermeend) grensoverschrijdend gedrag die
recent voorbij zijn gekomen in de media (Kader 2) hebben we gekeken hoe
jongeren en hun ouders denken over seksueel grensoverschrijdend gedrag.
Kader 2: Samenvattingen van vier casussen van vermeend seksueel grensoverschrijdend
gedrag zoals beschreven in de media (RTL Nieuws, 2022)
Casus 1: Ali B is een bekende Nederlandse rapper en producer. Hij was ook coach bij The
Voice of Holland. Op een avond nam hij een deelneemster mee naar zijn studio. Hij zoende
haar en had ook seks met haar. Zij wilde dit niet, maar durfde dit niet te zeggen omdat ze
zo tegen hem opkeek. Ook andere vrouwen hebben dit meegemaakt.
Casus 2: Johan Derksen is een ex-voetballer en presentator bij Voetbal International. Hij
was (jaren geleden) met een keeper en twee vrouwen op stap. Na het uitgaan gingen ze
samen naar huis. De vrouwen waren dronken en raakten ook bewusteloos. Johan stopte
toen een kaars in de vagina van een van de vrouwen. Hij zei: "ik ben er niet trots op, maar
dit soort dingen gebeuren als je jong bent". De andere mannen aan tafel konden hier wel
om lachen.
Casus 3: Sydney Smeets werkt in de tweede kamer bij D66. Hij stuurde seksuele berichten
naar jongere jongens. Hij zei dan bijvoorbeeld dat ze er lekker uit zagen op hun profielfoto,
of dat ze te veel kleren aan hadden of dat hij wel seks met ze wilde hebben. Hij sprak ook
af met minderjarige jongens (16/17 jaar) en nam ze bijvoorbeeld mee naar de bioscoop.
Ook heeft hij seks met deze jongens gehad, zeggen deze jongens.
Casus 4: Het Amsterdam Studenten Corps (A.S.C) is een studentenvereniging voor
mannen. Op een bijeenkomst van deze studentenvereniging riepen de mannen meerdere
keren met elkaar dat alle vrouwen hoeren zijn, bijvoorbeeld de zin: "vrouwen zijn niks en
niks meer dan een hoer".
Casus 1: Ali B
Over het algemeen laten de percentages zien dat de respondenten afkeurend
reageren op het vermeende gedrag van Ali B (Tabel 3a). Jongens en meisjes,
vaders en moeders en jongeren en hun ouders denken hier allemaal ongeveer
hetzelfde over. Zo is een duidelijke meerderheid van mening dat het gedrag dat
wordt beschreven verkeerd was (92% van de jongeren en 91% van de ouders) en
dat Ali B misbruik maakte van de situatie 86% van de jongeren en 88% van de
ouders). Toch vindt ook meer dan de helft van de jongeren en hun ouders dat de
vrouwen duidelijker nee hadden moeten zeggen. Een minderheid van de
jongeren (19%) en hun ouders (23%) zouden dit geen verkrachting noemen.
Tabel 3a. Stellingen over casus Ali B
Jongeren

Ouders

♂

♀

Tot.

♂

♀

Tot.

Ali B heeft misbruik gemaakt van dat deze jonge
vrouwen beroemd wilden worden

84.7%

87.5%

86.2%

88.1%

88.4%

88.3%

Deze vrouwen hadden duidelijker nee moeten
zeggen als ze geen seks wilden

57.7%

56.9%

56.8%

52.7%

51.6%

52.0%

Wat Ali B gedaan heeft is verkeerd

90.3%

93.4%

92.0%

89.7%

91.0%

90.5%

Blijkbaar gebruiken vrouwen nog steeds seks
voor een betere baan

43.2%

46.3%

44.1%

51.9%

49.6%

50.5%

% (helemaal) mee eens

Waar ligt de grens?

17

Het was misschien niet netjes, maar ik zou dit
geen verkrachting noemen

21.4%

17.3%

19.1%

3.66

(.72)

Gemiddelde en (SD) [range 1-5]2

19.5%

24.5%

22.5%

3.70

(.82)

Casus 2: Johan Derksen
Een meerderheid van de respondenten staat afkeurend tegenover het
vermeende gedrag in deze casus. Ongeveer vier op de vijf jongeren (78%) en
ouders (80%) vindt het verkeerd om er grappen over te maken op televisie. Van
de jongeren geeft 23% aan het als grapje te zien, bij de ouders is dit 29%.
Ongeveer een kwart van de jongeren (26%) en ouders (28%) geeft aan dat het
misschien niet netjes was maar dat ze dit geen verkrachting zouden noemen.
Aan de andere kant geeft meer dan de helft van jongeren (52%) en ouders (58%)
aan dat ze dit wel verkrachting vinden. Een minderheid (16% van de jongeren en
14% van de ouders) geeft aan dat het de schuld was van de vrouw omdat ze
met deze dronken mannen meeging.
Bij de casus van Johan Derksen zijn meer genderverschillen te zien dan bij de
casus van Ali B. Ongeveer een derde van zoons (32%) en vaders (34%) zou het
geen verkrachting noemen, terwijl 21% van de meisjes en 25% van de moeders
dit aangeeft. Ook geven meisjes vaker aan dat ze het in deze casus beschreven
gedrag als verkrachting zien (56%) dan jongens (46%). Dit verschil is ook
zichtbaar tussen moeders (62%) en vaders (51%). Daarnaast zien vaders dit
gedrag vaker als een grapje (40%) dan moeders (23%).
Tabel 3b. Stellingen over casus Johan Derksen
Jongeren

Ouders

♂

♀

Tot.

♂

♀

Tot.

Het was een grapje, je moet dat niet te
zwaar opvatten

28.7%

16.9%

22.6%

40.0%

22.5%

29.4%

Het was misschien niet netjes, maar ik
zou dit geen verkrachting noemen

32.4%

20.7%

26.4%

33.8%

24.8%

28.4%

Dit vind ik wel verkrachting

45.8%

56.4%

51.6%

50.5%

62.3%

57.7%

Ik vind het verkeerd om hier op televisie
grappen over te maken

73.7%

82.5%

78.4%

69.5%

86.1%

79.5%

Het was haar eigen schuld, want ze ging
dronken met een paar vreemde mannen
mee

17.5%

14.4%

15.7%

15.4%

12.7%

13.8%

3.76

(.95)

3.86

(1.07)

% (helemaal) mee eens

Gemiddelde en (SD) [range 1-5]

Casus 3: Sydney Smeets
Ook in deze casus rapporteren de respondenten ten nadele van het gedrag dat
Sydney Smeets zou hebben vertoond. Een op de zes respondenten vindt dat
jongeren het in de casus beschreven gedrag zelf uitlokten of dat flirten in dit
geval prima is omdat homojongens van dit soort aandacht houden (15% van de
jongeren, 14% van de ouders). Dit wordt iets vaker aangegeven door jongens en
vaders (17% resp. 18%) dan door meisjes en moeders (14% resp. 12%).
Een grote meerderheid van de respondenten (85% van de jongeren en 90% van
de ouders) vindt dat hij als kamerlid een voorbeeldfunctie had en dit soort
…………………..
2 Om het gemiddelde te berekenen voor de casussen zijn de items gecodeerd van 1=goedkeurend

naar 5= afkeurend.

18

Waar ligt de grens?

opmerkingen echt niet kan maken. Ook vindt ongeveer vier op de vijf jongeren
(77%) en ouders (83%) dat seks met minderjarige jongens altijd verkeerd is.
Ongeveer een op de tien respondenten (12% van de jongeren en 10% van de
ouders) gaf aan dat Sydney deze jongens een compliment gaf over hun uiterlijk
en dat daar niks mis mee is.
Tabel 3c. Stellingen over casus Sydney Smeets
Jongeren

Ouders

♂

♀

Tot.

♂

♀

Tot.

Deze jongens lokten Sydney's gedrag
zelf uit, door sexy foto’s online te zetten

16.8%

12.7%

14.6%

18.1%

12.3%

14.6%

Flirten is niet zo erg, want homojongens
vinden die aandacht van oudere mannen
leuk

16.6%

14.4%

15.2%

18.4%

11.5%

14.2%

Seks hebben met minderjarige jongens
is altijd verkeerd

76.7%

77.2%

77.0%

82.2%

83.8%

83.1%

Sydney had een voorbeeldrol als
kamerlid en kan dit soort opmerkingen
echt niet maken

82.3%

86.3%

84.6%

85.1%

92.9%

89.9%

Sydney gaf deze jongens gewoon een
compliment over hun uiterlijk, daar is
niks mis mee

13.8%

11.2%

12.4%

13.8%

7.6%

10.0%

4.00

(.70)

4.21

(.71)

% (helemaal) mee eens

Gemiddelde en (SD) [range 1-5]

Casus 4: het Amsterdams studenten corps
Ook hier reageerden respondenten in het algemeen afkeurend op het in de
casus beschreven gedrag. Ongeveer driekwart van de jongeren (72%) en ouders
(73%) is van mening dat jongens die dit soort dingen zeggen uit het corps gezet
moet worden. Ongeveer twee derde van de jongeren (60%) en ouders (65%) is
van mening dat dit gedrag extra erg is omdat deze mannen later leiding gaan
geven. Een kwart van de jongeren (26%) verwacht dat dit altijd zo gaat bij het
corps. Ouders geven dat vaker aan (38%).
Tabel 3d. Stellingen over casus Amsterdams corps
Jongeren

Ouders

♂

♀

Tot.

♂

♀

Tot.

Als je bij het studentencorps gaat, kun je dit
verwachten. Zo gaat het daar altijd

28.1%

23.7%

25.9%

47.0%

32.8%

38.4%

De vrouwen van het studentencorps zijn net
zo erg, maar daar hoor je nooit iemand over

23.8%

23.3%

23.2%

38.6%

26.8%

31.5%

Jongens die dit soort dingen zeggen moeten
uit het studentencorps gezet worden

66.5%

76.7%

72.0%

66.5%

77.8%

73.3%

Het kan geen kwaad als mannen onder
elkaar dit soort opmerkingen maken, als
anderen dit maar niet horen

26.6%

18.4%

22.1%

26.5%

16.2%

20.3%

Dit soort gedrag is extra erg op
studentenverenigingen, want deze mannen
gaan later leidinggeven

53.3%

64.7%

59.7%

61.6%

67.4%

65.1%

3.65

(.78)

3.65

(.88)

% (helemaal) mee eens

Gemiddelde en (SD) [range 1-5]

Waar ligt de grens?

19

Ook hier zijn gender verschillen op te merken. Minder jongens en vaders (beide
67%) dan meisjes (77%) en moeders (78%) vinden dat deze studenten uit het
corps gezet moeten worden. Ook valt op dat meer jongens en vaders (27%)
aangeven dat het geen kwaad kan als mannen dit soort opmerkingen maken
onder elkaar, dan dochters (18%) en moeders (16%). Ten slotte denkt ongeveer
een kwart van de jongeren (23%) en een derde van de ouders (32%) dat vrouwen
net zo erg zijn, maar dat je er niemand over hoort. Vaders zeggen dat vaker
(39%) dan moeders (27%).

5.2

Welke casussen keuren mensen het sterkst af?
Hier is bekeken tegenover welke casussen respondenten het meest afkeurend
staan. Het blijkt dat respondenten het vermeende gedrag in de casus van
Sydney Smeets het meest afkeuren, gevolgd door Johan Derksen en ten slotte
Ali B en het Corps. Het verschil tussen Ali B en het Amsterdams Corps was niet
significant, dus die staan op een gedeelde derde plaats3. Deze resultaten waren
hetzelfde voor jongeren en hun ouders.
Tabel 4. Verschillen in de mate van afkeuring tussen de casussen
Jongeren

Ouders

M1

M2

t-test

M1

M2

t-test

Ali B – Johan Derksen

3.66

3.76

3.31***

3.70

3.86

5.02***

Ali B – Sydney Smeets

3.66

4.00

13.38***

3.70

4.21

19.16***

Ali B – Amsterdams Corps

3.66

3.65

0.34

3.70

3.65

1.50

Johan Derksen – Sydney Smeets

3.76

4.00

7.80***

3.86

4.21

10.48***

Johan Derksen – Amsterdams Corps

3.76

3.65

3.72***

3.86

3.65

6.47***

Sydney Smeets – Amsterdams Corps

4.00

3.65

13.63***

4.21

3.65

19.48***

Noot: de t-waarden geven aan of het verschil tussen de gemiddelde scores (M 1 en M2) significant is; Gemiddelde
scores liggen tussen de 1 (= minder afkeurend) en 5 (= meer afkeurend); ***p<.001; **p<.01; *p<.05;

5.3

Gendernormen
Met de vragen naar de dubbele seksuele moraal meten we in hoeverre jongeren
bepaald seksueel gedrag verschillend beoordelen voor jongens en meisjes.
Deze schaal is alleen voorgelegd aan de jongeren, niet aan hun ouders.
Tabel 5 laat zien hoeveel jongeren het eens zijn met stellingen die een dubbele
seksuele moraal beschrijven. De percentages laten zien dat weinig jongeren het
eens zijn met de uitspraken, wat een minder sterke dubbele moraal reflecteert.
Opvallend is dat ongeveer een op de zes jongeren (18% van de jongens en 15%
van de meisjes) het opdringerig vindt als een meisje initiatief neemt tot seks.
Ongeveer evenveel jongeren (13% van de jongens en 14% van de meisjes)
vinden dat meisjes zich terughoudender moeten gedragen dan jongens. Iets
minder dan de helft van de jongeren (44% van de jongens en 46% van de
meisjes) vindt dat ook meisjes moeten checken hoe ver de ander wil gaan. De
…………………..
3 Vanwege non-normaliteit in de data hebben we deze resultaten ook getoetst met Wilcoxon Rank

tests. De resultaten hiervan waren nagenoeg hetzelfde, met uitzondering van het verschil tussen Ali
B en het Amsterdams Corps. Hier was een minimaal verschil, waarbij ouders het gedrag van Ali B
als negatiever beoordeelden. Omdat items van elkaar verschilden per casus, houden we hier voor
significantie testen een conservatieve p-waarde van <.001 aan.

20

Waar ligt de grens?

verschillen tussen jongens en meisjes in het beoordelen van deze stellingen zijn
minimaal.
Tabel 5. Dubbele seksuele moraal
Jongeren
♂

♀

Tot.

Als een jongen seksueel opgewonden is, heeft hij recht op seks

4.8%

1.5%

3.2%

Ik vind het opdringerig als een meisje het initiatief neemt tot seks

17.7%

14.6%

15.9%

Meisjes moeten zich op het gebied van seks terughoudender
gedragen dan jongens

13.0%

14.0%

13.2%

Een jongen hoort meer van seks af te weten dan een meisje

3.0%

2.7%

2.8%

Het is ongezond voor jongens om lange tijd geen seks te hebben

6.0%

2.1%

4.1%

Soms moet een jongen een beetje druk uitoefenen op een meisje
om seks te krijgen

7.6%

4.4%

5.9%

Een jongen heeft meer recht op seksueel genot dan een meisje

1.3%

0.6%

0.9%

Voor jongens is seks belangrijker dan voor meisjes

19.4%

22.0%

20.5%

Jongens horen te doen alsof ze veel seks hebben. Ook als dat niet
waar is

9.1%

7.8%

8.3%

Ook meisjes moeten checken hoe ver de ander wil gaan.

43.6%

46.1%

45.1%

% (helemaal) mee eens

In Tabel 6 is te zien in hoeverre genderstereotiepe opvattingen leven onder
jongeren en hun ouders. We vroegen hierbij van een aantal persoonskenmerken
uit of de respondent dit meer bij jongens of meisjes vond passen. De
percentages laten zien hoeveel jongeren en ouders genderconforme
antwoorden gaven. Genderconform betekent dat de deelnemer “past bij
jongens” kiest als het stereotype traditioneel gezien bij jongens past (bv.
avontuurlijk, willen winnen, onafhankelijk, zelfverzekerd, sterk, actief) of “past bij
meisjes” kiest als het stereotype traditioneel gezien bij meisjes past (bv.
zachtaardig, zorgzaam, hun best doen op school, kwetsbaar).
De resultaten laten zien dat sommige eigenschappen genderconform worden
toegewezen aan jongens en meisjes. Dat geldt bijvoorbeeld voor ‘sterk’ bij
jongens en ‘zachtaardig’, ‘zorgzaam’ en ‘kwetsbaar’ bij meisjes. De mate waarin
dit gebeurt verschilt per item. Zo vindt bijvoorbeeld een minderheid van de
jongeren (16%) en ouders (9%) ‘onafhankelijk’ meer bij jongens passen. Ook hier
zijn genderverschillen zichtbaar. Jongens en vaders scoren vaker stereotiep
dan meisjes en moeders. Zo vindt bijvoorbeeld bijna 30% van de meisjes dat
‘avontuurlijk’ bij jongens hoort, terwijl ongeveer twee keer zoveel (bijna 60%) van
de jongens dit vond. Daarnaast hebben de jongeren over het algemeen meer
genderstereotiepe opvattingen dan de ouders. Zo vinden bijvoorbeeld meer
jongeren (70%) dan ouders (53%) dat ‘zachtaardig’ bij meisjes past en vinden
meer jongeren (66%) dan ouders (51%) dat ‘sterk’ bij jongens past.

Waar ligt de grens?

21

Tabel 6. Genderstereotiepe opvattingen
Jongeren

Ouders

♂

♀

Tot.

♂

♀

Tot.

“Avontuurlijk” past meer bij jongens

59.6%

31.9%

44.9%

45.4%

23.1%

31.9%

“Willen winnen” past meer bij jongens

64.1%

48.6%

55.7%

51.1%

33.5%

40.4%

“Zachtaardig” past meer bij meisjes

69.5%

71.7%

70.1%

61.6%

47.3%

52.9%

“Onafhankelijk” past meer bij jongens

22.0%

10.4%

15.9%

14.3%

5.1%

8.8%

“Zelfverzekerd” past meer bij jongens

29.8%

28.8%

29.0%

25.9%

14.3%

18.9%

“Zorgzaam” past meer bij meisjes

66.7%

68.5%

66.9%

63.2%

49.6%

55.0%

“Sterk” past meer bij jongens

79.7%

53.9%

65.9%

60.8%

45.1%

51.3%

“Actief” past meer bij jongens

37.6%

18.4%

27.7%

26.8%

16.8%

20.7%

“Hun best doen op school” past meer
bij meisjes

50.1%

50.5%

49.8%

44.1%

37.7%

40.2%

“Kwetsbaar” past meer bij meisjes

60.9%

61.9%

60.9%

51.9%

42.2%

46.0%

% conform genderstereotype

De gendernormen die hierboven staan, hebben we bij deelnemende ouders
nogmaals uitgevraagd, maar dan op basis van de kenmerken die ze bij hun
eigen kind waarderen. Bijvoorbeeld: “avontuurlijk” hebben we omgezet naar “ik
spoor mijn kind aan om avontuurlijke dingen te proberen”. Vervolgens hebben
we ouders van zoons en ouders van dochters vergeleken om te kijken naar
genderverschillen in de opvoeding. Het valt op dat deze percentages over het
algemeen weinig verschillen tussen ouders van zoons en ouders van dochters
(Tabel 7).
Tabel 7. Genderstereotiepe opvoeding
% (helemaal) mee eens

5.4

Ouders van zoons

Ouders van dochters

Ik spoor mijn kind aan om avontuurlijke dingen te
proberen

63.9%

61.4%

Ik wil dat mijn kind zijn best doet om te winnen
(bijvoorbeeld bij sport)

49.0%

46.6%

Ik vind het irritant als mijn kind huilt

8.1%

9.2%

Ik vind dat mijn kind problemen zoveel mogelijk zelf
moet oplossen

56.7%

49.4%

Ik vind het belangrijk dat mijn kind zelfverzekerd is

91.5%

94.4%

Ik vind het goed als mijn kind zichzelf soms even op de
tweede plaats zet

69.6%

60.9%

Ik vind het belangrijk dat mijn kind lief is voor anderen

93.7%

92.1%

Mijn kind moet af en toe zijn/haar energie kwijt kunnen

93.2%

94.0%

Ik vind het belangrijk dat mijn kind zijn/haar best doet op
school

93.4%

96.1%

Ik wil mijn kind graag beschermen tegen allerlei gevaren

85.1%

88.8%

Opvoedklimaat en boodschappen rond seksualiteit
Onderstaande tabel laat zien wat jongeren denken dat ouders belangrijk vinden
op seksueel gebied (gepercipieerde attituden) en wat ouders in werkelijkheid
belangrijk vinden (Tabel 8). Veel ouders vinden dat hun kinderen voorzichtig
moeten zijn met seks. Zowel voor zichzelf (97% vindt bijvoorbeeld dat hun kind

22

Waar ligt de grens?

geen sexy foto’s moet sturen) als voor anderen (93% vindt dat hun kind altijd
moet checken of de ander seks wil). De meeste ouders vinden dat hun kind met
seks moet wachten tot diegene dat zelf wil en eraan toe is. Een minderheid van
de ouders (16%) is van mening dat hun kind pas seks moet hebben als diegene
getrouwd is.
Tabel 8. Opvattingen van ouders over seks en seksuele grensoverschrijding
% (helemaal) eens

Gepercipieerde attitude kind

Werkelijke attitude ouders

♂

♀

Tot.

♂

♀

Tot.

Mijn vader/moeder vindt mij te jong om
verkering te hebben

16.9%

26.5%

21.8%

26.2%

38.0%

32.0%

Mijn vader/moeder vindt mij te jong om seks
te hebben

53.9%

67.8%

61.3%

58.4%

67.0%

62.8%

Mijn vader/moeder vindt dat ik alleen seks
moet hebben als ik een relatie heb

51.1%

69.3%

60.6%

48.0%

68.1%

58.3%

Mijn vader/moeder vindt dat ik pas seks
moet hebben als ik daar zelf aan toe ben

86.9%

92.4%

89.9%

93.0%

94.0%

93.6%

Mijn vader/moeder vindt dat ik alleen seks
moet hebben als ik dat echt zelf wil

91.6%

93.8%

92.9%

94.7%

95.7%

95.3%

Mijn vader/moeder vindt dat ik voorzichtig
moet zijn op het gebied van seks

94.1%

94.4%

94.4%

94.3%

94.6%

94.5%

Mijn vader/moeder vindt dat ik altijd moet
checken of de ander ook seks wil

91.8%

82.0%

87.2%

93.2%

91.9%

92.7%

Mijn vader/moeder vindt dat ik nooit sexy
foto's online moet zetten

94.5%

94.3%

94.4%

94.1%

95.7%

94.8%

Mijn vader/moeder vindt dat ik sexy foto's
van anderen nooit moet doorsturen

96.4%

96.1%

96.3%

95.8%

97.2%

96.6%

Mijn vader/moeder vindt dat ik pas seks
moet hebben als ik getrouwd ben

13.3%

17.0%

15.0%

14.5%

17.2%

15.8%

Gender kind >
(Ouders van zoons vs. ouders van dochters)

Wat iemand belangrijk vindt in de opvoeding, wordt niet altijd in een directe
boodschap aan het kind meegeven. Tabel 9 laat zien welke boodschappen
volgens jongeren en hun ouders wel besproken worden. Hieruit blijkt dat
boodschappen rondom grenzen aangeven veel aandacht krijgen. Zo geeft 75%
van zowel ouders en jongeren aan dat de ouders zeggen dat je duidelijk je grens
moet aangeven als je iets niet wilt. In veel minder gevallen (ongeveer een derde)
wordt gesproken over het checken van grenzen van anderen. Ook wordt minder
vaak gezegd dat je iemand echt moet vertrouwen (42% van de jongeren en 46%
van de ouders) voordat je seks hebt met elkaar.
Met meisjes wordt duidelijk vaker gesproken over grenzen dan met jongens. Zo
geeft bijna de helft van de meisjes (48%) aan dat ze horen dat ze voorzichtig
moeten zijn als ze met iemand afspreken die ze leuk vinden. Dit ten opzichte
van bijna een derde (32%) van de jongens. Dit verschil is ook zichtbaar bij de
boodschap dat ze het moeten vertellen wanneer grensoverschrijding
plaatsvindt (52% van de jongens, 62% van de meisjes). In contrast met het
voorgaande, geven jongens juist vaker aan dat ze horen dat ze bij de ander
moeten checken of diegene hetzelfde wil (39%) dan meisjes (28%).

Waar ligt de grens?

23

Tabel 9. Boodschappen rond seks en seksuele grensoverschrijding van ouders
% (heel) vaak besproken

Jongeren

Ouders

♂

♀

Tot.

♂

♀

Tot.

Check altijd bij de ander of diegene ook wil
wat jij wil

39.1%

27.7%

33.3%

28.9%

33.9%

33.9%

Wacht met seks tot je iemand echt
vertrouwt

37.4%

47.4%

42.3%

35.9%

45.6%

45.6%

Wees voorzichtig als je met iemand
afspreekt die je leuk vindt

31.5%

47.6%

39.6%

35.1%

38.2%

38.2%

Doe nooit iets waar jij geen zin in hebt

67.0%

77.4%

72.3%

65.4%

71.2%

71.2%

Geef duidelijk je grens aan als je iets niet
wilt

70.2%

80.1%

75.1%

68.6%

75.4%

75.4%

Vertel het mij of de politie als iemand iets
doet wat jij niet wilt

51.6%

61.5%

56.6%

50.0%

55.3%

55.3%

Tabel 10 laat zien hoeveel jongeren het gevoel hebben dat ze bij hun ouders en
andere personen terecht kunnen als ze een negatieve seksuele ervaring zouden
hebben. Dit hebben we uitgevraagd voor online seksuele grensoverschrijding
(“als iemand online over jouw grens gaat”) en voor offline seksuele
grensoverschrijding (“seks tegen je wil”).
Het grootste deel van de jongeren denkt met hun ouders te kunnen praten bij
online seksuele grensoverschrijding (94%) en seks tegen de wil (92%). Ongeveer
drie kwart zou kunnen praten met een vriend(in) (80% online, 71% offline) of
vaste partner (80% online, 75% offline). Twee derde van de jongeren kunnen met
een ander familielid praten (69% online, 66% offline). Jongeren geven minder
vaak aan dat ze terecht denken te kunnen bij iemand van school, hulpverlening
of de politie. Genderverschillen zijn hier minimaal.
Tabel 10. Ervaren sociale steun bij online en offline seksuele seksoverschrijding
% (zeker) wel zou kunnen praten met…

5.5

Bij online grensoverschrijding

Bij seks tegen de wil

♂

♀

Tot.

♂

♀

Tot.

Vader of moeder

93.6%

93.6%

93.5%

91.4%

91.4%

91.6%

Een ander gezinslid of familielid

66.1%

72.9%

69.2%

64.7%

67.9%

66.1%

Een vriend of vriendin

75.4%

85.3%

80.4%

64.5%

76.9%

70.9%

Een vaste partner

75.6%

84.3%

80.4%

73.8%

74.4%

74.6%

Iemand van school (bv. Een docent)

46.8%

46.1%

46.1%

40.1%

42.4%

41.0%

Dokter of andere hulpverlener

52.5%

55.4%

53.6%

50.2%

58.9%

54.6%

De politie

60.6%

61.6%

60.9%

59.2%

60.7%

60.1%

Factoren die samenhangen met opvattingen over
seksuele grensoverschrijding
In dit onderdeel beschrijven we welke factoren samenhangen met attituden
rondom seksueel grensoverschrijdend gedrag. Hiermee laten we zien welke
kenmerken van jongeren zelf en vanuit de opvoeding belangrijk zijn in de
houding die jongeren hebben tegenover seksueel grensoverschrijdend gedrag.

24

Waar ligt de grens?

5.5.1

Hangen opvattingen van jongeren samen met die van hun
ouders?
Correlaties laten zien in hoeverre opvattingen van jongeren samenhangen met
die van hun ouders. In Tabel 11 is de samenhang af te lezen tussen de schalen
die we bij zowel jongeren als hun ouders afgenomen hebben. Hieruit blijkt dat er
een sterke samenhang is tussen wat jongeren en hun ouders denken (alle
correlaties zijn boven de .50). Dit geldt voor zowel opvattingen over seks als
voor opvattingen over seksuele grensoverschrijding en gendernormen. Hoe
sterker de opvatting van de ouder, hoe sterker de opvatting van de jongere. Ook
is er een sterke samenhang tussen wat kinderen denken wat ouders denken
over seks en relaties (gepercipieerde seksuele opvoeding) en wat ouders
werkelijk denken of tussen de boodschappen die ouders zeggen te geven en de
boodschappen die kinderen zeggen te horen.
Tabel 11. Samenhang tussen de schalen die zowel bij jongeren als hun ouders
zijn afgenomen
r

5.5.2

Opvattingen over seks

.691***

Opvattingen over seksuele grensoverschrijding

.512***

Afkeuring van vermeend gedrag in casussen

.759***

Genderstereotiepe opvattingen

.519***

Ervaren affectie van ouders

.553***

Ervaren controle van ouders

.660***

Opvatting ouders over seksualiteit kind

.506***

Gepercipieerde en werkelijke opvattingen van ouders
over seksuele opvoeding

.670***

Boodschappen in seksuele opvoeding

.678***

Welke factoren hangen samen met het afkeuren van seksuele
grensoverschrijding?
Om te onderzoeken welke factoren samenhangen met opvattingen over
seksuele grensoverschrijding van jongeren, hebben we enkele
regressieanalyses uitgevoerd. Eerst hebben we gekeken welke factoren
samenhangen met algemene opvattingen over seksuele grensoverschrijding.
Vervolgens hebben we gekeken welke factoren samenhangen met het
goedkeuren van het specifieke seksueel grensoverschrijdende gedrag dat in de
casussen is beschreven. In de bivariate analyses kijken we telkens naar de
samenhang met elke factor afzonderlijk. Vervolgens zetten we alle factoren in
een model (multivariate analyse) en bekijken we welke factoren het meest
belangrijk zijn.
Op bivariaat niveau hangen alle factoren samen met het afkeuren van seksuele
grensoverschrijding (Tabel 12). Een minder sterke dubbele moraal, minder
genderstereotiepe opvattingen en het horen van meer beschermende
boodschappen, hangen allemaal samen met sterker afkeuren van seksuele
grensoverschrijding. Vanuit de ouders hangen afkeuren van vermeend gedrag in
de casussen, genderstereotiepe opvattingen, kinderen meer vrij laten op
seksueel gebied en het aangeven en respecteren van grenzen belangrijk vinden,

Waar ligt de grens?

25

een warmere en minder controlerende opvoedingsstijl en meer beschermende
boodschappen samen met het afkeuren van seksuele grensoverschrijding
onder jongeren. Ten slotte blijkt dat als vrienden vrijer denken over seksualiteit
en seksuele grensoverschrijding sterker afkeuren, jongeren zelf seksuele
grensoverschrijding ook sterker afkeuren. De mate waarin jongeren sociale
media gebruiken, hangt niet samen met opvattingen van de jongere.
Tabel 12. Factoren die samenhangen met het afkeuren van seksuele grensoverschrijding
Bivariaat
(n≈900)

Multivariaat
(n=550)

r

β

Geslacht

.215***

.034

Leeftijd

.010

.010

Sterkere dubbele moraal

-.554***

-.351***

Genderstereotiepe opvattingen

-.142***

-.041

Beschermende boodschappen krijgen

.167***

.003

Seksuele grensoverschrijding afkeuren

.512***

.267***

Genderstereotiepe opvattingen

-.089**

.017

Seksueel gedrag van kind accepteren

.079*

-.030

Aangeven en respecteren van grenzen door kind
belangrijk vinden

.295***

.067

Affectie van ouders

.288***

.022

Controle door ouders

-.202***

-.022

Beschermende boodschappen geven

.139***

.021

Permissieve opvattingen seksualiteit
vriendena

.142***

-.001

Afkeurende opvattingen seksuele
grensoverschrijding vrienden a

.553***

.228***

Meer social media gebruik

.014

-.016

Demografische gegevens jongeren

Factoren jongeren

Factoren ouders

Overige factoren

R2

.537

Noot. Uitkomsten zijn correlaties (r) en gestandaardiseerde B-waarden (β); ***p<.001; **p<.01; *p<.05; a n= 602

In het multivariate model verdwijnt de significantie van enkele factoren.
Hierdoor blijven de sterkst voorspellende factoren over. Ten eerste blijkt dat
jongeren met een minder sterke dubbele moraal seksueel grensoverschrijdend
gedrag sterker afkeuren. Daarnaast keuren jongeren seksueel
grensoverschrijdend gedrag sterker af als hun ouders het belangrijk vinden dan
ze wensen goed aangeven en respecteren. Ook afkeuring van het vermeende
gedrag in de casussen door ouders hangt samen met afkeuring van de jongere.
Ten slotte hangen de afkeurende opvattingen over seksuele grensoverschrijding
van jongeren samen met die van hun vrienden.
Factoren die samenhangen met afkeuring van vermeend gedrag in de
casussen
In de factoren die samenhangen met hoe jongeren denken over het gedrag in de
casussen bestaat een vergelijkbaar patroon. Op bivariaat niveau hangen de
26

Waar ligt de grens?

meeste factoren samen met het afkeuren van het gedrag dat in de casussen
beschreven wordt. Zowel opvattingen van jongeren en hun ouders hangen
samen met de mate van afkeuring. Leeftijd van de jongere, een accepterende
houding van ouders tegenover seks en de hoeveelheid social mediagebruik
hangen niet samen met de mate van afkeuring.
In de multivariate analyses bleken een minder sterke dubbele moraal en minder
genderstereotiepe opvattingen van de jongeren samen te hangen met meer
afkeuring van het seksueel grensoverschrijdende gedrag in de casussen.
Daarnaast keuren jongeren dit sterker af als de ouders het ook afkeuren, als de
ouders meer genderstereotiepe opvattingen hebben en als de ouders het
minder acceptabel vinden als zij seks (zouden) hebben. Ook hier hangen de
opvattingen van vrienden samen met de mate van afkeuring. Ten slotte hangt
social mediagebruik hier niet significant mee samen.
Tabel 13. Factoren die samenhangen met afkeuring van het vermeende
gedrag in de casussen
Bivariaat
(n≈900)

Multivariaat
(n=550)

r

β

Geslacht

.214***

.064*

Leeftijd

.018

.034

Sterkere dubbele moraal

-.471***

-.187***

Genderstereotiepe opvattingen

-.160***

-.096**

Beschermende boodschappen

.153***

.004

Afkeuring van vermeend gedrag in casussen

.759***

.693***

Genderstereotiepe opvattingen

-.066*

.077

Seksueel gedrag van kind accepteren

-.004

-.068*

Aangeven en respecteren van grenzen door kind
belangrijk vinden

.209***

-.057

Affectie van ouders

.221***

.022

Controle door ouders

-.193***

-.034

Beschermende boodschappen

.144***

-.005

Demografische gegevens jongeren

Factoren jongeren

Factoren ouders

Overige factoren

.

Permissieve opvattingen seksualiteit vriendena

.105*

.034

Afkeurende opvattingen grensoverschrijding
vriendena

.440***

.103***

Meer social media gebruik

.052

-.019

R2

.722

Noot. Uitkomsten zijn gestandaardiseerde waarden (B); ***p<.001; **p<.01; *p<.05

5.6

Ondersteuningsbehoeften van ouders
Onder de ouders die meededen aan dit onderzoek geeft 70% aan dat ze geen
verdere informatie nodig hadden over een van onderstaande onderwerpen. Een
relatief laag percentage van ouders gaf aan dat ze informatie wilden over

Waar ligt de grens?

27

onderwerpen die met seksuele grensoverschrijding te maken had. Het meest
benoemde onderwerp rondom seksuele grensoverschrijding was hoe ze
jongeren kunnen leren hun grenzen te herkennen en aan te geven.
Tabel 14. Informatiebehoefte van ouders over seks en seksuele grensoverschrijding
% behoefte aan informatie over:

Ouders
♂

♀

Tot.

Hoe praat ik met mijn kind over puberteit, relaties en seks

9.2%

9.0%

9.0%

Waarover moet ik met mijn kind praten op dit gebied

6.3%

4.7%

5.4%

Wanneer kan ik hier het beste over praten met mijn kind

9.4%

9.2%

9.2%

Wat ik moet ik vertellen over biseksualiteit en homoseksualiteit

2.2%

2.2%

2.1%

Wat moet ik vertellen over gender en genderrollen

2.4%

2.6%

2.5%

Hoe kan ik zorgen dat mijn kind positief denkt over zichzelf

11.8%

13.8%

13.1%

Hoe kan ik mijn kind leren praten over zijn of haar gevoelens

12.5%

9.7%

11.2%

Wat is de invloed van media en internet op hoe jongeren denken over
relaties en seks

9.0%

9.5%

9.3%

Wat is seksueel grensoverschrijdend gedrag

4.8%

3.2%

3.9%

Hoe leer ik mijn kind om zijn/haar grenzen te herkennen en aan te
geven

10.9%

12.3%

11.6%

Hoe leer ik mijn kind om de seksuele grenzen van anderen te
respecteren

6.8%

3.7%

5.2%

Ten slotte hebben we uitgevraagd hoe ouders de informatie uit Tabel 14 zouden
willen ontvangen. Hieruit bleek dat twee op de vijf ouders (40%) deze informatie
via een website wilden ontvangen en een aanzienlijk lager aantal via
bijvoorbeeld filmpjes of ouderavonden.
Tabel 15. Manier waarop ouders opvoedingsondersteuning willen krijgen

28

% ouders die wil leren via:

Ouders

Een website met tekst

40.0%

Iemand kunnen bellen

4.2%

Via sociale media

6.5%

Filmpjes met voorbeelden

14.1%

Informatie op televisie

11.3%

Een online forum met andere ouders

7.9%

Ouderavond op school

10.4%

Ik heb geen vragen

50.4%

Waar ligt de grens?

6

Discussie en conclusie
Seksueel grensoverschrijdend gedrag heeft recentelijk een grotere plaats
gekregen in het maatschappelijk debat. Maar er is nog weinig bekend over hoe
ouders en jongeren staan ten opzichte van seksualiteit, seksueel
grensoverschrijdend gedrag en recentelijke gebeurtenissen in de media. In deze
studie onderzochten we opvattingen over seks en seksuele grensoverschrijding
en in hoeverre deze samenhangen tussen jongeren en hun ouders.

6.1

Opvattingen over seks en seksuele grensoverschrijding
Jongeren en hun ouders staan doorgaans accepterend tegenover seks onder
jongeren en keuren seksuele grensoverschrijding over het algemeen af. Zo vindt
9% van de jongeren en 11% van de ouders het verkeerd om seks te hebben voor
het huwelijk. En 6% van zowel de jongeren als de ouders vindt dat je seks niet
mag weigeren als je na het uitgaan met iemand mee naar huis gaat. Eenzelfde
patroon zien we in de casussen terug. Zo vindt 92% van de jongeren en 91% van
de ouders wat Ali B zou hebben gedaan verkeerd. Ook vindt 78% van de
jongeren en 80% van de ouders het verkeerd dat Johan Derksen en zijn
tafelgenoten grappen maakten over zijn verhaal. Vooral in een van de casussen
zien we victim blaming terug. Zo geeft de 57% van de jongeren en 52% van de
ouders dat de vrouwen in de casus van Ali B duidelijker nee hadden moeten
zeggen.

6.2

Genderverschillen in deze opvattingen
In de resultaten bestaan verschillende genderverschillen, tussen jongens en
meisjes en tussen vaders en moeders. Jongens en vaders lijken over het
algemeen iets minder afkeurend ten opzichte van seksueel grensoverschrijdend
gedrag. Zo geven jongens bijvoorbeeld vaker dan meisjes aan dat iemand best
mag aandringen op seks (9% versus 3%) en hetzelfde geldt voor vaders (14%)
vergeleken met moeders (4%). Ook zeggen meer jongens (7%) en vaders (9%)
dan meisjes (3%) en moeders (2%) dat als je eenmaal hebt ingestemd met seks,
je dit niet meer mag weigeren.
Deze genderverschillen zijn ook zichtbaar in de reacties op het gedrag zoals dit
wordt beschreven in de casussen. Zo zegt 29% van de jongens en 40% van de
vaders dat het maar een grapje was van Johan Derksen, tegenover 17% van de
meisjes en 23% van de moeders. Ook geven jongens en vaders iets vaker aan
dat homojongens van aandacht houden (17% resp. 18%) dan meisjes en
moeders (14% resp. 12%). Meisjes (77%) en moeders (78%) vinden daarnaast
vaker dat de leden van het Amsterdams corps uit het corps gezet hadden
moeten worden dan jongens en vaders (beide 67%). De genderverschillen in het
oordeel over Ali B waren minimaal.

6.3

Verschillen tussen jongeren en ouders
Over het algemeen zitten jongeren en ouders behoorlijk op één lijn. Dat blijkt
ook uit de sterke samenhang tussen de opvattingen van de jongeren met die

Waar ligt de grens?

29

van hun ouders. Het meest opvallende verschil is zichtbaar in opvattingen over
seksualiteit. Ouders keuren seks in meer situaties goed dan jongeren. Meer
ouders (66%) dan jongeren (50%) vinden het prima als iemand een
onenightstand heeft of seks zonder relatie (68% van de ouders versus 48% van
de jongeren). Dat kan een generatieverschil zijn (de huidige generatie is dan
conservatiever dan de voorgaande) of een leeftijdsverschil (met het ouder
worden gaan jongeren dan seks in meer verschillende situaties acceptabel
vinden).
In de opvattingen over grensoverschrijding komen jongeren en ouders
grotendeels overeen. Alleen in de opvattingen over het Amsterdams
studentencorps zien we enkele opvallende verschillen, waarbij ouders
bijvoorbeeld vaker aangeven dat je dit kunt verwachten als je bij het
studentencorps gaat. Mogelijk komen deze verschillen voort uit het feit dat de
jongeren de studentenfase nog niet hebben bereikt, dus zich ook geen beeld
hebben gevormd van de ‘studentencultuur’.

6.4

Maakt de situatie uit?
In vier casussen hebben we verschillende specifieke situaties van seksuele
grensoverschrijding beschreven op basis van berichten in de media. Daarbij valt
op dat de jongeren en hun ouders het meest afkeurend zijn over het vermeende
gedrag van Sydney Smeets. Hierna volgde Johan Derksen. De casus van Ali B
en het Amsterdam Corps werden ongeveer hetzelfde beoordeeld en beide
minder sterk afgekeurd dan Sydney Smeets en Ali B.
Deze verschillen zijn lastig te interpreteren, omdat de casussen in allerlei
opzichten van elkaar verschillen en we ook per casus verschillende vragen
hebben gesteld. Dat het vermeende gedrag van Sydney Smeets sterker wordt
afgekeurd, kan te maken hebben met het feit dat hij minderjarige jongens
berichtjes stuurde, maar ook met zijn eigen seksuele oriëntatie. Het kan echter
ook komen door zijn positie als kamerlid. Veel respondenten geven ook aan dat
ze seks met minderjarige jongens altijd afkeuren (77% van de jongeren, 83% van
de ouders) en dat ze vinden dat Sydney als kamerlid een voorbeeldrol had (85%
van de jongeren, 90% van de ouders).
Dat het verhaal wat Johan Derksen op televisie vertelde minder negatief
beoordeeld wordt dan het vermeende gedrag van Sydney Smeets, kan te maken
hebben met het feit dat dit al lang geleden gebeurd is of met zijn populariteit bij
bepaalde groepen mensen. De groep die dit geen verkrachting zou noemen is
hier groter dan wat respondenten aangaven bij het vermeende gedrag van Ali B.
Dit komt mogelijk doordat het hier niet om seks maar om penetratie met een
voorwerp ging. Of dronkenschap van de slachtoffers meespeelde is
nagevraagd. Een minderheid vond het om deze reden de schuld van de vrouwen
zelf.
Dat de casussen van Ali B en het Amsterdams Corps vergelijkbaar beoordeeld
worden is opmerkelijk. Dit omdat er genoeg verschillen tussen beide situaties te
benoemen zijn. Zo gaat het in de casus van Ali B om vermeend fysiek seksueel
grensoverschrijdend gedrag met penetratie, terwijl het bij het corps om gefilmd
verbaal grensoverschrijdend gedrag gaat. Ook waren er in de casus van Ali B

30

Waar ligt de grens?

individuele slachtoffers aan te wijzen, terwijl de uitspraken bij het corps
vrouwen in het algemeen betroffen. Wellicht dat dit laatste juist een rol speelde
in het mildere oordeel over Ali B, omdat een meerderheid van de jongeren en
ouders aangeven dat deze vrouwen zelf duidelijker ‘nee’ hadden moeten
zeggen. Maar wellicht dat ook hier de populariteit van Ali B een rol speelt. Net
als Johan Derksen is hij een graag geziene tv-persoonlijkheid, in tegenstelling
tot Sydney Smeets en het corps. Dat de jongens uit het corps later leiding gaan
geven speelt voor minder mensen een rol in de beoordeling. Een huidige
machtspositie (zoals bij Sydney Smeets) speelt dus meer mee dan een
mogelijke machtspositie in de toekomst, wellicht ook omdat lid zijn van het
Corps hier uiteraard geen garantie voor is.

6.5

Gendernormen
Gendernormen zijn op twee verschillende manieren uitgevraagd. Ten eerste is
gevraagd of jongeren en ouders bepaalde genderstereotiepe kenmerken
(bijvoorbeeld zorgzaam, onafhankelijk) meer bij jongens of meer bij meisjes
vinden passen. Daarnaast is gevraagd naar de gendernormen ten aanzien van
seksualiteit, de zogenaamde “dubbele seksuele moraal”. Dit gaat bijvoorbeeld
over hoe belangrijk seks is voor jongens en meisjes en daardoor ook wie van
hen geacht wordt het initiatief te nemen.
De resultaten laten zien dat jongeren nog behoorlijk genderstereotiep denken
over jongens en meisjes, en een stuk meer genderstereotiep dan hun ouders.
Dat laatste kan ook hier een generatie- of leeftijdsverschil zijn. De kenmerken
die stereotiep als mannelijk worden gezien, worden vooral door de jongens zelf
aan jongens toegeschreven. Zo zegt 80% van de jongens dat ‘sterk’ meer bij
jongens past, tegenover 54% van de meisjes. Bij de typische meisjeskenmerken
zien we minder verschil. Zo vindt een meerderheid van zowel de jongens (67%)
als de meisjes (69%) dat ‘zorgzaam’ meer bij meisjes hoort. Bij de ouders zien
we over de hele linie meer genderstereotiepe opvattingen bij vaders dan bij
moeders. Dit vertaalt zich echter nauwelijks in de opvoeding, want ouders van
zoons en ouders van dochters lijken nauwelijks van elkaar te verschillen in
welke kenmerken zij bij hun zoon of dochter waarderen of stimuleren.
Met de stellingen die een dubbele seksuele moraal beschrijven is een
minderheid van de jongeren het eens. Zo vindt maar 3% van de jongeren dat
jongens meer van seks horen te weten dan meisjes of dat een jongen recht
heeft op seks als hij seksueel opgewonden is. Toch is deze op sommige punten
nog wel aanwezig. Zo vindt bijvoorbeeld een op de zes jongeren (16%) het
opdringerig als een meisje het initiatief neemt tot seks. En een op de vijf
jongeren (21%) vindt dat seks belangrijker is voor jongens dan voor meisjes.
Een minderheid van de jongeren (45%) vindt dat meisjes ook moeten checken
hoe ver de ander wil gaan.

6.6

(Seksuele) opvoeding
Ouders zijn voorzichtig als het hun kind en seksualiteit betreft. De overgrote
meerderheid vindt bijvoorbeeld dat hun kind voorzichtig moet zijn op seksueel
gebied (95%), dat hun kind pas seks moet hebben als diegene daar zelf aan toe
is (94%) of zelf wil (95%), dat hun kind altijd moet checken bij de ander of

Waar ligt de grens?

31

diegene seks wil (93%) en dat ze geen sexy foto’s online moeten zetten (95%) of
doorsturen (97%). Veel jongeren hebben het gevoel dat ze bij hun ouders
terecht zouden kunnen, mochten zij seksueel grensoverschrijdend gedrag
meemaken. Dat geldt zowel voor online als offline seksueel
grensoverschrijdend gedrag.
De percepties van de kinderen van de opvattingen van hun ouders laten zien dat
jongeren over het algemeen goed weten hoe hun ouders hierover denken.
Meisjes lijken daarbij meer beschermd te worden dan jongens. Ouders van
dochters geven bijvoorbeeld vaker aan dat ze hun kind te jong vinden voor seks
(67%) dan dat ouders van zoons dit vinden (58%). Ook vinden meer ouders met
een dochter (68%) dan ouders met een zoon (48%) dat hun kind alleen seks
moet hebben binnen een relatie. Jongens geven wel vaker dan meisjes aan dat
hun ouder het belangrijk vindt dat ze de grenzen van de ander checken (92%, ten
opzichte van 82% bij meisjes).
Naast deze opvattingen over seksuele opvoeding, hebben we ook gevraagd wat
ouders concreet tegen hun kind zeggen (en of jongeren dat ook gehoord
hebben). Daaruit blijkt dat niet altijd gecommuniceerd wordt over wat belangrijk
gevonden wordt. Zo vinden bijna alle ouders dat hun kind voorzichtig moet zijn
met seks, maar zegt maar 38% van de ouders dit ook letterlijk tegen hun kind.
Daarnaast zagen we eerder dat ouders het aangeven van grenzen ongeveer net
zo belangrijk vinden als het checken van grenzen, maar wordt over het eerste
ruim twee keer vaker gesproken (door 75% van de ouders) dan over het laatste
(34%). Hierin zien we bovendien opmerkelijke genderverschillen. Zo zegt 80%
van de meisjes dat ze te horen krijgen dat ze duidelijk hun grens moeten
aangeven als ze iets niet willen, tegenover 70% van de jongens. Daarentegen
hoort 28% van de meisjes dat ze bij de ander moeten checken of die ook seks
wil, tegenover 39% van de jongens. Meisjes horen ook vaker dat ze voorzichtig
moeten zijn of het moeten vertellen als er iets seksueel grensoverschrijdends
gebeurt. Gendernormen lijken dus door te spelen in de seksuele opvoeding.

6.7

Welke factoren spelen de belangrijkste rol?
In de samenhangen van verschillende factoren met de opvattingen van
jongeren, valt ten eerste op dat deze sterk samenhangen met hoe de ouders
ergens over denken. Verschillende schalen hebben we zowel aan de jongeren
als aan de ouders voorgelegd en al deze schalen hangen sterk met elkaar
samen. Zo is de correlatie tussen hoe jongeren over de casussen denken en
hoe de ouders hierover denken .76. Die samenhang is sterk te noemen.
Daarnaast is in een multivariaat model bekeken welke factoren (opvattingen
over seks en gendernormen van de jongere zelf, opvattingen en opvoedstijl van
de ouders, en opvattingen van vrienden) het sterkst samenhangen met het
afkeuren van seksuele grensoverschrijding. Daarbij is zowel gekeken naar de
samenhang met opvattingen over seksuele grensoverschrijding in het algemeen
als met de houding tegenover de specifieke voorbeelden van seksuele
grensoverschrijding in de casussen. In de analyses met beide uitkomstmaten
kwam een vergelijkbaar patroon naar voren.

32

Waar ligt de grens?

Ten eerste kwam naar voren dat jongeren met een sterkere dubbele moraal
seksuele grensoverschrijding minder sterk afkeuren. Dat betekent dat jongeren
die denken dat jongens en meisjes meer van elkaar verschillen op seksueel
gebied (bijvoorbeeld dat seks voor jongens veel belangrijker is dan voor
meisjes) en die vinden dat jongens en meisjes verschillende rollen hebben
(bijvoorbeeld dat jongens het initiatief horen te nemen bij seks), seksuele
grensoverschrijding minder afkeuren.
Daarnaast hingen de opvattingen over seksuele grensoverschrijding van de
jongeren samen met die van hun ouders en van hun vrienden. Voor de
opvattingen van de vrienden geldt daarbij dat het om percepties van de
opvattingen van vrienden gaat: de jongeren weten natuurlijk niet zeker of hun
vrienden er ook zo over denken. Bovendien kan er bij een samenhang met
opvattingen van vrienden ook altijd een selectie effect zijn: jongeren “kiezen”
hun vrienden zelf uit en voelen zich dan prettiger bij gelijkgezinden.
Voor de ouders gelden beide dingen niet: de ouders hebben zelf de vragen
ingevuld en kinderen en ouders kiezen elkaar ook niet uit. Bij de ouders valt op
dat het dezelfde maten van de opvattingen over seksuele grensoverschrijding
zijn die het sterkst met elkaar samenhangen. Dus: de algemene opvattingen
over seksuele grensoverschrijding van de ouders hangen vooral samen met de
algemene opvattingen van de jongeren, terwijl de mening van ouders over het
vermeende gedrag in de casussen vooral samenhangt met de mening van de
jongeren over de casussen. Het lijkt er dus op dat kinderen in zekere mate
overnemen hoe hun ouders ergens over denken.

6.8

Ondersteuningsbehoeften van ouders
Ten slotte vroegen we ouders of ze behoefte hadden aan informatie over
bepaalde onderwerpen rondom seksualiteit en seksuele grensoverschrijding.
Het merendeel van de ouders (70%) gaf hierbij aan geen behoefte te hebben
aan informatie. Hoe ze hun kinderen positiever kunnen laten denken over
zichzelf (13%), kunnen leren praten over hun gevoelens (11%) en kunnen leren
om de eigen grenzen te herkennen en aan te geven (12%) kwamen het vaakst
voorbij. Slechts 5% van de ouders geeft aan te willen weten hoe ze hun kind
kunnen leren om de seksuele grenzen van anderen te respecteren. Dat lijkt
tegenstrijdig aan het feit dat 93% van de ouders het wel belangrijk vindt dat hun
kind altijd checkt of de ander ook seks wil en het feit dat maar een klein deel
van de ouders (34%) het hier ook met zijn of haar kind over heeft. Mogelijk
hebben veel ouders er wel vertrouwen in dat hun kind de grenzen van anderen
zal respecteren, zonder dit expliciet te bespreken. Anderzijds is het mogelijk dat
ouders hun vaardigheden om hun kind te ondersteunen bij het omgaan met
seksualiteit en seksueel grensoverschrijdend gedrag al als voldoende
inschatten.

6.9

Sterke punten en beperkingen van dit onderzoek
Een sterk punt van dit onderzoek is dat we door het multi-informant design
zowel informatie hebben van jongeren als van (een van) hun ouders of
verzorgers. Dit stelt ons in staat om te bekijken of opvattingen over seks en
seksuele grensoverschrijding van jongeren samenhangen met die van hun

Waar ligt de grens?

33

ouders of met andere kenmerken van de ouders of opvoeding. Dankzij het panel
van I&O research hebben we in korte tijd een grote groep jongeren en ouders
kunnen werven.
Daarnaast zijn er ook een aantal beperkingen. Ten eerste kunnen sociaal
wenselijke antwoorden in dit onderzoek niet uitgesloten worden. Het is nou
eenmaal niet sociaal wenselijk om aan te geven dat je positief denkt over
seksuele grensoverschrijding. Wellicht is er hierdoor een onderschatting van het
werkelijke percentage jongeren en ouders die hier positief over oordelen. Ten
tweede zijn, ondanks zorgvuldige selectie van items op basis van gevalideerde
schalen, de gebruikte items niet gevalideerd. Er is wel op betrouwbaarheid
getoetst. Ten derde kan selectieve non-respons niet uitgesloten worden. De
leden van het panel zijn aselect geworven en uitgenodigd, maar mogelijk zijn
bepaalde ouders en kinderen meer geneigd om mee te doen dan andere
groepen. Het feit dat we ouder-kind paren hebben geworven, kan dit nog
versterkt hebben, omdat in dit geval zowel de ouder als het kind moest
instemmen met deelname. Kijkend naar de religieuze achtergrond van de groep
respondenten valt bijvoorbeeld op dat moslims ondervertegenwoordigd zijn. Dit
is overigens wel iets wat we vaker zien in onderzoek, zeker wanneer er gebruik
wordt gemaakt van een online panel. Door de selectieve non-respons zijn de
resultaten niet generaliseerbaar naar de Nederlandse populatie.

6.10

Advies
Ouders vinden zowel het aangeven van grenzen als het respecteren van grenzen
vrijwel even belangrijk. Tegelijkertijd praten ze met hun kind veel meer over het
eerste dan over het tweede. En ze praten daarnaast ook vaker met hun dochters
over het aangeven van grenzen, en met hun zoons over het respecteren van
wensen.
Deze aanpak van ouders versterkt zowel het risico op victim blaming als op het
aanhangen van een dubbele seksuele moraal bij jongeren. Omdat er meer
nadruk wordt gelegd op het goed aangeven van grenzen, leg je de
verantwoordelijkheid voor de preventie van seksuele grensoverschrijding bij het
slachtoffer. Want als er iets misgaat, heeft die persoon misschien niet duidelijk
genoeg ‘nee’ gezegd. Dat victim blaming nog steeds veelvuldig voorkomt, blijkt
uit feit dat meer dan de helft van de jongeren en de ouders aangeven dat de
vrouwen waar Ali B seks mee zou hebben gehad, duidelijker ‘nee’ hadden
moeten zeggen als ze dit niet wilden.
Het feit dat ouders ook nog vooral met hun dochters praten over het aangeven
van grenzen, versterkt de dubbele moraal onder jongeren. Binnen de dubbele
seksuele moraal gelden andere regels voor jongens dan voor meiden. Omdat
het achterliggend idee is dat jongens altijd seks willen, wordt hen niet geleerd
dat ze zelf ook grenzen kunnen hebben en mogen stellen. Van meisjes wordt
daarentegen verwacht dat ze minder seksuele verlangens hebben en hen wordt
geleerd voorzichtig te zijn en verantwoordelijk te zijn voor het aangeven van
grenzen. Dat ouders deze dubbele moraal bij hun kinderen versterken is extra
zorgelijk, omdat dit als een van de belangrijkste voorspellers van opvattingen
over seksuele grensoverschrijding naar voren kwam.

34

Waar ligt de grens?

Een campagne gericht op het veranderen van stereotiepe gendernormen en
seksuele dubbele moraal, die daarnaast een gezamenlijke verantwoordelijkheid
promoot voor het checken van consent en het voorkomen van seksuele
grensoverschrijding zou bij kunnen dragen aan de preventie van seksuele
grensoverschrijding. Deze campagne zou zich moeten richten op de jongeren
zelf, op hun peers en op hun ouders, omdat uit ons onderzoek duidelijk naar
voren komt dat zij hierin een belangrijke bijdrage kunnen leveren.
Opvoedondersteuning kan daarnaast een bijdrage leveren aan het toerusten van
ouders om het gesprek aan te gaan met hun kinderen/ pubers over het
aangeven van wensen en grenzen, over consent en de gezamenlijke
verantwoordelijkheid.
Inzetten op het veranderen van stereotiepe gendernormen en de seksuele
dubbele moraal bij jongeren, en het promoten van een gezamenlijke
verantwoordelijkheid voor (het checken van) consent draagt bij aan de preventie
van seksuele grensoverschrijding. Het bevorderen van respectvolle omgang en
de preventie van ongewenst gedrag horen beide bij de pedagogische taak van
zowel ouders als scholen. Aandacht hiervoor moet dan ook beginnen op de
basisschool en doorlopen tot en met het mbo en hoger onderwijs, en bovendien
jaarlijks terugkomen. Idealiter in een doorlopende leerlijn, die geborgd wordt in
het schoolbeleid en -plan. Daarnaast kunnen jongeren en hun ouders direct
worden bereikt met (online) voorlichting over gendernormen, wensen en
grenzen, consent en gezamenlijke verantwoordelijkheid. Dat kan door middel
van een bewustwordingscampagne. Deze campagne zou zich naast op
jongeren en hun ouders ook moeten richten op peers, omdat uit ons onderzoek
naar voren komt dat deze drie groepen een belangrijke bijdrage kunnen leveren.
Opvoedondersteuning levert daarnaast een bijdrage aan het toerusten van
ouders en verzorgers om het gesprek aan te gaan met hun kinderen over het
aangeven van wensen en grenzen, over consent en over gezamenlijke
verantwoordelijkheid. Veel ouders en verzorgers vinden deze gesprekken nog
moeilijk. Op dit moment worden ouders onder andere nog ondersteund via de
website opvoeden.nl, maar deze website gaat in 2024 offline. Omdat ouders
aangeven vooral behoefte te hebben aan online opvoedondersteuning, is het
belangrijk dat overzichtelijke, concrete en betrouwbare informatie over
opvoeden en seksualiteit duurzaam in een online omgeving wordt belegd. In
(online) opvoedondersteuning moet ook ruimte zijn voor concrete oefeningen,
handelingsperspectieven en ervaringen van mede-opvoeders, die zij direct in de
praktijk kunnen toepassen. Informatie rond relaties en seksualiteit wordt vanaf
2023 geïntegreerd in seksuelevorming.nl. Het combineren van deze website
met een beperkte doorlopende campagne voor ouders en opvoeders, die ouders
ervan bewust maakt waarover het gesprek met hun kind zou moeten gaan en
waar ze informatie kunnen vinden om dit gesprek goed te kunnen voeren, zou
hierin optimaal zijn.

Waar ligt de grens?

35

7

Referenties
Centraal Bureau voor de Statistiek (2022). Emancipatiemonitor 2022. Den
Haag/Heerlen: CBS.
Cense, M., Bay-Cheng, L.Y. & van Dijk, L. (2018). ‘Do I score points if I say No?’
Negotiating Sexual Boundaries in a changing normative landscape. Journal
of Gender-Based Violence, 2(2), 277–91
Emmerink, P., Vanwesenbeeck, I., van den Eijnden, R. J., van Lankveld, J. J., &
Ter Bogt, T. F. (2018). Een verkenning van de seksuele dubbele standaard bij
adolescenten en jongvolwassenen in Nederland. Tijdschrift voor Seksuologie,
42(1), 8-13.
Graaf, H., de Nikkelen, S., van den Borne, M., Twisk, D. & S. Meijer (2017). Seks
Onder je 25e. Seksuele Gezondheid van Jongeren in Nederland Anno 2017.
Eburon.
Graaf, H. de & Wijsen, C. (Eds.). (2017). Seksuele gezondheid in Nederland 2017.
Eburon.
Joemmanbaks, F., & Graaf, H. D. (2022). Fenomenen van seksueel geweld in
Nederland. Rutgers.
Jong, T, de (2019). Sociale normen en gender gerelateerd geweld onder jongeren,
Onderzoek voor de campagne Generatie Ja En? Intern rapport Act4Respect
Mulder, E., Cense, M. & W. van Berlo (in press, 2022). Seksueel geweld bij
volwassenen. Hoofdstuk 8 in Handboek Slachtoffers. Wolter Kluwer.
Mulder, E., (2021) The Normality of Rape? Observer Reactions to Stories of
Female and Male Sexual Assault, Universiteit Tilburg.
Naezer, M., & van Oosterhout, L. (2019). Sharing is caring. Jongeren, sexting en
de ongewenste verspreiding van sexy beeldmateriaal. Ministerie van Justitie
en Veiligheid.
Nikkelen, S., Tijdink, S., Graaf, H. de & Bakker, B. (2019). Seksuele gezondheid
van lesbische, homoseksuele en biseksuele personen in Nederland anno
2017. Rutgers.
Reep, C., Akkermans, M. & Kloosterman, R. (2022). Straatintimidatie van
jongeren. Statistische trends, 2 februari. CBS.
Römkens, R., Brink, A. van den, & Jong, T. de (2018). Welk geweld telt?
Opvattingen van Nederlanders over partnergeweld. Atria/Blijf Groep
RTL nieuws (20 Januari 2022). Dit zijn de aantijgingen in BOOS tegen Ali B,
Marco Borsato en Jeroen Rietbergen. Retrieved December, 2022, from https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5282457/voice-hollandseksueel-grensoverschrijdend-gedrag-boos-tim-hofman
RTL nieuws (15 April 2022). Ging Sidney Smeets te ver? 'De wet zegt iets anders
dan onderbuikgevoel' Retrieved December, 2022, from
https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5225498/sidney-smeetswet-zeden-strafbaar-tieners-seks
RTL nieuws (27 April 2022). Johan Derksen onder vuur na bekentenis over
misbruiken vrouw met kaars. Retrieved December, 2022, from
https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5304728/johan-derksenvrouw-misbruikt-kaars
RTL Nieuws (27 juli 2022). 'hoeren'-speech studentencorps Strafbaar? Het begint
met een aangifte. Retrieved December, 2022, from
https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5323533/studenten-ascavsv-hoeren-uitspraken-strafbaar-aangifte

36

Waar ligt de grens?

8

Supplementen

8.1

Betrouwbaarheid meetinstrumenten
Betrouwbaarheid (Cronbach’s
Alpha)
Schalen

Items

⍺ Jongeren

⍺ Ouders

Bijzonderheden

Opvattingen seksuele attituden

1,2,3,8

.78

.73

#6verwijderd

Opvattingen seksuele
grensoverschrijding

4,5,7,9,10

.62

.60

Items alle casussen samen

.85

.87

Casus Ali B

.65

.70

Casus Johan Derksen

.83

.86

Casus Sydney Smeets

.68

.69

Casus Amsterdams corps

.68

.72

Gendernorm

.71

.76

Dubbele moraal

.76

--

Opvoeding: ouderlijke affectie

.89

.90

Opvoeding: ouderlijke controle

.63

.63

(Gepercipieerde) opvattingen over
liefde en seks ouders

1,2,3,10

.68

.73

(Gepercipieerde) opvattingen
seksuele grensoverschrijding ouders

4,5,6,7,8,9

.84

.88

(Gepercipieerde) attituden liefde en
seks leeftijdsgenoten

1,2,3,8

.74

--

(Gepercipieerde) attituden seksuele
grensoverschrijding leeftijdsgenoten

4,5,7,9,10

.70

--

.88

.88

Praten over boodschappen

Waar ligt de grens?

#6 en #10
verwijderd

#6 verwijderd

37