Bijlage 1: WODC-onderzoek

WODC-onderzoek “Een discriminatie-aspect als strafverzwarende omstandigheid. Cijfers
en praktijkervaringen”
Op 2 juni jl. is op de website van het WODC het onderzoek “Een discriminatie-aspect als
strafverzwarende omstandigheid. Cijfers en praktijkervaringen.” gepubliceerd. Dit onderzoek
verschaft inzicht in het toepassen van een strafverzwaringsgrond bij delicten met een
discriminatie-aspect, en beziet de uitwerking van beleidsintensiveringen die de afgelopen jaren
hebben plaatsgevonden. Daarbij dient opgemerkt te worden dat de meest actuele
beleidsintensiveringen, zoals de herziening van de Aanwijzing discriminatie van het openbaar
ministerie in 2019, niet konden worden meegenomen in dit onderzoek.
De onderzoekers hebben de gang door de strafrechtketen gevolgd van discriminatiefeiten en
commune delicten met een discriminatie-aspect (CODIS) in de periode 2015-2018. Ten aanzien
van de periode 2010-2013 zijn volgens de onderzoekers positieve veranderingen waar te nemen.
Het selectieproces bij de politie is transparanter en meer eenduidig geworden. De instroom bij het
Openbaar Ministerie is verbeterd en er is een classificatie voor commune delicten met een
discriminatie-aspect ingevoerd, hetgeen vermoedelijk heeft geleid tot het vaker meewegen van het
discriminatie-aspect bij de strafeis. Ondanks deze positieve veranderingen, zien de onderzoekers
ook ruimte voor verdere verbeteringen. Zij doen daartoe een aantal concrete aanbevelingen.
Hieronder zal het kabinet ingaan op deze aanbevelingen.

Aanbeveling 1: Eenduidige definities
De onderzoekers constateren een verschil van opvatting tussen de discriminatie-experts van het
LECD en degenen die in praktijk deze zaken afhandelen; parketsecretarissen en (assistent-)
officieren van justitie over wat een CODIS-feit is. Veel incidenten op de politieoverzichten hebben
betrekking op wat we gemakshalve ‘schelden’ noemen. Het verschil van opvatting zit in de vraag
of het schelden met het woord homo, Jood, mongool, of andere termen die vallen onder artikel
137c Sr gezien moet worden als een algemeen scheldwoord of als een discriminatie-aspect. Veel
misverstanden kunnen worden voorkomen als hier betere overeenstemming over is. Het lijkt de
onderzoekers daarnaast van belang om deze discussie af te stemmen met vertegenwoordigers van
de rechtbanken.
Het kabinet erkent het belang van gedeelde (werk)definities. Dat geldt naast de invulling die wordt
gegeven aan CODIS, ook voor begrippen als antisemitisme en de internationaal gehanteerde
begrippen hate crime en hate speech.
Door gebruik te maken van werkdefinities, die de strafrechtketen in staat stellen om een eerste
oordeel te vormen over de strafbaarheid van een bepaalde uiting of gedraging en door meer
transparantie te verschaffen in de wijze waarop politie en OM tot beoordeling van specifieke zaken
komt en in de cijfers zoals die worden gedeeld met uw Kamer en met internationale
monitoringsmechanismen, blijft het kabinet werken aan eenduidigheid in de strafrechtelijke
aanpak.

Aanbeveling 2: Betere zaakselectie bij de Politie
De onderzoekers constateren dat het de politie tot nu toe onvoldoende is gelukt om alle zaken met
een discriminatie-aspect te ontsluiten. Een juiste zaakselectie bij de politie is van essentieel belang
voor een juiste gang van de discriminatiezaken door de strafrechtketen.
De politie blijft zich inzetten om zaken een discriminatie-aspect goed te kunnen identificeren in het
operationele proces. Het werken met duidelijker definities (zie vorige aanbevelng) kan daarbij
behulpzaam zijn.

Aanbeveling 3: Koppelen van discriminatieoverzichten Politie met OM-administratie
De onderzoekers constateren dat van zaken die doorstromen naar het OM en aldaar worden
geadministreerd, het discriminatie-aspect niet automatisch wordt meegenomen in de OMadministratie. Zij adviseren deze koppeling alsnog door te voeren. Hiermee zou het probleem dat
de parketsecretaris die de zaak invoert zich onvoldoende bewust is van een mogelijk discriminatieaspect deels oplossen.
De bedrijfsprocessen van politie en OM zijn niet gekoppeld en het is technisch ook niet mogelijk
om een koppeling van de systemen tot stand te brengen. Met het oog daarop worden de
zaaksoverzichten van de politie besproken in de Regionale DiscriminatieOverleggen (RDO’s) van
OM, Politie en ADV’s. Aldus ontstaat er een gedeeld beeld van meldingen en aangiftes waarbij
discriminatie een rol speelt.

Aanbeveling 4: Serieuzer invulling geven aan het taakaccent discriminatie bij officieren
De onderzoekers stellen dat de discriminatieofficier/secretaris serieuzer invulling kunnen geven
aan dit taakaccent en collega’s beter kunnen aanspreken en attenderen op het discriminatie-aspect
bij commune delicten, door het taakaccent discriminatie niet slechts op papier aan een officier
en/of secretaris toe te kennen, maar daar ook daadwerkelijk een aantal vrijgestelde uren/dagen
aan te koppelen.
Het OM heeft aangegeven dat deze aanbeveling besproken zal worden in het overleg van
discriminatie-officieren.

Overige aandachtspunten
Oriëntatiepunten LOVS
Terecht geven de onderzoekers aan dat de rechter onafhankelijk is en dat het kabinet geen
beleidsintensiveringen kan opleggen aan de rechtspraak. Volgens de onderzoekers wordt het
discriminatieaspect bij CODIS-feiten door officieren in de strafeis benoemd en meegewogen. De
onderzoekers zien dat rechters deze hogere eis van de officier van justitie tot op zekere hoogte
volgen als er om strafverzwaring wordt gevraagd vanwege een discriminatieaspect. Het kabinet
heeft er nota van genomen dat de onderzoekers constateren dat ‘discriminatie’ tot op heden niet is
opgenomen als strafverzwarende omstandigheid in de oriëntatiepunten voor straftoemeting van
het Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht (LOVS). Als discriminatie wel in de oriëntatiepunten
zou zijn opgenomen, zorgt dit er vermoedelijk voor dat de rechter meer houvast heeft bij het
beoordelen en het meewegen van dit aspect. De minister van Justitie en Veiligheid zal daarom het
onderzoeksrapport ook ter beschikking stellen aan de Raad voor de Rechtspraak.
Wettelijke strafverzwaringsgrond
Tenslotte hebben de onderzoekers inzichtelijk gemaakt dat de respondenten verschillend aankijken
tegen de voor- en nadelen van een wettelijke strafverzwaringsgrond. Alvorens het kabinet over
deze kwestie een standpunt inneemt, is het van belang eerst ook kennis te nemen van het
rechtsvergelijkende onderzoek over dit vraagstuk. Dit rapport komt naar verwachting nog deze
zomer gereed. Daarbij zal ook de conclusie van de onderzoekers van het onderhavige onderzoek
worden meegenomen dat de beleidsintensiveringen die de afgelopen jaren zijn ingezet hun
vruchten hebben afgeworpen.