2015D09215

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu hebben
verschillende fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te
leggen aan de Minister van Infrastructuur en Milieu inzake de concept
Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) voor de Structuurvisie Ondergrond (Kamerstuk 33 136, nr. 10).
De voorzitter van de commissie,
Van Dekken
De adjunct-griffier van de commissie,
Jansma

nds-tk-2015D09215

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inhoudsopgave
Inleiding
Algemeen
Mijnbouw en energiedragers
Opslag
Water
Zoutwinning
Overige

2
3
6
9
10
12
13

Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de concept
Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) voor het milieuonderzoek ten
behoeve van de Structuurvisie Ondergrond en hebben nog de behoefte
tot het stellen van een aantal vragen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse kennisgenomen van
de NRD bij de Structuurvisie Ondergrond. Deze leden zijn blij dat eerdere
verzoeken om de drinkwatersector volwaardig in het proces mee te
nemen zijn ingewilligd. Ook in de ogen van deze leden is een waarborg
van goed en voldoende drinkwater in de toekomst essentieel.
Er leven nog wel enkele vragen bij deze leden.
De leden van de SP-fractie hebben met de nodige verbazing kennisgenomen van de voorgelegde concept NRD voor het milieuonderzoek ten
behoeve van de Structuurvisie Ondergrond. Deze leden lezen dat
voorgelegd voorstel een afbakening moet zijn voor wat er wordt onderzocht en hoe het onderzoek wordt vorm gegeven. Deze leden missen een
groot aantal onderwerpen en missen daarnaast de rol die provincies en
gemeenten met hun respectievelijke verantwoordelijkheden zullen krijgen.
Naar mening van deze leden is de mededeling dat het gebruik en het
beheer van de ondergrond een gezamenlijke verantwoordelijkheid is die
vraagt om goede afspraken zowel tussen overheden onderling als met
bedrijven, maatschappelijke organisaties en burgers, een prachtige aftrap.
Daarbij vinden deze leden echter nog geen begin van een rolverdeling.
Voorliggend concept gaat naar mening van deze leden uit van slechts die
zaken die voor het Rijk van belang zijn. Iedere onderbouwing voor de
gemaakte keuzes ontbreekt.
De leden van de D66-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de concept NRD voor het milieuonderzoek ten behoeve van de
Structuurvisie Ondergrond en hebben daarover nog een aantal vragen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van de
concept NRD Structuurvisie Ondergrond. Genoemde leden vinden een
integrale afweging van eventueel gebruik van de ondergrond en
maatschappelijke waarden belangrijk. Zij zijn bovendien tegen winning
van schaliegas en schalieolie in Nederland. Deze leden vragen naar de
discussie over nut en noodzaak en de verhouding tussen de structuurvisie
ondergrond en de structuurvisie schaliegas.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van de
concept NRD. Deze leden juichen de voortgang in het proces toe. Zij
hebben wel kritische vragen en opmerkingen.

2

De leden van de PvdD-fractie hebben kennisgenomen van de concept
NRD Structuurvisie Ondergrond. Zij willen graag nog enkele vragen
stellen.
Algemeen
De leden van de VVD-fractie lezen dat het doel van de planMER-procedure
is om het milieubelang een volwaardige plek te geven in de besluitvorming over plannen die belangrijke gevolgen voor het milieu kunnen
hebben. Zou de Minister kunnen toelichten wat precies onder
«volwaardig» wordt verstaan? Staat deze volwaardigheid gelijk met
economische belangen of staat het milieubelang hierboven?
De leden van de VVD-fractie vragen op welke wijze er bij ondergrondse
activiteiten rekening gehouden wordt met bovengrondse activiteiten.
Welke criteria worden er gebruikt bij een belangenafweging?
De leden van de VVD-fractie zijn van mening dat ten aanzien van de vier
alternatieve functiecombinaties hier ook economische afwegingen een rol
moeten spelen. Om deze reden willen deze leden vragen of er een vijfde
alternatief ontworpen kan worden waarbij gekeken wordt naar de
combinatie met het grootste economische rendement.
Ten aanzien van de tabel getiteld «beoordelingskader milieueffecten» zien
de leden van de VVD-fractie graag een toelichting hoe de afweging met
betrekking tot de gebruikswaarde gemaakt wordt. Hoe wordt economische waarde ten aanzien van recreatie en landbouw afgewogen?
De leden van de VVD-fractie lezen dat het beoordelingskader bestaat uit
twee stappen, te weten de beoordeling van de effecten van de ingreep en
een interpretatiekader. Door het ten dele ontbreken van een milieukundig
beleidskader in de diepe ondergrond zijn effecten lastig in beeld te
brengen. Daarom wordt er gekeken naar risico’s casu quo bedreigingen.
Deze leden zijn van mening dat hiermee het risico ontstaat dat er
aanname op aanname gedaan wordt; een interpretatie van een aanname
qua risico of bedreiging. Kan aangegeven worden waarom er geen
milieukundig beleidskader is voor ondergrondse functies? Betekent dit dat
er feitelijk geen beeld is en/of er geen nulmeting bestaat? Kan dit worden
opgesteld? Hoe wordt er zeker gesteld dat er een valide interpretatie
gedaan wordt?
De leden van de PvdA-fractie begrijpen dat de Structuurvisie Schaliegas
een apart traject doorloopt en zijn blij dat daarin de nut en noodzaakdiscussie gevoerd zal gaan worden. Wordt deze nut- en noodzaakdiscussie
ook meegenomen in de NRD of de milieueffectrapportage van overige
mijnbouwactiviteiten zoals zoutwinning en gaswinning? De opslag van
kernafval doorloopt een apart traject. Deze leden vinden dat hiervoor eerst
een nut- en noodzaakdiscussie moet worden gevoerd voordat dit
onderwerp eventueel bij de Structuurvisie Ondergrond betrokken zou
worden.
Het stemt de leden van de SP-fractie hoopvol over de ondergrond te lezen
dat deze als basis dient voor bovengrondse activiteiten zoals het
verbouwen van gewassen en de fundering van infrastructuur en
bebouwing is. Het moet deze leden van het hart dat hierover in het
verdere stuk niets meer te lezen is. Deze leden hopen niet dat dit tekenend
wordt voor de wijze waarop de regering verantwoordelijkheid draagt voor
de activiteiten die aan de oppervlakte plaatshebben.
Op welke wijze zullen de ecosystemendiensten als waterbergend- en
zuiverend vermogen van de ondergrond, temperatuurregulatie,
CO2-buffering en draagvermogen een plek krijgen in de Structuurvisie
Ondergrond? Wie van de betrokken bewindspersonen is waar verantwoordelijk voor? Kunnen deze leden inzicht krijgen in de ruimtelijke afwegingskaders ten aanzien van de ondergrond? Hoe vinden provincies,

3

gemeenten en waterschappen hun plek en hun verantwoordelijkheden?
Wie geeft op welk moment, welke vergunning af? Wie is verantwoordelijk
voor welke mogelijke schade bij bodemberoering?
De leden van de SP-fractie vragen wat de opgaven zijn die niet in de
Structuurvisie Ondergrond worden geadresseerd en dus zullen worden
opgepakt in het brede programma Bodem en Ondergrond? Wat zijn de
criteria om niet te worden toegelaten in de Structuurvisie, maar wel in het
programma Bodem en Ondergrond? Hoe breed is een brede visie precies,
zo vragen deze leden. Is deze visie uitputtend? Zo nee, waarom niet? Wat
is het overkoepelende doel van het programma Bodem en Ondergrond?
Op welke wijze wordt de Kamer betrokken bij het opgaan in de Structuurvisie Ondergrond, zo vragen de leden van de SP-fractie. Waarom wordt er
slechts gekeken naar de maatschappelijke effecten zoals nut en noodzaak
en de invloed op de energietransitie? Hoe wordt de invloed op drinkwatergebieden, natuur en milieu bekeken, betrokken en gemeten?
Hoe verhoudt zich het planMER voor Structuurvisie Ondergrond tot het
planMER voor de Structuurvisie schaliegas?
Waarom zijn boringvrije zones rond waterwinningen niet uitgezonderd
van de winning van schaliegas? Zal de uitzondering van schaliegaswinning in grondwaterbeschermingsgebieden, intrekgebieden, boringvrije
zones, strategische en nationale grondwatervoorraden voor de drinkwatervoorziening in Structuurvisie Ondergrond worden geregeld? Zo ja, op
welke wijze?
Indien de afweging of de winning van schaliegas op een bepaalde plaats
de voorkeur heeft boven andere activiteiten die geen onderdeel uitmaken
van de Structuurvisie Schaliegas, waar wordt dit besluit dan wel genomen
en door wie? Waarom wordt er gesteld dat indien de structuurvisie
ondergrond expliciet reserveringen maakt voor andere activiteiten, dit kan
leiden tot een nadere begrenzing van de potentieel geschikt bevonden
gebieden in de Structuurvisie Schaliegas1? Wat staat hier nu eigenlijk?
Kan de Kamer schaliegas nog afwijzen indien het is opgenomen in een
van de twee Structuurvisies? Is het niet zo dat er eerst indringend
gesproken moet worden over de wenselijkheid van schaliegas in
algemene zin alvorens energie wordt gestoken in dit soort maatregelen?
De leden van de SP-fractie vragen of het nadrukkelijk betrekken van het
energierapport 2015 niet een oneigenlijke manier van beïnvloeding van de
besluitvorming is. Waarom wordt de Structuurvisie Ondergrond niet
gemaakt als een soort atlas van de ondergrond, waarna door middel van
separate besluitvorming gekeken kan worden naar de wenselijkheid van
keuzes in een bepaald gebied? Sluit de keuze voor een Structuurvisie niet
per definitie democratische besluitvorming uit? Is er niets geleerd van
zaken als onrust rond de plaatsing van windenmolens op land of
tracébesluiten, zo vragen deze leden. Is het besluit om de ruimtebehoefte
van afzonderlijke energie-gerelateerde functies in de ondergrond vast te
leggen, ook meteen een besluit om zaken meteen met één pennenstreek
mogelijk te maken?
De leden van de SP-fractie missen de Maatschappelijke Kosten-Baten
Analyse (MKBA). In de voorliggende stukken wordt gesteld dat de MKBA
dient ter voorbereiding en onderbouwing van de Structuurvisie Ondergrond. Deze leden vernemen dan ook graag op welk moment de MKBA ter
beoordeling aan de Kamer wordt voorgelegd.
De leden van de SP-fractie vragen met klem of naast de nationale en
regionale welvaartseffecten ook minder «harde» effecten opgenomen
kunnen worden in deze MKBA. Een MKBA kan gebruikt worden om te
sturen op de ondergrond. Daarbij moeten waarden worden toegekend aan
ecosystemen. Zo komt bodemvruchtbaarheid om de hoek kijken, maar
ook waarden op het gebied van drinkwater, voedsel en hout. Probleem
hierbij is hoe de voordelen van de ondergrond (natuur, schone lucht,
1

Pagina 7 van de NRD Structuurvisie Ondergrond.

4

water et cetera worden beprijsd. Een probleem bij toepassing van de
MKBA is dat de voordelen die de ondergrond, of bijvoorbeeld van water,
natuur, schone lucht et cetera, bieden geen directe prijs hebben. Specifiek
op deze problematiek gaat de leidraad waardering van natuur, water en
bodem in.2 Daarin wordt een onderscheid gemaakt tussen de financiële
waarde, de economische waarde en de intrinsieke waarde.
Intrinsieke waarden (welvaart voor plant en dier) worden vaak niet
meegenomen in een MKBA, omdat zij geen voordeel bieden aan de mens.
Maar is dit voor een juiste afweging van verschillende vormen van
ruimtegebrek wel correct? Deze leden vragen op welke wijze intrinsieke
waarden een plek zullen krijgen binnen deze belangrijke MKBA en
daarmee in de Structuurvisie Ondergrond.
De leden van de SP-fractie hopen dat met de genoemde onderzoeken en
de raakvlakken waarmee rekening wordt gehouden verder reikt dan deze
slechts te benoemen.
Naar mening van deze leden zouden zaken als schaliegas, het energierapport, drinkwatervoorziening en het NWP2 en de Structuurvisie
Waddenzee integraal meegenomen moeten worden in de NRD en in de
parallel genoemde MKBA. Dit zijn geen kleine en onbetekenende
maatregelen in de ondergrond, maar maatregelen die enorme invloed
hebben.
De leden van de SP-fractie vragen wie, als het planMER en de MKBA niet
over de beoordeling van concrete projecten gaan, daar dan wel over gaat.
Is het mogelijk om bij het planMER en de MKBA op deelgebieden wel
uitspraken te doen over absolute onwenselijkheid van ingrepen in de
ondergrond? Wie maakt de balans op van absolute onwenselijkheid van
bodemactiviteiten in het kader van bijvoorbeeld (drinkwater-) veiligheid of
veiligheid voor inwoners in het algemeen? Welke onderzoeken zijn wat
betreft de betrokken bewindspersonen «heilig» bij de te maken
afwegingen?
De leden van de D66-fractie willen weten op welke manier de ruimtelijke
afwegingskaders concreet hun uitwerking zullen hebben. Hoe zullen deze
afwegingskaders eruit zien? Zal er bijvoorbeeld sprake zijn van verplichte
verdringingsreeksen en worden de afwegingskaders ook juridisch
verankerd?
De leden van de D66-fractie lezen dat proceswateronttrekking en
bodemenergie niet worden onderzocht in het planMER omdat deze
opgaven op decentraal niveau spelen. Deze leden vragen hoe de
samenhang met belangrijke nationale en decentrale opgaven zal worden
bekeken, wanneer deze opgaven geen onderdeel uitmaken van het
planMER. Hoe kunnen bijvoorbeeld de cumulatieve milieueffecten worden
ingeschat wanneer deze niet zijn onderzocht in het planMER, zo vragen
deze leden.
De leden van de D66-fractie willen graag weten op welke manier de
provincies, gemeenten en waterschappen worden betrokken bij het
opstellen van de Structuurvisie Ondergrond en de Structuurvisie
schaliegas.
Deze leden vragen op welke manier de functies in de ondergrond en in de
bovengrond op elkaar zullen worden afgestemd.
De leden van de ChristenUnie-fractie wijzen op het belang van een tijdige
discussie over nut en noodzaak over het gebruik van de ondergrond. Is dit
expliciet onderdeel van het planMER? De Minister maakt melding van een
verkenning naar de maatschappelijke effecten (nut en noodzaak
onderzoek) van schaliegaswinning en de invloed ervan op de energietran-

2

Waardering van natuur, water en bodem in MKBA – aanvulling op de leidraad OEI (2004)

5

sitie. Wordt hier de juiste volgorde gehanteerd, aangezien de Structuurvisie schaliegas al onderdeel is van de Structuurvisie Ondergrond?
De leden van de PvdD-fractie lezen in de concept NRD voor de Structuurvisie Ondergrond dat de overheid met de Structuurvisie Ondergrond
ruimtelijke sturing wil geven op ondergrondse activiteiten en deze beter
op elkaar wil afstemmen. Deze leden stellen dat als het niet duidelijk is of
activiteiten schadelijk zijn het voorzorgsprincipe gevolgd zou moeten
worden. Deze leden kunnen dit nog niet terugvinden in de concept NRD.
Kan de Minister aangeven hoe dit geborgd is in de Structuurvisie
Ondergrond?
De leden van de PvdD-fractie vragen de Minister of zij bekend is met de
bezorgde signalen vanuit decentrale overheden over de winning van
schaliegas, waarbij deze overheden pleiten voor een moratorium op alle
activiteiten die betrekking hebben op schaliegas. Ook hebben provincies
boringvrije zones aangewezen om bewoond gebied, natuurgebieden en
waterwingebieden te beschermen. Kan de Minister aangeven waarom
boringvrije zones rond waterwingebieden niet zijn uitgezonderd van de
winning van schaliegas? Is de Minister bereid schaliegasvrije provincies te
accepteren en bovendien geen schaliegaswinning bij grondwatergebieden
toe te staan? Zo nee, waarom niet? Is de Minister bereid in de Structuurvisie Ondergrond activiteiten met betrekking tot schaliegas te verbieden
omdat niet bewezen is dat dit schoon en veilig kan plaatsvinden? Zo nee,
waarom niet? Kan de Minister daarnaast aangeven hoe het planMER voor
de Structuurvisie Ondergrond zich verhoudt tot het planMER voor de
Structuurvisie schaliegas?
Mijnbouw en energiedragers
De leden van de VVD-fractie vragen of onder conventionele olie ook
schalieolie gerekend wordt. Indien dit niet zo is, zien zij graag een
toelichting wat dan de visie van de Minister op schalieolie in dit kader is.
De leden van de PvdA-fractie vragen wat de Structuurvisie Ondergrond zal
betekenen voor bestaande activiteiten. De Onderzoeksraad voor Veiligheid
(OVV) concludeerde eerder deze maand dat concessies voor mijnbouwactiviteiten in Nederland voor eeuwig zijn toegekend, en adviseren hier een
tijdelijke concessie van te maken. Is het mogelijk bestaande concessies te
beperken? Hoe wordt omgegaan met de injectie van afvalwater in de
ondergrond zoals nu plaatsvindt bij gaswinning? Tot nu toe is ten aanzien
daarvan geen milieueffectrapportage uitgevoerd. Wordt dat in het kader
van deze NRD wel gedaan? Wat kunnen de consequenties van de
Structuurvisie Ondergrond zijn als blijkt dat injectie van afvalwater
schadelijk is voor bijvoorbeeld de drinkwaterwinning? Wat betekent dit
voor het al dan niet beperken hiervan? Wordt bij de beoordeling van de
effecten van verschillende gebruiksmogelijkheden van de ondergrond ook
rekening gehouden met bodembeweging als gevolg hiervan?
De leden van de SP-fractie vragen of zaken als veiligheid en de ervaringen
van gaswinning in Groningen worden betrokken bij de conventionele olieen gaswinning. Op welke wijze worden de 200 gefrackte putten
gemonitord? Wat worden naar mening van de verantwoordelijke
bewindspersonen exact bepaald met deze structuurvisie? Behelst dat
grote winningen of kleine velden? Wat wordt exact in het planMER
onderzocht? Is er voldoende kennis aanwezig over conventionele olie- en
gaswinning? Hoe verhoudt dit zich ten opzichte van de constante
beroepen van de Minister van Economische Zaken op de noodzaak voor
verder onderzoek in het kader van de gaswinning in Groningen?

6

De leden van de SP-fractie vragen wat de reikwijdte van de opmerking is
dat door mijnbouwactiviteiten op te nemen in de Structuurvisie Ondergrond de ruimtelijke sturing op deze activiteiten mogelijk wordt en wat dit
precies inhoudt. Is sturing op dit moment naar mening van de Minister
dan niet mogelijk? En welke bewindspersoon gaat welk gedeelte van de
mijnbouwactiviteiten aansturen?
De leden van de SP-fractie vragen waarom het met behulp van de huidige
wetgeving niet mogelijk is om bij mijnbouwactiviteiten te besluiten waar
die activiteiten mogen plaatsvinden en waar niet. Klopt het dat dus sinds
het uitgeven van de eerste mijnbouwconcessies er nooit op enigerlei wijze
paal en perk is gesteld aan welke mijnbouwactiviteit dan ook? Wat zal
toekomstige wetgeving precies veranderen? Zal dit met terugwerkende
kracht werken? Kan met de stelling als is geponeerd op bladzijde zes van
het concept NRD vanaf vandaag een moratorium op activiteiten worden
gelegd totdat de Structuurvisie Ondergrond een feit is? Op welke wijze zal
voorkomen worden dat nog voor deze Structuurvisie een feit is een
stortvloed van aanvragen (bijvoorbeeld door Tulip Oil op Terschelling)
over het land wordt uitgestort? Kan op enigerlei wijze voorkomen worden
dat verregaande en talrijke concessies worden geclaimd? Kan deze wet
gebruikt worden om zaken met een nieuwe start te gaan bekijken, zo
vragen de leden van de SP-fractie.
De leden van de D66-fractie merken op dat onlangs uit het rapport3 van de
OVV is gebleken dat veiligheid nauwelijks een rol heeft gespeeld bij de
besluitvorming rond de aardgaswinning in Groningen. Deze leden willen
weten welke lessen de Minister uit dit rapport trekt voor de toekomstige
besluitvorming rond (mijnbouw-)activiteiten in de ondergrond. Op welke
manier gaat de Minister, in samenspraak met haar ambtsgenoot van
Economische Zaken, ervoor zorgen dat mogelijke veiligheidsrisico’s
expliciet onderdeel zijn van alle afwegingen over activiteiten in de
ondergrond. Op welke manier komt dat tot uiting in de afwegingskaders
van de Structuurvisie Ondergrond, zo vragen deze leden.
De leden van de D66-fractie lazen in het rapport van de OVV dat er lange
tijd een groot gebrek aan structureel onafhankelijk onderzoek over de
effecten van mijnbouwactiviteiten in de ondergrond is geweest. Deze
leden vragen op welke manier de Minister in samenspraak met haar
ambtsgenoot van Economische Zaken er in het vervolg voor gaat zorgen
dat er structureel, onafhankelijk onderzoek wordt gedaan naar de
gevolgen van alle mijnbouwactiviteiten in de ondergrond en hoe
onzekerheden over mogelijke veiligheids- en milieurisico’s tot uiting
komen in het afwegingskader.
De leden van de D66-fractie zijn van mening dat het van groot belang is
dat mensen inspraak hebben over de komst van mijnbouwactiviteiten in
hun omgeving. De leden van de D66-fractie willen weten op welke manier
inspraak in het afwegingskader van de Structuurvisie Ondergrond zal
worden geregeld. Ook vragen deze leden om een vergelijking tussen de
manier waarop inspraak bij mijnbouwactiviteiten en bij infrastructurele
projecten is geregeld, en hierbij te bekijken of de keuze voor de wijze
waarop inspraak bij mijnbouwactiviteiten wordt geregeld kan leren van de
wijze waarop inspraak bij infrastructurele projecten is geregeld.
De leden van de D66-fractie maken zich zorgen over de vraag of de
samenhang tussen de Structuurvisie Ondergrond en de Structuurvisie
schaliegas afdoende geborgd zal zijn. Is de Minister van plan om de
Structuurvisie schaliegas uiteindelijk onderdeel uit te laten maken van de
3

Onderzoeksraad voor de Veiligheid «Aardbevingsrisico’s in Groningen» d.d. 18 februari 2015.

7

Structuurvisie Ondergrond? Indien dit niet het geval is, hoe wordt dan de
samenhang van schaliegas met andere mijnbouwactiviteiten, nu en in de
toekomst, geregeld? Wanneer de Minister dit wel van plan is, waarom
vindt ze het dan opportuun om eerst twee trajecten naast elkaar te
houden?
De leden van de D66-fractie willen ook weten hoe de cumulatieve effecten
van schaliegas met andere activiteiten in de ondergrond in het
MER-onderzoek zullen worden beoordeeld. Wordt schaliegas bijvoorbeeld
onderdeel van het onderzoek naar kansen en knelpunten bij functiecombinaties?
De leden van de D66-fractie lezen dat binnen de Structuurvisie Ondergrond de afweging zal worden gemaakt of schaliegaswinning op een
bepaalde plaats de voorkeur zal krijgen boven andere activiteiten. Deze
leden willen weten op welke manier de positie van schaliegas in het
afwegingskader van de Structuurvisie Ondergrond tot stand zal komen,
aangezien schaliegas geen onderdeel is van het planMER van de
Structuurvisie Ondergrond.
De leden van de D66-fractie lezen dat het onderzoek van maatschappelijke
effecten (nut en noodzaak) van schaliegaswinning apart zal worden
uitgevoerd. Deze leden vragen of er ook een onderzoek naar nut en
noodzaak van andere (mijnbouw-) activiteiten in de ondergrond zal
worden uitgevoerd. Ook vragen deze leden waarom de maatschappelijke
effecten (nut en noodzaak) geen onderdeel van het planMER uitmaken. Is
het voor een integraal afwegingskader voor activiteiten in de ondergrond
niet van belang dat nut en noodzaak al meteen worden meegenomen in
het onderzoek?
De leden van de D66-fractie vragen of schaliegaswinning zal worden
uitgesloten in grondwaterbeschermingsgebieden, intrekgebieden,
boringsvrije zones, en bij strategische en nationale grondwatervoorraden.
Indien dit niet het geval is, waarom niet? En wat betekent dat voor de
veiligheid van de drinkwatervoorziening? Indien dit wel het geval is, wordt
dit dan in de Structuurvisie Ondergrond geregeld?
De leden van de D66-fractie lezen dat de Minister van plan is om de
Structuurvisie Ondergrond juridisch te verankeren en het bij besluiten
over mijnbouwactiviteiten mogelijk te maken dat kan worden gestuurd op
welke plek die activiteiten plaats mogen vinden. Deze leden vragen de
Minister om de precieze wijzigen in de huidige wet- en regelgeving als
gevolg van de Structuurvisie Ondergrond weer te geven, alsook om een
tijdsplanning te geven waarin staat wanneer deze wet- en regelgeving
wordt gemaakt en wanneer het naar de Kamer zal worden gestuurd.
De leden van de D66-fractie vragen of de milieueffecten van afvalwaterinjectie bij olie-en gaswinning ook zal worden betrokken in het onderzoek
van het planMER. Zo ja op welke manier? Zo nee, waarom niet?
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat het recent verschenen
rapport van de OVV over gaswinning forse kritiek levert op de besluitvorming over delfstoffenwinning en doet ingrijpende aanbevelingen, die
door de Minister van Economische Zaken zijn omarmd. Zien de verantwoordelijke ministers aanleiding om naar aanleiding hiervan wijzigingen
aan te brengen in de Structuurvisie Ondergrond? Deze leden willen ook
graag weten hoe relevante uitspraken van de Kamer worden opgenomen
in de Structuurvisie Ondergrond.

8

De leden van de GroenLinks-fractie zien een risico in het afzonderlijk
vaststellen van een Structuurvisie Schaliegas. Zij hebben hierover een
aantal vragen: Hoe verhoudt het planMER voor Structuurvisie Ondergrond
zich tot het planMER voor schaliegas? Waarom zijn boringvrije zones rond
waterwinningen niet uitgezonderd voor de winning van schaliegas? Zal de
uitzondering van schaliegaswinning in grondwaterbeschermingsgebieden, intrekgebieden, boringvrije zones, strategische en nationale
grondwatervoorraden voor de drinkwatervoorziening ook expliciet in
Structuurvisie Ondergrond worden geregeld? Zo ja, op welke wijze?
De afbakening van de Structuurvisie Ondergrond is de leden van de
GroenLinks-fractie niet geheel duidelijk. Zij zouden graag een uitgebreidere onderbouwing zien van het niet opnemen van de winning van
ultradiepe aardwarmte (voor het opwekken van elektriciteit), HTO,
bodemenergie (waaronder WKO), eindberging van radioactief afval en de
opslag van afvalstoffen (anders dan CO2). Ook verbaast het deze leden dat
lozing van formatie- of afvalwater van fossiele winningen niet expliciet
wordt genoemd in de NRD. Wat is hiervoor de reden? Kunnen de
betrokken ministers dit alsnog doen? Formatiewater hangt samen met
olie- en gas winning, maar heeft niet altijd op dezelfde plek plaats. Deze
leden zijn van mening dat er in de Structuurvisie Ondergrond ook
aandacht moet worden geschonken aan de lozing op een andere plaats.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of in het planMER ook
aandacht wordt besteed aan de hulpstoffen, naast stoom en stikstof, die
gebruikt worden om gas en olie uit de ondergrond los te krijgen? Wat is
de grens tussen conventionele en onconventionele winning die wordt
gehanteerd? Welke definitie van fracken hanteren de betrokken ministers?
Worden de risico’s voor het milieu van fracken impliciet meegewogen in
de wenselijkheid van olie- en gaswinning? Wordt bij de winning van olie
en gas expliciet rekening gehouden met bodemdaling?
Opslag
De leden van de VVD-fractie lezen dat een aantal zaken niet meegenomen
worden in het planMER-procedure, waaronder de hoge temperatuur
opslag (HTO), ultradiepe geothermie en de eindberging van radioactief
afval en de opslag van afvalstoffen. Zij vragen of de ambitie bestaat om
deze activiteiten in de nabije toekomst wel mee te nemen in het planMERprocedure. Zo nee, waarom niet? Zo ja, op welke wijze zal dit dan
gebeuren? Ook vragen deze leden of met het planMER-procedure zoals
die er nu is, het aannemelijk is dat er activiteiten in de ondergrond
plaatsvinden die een negatief effect hebben op de bovengenoemde
activiteiten die nu niet worden meegewogen.
Het is de leden van de PvdA-fractie onduidelijk hoe de verschillende
activiteiten zoals warmte-koudeopslag (WKO), HTO, ultradiepe
geothermie, en proceswateronttrekkingen die nu niet worden meegenomen in het milieuonderzoek, zich met de Structuurvisie Ondergrond
zullen verhouden als ze wel worden meegenomen? Het enkele feit dat een
andere bestuurslaag er over gaat mag er in de ogen van deze leden niet
toe leiden dat deze activiteiten bij de andere bestuurslaag niet in beeld
zijn. In de ogen van deze leden zou de Structuurvisie Ondergrond het
kader moeten zijn waaraan ook andere overheden bijvoorbeeld het
onttrekken van proceswater zouden moeten toetsen. Wat bedoelt de
Minister met de opmerking dat ruimtelijke sturing hierbij niet opportuun
is?
De leden van de PvdA-fractie lezen dat er straks wel onderzoek wordt
gedaan naar opslag in de ondergrond van aardgas, perslucht, stikstof en
olie, maar niet van andere stoffen zoals waterstof (wat een mogelijke

9

energieopslag-drager is), groen gas, liquefied natural gas (LNG),
afvalwater (bijvoorbeeld als resultaat van gaswinning). Waarom wordt
onderzoek hiernaar uitgezonderd en wordt dit onderzoek op den duur wel
opgenomen in de Structuurvisie Ondergrond?
De leden van de SP-fractie vragen waarom ultradiepe aardwarmte (voor
het opwekken van elektriciteit), HTO, bodemenergie (waaronder WKO),
eindberging van radioactief afval en de opslag van afvalstoffen (anders
dan CO2) niet in het planMER worden onderzocht. Zijn dit naar mening
van de betrokken bewindspersonen geen zaken van Rijksbelang? Wiens
belang is het dan wel? Maken HTO, WKO en ultradiepe aardwarmte geen
onderdeel uit van het energierapport 2015? Zo nee, waarom niet?
Is het feit dat op dit moment onvoldoende kennis en beschikbaar is over
HTO en ultradiepe geothermie reden om geen reserveringen op te nemen
in de Structuurvisie Ondergrond? Op welk moment is wel de nodige
kennis voorhanden? Op welke manier worden deze zaken dan wel
opgenomen in een Structuurvisie Ondergrond? Wat als deze zaken van
groot belang blijken voor onze energie-onafhankelijkheid? Hoe wordt dan
conflicterend belang tegen die tijd gewogen? Kortom: Bent u van mening
dat gebruik van de bodem voor energieopslagsystemen zoals WKO leidt
tot een groot ruimtebeslag in de ondergrond? Waarom wordt het gebruik
van de bodem voor WKO-systemen niet betrokken in de verkenning van
het ruimtelijke spanningsveld in het gebruik van de ondergrond? Is het
niet wenselijk deze analyse wél te betrekken in het planMER?
De leden van de ChristenUnie-fractie hechten aan een integrale afweging
van activiteiten in de ondergrond. Hoe maakt de Minister de integrale
afweging met schalieolie- en schaliegaswinning binnen het planMER?
Waarom is een aantal essentiële functies die op decentraal niveau spelen
niet meegenomen in het planMER, zoals WKO en ultradiepe geothermie?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen waarop de betrokken ministers
de eerste verkenning naar de toekomstige ruimtebehoefte van afzonderlijke energiegerelateerde functies in de ondergrond bij gebrek aan
toekomstvisie op de energieproductie en het energieverbruik baseren. Zal
in deze verkenning voorrang worden verleend aan WKO en geothermie
boven fossiele winning?
Water
De leden van de VVD-fractie vragen op welke wijze drinkwater als
nationaal belang geborgd wordt en of de drinkwatervoorzieningen
voldoende beschermd worden. Welke rol hebben de verschillende
overheidslagen (Rijk, provincie en gemeenten), drinkwaterbedrijven en
waterschappen hierin? Wie heeft uiteindelijk doorzettingsmacht en op
basis waarvan wordt deze afweging gemaakt?
Om te bepalen welke ruimte nodig is om ook voor de toekomst de
drinkwatervoorziening veilig te stellen, wordt ten behoeve van de
doorwerking van de Beleidsnota Drinkwater in de Structuurvisie Ondergrond samen met provincies, waterschappen en de drinkwatersector
onderzoek uitgevoerd. Wanneer kan de Kamer hier de resultaten van
verwachten en wat zijn de doelstellingen van dit onderzoek? Op welke
wijze worden de resultaten van dit onderzoek meegenomen worden in het
Nationaal Waterplan 2 (NWP2) en de herziening van de Kaderrichtlijn
water (KRW)?
De leden van de SP-fractie vragen of voorliggende NRD uitgaat van
drinkwater als nationaal belang. Waarom wordt dit dan niet expliciet zo in
het stuk gemeld, zo vragen de leden van de SP-fractie. Op welke wijze zal
de aanwijzing van drinkwater als nationaal belang geformaliseerd worden

10

en doorwerking krijgen in het planMER en de Structuurvisie Ondergrond?
Op welke wijze zal de aanwijzing van drinkwater als nationaal belang
geformaliseerd worden en doorwerking krijgen in het plan MER en
Structuurvisie Ondergrond?
Wat betekent de aanduiding van drinkwater als nationaal belang voor de
weging ten opzichte van andere gebruikers van de ondergrond? Op welke
wijze zal drinkwater als nationaal belang worden verankerd in een
afwegingskader voor de ondergrond? Op welke wijze houdt u in het
planMER en de Structuurvisie Ondergrond rekening met de zorgplicht van
overheden voor veiligstelling van drinkwater?
Voorliggend voorstel roept bij de leden van de SP-fractie een scala aan
vragen op, ook over de aanwijzing en doorwerking van strategische en
nationale grondwaterreserves. Zo vragen deze leden op basis van welk
scenario van de toekomstige drinkwatervraag aanwijzing van strategische
en nationale grondwaterreserves plaatsvindt. Door wie en wanneer zullen
strategische en nationale grondwaterreserves precies worden vastgesteld? Wat is de ruimte voor de Kamer bij deze vaststelling? Worden
strategische en nationale grondwaterreserves betrokken in de verkenning
van het ruimteconflict in de ondergrond? Wat betekent de aanwijzing van
grondwaterreserves voor de drinkwatervoorziening voor andere functies
in de ondergrond?
Welke andere ondergrondse functies zullen worden uitgesloten in
gebieden voor de drinkwatervoorziening?
Aanwijzing van grondwaterreserves voor de drinkwatervoorziening leidt
met name ook tot een spanningsveld met bovengrondse functies. Hoe zal
dit in het onderzoek en de aanwijzing worden betrokken? Wat betekent de
aanwijzing van grondwaterreserves voor de drinkwatervoorziening voor
de aanpak van historische bodemverontreiniging? Zullen de hier
aanwezige verontreinigingsgevallen worden aangemerkt als spoedlocatie
in het kader van het Bodemconvenant 2009 -2015? Wie draagt welke
kosten bij mogelijke sanering? Wie voert ten aanzien daarvan de regie
De leden van de D66-fractie vragen op welke manier de status van
drinkwater als nationaal belang zijn doorwerking zal krijgen in de
Structuurvisie Ondergrond. Hoe zal drinkwater concreet in het afwegingskader worden verankerd en welke weging krijgt het ten opzichte van
andere functies, zo vragen deze leden.
Deze leden willen ook graag weten hoe de aanwijzing van strategische en
nationale grondwaterreserves in zijn werk zal gaan. Door wie en wanneer
worden deze reserves vastgesteld? Ook vragen deze leden of andere
functies in de ondergrond, zoals mijnbouw en CO2 opslag, worden
uitgesloten in gebieden waar grondwaterreserves zijn aangewezen.
De leden van de D66-fractie vragen of de milieueffecten van afvalwaterinjectie bij olie-en gaswinning ook zal worden betrokken in het onderzoek
van het planMER. Zo ja op welke manier? Zo nee, waarom niet?
De leden van de PvdD-fractie wijzen de Minister op het belang van schoon
en veilig drinkwater. Beschikbaarheid van schoon en veilig drinkwater is
een nationaal belang. De leden van de PvdD-fractie vragen de Minister op
welke wijze de aanwijzing van drinkwater als nationaal belang geformaliseerd kan worden en doorwerking krijgt in het planMER en de Structuurvisie Ondergrond. Op welke wijze wordt in het planMER en de Structuurvisie Ondergrond rekening gehouden met de zorgplicht van overheden
voor de veiligstelling van drinkwater? Kan de Minister aangeven wat de
aanduiding van drinkwater als nationaal belang betekent voor de weging
ten opzichte van andere gebruikers van de ondergrond, met soms
belangen die haaks op schoon drinkwater staan, zoals het winnen van
gas? Kan het kabinet aangeven wat het planMER en de Structuurvisie

11

Ondergrond betekenen voor de tekort schietende ruimtelijke bescherming
van drinkwaterwinningen?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen op welke manier de
aanwijzing van drinkwater als nationaal belang geformaliseerd wordt in
het planMER en de Structuurvisie Ondergrond. Wordt drinkwater als
nationaal belang geborgd in een afwegingskader? Hoe wordt de
aanduiding van drinkwater als nationaal belang gewogen ten opzichte van
ander gebruik van de ondergrond?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen op basis van welk scenario
van de drinkwatervraag aanwijzing van strategische en nationale
grondwaterreserves plaatsvindt. Wat is de (formele) betrokkenheid van
provincies en gemeenten? Door wie en wanneer vindt vaststelling van de
grondwaterreserves plaats? Waarom worden strategische en nationale
grondwaterreserves en ook boringvrije zones niet uitgesloten van
boringen naar bijvoorbeeld schaliegas en schalieolie? Welke andere
ondergrondse functies zullen worden uitgesloten in gebieden voor
drinkwatervoorziening? Hoe wordt omgegaan met het spanningsveld met
bovengrondse functies?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen hoe in het alternatief
«maximale functiemix» rekening wordt gehouden met het belang van
drinkwatervoorziening. Wat wordt bedoeld met «technische
haalbaarheid»? Worden milieueffecten van afvalwaterinjectie bij olie- en
gaswinning betrokken in het onderzoek?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen wanneer de aard en schaal van
de benodigde voorraden bekend zullen worden?
Deze leden vragen in hoeverre de Derde Nota Waddenzee aanknopingspunten biedt voor delfstoffenwinning en andere activiteiten in de
ondergrond? In hoeverre gelden voor de Waddenzee andere regels dan
voor andere (Natura2000-)gebieden?
Zoutwinning
De leden van de VVD-fractie willen graag weten of bij de winning van zout
in het winningsplan rekening gehouden wordt met de beheersbaarheid
van effecten van bodemdaling. Welke criteria zijn leidend bij de afweging
waar en hoeveel zout te winnen? Is er een afwegingskader waarbij er toets
elementen zijn die van invloed zijn op het winningsplan?
De leden van de PvdA-fractie zijn blij dat er een ruimtelijk afwegingskader
komt voor activiteiten in de ondergrond. Deze leden hebben hier al vaker
op aangedrongen, bijvoorbeeld bij het besluit om zoutwinning toe te
staan onder de Waddenzee. Tot de onaangename verrassing van deze
leden bleek het toen niet mogelijk deze mijnbouwactiviteit tegen te
houden op grond van de bestaande wetgeving. Wanneer voorziet de
Minister de aanpassing van de Mijnbouwwet opdat andere redenen dan
alleen Natura2000-aantasting grond kunnen zijn voor afwijzing van
activiteiten?
De winning van zout kan naar mening van de leden van de SP-fractie op
termijn dezelfde problemen opleveren als bij de gaswinning in Groningen.
Voorzichtigheid in beleid is daarom geboden. Waar lopen bijvoorbeeld de
(geologische) breuklijnen in Nederland? Deze informatie is van essentieel
belang alvorens er op enigerlei wijze boringen van welke aard dan ook
plaatsvinden. Wanneer er geen duidelijk beeld is van de bodemsamenstelling op dit moment, hoe kan dan bepaald worden of een ingreep in de
structuur van de bodem veilig is of niet? Moet de situatie zoals die rond

12

Amtsvenn4 (Duitsland) aan de orde is niet als een soort pilot gebruikt
worden, om meer informatie te vergaren, zo vragen deze leden. Door de
vulling van zoutcavernes dicht bij de Nederlandse grens en het lekken van
olie uit deze zoutcaverne sinds april 2014 loopt ook het grondwater in de
Nederlandse bodem groot gevaar. Zeker nu er nog geen duidelijkheid is
over de oorzaak van deze lekkage en er toch al toestemming is gegeven
om de zoutcavernes in Enschede te vullen terwijl de Structuurvisie
Ondergrond nog niet klaar is.
Door een duidelijk onderzoek naar de mogelijke gevolgen van onder hoge
druk water te brengen in lege ruimtes (of door fracking) ontstaat er een
smeermiddel tussen de grondplaten. Wanneer er geen beginsituatie
bepaald is kan er nooit vergeleken worden wat de effecten op de bodem
en de daarin aanwezige voorraad water zijn. Dit grondwater loopt door
deze gang van zaken mogelijk groot gevaar.
Daarnaast moet naar de mening van deze leden beter in kaart gebracht
worden wat er met (afval-) water dat in de bodem wordt geïnjecteerd
gebeurt. Risico’s ondergronds kunnen een bedreiging vormen voor het
grondwater, zoals gebleken is bij afvalwaterinjecties in Twente. Daarnaast
bestaat het risico op geïnduceerde seismiciteit naarmate de hoeveelheid
en druk van het geïnjecteerde afvalwater toeneemt.
De leden van de SP-fractie vragen echte aandacht voor de zoutwinning in
Friesland. Zij hebben hier eerder schriftelijk vragen over gesteld. Naar hun
mening blijft het gevoel bestaan dat de afgifte van de vergunning via de
omgekeerde weg plaats heeft gevonden. Had niet eerst gekeken moeten
worden naar eventuele mogelijkheden in combinatie met de zoutwinning
in Jemgun (Duitsland) in combinatie met een MKBA en gedegen
onderzoek naar de milieueffecten alvorens ook maar de overweging te
maken om een vergunning te verlenen? Deze leden hebben moeite met de
zin in de concept NRD dat er gekeken wordt naar de beheersbaarheid van
effecten van bodemdaling en «Daarnaast wordt vanuit het perspectief van
economisch rendabele winning en afzetmarkt gekeken naar de nabijheid
van zoutverwerkingsfabrieken»5. Over de intrinsieke bijzondere waarden
van het gebied lezen zij geen letter. Deze leden verzoeken dan ook in de
MKBA nadrukkelijk de intrinsieke waarden te betrekken en om daarnaast
de milieuwaarden en bijzondere waarden van bijvoorbeeld het Waddengebied hierbij wel degelijk te betrekken. Ook zien deze leden graag meer
uitleg en meer ingebouwde zekerheden bij de methodes van het
zogenaamde schuin boren onder het Wad. Ook hier dient naar mening
van deze leden de MKBA nadrukkelijk aandacht aan te besteden.
Daarnaast verwachten de leden van de SP-fractie uitgebreide aandacht
voor de opslag in zoutcavernes in zowel de MKBA als het planMER. Naar
mening van deze leden dient bij de ondergrondse opslag niet alleen één
op één gekeken te worden naar het meewegen in de locatiekeuze en
inrichting van de toekomstige zoutwinning, maar dienen vooral gebiedskwaliteiten, intrinsieke waarden en stabilisering van de ondergrond
hoofduitgangspunten te zijn. Graag ontvangen deze leden hierop een
uitgebreide toelichting.
Overig
De leden van de VVD-fractie lezen dat bij de beoordeling van de te
onderzoeken functies en onderlinge confrontaties van functies wel wordt
gekeken naar eventuele effecten van deze functies op andere functies die
in de ondergrond en de bovengrond plaatsvinden. Deze leden vragen of
hierbij ook aandacht gaat naar de effecten op bovengrondse bebouwing,
ook in relatie tot de volksgezondheid en veiligheid.
4

http://www.wn.de/Muensterland/1899208-Nach-Oelaustritt-im-Gronauer-Amtsvenn-Expertensehen-schwarz-fuer-Oel-Lager
5
Pagina 20 concept NRD

13

De leden van de VVD-fractie missen in de conceptnotitie een toelichting
hoe beoogd wordt om te gaan met saneringen in de ondergrond.
Hetzelfde geldt voor de vraag hoe beoogd wordt om te gaan met
buisleidingen. Kan de Minister voor beide zaken een toelichting geven?
Ten aanzien van de grensoverschrijdende milieugevolgen vragen de leden
van de VVD-fractie op welke wijze grensoverschrijdende milieueffecten
van activiteiten van buurlanden op Nederland worden meegenomen.
De leden van de D66-fractie vragen de Minister om uiteen te zetten op
welke manier de Structuurvisie Ondergrond en de Omgevingswet zich tot
elkaar zullen verhouden.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de betrokken ministers
bereid zijn om expliciet te maken welke scenario’s aan bepaalde «vraag en
aanbod»-aannames ten grondslag liggen en hoe deze samenhangen met
overige beleidsmatige keuzes. Kunnen de betrokken ministers beamen dat
negatieve milieu en veiligheidseffecten zwaar worden meegewogen in
deze scenario’s? Delen de betrokken ministers de mening dat met
betrekking tot de gaswinning in Groningen te eenzijdig is gekeken naar de
verhouding tussen vraag en aanbod en te weinig naar de negatieve
bijeffecten?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of met de methodiek zoals
beschreven in hoofdstuk 4.4 over knelpunten en kansen bij functiecombinaties duidelijk voorrang wordt verleend aan schone en hernieuwbare
energiebronnen boven fossiele delfstoffen?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of bij het hoofdstuk over de
effecten van de ingreep in hoofdstuk 4.5.1 van de NRD ook rekening wordt
gehouden met effecten die op een andere locatie plaatsvinden, bijvoorbeeld als afval van delfstoffenwinning elders gestort wordt? Wordt hierbij
ook rekening gehouden met de met de activiteit samenhangende uitstoot
van broeikasgassen en andere gassen?
Delen de betrokken ministers de mening dat eindige voorraden, zoals olie,
gas en zout, geen onderdeel uitmaken van een ecosysteem en dus niet als
ecosysteemdienst kunnen worden omschreven? Zijn de betrokken
ministers bereid dit te corrigeren?
Biodiversiteit is in de ogen van deze leden ook geen culturele ecosysteemdienst maar een voorwaarde voor het voortbestaan van ecosystemen.
Biodiversiteit zou in de ogen van deze leden dan ook boven ecosysteemdiensten moeten gaan. Hoe zien de betrokken ministers dit?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de betrokken ministers of de
indeling in landschapstypen zoals beschreven in de NRD niet te grofmazig
is. Er wordt bijvoorbeeld geen rekening gehouden met de kwetsbaarheid
van de natuur in het gebied.
De leden van de PvdD-fractie stellen dat projecten die schade aan de
leefomgeving kunnen veroorzaken regelmatig worden doorgezet door ze
onder het regime van de Crisis- en Herstelwet te scharen, zoals bijvoorbeeld bij de gasopslag bij Bergermeer is gebeurd. Kan de Minister
aangeven of zij nog plannen heeft om ondergrondse activiteiten zoals
olie- en gaswinning of zoutwinning onder het regime van de Crisis- en
herstelwet te scharen en hiermee milieuwaarborgen en de mogelijkheid
voor inspraakprocedures buitenspel te zetten? Kan de Minister garanderen dat zij geen ondergrondse activiteiten door middel van de Crisis- en
Herstelwet zal doorvoeren? Deelt de regering de mening dat bewonersbezwaren niet gebagatelliseerd mogen worden en is de Minister bereid

14

ervoor te zorgen dat argumenten van bewoners een belangrijke rol krijgen
in de besluitvorming? Zo ja, op welke wijze?

15