datum
Augustus 2023
Auteurs
Rutgers, expertise centrum seksualiteit
Kelsey Billinghurst (Programma medewerker Seksualiteit & Zorg), Afiah Vijlbrief (Senior onderzoeker
Seksualiteit & Zorg), Ymke Kelders (Manager Programma Seksualiteit & Zorg), Lucien Sanchez (MD)
Disability Studies in Nederland
Lesley Verbeek (onderzoeker), Mark Koning (onderzoeker), Prof. dr. Alice Schippers (Universiteit
voor Humanistiek)
Hogeschool Rotterdam
dr. Sander Hilberink (lector Ondersteuningsbehoeften: Levenslang & Levensbreed)
copyright©
Rutgers 2023

Veilige zorgrelatie in gehandicaptenzorg

Samenvatting
In januari 2021 publiceerde de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) het
rapport: ‘Wat kunnen we leren van meldingen seksueel grensoverschrijdend
gedrag in de gehandicaptenzorg?’, waarin een analyse werd gedaan naar
meldingen van seksueel grensoverschrijdend gedrag (SGOG) van 2017 tot en
met 2019. Kort daarop volgde een reactie dat er meer kwalitatief onderzoek
nodig is om naar het onderwerp seksualiteit breed te kijken vanuit het
perspectief van mensen met een verstandelijke beperking (hierna: mensen met
een VB) zelf. Uit een inventarisatie die VWS deed met partijen uit het veld en
ervaringsdeskundigen kwam naar voren dat er vooral gekeken moet worden
naar de positieve vormen van aandacht voor seksualiteit in de
gehandicaptenzorg. Vanuit dit uitgangspunt is dit onderzoek ‘Veilige relatie in
de gehandicaptenzorg’ gestart. Dit onderzoek is uitgevoerd door Disability
studies in Nederland DSiN, de Hogeschool Rotterdam - Kenniscentrum
Zorginnovatie en expertisecentrum seksualiteit Rutgers, in opdracht van VWS.
Doel van het onderzoek
In dit onderzoek zijn verschillende instrumentaria (op macro-, meso- en
microniveau) nader in kaart gebracht en vervolgens voorgelegd aan
beleidsmedewerkers van zorgorganisaties zorgprofessionals en personen met
een VB. Daarbij is gekeken of de instrumentaria (voldoende) worden gebruikt in
het bespreekbaar maken van seksualiteit, of het mensen met een VB zelfinzicht
geeft en of het bijdraagt aan hun eigen weerbaarheid en of het (voldoende)
bijdraagt aan het hebben van seksueel contact en ten slotte, of instrumentaria
bijdragen aan een adequate reactie vanuit zorgpersoneel (en omgeving) als er
sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag (SGOG). Het perspectief
van mensen met een VB op deze onderwerpen staat in dit onderzoek steeds
centraal.
Uitkomsten op macroniveau
In dit deel werden diverse instrumentaria op macroniveau beschreven die direct
of indirect moeten bijdragen aan veiligheid en aandacht voor seksueel welzijn in
de zorg voor mensen met een VB (o.a. BIG-registratie, VOG, Leidraad veilige
zorgrelatie en VN Verdrag Handicap). Deze moeten zowel proactief helpen,
bijvoorbeeld met het formuleren van beleid rondom seksualiteit, als reactief
helpen, bijvoorbeeld met het bewerkstelligen van een adequate reactie op
SGOG en het ondersteunen van mensen met een VB in het vormgeven van
hun seksualiteit. Doorgaans hebben deze instrumentaria een beschermend
karakter. Er is een aantal barrières gevonden. Instrumentaria die bijvoorbeeld
ingericht zijn op het opvolgen van SGOG werken alleen als er ook melding of
aangifte wordt gedaan. Een volgende barrière is dat in algemene zin de meeste
instrumentaria zich focussen op het voorkomen van SGOG. Alleen in de
beleidstools was ook aandacht voor het vormgeven van de positieve seksuele
gezondheid.
De personen met een VB die zijn bevraagd binnen dit onderzoek herkennen
bovenstaande. Daarnaast lijken instrumentaria op macroniveau voor hun het
verste weg te staan en zijn dus vaak niet bekend bij hen. Voor wat betreft de
zorgprofessionals en beleidsmedewerkers van zorgorganisaties is vrijwel
iedereen bekend met de instrumentaria op macroniveau. Seksualiteit als thema
is echter niet altijd een standaard onderdeel in de organisatie. Het gebruik van
deze instrumentaria is vaker impliciet dan expliciet, bijvoorbeeld in de
formulering van beleid.

2

Uitkomsten op mesoniveau
Dit deel gaat over het niveau van de (praktijk van de) zorgprofessionals die
werken met mensen met een VB. Er is een breed scala aan instrumentaria
beschikbaar voor zorgprofessionals om binnen hun werk seksualiteit met
mensen met een VB bespreekbaar te maken. Denk hierbij aan onder meer
voorlichtingsmaterialen, gesprekskaarten, protocollen voor intakegesprekken,
rapportages, zorgleefplannen en trainingen. Echter, er is een aantal
kanttekeningen te plaatsen bij de instrumentaria op mesoniveau. Allereerst zijn
sommige beschreven instrumentaria verouderd (bijv. uit de begin jaren 2000).
Ten tweede is er niet altijd iets bekend over de effectiviteit en kwaliteit van de
instrumentaria. Ten derde mist er vaak een sterke probleemanalyse. Ten vierde
richten veel instrumentaria zich op verschillende onderdelen in de keten, zoals
preventie, signalering, behandeling of nazorg. Of de interventies daadwerkelijk
bijdragen aan het verminderen van onder meer SGOG en het bevorderen van
seksueel gezonde ontwikkeling is niet duidelijk te stellen.
Mensen met een VB verlangen naar eigen regie in het bespreken van
seksualiteit. Vaak is dit niet het geval maar zijn ze voor hun gevoel afhankelijk
van de welwillendheid van hun begeleider. Sommige begeleiders bepalen
volgens hen de koers van het gesprek rondom dit soort thema’s. Er is niet altijd
voldoende tijd en aandacht van begeleiders om dit thema te bespreken en er
kan sprake zijn van handelingsverlegenheid. Seksualiteit sneuvelt vrijwel als
eerste wanneer andere zaken prioriteit hebben.
Niet alle beschreven instrumentaria worden herkend en gebruikt door de
zorgprofessionals. Ze vinden het moeilijk deze te vinden. Daarnaast vinden
zorgprofessionals en beleidsmedewerkers van zorgorganisaties de
instrumentaria versnipperd en is er behoefte aan een centrale plek. Ook zij
herkennen dat sommige instrumentaria verouderd zijn en (onder andere om
deze reden) niet goed aansluiten bij de doelgroepen die zij bedienen. Gevolg is
dat ze zelf met collega’s methodieken ontwikkelen of een specialistisch team
(bestaande uit aandachtsfunctionarissen seksuologen en/of consulenten)
oprichten. Wel heb je daar de steun van het management bij nodig. De ene
organisatie is hier verder in dan de andere.
Uitkomsten op microniveau
In dit deel is getoetst op bekendheid onder mensen met een VB met de
instrumentaria ten behoeve van seksuele ontwikkeling en veiligheid. Hieruit
bleek dat kennis van de instrumentaria grotendeels ontbreekt. Zo zijn de
meeste geïnterviewden niet bekend met interventies die ingezet worden op
macro- en mesoniveau, of met tools die beschikbaar zijn voor zelfstandig
gebruik door mensen met een VB zelf. Wel blijken zij hier behoefte aan te
hebben. Ook zeggen zij open te staan voor het bespreken van seksualiteit,
maar hierin vaak belemmerd te worden door een omgeving van naasten en
zorgprofessionals die dit onderwerp als taboe zien. Het ligt er vaak maar net
aan welke zorgprofessional getroffen wordt, of het onderwerp wel of niet
bespreekbaar is. Hierin zijn mensen met een VB afhankelijk van toeval.
Waar vooral behoefte aan is, zijn open gesprekken en niet zozeer specifieke
instrumentaria, al worden die wel als potentieel behulpzaam gezien. Soms
3

wordt sekszorg of online dating ingezet, maar beiden zijn vaak te duur voor
zorgorganisaties. Ook wordt maatwerk per persoon als zeer belangrijk ervaren.
Waar het bij de geïnterviewden met een VB vooral knelt is het gebrek aan
privacy op hun woonlocatie, een gebrek aan eigen regie, en relatieve isolatie
waardoor het moeilijk is een breed sociaal netwerk op te bouwen alsook
mensen buiten de woonlocatie te leren kennen als het gaat om daten. Eigen
regie gaat in dit onderzoek ook over kinderwens. Verschillende mensen met
een VB gaven aan dat ze hebben gehoord van medebewoners dat mensen met
een VB niet altijd vrijwillig anticonceptie krijgen binnen hun locatie, bijvoorbeeld
door middel van sterilisatie. Het al dan niet kunnen/mogen krijgen van kinderen
is dus ook een onderwerp dat invloed heeft op de manier waarop zij naar
zichzelf en hun eigen seksualiteit kijken.
De geïnterviewden zijn in staat een zeer duidelijk beeld te geven van wat
precies de knelpunten en de behoeftes zijn. Zij geven vaak aan hier meer mee
te willen doen: ze willen graag meer zeggenschap in het vormgeven van hun
eigen leven en beleid op de woonlocatie. Veel geïnterviewden werken in een
cliëntenraad of medezeggenschap en proberen hier soms seksualiteit op de
agenda te zetten, maar dit is niet altijd succesvol.
Veel instrumentaria zijn gericht op het voorkomen van SGOG in plaats van een
positieve seksuele ontwikkeling of het vergroten van seksuele autonomie.
Aannames (op allerlei niveaus, ook breed in de maatschappij) en stigma over
mensen met een VB dragen hier op een negatieve manier aan bij: het gaat nog
steeds te vaak over begrenzen en beschermen in plaats van samen zoeken
naar het vormgeven van seksualiteit van mensen met een VB. Ondanks dat
seksualiteit niet (altijd) goed besproken wordt of dat er überhaupt aandacht voor
is, geven bewoners van woonlocaties wel aan open te staan voor het
bespreken van seksualiteit en voor seksuele voorlichting. Naast gezonde
seksuele ontwikkeling zouden ‘kinderwens’ en ‘ouderschap’ eveneens vaker
onderdeel moeten zijn van het gesprek over seksualiteit. Bestaande
instrumentaria leiden tot op zekere hoogte tot het bespreekbaar maken van
seksualiteit, maar niet voldoende.
Macroniveau
•

•

Beleidsmedewerkers van zorgorganisaties stellen een kader- of
jaarbrief op, om collega’s te activeren op het thema seksualiteit.
Belangrijk hierbij is om zowel het veiligheidsaspect als de vormen van het
bespreken van de positieve kanten van de seksuele ontwikkeling hierin
mee te nemen.
Deskundigheidsbevordering van beleidsmedewerkers van
zorgorganisaties op het onderwerp seksualiteit. Denk hierbij aan het
vergroten van kennis en vaardigheden net als dit voor zorgprofessionals
en mensen met een VB wordt vormgegeven.

Mesoniveau
•

Betere vindbaarheid van instrumentaria en informatie over juiste
gebruik voor zorgprofessionals. Zorgprofessionals vinden het lastig om

4

•

•

goed te onderscheiden wat ze waar, wanneer en hoe kunnen gebruiken om
seksualiteit bespreekbaar te maken. Hier is sturing en promotie op nodig.
Allereerst is er bewustwording nodig van machtsverschillen tussen
zorgverleners en zorgontvangers. Zorgontvangers zijn binnen de
gehandicaptenzorg doorgaans behoorlijk afhankelijk van zorgverleners.
Deze afhankelijkheidspositie begrijpen en vanuit daar als organisatie op
opereren is essentieel.
Zet een ‘onafhankelijk’ aanspreekpunt op voor het doen van meldingen
(of signalen) zodat de bewoners niet afhankelijk zijn van begeleiders. Dit
kan de machtsongelijkheid wat inperken.

Microniveau
•

•

Toets behoeften van mensen met een VB voordat instrumentaria
worden ingezet. Betrek mensen bij de veranderingen op meso- en
macroniveau zodat de instrumentaria ook door hen gedragen, herkend en
gebruikt kunnen worden waar wenselijk. Zorg voor aansluiting en passend
materiaal. Een aantal van de ontwikkelde materialen om te gebruiken in
contact met de mensen wie het betreft sluiten toch niet zo goed aan. Het
mist bijvoorbeeld een intersectionele insteek (bijv. culturele diversiteit,
LHBTIQ+) en sluit niet aan bij de belevingswereld van mensen. Betrek
hierbij mensen met een VB, om inzicht te krijgen in welke vorm het beste bij
ze past.
Maak het mogelijk voor bewoners om anoniem onderwerpen te opperen
en vragen te stellen voor, bijvoorbeeld, overleg tijdens een meeting van de
cliëntenraad.

5

Begrippenlijst
Begrip

Definitie

Seksualiteit

‘Seksualiteit is een centraal aspect van het mens zijn
gedurende het gehele leven en omvat geslacht,
gender-identiteiten en -rollen, seksuele geaardheid,
erotiek, plezier, intimiteit en voortplanting. Seksualiteit
wordt ervaren en uitgedrukt in gedachten, fantasieën,
verlangens, overtuigingen, houdingen, waarden,
gedragingen, praktijken, rollen en relaties. Hoewel
seksualiteit al deze dimensies kan omvatten, worden
niet alle altijd ervaren of uitgedrukt. Seksualiteit wordt
beïnvloed door de interactie van biologische,
psychologische, sociale, economische, politieke,
culturele, ethische, juridische, historische en religieuze
en spirituele factoren.’ (WHO, 2002).

Seksuele gezondheid

Een met seksualiteit verbonden toestand van fysiek,
emotioneel, mentaal en sociaal welzijn (WHO, 2002).

Seksuele rechten

Seksuele rechten zijn alle rechten die een persoon
beschermen tegen dwang, discriminatie en geweld in
het seksuele verkeer. Dit gaat onder meer over: de
vrijheid om al dan niet seksueel actief te zijn,
partnerkeuze vrijheid genieten, recht op seksuele
oriëntatie, vrijwilligheid van seks, zelfbeschikking over
kinderwens en reproductieve rechten (inclusief recht
op abortus) en het recht op seksuele educatie.

Seksueel geweld

Seksueel geweld is elke seksuele handeling of poging
tot een seksuele handeling door het uitoefenen van
geweld of dwang, ongeacht de relatie met het
slachtoffer.

Seksuele
grensoverschrijding

Seksueel grensoverschrijding gaat vaak over
handelingen en gedrag. Het gebeurt op een manier die
seksueel van aard is én de grens van een ander
persoon overgaat. Denk bijvoorbeeld aan ongewenste
aanrakingen, seksueel getinte opmerkingen, het
ongewenst versturen of delen van seksueel getinte
beelden, zoenen tegen iemands wil, aanranding of
verkrachting.
Seksueel grensoverschrijdend gedrag wordt ook wel
afgekort tot SGOG.

Consent

Consent gaat over instemming. Dit vindt plaats
wanneer een persoon vrijwillig instemt met het voorstel
van een ander. Seksueel consent gaat dan eveneens
over wederzijdse toestemming.

Gehandicaptenzorg

In de gehandicaptenzorg wordt zorg, ondersteuning en
begeleiding geboden aan mensen met een beperking.

6

In dit onderzoek richting we ons op personen met
Licht-, matige en ernstige verstandelijke beperking
(VB).
Verstandelijke
beperking (VB)

Volgens het handboek van de AAIDD, American
Association on Intellectual and Developmental
Disabilities, in verwijzing naar de DSM-V, wordt een
VB gekenmerkt door zowel beperkingen in het
intellectuele functioneren en beperkingen in adaptief
gedrag en conceptuele, sociale en praktische
vaardigheden. Dit uit zich tijdens de ontwikkeling, dus
meestal vóór het 22e levensjaar.
De culturele en sociale context dienen in overweging
te worden genomen bij de vaststelling van een VB. IQ
speelt hierbij steeds minder een rol, omdat dit
opzichzelfstaand een onbetrouwbare indicator is.
Bij de vaststelling van een VB wordt gewerkt met de
categorisatie licht, matig en ernstige verstandelijke
beperking, en ernstige meervoudige beperking (LVB,
MVB, EVB, EMB) (Schalock et al., 2021).

Geïnterviewden,
mensen met een VB

Deze termen worden in dit onderzoek gebruikt om de
personen te duiden voor wie zorgprofessionals zorgen
en met wie zij het gesprek over seksualiteit aangaan.
In dit rapport hanteren wij ‘geïnterviewden’ wanneer
het gaat om de mensen met een VB die deel hebben
genomen aan een interview of focusgroep voor dit
onderzoek en ‘mensen met een VB’ als we over de
doelgroep praten.

7

Inhoudsopgave
Samenvatting

2

Begrippenlijst

6

Hoofdstuk 1: Inleiding

9

Hoofdstuk 2: Achtergrond

12

Hoofdstuk 3: Methode

16

Hoofdstuk 4: Macroniveau
19
4.1 Instrumentaria op macroniveau
19
4.2 Resultaten perspectief mensen met een VB op macroniveau 31
4.3 Resultaten perspectief zorgprofessionals en beleidsmedewerkers
op macroniveau
33
4.4 Conclusies op macroniveau
38
Hoofdstuk 5: Mesoniveau
5.1 Instrumentaria op mesoniveau
5.2 Resultaten perspectief mensen met een VB op mesoniveau
5.3 Resultaten perspectief vanuit zorgprofessionals en
beleidsmedewerkers op mesoniveau
5.4 Conclusies mesoniveau

40
40
41

Hoofdstuk 6: Microniveau
6.1 Literatuuronderzoek op microniveau
6.2 Resultaten perspectief mensen met een VB op microniveau
6.3 Resultaten perspectief vanuit zorgprofessionals en
beleidsmedewerkers op microniveau
6.4 Conclusies op microniveau

50
50
59

Hoofdstuk 7: Conclusie, discussie en aanbevelingen
7.1 Algemene conclusies
7.2 Discussie
7.3 Aanbevelingen

75
75
77
77

Literatuurlijst

79

Bijlage I – Overzicht instrumentaria op mesoniveau

85

Bijlage II – Overzicht instrumentaria op microniveau

92

43
48

71
73

8

Hoofdstuk 1: Inleiding
Aanleiding
In januari 2021 publiceerde de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) het
rapport: ‘Wat kunnen we leren van meldingen seksueel grensoverschrijdend
gedrag in de gehandicaptenzorg? Analyse van SGOG-meldingen in de
gehandicaptenzorg in 2017, 2018, 2019’ (IGJ, 2021). Dit onderzoek bracht het
aantal meldingen van grensoverschrijdend gedrag in kaart die binnenkomen bij
de IGJ. Ongeveer een derde van de meldingen die de inspectie over de
gehandicaptenzorg ontvangt gaat over geweld in de zorgrelatie en seksueel
grensoverschrijdend gedrag (SGOG). Dit is dan tussen mensen met een VB
onderling of tussen zorgverlener en iemand met een VB. In december 2020 is
een motie ingediend die vraagt een onderzoek in te stellen naar lichamelijk en
geestelijk geweld in de gehandicaptenzorg. De IGJ houdt het aantal meldingen
van lichamelijk en geestelijk geweld bij, waardoor er een actueel beeld is rond
dit thema. Gezien dit actuele beeld en de huidige aanpak in de
gehandicaptenzorg is er in 2021 uitvoering aan de motie gegeven door in
samenspraak met aanbieders, mensen met een VB en naasten een kwalitatief
onderzoek vanuit het perspectief van mensen met een VB te laten verrichten
naar de effectiviteit van het huidige instrumentarium (het kwaliteitskader, de
meldingsplicht, het gebruik van de leidraad).
Uit een inventarisatie die VWS deed met partijen uit het veld en
ervaringsdeskundigen kwam naar voren dat er vooral gekeken moet worden
naar de positieve vormen van aandacht voor seksualiteit en intimiteit in de
gehandicaptenzorg. Vanuit dit uitgangspunt is dit huidige onderzoek gestart
genaamd ‘Veilige zorgrelaties in de gehandicaptenzorg’.
Doel van het onderzoek en onderzoekvragen
In dit onderzoek willen we verschillende instrumentaria nader in kaart brengen
en waar mogelijk aanvullen. Het perspectief van mensen met een VB staat
hierin centraal. Er is gekozen om te focussen op de mogelijkheden van mensen
met een VB om zich seksueel te ontwikkelen, op een fijne en veilige manier,
met ondersteuning van zorgprofessionals. Uitgangspunt van dit onderzoek is
dat wanneer mensen toegang krijgen tot de juiste informatie en worden
ondersteund in het vormgeven van hun seksualiteit, zij een bepaalde mate van
seksuele autonomie kunnen ervaren. Dit kan beschermend werken tegen
SGOG.
Onderzoeksvragen
▪ Leiden de instrumentaria voldoende tot het bespreekbaar maken van
seksualiteit en intimiteit en zelfinzicht in wat men fijn vindt en weerbaarheid
van mensen met een beperking?
▪ Leiden de instrumentaria voldoende tot het mogelijk maken van seksualiteit
en het hebben van intiem contact, inclusief seksueel contact als daar
behoefte aan is?
▪ Leiden de instrumentaria voldoende tot een adequate reactie vanuit
zorgpersoneel en andere relevante actoren (personen of organisaties)
9

wanneer er seksueel geweld of seksueel grensoverschrijdend gedrag heeft
plaatsgevonden?
Daarnaast zoomen we in op de ruimte die mensen binnen de
gehandicaptenzorg krijgen/hebben om hun seksualiteit vorm te geven en wat
zorgprofessionals en zorgorganisaties nodig hebben om mensen hierin te
ondersteunen.
Het verloop van het onderzoek in het kort
In 2022 is eerst gestart met het doen van een literatuuronderzoek. Het doel
hiervan was de instrumentaria op macro-, meso- en microniveau in kaart te
brengen:
1. Macro: Instrumentaria op het niveau van de gehandicaptenzorgorganisatie
aangaande seksualiteit en SGOG (o.a. Leidraad Veilige Zorg relatie,
kwaliteitskader, meldcode, VOG, BIG-registratie, seksualiteitsbeleid).
2. Meso: Instrumentaria op het niveau van zorgprofessionals om in te zetten
aangaande seksuele vorming en SGOG (trainingen voor zorgprofessionals,
gesprekskaarten, seksuele vormings-materiaal, rapportage regels,
zorgleefplannen, intakegesprekken).
3. Micro: Instrumentaria op het niveau van cliënten rondom seksualiteit en
SGOG (waaronder analyse documentaires LFB: ‘Liefde is Overal’ en ‘Dat je het
niet meer hoeft weg te stoppen’)
Daarnaast zijn experts van VWS, IGJ en VGN geraadpleegd waardoor
inzichtelijk is gemaakt welke instrumentaria momenteel gebruikt worden door
organisaties en of de effectiviteit hiervan is onderzocht. Er is breed
georiënteerd: zowel wetenschappelijk onderzoek als structuren in de
gehandicaptenzorg (beleidsdocumenten, kwaliteitskaders, opleidingen). Dat
betekent dat er gebruik is gemaakt van met name ‘grijze’ literatuur (d.w.z.
rapporten, verslagen van symposia, richtlijnen, etc.). Daarnaast zijn interventies
opgezocht via kennispleingehandicaptensector.nl en interventiebanken zoals
die van Rutgers en Movisie. Er is voornamelijk gekeken naar de effectiviteit van
de interventies.
De deskresearch dient als fundament voor het gehele onderzoek. Na deze
verkenning zijn we gestart met het interviewprotocol dat goedgekeurd is door
de medisch ethische commissie en de werving voor interviews. DSiN
interviewde 19 mensen met een VB die intramuraal wonen en organiseerde een
focusgroep met 4 deelnemers met een VB. Door Rutgers zijn er twee
focusgroepen georganiseerd. De eerste onder zorgprofessionals (met 8
zorgprofessionals, o.a. woonbegeleiders) en een tweede met 11
beleidsmedewerkers van verschillende zorgorganisaties in de
gehandicaptenzorg. De brede data opgehaald door zowel DSiN en Rutgers is
daarna geanalyseerd en op basis daarvan is dit onderzoeksrapport geschreven.
Opbouw van het rapport
Omdat er binnen dit onderzoek is gekeken naar de drie verschillende niveaus,
namelijk: macro-, meso-, microniveau is de kern van dit rapport ook in deze drie
delen opgedeeld. In werkelijkheid weten we dat er niet zo’n strikt onderscheid

10

tussen de niveaus bestaat, maar deze min of meer ‘door elkaar’ lopen. Steeds
is het perspectief van de persoon met een VB het centrale uitgangspunt.
Per niveau wordt steeds ingegaan op:
(1) instrumentaria (wat bestaat er voor wie met welk doel)
(2) het perspectief van mensen met een VB
(3) het perspectief vanuit zorgprofessionals en beleidsmedewerkers
(4) een afsluitende paragraaf waarin we stil staan bij de verhouding
(overlappingen, verbindingen en verschillen) tussen de perspectieven
op de instrumentaria.
Algehele conclusies en aanbevelingen worden aan het einde van dit rapport
gedaan. Voordat we inzoomen op de niveaus in deel I tot en met deel III, volgt
hierna eerst een hoofdstuk genaamd ‘Achtergrond’ die de huidige context van
de gehandicaptenzorg in relatie tot seksualiteit (inclusief seksuele gezondheid
en - ontwikkeling) nader toelicht en daarna een hoofdstuk ‘Methode’ om toe te
lichten hoe de interviews en focusgroepen zijn uitgevoerd en geanalyseerd.
Als disclaimer moeten we vermelden dat de instrumentaria op macro niveau in
de hoofdstukken zijn verwerkt, maar die van micro en meso niveau vanwege de
veelheid zijn opgenomen in een tabel in Bijlage I (meso) en II (micro) en kort
zijn samengevat in het hoofdstuk zelf. Omdat de lijst aan instrumentaria niet
eindig is en er in werkelijkheid dus meer instrumentaria bestaan, hebben we
ons beperkt tot de instrumentaria gevonden in het literatuuronderzoek, alsmede
die genoemd zijn door de geïnterviewden tijdens de focusgroepen.

11

Hoofdstuk 2: Achtergrond
Verstandelijke beperking en seksualiteit
Om seksuele gezondheid te bereiken en te behouden, moeten de seksuele
rechten van alle personen worden gerespecteerd, beschermd en gerealiseerd
(zie Tabel 1).
Tabel 1: Seksuele rechten volgens de WHO (2010)
Seksuele rechten volgens de WHO
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Het hoogst haalbare niveau van seksuele gezondheid, met inbegrip van
toegang tot seksuologische en reproductieve gezondheidszorg
Het verkrijgen en verlenen van informatie over seksualiteit
Seksuele en relationele vorming/seksuele voorlichting
Respect voor lichamelijke integriteit
Vrije partnerkeuze
Keuzevrijheid om wel of niet seksueel actief te zijn
Seksuele relaties met wederzijdse instemming
Huwelijk of partnerschap met wederzijdse instemming
Keuzevrijheid om wel of niet kinderen te krijgen en wanneer
Het nastreven van een bevredigend, veilig en plezierig seksleven

Mensen met een VB ervaren verschillende barrières als het gaat om het vorm
kunnen geven van hun seksuele leven. Voor deze groep is het gerespecteerd
worden van hun seksuele rechten lang niet altijd vanzelfsprekend (Honing,
2017; Van Nieuwenhuizen et al., 2006). Als ondertekenaar van het VN-verdrag
Handicap heeft de Nederlandse overheid een inspanningsverplichting om de
seksuele rechten van deze groep te beschermen.
Zoals beschreven wordt door het SCP en RIVM is de prevalentie van
verstandelijke beperking afhankelijk van de definitie (VZ Info, 2020). Omdat
definities nogal kunnen verschillen per 'telling', lopen de ingeschatte aantallen
van verschillende bronnen dan ook behoorlijk uiteen. De definitie van VB die wij
hanteren (zie pagina 5) is gebaseerd op die van het AAIDD, wat zich weer
beroept op de DSM-V. Hier wordt VB gedefinieerd aan de hand van de
hulpvraag en wordt er bovendien gekeken naar culturele en sociale context, in
plaats van (alleen) naar IQ. Op basis van deze definitie en cijfers van het SCP
en RIVM wordt het aantal mensen met een VB in Nederland ingeschat op 1,14
miljoen. Volgens het SCP en RIVM ontvangen ruim 111.000 mensen met een
VB hulp vanuit de WLZ. Hiervan wonen de meeste mensen intramuraal, al is
een exact aantal hiervan niet bekend.
De groep mensen met een VB is erg divers en de ernst van de beperking kan
sterk variëren. Ook kan een verstandelijke beperking deel uitmaken van een
syndroom, ontwikkelings- of gedragsstoornis of niet-aangeboren hersenletsel.
Bovendien kunnen ook bepaalde fysieke beperkingen samengaan met een VB
zoals bijvoorbeeld Cerebrale Parese (CP) (van Duinen-Maas et al., 2014) en
Spina Bifida (Zalmijn et al., 2020). Elk van deze kunnen de ontwikkeling en
beleving van seksualiteit beïnvloeden (Honing, 2017). Zorg en ondersteuning
voor deze groep is dus per definitie maatwerk. Anderzijds zijn er ook duidelijke
trends te herkennen in de seksuele ontwikkeling binnen deze groep, de ruimte
die zij krijgen om hun seksualiteit vorm te geven en de risico’s die zij hierin
12

lopen. Uit vele studies blijkt dat mensen met een VB zelf aangeven behoefte te
hebben aan seksualiteit en relaties, seksueel actief zijn en kennis willen opdoen
over seksualiteit (o.a. Schaafsma 2015; Schaafsma et al, 2017; Honing 2017).

Seksueel grensoverschrijdend gedrag bij mensen met een VB
Uit onderzoek blijkt dat mensen met een VB doorgaans weinig ruimte krijgen
om hun seksualiteit vorm te geven (Redert et al., 2022). Zij lopen ook een
groter risico op het meemaken van seksueel geweld (van Berlo et al., 2011) Het
rapport ‘Wat kunnen wij leren van meldingen seksueel grensoverschrijdend
gedrag in de gehandicaptenzorg?’ van de IGJ beschrijft seksueel
grensoverschrijdend gedrag (SGOG) tussen mensen met een VB onderling of
tussen zorgverleners en mensen met een VB (IGJ, 2021a). De IGJ analyseerde
173 SGOG-meldingen die haar afdeling Gehandicaptenzorg tussen 1 januari
2017 en 31 december 2019 ontving en afhandelde. Het betrof 119 meldingen
van SGOG tussen mensen met een VB en 54 meldingen tussen zorgverlener
(pleger) en iemand met een VB (slachtoffer). De meeste van deze meldingen,
144, zijn voorgevallen binnen een woonlocatie, voornamelijk op de kamer van
het slachtoffer of van de pleger.
Wanneer een zorgaanbieder seksueel grensoverschrijdend gedrag meldt, dan
vraagt de inspectie de zorgaanbieder om de melding te onderzoeken. Ook
verwacht de inspectie dat de zorgaanbieder maatregelen neemt en
verbeterplannen opstelt om SGOG in de toekomst te voorkomen. De inspectie
sprak ook met enkele stakeholders uit het veld. De geïnterviewden gaven aan
dat preventie van SGOG door mensen met een VB kan worden bewerkstelligd
als binnen de zorgrelatie meer aandacht wordt geschonken aan de
seksualiteitsbeleving van de persoon met een VB. Vanwege deze redenen en
vanwege het feit dat de meeste meldingen op een woonlocatie voorkomen (ten
opzichte van de dagbesteding) is er gekozen om te focussen op de preventie
van SGOG vanuit het perspectief van mensen met een LVB en MVB die op een
woonlocatie verblijven. SGOG vanuit mensen met een VB naar
zorgprofessionals valt buiten de scope van dit onderzoek. Het is echter
noemenswaardig dat ervaringen met SGOG van mensen met een VB naar
zorgmedewerkers ook effect kunnen hebben op een veilige zorgrelatie, op hoe
er naar de seksualiteit van mensen met een VB wordt gekeken, en de ruimte
die er bestaat voor het voeren van een open gesprek hierover.
Van Berlo et al. (2011) deed onderzoek naar de prevalentie van seksueel
grensoverschrijdend gedrag bij mensen met een VB. Dit onderzoek omvatte
vragenlijsten en interviews welke speciale bevragingsmethoden volgden voor
mensen met een VB door rekening te houden met vraagstelling, het taalgebruik
en de setting. Bij mensen met een VB (n=121) reageerde 61% van de vrouwen
en 23% van de mannen bevestigend op de algemene vraag ooit seksueel
geweld te hebben meegemaakt. Echter bleek ook dat hoe specifieker er werd
gevraagd naar specifieke vormen van SGOG, de percentages toenamen. 72%
van de vrouwen en 44% van de mannen had ooit minstens één vorm van
seksueel geweld meegemaakt, kwetsende opmerkingen niet meegerekend. De
mensen in hun omgeving, zoals ouders en begeleiders zijn vaak niet op de
hoogte en melden aanzienlijk lagere percentages (Van Berlo et al, 2011).
Mensen met een VB krijgen dus vaak te maken met SGOG. Verschillende
aspecten ligger hier aan ten grondslag. Door de VB zitten zij vaker in
afhankelijkheidsrelaties met anderen. Wanneer er naast de VB ook sprake is

13

van een lichamelijke beperking krijgen mensen meer ondersteuning bij
dagdagelijkse handelingen waarbij hun lichaam wordt aangeraakt. Daarnaast
maakt ook die context dat zij soms fysiek minder goed in staat geweld te
ontwijken of af te slaan (Duysak et al., 2018).
In het onderzoek van Van Berlo et al. (2011) gaf zo’n 80% van de vrouwen en
44% van de mannen met een VB aan over het misbruik te hebben gepraat, en
11% van de vrouwen en ruim een kwart van de mannen niet. Redenen hiervoor
zijn onder andere gevoelens van schaamte of schuld, het gevoel het zelf
opgelost te hebben, de situatie niet ernstig genoeg vinden of zich geen raad
weten met de situatie. Vergeleken met de algemene populatie praten mensen
met een VB vaker met een hulpverlener over het SGOG, omdat zij het zelf
opbrengen of de zorgverlener er naar vraagt. Zij spreken er minder over met
vrienden of partners. Of dit komt omdat zij vaker een beperkter netwerk hebben
is de vraag, maar wordt wel als aannemelijke verklaring geacht. Wanneer de
personen met een VB het SGOG ter sprake brachten voelt twee derde van de
vrouwen en de helft van de mannen zich gesteund. Ongeveer 10% van de
vrouwen gaf echter aan dat het misbruik doorging na het melden (van Berlo et
al., 2011).

Barrières in de seksuele ontwikkeling
Mensen met een VB ervaren barrières in het vormgeven van hun seksuele
welzijn. Hier liggen verschillende dynamieken aan ten grondslag, die enerzijds
voortkomen uit de VB zelf, en anderzijds uit de leefsituatie van mensen. Zo is
het tot zich nemen en onthouden van kennis doorgaans lastiger. Ook is het
door de VB moeilijker aan te voelen en onder woorden te brengen wat hun
behoeftes zijn. Daarnaast is het moeilijker situaties in te schatten waardoor zij
in een meer kwetsbare positie kunnen komen voor seksueel
grensoverschrijdend gedrag. Eveneens is de afhankelijkheidsrelatie van de
zorg voor iemand met VB ook één van de elementen voor mogelijk SGOG.
Daarop aanvullend krijgen mensen met een VB minder vaak seksuele
voorlichting. Wanneer zij dit wel hebben gehad, hebben zij meer moeite met het
onthouden en terughalen van de geleerde informatie (Schaafsma, 2015).
Daarnaast zijn de kennis en positieve voorbeelden uit hun peergroep waar ze
van zouden kunnen leren beperkt (Fitzgerald & Withers, 2013; Lisdonk,
Dalmijn, & Cense, 2016). Veel informatie komt tot hen via sociale media en
bijvoorbeeld pornosites. Vanwege de VB zijn zij echter minder goed in staat
onderscheid te maken tussen fictie en realiteit (Honig, 2017). Ook krijgen zij
vaker gedragsregulerende medicatie, zoals psychofarmaca, kalmerende
tabletten, die de seksuele beleving kan beïnvloeden.
Voor mensen met een VB die intramuraal wonen is er doorgaans minder ruimte
voor het experimenteren met sociaal-seksueel gedrag omdat de
zorgorganisatie dat niet toestaat of niet (volledig) kan/wil begeleiden (Honing,
2017; Van Nieuwenhuizen et al., 2006; Redert et al., 2022). Het gaat daarbij om
de fysieke ruimte die al dan niet geboden wordt op een woonlocatie, zoals een
kamer waarvan de deur dicht kan voor privacy, maar het gaat ook om de
figuurlijke ruimte die iemand geboden wordt om te experimenteren en te leren
van eigen fouten.

14

De veiligheidsparadox
Er is er een spanningsveld tussen het beschermen versus beperken als het
gaat om het vormgeven van iemands seksualiteit bij mensen met een VB. Uit
angst voor SGOG kunnen beperkingen worden opgelegd. Een voorbeeld
hiervan uit het Verenigd Koninkrijk is beleid op organisatieniveau dat het
knuffelen van begeleiders van mensen met een VB verbiedt (Fitzgerald &
Withers, 2011). Deze beperkingen kunnen houvast en een gevoel van
veiligheid bieden voor de zorgprofessional en mensen met VB. Het komt voort
uit het feit dat mensen met een VB vaker slachtoffer worden van seksueel
grensoverschrijdend gedrag dan mensen zonder VB. Echter, worden met
beperkende interventies ook de mogelijkheden tot experimenteren en leren uit
de praktijk ontnomen (Fitzgerald & Withers, 2011; Aga 2010; Schaafsma, 2015;
Schaafsma et al., 2017). Het wél toestaan van bijvoorbeeld knuffelen, en het
hierin bewust omgaan en communiceren over grenzen en wensen, biedt juist
een kans voor het begeleiden van de ontwikkeling op het gebied van
seksualiteit en intimiteit. Zo ontstaat er een veiligheidsparadox, waarbij de
beperkende maatregelen die bedoeld zijn om veiligheid voor de persoon met
een VB te bieden, de persoon met een VB minder goed in staat stelt zelf veilig
te leren handelen. Het gevolg is dat er nog meer tekort aan aanraking en dus
gebrek aan intimiteit ontstaat.
Het begrenzen van intimiteit en seksualiteit kan ook voortkomen uit eigen
normen onder zorgprofessionals over wat gepast seksueel gedrag is (Aga,
2010; Welling & Kwakman 2015; Verstraeten, 2011). Dit kan bijvoorbeeld gaan
over ideeën wat een gepast aantal seksuele contacten is, of wat ongepast
seksueel gedrag is voor mannen of vrouwen. Zorgprofessionals kunnen daarin
reageren vanuit hun eigen kader van normen en waarden en ervaringen
(Welling, & Kwakman, 2015).

15

Hoofdstuk 3: Methode
3.1 Methode perspectief mensen met een VB
Werving
Voor de werving van de 19 geïnterviewden zijn eerst zoveel mogelijk
zorgorganisaties benaderd via email en telefoon, en met behulp van het
verspreiden van een wervingsflyer binnen het netwerk van het
onderzoeksconsortium en via LinkedIn. De werving ging om een aantal redenen
langzamer dan gepland. Een aantal zorgorganisaties dat benaderd is heeft
afgezien van het onderzoek. In één geval omdat er al veel onderzoeken liepen
binnen de organisatie. Bij een andere organisatie had zich recent een incident
voorgedaan waardoor het onderwerp van het onderzoek op dat moment niet als
geschikt werd bevonden. Bij andere organisaties werd geen reden gegeven. In
een aantal gevallen waren er al stappen gezet qua planning: de geïnterviewden
waren bekend en er waren gesprekken over geschikte datums, waarna het
contact plots wegviel en de organisatie niet meer bereikbaar was. Om deze
reden hebben we het initiële plan voor 25 interviews moeten bijstellen naar 19.
Aan het afzien van zorgorganisaties zijn geen inhoudelijke conclusies te binden.
Het wordt hier genoemd ter illustratie van het moeizame verloop van de
werving. Binnen dit onderzoeksveld is dit een bekend fenomeen en daarom
zeer belangrijk om mee te nemen in beslissingen over de tijdsduur van
vervolgonderzoeken.
Informed consent
Voor de aanvang van de interviews is er een informed consent formulier en een
informatiebrief voor de geïnterviewden gemaakt. Daarna zijn deze goedgekeurd
door de ethische commissie die over dit project gaat.
Deskresearch
Op basis van deskresearch is een topiclijst ontwikkeld voor het interviewen van
19 personen met een VB. Ook deze topiclijst is vóór aanvang van de interviews
goedgekeurd door de ethische commissie.
Per onderwerp wordt in de analyse van de interviews uitgeweid over de
bevindingen en waar nodig terugverwezen naar de deskresearch. De interviews
zijn aangegaan als open gesprekken waarin we de ruimte namen om van de
volgorde en soms de inhoud van de topiclijst af te wijken waar dat relevant leek.
Ook konden we ons door deze openheid per geïnterviewde zo snel mogelijk
aanpassen aan het taalgebruik dat diegene het prettigst vond om te gebruiken.
Dit zorgde ervoor dat de geïnterviewde de regie had en zich comfortabel voelde
om persoonlijke verhalen te delen. Dit heeft niet alleen gezorgd voor
uitgebreide antwoorden op de vragen in de topiclijst, maar ook voor het
blootleggen van andere onderwerpen die niet uit ons initiële deskresearch naar
voren zijn gekomen.
Bij 5 interviews is gebruik gemaakt van de Dyadic interview-methode. Dit,
omdat bij deze interviews een begeleider of consulent seksualiteit aanwezig

16

was die meedacht en zo nodig onze vraag “vertaalde” naar de geïnterviewde, of
diens antwoord aanvulde.
Coderen
We kozen er bij het coderen van de interviews voor om de ‘vorm’ waarin de
thema’s besproken werden te coderen, in plaats van te coderen op thema of
onderwerp. Het uitgangspunt voor het starten van het coderen van de
transcripten begon dan ook met de codes ‘ervaring, opvatting en behoefte’.
Tijdens het coderen kwamen wij bovendien drie aanvullende benodigde codes
tegen: ‘verwachting, observatie en kennis’.
Door op deze manier te coderen kregen wij onmiddellijk inzicht in de context
waarin er over bepaalde onderwerpen gesproken werd. Zo was het bij de
interviews bijvoorbeeld belangrijk onderscheid te maken tussen verwachting en
kennis. Ter illustratie: wanneer we een geïnterviewde vragen waar diegene
naartoe kan mocht er een incident plaatsvinden, moet er gelet worden op het
verschil tussen: “Dan kan ik bij mijn begeleider terecht”, en “Ik denk dat ik dan
naar mijn begeleider kan”.
Om de besproken thema’s bij te houden – en zo ook te letten op eventuele
‘bijvangst’ – werd er bij elk gecodeerd stuk tekst een notitie gezet met het
onderwerp waaraan het gerelateerd was.
De hoofdpunten zijn eerst als bulletpoints bij elk naar voren gekomen thema
beschreven, en vervolgens uitgewerkt tot de analyse in hoofdstuk 6.
Codes
1. Behoefte: persoonlijke behoefte.
2. Opvatting: persoonlijke opvatting.
3. Ervaring: eigen, persoonlijke doorleefde ervaring.
4. Kennis: feitelijke kennis, bijvoorbeeld over seksuele voorlichting, of over
de organisatorische structuur van de woonlocatie.
5. Observatie: observatie van de doorleefde ervaring, behoefte, opvatting of
verwachting van een ander.
6. Verwachting: een aanname op basis van informatie die impliciet door de
geïnterviewde gegeven wordt, en dus niet 100% verifieerbaar, of
‘officieel’ is.
Focusgroep mensen met een VB
We bespreken de claims, concerns en issues (CCIs) aan de hand van de
methode van Guba en Lincoln, 1989, die uit deze rapportage naar boven
komen in een focusgroep met 4 personen met een VB die we eerder
geïnterviewd hebben.
• Claims: positieve ervaringen en verwachtingen;
• Concerns: zorgen;
• Issues: aandachtspunten.
Verder vragen we hun advies wat betreft de concerns en issues.
Kenmerken geïnterviewden
Personen van 15 verschillende organisaties en 17 verschillende locaties
verspreid over heel Nederland zijn geïnterviewd. De leeftijd van de
geïnterviewden loopt van 21 tot 62 jaar (gemiddelde leeftijd is 34 jaar). We
hebben 10 (cisgender) mannen en 9 (cisgender) vrouwen geïnterviewd. Van

17

hen is 1 vrouw biseksueel, en 4 mannen homoseksueel, alle andere
geïnterviewden zijn heteroseksueel.
Van de geïnterviewden zijn 17 personen in Nederland geboren en opgegroeid,
2 personen zijn geadopteerd en zijn deels in een ander land opgegroeid. De
groep geïnterviewden bestaat uit 14 witte personen en 5 personen van kleur.
1 persoon had geen VB diagnose maar wel een hulpvraag waardoor zij
intramuraal woonde bij andere mensen met psychische of fysieke hulpvragen
en/of een VB. De 19 personen die we geïnterviewd hebben, deelden vanuit hun
ervaringsdeskundigheid, observaties, en verhalen uit cliëntenraden ook de
perspectieven van veel van hun medebewoners en bewoners op andere
locaties. In die zin reikt de kennis die in dit onderzoek is opgedaan dan ook
verder dan de 19 personen en de 17 locaties waar we contact mee hebben
gehad.

3.2 Methode focusgroepen zorgprofessionals en
beleidsmedewerkers van zorgorganisaties
Er zijn twee focusgroepen georganiseerd: één met zorgprofessionals en één
met beleidsmedewerkers van zorgorganisaties. De topiclijsten voor deze
focusgroepen zijn opgesteld op basis van het literatuuronderzoek en de eerste
resultaten van de interviews met mensen met een VB om deze verkregen
resultaten te toetsen. De focusgroep met zorgprofessionals bestond uit 8
deelnemers van verschillende organisaties in de gehandicaptenzorg,
waaronder persoonlijk- en woonbegeleiders. De focusgroep met
beleidsmedewerkers bestond uit 11 deelnemers van verschillende
zorgorganisaties in de gehandicaptenzorg. De focusgroepen zijn
getranscribeerd en twee onderzoekers hebben deze data onafhankelijk van
elkaar gecodeerd in MAXQDA, een softwareprogramma voor kwalitatieve dataanalyse.

18

Hoofdstuk 4: Macroniveau
4.1 Instrumentaria op macroniveau
In dit deel worden verschillende instrumentaria op macroniveau
besproken die direct of indirect moeten bijdragen aan veiligheid en
seksueel welzijn in de zorg voor mensen met een VB. Dit gaat dus over
instrumentaria op organisatieniveau. Daarmee zoomt het hoofdstuk in op
wet- en regelgeving, kwaliteitskaders en tools voor het vormgeven van
beleid voor zorgorganisaties.
Wet- en regelgeving
VN verdrag Handicap
In 2006 ondertekende Nederland het VN verdrag inzake rechten van personen
met een beperking (VN-Verdrag Handicap). In 2016 ratificeerde Nederland het
verdrag, waarmee het nationaal in werking trad. Het verdrag richt zich op de
gelijke behandeling en het gelijkwaardig meedoen in de maatschappij van
mensen met een beperking of een chronische aandoening. Ratificatie van het
VN-verdrag verplicht landen om de volledige reikwijdte van burgerschap te
garanderen voor personen met een beperking (Hilberink & Cardol, 2019;
Hilberink, 2021). Dat houdt in dat de overheid en maatschappelijke organisaties
stappen moeten zetten ter verbetering van inclusie en toegankelijkheid voor
deze groep in het vormgeven van hun burgerschap.
Hilberink & Cardol (2019) stellen in dit kader een shift voor in het denken over
zorg en ondersteuning voor mensen met langdurige en domein-overstijgende
zorgbehoeften. Daarbij stellen de auteurs dat zorg noch ondersteuning
gedurende het leven hetzelfde zijn, maar deze juist varieert naargelang er
verschil in behoefte is. In plaats van te focussen op de uitkomsten van zorg en
ondersteuning, ligt er een belangrijke uitdaging in hoe zorg en ondersteuning
positief kunnen bijdragen aan burgerschap als geheel (Hilberink & Cardol,
2019).
Initieel was seksualiteit als onderwerp opgenomen in het verdrag (Schaaf,
2011). Echter, door een sterke tegen lobby vanuit verschillende landen (i.e.
Zuid-Afrika, Uganda, Tanzania) werd dit eruit gehaald (Kool et al., 2021). Wel
benoemt het verdrag het recht op gezinsleven en het recht vrije keuzes te
maken over reproductie en anticonceptie. Ook het borgen van burgerschap in
algemene zin zou een argument kunnen zijn om ruimte te geven aan het
ontplooien en zelf invullen van seksualiteit (Kool et al., 2021; Hilberink, 2021).
Het VN verdrag geeft inzicht in de burgerrechten van mensen met een
beperking en stelt eisen aan de overheid en maatschappelijke organisaties.
Hoe draagt het VN verdrag Handicap bij aan een veilige seksuele
ontwikkeling?
Het VN verdrag handicap draagt dus niet expliciet bij aan de veilige seksuele
ontwikkeling van mensen met een VB. Het verdrag benadrukt wel het recht op
gelijke behandeling, inclusief gelijke toegang tot seksuele voorlichting, diensten
en hulpbronnen. Dit betekent dat zorgorganisaties niet mogen discrimineren op
basis van beperking en ervoor moeten zorgen dat mensen met een VB toegang
tot de juiste informatie hebben rondom seksualiteit. Daarnaast erkent het

19

verdrag het recht op zelfbeschikking en het nemen van eigen beslissingen,
waaronder als het gaat om reproductie en anticonceptie. Zorgorganisaties
hebben dus ook een rol in het ondersteunen van mensen met een VB zodat zij
begrijpelijke informatie en begeleiding krijgen om weloverwogen beslissingen te
nemen rondom seksualiteit. Ook erkent het verdrag het recht op bescherming
tegen misbruik, geweld en uitbuiting wat bijdraagt aan een veiliger plek voor
mensen met een VB om in te leven.
Wet Zorg en dwang en Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg
(Wvggz)
De Wet zorg en dwang (Wzd) en de Wet verplichte geestelijke
gezondheidszorg (Wvggz) kennen hun oorsprong in de Wet Bopz (Wet
Bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen). Deze was gericht op
psychiatrische patiënten en bood naar het huidige tijdsbestek onvoldoende
rechtsbescherming voor mensen met een psychogeriatrische aandoening of
VB. Het belangrijkste verschil met de Wet Bopz is dat de nieuwe wetten niet
alleen betrekking hebben op opnames in psychiatrische ziekenhuizen, maar
ook op ambulante onvrijwillige zorg.
De Wzd en Wvggz zijn van kracht sinds 1 januari 2020. Belangrijkste doel van
de Wzd is dat mensen met een psychogeriatrische aandoening of een
verstandelijke beperking die met onvrijwillige zorg of opname te maken krijgen,
goede rechtsbescherming krijgen. Andere belangrijke doelstellingen zijn
terugdringen van het toepassen van onvrijwillige zorg en het vergroten van
eigen regie van mensen die om wat voor reden dan ook onvrijwillige zorg nodig
hebben.
De Wvggz en Wzd stellen strenge voorwaarden voor het toepassen van
gedwongen zorg. Deze mag alleen worden toegepast als het noodzakelijk is om
ernstig nadeel voor de betrokkene of diens omgeving te voorkomen en er geen
minder ingrijpende mogelijkheid is om dit te voorkomen. De procedure van de
Wvggz bevat een besluitvorming rondom gedwongen zorg waaronder de
betrokkenheid van een onafhankelijk arts en rechter. De Wvggz (net als de
Wzd) waarborgt de rechtspositie van de betrokkene, die recht heeft op
informatie, op het indienen van een klacht en het recht op een onafhankelijke
vertrouwenspersoon. Daarnaast bevat de wet regels over de duur van de
gedwongen zorg, een verplichte evaluatie en de mogelijkheid tot beroep tegen
beslissingen over gedwongen zorg. Wederom is het net als onder de Wzd het
doel om zoveel mogelijkheid gedwongen zorg te voorkomen.
De Wet zorg en dwang regelt onder andere de procedures voor het toepassen
van onvrijwillige zorg, het opstellen van zorgplannen en het inschakelen van
een onafhankelijke vertrouwenspersoon voor mensen met een VB. Belangrijke
uitgangspunten van de Wzd zijn het bevorderen van vrijwillige zorg, het
minimaliseren van onvrijwillige zorg en het waarborgen van de rechten en de
kwaliteit van zorg van betrokken personen.
Sinds 1 januari 2020 is de wet in werking getreden.
Tot slot is het goed om te benadrukken dat de Wvggz geen betrekking heeft op
de gehandicaptenzorg (tenzij er sprake is van samenloop), echter, omdat er in
dit onderzoek gesproken wordt over het al dan niet verplichten van

20

anticonceptie, wordt deze hier toegelicht.
Hoe dragen de Wzd en Wvggz bij aan een veilige seksuele ontwikkeling?
Hoewel deze wetten niet specifiek gericht is op de seksuele ontwikkeling, biedt
de wet een kader waarbinnen het respecteren van autonomie en
zelfbeschikking van personen wordt gestimuleerd, ook op het gebied van
seksuele ontwikkeling, zolang de veiligheid en het welzijn van de persoon niet
in gevaar worden gebracht. Ze beschermen de vrijheid van de persoon met een
VB om diens eigen leven in te richten. Dit is ook het verschil met de Wet Bopz.
Het beperken van vrijheid van de persoon met een VB om het eigen leven in te
richten wordt in de Wzd gezien als onvrijwillige zorg. Daardoor is het
stappenplan van toepassing op beslissingen die ingaan tegen de wensen van
de persoon met een VB om diens eigen leven in te richten. Dit kan indirect
bijdragen aan het waarborgen van een veilige en gezonde seksuele
ontwikkeling voor mensen met een VB. Zo benadrukt de Wzd het recht van
mensen met een VB om zelf beslissingen te nemen en zoveel mogelijk regie
over hun eigen leven te hebben. Dit omvat ook het recht om keuzes te maken
met betrekking tot seksualiteit.
Wet kwaliteit, klachten en geschillenzorg
Op 1 januari 2016 is de Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg (Wkkgz)
ingegaan. Deze wet verplicht zorgaanbieders hun eigen kwaliteit te bewaken, te
beheersen en te verbeteren. Via de Wkkgz zijn onder andere de aanpak van
klachten in de zorg, het melden van geweld in de zorgrelatie, en het melden
van ontslag wegens disfunctioneren geregeld (Wkkgz, 2016).
Eén van de subdoelen van de wet is het melden van geweld in zorgrelaties.
Zorgaanbieders moeten namelijk alle vormen van geweld in de zorgrelatie
melden bij de IGJ. Het gaat hierbij ook expliciet over SGOG. Dit kan
plaatsvinden vanuit een zorgverlener naar een persoon met een VB, tussen
mensen met een VB, of door een derde naar een persoon met een VB. Omdat
andersom van persoon met een VB naar zorgverlener buiten het kader van dit
onderzoek valt bespreken we alleen nader hoe de wet werkt wanneer sprake is
van SGOG richting een persoon met een VB.
Seksueel (getint) gedrag of opmerkingen van een hulpverlener naar een
persoon met een VB zijn per definitie SGOG, omdat er sprake is van een
afhankelijkheidsrelatie. Als het gaat om een vrijwillige relatie op basis van
gelijkwaardigheid tussen mensen met een VB hoeft dit uiteraard niet gemeld te
worden. Het is aan de zorgorganisatie om hierover een inschatting te maken.
Wanneer een zorgaanbieder een melding doet over SGOG, dan vraagt de
inspectie de zorgaanbieder om de melding te onderzoeken. Daarbij hoort een
analyse van hoe de schadelijke situatie heeft kunnen ontstaan en wat de
organisatie gaat verbeteren om de kans op herhaling te verkleinen.
Een tweede subdoel is om melding van ontslag te bevorderen bij
disfunctioneren. Wanneer een zorgprofessional ontslagen wordt wegens
disfunctioneren, bijvoorbeeld door zich schuldig te maken aan SGOG, moet de
werkgever hiervan een melding doen bij de IGJ. De inspectie beoordeelt bij
disfunctioneren altijd of een zorgverlener een groot risico is voor de veiligheid
van een persoon met een VB. Aan de hand daarvan kan de IGJ maatregelen
opleggen en een gedragsassessment opleggen, een plan van aanpak
opvragen, een tuchtklacht indienen of een voordracht doen aan het College van

21

Medisch Toezicht. Ook kunnen zij de desbetreffende zorgprofessional opnemen
in het BIG-register. Zorgaanbieders moeten dit register via de inspectie
raadplegen bij het aannemen van nieuwe werknemers (Wkkgz, 2016;
Leenaarts, 2021).
Hoe draagt de Wkkgz bij aan een veilige seksuele ontwikkeling?
Ook de Wkkgz kan indirect bijdragen aan een veilige omgeving voor mensen
met een VB in zorgorganisaties. Zo zijn zorgverleners verplicht om signalen van
geweld en misbruik te herkennen en te melden. Dit geldt ook voor seksueel
misbruik of grensoverschrijdend gedrag tegenover mensen met een VB. Door
deze meldplicht wordt het risico op seksueel misbruik verminderd en kunnen
slachtoffers van misbruik beter worden beschermd. Bovendien stelt de Wkkgz
eisen aan de kwaliteit van de zorg die zorgorganisaties moeten leveren.
Zorgorganisaties moeten voldoen aan bepaalde normen en protocollen om
ervoor te zorgen dat de mensen met een VB op een veilige en respectvolle
manier worden ondersteund bij hun seksuele ontwikkeling. Daarnaast bepaalt
de Wkkgz dat zorgorganisaties een klachtenprocedure moeten hebben, waarbij
mensen met een VB klachten kunnen indienen over de geleverde zorg. Als een
persoon met een VB ontevreden is over de begeleiding of ondersteuning met
betrekking tot seksualiteit, kan deze wet hen helpen om hun zorgen te uiten en
een klacht in te dienen.
Verplichte anticonceptie
In de Wzd en de Wvggz worden bepaalde zorgvormen geregeld die gedwongen
of onvrijwillig (en onder waarborgen van de wet) toegepast kunnen worden.
Onder geen van deze wetten is gedwongen sterilisatie, anticonceptie of abortus
als vorm van gedwongen zorg opgenomen. In enkele gevallen is verplichte
anticonceptie opgenomen in een zorgmachtiging om ernstige
gezondheidsschade voor de betrokkene zelf door zwangerschap of bevalling te
voorkomen (Hoge Raad der Nederlanden, 2022). In december 2022 deed de
Hoge Raad een uitspraak naar aanleiding van een zaak waarbij een vrouw met
een psychische stoornis anticonceptie (de prikpil) als verplichte zorg kreeg. De
Hoge Raad stelde dat de Wvggz geen wettelijke grondslag biedt om ernstig
nadeel voor een nog niet verwekt kind te voorkomen. Slechts indien er ernstig
nadeel voor de vrouw zelf zou ontstaan als rechtstreeks gevolg van een
zwangerschap of geboorte zou dit een reden kunnen zijn om haar – tijdelijk – te
verplichten tot anticonceptie.
VOG
Een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) is een verklaring waaruit moet blijken of
iemands justitiële verleden een bezwaar vormt voor het vervullen van een
specifieke taak of beroep in de samenleving. Bij de beoordeling van een VOG
wordt gekeken of iemand een strafblad heeft en of deze strafbare feiten risico
vormen voor een zekere taak of beroep. Het belang van de sollicitant en diens
privacy worden dan afgewogen tegen het maatschappelijk belang en het risico
op herhaling van strafbare feiten (Justis, 2022).
Uit het onderzoek van Kruize & Gruter (2016) zijn er aanwijzingen dat het
weren van personen met een verhoogd risico op crimineel gedrag uit bepaalde
functies bijdraagt aan de integriteit van de branche, met name omdat eerder
strafbaar gedrag een risicofactor is voor toekomstig strafbaar gedrag. In de

22

onderwijs- en taxibranche bleek het netto effect echter beperkt en lijkt de
implementatie van een VOG registratie 2% van het toekomstig geregistreerde
crimineel gedrag in het onderwijs en 9% in de taxichauffeurs branche tegen te
houden (Kruize & Gruter, 2016). Hoe dit zit in de zorg is niet onderzocht en we
weten dus niet hoe effectief een VOG in deze sector is.
Hoe draagt de VOG bij aan een veilige seksuele ontwikkeling?
Via de vergewisplicht moeten Wlz-zorgorganisaties in het bezit zijn van een
VOG van alle zorgverleners die beroepsmatig met mensen met een VB werken.
Deze verplichting geldt dus ook voor uitzendkrachten, gedetacheerden en ZZPers. De verplichting geldt niet voor vrijwilligers en mantelzorgers (Justis, 2022).
Voor medewerkers in de zorg geldt een specifiek screeningsprofiel voor de
VOG. Hierin wordt gekeken naar de risico’s die voortkomen uit de
afhankelijkheidsrelatie die ontstaat in een zorgrelatie, alsmede risico’s van
toegang tot vertrouwelijke informatie.
Voor de meeste VOG aanvragen geldt een terugkijktermijn van vier jaar en
worden strafbare feiten van vóór die periode niet in acht genomen. Als het gaat
om een zedendelict, zoals bij een veroordeling voor seksueel
grensoverschrijdend gedrag, geldt echter een onbeperkte terugkijktermijn.
Wanneer iemand is veroordeeld voor een zedendelict en een VOG aanvraagt
voor de zorg, zal dit dus altijd naar boven komen.
Dit betekent dus dat zorgorganisaties over het algemeen niet op de hoogte zijn
van mogelijke veroordelingen van zedendelicten wat betreft vrijwilligers en
werknemers die vóór 1 januari 2016 zijn aangesteld. Wanneer dit in de context
van de zorgrelatie heeft plaatsgevonden kan het wel zijn dat de tuchtrechter
een uitspraak heeft gedaan, waardoor het eventueel in het BIG-register terug te
vinden is.
BIG-registratie
De Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (BIG) is bedoeld
om de kwaliteit van de beroepsuitoefening te bevorderen, te bewaken en de
persoon met een VB te beschermen tegen ondeskundig en onzorgvuldig
handelen van zorgprofessionals. Deze wet regelt onder andere de opleiding,
registratie en titelbescherming van beroepen in de zorg en het wettelijk
tuchtrecht in de gezondheidszorg. De Wet BIG verdeelt beroepen die onder
deze wet vallen in drie groepen volgens hun wettelijke artikelnummer: artikel 3-,
34- en artikel 36a-beroepen. Alleen artikel 3-beroepen moeten geregistreerd
staan in het BIG-register en vallen onder het tuchtrecht. Dit zijn er elf
(apotheker, arts, fysiotherapeut, gezondheidspsycholoog, klinisch technoloog,
orthopedagoog-generalist, physician assistant, psychotherapeut, tandarts,
verloskundige en verpleegkundige).
Hoe draagt de BIG bij aan een veilige seksuele ontwikkeling?
Een BIG registratie leidt op verschillende manieren tot meer veiligheid. Zo zijn
er opleidings- en ervaringseisen verbonden aan de (her)registratie. Op die
manier wordt gewaarborgd dat de zorgprofessional de juiste kennis heeft en
behoudt om het beroep uit te oefenen. Het BIG register is openbaar. Zo kan de
bekwaamheid van nieuwe werknemers geverifiërend worden.

23

Ook voorziet de wet BIG in het tuchtrecht voor de elf beroepen die onder de wet
vallen. Bij een aanklacht van SGOG beoordeelt de tuchtrechter of een
zorgverlener in overeenstemming met de voor zijn beroepsuitoefening geldende
normen handelde (IGJ, 2016). Op grond van de wet BIG kunnen zorgverleners
maatregelen opgelegd krijgen door een tuchtcollege of de IGJ als zij niet
handelen naar de professionele standaard. Afhankelijk van de ernst van de
overtreding gaat het om maatregelen van een ‘waarschuwing’ tot ‘last tot
onmiddellijke onthouding van de beroepsactiviteiten’ en ‘ontzegging van recht
wederom in het register te worden ingeschreven’. Tuchtcolleges veroordelen
(seksueel)grensoverschrijdend gedrag en seksuele relaties door zorgverleners
steeds vaker en scherper (IGJ, 2016). In 2021 hebben de medische
tuchtcolleges in totaal 25 zaken behandeld in relatie tot SGOG in de zorg breed
(zoals aangegeven op de website van het tuchtcollege; Kolthof, 2022).
Wanneer er een tuchtmaatregel wordt opgelegd aan een zorgverlener komt
deze niet in het BIG-register te staan, wel kan dit vermeld worden op hun
individuele BIG-registratiepagina, maar dit is geen standaardprocedure.
Beperkingen
In de gehandicaptenzorg werken weinig mensen met een BIG-registratie. Het
gaat dan met name om artsen, fysiotherapeuten, orthopedagoog-generalisten
en verpleegkundigen. Veel van de zorgprofessionals in de gehandicaptenzorg,
zoals verzorgenden en begeleiders, vallen echter niet onder de wet BIG. In het
rapport van de IGJ over SGOG-meldingen in de gehandicaptenzorg in 2017,
2018 en 2019 bleek dat in minder dan 10% van de gevallen van SGOG door
een zorgverlener het een BIG-geregistreerde zorgverlener betrof. Bijna 66%
van de plegers bekleedden de functie van begeleider (IGJ, 2021a).
Helaas zijn er voorbeelden bekend waarin professionals zelfs na doorhaling uit
het BIG register door een (tucht)rechter werkzaam hebben kunnen blijven in de
patiëntenzorg, waar zij opnieuw onbetamelijkheden begaan. Dit gaat dan
breder over de zorg dan alleen gehandicaptenzorg. Veroordeelde
zorgprofessionals mogen geen voorbehouden handelingen meer doen, of
beschermde titels gebruiken, maar kunnen nog steeds in de patiëntenzorg
werken (van de Griend, 2022). De vergewisplicht zou patiënten hiervoor
moeten beschermen, maar zorgorganisaties kunnen ondanks veroordelingen
van de IGJ of de tuchtrechter een individu alsnog geschikt achten voor
patiëntenzorg en in werk voorzien.
Meldcode
Sinds juli 2013 is de Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling van kracht. Deze meldcode stelt hoe er gehandeld dient te
worden bij (vermoeden van) huiselijk geweld en kindermishandeling. Onder
huiselijk geweld vallen alle vormen van geweld tussen familie- en gezinsleden,
in het bijzonder kindermishandeling, partnergeweld en ouderenmishandeling.
Hieronder valt ook SGOG. Al deze vormen van geweld kunnen zowel in de
thuissituatie als op woonlocaties plaatsvinden (Bolscher, 2019). In
zorgorganisaties is de meldcode met name van toepassing op geweld door
naasten van de persoon met een VB. Indien er sprake is van geweld door een
zorgverlener of vrijwilliger, heeft de zorgorganisatie andere instrumentaria.

24

De wet verplicht iedere organisatie of woonlocatie die met kinderen,
volwassenen of ouderen werkt een meldcode te hebben die aan de wettelijke
eisen voldoet. Professionals zijn verplicht te handelen volgens de stappen van
de meldcode, maar het doorlopen ervan hoeft niet te leiden tot een melding. In
deze meldcode is wel opgenomen dat professionals het recht hebben een
vermoeden van geweld te melden bij Veilig Thuis. Bovendien heeft iedere
organisatie de plicht om de kennis en het gebruik van de meldcode binnen de
eigen organisatie te bevorderen (ActiZ, BTN, VGN & V&VN, 2014).
Melden is vervolgens noodzakelijk als er sprake is van acute of structurele
onveiligheid. De zorgverlener kan (eventueel in aanvulling op een melding) ook
zelf zorg organiseren zolang deze in staat is om passende hulp te bieden of te
organiseren, de betrokkenen meewerken aan de geboden of georganiseerde
hulp, en de hulp leidt tot duurzame veiligheid (Rijksoverheid). Op deze manier
wordt getracht eventueel geweld zo vroeg mogelijk te signaleren en veiligheid
te creëren. De IGJ moet er op toezien dat de meldcode in woonlocaties en
organisaties ook adequaat wordt toegepast.
Hoe draagt de meldcode bij aan een veilige seksuele ontwikkeling
Uit onderzoek blijkt dat professionals die werken volgens een meldcode drie
keer zo vaak actie ondernemen bij een vermoeden van huiselijk geweld
vergeleken met professionals die niet met een meldcode werken (RidderbosHovingh et al., 2020). Over de effectiviteit wordt verder niets gerapporteerd.
Standaarden
Na wet- & regelgeving volgt in deze paragraaf de bestaande standaarden die
worden gebruikt binnen de gehandicaptenzorg. Het ‘Kwaliteitskompas
Gehandicaptenzorg 2023-2028’ wordt in de literatuur genoemd als standaard
voor de gehandicaptenzorg.
Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg 2023-2028
Het Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg 2023-2028 is een document dat de
norm van de kwaliteit van zorg in de sector van de gehandicaptenzorg duidt.
Centraal staan kwaliteit van bestaan en regie over het eigen leven van mensen
met een VB in de gehandicaptenzorg. Het kompas is opgenomen in het
kwaliteitsregister van het Zorginstituut Nederland en is nu de norm voor
verzekerbare zorg voor de gehele sector. Dit kompas is ontwikkeld door de
Landelijke Stuurgroep Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg, welke wordt
vertegenwoordigd door verschillende beroepsverenigingen en
belangenorganisaties1 in de gehandicaptenzorg, evenals Zorgverzekeraars
Nederland. Het ministerie van VWS, het IGJ en het Zorg Instituut Nederland
vervullen een waarnemende rol.
Het kompas bestaat uit vier ‘bouwstenen’ die de kwaliteit van de zorg moeten
waarborgen. De afspraken die daarbinnen en in samenspraak worden gemaakt
over zorg, ondersteuning, doelen en ontwikkelmogelijkheden, komen in een
ondersteuningsplan (ook wel zorgplan genoemd) te staan. Dit plan geeft aan
…………………..
1 De verschillende beroepsverenigingen en belangenorganisaties zijn: BPSW: Beroepsvereniging van

professionals in sociaal werk, KansPlus: Belangennetwerk Verstandelijk Gehandicapten, LSR: Landelijk
Steunpunt Medezeggenschap, NIP: Nederlands instituut psychologen, NVO: Nederlandse Vereniging Van
Pedagogen en Onderwijskundigen, NVAVG: Nederlandse Vereniging van Artsen voor Verstandelijke
Gehandicapten, VGN: Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland, V&VN: Beroepsvereniging
Verzorgenden Verpleegkundigen/zorgprofessionals, ZN: Zorgverzekeraars Nederland.

25

alle betrokkenen inzicht en duidelijkheid. De zorgaanbieder zorgt ervoor dat het
plan continu aandacht heeft én regelmatig door professionals besproken wordt
met mensen met een beperking en hun verwanten. Het zorgplan heeft naast
inzicht geven als voornaamste doel het vergroten van de eigen invloed van
mensen met een beperking en hun zorgproces. De vier bouwstenen zijn als
volgt:
1. Het zorgproces rond de individuele persoon. Hierin is expliciet oog
voor meer inspraak van de persoon met een VB en diens omgeving in
het zorgplan.
2. Onderzoek naar de ervaringen van mensen met een beperking. Dit
houdt in dat zorgorganisaties in ieder geval één keer per drie jaar (of
frequenter zoals één keer per twee jaar of jaarlijks) input moeten
vragen aan mensen met een VB en hun omgeving. Aan de uitkomsten
hiervan moeten ook daadwerkelijk ontwikkelingsplannen verbonden
worden.
3. Professionele ontwikkeling van de zorgprofessionals.
4. Inzicht in kwaliteit. Dit houdt in dat aanbieders de informatie uit de
eerste drie bouwstenen bundelen in een bondig kwaliteitsrapport.
Zorgaanbieders leveren om het jaar op 1 juni een kwaliteitsbeeld op en
stellen deze publiekelijk beschikbaar (LSKG, 2022). De informatie in de
openbare database is bedoeld voor iedereen die er belangstelling voor
heeft. Dat kunnen professionele gebruikers zijn, bijvoorbeeld om (van
elkaar) te leren en de zorg te verbeteren. Ook voor mensen met een
beperking en verwanten kan de informatie interessant zijn, bijvoorbeeld
bij het kiezen van een bepaalde zorgaanbieder. De IGJ en het
zorgkantoor maken voor hun taken ook gebruik van het kwaliteitsbeeld
(Landelijke Stuurgroep Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg, 2022).
Hoe draagt het kompas bij aan een veilige seksuele ontwikkeling?
Onderdeel van het Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg 2023-2028 zijn een
leidraad en een tweetal handreikingen die moeten helpen bij het in praktijk
brengen van de kwaliteitscriteria. Voor bouwsteen 1 Het zorgproces rond de
individuele persoon is de Leidraad ‘perspectief op persoonsgerichte zorg’
ontwikkeld. Dit biedt handvatten voor goede zorg in afstemming op specifieke
zorgvragen van mensen met een beperking. De leidraad bestaat uit een
algemeen deel en verschillende aanvullende uitwerkingen voor onder anderen
mensen met een VB, mensen met ernstig meervoudige beperkingen, mensen
met lichamelijke beperkingen en mensen met niet-aangeboren hersenletsel
(Bureau HHM, 2021).
In het algemene deel van het kompas wordt specifiek erkend dat persoonlijke
ontwikkeling, zelfbepaling en interpersoonlijke relaties onderdeel zijn van de
kwaliteit van bestaan, dat mensen met een (verstandelijke) beperking daar
soms ondersteuning bij nodig hebben; het ervaren van intimiteit en seksualiteit
kan hier onderdeel van zijn. Daarmee maakt het Kwaliteitskompas
Gehandicaptenzorg 2023-2028 ruimte voor begeleiding in intimiteit en
seksualiteit als onderdeel van het zorgplan voor kwalitatief goede zorg (Bureau
HHM, 2021).
Ook wordt in de uitwerking voor LVB specifiek aandacht besteed aan wat
ondersteuningsbehoeften kunnen zijn ten aanzien van seksualiteit.
Samenvattend is dat: [1] ondersteunen in gezonde manier van seksuele
26

gevoelens uiten en toenadering tot anderen zoeken (en hierbij eigen en anders
wensen en grenzen leren herkennen), [2] ondersteunen in sociale
vaardigheden en inlevingsvermogen, [3] ondersteuning bij het leren kennen van
het eigen lichaam (wat vind je prettig en wat niet) en [4] ondersteuning in
kinderwens (wensen en mogelijkheden verkennen). Opvallend is dat in de
uitwerkingen voor mensen met een EVB of EMB niet ingegaan wordt op
seksualiteit. Bij de uitwerking rondom mensen met een NAH wordt seksualiteit
alleen besproken in het kader van seksueel ontremd gedrag. Wel wordt er
telkens aandacht besteed aan de behoefte aan sociale relaties. Alhoewel de
leidraad vooral wil expliciteren en inspireren en geen normatief karakter beoogt
(Bureau HHM, 2021; LSKG, 2022), is het ontbreken van aandacht voor
seksualiteit of het bespreken in negatieve zin (ontremd) gedrag impliciet wel
een normatieve keuze.
Beleidstools
In deze paragraaf worden handvatten voor het vormgeven van
seksualiteitsbeleid op organisatieniveau beschreven. Hierna volgt een
beschrijving van de ‘handreiking seksualiteit en seksueel misbruik’, ‘de
kennisbundel seksualiteit en preventie seksueel misbruik bij mensen met een
beperking’, ‘de leidraad veilige zorgrelatie’ en de ‘leidraad voor de meldcode
huiselijk geweld en kindermishandeling’.
Handreiking Seksualiteit en seksueel misbruik
Deze handreiking biedt handvatten voor beleidsmedewerkers in de
gehandicaptenzorg voor het toetsen of formuleren van een uitgesproken visie
ten aanzien van seksualiteit en stelt hoe stappen kunnen worden gezet van
visie naar het implementeren van concreet beleid. Het document is tot stand
gekomen als onderdeel van het Kennisplein Gehandicaptensector, in opdracht
van VGN (van Burgsteden et al., 2011). Het document start met de verkenning
van de visie op seksualiteit met verschillende belanghebbende (mensen met
een VB, zorgprofessionals en de zorgorganisatie). Vanuit dit uitgangspunt geeft
de handreiking handvatten bij het formuleren van een definitie van seksualiteit
en daarmee inzicht in de relatie tussen seksuele ontwikkeling en andere
ontwikkelingsgebieden bij mensen met een VB. Daarbij richt de handreiking
zich op de verschillende aan seksualiteit gerelateerde domeinen die kunnen
terugkomen in een visie, zoals de rol van ouders en begeleiders, of bijvoorbeeld
een kinderwens bij mensen met een VB (van Burgsteden et al., 2011).
Vervolgens geeft de handreiking een stappenplan voor het omzetten van de
visie naar beleid. Dit ziet er als volgt uit:
1. Maak een sterkte/zwakte analyse van de huidige situatie
2. Stel verbeterplannen op rondom verschillende domeinen van
seksualiteiten op de verschillende lagen van implementatie
3. Uitvoeren en leren van evaluaties
4. Opnieuw beginnen bij stap 1
Aan de hand van praktijkvoorbeelden worden tips gegeven voor het verankeren
van het beleid in de (dagelijkse) praktijk. Enkele voorbeelden zijn het opnemen
van het onderwerp seksualiteit waaronder verliefdheid, intimiteit en relaties in
intakegesprekken en het bespreken van het zorgplan/ondersteuningsplan.
Daarmee richt het document zich expliciet op seksueel plezier als onderdeel
van kwaliteit van bestaan en niet slechts op het voorkomen van SGOG. Het
27

opdoen van positieve seksuele ervaringen kan een beschermende rol hebben
als het gaat om SGOG. Ook is er aandacht voor het agenderen van het
onderwerp bij werkoverleg en teamoverleg, opname van het onderwerp in
jaarverslagen en werkplannen en het meenemen van het onderwerp in
sollicitatiegesprekken in het document (van Burgsteden et al., 2011).
Hoe draagt deze handreiking bij aan een veilige seksuele ontwikkeling?
Deze handreiking geeft managers en beleidsmedewerkers in de
gehandicaptenzorg kennis en handvatten voor het ontwikkelen van expliciet
beleid over seksualiteit. Het heeft aandacht voor de verschillende perspectieven
van de persoon met een VB, zorgverlener en organisatie of omgeving. Het
formuleren van een expliciete visie en beleid geeft zorgprofessionals
duidelijkheid en steun bij het implementeren van beleid rondom seksualiteit.
Zonder waarden en normen bestaat de kans dat er een ‘eigen cultuur’ ontstaat
met eventueel ongewenste omgang.
Kennisbundel Seksualiteit en preventie seksueel misbruik bij mensen met
een beperking
De Kennisbundel Seksualiteit en preventie seksueel misbruik bij mensen met
een beperking is een verzameling van informatie over het thema intimiteit en
seksualiteit in de gehandicaptenzorg. Verder gaat de kennisbundel ook
specifiek over de preventie van seksueel misbruik in de zorg voor mensen met
een lichamelijke beperking of VB. Deze bundel is ontwikkeld door het
Kennisplein Gehandicaptensector, op basis van ervaring en kennis uit het
Leernetwerk Seksualiteit en Preventie van Seksueel Misbruik. Het is bedoeld
voor gedragsdeskundigen, aandachtsfunctionarissen, kwaliteitsmedewerkers
en leidinggevenden in de gehandicaptenzorg en voor docenten (Janssens et
al., 2013). De bundel bestaat uit achtergrondinformatie over seksualiteit bij
mensen met een beperking evenals kijk- en leestips voor verdere verdieping in
het thema. Ook beschrijft het de impact van seksueel misbruik en beschrijft het
hoe dit door zorgprofessionals te herkennen is, en hoe er gehandeld moet
worden bij (vermoeden van) misbruik. Vervolgens beschrijft het stappen die een
zorgorganisatie kan zetten voor het voorkomen van seksueel misbruik en het
begeleiden van de gezonde seksuele ontwikkeling. Deze bestaan uit het
onderzoeken van het gevoel van veiligheid onder mensen met een VB, het
stimuleren van een open beroepshouding ten aanzien van het thema van
seksualiteit, investeren in kennis en vaardigheden en het verankeren van het
thema seksualiteit in beleid en protocollen. Het document sluit af met enkele
tools en een casus (Janssens et al., 2013).
Hoe draagt de kennisbundel bij aan een veilige seksuele ontwikkeling?
Net als de handreiking seksualiteit en seksueel misbruik geeft de kennisbundel
informatie en handvatten voor het ontwikkelen van expliciet beleid over
seksualiteit en kan op die manier bijdragen aan veilige zorgrelaties.
Leidraad veilige zorgrelatie
De Leidraad veilige zorgrelatie is een document met handvatten voor beleid ter
preventie van grensoverschrijdend gedrag en mishandeling in zorgorganisaties,
specifiek grensoverschrijdend gedrag van zorgprofessionals en/of vrijwilligers
naar mensen met een VB. Daarnaast biedt het handvatten voor het ontwikkelen
en implementeren van een duidelijke richtlijn en beleid voor zorgprofessionals
mocht grensoverschrijdend gedrag of mishandeling zich voordoen. Seksueel

28

grensoverschrijdend wordt daarbinnen niet als aparte categorie behandeld,
maar wordt gezien als vorm van grensoverschrijdend gedrag of mishandeling.
De leidraad is tot stand gekomen op initiatief van het ministerie van VWS, in
samenwerking met verschillende branche- en beroepsverenigingen: de
brancheverenigingen ActiZ, Zorgthuisnl, GGZ Nederland en VGN;
cliëntvertegenwoordigers LOC Zeggenschap in zorg en Ieder(in);
vertegenwoordiger van mantelzorgers en vrijwilligers MantelzorgNL;
beroepsverenigingen NVvP (psychiaters), Verenso (specialisten
ouderengeneeskunde), V&VN (verpleegkundigen en verzorgenden) (Bolscher &
Smits, 2019).
De leidraad is opgedeeld in aanbevelingen ten aanzien van bewustwording,
preventie en interventies met betrekking tot grensoverschrijdend gedrag en
mishandeling. Op elk van de aanbevelingen zijn uitwerkingen, aandachtspunten
en tips voor beleid geformuleerd, bijvoorbeeld: “bewust zijn van de effecten van
machtsongelijkheid en ‘historische achterstand’ tussen in dit geval mensen met
een VB en mensen zonder een VB” (bewustwording), “mensen met een VB
weerbaar maken in de zorgrelatie” (preventie) en de stappen van de meldcode.
Tot slot worden er aanbevelingen gegeven ten aanzien van het implementeren
van beleid. Het gaat daarbij onder andere over het betrekken van mensen met
een VB en hun omgeving bij het tot stand brengen van het beleid (Bolscher &
Smits, 2019).
Hoe draagt de leidraad bij aan een veilige seksuele ontwikkeling?
In de context van de Meldcode Huiselijk geweld en Kindermishandeling is
bekend dat het werken volgens de meldcode leidt tot meer melding van
vermoedens van mishandeling (Ridderbos-Hovingh et al., 2020). Het is
aannemelijk dat het hebben van expliciet beleid ten aanzien van
grensoverschrijdend gedrag en mishandeling hetzelfde effect zal hebben
(Kröger, 2022). De aanbevelingen opgenomen in de leidraad zijn ook goed
toepasbaar op het voorkomen en interveniëren bij SGOG. Het is niet
onderzocht of de Leidraad ook leidt tot minder SGOG. In 2015 is er een monitor
geweest over werken met de leidraad veilige zorgrelatie, met als vraag ‘wat
brengt werken aan een veilige zorgrelatie teweeg in zorgorganisaties in de
langdurige zorg?’. In een periode van twee maanden hebben negen
zorgorganisaties (waarvan twee zorgorganisaties voor mensen met een
beperking) uit de langdurige zorg deelgenomen aan het onderzoek. Of het echt
bijdraagt aan de veiligheid bleek moeilijk hard te maken; ‘veiligheid is een
gevoel’. Wel constateerden ze dat het klimaat om dingen aan te kaarten veiliger
wordt voor medewerkers maar dat er nog het nodige werk verricht moet worden
om een veilige zorgrelatie te borgen in de praktijk; de Leidraad overnemen en
implementeren blijkt niet genoeg. Het onderwerp moet levend blijven.
Met name de aanbevelingen ten aanzien van de bewustwording over
machtsongelijkheid in de zorgrelatie, mensen met een VB weerbaar maken in
de zorgrelatie, het creëren van een veilig klimaat voor medewerkers en
vrijwilligers/maatjes en het betrekken van mensen met een VB in de
vormgeving van het beleid, bieden ruimte om naast de preventie van geweld,
ook aandacht te besteden aan positieve seksuele gezondheid.

29

Leidraad verwerving benodigde competenties Wet verplichte meldcode
huiselijk geweld en kindermishandeling
In 2013 ging de Meldcode Kindermishandeling en Huiselijk geweld in werking.
Echter bleek uit onderzoek van de IGJ dat deze niet overal gelijk goed
geïmplementeerd werd. Om die reden ontwikkelden verschillende
beroepsorganisaties in de langdurige zorg samen de leidraad verwerving
benodigde competenties Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling. Deze leidraad is bedoeld voor organisaties in de
langdurige zorg, te weten gehandicaptenzorg, verpleeg- en verzorgingshuizen
en thuiszorg, voor het implementeren van de meldcode (ActiZ, BTN, VGN &
V&VN, 2014). Aan de hand van de vijf stappen van de meldcode beschrijft de
leidraad welke kennis en competenties zorgmedewerkers nodig hebben voor
het signaleren en handelen bij het vermoeden van kindermishandeling of
huiselijk geweld. Ook geeft het handvatten voor opstellen van een
scholingsplan binnen zorgorganisaties.
Beperkingen van de leidraad
De leidraad is gepubliceerd in 2014 en is dus verouderd. Veel van de
verwijzingen en URL’s die geboden worden in het vormgeven van een
scholingsplan zijn verlopen. De vraag vandaag de dag blijft, bijna 10 jaar na het
ingaan van de meldcode, of de meeste zorgorganisaties reeds een gedegen
beleid hebben als het gaat om de implementatie van de meldcode. Voor nieuwe
zorgorganisaties zou een geüpdatete versie van de leidraad mogelijk nuttig zijn.
Overwegingen instrumentaria op macroniveau
Er bestaan verschillende instrumentaria op macroniveau die moeten bijdragen
aan een veilige zorgrelatie, in de vorm van internationale en nationale
verdragen en wetten, kwaliteitskaders en beleidstools. Allereerst is opvallend
dat deze kaders met name zijn opgesteld ter bescherming van o.a. SGOG van
zorgverlener naar zorgvrager. Dit lijkt een logisch gevolg te zijn op bestaand
onderzoek dat zich doorgaans eveneens richt op de preventie van seksueel
misbruik van personen met een VB (Chrastina & Večeřová, 2018).
Barrières bij aangiften en waarheidsvinding
De vergewisplicht en bijkomende standaarden zoals het BIG-register,
(tucht)recht en VOG’s kunnen een belangrijke rol spelen in het waarborgen van
veiligheid. Deze instrumentaria werken echter alleen als er meldingen of
aangiften worden gedaan van SGOG. Het is namelijk bekend dat wanneer het
SGOG betreft, de drempel voor mensen met een VB om aangifte te doen erg
hoog is. Redenen hiervoor zijn onder meer angst om niet serieus genomen te
worden en dat de mogelijkheden tot het aandragen van rechtsgeldig bewijs
vaak beperkt zijn. Ook de meldingen van SGOG in de gehandicaptenzorg lijken
het topje van de ijsberg (IGJ, 2021a). Daar werd slechts in 1/5 van de gevallen
overgegaan tot aangiften bij de politie. Opvallend is dat in het rapport van de
IGJ wordt beschreven dat aangiften regelmatig werden ontmoedigd door de
zedenpolitie. Redenen die hiervoor werden gegeven waren de voorzienbare
bewijsproblemen en de moeilijkheden bij het verhoren van zowel het slachtoffer
als de dader. Echter, zonder pogingen tot waarheidsvinding zijn instrumentaria
zoals het BIG register en VOG’s niet effectief in het voorkomen van SGOG in
de zorg voor mensen met een VB (IGJ, 2021a).

30

Preventie van SGOG versus positieve seksuele gezondheid
Over het algemeen focussen de tools op macroniveau zich op SGOG. Alleen in
de beleidstools was ook aandacht voor het vormgeven van de positieve
seksuele gezondheid. Internationaal zijn er wel voorbeelden bekend van
expliciete wetgeving en beleid over het vormgeven van seksualiteit voor
mensen met een beperking.
Een interessant voorbeeld is New South Wales in Australië, waar de ‘NSW
Disability Inclusion Act’ uit 2014 het volgende stelt: ‘People with disability have
the right to realise their physical, social, sexual, reproductive, emotional and
intellectual capacities.’ Het unieke aan de wetgeving in NSW, is dat ‘seksuele
capaciteiten’ direct benoemd worden en niet, zoals in vele andere landen enkel
vallen onder het recht op familieleven en voortplanting. Als gevolg van deze
wetgeving hebben zorgaanbieders expliciete richtlijnen ten aanzien van
seksuele expressie, seksualiteit en relaties in de gehandicaptenzorg (Banher
2021; Kool, Kelders & van Kampen 2021).
Een ander voorbeeld is Denenmarken. Daar heeft het ministerie voor
gezondheid en sociale zaken al sinds 1998 een handboek met een beleidsplan
en visie op in de zorg uitgewerkt voor lokale organisaties. Hierin staat
beschreven dat het ministerie seksualiteit onderdeel acht van zorg verlenen en
wat er verwacht mag worden van een zorgprofessional (Kool, Kelders & van
Kampen 2021).
Waar op het gebied van verdragen en landelijke of lokale beleidsinterventies,
seksuele rechten worden erkend, geeft het zorgorganisaties en zorgverleners
houvast en zekerheid om beslissingen te maken over wat zij mensen met een
VB bieden op het gebied van begeleiding van seksualiteit, waardoor meer
mensen met een beperking de kans krijgen hun seksuele wensen te realiseren
(Bahner 2021; Kool, Kelders & van Kampen 2021). In conclusie zijn er op
macroniveau verschillende instrumentaria en wetten waar beperkingen aan
zitten. De instrumentaria gaan namelijk vooral over seksueel
grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld. En dan vooral over wat te
doen als dit heeft plaatsgevonden in plaats van over de preventie van SGOG.

4.2 Resultaten perspectief mensen met een VB op
macroniveau
Bekendheid instrumentaria op macroniveau bij mensen met een VB
De meeste geïnterviewden die geen SGOG hebben meegemaakt, laten weten
niet bekend te zijn met de meldcode of andere instrumentaria rondom SGOG
op macroniveau, ook niet met het verloop van zaken na een melding. Wel
weten ze dat ze bij een incident meteen naar een begeleider en/of
vertrouwenspersoon moeten stappen. Mensen met een VB geven aan een
barrière te ervaren voor het doen van aangifte.
Het doen van een melding
Voor de geïnterviewden die te maken hebben gehad met SGOG op de
woonlocatie, geldt dat zij, bij meldingen bij begeleiders, niet altijd geloofd of
serieus genomen werden. Bijvoorbeeld:

31

[geïnterviewde persoon met een VB]: [Ik heb] het bij
ervaringsdeskundige wel goed gemeld. En die waren wel heel erg lief.
Die zeiden wel van: ‘nou, we gaan dat persoon bellen, de
vertrouwenspersoon. En we gaan die en die, we gaan al die mensen
bellen’. En, op het moment is de politieagent langs gekomen. En toen
heeft de begeleiding het in de doofpot geflikkerd. Toen zeiden ze: ‘we
gaan het intern oplossen’…
Dus kans weg op aangifte, kans weg op melding. En ik was alleen maar
geschrokken en angstig. En de begeleiding begreep het maar niet. Want
als er iets was, dan kwam ik hem tegen. Daar reageerde ze eigenlijk
gewoon dat ik gewoon met hem om moest blijven gaan. (…) ik was
gewoon echt verlamd van schrik. En dus ben ik zelf uiteindelijk naar de
huisarts gegaan. En die heeft gezegd dat ik een trauma heb (…) En ik
kan je wel vertellen dat dit wel gezorgd heeft dat ik weinig vertrouwen
heb in de begeleiding in mijn huis. Dat ik weinig vertrouwen heb sowieso
in de mensheid. Dat is wel gewoon echt in één klap weg.
Twee geïnterviewden opperen de oplossing van een onafhankelijk
aanspreekpunt voor het doen van meldingen, zodat bewoners niet afhankelijk
zijn van begeleiders, en zodat er geen belangenverstrengeling is.
Medezeggenschap en belangenbehartiging
Het merendeel van de geïnterviewden is zowel ervaringsdeskundige als
deelnemer of voorzitter in de cliëntraad van hun zorgorganisatie. Dit betekent
dat zij een medezeggenschapsrol hebben over beleid en dus invloed op het
beleid kunnen uitoefenen. Zo kunnen zij naar eigen zeggen bijvoorbeeld
problemen of behoeften aankaarten, en oplossingen en ideeën opperen. Hierin
zit een tweedeling, namelijk; aan de ene kant probeert een aantal
geïnterviewden het onderwerp seksualiteit te normaliseren in de cliëntraad. Aan
de andere kant vindt een aantal van de geïnterviewden juist dat de cliëntraad
daar niet voor bedoeld is, omdat zij vinden dat seksualiteit een privé-onderwerp
is en dat de raad meer bedoeld is voor praktische woonzaken. Dat betekent dat
seksualiteit niet altijd een onderwerp is dat wordt meegenomen door mensen
met een VB zelf.
Overigens vergt het behartigen van de belangen van henzelf een bepaalde
mondigheid. De geïnterviewden die deelnemen aan een cliëntraad vinden het
belangrijk om niet alleen hun eigen belangen maar ook die van hun
medebewoners te behartigen en voor hen op te komen. Bij vragen of zij
volwaardig mee kunnen doen in de samenleving volgt dit exemplarisch
voorbeeld:
[pseudoniem – geïnterviewde]: Euhm … door mijn eigenwijsheid wel.
Want ik doe gewoon wat ik zelf wil. Maar als ik zou kijken uhm naar
mensen die dat niet zijn en die niet zo mondig zijn, uh … kunnen hij of zij
niet volledig meedoen aan de maatschappij.
[doorvraag van interviewer]: Ja, dus het is ook door je eigen
doorzettingskracht. En als je dat dan niet kan?
[reactie geïnterviewde]: Dan heb je het moeilijk.

32

Afstand en nabijheid tot macroniveau
De geïnterviewden die niet in een cliëntraad zitten, zijn vooral bekend met hun
eigen directe omgeving zoals medebewoners, naasten en begeleiders. Met
diegenen die verantwoordelijk zijn macroniveau, zoals management of
beleidsmedewerkers bijvoorbeeld, lijkt weinig direct contact te zijn.
Er is een aantal casussen waarbij geïnterviewden laten weten dat jonge
begeleiders worden teruggefloten door de “oude garde” en personen die op
macroniveau werken, wanneer zij een gesprek aan willen gaan over seksualiteit
en voorlichting. Tegelijkertijd heeft een aantal personen dat werkzaam is op
beleidsniveau van een zorgorganisatie ons juist actief bijgestaan bij het werven
van geïnterviewden. Met als reden dat het belangrijk is zicht te krijgen op het
perspectief van mensen met een VB. Zo is er bijvoorbeeld een casus waarbij
een teammanager pleitte voor het plaatsvinden van een interview met een
bewoner, terwijl een van de directe begeleiders van de bewoner de kans liever
zag passeren. Volgens de geïnterviewde vinden haar begeleiders haar namelijk
te mondig en eigenwijs en zien zij liever niet dat het onderwerp seksualiteit
openlijk besproken wordt. Ook liet zij weten dat lang niet altijd aan haar
zorgvraag wordt voldaan en dat ze regelmatig behandeld wordt, in haar
woorden, “als een kind”. Om deze reden vertrekt zij naar een andere
woonlocatie.
[Geïnterviewde]: Het is heel bijzonder dat ik hier nu zit met jullie.
Want [mijn begeleidster] bijvoorbeeld: die vindt daar al wat van. Het is
dat de manager [onze contactpersoon] heeft gezegd “weet jij
iemand?” En toen had ze mij. Maar als zij [begeleidster] dat mailtje
had gekregen, had ze het niet gedaan.”

4.3 Resultaten perspectief zorgprofessionals en
beleidsmedewerkers op macroniveau
Instrumentaria: herkenning & gebruik
Alle zorgprofessionals en beleidsmedewerkers kennen de instrumentaria op
macroniveau. Het Kennisplein gehandicaptensector wordt door
zorgprofessionals en beleidsmedewerkers genoemd als één van de
belangrijkste bronnen om instrumentaria op te zoeken. Een aantal noemt toch
de behoeften aan een materialenbank waar alles op één centrale plek te vinden
is. Daarbij gaat het volgens de geïnterviewden niet om de hoeveelheid tools
maar eerder om een verbeterslag in de bestaande tools, uitgebreid met een
aanduiding voor het gebruik van welke tool bij welke vraag.
De wet- en regelgeving, standaarden en beleidstools zoals eerder genoemd in
dit hoofdstuk zijn instrumentaria die ook daadwerkelijk helpen bij het opstellen
van beleid voor de eigen organisatie. Deze kaders geven in eerste instantie
vooral richting aan het eigen te formuleren beleid, daarna kan het helpen in de
uitvoering ervan. De Leidraad Veilige zorgrelatie biedt bijvoorbeeld richting om
een visie te creëren over seksualiteit en aanverwante onderwerpen, zodat er
altijd kan worden teruggevallen op deze instrumentaria.
Wat duidelijk wordt is dat de instrumentaria niet altijd preventief worden ingezet,
maar eerder reactief, bijvoorbeeld bij SGOG. Protocollen helpen dan om te

33

reageren op de situatie in plaats van dat er beleid bestaat dat voorafgaand
dergelijk gedrag probeert te voorkomen. Wel heeft iedere organisatie een
protocol voor SGOG, deze blijkt redelijk vergelijkbaar tussen verschillende
woonlocaties. Bij sommige organisaties, zo blijkt uit de focusgroep met
beleidsmedewerkers, zijn deze protocollen gericht op zowel ‘pleger’ als
‘slachtoffer’ en hebben ze vooral de functie om onderzoek te doen naar
behoeften, oorzaken en gevolgen. De nuance die hierin gezocht wordt is dat
daders evengoed slachtoffers kunnen zijn of worden en andersom. Waar de
beleidsmedewerkers tegenaan lopen is dat protocollen gestandaardiseerd zijn
en dus geen oog hebben voor individuele situaties. Daarbij zijn de protocollen
vanuit het negatieve ingericht. Een aantal van de geïnterviewden vraagt zich af
hoe je ook de positieve kant kan inrichten zodat bijvoorbeeld SGOG voorkomen
kan worden.
Beleid & visie: vaker impliciet dan expliciet.
Bij het uitvragen naar hoe seksualiteit is opgenomen in beleid of visie en hoe
daar vervolgens mee gewerkt wordt blijkt dat seksualiteit (als het al een
onderwerp is dat wordt opgenomen) vaker impliciet is opgenomen (bijvoorbeeld
met andere bewoording), dan dat er expliciet naar verwezen wordt. Vier van de
elf beleidsmedewerkers geeft aan dat seksualiteit expliciet is opgenomen in het
beleid. De andere zeven beleidsmedewerkers geven aan dat dit niet zo is of zijn
hier niet zeker van. Belangrijk hierbij is dat het gaat over seksualiteit in de brede
zin, dus niet alleen beleid rondom SGOG, want in beleid rondom SGOG is door
zorgorganisaties wel veel geïnvesteerd.
Een impliciet voorbeeld is het beleid rondom eigen regie van mensen met een
VB, aangezien eigen regie ook kan worden toegepast op het onderwerp
seksualiteit:
Beleidsmedewerker: Ja, ik ben heel hard aan het nadenken en eh, ja,
je zei: impliciet. Ja, dan kan ik best met een verhaal komen, want wij
zijn heel erg van eigen regie, verantwoordelijkheid. Wij staan naast de
cliënt en die bepaalt zelf wat, hoe en wat. Dus wat dat betreft geldt dat
natuurlijk ook voor zijn/haar seksualiteit. Eh, maar ik vind niet dat wij er
expliciet aandacht aan geven en wij hebben wel een visie op
seksualiteit opgesteld, maar wat ik net al zei, ja, de commissie die dat
heeft opgesteld, die is ermee gestopt. Dus het werkelijk naar voren
brengen van een visie op seksualiteit stokt bij ons. Als ik er zo over
nadenk, dan denk ik eigenlijk dat ik nee moet zeggen. Ik vind niet dat
wij het in onze visie hebben.
Een beleidsmedewerker geeft aan dat door het management al niets wordt
opgenomen over seksualiteit in de jaarbief. De beleidsmedewerkers van de
zorgorganisaties zijn van mening dat als je het daar al niet expliciet in opneemt,
het dan nog moeilijker wordt dit ook in intern beleid op te nemen, of er een visie
op te nemen:
Beleidsmedewerker: Nou ja, wat ik zelf interessant vind is, bestuurders
maken ieder jaar een jaarbrief, hè, en daarin schrijven ze keurig hun
voornemens op voor het volgend jaar, maar daar staat nooit iets in over
seksualiteit en helemaal niet over seksuele veiligheid. En ik denk als je

34

kijkt naar de grootte, de omvang van het probleem van seksueel misbruik
bij mensen met een VB, vind ik het gewoon ongelooflijk merkwaardig dat
bestuurders daar niet een beleidsvoornemen op hebben. Hè, voor mijn
part iets heel simpels als: wij willen dit terugdringen. Ja, dat lijkt mij, nou
ja, en dan gaat het lopen, want dan gaat het zakken, ook verder in de
organisatie. Dan moeten er op verschillende niveaus in de organisatie,
moeten daar dan acties op volgen en dan kan je het ook toetsen. Maar
daar ontbreekt het ongelooflijk aan in de zorg.
Reactie van andere beleidsmedewerker (op bovenstaande): Nou, ik
bestook de inspectie altijd met het idee om het gewoon te vragen: ‘Goh,
wat staat er eigenlijk in jullie jaarbrief over de bestrijding van dit
onderwerp?’ Zo’n simpele vraag, die zou al helpen, denk ik. Ja, ik denk
dat het zelf ook gewoon, dat het eigenlijk een soort verplichting zou
moeten zijn, het gewoon in planning en control altijd een onderdeel is.
Maar wat je heel vaak binnen organisaties ziet is dat er tien speerpunten
zijn. Nou, daar wordt seksualiteit nooit een speerpunt, want dat is niet,
dat is moeilijker te toetsen.
Beleidsmedewerkers van de zorgorganisaties gaven aan dat zij middels
beleidskeuzes, zoals de plaatsing van seksualiteit in de jaarbrief, een grote
impact kunnen maken op het onderwerp seksualiteit, intimiteit en relaties. Als er
op macroniveau beleidskeuzes gemaakt worden dan heeft dit namelijk invloed
op alle lagen van de zorgorganisatie, omdat hier dan verantwoording op
afgelegd moet worden.
Een enkeling geeft wel aan dat er expliciet aandacht is voor het onderwerp in
beleid. Dit zou volgens geïnterviewden bijdragen aan het ‘verplichte karakter’
om seksualiteit mee te nemen. Opvallend is dat het uitgangspunt daarin
zelfbeschikking, ontwikkeling en begeleiding daarbij is. Met name
beleidsmedewerkers noemen dit als een goede kapstok om het onderwerp
seksualiteit aan te hangen. Daarnaast zien ze in dit kader ook kans voor
beleidsformulering. Want als het management deze benadering gebruikt en
zich duidelijk positief uitspreekt over seksualiteit (onder de noemer
zelfbeschikking, ontwikkeling en begeleiding) werkt dit voorbeeldgedrag
bevorderend voor anderen in de organisatie.
Wel moet dit duidelijk op papier staan en een gedragen visie zijn. Dus niet
belegd bij één persoon waarbij anderen in de organisatie de noodzaak niet
voelen. In de praktijk blijkt namelijk dat er door bijvoorbeeld een interne wissel
van de wacht geen duidelijke visie van seksualiteit is. Het wordt dan niet verder
opgepakt noch breed gedragen.
Beleidsmedewerker: En je ziet inderdaad… dat worstelen van: waar
hangen we het nou onder. Maar wat ik ook zie, en ik zie dat bijvoorbeeld
binnen [naam organisatie], is er een hele nieuwe organisatiestructuur
ontwikkelt en dan merk je dat je toch weer helemaal opnieuw, bij wijze
van spreken, moet beginnen om de paaltjes weer goed neer te zetten. En
wat ik ook heel vaak zie is dat er, eh, ja, wat jij ook zegt, dat het vanuit de
inhoud, X zegt: ‘Je moet het vanuit de inhoud brengen’ en dat het dan
aan mensen gekoppeld wordt, dus aan poppetjes, maar niet aan functies.

35

Beleidsmedewerker: Inderdaad, hoe zit dat nou in al die andere
beleidsstukken? En wij zijn nog weleens op zoek naar clustering van een
thema en dan zitten we met seksualiteit altijd te schuiven.
Volgens zowel de zorgprofessionals als beleidsmedewerkers is het thema
seksualiteit door deze belegging van het onderwerp bij één persoon het qua
beleid en uitvoering behoorlijk kwetsbaar. Naast het verloop en gebrek aan een
vaste, stevige (centrale) plek komen eveneens algemene belemmeringen zoals
beperkte tijd en weinige middelen daar nog eens bovenop. Dit staat
verduurzaming en continuatie behoorlijk in de weg, terwijl daar juist behoefte
aan is. Het ‘rommelen in de marge’ volgens één van de geïnterviewden zorgt er
namelijk voor dat je het thema vaak niet expliciet op papier krijgt.
Beleidsmedewerkers geven aan dat het opnemen van het onderwerp
seksualiteit in de kaderbrief/jaarbrief helpt om verplicht aandacht te besteden
aan het onderwerp op alle lagen in de organisatie. Een laatste belemmering die
wordt genoemd is dat er niet alleen handelingsverlegenheid heerst bij de
zorgprofessionals, maar ook binnen het management, wat actie op het
onderwerp seksualiteit bemoeilijkt:
Beleidsmedewerker: Ja, die [handelingsverlegenheid] zit daar net zo
goed en dat is ook het ingewikkelde in de zorg, dat de beslissers meestal
de managers zijn en dat de inhoudelijke mensen de kennis hebben. En
daar wringt het natuurlijk ook vaak, hè. Eigenlijk zou je als je, nou, in
aanvulling op wat [andere deelnemer focusgroep] zei en wat [andere
deelnemer focusgroep] zegt, dat voorbeeldgedrag, maar je zou ook
willen dat het ook in scholing van managers, dat dit een verplicht
onderdeel moet zijn, want anders kunnen ze ook geen zinvolle besluiten
nemen. Dat maakt het heel erg ingewikkeld, merk ik.
Beleid & visie: aanhaken op andere onderwerpen en op motivatie van
individuele werknemers
Lang niet altijd staan alle neuzen dezelfde kant op als het gaat om het geven
van een plek aan seksualiteit in het beleid. Als reactie hierop proberen
beleidsmedewerkers van zorgorganisaties dit thema onder andere thema’s te
hangen. Op deze manier lijkt de impliciete benadering van seksualiteit in stand
gehouden te worden. Volgens zowel zorgprofessionals (zoals begeleiders) als
beleidsmedewerkers heeft dit vooral te maken met het taboe dat aan
seksualiteit (en het bespreken daarvan) ten grondslag ligt. Dit kan betekenen
dat er bijvoorbeeld weerstand is rondom het onderwerp, ook in de interne
organisatie. In dit kader spreken zowel zorgprofessionals en
beleidsmedewerkers de wens en behoefte uit om te leren van andere
organisaties. Tijdens de focusgroepen blijkt dat er behoefte is aan
sparringpartners (ook extern), intervisie momenten en casuïstiek. Volgens hen
kunnen good practices, ook op beleidsniveau, helpen om intern beleid op te
zetten of verder aan te scherpen.
Om enerzijds aandacht en focus op het thema seksualiteit te hebben en
anderzijds goed aan te kunnen sluiten bij mensen met een VB in de praktijk,
wordt ingezet op aandachtsfunctionarissen en ervaringsdeskundigheid. Deze
rollen worden soms ook opgenomen in het beleid. Zo is er een aantal
organisaties dat bijvoorbeeld een intern kernteam of werkgroep seksualiteit

36

heeft. Volgens een aantal van de zorgprofessionals betekent dit dat het
draagvlak in de gehele organisatie vergroot wordt en dat er betere aansluiting
van beleid op uitvoering bestaat.
Beleidsmedewerker: Ja, binnen [organisatie] hebben we ook een
structuur met werkgroepen en expertgroepen en het feit dat het dan in de
jaarbrief of in de kaderbrief staat, betekent dat er ook iemand vanuit de
hoofden behandeling zich verbindt aan zo’n thema en het dus gewoon
structureel ook terugkomt in alle kwartaalgesprekken over hoe het ervoor
staat. En ja, ik zit nu twee jaar op deze functie en mijn voorganger had
met de werkgroep in de jaren daarvoor heel erg geïnvesteerd in het
beleid rondom seksueel grensoverschrijdend gedrag in het protocol en
wij zijn nu eigenlijk vanuit de werkgroep de focus aan het verleggen van,
goh, eh, naar die gezonde seksualiteit en het preventieve stuk…
Discrepantie tussen beleid en praktijk
Alle zorgprofessionals en beleidsmedewerkers noemen het dilemma ‘beleid
versus praktijk’ in meer of mindere mate. Het komt erop neer dat als seksualiteit
al een plek krijgt in beleid dit mooi op papier staat, maar de werkelijkheid veel
complexer is. Dat betekent concreet vaak dat op beleidsniveau een visie
geformuleerd wordt door mensen met afstand van de praktijk, maar de
zorgprofessionals zelf dit met mensen met een VB mogen gaan ‘uitzoeken’. Dit
houdt een spanningsveld tussen managers (beslissers) en uitvoerend
personeel in stand.
Beleidsmedewerker: Het zou mij een ontzettend lief ding zijn als ook
bestuurders beleidsvoornemens op dit gebied zouden hebben, want
volgens mij is dat één van de, als je het hebt over macroniveau, één van
de dingen die er heel erg aan ontbreken, hè. Het is altijd de taak van de
inhoudelijke mensen om dat gedoe met seks maar te regelen, terwijl ik
denk: daarmee heeft het gewoon niet de plaats die het verdient.
In ditzelfde licht ontbreekt het volgens met name de beleidsmedewerkers nog
vaak aan beleid rondom het systeem. Hierbij refereren zij met name naar
verwanten zoals ouders of andere familie of gezinsleden. “Het beleid is nog te
vaak gericht op de persoon met een VB alleen”, zo zegt één van de
beleidsmedewerkers. Anderen beamen dit en vinden het een gemiste kans in
het kader van het bespreken van seksualiteit. Volgens de meesten is er juist via
de ouders een ingang naar een positieve insteek van seksualiteit. Tegelijk kan
het ook zijn dat ouders het gesprek juist tegenwerken. Er lijkt dus een
spanningsveld te zijn tussen ouders mee of tegen je krijgen als het gaat om het
gesprek rondom seksualiteit.
Communicatie over beleid richting zorgprofessionals en cliënten
Seksualiteitsbeleid wordt op verschillende manieren gecommuniceerd naar
andere lagen van de zorgorganisaties. Zo wordt het beleid naar
zorgprofessionals voornamelijk gecommuniceerd via de online werkomgeving
zoals intranet, Yammer, managers, aandachtsfunctionarissen,
gedragsdeskundigen, seksualiteit werkgroepen, nieuwsbrieven en
themabijeenkomsten. Een aantal deelnemers van de focusgroepen geeft aan
dat de communicatie richting mensen met een VB beter kan. Dit kan verklaren
37

waarom het macroniveau voor sommige mensen met een VB ver van hen af
staat. Een aantal zorgorganisaties heeft, of is bezig met, het beleid op een
toegankelijke manier te omschrijven voor mensen met een VB.

4.4 Conclusies op macroniveau
Seksualiteit, los gezien van SGOG, is als thema niet altijd een standaard
onderwerp binnen organisatiebeleid. Soms is er helemaal geen beleid en soms
is het te impliciet. Soms is het zoeken waar seksualiteit onder te hangen, en
soms is het afhankelijk van een aantal welwillende werknemers. Uit de
verschillende perspectieven blijkt echter dat er wel behoefte is om seksualiteit
als onderwerp duidelijk op te nemen in beleid (en visie). Juist ook expliciet
zodat beleid gemakkelijker in de praktijk geïmplementeerd kan worden. Men
ziet een kans in het benaderen van seksualiteit onder thema’s als
‘zelfbeschikking’, ‘begeleiding’ en ‘ontwikkeling’. Zo ook om het onderwerp niet
alleen in negatief licht te zien in relatie tot SGOG, en eveneens om het
draagvlak te vergroten. Daarnaast geven beleidsmedewerkers aan dat het
opnemen van seksualiteit in de kaderbrief/jaarbrief zorgt voor structurele
aandacht voor seksualiteit op alle niveaus in zorgorganisaties omdat
leidinggevenden dan verantwoording moeten afleggen op dit onderwerp. In het
kader van good practices en doen wat werkt blijken organisaties gretig om te
leren hoe andere organisaties dat doen op het gebied van beleid en
implementatie. Ondanks de wil die bij velen bestaat om seksualiteit in beleid op
te nemen, wordt dit door verschillende factoren belemmert.
Allereerst kunnen mensen met een VB invloed uitoefenen op beleid als zij
deelnemen aan een cliëntenraad of medezeggenschapsraad. Maar dit geldt wel
alleen voor diegenen die mondig genoeg zijn hierover te spreken. Dit vergt dus
een bepaalde assertiviteit. Echter bestaat er wel een tweedeling. Een deel ziet
dit als een uitgelezen kans om seksualiteit te normaliseren via beleid en een
deel vindt dat bijvoorbeeld een cliëntenraad daarvoor niet de plek is. Het idee
dat seksualiteit een privéaangelegenheid is blijft dus ook onder (een deel van
de) mensen met een VB in stand. Mensen met een VB worden ook lang niet
altijd betrokken in het vormgeven van beleid. De machtsdynamiek van een
persoon met een VB ten opzichte van een begeleider (of hoger) speelt hierbij
een essentiële rol. Instrumentaria op macroniveau moeten volgens hen dan
laagdrempelig zijn (in vindbaar- en bruikbaarheid). Dit geldt ook wanneer
instrumentaria alleen via begeleiding toegankelijk is. Een oplossing om die
afhankelijkheidspositie te minimaliseren is bijvoorbeeld om een onafhankelijk
aanspreekpunt voor meldingen te organiseren.
Ten tweede blijkt vanuit beleidsmedewerkers en zorgprofessionals dat de
neuzen intern niet altijd dezelfde kant op staan. Door onder meer het ontbreken
van draagvlak of juist veel interne weerstand, wordt beleid niet altijd (op juiste
wijze of expliciet) geformuleerd. Dit heeft ook te maken met
handelingsverlegenheid en ontbrekende kennis over seksualiteit op het
managementniveau. Als het onderwerp al belegd is, is dit louter bij één of een
beperkt aantal personen. Het onderwerp blijft hierdoor kwetsbaar. Onder de
groep die er wel mee bezig is of wilt zijn, geldt dat er doorgaans kennis is over
bestaande instrumentaria en hoe het hen kan helpen voor het formuleren van
beleid. Wat duidelijk wordt is dat niet altijd preventief wordt ingezet, maar

38

eerder reactief, bijvoorbeeld bij SGOG. Terwijl er juist op voorhand behoefte
naar is. Eveneens is er behoefte aan een materialenbank waar alles op één
centrale plek te vinden is, ook de standaarden, leidraden en protocollen. In het
kader van de kwaliteit van instrumentaria op macroniveau ziet men kans om
bestaande tools te verbeteren en uit te breiden zodat duidelijk wordt voor welke
doelgroep het dient en wanneer het ingezet moet worden. Bovendien wordt
meermaals genoemd dat instrumentaria op dit niveau verouderd zijn. Tevens
loopt men aan tegen de gestandaardiseerde protocollen die geen oog hebben
voor individuele situaties noch voor de positieve kant van seksualiteit.
Instrumentaria zouden met een sekspositieve benadering en voorbeelden van
verschillende situaties (maatwerk) preventief kunnen werken bij onder meer
SGOG. Herzien is volgens hen nodig.
Ten derde, mensen met een VB voelen soms dat het macroniveau ver van hen
af staat en zijn bijvoorbeeld niet altijd bekend met de procedure
meldcode, en zorgprofessionals waren niet altijd goed op de hoogte van het
seksualiteitsbeleid van de zorgorganisaties. Dit vraagt om betere communicatie
van het beleid naar de andere lagen van de zorgorganisatie.
Tot slot, zien beleidsmedewerkers en zorgprofessionals dat seksualiteitsbeleid
te eenzijdig gericht is op alleen de persoon met een VB en daarmee het
systeem negeert. Een gemiste kans volgens hen, want juist het betrekken van
bijvoorbeeld begeleider en aanverwante zoals ouders, ook in beleid, zouden
een belangrijke en positieve rol kunnen spelen.

39

Hoofdstuk 5: Mesoniveau
5.1 Instrumentaria op mesoniveau
Na de instrumentaria op macroniveau wordt in dit deel ingezoomd op de
instrumentaria op mesoniveau. Dit gaat over het niveau van de (praktijk van de)
zorgprofessionals die werken met mensen met een VB.
Er is een breed scala van instrumentaria en tools beschikbaar voor
zorgprofessionals om binnen hun werk seksualiteit met mensen met een VB
bespreekbaar te maken. Denk hierbij aan voorlichtingsmateriaal,
gesprekskaarten, protocollen voor intakegesprekken, rapportages,
zorgleefplannen, trainingen, enzovoort. Echter, er zijn maar zeven van deze
instrumentaria goed onderbouwd of effectief beoordeeld: het Vlaggensysteem
(zie ook Tool Groei-wijzer - Kenniscentrum Zorginnovatie), SeCZ TaLK, Je Lijf,
Je Lief, Lang Leve de Liefde, Make a Move+, Girls’ Talk+ en de wegwijzer
‘Praten over seks’. Voor overige gevonden instrumentaria en tools die
momenteel worden gebruikt binnen specifiek de gehandicaptenzorg is geen
onderbouwing gevonden of effectiviteit van bekend. Zie bijlage I voor een
overzicht van alle instrumentaria op mesoniveau.
Er is een aantal kanttekeningen te plaatsen bij de instrumentaria op
mesoniveau. Allereerst zijn sommige beschreven instrumentaria verouderd
(bijv. uit de begin jaren 2000). Echter, worden deze nog wel in de praktijk
gebruikt en zijn deze dus noemenswaardig. Daarnaast is het lastig iets te
zeggen over de kwaliteit van de instrumentaria, omdat er voor de meeste
instrumentaria geen goede onderbouwing is of geen bewijs voor effectiviteit. Uit
eerder onderzoek bleek dat er weinig gebruik wordt gemaakt van bestaande
wetenschappelijke kennis en theorieën bij het ontwikkelen van materiaal
(Schaafsma, 2015). Schaafsma (2015) benadrukt dat er vaak een
probleemomschrijving of probleemanalyse van goede kwaliteit mist. Deze
onderdelen zijn echter essentieel, omdat een stevige analyse de basis vormt
van het ontwikkelen van een gedegen interventie. Daarbij richten veel
interventies zich op verschillende onderdelen in de keten, zoals preventie,
signalering, behandeling en nazorg. Het lijkt onwaarschijnlijk dat een interventie
op meerdere gebieden succesvol is gezien de beperkte probleemanalyse. Het
missen van die sterke probleemanalyse betekent dat specifieke
interventiedoelen niet SMART kunnen worden geformuleerd. Of de interventies
daadwerkelijk bijdragen aan het verminderen van onder meer SGOG is dus nog
maar de vraag.
Daarnaast richten de gevonden instrumentaria zich met name op het
voorkomen en verminderen van problemen. Vergelijkbaar met de tools op
macroniveau, benaderen de tools op mesoniveau seksualiteit doorgaans ook
vanuit het negatieve en SGOG, waar vervolgens reactief of preventief op
gereageerd wordt. Er lijkt nog weinig ruimte voor een sekspositieve benadering.
Ook de literatuur stelt dat onderwijs, ondersteuning en interventies zich mogen
richten op risico’s, maar tevens ook focus moeten leggen op plezierige en
gezonde aspecten van seksualiteit. Ook verdienen thema’s als masturbatie
expliciete en extra aandacht voor personen met een VB (Stoffelen, 2018). Dit

40

vraagt om een benadering die aan beiden doelen recht doet. Dus enerzijds het
bieden van veiligheid en anderzijds het bieden van ontplooiingskansen (van
Doorn et al., 2019).
Wat volgens Schaafsma (2015) doorgaans wel goed gaat, is het betrekken van
relevante groepen bij de ontwikkeling van een interventie. Zoals bijvoorbeeld
personen met een VB en hun ouders/verzorgers. Dit blijkt een belangrijk
werkzaam element te zijn bij het (mogelijke) succes van de interventie.

5.2 Resultaten perspectief mensen met een VB op
mesoniveau
Eigen regie over bespreekbaar maken van seksualiteit
Aansluitend op de behoeftes van de zorgprofessionals in de focusgroep vinden
geïnterviewden unaniem dat het onderwerp seksualiteit bespreekbaar moet
zijn. Er is een verdeling van ongeveer 50/50 tussen de geïnterviewden over de
manier waarop het besproken moet worden. Aan de ene kant zeggen mensen
het algemeen bespreekbaar te willen hebben: een genormaliseerd onderwerp
waar openlijk over gesproken kan worden, ook in niet-formele en spontane
momenten in gezamenlijke ruimtes met medebewoners en begeleiders.
Anderen laten weten het een persoonlijk en privé-onderwerp te vinden dat zij
het liefst alleen met een hechte naaste of een vertrouwenspersoon bespreken.
Het openlijk en spontaan bespreken van seksualiteit kan voor hen ongemak
opleveren. Proactief en reactief reageren hebben zo dus beiden hun plaats en
tijd. Het gaat er hierbij ook om op wat voor manier er openlijk gesproken wordt
over seksualiteit. Een aantal geïnterviewden laat bijvoorbeeld weten dat zij hun
medebewoners graag wat uitdagen met het onderwerp door bijvoorbeeld
grapjes te maken of anekdotes te vertellen over eigen ervaringen. Bij een van
deze geïnterviewden springen begeleiders dan af en toe in om de persoon wat
af te remmen omdat het voor mogelijk ongemak kan zorgen voor anderen. Ook
stellen zij een speciaal moment in de week in waarin hij vrij is om alles te
zeggen en vragen wat hij wil. Dit is een mooi voorbeeld van succesvol
maatwerk. Op deze manier wordt iedereen ontlast terwijl het onderwerp niet
weggeschoven wordt.
Andere voorbeelden van succesvol maatwerk zijn:
#1: Een geïnterviewde liet weten dat zij vanwege haar verleden met SGOG niet
klaar was voor seksuele voorlichting; niet centraal samen met medebewoners,
en ook niet één op één. Het onderwerp werd op haar verzoek losgelaten.
#2: Een geïnterviewde heeft een begeleider aan wie zij op eigen initiatief al
haar vragen stelt over seksuele voorlichting. De begeleider doet haar best
overal antwoord op te geven, ook al is dit niet haar specialiteit of functie. Dit is
voor de geïnterviewde een positieve ervaring: ze wordt in haar nieuwsgierigheid
tegemoet gekomen. Wel gaat deze begeleider binnenkort met pensioen. De
geïnterviewde maakt zich zorgen of er wel iemand anders beschikbaar is die op
dezelfde manier reageert op haar vragen.
Maatwerk is in bovenstaande gevallen noodzakelijk en hebben een positieve
uitkomst. Wel zien we van het tweede voorbeeld dat maatwerk kwetsbaar is
door de ‘wisselende wacht’. Niet alle begeleiders zullen hetzelfde omgaan met
41

haar vragen als haar huidige begeleider, want, zoals de geïnterviewde laat
weten, niet iedereen staat net zo open voor het onderwerp seksualiteit.
Geluk met de begeleider
Geïnterviewde: Als je de verkeerde begeleider in de tuin aantreft en je
hebt het over seks, dan gaan sommige begeleiders echt een beetje
steigeren van: “mag het even over iets anders gaan?’’’
Van het merendeel van de geïnterviewden blijkt: je moet het maar net treffen
met de juiste begeleider. Sommigen zijn, zoals ze door geïnterviewden vaak
beschreven worden, “preuts” (wellicht te vergelijken met
handelingsverlegenheid), anderen niet.
Handelingsverlegenheid kan meerdere oorzaken hebben:
- Conservatieve normen en waarden;
- Niet weten waar te beginnen;
- Angst voor de lijn tussen privé en professional;
- Eigen ervaringen met SGOG van zorgprofessionals.
Bij de “preutse”, handelingsverlegen begeleiders, en begeleiders die actief het
onderwerp seksualiteit weren, wordt door de geïnterviewden het woord taboe
gebruikt.
Maatwerk moet dus wel centraal geregeld kunnen worden en niet afhangen van
een toevallige gelukstreffer met een begeleider. Iedere begeleider zou in staat
moeten zijn zulk maatwerk te leveren, inclusief het opbouwen van een
vertrouwensband met de bewoner. Dit kan bevorderd worden door een
kernteam of werkgroep seksualiteit en begeleiders zelf te begeleiden en te
ondersteunen hierin.
Discrepantie beleid en praktijk
De zorgprofessionals vertellen in de focusgroep over meer tools, middelen en
manieren waarop zij het gesprek over seksualiteit aangaan met degene die zij
begeleiden dan waar het gros van onze geïnterviewden mee te maken heeft
gehad. Deze discrepantie kan het resultaat zijn van het feit dat juist de
zorgprofessionals die meedoen aan de interviews al bewust bezig zijn met het
onderwerp seksualiteit. Zoals eerder aangegeven is dit vanuit de ervaring van
mensen met een VB ook het resultaat van de toevallige gelukstreffer met een
begeleider. Vandaar dus dat centraal beleid nodig is zodat het niet om die
‘poppetjes’ gaat wier vertrek of gebrek aan beschikbaarheid het kaartenhuis
kan doen instorten.
Dilemma ‘gebrek aan tijd en middelen’
Een aantal geïnterviewden laat weten dat begeleiders niet altijd de tijd hebben
of nemen om het te hebben over seksualiteit. Daarnaast vertelt een begeleider
die aanwezig was tijdens een interview dat bij hen het thema seksualiteit als
eerste sneuvelt wanneer er sprake is van bezuinigingen. Het onderwerp krijgt
vaak lagere prioriteit vanwege het taboe dat er vaak nog omheen hangt, zoals
besproken in de overige onderdelen van dit onderzoek.

42

5.3 Perspectief vanuit zorgprofessionals en
beleidsmedewerkers van zorgorganisaties
Instrumentaria: herkenning & gebruik
Niet alle beschreven instrumentaria worden herkend en gebruikt door de
zorgprofessionals. Dit heeft te maken met het feit dat er zodanig veel
instrumentaria bestaan dat zorgprofessionals soms door de bomen het bos niet
meer zien:
Zorgprofessional: Ik heb er dan echt af en toe last van als ik dan een
vraag kreeg: ‘Wat kan ik nou het beste gebruiken?’ Dat ik denk: ja, echt,
ik heb hier een bos met bomen, ik weet niet waar ik moet beginnen. En
dat is zóveel. Sommige dingen zijn heel erg verouderd, maar past het
dan misschien toch wel weer in dit specifieke geval wel, dat ik dat soms
wel heel moeilijk vind.
Daarnaast zijn instrumentaria versnipperd, waardoor meerdere
zorgprofessionals de behoefte uitspreken naar een centrale materialenbank
waarvan zij ook updates krijgen wanneer een nieuw instrument wordt
toegevoegd. De instrumentaria zijn bovendien verouderd en niet voor iedere
doelgroep geschikt. De instrumentaria worden niet regelmatig geüpdatete,
waardoor recente ontwikkelingen op het gebied van seksualiteit (denk o.a. aan
terminologie) niet worden meegenomen.
Een aantal zorgprofessionals geeft aan dat de bestaande instrumentaria
voornamelijk op taal zijn gebaseerd of worden ondersteund door taal. Hierdoor
zijn deze niet geschikt voor bepaalde doelgroepen waaronder mensen met een
VB die doof of slechthorend zijn en mensen met een EVB of EMB. Voor de
doelgroep doof of slechthorend wordt veel gebruik gemaakt van picto’s, maar
dit is voornamelijk de basis, waardoor verdiepende gesprekken over seksualiteit
niet mogelijk zijn:
Zorgprofessional: Ik werk zelf alleen met de doelgroep VB en
doof/slechthorend, dus voor onze doelgroep is het vaak veel te talig
allemaal en véél te weinig visueel. Dus wij maken ook heel veel gebruik
van Hallo Ik. Dat is voornamelijk met picto’s. Maar dat is wel een beetje
de basis, zeg maar, dus als er, eh, andere vragen zijn of je wilt ergens
dieper op ingaan, dan kan dat niet via Hallo Ik, bijvoorbeeld. Maar wel
de basisvoorlichting. Maar er is weinig, eh, beschikbaar wat echt
visueel is. Ook voor andere horende mensen met een LVB zou het
meer mogen.
Er is dus meer behoefte aan visuele materialen. Ook voor mensen met een VB
zonder audio- of visuele beperking kunnen ondersteunende visuele middelen,
zoals een praatplaat helpen het gesprek aan te gaan. Omdat veel van de
instrumentaria verouderd zijn een aantal zorgorganisaties zelf bezig met het
ontwikkelen van materialen. Echter kost dit veel tijd:
Zorgprofessional: Ja, wij proberen op de locatie zelf eigenlijk heel veel
te ontwikkelen, maar dat kost echt mega veel tijd, dus je loopt voor je
gevoel altijd achter de feiten aan. Ja, dus dat is heel jammer.

43

Instrumentaria die door meerdere zorgverleners wel worden herkend en
gebruikt zijn het Vlaggensysteem, de Wegwijzer Praten over Seks, Je lijf, je Lief
en Lang Leve de Liefde. Het Vlaggensysteem wordt voornamelijk ingezet om
het gesprek over seksueel grensoverschrijding gedrag aan te gaan onderling
met begeleiders. Een nadeel dat wordt genoemd is het feit dat niet iedere
zorgprofessional de volledige cursus kan doen vanwege beperkte tijd en
middelen. Dit wordt opgelost door train-de-trainer, zodat één persoon uit de
organisatie de rest van team kan trainen in het Vlaggensysteem.
Een aantal zorgprofessionals zet ook hun vraagtekens bij de verschillende
instrumentaria en bespreken seksualiteit niet zo zeer middels bestaande
instrumentaria zoals methodieken en werkboekjes, maar op andere manieren:
Zorgprofessional: Ga eerst maar eens gewoon contact maken met
mensen, gewoon van mens tot mens in plaats van dat je met je
werkboekje… Ja, wat jij precies zegt: ze zien je aankomen, echt, ze
lachen je uit en zeggen: ‘Ga lekker iemand anders met dat werkboekje
vervelen.’ Ja, ze doen het niet. Ga eerst maar gewoon eens contact
maken onder het genot van een kopje koffie, samen op TikTok of op
Instagram rondneuzen met: ‘Wat volg jij of wat vind jij nou leuk?’ Om
vanuit dat contact mogelijk wel of niet ooit te komen tot een werkboekje
of misschien één werkblad waarvan je denkt: dit zou echt super helpend
zijn, nou, dan halen we die eruit. Maar eerst contact, echt allereerst
contact.
Bespreken van seksualiteit
Alle deelnemers uit de focusgroep met zorgprofessionals bespreken het
onderwerp seksualiteit met mensen met een VB. Het zijn voornamelijk
begeleiders die seksualiteit bespreken met mensen met een VB en dat heeft
ook de voorkeur, maar in de praktijk blijkt dat dit niet voor iedereen makkelijk is.
Daarom heeft een aantal zorgorganisaties ook personen in dienst met extra
kennis over het onderwerp zoals aandachtsfunctionarissen, seksuologen en/of
consulenten seksuele gezondheid. Zij zijn getraind en blijven door middel van
jaarlijkse terugkomdagen up-to-date. Hier kunnen mensen met een VB terecht
met vragen maar ook kunnen zij andere collega’s trainen en ondersteunen op
dit onderwerp. Ook noemt een beleidsmedewerker het bestaan van speciale
spreekuren voor zowel mensen met een VB en zorgprofessionals waar beide
groepen terecht kunnen met hun vragen over seksualiteit. Echter is de ene
organisatie hier verder in dan de andere organisatie.
Het bespreken van seksualiteit gebeurt op verschillende momenten.
Bijvoorbeeld structurele momenten zoals tijdens de intake en tussentijdse
evaluaties:
Zorgprofessional: … waar ik werkzaam ben, als daar iemand nieuw
komt wonen, dan bespreken we over, eh: wat vindt iemand voor
dagbesteding leuk? Hoe wil iemand dat zijn kamer eruitziet? Wat zijn
belangrijke dingen voor iemand? Dan hebben we het ook over
seksualiteit als één van de onderwerpen. Dat is net zoals we het hebben
over: ‘Wat vind je lekker om te eten? Goh, heb je een vriendje of een

44

vriendinnetje of wat wil je daarover kwijt?’ En iemand hoeft echt niet
meteen heel zijn privé op tafel te smijten en alles te vertellen, maar wel
vanuit het idee dat het er dus ook is en dat we het daar met elkaar over
kunnen hebben. Niet dat het pas iets gaat zijn wat we bespreken op het
moment dat er risico’s zijn.
Seksualiteit wordt door sommige zorgorganisaties ook gezien als onderdeel van
zorg en dus heeft het daar een plaats in het zorg- of ondersteuningsplan:
Zorgprofessional: Daar begint het al, het gesprek tussen cliënt en
begeleider: heb je behoefte aan een relatie, hoe zit het met je seksuele
geaardheid? Dus eigenlijk is dat onderdeel ook van het
ondersteuningsplan om die zaken gewoon te bespreken.
Naast deze meer formele settingen is seksualiteit een veelbesproken
onderwerp in informele settingen zoals tijdens laagdrempelige één-op-één
gesprekken en huiskamer-overleggen. Een zorgprofessional geeft bijvoorbeeld
aan dat zij een ‘sekskast’ hebben met allerlei attributen die ze er af en toe bij
pakken in het gesprek met mensen met een VB.
Tijdens deze formele en informele gesprekken worden verschillende
onderwerpen besproken, zoals relaties en vriendschappen en wat hierbij komt
kijken, maar ook of hier behoefte aan is. Ook wordt zaken als identiteit,
geaardheid, wensen en grenzen, en anticonceptie besproken. Er wordt verteld
dat het hierin vooral belangrijk is om aan te sluiten op de wensen, behoefte en
belevingswereld van de mensen met een VB.
In het bespreken van seksualiteit kan ook onderscheid worden gemaakt tussen
proactief en reactief bespreken. Het reactief bespreken van seksualiteit gebeurt
voornamelijk wanneer mensen met een VB een bepaalde hulpvraag hebben,
nadat er incidenten zijn gebeurd of wanneer er risico’s aanwezig zijn. Een
voorbeeld van reactief bespreken is het bespreken van anticonceptie wanneer
mensen met een VB al een relatie hebben. Hier valt nog winst te halen en het
belang van het proactief bespreken van seksualiteit wordt dan ook door alle
zorgprofessionals onderstreept, wanneer er nog geen incidenten of risico’s zijn:
Zorgprofessional: Ik denk wel dat het goed is om juist vanuit het [VN]
verdrag, want dat is ook wat X al aangaf, om juist te kijken naar en uit te
stralen: dit is waar ieder mens recht op heeft en dat hebben we met
elkaar zo bepaald, ongeacht je niveau en ongeacht in welke vorm je dat
wilt doen en dat dat vooral de basis moet zijn vanuit waar je gaat kijken
en dat je dan dus ook veel meer in kunt zoomen op ook al dat gezonde
stuk in plaats van dat we pas in actie gaan komen als er al allerlei
alarmbellen gaan.
Ook het belang van sekspositiviteit komt hierin naar voren. Echter geeft een
beleidsmedewerker aan dat zij hiervoor een seksueel plezierkoffer mist, naast
bijvoorbeeld de anticonceptiekoffer en de kinderwenskoffer. Daarom is de
zorgorganisatie bezig zo’n koffer te ontwikkelen.

45

Ondanks dat seksualiteit door alle zorgprofessionals uit de focusgroep wel
besproken wordt met mensen met een VB geeft een zorgprofessional aan dat
praten over seksualiteit toch nog in de taboesfeer ligt:
Zorgprofessional: Inderdaad het verhaal van: ja, maar mensen met een
beperking hebben geen seks, want die mogen geen kinderen krijgen, dus
waarom zouden ze dan seks hebben? Dat is iets wat toch nog steeds
een soort van wordt neergelegd van: ja, maar het voortplanten van
mensen met een beperking, dat vind ik wel een heel ethisch moeilijk
gesprek, dus hebben ze überhaupt dan seks? Met wie moeten die seks
hebben dan? Dat verhaal hoor ik toch, niet per se heel erg meer met mijn
collega’s, maar wel zeker een soort van de ondersfeer, waardoor dus ook
collega’s zoiets hebben van: ja, maar weet je, Henkie knuffelt gewoon
graag met zijn tijger. Dat daar dan vlekken op zitten, ja, dat zal wel wat
anders zijn.
Ook heerst er nog veel handelingsverlegenheid onder zorgprofessionals.
Dit werkt belemmerend en daarom geeft een zorgprofessional aan dat het
belangrijk is om seksualiteit eerst bespreekbaar te maken binnen het team. Op
deze manier wordt het bespreken van seksualiteit genormaliseerd en dit maakt
het makkelijker seksualiteit te bespreken met mensen met een VB:
Zorgprofessional: Maar ik denk op het moment dat we in het gesprek
met de cliënten en de verwanten het gesprek niet aan durven te gaan of
dat daar echt nog taboe op ligt. Ja, dan kan je heel mooi beleid hebben,
alleen dan gebeurt er niet zo heel veel. Dus ik probeer daarin ook heel
erg te denken van: oké, ik kan zelf iets doen, hè, door elke keer dat
gesprek open te gooien of weer over te hebben of alleen al in
teamvergaderingen onder collega’s dit gesprek open te gooien. En daar
merk ik soms al zoveel weerstand of gelach of, weet je, er zit zoveel nog
wel in een taboesfeer, merk ik, op mijn werk. Dus in die zin, denk ik, het
bespreekbaar maken, ja, gewoon beginnen en dat aangaan en vragen
stellen aan elkaar, zonder oordeel.
Een reden die wordt genoemd voor het bestaan van handelingsverlegenheid is
het feit dat het onderwerp seksualiteit niet structureel is belegd in de
opleidingen voor de beroepspraktijk:
Zorgprofessional: Sowieso zie je bij zorgpersoneel ook wel hun eigen
voorlichting, mist soms ook nog. Want binnen opleidingen krijg je ook
niet, als je gewoon SPH hebt gevolgd of Zorg MBO 4 of nou ja, in ieder
geval een zorgopleiding, krijg je ook niet nog extra voorlichting over wat
seks nou allemaal inhoudt. Als je als zorgprofessional maar summiere
voorlichting hebt gehad, dan kan je ook je kennis niet overdragen. Dus
merk je ook dat mensen denken: ja, maar zoveel weet ik er ook niet van
en het dan niet over hun eigen persoonlijke ervaringen willen hebben,
want dat komt te dichtbij. Dus ik ga niet vertellen wat ik zelf doe, maar ik
weet het ook niet, dus dan ga ik het er maar niet over hebben.
Dit betekent dat zorgprofessionals in situaties terecht komen waarin ze niet
weten hoe ze het beste kunnen handelen. Een zorgprofessional beschrijft

46

bijvoorbeeld een situatie waarin een persoon met een VB een erectie krijgt
tijdens het wassen. Als je als zorgprofessional hier nog nooit eerder over hebt
gehoord dan kan dat ervoor zorgen dat je in paniek raakt. Seksualiteit een plek
geven in het beroepsonderwijs biedt daarom een kans om deze
handelingsverlegenheid weg te nemen.
Niet alleen werkt het belemmerend als zorgprofessionals en het bestuur
handelingsverlegen zijn, maar het is ook belangrijk dat het systeem om de
persoon met een VB heen, de verwanten, open staan voor het gesprek over
seksualiteit.
Anticonceptie
Een zorgprofessional gaf aan dat veel mensen met een VB geïnformeerd zijn
over het onderwerp kinderwens en dat het per persoon met een VB verschilt of
zij een kinderwens hebben of niet:
Zorgprofessional: Ik merk ook wel dat heel veel cliënten ook wel echt
geïnformeerd zijn of tenminste, hun mening daarover hebben en dat ook
als je het gesprek zeker op een groep, maar dat is vooral bij de LVB-ers,
als je het gesprek opent, dat er ook een heel stel wel kunnen zeggen: ‘Ik
heb een beperking en ik kan de verantwoordelijkheid van een kind niet
aan.’ En anderen ook wel echt zeggen: ‘Ja, dat is altijd mijn droom
geweest en ik wil graag een kind.’ Maar daar moeten ze wel een huis
voor hebben en een inkomen voor hebben en dat soort dingen.
Een zorgprofessional geeft aan dat sommige mensen met een VB niet precies
weten wat het hebben van een kind inhoudt qua verantwoordelijkheden. De
zorgprofessional vertelt in deze context dat het krijgen van een kind een
fantasie is. De zorgprofessional geeft aan dat sommige begeleiders vervolgens
denken dat ze hier dus ook niets mee hoeven te doen:
Zorgprofessional: En ik zie ook bij mensen, bij de MVB-ers meer dat het
of een soort van fantasie is waar de realiteit niet helemaal aan kan…dat
ze niet een realistisch beeld hebben van: wat houdt dat in of hoe ziet dat
er in mijn leven uit? Of dat ze denken: ja, dan heb je een baby, net als
een pop, en dan meer dat idee. En dat veel begeleiders en mijn
collega’s, merk ik dat die het dan een beetje bagatelliseren, zo van: ‘Nou,
daar hoeven we niet, eh, daar hoeven we niet over na te denken, want
dat gaat toch niet gebeuren.’ En dat vind ik niet altijd een goede, eh,
beredenering.
Twee andere zorgprofessionals uit twee verschillende organisaties geven aan
dat er bij hen mensen met een VB wonen die gesteriliseerd zijn, maar dat dit
wel in samenspraak met hen is gegaan:
Zorgprofessional: maar dat is wel uitvoerig met hen besproken en daar
kunnen ze ook op terugkomen van: ‘Nee, je kunt geen kind meer krijgen,
want dat heb ik samen met papa en mama besproken.’ Niet gedwongen,
nee.

47

Bij andere mensen met een VB is er wel druk opgelegd op de sterilisatie,
voornamelijk vanuit het netwerk van de persoon met een VB. Een
zorgprofessional geeft aan dat zij merkt dat hier veel verdriet bij komt kijken:
Zorgprofessional: Ja, je vangt de cliënt op. Je gaat het gesprek met de
cliënt aan, maar ze zijn wel echt een kant opgedrukt door het netwerk.
Met veel verdriet ook, veel verdriet bij de cliënt. Dus daar heb je
gesprekken over en ja, soms zetten we ook wel Rouw en Verlies in. Dat
is vanuit een plusproduct, dus dan komt er een orthopedagoog, nou, die
loopt het traject Rouw en Verlies. Maar we hebben er nu momenteel dus
twee op de voorziening waar dat wel bij is gebeurd.
Weer een andere zorgprofessional geeft aan dat anticonceptie ook een
onderwerp is waar mensen met een VB vaak de zeggenschap over verliezen:
Zorgprofessional: Ja, nou ja, het is natuurlijk het laatste stukje regie wat
je hebt over je leven. Ja, daar mag nooit iemand iets over zeggen. Ja,
als dat wel gebeurt, dat is echt, eh…Ja. Maar ik wilde eigenlijk zeggen,
dat stukje anticonceptie is natuurlijk ook nog een stukje op dit gebied
waar cliënten vaak de zeggenschap op wordt ontnomen.
Zij geeft aan dat er bij hen één persoon met een VB woont die in het verleden
gedwongen anticonceptie heeft meegemaakt:
Zorgprofessional: Ik heb ook een bewoner, trouwens, met gedwongen
anticonceptie, in het verleden. En je merkt eigenlijk, die impact is zo
gigantisch groot, eh, dat zij dus nu daar totaal niet meer positief
tegenover wil staan en ook heel graag een kind wil.
Waarom deze persoon werd gedwongen en door wie deze dwang werd
uitgevoerd is onbekend.

5.4 Conclusies mesoniveau
Uit de verschillende perspectieven komt naar voren dat het bespreken van
seksualiteit als noodzakelijk wordt gezien. Of dit proactief of reactief (bijv. n.a.v.
een incident of op hulpvraag van de persoon met een VB) gebeurt, zou moeten
liggen aan de behoeften en wensen van de persoon met een VB. Niet iedere
persoon met een VB voelt zich namelijk prettig bij het proactief bespreken van
seksualiteit en vindt het een privé-onderwerp waar zij niet openlijk met iedereen
over zouden willen praten. Dit laat zien dat zorgprofessionals maatwerk moeten
leveren en aan moeten sluiten bij de persoon met een VB. Dit betekent echter
niet dat zorgprofessionals het onderwerp seksualiteit niet zouden moeten
aansnijden, maar moeten navragen waar de persoon met een VB behoefte aan
heeft.
Daarnaast komt uit de verschillende perspectieven naar voren dat niet iedere
zorgprofessional of begeleider seksualiteit bespreekbaar maakt, bijvoorbeeld
vanwege preutsheid of handelingsverlegenheid. Het zou niet zo mogen zijn dat
mensen met een VB geluk moeten hebben met welke begeleider zij tegenover

48

zich hebben. Wat men kan doen om dit te voorkomen komt naar voren in de
conclusie en de aanbevelingen in hoofdstuk 7.
Wat daarnaast opvalt is de grote variatie tussen zorgorganisaties. De ene
zorgorganisatie is meer bezig met het thema seksualiteit dan de andere en
heeft bijvoorbeeld aandachtsfunctionarissen, consulenten seksuele gezondheid
en speciale inloopspreekuren voor mensen met een VB en de andere niet. Dit
vraagt om meer centralisering en aansturing om ervoor te zorgen dat iedere
persoon met een VB de juiste zorg en ondersteuning krijgt op het gebied van
seksualiteit. In het ideale geval zouden deze centralisering en aansturing
komen vanuit het hoogst mogelijk niveau, oftewel overheidsniveau, omdat ieder
niveau (micro, meso en macro) weer terug leidt naar het niveau dat erboven zit.
Zo voert het mesoniveau (lees: zorgprofessionals) uit wat er op macroniveau
(lees: beleidsniveau) wordt besloten. Uiteindelijk komt het dus elke keer terug
op wat er in het beleid van de zorgorganisatie staat, maar niet elke
zorgorganisatie heeft beleid op het onderwerp seksualiteit. Dit vraagt dus om
centrale aansturing op het niveau hierboven zodat elke zorgorganisatie
verplicht is actie te nemen op het onderwerp seksualiteit. Een voorbeeld dat
werd aangedragen is het verplicht laten opnemen van het onderwerp
seksualiteit in de jaarbrief van de zorgorganisaties.
In de focusgroep met zorgprofessionals kwam daarnaast naar voren dat het
onderwerp seksualiteit een verplicht onderdeel zou moeten zijn van alle
zorgopleidingen om zo iedere aanstaande zorgprofessional genoeg kennis
en vaardigheden mee te geven. Ook zouden zorgorganisaties goede bij- en
nascholing moeten bieden op het thema seksualiteit om deze
handelingsverlegenheid te verminderen. Daarnaast kunnen
aandachtsfunctionarissen, consulenten seksuele gezondheid en speciale
seksualiteitsspreekuren voor zowel mensen met een VB als zorgprofessionals
helpen.
Bovendien komt uit de interviews met mensen met een VB naar voren dat zij de
instrumentaria op macro-, meso- en microniveau grotendeels niet kennen. In de
focusgroep met zorgprofessionals worden sommige instrumentaria wel
herkend, maar wordt ook gesproken over de versnippering, veelheid en
veroudering van de bestaande instrumentaria. Er is daarom behoefte aan een
centrale materialenbank en dat de materialen hierin regelmatig geüpdatete
worden gezien de snelle ontwikkelingen op het gebied van seksualiteit.
Daarnaast is er behoefte aan meer instrumentaria met picto’s. Ook zijn er nog
te weinig sekspositieve instrumentaria.

49

Hoofdstuk 6: Microniveau
6.1 Literatuuronderzoek op microniveau
In Bijlage II staat een overzicht van de beschikbare instrumentaria voor mensen
met een VB. Deze instrumentaria bestaan uit tools die speciaal ontwikkeld zijn
voor al dan niet volledig zelfstandig gebruik door mensen met een VB zelf.
Deze instrumentaria zijn ontwikkeld als seksuele voorlichting, waaronder de
onderwerpen masturbatie, anticonceptie, de kinderwens, of het aangeven van
grenzen in een relatie en tijdens seks. Verder zijn er instrumentaria beschikbaar
voor het vergemakkelijken van het ontwikkelen van een breder sociaal netwerk
of het vinden van een relatie. Ook zijn er instrumentaria ontwikkeld die ingaan
op intersectionaliteit, zoals seksuele oriëntatie en genderidentiteit. Deze
instrumentaria hebben als doel het ondersteunen en bevorderen van een
gezonde en positieve seksuele ontwikkeling van mensen met een VB.
Dit hoofdstuk dient als overzicht van de deskresearch waarop de topiclijst voor
de interviews en focusgroep met mensen met een VB is gebaseerd. Er wordt
gekeken naar wat volgens de beschikbare literatuur de huidige positie van
mensen met een VB is met betrekking tot seksualiteit. Ook wordt er gekeken
naar wat er nodig is voor mensen met een VB voor een gezonde en positieve
ontwikkeling van seksualiteit, en wat er nog mist.
NB: Het deel van de deskresearch over de thema’s ouderschap en
anticonceptie worden pas besproken onder de analyses van de interviews aan
het eind van dit hoofdstuk, in plaats van dat het wordt toegevoegd in
onderstaande deskresearch. De reden hiervoor is dat dit deel van het
onderzoek pas tijdens en na de interviews met mensen met een VB is gedaan,
omdat bepaalde onderwerpen pas tijdens de interviews naar boven kwam. De
topiclijst is hier dan ook niet op gebaseerd. Verder is het zo dat veel met
betrekking tot de resultaten van deze onderwerpen eigenlijk buiten de scope
van dit onderzoek vallen. De onderzoeksresultaten en deskresearch zijn bij
deze onderwerpen daarom vooral een aanzet tot vervolgonderzoek.
Gezonde seksuele ontwikkeling en preventie van SGOG
Een gezonde seksuele ontwikkeling en de preventie van SGOG hangen nauw
met elkaar samen. Volgens Van Berlo et al. (2011) lijkt “seksueel misbruik
vaker (…) voor te komen op woonlocaties met een gesloten sfeer, waar niet
over seksualiteit wordt gesproken of waar een duidelijk beleid ten aanzien van
seksualiteit en seksueel misbruik ontbreekt” (Van Berlo et al., 2011). Uit dit
onderzoek bleek bovendien dat er nog te vaak reactief gereageerd werd op
zaken van SGOG, in plaats van de nadruk te leggen op preventie. Dat
betekende ook dat er minder aandacht geschonken werd aan het creëren van
een positieve omgeving waar seksualiteit op een fijne en veilige manier geuit
kon worden.
Het volgende is nodig ter promotie van een gezonde seksuele ontwikkeling en
ter preventie van SGOG (WHO, 2010, Van Berlo et al., 2011, Kreijne, 2022):
(1) Seksuele voorlichting;
(2) Het kunnen uitoefenen van de seksuele rechten;
(3) Open omgeving waar vrij over seksualiteit kan worden gesproken;
(4) Weerbaarheid;

50

(5) (H)erkennen van risicofactoren;
(6) Balans tussen het vierogenprincipe en privacy (het vierogenprincipe is
beoogd op de veiligheid van mensen met een VB en houdt in dat er ten
alle tijden tenminste twee zorgprofessionals aanwezig zijn om toezicht
te houden op iemand met een VB. Dat kan bijvoorbeeld ook gehanteerd
worden door middel van het gebruik van ruimtes met meer glas zodat
er ten alle tijden meegekeken kan worden bij verzorging en omgang);
(7) Functionarissen aanwijzen als aanspreekpunt (voor voorlichting en
meldingen).
Hierbij kan onderscheid gemaakt worden tussen drie kenmerken van situaties
van SGOG waarbij bovenstaande preventiemethodes ingezet kunnen worden:
A. Mensen met een VB zijn vanwege bepaalde risicofactoren die eerder in
dit onderzoek besproken zijn, kwetsbaarder dan mensen zonder VB om
slachtoffer te worden van SGOG.
B. Vergelijkbare risicofactoren spelen een grote rol in het vergroten van de
kans dat iemand met VB een pleger wordt van SGOG (Eastgate, 2008).
Het gaat dan om:
a. Eerdere ervaring met misbruik;
b. Weinig tot geen toegang tot seksuele voorlichting, inclusief
voorlichting over wat wel en geen gepast seksueel gedrag is;
c. Moeilijkheden met het leren van de sociale regels van seksueel
gedrag;
d. Sociale isolatie (bijvoorbeeld vanwege discriminatie of stigma
vanuit de samenleving, of slecht ontwikkelde sociale skills) en
weinig tot geen kansen op gezonde en gepaste seksuele
relaties.
Soms kan het zo zijn dat mensen met een VB hun eigen seksuele
frustraties uiten ten koste van een ander. Het doel is dan niet de ander
te misbruiken, maar de oorzaak ligt dan voor een deel bij het eigen
ongenoegen of onwetendheid (Eastgate, 2008, Kreijne, 2022). Zoals
Eastgate (2008) beschrijft, is het niet de VB zélf, maar de
omstandigheden, ofwel bovenstaande risicofactoren, die de kans op
misbruik door iemand met een VB vergroten. Het verkleinen van deze
risicofactoren kan dan leiden tot preventie van SGOG.
C. Plegers zonder VB (zoals naasten, zorgprofessionals, etc.), kunnen
misbruik maken van hun machtspositie, vanwege een gesloten sfeer
rondom het thema seksualiteit en SGOG, en omdat mensen met een
VB zich per definitie vaak in een afhankelijkheidsrelatie bevinden.
De instrumentaria die beschreven worden in de bijlage op microniveau zijn
ontwikkeld om een gezonde, positieve seksuele ontwikkeling te ondersteunen,
alsook om mensen kennis te laten maken met hun eigen seksuele identiteit en
gender. Er wordt ingezet op het ondersteunen van vrije uitoefening van
seksuele rechten, zoals relaties en ouderschap. De tools kunnen gebruikt
worden om seksualiteit bespreekbaar en minder taboe te maken; om het
onderwerp te normaliseren en daarmee de gesloten sfeer die eromheen kan
hangen, die negatieve effecten kan opleveren, te openen. Met een brede en
toegankelijke seksuele voorlichting wordt de weerbaarheid vergroot en worden
risicofactoren verminderd (Eastgate, 2008).
Seksuele voorlichting en ontwikkeling
Leren en herhalen

51

Een belangrijk vraagstuk bij voorlichting is hoe mensen met een VB het beste
leren. Waar bijvoorbeeld bij de training Leerbaar en Weerbaar van Philadelphia
(zie Bijlage I) tegenaan gelopen werd, was het feit dat mensen met een VB de
trainingen snel weer vergaten als deze niet herhaald werden. Het beleid is
daarom aangepast: het lesmateriaal wordt nu minstens één keer per week
herhaald. Hierdoor kunnen mensen met een VB zich het materiaal meer eigen
maken en op hun eigen leven toepassen (Kreijne, 2022).
Seksuele voorlichting: diversiteit/identiteit
Het is belangrijk om bij diversiteit, zoals de lhbtiq+ gemeenschap en
verschillende culturele achtergronden, gepaste materialen aan te bieden voor
de ondersteuning van seksualiteit. Anders kan het zijn dat bij deze thema’s de
persoonlijke normen en waarden van zorgprofessionals alsook mensen met
een VB en naasten daar een (te) grote rol in spelen, wat belemmerend kan
werken (Garbutt, 2009, Kreijne, 2022, Redert et al., 2022). Volgens Kreijne
(2022) is het bijvoorbeeld zo dat door mensen met een VB soms aannames
worden gedaan dat zij het met zorgprofessionals niet over bepaalde
onderwerpen kunnen hebben, terwijl dat misschien niet het geval is. De
zorgprofessionals moeten in zulke gevallen het initiatief nemen. Aan de andere
kant hebben zorgprofessionals vaak soortgelijke aannames.
Ook in de Wegwijzer praten over seks van VGN en Vilans (2022) staat:
“Wanneer je al van tevoren bedenkt dat het in iemands cultuur wel taboe zou
zijn, dan ontneem je iemand de kans om zich op dit vlak te ontwikkelen”.
Tegelijkertijd kan er inderdaad, bijvoorbeeld bij een religieuze achtergrond,
weerstand zijn bij het bespreken van seksualiteit en het accepteren van een
lhbtiq+ identiteit (Garbutt, 2009). Volgens Redert et al. (2022) is het spreken
over seksualiteit voor homoseksuele mannen erg lastig; dit komt omdat de
houdingen hiertegenover vaak negatief zijn en dat gepaste kennis ontbreekt:
“Dit verklaart wellicht waarom mensen met een VB die homoseksueel zijn,
vaker eenzaamheid, isolatie en negatieve reacties ten opzichte van hun
seksualiteit ervaren” (13). Het kan daardoor helpen als een persoon met een
VB bijvoorbeeld met een begeleider kan praten die dezelfde geaardheid heeft
(Redert et al., 2022).
Vaak is er een dubbele standaard bij verschillende groepen. Denk daarbij
bijvoorbeeld aan de verschillen in normen en waardes bij mannelijke versus
vrouwelijke seksualiteit. Deze normen en waardes, die hand in hand kunnen
gaan met aannames en vooroordelen die in de samenleving leven, hebben
invloed op ieders socialisatie. Zo krijgen vrouwen met een VB over het
algemeen meer voorlichting dan mannen met een VB, maar ligt de focus dan
vooral op veiligheid in plaats van plezier (Redert et al., 2022). Daarnaast laten
jonge vrouwen met een VB vanwege een laag zelfvertrouwen beslissingen op
het gebied van seks en voorbehoedsmiddelen vaak over aan de partner
(Redert et al., 2022). Ook komt het voor dat vrouwen in het algemeen zich
ongemakkelijker voelen dan mannen bij vragen over seksualiteit, met name
over het onderwerp masturbatie, omdat dit veelal gezien wordt als iets dat
alleen mannen doen (Garbutt, 2009). Hierdoor kan de kennis over het eigen
lichaam en verwachtingen over jezelf en je partners scheef groeien.
Sekszorg
Sekszorg kan bijdragen aan een gezonde seksuele ontwikkeling en beleving; er
kan immers op professionele wijze rekening gehouden worden met individuele

52

behoeften en benodigdheden. Wel is het zo dat sekszorg slechts zelden
vergoed wordt omdat dit vanuit de huidige zorgwetten nu wettelijk niet mogelijk
is (van Doorn et al., 2019). Daarnaast wordt sekszorg, zoals Kreijne noemt,
vaak ingezet als ‘laatste redmiddel’ voor ontremd gedrag. Er moet worden
gekeken naar de mogelijkheden vóórdat sekszorg wordt ingezet, omdat het
anders kan dienen als ‘quick fix’, waar mensen met een VB tevens afhankelijk
van kunnen worden. Het komt vaak voor dat mensen met een VB bijvoorbeeld
onbekend zijn met masturbatie, of niet weten dat daar hulpmiddelen voor zijn.
Indien sekszorg inderdaad als ‘laatste redmiddel’ of ‘quick fix’ wordt ingezet
krijgt de situatie een negatieve lading welke het beeld van wat seks is kan
vervormen; het wordt dan immers een oplossing voor een probleem, in plaats
van een persoonlijke verrijking (of dit laatste nu op emotioneel of puur fysiek
niveau is, of beide). Het laatste is wenselijker op het gebied van een positieve
seksuele ontwikkeling en beleving.
Pornografie
Het is belangrijk dat er bij seksuele voorlichting ook wordt gesproken over
pornografie. Op dit moment is er slechts één tool bij ons bekend waarmee
hierover voorlichting gegeven kan worden (zie bijlage II). Pornografie kan aan
de ene kant een positieve tool zijn voor seksuele gezondheid, maar kan ook
negatieve effecten hebben. Een groot deel van de industrie is bijvoorbeeld
vrouwonvriendelijk, zowel voor als achter de schermen, en het kan lastig zijn de
fictie op het scherm te onderscheiden van de werkelijkheid. Daardoor kan het
beeld van hoe seks eruit ‘hoort te zien’ vervormd worden, en er zowel angsten
als negatieve verwachtingen van de ander ontstaan (Goldsmith et al, 2017). Het
leren onderscheid maken is belangrijk in voorlichting, alsook het leren
navigeren naar pornografie die niet uitbuitend is.
Vierogenprincipe en veiligheidsparadox
Zorgorganisaties hanteren vaak een vierogenprincipe. Dit gebeurt vooral bij
mensen met een EVB en EMB omdat zij vanwege de beperking bij andere
instrumentaria weinig tot geen baat hebben (inclusief een cursus weerbaarheid)
(Kreijne, 2022). Dat kan bijvoorbeeld komen omdat vrijwel alle bij ons bekende
instrumentaria ontoegankelijk zijn voor mensen die op andere manieren dan via
woordelijke taal communiceren. Wel blijkt uit bepaalde misbruikzaken dat ook
mensen met een LVB en MVB als het gaat om preventie, baat kunnen hebben
bij het vierogenprincipe (Spetter, 2020). Daarbij komt echter wel de
veiligheidsparadox (zie hoofdstuk 2) aan bod. Een vierogenprincipe kan dus
helpen, maar het kan ook belemmerend werken, bijvoorbeeld als een persoon
met een VB niet alleen kan zijn met een partner als dat wel gewenst is. Een
ervaringsdeskundige van de LFB die we voor het literatuuronderzoek
geraadpleegd hebben (2023) vertelde dat haar slaapkamerdeur bij bezoek van
haar partner altijd open moest blijven. Begeleiding kon daarnaast via een
camera zien of de deur open of dicht was; als die dicht was werd er onderaan
de trap geroepen dat die weer open moest. De ervaringsdeskundige heeft toen
de kamer zodanig verbouwd dat het bed niet zichtbaar was voor de camera, die
juist zorgde voor een unheimisch, onveilig gevoel in plaats van bij te dragen
aan de beoogde veiligheid.

53

Een ander voorbeeld van onveiligheid bij het vierogenprincipe wordt benoemd
in de documentaire Dat je het niet meer hoeft weg te stoppen (Van Veen,
2020). Een slachtoffer van SGOG vertelt dat zij niet alleen kon zijn met een
vertrouwenspersoon om misbruik te melden, omdat haar begeleider, die de
pleger was, zich opdrong en meeging.
Iedere persoon met een VB zal dus andere behoeftes hebben bij
veiligheidsmaatregelen en hier moet dan ook maatwerk geleverd worden. Ook
voor Redert et al. (2022) is dit de conclusie: “De behoeften [in de balans tussen
openheid en privacy] lijken per persoon met een VB en context verschillend”.
SGOG, meldingen en barrières
Volgens de ervaringsdeskundige van de LFB houden mensen binnen
zorgorganisaties elkaar vaak de hand boven het hoofd omdat zij hun reputatie
schoon willen houden (2023). Wat volgens de ervaringsdeskundige alsook
volgens Kreijne (2022) dan ook nodig is, is een onafhankelijk punt waar een
melding gedaan kan worden zodat mensen niet meer persoonsafhankelijk zijn
(dit wordt ook geopperd door een aantal van onze geïnterviewden, zoals later
wordt besproken). Volgens een nieuwsbericht van de IGJ uit 2021 volgt er
slechts bij 20% van de zaken aangifte bij de politie. Wanneer er wel aangifte
gedaan wordt, voorziet de zedenpolitie soms “bewijsproblemen en
moeilijkheden bij het verhoren van plegers en slachtoffers met een
verstandelijke handicap” (IGJ, 2021). In Antaki et al. (2015), een onderzoek
uitgevoerd in het Verenigd Koninkrijk, wordt beschreven dat de politie mensen
met een VB vaak ten onrechte zien als “unreliable witness” (onbetrouwbare
getuige).
Wel wordt politie vaker ingelicht als de SGOG van een personeelslid komt in
plaats van een persoon met een VB. Dan kan diegene in het
“Waarschuwingsregister Zorg en Welzijn komen” (IGJ, 2021); echter bestaat
dat register sinds 1 januari 2022 niet meer.
Grote barrières voor het doen van meldingen en het beginnen met helen zijn
gevoelens van schuld en schaamte (Antaki et al., 2015). Deze barrières zijn
nog groter voor mannelijke slachtoffers van SGOG. Volgens de
ervaringsdeskundige van de LFB (2023) komt dat vanwege het sociale stigma
dat op mannen geplaatst wordt; zij mogen zich niet kwetsbaar opstellen omdat
zij dan minder ‘mannelijk’ zijn. Mannen spreken zich hierdoor minder snel uit
wanneer SGOG hen overkomt. Het is hierdoor ook moeilijk in te schatten of het
officiële percentage van meldingen van SGOG bij mannen representatief is
voor de werkelijkheid.
Uit het gesprek met de ervaringsdeskundige van de LFB (2023) bleek verder
dat praatgroepen voor slachtoffers van SGOG waarin zij kunnen spreken met
‘lotgenoten’ effectief zijn voor de (h)erkenning en het verwerken van het trauma.
Binnen de LFB wordt nu dan ook gewerkt om dit op te zetten voor verschillende
regio’s.
SGOG en plegers met een VB
Een nieuwsbericht van de IGJ uit 2021 meldt het volgende: “Na incidenten
scheiden de instellingen vaak de pleger en het slachtoffer door verhuizing [in

54

plaats van aangifte te doen], maar dat kan het probleem verplaatsen (…) De
meeste algemene verbeterplannen bestonden uit meer toezicht binnen de
instelling, het voorlichten van de medewerkers en het streven naar betere
risicotaxatie bij mensen met een VB” (IGJ, 2021).
Aan de ene kant kan het wegens gebrek aan adequate seksuele voorlichting
gebeuren dat plegers met een VB niet begrijpen waarom het verkeerd is wat ze
gedaan hebben (Eastgate, 2008). Aan de andere kant wordt in Courtney et al.
(2006) beschreven dat het stereotype ‘kinderlijk’ dat vaak voorkomt bij mensen
met een VB in gevallen van SGOG niet altijd voldoet, en dat SGOG bij deze
doelgroep vooral niet aangezien moet worden als onschuldige nieuwsgierigheid
waarop vervolgens geen actie hoeft te worden ondernomen. In plaats daarvan
moeten er voorlichting en rehabiliterende therapieën beschikbaar komen, al is
daarmee zeker niet gezegd dat dit per se via de weg van politie-aangifte en
gevangenisstraf moet/lukt. Volgens Heppel et al., (2020) horen plegers met een
VB centraal te staan in het op maat ontwikkelen van een behandeling. Plegers
met een VB behoren de tools te krijgen hun seksualiteit op een gezonde manier
te gaan ontwikkelen. Intensieve voorlichting met aangepaste cognitieve
gedragstherapie heeft een bewezen effect voor het verkleinen van recidive bij
plegers met een VB en het bevorderen van empathie voor het slachtoffer
(Heppel et al., 2020).
Auditieve en/of visuele beperking
Voor het bespreken van seksualiteit en het doen van meldingen is de
mogelijkheid voor goede, duidelijke communicatie nodig. Dit kan
moeilijkheden opleveren bij mensen die op non-verbale of non-normatieve
manieren communiceren en leren, zoals mensen met een VB die een
auditieve en/of visuele beperking hebben. Uit het werk van van Berlo et al.
(2011) blijkt bijvoorbeeld dat het bij deze doelgroepen vaak ontbreekt aan
kennis:
“Mensen met een auditieve beperking blijken vaak een beperkte kennis te
hebben van seksualiteit vanwege de moeizame communicatie, en de hoge
drempel om te praten over seksualiteit. De horende omgeving heeft vaak
moeite met de expliciete gebaren, waardoor dove kinderen niet goed worden
voorgelicht. Een ander punt hier is dat dove kinderen niet ‘incidenteel leren’, dat
wil zeggen toevallig, terloops leren, wat bij horende kinderen wel het geval is.
Met name als het gaat om seksualiteit is incidenteel leren vaak aan de orde.
Hetzelfde geldt voor blinde jongeren.”
Dit hoeft niet beperkt te blijven tot jeugd; ook als volwassenen leren we nog
veel op incidentele wijze. Vooral deze doelgroep, die tijdens de jeugd weinig tot
geen goede voorlichting heeft gekregen, heeft juist nog een inhaalslag te
maken. Als ook dan gerichte voorlichting en incidenteel leren uitblijft, blijven de
kennis over seksualiteit en de weerbaarheid laag. Een voorbeeld hiervan is te
vinden in het werk van Redert et al. (2022), waarin een volwassen
geïnterviewde met een auditieve beperking veel van de gebarentaal met
betrekking tot seksualiteit niet kent, waardoor vrijwel niet in te schatten is wat
haar kennis is van het onderwerp.
EVB/EMB

55

Bij de doelgroepen EVB en EMB komen minder meldingen over SGOG naar
voren omdat zij meestal niet de verbale mogelijkheid hebben iets te vertellen.
Plegers moeten dan betrapt worden, of er moeten duidelijke signalen zijn zoals
stress of een SOA. Het kan zijn dat huidige meldingsstatistieken hierdoor
onvolledig zijn (Kreijne, 2022).
Daarnaast zijn er aanzienlijk minder tools aanwezig om een positieve seksuele
ontwikkeling van mensen met een EVB of EMB te promoten. Dit kan komen
vanwege de noodzaak voor non-verbale communicatie, alsook doordat mensen
met een EVB of EMB, al dan niet meer dan mensen met een LVB of MVB, als
kinderen gezien worden ongeacht leeftijd, of als aseksueel worden gezien (van
Doorn et al., 2019).
Het feit dat verbale communicatie vaak niet mogelijk is bij mensen met een EVB
of EMB is tevens de reden waarom ‘regulier’ onderzoek naar deze doelgroep
ontoereikend kan zijn, en waarom zij bovendien niet meegenomen konden
worden in de interviews van dit onderzoek.
Wel wordt er onderzoek gedaan naar manieren om mensen met een EVB of
EMB toch bij wetenschappelijk onderzoek te betrekken, zoals:
• Collaborative speech en embodiment (Clifford, 2012);
• Dyadic interviewing (Caldwell, 2014);
• Doing research inclusively: Understanding what it means to do research
with and alongside people with profound intellectual disabilities (de
Haas et al, 2022).
Bovendien kunnen methodologieën als fenomenologie legitimiteit bieden aan
de non-verbale beleving in wetenschappelijk onderzoek.
Juist vanwege de kwetsbaarheid van deze doelgroep als gevolg van de
beperking en de vaak non-verbale communicatie is het belangrijk onderzoek te
doen naar seksuele vorming en SGOG.
Uit een aantal onderzoeken blijkt dat alles wat geldt ten opzichte van
seksualiteit bij MVB en LVB dat in dit onderzoek beschreven wordt, ook geldt
voor seksualiteit bij EMB (Leschot, 2006; van Kaam, 2017; Marcus, 2018). Dan
gaat het bijvoorbeeld om taboe en het belang van een open houding vanuit de
omgeving, de noodzaak van open gesprekken tussen zorgprofessionals en
ouders of wettelijk vertegenwoordigers, en maatwerk. Ook schrijft Vehman
(2019) dat seksualiteit bij EMB net zo’n belangrijk onderdeel zou moeten zijn in
de zorg als andere primaire behoeftes zoals voeding en gezondheidszorg.
Wel is het zo dat onderzoek naar seksualiteit bij EMB verder vrij beperkt is:
zoals beschreven staat op de website Seksualiteit EMB, in samenwerking met
Platform EMG en Kennisplein Gehandicaptensector, is (wetenschappelijk
onderbouwde) kennis rondom de seksuele ontwikkeling bij mensen met EMB
beperkt en niet gemakkelijk toegankelijk. Ook wordt beschreven dat uit het
beperkte onderzoek dat er wel is, “blijkt [dat] mensen met EMB veel nietingevulde tijd hebben en dat er nog nauwelijks sprake is van inclusie. Het recht
op seksualiteitsbeleving is voor hen niet vanzelfsprekend”. Hierbij is het zo dat
“mensen met EMB heel erg kwetsbaar zijn en hun seksuele behoeften
gemakkelijk verkeerd geïnterpreteerd kunnen worden”, en dat “bij bepaalde

56

syndromen seksuele of gedragsstoornissen vaker gezien worden. Behorend bij
het beeld betekent echter niet dat het geen behandeling behoeft”. Volgens
Seksualiteit EMB is het hierin vooral van groot belang maatwerk te leveren en
als zorgprofessional in gesprek te gaan met ouders of wettelijk
vertegenwoordigers. Als voorbeeld geven ze de volgende casus:
“Tess stond bekend als een vrouw waar je beter niet te dichtbij kon komen,
want als ze de kans kreeg greep ze je vast en wilde ze niet zomaar loslaten.
Toen er nog eens beter gekeken werd naar haar gedrag, werd bedacht “zou het
kunnen dat ze wat tekortkomt?” er werd uitgeprobeerd of er vanuit de
begeleiders meer lichamelijk contact gemaakt zou kunnen worden op een
positieve manier. Dit betekende dat Tess veel rustiger werd.”
Documentaires en representatie
Zoals eerder genoemd bestaan er over mensen met een VB bepaalde
maatschappelijke stigma en stereotypes. In het kader van seksualiteit worden
mensen met een VB vaak uitgebeeld als ofwel kinderlijk en aseksueel ofwel als
seksueel ongeremd en agressief (van Doorn et al., 2019). Deze stigma en
stereotypes kunnen in stand worden gehouden door manieren waarop mensen
met een VB in media verschijnen. Zo bestaan er bijvoorbeeld in invloedrijke
films als Hollywoodfilms, die vaak een wereldwijd bereik hebben en hierdoor
kunnen bijdragen aan bepaalde denkbeelden, veel negatieve stereotypes
(Nelson, 2003). Het gaat dan bijvoorbeeld om stereotypes en stigma als
kinderlijkheid, het hebben van een lage kwaliteit van leven, of inherente
immoraliteit en agressie.
De twee documentaires die hieronder besproken worden zijn gemaakt door
Loes van Veen in 2010 en 2020 respectievelijk, in opdracht van de LFB en
samen met mensen met een VB. De films bewijzen van bovengenoemde
stereotypes en stigma het tegendeel. Deze en soortgelijke films zouden om
deze reden goed ingezet kunnen worden als instrumentaria ter voorlichting van
andere mensen met een VB alsook ouders en wettelijk vertegenwoordigers,
zorgprofessionals en beleidsmedewerkers van zorgorganisaties. Het voordeel
van dergelijke films en documentaires is dat het verhalen laat zien van situaties
waar mensen met een VB en hun omgeving eventueel (h)erkenning in kunnen
vinden, zonder eerst zelf een inhoudelijk initiatief te hoeven nemen. Dit kan
behulpzaam zijn bij het aanbreken van onderwerpen die ongemakkelijk of taboe
zijn en waarbij het moeilijk is er ‘vanuit het niets’ over te beginnen.
‘Liefde is overal’ (Van Veen, 2010)
Geïnterviewde in de documentaire: Liefde is overal. In geuren en kleuren.
Mensen met een beperking hebben ook liefde nodig. Dat is eigenlijk belangrijk.
Zeer belangrijk.
In deze film worden de deelnemers voornamelijk door elkaar geïnterviewd. In
de setting van een zeilkamp midden in de natuur stellen zij elkaar vragen over
liefde, seks, veiligheid en relaties. De film geeft vooral een positief en
optimistisch beeld van seksualiteit bij mensen met een VB. De deelnemers
uiten welbespraakt en duidelijk wat liefde voor hen betekent, wat ze precies
willen in een relatie, en wat consensuele seks is. Daarnaast delen zij
57

bijvoorbeeld kennis over Soa’s en voorbehoedsmiddelen. Ook is iedereen het
eens dat niet-hetero zijn normaal is, erbij hoort en bespreekbaar moet zijn. De
sfeer van de gesprekken is open, vriendschappelijk en vertrouwelijk.
Geïnterviewde in de documentaire: Veiligheid is dat je goed luistert naar de
ander en de ander naar jou.
Wel wordt er ook een aantal problemen besproken waar men tegenaan is
gelopen. De niet-hetero deelnemers die er waren, uiten bijvoorbeeld dat het
voor hen in het verleden moeilijk is geweest uit de kast te komen uit angst voor
discriminatie. Ook wordt geuit dat seksualiteit in het algemeen als onderwerp
vaak een taboe is waarbij mensen kunnen dichtklappen. Wanneer het over
relaties gaat legt een deelnemer uit dat het belangrijk is daarover te kunnen
praten met een begeleider en daarbij serieus genomen te worden, “want de
meeste mensen [met een VB] denken: die mensen [begeleiders] moet je niet
wat vragen, want die weten het toch niet. Dat vind ik juist niet goed. Er moet
een mogelijkheid zijn dat iedereen naar deze situaties kijkt”.
Een deelnemer deelt bovendien een ervaring met SGOG en benadrukt daarbij
het belang om meteen aan begeleiders te vertellen wat er gebeurd is; ook als
de pleger zegt het stil te willen houden. Begeleiders moeten goed opletten, en
’s avonds altijd “kijken of niemand in andermans kamer komt”. Ook de andere
deelnemers laten blijken dat zij begrijpen dat het onmiddellijk melden van
SGOG belangrijk is. Het thema loverboys wordt hierbij ook behandeld.
Hoewel de film intussen dertien jaar oud is zijn veel thema’s, waaronder het
taboe op seksualiteit als onderwerp, nog steeds relevant, zo blijkt uit de huidige
deskresearch en interviews. Bovendien zijn veel thema’s universeel, waaronder
de vragen die de deelnemers elkaar stellen over wat liefde is en hoe relaties
eruitzien.
‘Dat je het niet meer hoeft weg te stoppen’ (Van Veen, 2020)
Deze documentaire laat vrouwen met een VB aan het woord die te maken
hebben gehad met seksueel misbruik. Zij vertellen hun verhaal, wat dit voor hun
leven betekent en wat er anders moet.
De vrouwen in de film die melding van SGOG hebben gedaan werden niet altijd
geloofd door begeleiders en vertrouwenspersonen, of de melding werd in de
doofpot gestopt. Een van de vrouwen in de film benadrukt met klem het
volgende: “Mensen met een verstandelijke beperking verzinnen dit soort
verhalen [over SGOG] niet, écht niet.”
Een van de vrouwen in de film vertelt over de talloze intense therapieën die zij
moest volgen terwijl de dader alleen maar overgeplaatst werd. Hierdoor had ze
het gevoel dat zij straf had in plaats van hij. Volgens haar zou er een stevigere
aanpak moeten zijn die uitlijnt met de wens van mensen met een beperking om
als volwaardige burgers gezien en behandeld te worden.
Een aantal vrouwen vertellen dat het bespreken van deze onderwerpen met
elkaar belangrijk is voor (h)erkenning en voor het verwerken van trauma. Ook
vertellen ze dat er meer begrip moet komen voor slachtoffers van SGOG vanuit

58

de omgeving: er moet makkelijker over gesproken kunnen worden en
slachtoffers moeten kunnen zien dat ze niet alleen zijn.
Beide documentaires laten zien hoe belangrijk het is om te kunnen
communiceren over wat je voelt en meemaakt, en dat je serieus genomen,
ondersteund en geloofd wordt. Ze laten zien dat mensen met een VB serieus,
begripvol en verstandig met het onderwerp seksualiteit om kunnen gaan en dat
het bespreekbaar maken ervan een positieve impact heeft op hun kwaliteit van
leven.
Liefde is Overal is onverholen positief, maar ondanks het zware onderwerp laat
ook Dat je het niet meer hoeft weg te stoppen een hoopvol beeld zien: we zien
een groep ‘lotgenoten’ die steun bij elkaar vinden. Het schetst een intiem beeld
van een gemeenschap met vertrouwen. Tegelijkertijd laat de film zien dat er
nog geen passende oplossingen zijn voor de problemen met SGOG en taboe,
en is daarmee dan ook een oproep tot actie.
De films geven kijkers de ruimte zich emotioneel in te leven in de
geïnterviewden. Het transformeert bovendien ervaringen van SGOG van
abstracte informatie (zoals statistieken) naar iets tastbaars met de potentie voor
herkenning en erkenning. Het feit dat iedere geïnterviewde de eigen ervaring
onder woorden brengt kan mensen bovendien, waar van toepassing, helpen
een vocabulaire te vormen om hun eigen ervaringen onder woorden te
brengen. Dit geldt voor alle onderwerpen die behandeld worden in beide films.
Deze documentaires kunnen dus, niet alleen vanwege de inhoud maar ook
vanwege de manier waarop de inhoud verteld wordt, effectief zijn voor het
bespreekbaar maken van onderwerpen waar een taboe op rust, en kunnen
zorgen voor herkenning en erkenning van gevoelens en ervaringen rondom
seksualiteit en SGOG - beide films kunnen educatief zijn voor zorgprofessionals
en mensen met een VB.

6.2 Resultaten perspectief mensen met een VB op
microniveau
Uit de interviews met de geïnterviewden met een VB blijkt dat het merendeel
van de geïnterviewden nooit gehoord heeft van de meldcode en wat er dus
precies gebeurt als zij een melding doen van SGOG. Ook heeft het merendeel
nooit gehoord van de instrumentaria op meso- of microniveau op Kennisplein
Gehandicaptensector, of andere specifieke tools voor seksuele voorlichting die
bijvoorbeeld intern ontwikkeld zijn. Hieronder volgt de analyse van de interviews
van mensen met een VB waaruit zal blijken hoe bij hen seksuele voorlichting
dan wel verloopt, alsook hoe hun seksuele ontwikkeling eruitziet en de
behoeftes die hierin spelen. De analyse wordt onderverdeeld in de thema's die
we bij de interviews bevraagd hebben (en die dus gebaseerd zijn op de
bovenstaande deskresearch op microniveau).
Seksuele voorlichting
Seksuele voorlichting begon voor de meeste geïnterviewden op de middelbare
school. Daarin, ongeacht de leeftijd van de geïnterviewde, kwam steeds een

59

vergelijkbaar verhaal naar voren: voorlichting ging niet over diversiteit (zoals
lhbtiq+), het ging vooral over veiligheid in plaats van plezier, en er werd niet
gesproken over het gevoelsleven dat bij seksualiteit komt kijken. Voorlichting op
de woonlocatie ontbreekt vervolgens vaak. Als het er al is, dan gaat dit
doorgaans via een consulent of expert; niet een persoonlijk of algemeen
begeleider. Soms kunnen geïnterviewden terecht bij ouders, andere
familieleden, of vrienden voor seksuele voorlichting. Soms geven begeleiders
wel uit zichzelf voorlichting, of beantwoorden zij directe vragen van bewoners.
Hierin moet net ‘de juiste’ begeleider getroffen worden, zoals eerder
aangegeven in hoofdstuk 5. Als deze persoon vertrekt valt daarmee ook de
mogelijkheid tot voorlichting weg.
Ook al wordt het ze niet automatisch of gemakkelijk aangereikt, veel
geïnterviewden hebben een weg gevonden waardoor ze toch kennis hebben
over seksualiteit. Voor een aantal was dat door uit zichzelf vragen te stellen aan
personen die ze met dit onderwerp in vertrouwen kunnen nemen; een naaste,
of een persoonlijk begeleider of vertrouwenspersoon. Voor anderen was dit via
het internet - zoals één geïnterviewde het verwoordt: “Internet is mijn moeder”.
Veel geïnterviewden tonen interesse wanneer we vragen naar hun bekendheid
met de tools van het Kennisplein Gehandicaptensector. Ofwel voor zichzelf,
ofwel om de instrumentaria te bespreken in de cliëntraad. Ook een aantal
begeleiders die in enkele gevallen bij interviews aanwezig waren wilden graag
een link ontvangen om de tools te bekijken.
Intimiteit, relaties, en vriendschappen
De geïnterviewden met een VB betreft een diverse groep op het gebied van
relaties: sommigen hebben nog nooit een relatie gehad, anderen zijn getrouwd
(geweest) en/of hebben kinderen of zijn in verwachting.
Voor de meeste geïnterviewden zijn genegenheid en intimiteit onlosmakelijk
verbonden met seksualiteit. Voor hen is het bijvoorbeeld belangrijk te beginnen
als vrienden of elkaar eerst goed te leren kennen. Zij willen het liefst een
serieuze, langdurige relatie. Een paar personen hebben juist meer behoefte
aan vriendschappen dan aan een relatie of aan seks.
Nieuwe mensen leren kennen is voor veel geïnterviewden moeilijk. Als we
vroegen naar mogelijkheden om mensen te leren kennen noemden
geïnterviewden doorgaans een aantal opties in het algemeen, zonder daarbij te
verwijzen naar zichzelf of eigen ervaringen, zoals: “je zou iemand kunnen leren
kennen op de sportschool of in de club”. Dit is vaak algemene kennis die zich
niet altijd vertaalt naar de praktijk.
In de praktijk leren mensen vaak iemand kennen op hun eigen woonlocatie. In
een aantal gevallen is dit een uitsluitend positieve ervaring geweest (zo is een
van onze geïnterviewde getrouwd met een medebewoner). Bij anderen kan het
ongemak opleveren om de ander elke dag tegen te komen op de locatie
wanneer de relatie uit gaat. In twee gevallen zijn er incidenten gebeurd met expartners waarin de ex-partner over de grens van de geïnterviewde heengegaan
is, en begeleiders erbij betrokken moesten worden. Beide geïnterviewden
zouden graag willen dat de ander overgeplaatst wordt; één van hen denkt
erover na om zelf weg te gaan mocht dit niet gebeuren.
Anderen die niet binnen de woning willen daten kiezen vaak voor internet
dating. Hierbij wordt ABC-Date regelmatig genoemd. Hiervoor moet je echter
opgegeven worden door de zorgorganisatie en sommigen willen daar liever wat

60

privacy in. Ook kan het voor sommige organisaties te duur zijn. Van een aantal
geïnterviewden hoorden we dat bij ABC-Date de ‘niveauverschillen’ te groot
waren, wat kan zorgen voor incompatibiliteit. Voor een geïnterviewde heeft het
wel goed gewerkt; hij heeft zijn partner daar leren kennen en ziet hem
regelmatig en belt bijna elke dag met hem, met ondersteuning van begeleiders
van beide woonlocaties.
Bij andere vormen van online dating en enkele gevallen van ‘offline’ dating die
niet ingericht zijn op mensen met een verstandelijke beperking, wordt een
aantal geïnterviewden bij voorbaat afgewezen omdat ze een beperking hebben
en/of begeleid wonen. Een geïnterviewde zegt daar het volgende over, in relatie
tot dating maar ook maatschappelijke houding in het algemeen:
[Geïnterviewde]: Je hebt, als begeleid wonen, heb je echt wel een
stempel in de maatschappij. Je wordt echt wel erop afgerekend hoe jij
woont en dat vind ik echt niet fair. Ik vind het jammer, dat mensen
denken… Als je begeleid woont, dan hoef je niet gek te zijn. Je kan ook
gewoon normaal zijn en we- wel problematiek hebben, maar nu wordt
er gelijk gedacht: hé, hij woont begeleid, dus hij zal wel een debiel zijn.
Naast het stigma waarmee men te maken krijgt vanuit de maatschappij en de
directe omgeving (publiek en structureel stigma), komt bij twee geïnterviewden
ook naar boven dat zij te maken hebben met zelf-stigma en associatief stigma:
zij zouden allebei het liefst iemand daten zonder VB, omdat zij negatief
tegenover hun eigen VB staan. Zij gebruiken woorden als ‘gewoon’ en ‘normaal’
in verwijzing naar een eventuele partner zonder VB.
Een aantal geïnterviewden krijgt bij het zoeken naar een relatie actieve
ondersteuning van begeleiders of consulenten seksualiteit. Een aantal
begeleiders is bijvoorbeeld op zoek naar meer manieren om het netwerk van de
geïnterviewde uit te breiden, niet alleen qua relaties maar ook qua
vriendschappen. Anderen krijgen hier juist geen begeleiding in of worden hierin
zelfs tegengewerkt, soms ook door ouders. Volgens een geïnterviewde komt
dat door de volgende reden:
[Geïnterviewde]: Er wordt heel veel gedacht over wat er allemaal
verkeerd kan gaan. En de mooie kant wordt niet belicht. Eén verkeerde
ervaring vaak, is vaak een blauwdruk voor dat het altijd misgaat. Terwijl
ik denk: dat is echt zwaar gelul. Je kan ook niet… Je hebt een keer niet
uitgekeken en dat je een pannenkoek aanbrandt en dat je dat volgende
week weer doet. Je leert daar dan toch van?
Het thema dat hier weer terugkomt is dat van het net geluk hebben met de
juiste begeleider, en de balans tussen beschermen versus bevoogden, ofwel de
veiligheidsparadox.
Geïnterviewden laten vaak duidelijk weten wat zij zoeken in een relatie, vaak
gebaseerd op eerdere ervaringen waardoor ze hebben geleerd wat voor hen
werkt en wat niet. De grootste obstakels in dating zijn niet gerelateerd aan de
beperking zelf, maar aan verschillende vormen van stigma, gebrek aan hulp
van begeleiders en/of naasten, en het hebben van een klein netwerk. We zien
dat mensen met een VB die minder te maken hebben met stigma, een groter
netwerk hebben en meer eigen regie en/of meer hulp van de omgeving hebben
waardoor ze vaker succesvol zijn in het vinden van een partner en het
cultiveren van een langdurige relatie.
Sekszorg
In 4 interviews zijn geïnterviewden ingegaan op vragen over sekszorg.
Hieronder volgen de 4 casussen:

61

Casus #1: 1 geïnterviewde maakt gebruik van sekszorg:
[Vraag interviewer]: Hoe zouden seksualiteit, verliefdheid en relaties
er voor jou ideaal uit moeten zien?
[Antwoord geïnterviewde]: Een vriendin met wie ik vaker dan eens
per twee maanden intiem kan zijn.
[Doorvraag interviewer]: Want dat is nu het geval?
[Reactie geïnterviewde]: Nu moet ik een sekswerker laten komen.
Maar omdat die nogal prijzig is, kan ik die maar eens per twee
maanden laten komen.
Deze geïnterviewde liet weten behoefte te hebben aan en op zoek te zijn naar
een relatie. Het vinden van een relatie is moeilijk, en seks is erg belangrijk voor
hem. Alhoewel sekszorg dus geen volledige vervanging is van een relatie voor
hem, is het wel een goede tijdelijke oplossing waar hij positief tegenover staat.
Hij laat weten dat, hoewel dit voor hem geregeld wordt door begeleiders, er ook
andere begeleiders zijn die hier, in zijn woorden, “preuts” mee omgaan. Het lijkt
volgens hem alsof ze het ongemakkelijker vinden dan hijzelf.
Casus #2: 1 geïnterviewde vertelt dat sekszorg wel geregeld wordt op zijn
woonlocatie, maar dat het tegelijkertijd ook in de doofpot wordt gestopt door
begeleiding. Zij hebben het er niet graag over, en als het er al over gaat is hun
houding ongemakkelijk en lacherig. Volgens de geïnterviewde wordt de nieuwe
privacywet als excuus gebruikt om het er niet openlijk over te hebben en is de
ware reden te vinden in het persoonlijke ongemak van begeleiders en de
taboesfeer rondom seksualiteit.
Casus #3: 1 geïnterviewde vertelt het volgende over haar locatie:
[Geïnterviewde]: Ik weet dat een jongen [volwassene] heel graag
ontmaagd wil worden en die wil eigenlijk gewoon heel plat, naar de
hoeren. En dat wordt aan alle kanten ontmoedigd. Terwijl ik denk echt
van, maar als hij het nou heel graag wil, is er niet een manier dat je…
Je hebt ook van die speciale vrouwen die dat doen.
Casus #4: 1 geïnterviewde (MVB) wil graag een serieuze relatie. In het zoeken
hiernaar krijgt hij geen ondersteuning van begeleiders. In plaats daarvan bieden
zij alleen steeds opnieuw sekszorg aan, maar hij heeft daar geen interesse in.
Onze conclusie voor deze casus is dat het aanbieden van sekszorg in plaats
van seksuele voorlichting in dit geval lijkt op het “laatste redmiddel” zoals
besproken in de deskresearch en als uitbesteding van een probleem waar een
andere oplossing voor nodig is.
Deze casussen tonen aan dat sekszorg maatwerk is. Er moet per context goed
en genuanceerd gekeken worden naar wat precies de behoefte is van een
persoon met een VB en daar moet open over gesproken kunnen worden.
Masturbatie
Naar masturbatie hoefden we meestal niet gericht te vragen. Geïnterviewden
vertelden er uit zichzelf over in een positieve sfeer. Als we er wel naar vroegen
was het antwoord eveneens in positieve en niet ongemakkelijke sfeer. Eén
geïnterviewde zei niet te weten hoe het moest. Eén geïnterviewde zei geen
interesse te hebben in masturbatie omdat seks voor hem alleen iets is dat hij
met een partner wil doen. Voor de andere geïnterviewden is masturbatie een
belangrijke eerste stap geweest in het ontdekken van de eigen seksualiteit. Zij
hebben dit grotendeels zelf ontdekt en niet via seksuele voorlichting.

62

Waar vaak tegenaan gelopen wordt is het gebrek aan privacy op woonlocaties:
het is er vaak erg gehorig. In twee gevallen hoorden we van geïnterviewden dat
een begeleider seksspeeltjes bij een medebewoner had ontdekt en die had
weggegooid.
Toestemming voor veilige seks / grenzen herkennen en aangeven
Alle geïnterviewden zijn zich bewust van het belang van het aangeven en
herkennen van grenzen als het gaat om seksualiteit. Ze weten dit aan te geven
en te herkennen aan de hand van verbale communicatie en lichaamstaal. Ze
vinden het belangrijk dat er gelijkwaardigheid is in een relatie en tijdens seks.
Bijvoorbeeld:
[Interviewer]: Hoe weet je als de ander het wil?
[Geïnterviewde]: Communicatie. Het is altijd communicatie.
Communicatie in een liefdesrelatie, communicatie… of het nu een
werkband is of een vriendschapsband is tussen een mens en een
ander mens.
[Interviewer]: En bijvoorbeeld lichaamstaal?
[Geïnterviewde]: Ook. Stel je voor: ik wil je een knuffel geven en je
zegt, ja. Maar ik zie in je gezichtsmimiek dat het nee is, dan ga ik je
geen knuffel geven.
Twee geïnterviewden geven aan altijd zeer bewust rekening te houden met wat
de ander wil, niet alleen vanwege eigen normen en waarden daarin, maar ook
vanwege eigen ervaringen met (S)GOG:
Casus #1:
[Geïnterviewde]: Op het moment dat ik bijvoorbeeld seks zou hebben
met iemand en ik zou iets doen wat diegene niet wil, dan ben ik de
persoon naar aanleiding van mijn verleden die nooit door zou gaan of
nooit over iemands grens zou gaan. (…) Ik zou nooit iets doen wat ik bij
mezelf ook niet zou willen.
[Interviewer]: Dus dat is iets dat je geleerd hebt?
[Geïnterviewde]: Dat komt door alles wat ik heb meegemaakt en
omdat ik weet dat dat slecht is. (…) Daar zijn mijn normen en waarden
heel sterk in (…) dat is ook wel iets wat vanuit mezelf komt.
Casus #2:
Deze geïnterviewde is in zijn jeugd slachtoffer geweest van SGOG door een
familielid. Wanneer hij seks heeft met een partner komen hierdoor veel
onzekerheden kijken:
[Geïnterviewde]: Als iemand kreunt of- of als uh, iemand, uh… Nou,
gewoon als iemand geluid maakt, ben ik bang om de persoon pijn te
doen. En dat is… Ja, da- dat, ja, dat heb ik dan, dat is voor mij heel
moeilijk.
[Interviewer]: Moeilijk om in te schatten?
[Geïnterviewde]: Ik wil de persoon gewoon niet pijn doen. Maar als
iemand kreunt, dan kan dat of heel fijn zijn, of juist niet. Maar dat … is
voor mij heel moeilijk in te schatten ja. (…) dat houdt me wel tegen ja.
Omdat ik vraag misschien wel twintig keer van: “Vind je het fijn, vind je
het lekker?” (…) Daarin ben ik heel onzeker.

63

Bespreekbaarheid
Alle geïnterviewden vinden dat seksualiteit bespreekbaar moet zijn. De vorm
waarin het onderwerp besproken moet worden verschilt wel; openlijk of in een
privésfeer. Hierin is de verdeling ongeveer 50/50, zoals eerder genoemd in
hoofdstuk 5.
Kennisplein Gehandicaptensector biedt veel mogelijkheden in hun tools om het
onderwerp seksualiteit bespreekbaar te maken, ofwel in brede zin ofwel qua
specifieke aspecten zoals relaties en geaardheid. Echter, zoals besproken,
worden er doorgaans geen instrumentaria ingezet. De sfeer rondom seksualiteit
wordt door het merendeel van de geïnterviewden omschreven als taboe.
Een belangrijke reden hiervoor wordt als volgt omschreven door een
geïnterviewde:
[Geïnterviewde]: Je kunt het onderwerp pas bespreken als je weet wat
mensen willen, maar mensen weten niet wat ze willen omdat het nog
niet bespreekbaar is.
Ook andere geïnterviewden laten weten dat het niet altijd alleen de eigen
normen en waarden van begeleiders zijn waardoor dit onderwerp vaak niet ter
sprake komt. Het kan ook komen omdat begeleiders niet weten waar ze moeten
beginnen. Bij bovenstaande onderwerpen blijkt vaak dat binnen het onderwerp
seksualiteit en relaties maatwerk nodig is per persoon met een VB. Als er geen
centrale ondersteuning is vanuit een zorgorganisatie, of als er onvoldoende
richtlijnen worden gegeven in een zorgopleiding, kan de barrière om ‘zomaar’
over het onderwerp te beginnen, mede wegens het brede maatschappelijke
taboe rondom seksualiteit, te hoog zijn. Hieruit ontstaat een
bespreekbaarheidsparadox: wanneer het niet duidelijk is wat de precieze vraag
is van een persoon met een VB kan hier niet op geantwoord worden. Dit zorgt
er op z’n beurt weer voor dat de persoon met een VB niet weet waar, hoe en
wanneer een vraag gesteld kan worden.
[Geïnterviewde]: [Over voorlichting en bespreekbaarheid] Ik weet dat
het moet kunnen en dat er ook trainers zijn die daar ook over kunnen
praten op locaties. Dat weet ik vanuit mijn rol waarin ik werk
[cliëntenraad]. Maar stel als ik zeg: ik werk hier niet en dat soort zaken,
dan weet je eigenlijk niets. In de praktijk werkt het gewoon niet.
Vanwege het gebrek aan het goed inzetten van instrumentaria en het gebrek
aan bespreekbaarheid, neemt een aantal geïnterviewden zelf initiatieven voor
brede bespreekbaarheid. Bijvoorbeeld:
[Geïnterviewde]: Ik heb wel eens voor de gein… er zijn bij een training
van die praatplaatjes van een blote man en een blote vrouw, maar ook
over het masturberen van een man en een vrouw. Ik heb ze wel eens
uitgeprint en neergelegd bij het koffiemoment. Maar dat werd heel snel
weggepakt en dat werd door de papierversnipperaar gedaan, want daar
gaan we het niet over hebben.
Veiligheid, privacy en vertrouwen
In het algemeen voelen geïnterviewden zich veilig op hun huidige woonlocatie
en bij hun begeleiders en medebewoners, alhoewel sommigen zich op
voorgaande locaties niet veilig hebben gevoel (wegens agressie van
medebewoners) en daardoor verhuisd zijn.
Wel is het zo dat een aantal geïnterviewden laat weten zich alleen veilig te
voelen omdat zij goed van zich af kunnen bijten en dat niet iedereen dat kan.
Dan gaat het zowel over agressie als SGOG. Bijvoorbeeld: een geïnterviewde
64

laat weten regelmatig vormen van SGOG mee te maken en te zien op haar
locatie, zoals verbale seksuele intimidatie, en ongepaste aanrakingen door
medebewoners. Als daar op zo’n moment geen begeleider bij aanwezig is grijpt
ze zelf in en zegt ze er wat van, namens zichzelf maar ook namens anderen
wie dit overkomt. Ook maakt ze er meldingen van bij de begeleiders en bij de
cliëntenraad, waar zij deel van uitmaakt. Dit zorgt vervolgens voor een
berisping, maar verder wordt er volgens de geïnterviewde niks mee gedaan.
Twee geïnterviewden laten weten dat het dragen van een korte rok, of
zomerkleding, wordt gezien als het ‘uitlokken’ van ongepaste reacties. Een van
hen heeft daar direct schuld van gekregen van begeleiders, de ander vertelt dat
dit een algemene houding is die ze in haar omgeving opmerkt.
Ook wat betreft vertrouwen en veiligheid laten de meeste geïnterviewden weten
dat zij het net moeten treffen met een begeleider met wie ze het goed kunnen
vinden. Het kan ook even duren voordat er een vertrouwensband is
opgebouwd. Om die reden kan dit bij invallers moeizamer gaan, omdat deze
slechts voor korte tijd op de woonlocatie werken. Als er eenmaal een
vertrouwensband is opgebouwd met een begeleider wordt dit als zeer belangrijk
gezien en veel geïnterviewden laten weten dankbaar te zijn als zij een vaste
begeleider hebben met wie zij regelmatig kunnen praten of dingen
ondernemen.
Hoewel geïnterviewden hun eigen kamers of appartementen hebben in hun
woonlocaties, laten ze wel weten dat privacy een issue kan zijn. Vaak zijn de
ruimtes gehorig en dat kan belemmerend werken voor de privacy bij zowel seks
met een partner als masturbatie. Ook laat een aantal geïnterviewden weten dat
begeleiders soms binnenkomen zonder het te vragen of te kloppen.
Ouderschap
Ouderschap is vaak een taboe onderwerp in de omgeving. Begeleiders en
naasten gaan er vaak vanuit dat mensen met een VB geen goede ouders
kunnen zijn. Alle geïnterviewden vinden uit principe dat mensen met een VB
moeten kunnen kiezen voor ouderschap. Op sommige locaties is volgens
geïnterviewden wel teveel agressie van medebewoners om een kind veilig te
kunnen opvoeden en indien zij een kinderwens hebben, willen zij liever wachten
tot ze ergens anders zelfstandig of met ambulante zorg kunnen wonen.
Een aantal geïnterviewden vertelt dat ze zichzelf niet geschikt vinden voor
ouderschap. “Ik wil dat mijn kind niet aandoen”, is een frase die meerdere keren
terugkomt. Dan gaat het erover dat zij niet willen dat een kind hun beperking
erft, of negatief beïnvloed wordt door hun ouders’ psychische toestand. Een
aantal zegt ook zichzelf nog haast een kind te voelen en eerst voor zichzelf te
willen leren zorgen. Volgens één geïnterviewde zou het krijgen van een kind te
duur zijn.
Deze zorgen zouden voor een aantal geïnterviewden verminderd kunnen
worden met gezinsondersteuning. Zij laten daarbij weten wel kinderen te willen
nemen als zij daar hulp bij krijgen. Een van de geïnterviewden heeft twee
kinderen en heeft hier veel positieve ervaringen mee. De ondersteuning die zij
hierbij heeft ontvangen is belangrijk geweest voor haar.
Anticonceptie
Alle geïnterviewden zijn bekend met anticonceptie. Zij weten wat dit is, welke
vormen er zijn, waar hun voorkeur ligt, en waar zij dit kunnen krijgen.
Anticonceptie wordt hierbij belicht ten opzichte van vrijheid in seksualiteit en
seksueel plezier. Anticonceptie geeft veel geïnterviewden eigen regie in hun
seksleven en zorgt voor veiligheid en voor het voorkomen van ongewenste

65

zwangerschap. In deze zin wordt anticonceptie op vrijwillige basis gebruikt en
houdt het vooral verband met een positieve seksuele ontwikkeling en
persoonlijke autonomie.
Ouderschap en ontmoedigingsbeleid
Wat we wel horen van de meeste geïnterviewden alsook op macro- en
mesoniveau is dat het onderwerp ouderschap vaak taboe is. Dit is een gebied
waarin kinderwens/ouderschap en anticonceptie elkaars pad kruisen op een
manier waarop het verhaal rond anticonceptie complexer wordt. Wat hier
namelijk volgens een aantal geïnterviewden bij komt kijken is het ontmoedigen
van de kinderwens en verplichte of sterk aanbevolen of aangedrongen
anticonceptie.
Gedwongen of aangedrongen anticonceptie is een onderwerp dat in eerste
instantie door één geïnterviewde spontaan genoemd werd. Het onderwerp is
namelijk niet ondergebracht in de topiclijst omdat het ons niet bekend was dat
verhalen over gedwongen of aangedrongen anticonceptie nog steeds aan de
orde zijn. Het onderwerp kwam tijdens het interview aan de orde naar
aanleiding van het thema ouderschap, waar we wel gericht naar hebben
gevraagd. Naar aanleiding van het verhaal van de geïnterviewde hebben we
extra literatuuronderzoek ingezet en het onderwerp alsnog ondergebracht in de
topiclijst. Omdat dit dus pas later bekend werd hebben we het onderwerp
slechts bij de laatste vijf interviews mee kunnen nemen. Het is dan ook niet
bekend of dit onderwerp ook speelt bij de overige geïnterviewden, of op hun
locaties of in hun kenniskring. Hieronder volgt een overzicht van de casussen
die we wel hebben meegekregen. De eerste casus betreft het hierboven
genoemde interview.
Casus #1:
[Geïnterviewde]: De meeste jongens [volwassenen] bij ons zijn ook gewoon
gesteriliseerd. (…) De hele woongroep wist dat hij [toenmalige vriendje]
gesteriliseerd ging worden (…). En hij wilde dat eigenlijk helemaal niet, maar
dat die keuze voor hem genomen is. En ik geloof ook wel dat de meeste
jongens niet verteld wordt hoe en wat er gaat gebeuren, maar meer dat ze
gewoon even naar het ziekenhuis gaan en dat ze even een sneetje krijgen.
(…) Dat de meeste volgens mij verteld is: “Je gaat even naar het ziekenhuis
en daarna krijg je een ijsje.” (…) ik weet wel dat mijn ex-vriendje ook is
omgekocht hoor. Volgens mij met een [videogame]. Van dit gaan we even
doen. En hierin werd het schuldgevoel gebruik, jegens mij: “Ja, [naam exvriendje] kan dit doen, dan hoeft zij niets te doen”. Terwijl ik geen dag later
aan de prikpil ging, dus het was niet eens nodig geweest. (…) Het is hem
niet uitgelegd dat het [kinderen krijgen] hierna nooit meer zou kunnen.
Ze vertelt dat de beslissing voor haar ex-vriendje door zijn ouders genomen kon
worden omdat hij onder curatele staat. Op de vraag of de beslissing vooral door
ouders of ook door begeleiding is genomen zegt ze:
[Geïnterviewde]: Ik denk dat het een samenwerking van begeleiders en
ouders is. Wat het lullige wel bij mijn ex-vriendje was, was dat de
begeleiders in eerste instantie heel leuk met hem mee gingen praten. Maar

66

heel vaak hebben ze hem verraden als hij bij zijn ouders zat. Dat de
begeleiding heel gauw toch de kant van de ouders koos.
Casus #2:
Deze geïnterviewde is zelf moeder van twee kinderen en dit onderwerp kwam
naar boven omdat ze vertelde van het stigma rondom haar ouderschap vanuit
de omgeving.
[Geïnterviewde]: In sommige instellingen, weet ik van collega’s, dat die
echt zeggen: “Je kan hier alleen komen wonen met je vriend als je je laat
helpen en geen kinderen meer krijgt”.
[Interviewer]: Ja. En dat heb je gehoord van collega’s? Van de
ervaringsdeskundigen, bedoel je?
[Geïnterviewde]: Ja.
[Interviewer]: Dat is echt hun ervaring dus? Dat hebben ze op hun
woonplekken gezien?
[Geïnterviewde]: Ja.
[Interviewer]: Is dat bij hen ook gebeurd?
[Geïnterviewde]: Ja, ze gaan daar dan niet gedetailleerd op in, maar alleen
dat.
[Interviewer]: Dus dat is echt iets wat nu gebeurt?
[Geïnterviewde]: Ja.
[Interviewer]: Wat vind jij daarvan?
[Geïnterviewde]: Het is sowieso schokkend en teleurstellend dat dat
gebeurt.
[Interviewer]: En waarom denk je dat het gebeurt?
[Geïnterviewde]: Omdat men… de maatschappij heeft er geen vertrouwen
in, als mensen met een beperking ook een kind krijgen en ook een gezin
willen vormen. Maar eigenlijk willen mensen met een beperking net zo hard
een steentje bijdragen aan de maatschappij, maar ze moeten wel de kans
krijgen.
Casus #3:
Bij dit interview was ook een persoonlijk begeleider van de geïnterviewde
aanwezig. De geïnterviewde vertelde dat hij wel nadacht over sterilisatie omdat
hij zeker wist dat hij nooit kinderen zou willen. Hij had voor het eerst over
sterilisatie gehoord bij seksuele voorlichting op school. Hij wil voornamelijk geen
kinderen omdat hij de verantwoordelijkheid niet wil, en deze ook niet aan denkt
te kunnen. Toen we vroegen of dit onderwerp bij de rest van de bewoners leeft
sprong zijn begeleider in:
[Begeleider geïnterviewde]: Ik denk de bewoners die er nu wonen, die
hebben allemaal geen kinderwens. Degene die dan wel denken: oké,
misschien in de toekomst, die kunnen wel zeggen: “Mijn eigen problematiek
is op dit moment dan dat ik dat niet aan zou kunnen”. De locatie hier is ook
wel een complexe doelgroep. Dus dat betekent ook wel dat het niet alleen
een VB is, het is psychiatrie en verslaving wat hier zit. Het is ook niet, wil je
het heel bot zeggen, de ideale ouders van een kind. Op dit moment ook wel
dat de bewoners wel een zelfbeeld hebben, waar ik eigenlijk wel blij mee
ben, van joh, dit is niet wat ik aankan. Dat is ook wel wat hij [geïnterviewde]
zegt: “Ik kan het niet aan”.

67

[Geïnterviewde]: Ik zou doodongelukkig worden als ik- als ik vader zou
worden.
[Begeleider]: Jij wordt ongelukkig, maar je ongeboren kindje die kiest daar
ook niet, die komt daar ook in terecht. En wij- op onze locatie zijn kinderen
ook niet welkom hoor. Dat vinden wij geen gezonde situatie voor een kind,
zeg maar, deze locatie.
Dr. Marja Hodes, orthopedagoog generalist en klinisch psycholoog met bijna 40
jaar aan ervaring met het werken met gezinnen waarvan de ouders een
verstandelijke beperking hebben, schrijft in 2018 het volgende:
“In 2005 leidde [verhitte discussies tussen voor- en tegenstanders van
ouderschap bij mensen met verstandelijke beperkingen] tot het eindrapport
‘Samenspel van factoren’. In dit onderzoek naar ruim 1.500 gezinnen met één
of beide ouders met verstandelijke beperkingen bleek dat 33% goed genoeg
ouderschap liet zien, bij 16% was het zorgelijk en bij 51% schoot de opvoeding
ernstig tekort. Met goed genoeg ouderschap werd bedoeld dat ouders zelf hun
kind opvoeden, zonder een kinderbeschermingsmaatregel, en er geen
aanwijzingen zijn voor mishandeling of verwaarlozing. De staatssecretaris
besloot op basis van bovengenoemde resultaten ontmoedigingsbeleid in te
zetten ten aanzien van het ouderschap bij mensen met verstandelijke
beperkingen. Tot op heden is dit beleid van kracht, terwijl het VN-verdrag
Handicap dit overheidsbeleid heeft ingehaald.”

Ouderschap is namelijk een universeel mensenrecht dat benoemd wordt in het
VN-verdrag Handicap, in Nederland geratificeerd in 2016, en in de duurzame
ontwikkelingsdoelstellingen van de VN die opgesteld zijn in 2015. Het wordt
door de WHO bovendien benoemd als seksueel recht. Wat Hodes in dit rapport
verder beschrijft is het feit dat ‘goed genoeg ouderschap’ en de kwalificering
daarvan afhankelijk is van factoren die niet altijd even goed ondersteund
worden, zoals hulp bij de opvoeding. Ook is het afhankelijk van verwachtingen
van de omgeving die gebaseerd zijn op stigma in plaats van daadwerkelijke
kennis en ervaring:
“Hoe denken [hulpverleners] over de opvoedingsvaardigheden van ouders met
beperkingen? [Uit onderzoek blijkt dat] 41% van de professionals niet gelooft
dat ouders met verstandelijke beperkingen hun opvoedingsvaardigheden
zouden kunnen verbeteren. Deze professionals hebben een zogenoemde
statische mindset. Uit dit onderzoek kwam ook naar voren dat ouders sneller
om hulp vragen bij professionals met een ‘groei-mindset,’ die wel geloven dat
ouders hun opvoedingsvaardigheden kunnen verbeteren. Kenmerken van
professionals kunnen dus een van de redenen zijn waarom ouders lang
wachten met het vragen van hulp. Ouders worden in rapportage richting de
rechtbank [bij voordijprocedures] nogal eens aangeduid als ‘niet leerbaar’. Dit is
een onjuiste bejegening en in feite diskwalificatie van ouders. Mensen leren
namelijk altijd en overal, ook ouders met verstandelijke beperkingen. Vaker is
dit een aanduiding dat de hulpverleningsrelatie moeizaam verloopt en
hulpverleners niet vertrouwen dat de ouders iets kunnen leren. De term ‘niet
leerbaar’ hoort dan ook niet thuis in rapportages; indien deze er wel in staat,
dan heeft de betreffende professional heel wat toe te lichten aan de rechter.”

68

In 2020 schrijven Aunos et al. dat mensen met een VB historisch gezien vaak
zijn gediscrimineerd, in instituten geplaatst, gesegregeerd en gesteriliseerd
zonder toestemming, en dat huidige praktijken ze nog steeds kleineren en
keuzes ontnemen. Volgens Aunos et al. is dit nog altijd aanwezig in
maatschappelijke houdingen tegenover mensen met een VB en in beleid, zoals
het ontmoedigingsbeleid ten aanzien van ouderschap en de afwezigheid van
goede ondersteuningsmaatregelen en –diensten.
Focusgroep
Bij de focusgroep met vier mensen met een VB die we eerder individueel
geïnterviewd hebben, zijn de meest prevalente onderwerpen die tijdens de
interviews naar voren zijn gekomen besproken, ingedeeld in de claims,
concerns en issues zoals besproken in de methodologie.
Claims: mensen met een VB staan open voor het bespreken van seksualiteit.
Concerns: zij kunnen daarin belemmerd worden door de manier waarop hun
omgeving, inclusief zorgprofessionals, met dit onderwerp omgaan.
Issues: de redenen hiervoor hebben vaak te maken met stigma en taboe, en
het niet serieus genomen worden als persoon met een VB.
Op basis hiervan is vooral gesproken over de bespreekbaarheid van
seksualiteit, seksuele voorlichting en kinderwens/ouderschap, alsook
gelijkwaardigheid tussen mensen met een VB en zorgprofessionals, en serieus
genomen worden.
Bespreekbaarheid seksuele voorlichting en seksualiteit
De deelnemers vinden het belangrijk dat een goed gesprek tussen bewoner en
zorgprofessional leidend is bij seksuele voorlichting, en dat er daarna pas
gekeken moet worden naar behoeftes:
[Deelnemer focusgroep]: Een koffer [metafoor voor instrumentaria]
zonder context is lastig.
Mensen met een VB moeten betrokken blijven worden bij zowel het ontwikkelen
van materialen als bij het gebruik ervan. Bij gebruik blijkt immers of
instrumentaria effectief zijn of niet en kunnen zo nodig met feedback van
mensen met een VB worden aangepast:
[Deelnemer focusgroep]: Materialen worden vaak ontwikkeld zo van
“we hebben het samen met mensen met een verstandelijke beperking
gedaan en nu zijn we klaar”, en dan blijkt het niet te werken.
De deelnemers vinden dat instrumentaria op niveau gemaakt moeten worden
met maatwerk. Anders is er het risico dat de een afhaakt omdat het te
ingewikkeld is, en de ander zich niet serieus genomen voelt als het te
laagdrempelig is.
Bij de deelnemer die in de medezeggenschapsraad van zijn zorgorganisatie zit
zijn seksualiteit en relaties geen thema’s die daar standaard besproken worden,
al vindt hij wel dat dit zou moeten.

69

Bespreekbaarheid kinderwens/ouderschap
Een deelnemer zegt dat ze ooit wel een kind zou willen, maar vertelt het
volgende:
[Deelnemer focusgroep]: Mensen [zorgprofessionals, vrienden en
ouders] gaan ervan uit dat mensen zelf wel weten dat het niet gaat
gebeuren. Maar er wordt niet bij stilgestaan dat hoofd en hart iets heel
anders kunnen ervaren. Mijn [familielid] was de enige die stilstond bij
mijn verdriet. Door te doen alsof het niet bestaat werkt dat
ontmenselijkend. Dan ga je ervan uit dat ik abnormaal ben. Sterilisatie
is op de woning [bij de mannelijke bewoners] ook gedaan zonder
rekening te houden met de gevoelswereld [het gaat hier om casus #1
van hoofdstuk 6].
Volgens deze deelnemer is het belangrijk voor zorgprofessionals om gewoon te
vragen: “Wil je kinderen”? De andere deelnemers sluiten zich hierop aan en
vinden het eveneens belangrijk dat het een bespreekbaar onderwerp is waarbij
rekening gehouden moet worden met de gevoelswereld.
Een andere deelnemer vertelt dat er op haar locatie twee kinderen zijn
weggehaald bij moeders omdat zij de zorg niet aankonden. Bij de rest (het is
haar niet bekend om welk aantal het gaat), “gaat het heel goed, met
begeleiders erbij”.
Serieus genomen worden
Een deelnemer vertelt dat ze zodanig niet serieus genomen wordt in haar
zorgvraag, inclusief haar seksualiteit, dat zij van haar huidige locatie vertrekt en
verhuist naar een andere plek die volgens haar geschikter is. Begeleiders
behandelen haar volgens haar vaak als een kind, gaan geen serieuze
gesprekken met haar aan en vinden haar te mondig. Ze vertelt dat het voor
haar begeleiders vervelend is dat ze weggaat “omdat er dan een poppetje
wegvalt en dan gaat er ook geld weg”.
Het komt bij de deelnemers wel eens voor dat mensen in de omgeving,
waaronder zorgprofessionals, hoger praten en ‘kleine woordjes’ gebruiken in de
omgang, als tegen een klein kind.
Een van de deelnemers vertelt dat ze zich van haar omgeving moet aanpassen
aan wat haar IQ-score is, omdat deze lager is dan hoe ze op anderen overkomt
(in onze begrippenlijst wordt als volgt verwezen naar IQ: IQ wordt tegenwoordig
steeds minder vaak gebruikt bij het vaststellen van een VB omdat het
opzichzelfstaand geen betrouwbare indicator is).
Gelijkwaardigheid
Een deelnemer vertelt dat er vaak een dubbele standaard is bij bewoners van
een zorgorganisatie en zorgprofessionals:
[Deelnemer focusgroep]: Soms moet je je verhaal zomaar aan een
random begeleider vertellen terwijl je dat niet wil. Als je dan niks zegt
word je aangewezen als “eigenwijze cliënt”. Begeleiders hebben wel die
privacy. Het is ongelijkwaardig in hoeveel je over jezelf vertelt.

70

Een ander is daarin juist heel open en vind het prima met iedereen over haar
privéleven en over seksualiteit en haar relatie te praten.
Voor een deelnemer ligt het erg aan de persoon en soms ook aan het gender of
de seksuele geaardheid van de zorgprofessional wat bepaalt of hij over
seksualiteit en relaties in gesprek wil.
Een andere deelnemer springt hierop verder in:
[Deelnemer focusgroep]: De tweede kamer moet heel goed opletten
hoe met mensen met een beperking om te gaan, en het taboe van
seksualiteit eraf halen. Ze moeten accepteren dat niet iedereen zijn
verhaal kwijt wil aan zomaar alle begeleiders. Begeleiders moeten eens
een week zo wonen zoals wij wonen. We hebben meer eigen regie
nodig. (…) VWS wil heel veel van ons weten maar we zien niks terug:
begeleiders moeten beter opgeleid worden. Het idee dat seksualiteit
niet voorkomt is belachelijk.

6.3 Perspectief vanuit zorgprofessionals en
beleidsmedewerkers van zorgorganisaties
Tijdens de focusgroepen is er ook een aantal punten naar voren gekomen die
kunnen worden gerelateerd aan het microniveau. Dit zijn dus geen ervaringen
die mensen met een VB zelf verteld hebben, maar die zorgprofessionals en
beleidsmedewerkers vertellen over mensen met een VB.
Seksualiteit bespreken
Een voorbeeld van een manier van aandacht besteden aan het bespreken van
seksualiteit zijn speciale inloopspreekuren voor mensen met een VB van een
geïnterviewde zorgorganisatie. Dit spreekuur wordt als positief en
drempelverlagend ervaren door mensen met een VB, maar sommige mensen
met een VB vinden het wel spannend om naar binnen te lopen omdat ze bang
zijn dat anderen dit ook zien. Of mensen makkelijk praten over seksualiteit en
welke onderwerpen hierbij besproken worden is afhankelijk van wat mensen
vanuit huis hebben meekregen.
Onafhankelijk meldpunt
Een beleidsmedewerker van een zorgorganisatie spreekt over het belang van
een onafhankelijk meldpunt waar mensen met een VB en hun verwanten
incidenten of vermoedens van SGOG kunnen melden. Dit omdat het kan
voorkomen dat mensen met een VB anders melding moeten doen bij een
begeleider waar de melding mogelijk ook over gaat. De beleidsmedewerker die
dit aangeeft is zelf de persoon voor een zorgorganisatie waar deze
onafhankelijke meldingen gedaan kunnen worden.
Beleidsmedewerkers van zorgorganisaties merken ook dat niet alle mensen
met een VB op de hoogte zijn van de procedures rondom het melden van
SGOG, omdat het lastig is de informatie bij de persoon met een VB te krijgen.

71

Sommige zorgorganisaties vertalen de procedures op een begrijpelijke manier,
met behulp van plaatjes.
Behoefte aan intimiteit en seksualiteit
Zorgprofessionals zien dat mensen met een VB graag een relatie willen, omdat
dat hen het gevoel geeft erbij te horen. Ze zien dit namelijk ook onder de
begeleiders en daar spiegelen zij zich aan. Dit geldt ook voor het hebben van
een kinderwens, omdat begeleiders zelf ook vaak gezinnen hebben met
kinderen:
Zorgprofessional: “Ik zie het heel sterk terugkomen bij de cliënten die
ik begeleid en vooral ook omdat wij het voorbeeld zijn als professionals.
Vaak is het netwerk heel verknipt en zijn wij, nou ja, goed opgeleide,
allemaal zorgprofessionals die allemaal een gezinnetje hebben bijna.
En ik vind, daarmee geef je eigenlijk een voorbeeld aan een cliënt dat
het normaal zou zijn. En je ziet ook bij de bewoners dat het heel vaak,
hè, wij komen terug van vakanties en we laten onze foto’s zien en zo,
dat je denkt: o ja, je hebt daarin ook eigenlijk een voorbeeldfunctie van,
eh…En je ziet dat zij dat, nou ja, ik weet niet of ze het overnemen, maar
je ziet dat daar wel een behoefte vandaan komt van: dat wil ik dus ook.
Ik wil ook een huis en ik wil een kind en ik wil een partner.’’
Beleidsmedewerkers van zorgorganisaties geven echter aan dat sommige
begeleiders het lastig vinden om relaties tussen mensen met een VB toe te
laten. Mag een vriendje bijvoorbeeld op de kamer komen? Toch zien zij wel het
belang van de ruimte geven om te experimenteren maar hoe dit in te richten is
een lastig dilemma, zoals de toegelichte veiligheidsparadox aanduidt.
Ook zeggen zorgprofessionals dat mensen met een VB vaker behoefte hebben
aan intimiteit en/of vriendschappen dan aan seks op zich. Zorgprofessionals
zien namelijk dat er erg veel eenzaamheid heerst in de gehandicaptenzorg.
Echter verschilt dit ook per persoon met een VB, omdat seks voor sommigen
wel kan zorgen voor ontspanning en ontlading van stress. Instrumentaria die
ingezet kunnen worden zijn sekszorg en ABC-Date.
Gebrek aan privacy
Zorgprofessionals benoemen ook dat gebrek aan privacy een probleem is:
Zorgprofessional: “Ik heb laatst ook een aantal cliënten moeten
interviewen of mogen interviewen in verband met herschrijven van de
visie en daar kwam ook nog wel veel boven, eh, de huisregels, weet je,
open deuren beleid, dat soort dingen. Dat er ook in de huisregels toch
wel veel dingen staan waardoor het voor cliënten vaak, nou, niet
mogelijk is om überhaupt iets, eh, uit te proberen met zichzelf of met
een ander. Dat er dan alleen naar de risico’s wordt gekeken in plaats
van: wat kan er wel?’’
Een andere beleidsmedewerker benoemd bijvoorbeeld ook de kartonnen
wandjes tussen de slaapkamers die heel gehorig zijn.

72

Dit gebrek aan privacy komt ook aan het licht door de Wet zorg en dwang
(WZD), geeft een beleidsmedewerker van een zorgorganisatie aan:
Beleidsmedewerker: “Ik kan het heel kort doen, hoor, want wij zijn echt
ontzettend van de eigen regie en zeker ambulante cliënten, cliënten
met een LVB, die mogen in principe ongeveer alles, maar ik ben ook
projectleider wet zorg en dwang en wij zien inderdaad in zeker
woonlocaties, wij hebben wel beperkingen voor relaties. Mannen die
geen vrouwen over de vloer mogen hebben, telefoons moeten ’s
avonds ingeleverd worden, omdat er anders te veel sekscontact
gezocht wordt. Dus we hebben wel zeker beperkende maatregelen en
die komen nu juist door die wet zorg en dwang ook veel meer naar
voren, wat er gebeurt en wat er niet gebeurt. Dus dat is misschien nog
wel een tip voor jullie, dat je daar ook eens naar kijkt van: wat gebeurt
er nu eigenlijk binnen die wet allemaal op dit gebied?’’

6.4 Conclusies op microniveau
Uit de verschillende perspectieven komt naar voren dat mensen met een VB
behoefte hebben aan het actief beleven en bespreken van het onderwerp
seksualiteit. Geïnterviewden vinden dat het noodzakelijk is seksualiteit open te
bespreken, maar dat kan niet altijd met begeleiders. Het verschilt per persoon
met een VB wat zij al weten over het onderwerp vanuit huis of school. De
voorlichting die zij hebben gekregen is met name gegaan over veiligheid en niet
over plezier. Dit kwam ook al naar voren tijdens de focusgroepen met
zorgprofessionals en beleidsmedewerkers van zorgorganisaties. Seksuele
voorlichting wordt ook niet door elke zorgorganisatie verzorgd en dit is vaak
afhankelijk van de begeleider. Toch hebben de geïnterviewden wel degelijk
kennis over seksualiteit, omdat zij zelf een manier hebben gevonden om deze
kennis te vergaren, bijvoorbeeld via het internet, een naaste, begeleider of
vertrouwenspersoon. Ook zijn ze goed op de hoogte van het belang van het
aangeven van wensen en grenzen en deze herkennen en respecteren bij
anderen. Dit ook vanwege eigen ervaringen met SGOG, waardoor zij zelf erg
voorzichtig zijn bij anderen. De geïnterviewden zijn veelal niet bekend met de
verschillende tools om seksualiteit te bespreken met hun begeleider, maar zijn
hier wel geïnteresseerd in.
Wat uit alle perspectieven naar voren komt is dat mensen met een VB niet zo
zeer alleen behoefte hebben aan seks an sich, maar meer aan intimiteit,
serieuze relaties, of soms alleen aan vriendschappen. Elkaar leren kennen of
een vriendschap zien de geïnterviewden als belangrijkste basis. Het is dan ook
belangrijk dat zorgprofessionals de behoefte van mensen met een VB op dit
vlak in kaart brengen en hierin faciliteren. Echter, komt ook naar voren dat
instrumentaria, zoals ABC-date en sekszorg, die hiervoor kunnen worden
ingezet duur zijn en mensen met een VB hier dus niet altijd mee in aanraking
kunnen komen. Daarnaast hebben begeleiders moeite met het faciliteren van
relaties en hierin komt het beschermen versus begrenzen dilemma weer naar
boven. Begeleiders willen enerzijds de ruimte geven aan mensen met een VB
om te experimenteren maar willen mensen met een VB ook beschermen.
Mensen met een VB, zorgprofessionals en beleidsmedewerkers van

73

zorgorganisaties geven aan dat gebrek aan privacy op de woonlocaties
experimenteren in de weg staat.
Vanuit alle perspectieven komen taboes naar voren. Zo zijn kinderwens en
ouderschap taboe onderwerpen. Er wordt namelijk snel vanuit gegaan door
begeleiders dat mensen met een VB geen goede ouders kunnen zijn. Soms
denken de mensen met een VB dat zelf ook, en willen zij om die reden geen
kinderen. In veel gevallen geven zij echter aan wel een kinderwens te hebben
en hierbij behoefte te hebben aan gezinsondersteuning. Er werd door de
geïnterviewden en zorgprofessionals daarnaast verteld op wat voor manier er
soms wordt omgegaan met sterilisatie. Zo geeft iemand aan dat op haar
woonlocatie de meeste mannelijke bewoners gesteriliseerd zijn en dit in het
geval van haar ex-vriend niet zijn eigen keus was. Daarnaast benoemt iemand
anders dat ze gehoord heeft dat er bij een aantal zorgorganisaties regels zijn
die zeggen dat mensen met een VB moeten verhuizen als zij zwanger zijn, of
dat mensen met een VB niet mogen wonen op de locatie zolang zij niet
gesteriliseerd zijn.

74

Hoofdstuk 7: Conclusie, discussie en
aanbevelingen
7.1 Algemene conclusies
De mogelijkheden waarop mensen met een VB binnen de gehandicaptenzorg
hun seksualiteit op een fijne en veilige manier kunnen vormgeven, is het
uitgangspunt van dit onderzoek. Er zijn zowel in de deskresearch als tijdens de
interviews verschillende manieren benoemd hoe zij hun seksualiteit kunnen
vormgeven en welke factoren hieraan bijdragen, bijvoorbeeld een open houding
van de zorgprofessional en actieve ondersteuning van begeleiders bij daten.
Sommige zorgorganisaties vertalen beleid op een toegankelijke manier (met
behulp van plaatjes) zodat mensen met een VB hier gemakkelijk kennis van
kunnen nemen en weten wat hun zorgorganisatie op dat niveau doet.
De meeste mensen met een VB voelen zich ook veilig op de plek waar ze
wonen en zorg ontvangen, de meesten hebben kennis over masturbatie, liefde
en zijn zich ervan bewust dat het herkennen van iemands grenzen rondom
seksualiteit erg belangrijk is. Kinderwens en gebruik van anticonceptie zijn ook
thema’s die in dit onderzoek naar voren kwamen. Het blijkt een complex
onderwerp waarbij een geïnterviewde met een VB aangaf dat de meeste
mannen op haar woonlocatie gesteriliseerd zijn tegen hun wil of weten in.
Daarnaast hebben sommigen het gevoel dat ze ontmoedigd worden omdat een
kind krijgen niets voor hen zou zijn. Dit heeft natuurlijk ook invloed op hun
beleving van seksualiteit en de vrijheid die ze voelen om dit vorm te geven.
Seksualiteit is volgens mensen met een VB over het algemeen gezien een
taboe onderwerp op hun woonlocatie. Uit dit onderzoek kwamen een aantal
belemmeringen naar boven die een rol spelen in het gebrek aan aandacht voor
dit onderwerp: tijd en middelen springen hieruit, alsook dat het bespreken van
seksualiteit soms als een ‘extra taak’ wordt gezien. Dit onderzoek onderstreept
net als andere onderzoeken dat de aandacht voor seksualiteit binnen de
zorgorganisaties vaak bij één persoon belegd is die expert wordt op dit thema,
daardoor is het moeilijk om het in de gehele organisatie ingebed te krijgen.
Ondanks dat seksualiteit niet (altijd) goed besproken wordt of dat er überhaupt
aandacht voor is, geven bewoners van woonlocaties juist aan open te staan
voor het bespreken van seksualiteit en voor seksuele voorlichting. Ook denken
zij diep en genuanceerd na over een breed scala aan onderwerpen, zoals
seksuele voorlichting en behoeftes rondom manieren waarop dit gegeven kan
worden, consent, taboe en stigma, en waar dit vandaan komt,
belangenbehartiging van zichzelf en medebewoners, en de verhoudingen
tussen de verschillende lagen in zorgorganisaties. Mensen met een VB die
mondiger zijn doen actieve pogingen seksualiteit bespreekbaarder te maken,
bijvoorbeeld via de cliëntenraad.
Ze geven aan ook een proactieve aanpak te willen vanuit zorgprofessionals. Dit
kan bijvoorbeeld middels gericht, tijdige en reguliere voorlichting. Belangrijk is
om te benoemen dat er soms wel qua vorm en inhoud materiaal op maat
gemaakt moet worden. Onderdelen van deze voorlichting zijn eveneens de
onderwerpen ‘kinderwens’ en ‘ouderschap’. Alle geïnterviewden zijn het erover
eens zijn dat mensen met een verstandelijke beperking recht hebben op
75

ouderschap. Een aantal geïnterviewden zegt alleen kinderen te willen als hier
ondersteuning bij mogelijk is.
Leiden de instrumentaria voldoende tot het bespreekbaar maken van
seksualiteit en intimiteit?
Op verschillende niveaus zijn er instrumentaria om seksualiteit en aanverwante
onderwerpen te bespreken. Echter richten de meeste instrumentaria zich op het
voorkomen van seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld. De
instrumentaria op macroniveau geven vooral handvatten voor maatregelen als
SGOG heeft plaatsgevonden. Als je kijkt naar de instrumentaria op
mesoniveau, blijkt dat er wel voldoende instrumentaria zijn om seksualiteit te
bespreken, toch is de insteek hiervan vaak reactief in plaats van proactief.
Huidige instrumentaria leiden dus vaak tot het bespreken van seksualiteit nadat
er zich een negatieve situatie heeft voorgedaan. De behoefte ligt op het
proactief bespreken van seksualiteit.
Mensen met een VB benoemen zelf de behoefte om het gesprek over
seksualiteit aan te gaan, denk bijvoorbeeld aan het krijgen van seksuele
voorlichting. Zij geven zelf aan dat zij graag meer willen weten over seksualiteit.
Seksualiteit wordt bij hen dan ook vaak op initiatief van henzelf besproken.
Tegelijkertijd is het ook vaak zo dat alleen zij die mondig(er) zijn en/of al
ervaringen met seksualiteit hebben gehad hierin initiatief tonen. Voor andere
mensen die minder mondig zijn of weinig of geen ervaring hebben kan het dan
juist belemmerend zijn als er geen algemene seksuele voorlichting beschikbaar
is.
Leiden de instrumentaria voldoende tot het mogelijk maken van
seksualiteit en het hebben van intiem contact, inclusief seksueel
contact als daar behoefte aan is?
De huidige ingezette instrumentaria maken het onvoldoende mogelijk om
seksualiteit en het hebben van intiem contact aan te gaan. Hoewel er vanuit
mensen met een VB duidelijke behoefte is aan intiem contact zoals relaties,
sekszorg, knuffelen, aanraking en vriendschap wordt deze in de praktijk
bemoeilijkt. Beleid van zorgorganisaties of interventies zijn hier niet altijd op
ingericht. Daarbij wordt hier door bijvoorbeeld beperkte middelen of
handelingsverlegenheid onvoldoende aandacht aan gegeven.
Leiden de instrumentaria voldoende tot een adequate reactie vanuit
zorgpersoneel en andere relevante actoren bij SGOG?
Het antwoord op deze vraag is: soms wel en soms niet. Protocollen op
macroniveau zouden houvast kunnen geven en adequate reactie kunnen
stimuleren in het geval van bijvoorbeeld SGOG. Op de juiste manier kunnen
handelen en kunnen doorverwijzen is op dat moment een vereiste. Dit lukt veel
begeleiders wel. Tegelijk zijn er ook gevallen waarbij sprake is van SGOG en
begeleiders die hier niet op acteren. Dit ligt overigens niet zo zeer aan de
instrumentaria, maar hier kunnen organisatieknelpunten aan ten grondslag
liggen. Verder ervaren zorgprofessionals, beleidsmedewerkers van
zorgorganisaties en mensen met een VB vaker niet dan wel dat huidige
instrumentaria voldoende voorzien in een proactief beleid rondom seksualiteit

76

bij mensen met een VB. Met andere woorden, er worden (te) weinig interventies
ingezet die seksualiteit proactief benaderen.

7.2 Discussie
Het niet inzetten van de juiste instrumentaria kan zowel een oorzaak als gevolg
zijn van stigma. We hebben in dit onderzoek gezien dat, hoewel de
geïnterviewden op microniveau laten zien zelf grotendeels positief en open
tegenover dit onderwerp te staan, er rondom seksualiteit nog steeds een taboe
heerst – zowel in brede maatschappelijk zin als, in nog meerdere mate, met
betrekking tot mensen met een VB. Dit zorgt voor een gebrek aan seksuele
voorlichting en adequate mogelijkheden voor een positieve seksuele
ontwikkeling.
Taboe op seksualiteit is iets dat nog steeds breed in de maatschappij heerst.
Dit is een van de redenen waarom de gesprekken over seksualiteit en de
beschikbaarheid van seksuele voorlichting voor mensen met een VB zo
moeizaam zijn. Echter blijkt uit dit onderzoek ook dat veel geïnterviewden
regelmatig te maken hebben met stigma specifiek gebaseerd op hun VB, niet
alleen seksualiteit. Zij voelen zich vaak ongelijkwaardig behandeld of niet
serieus genomen. Wat hier uiteindelijk mede aan ten grondslag ligt is de al dan
niet bewuste discriminatie op basis van beperking, ook wel validisme genoemd.
Door stigma op basis van beperking wordt vaak niet verwacht dat mensen met
een beperking, bijvoorbeeld in het kader van seksualiteit, dezelfde behoeftes
hebben als mensen zonder beperking. Dit onderzoek bewijst hiervan echter het
tegendeel.
Het is hierdoor dan ook van groot belang dat er niet alleen gekeken wordt naar
de symptomen die door validisme en stigma worden voortgebracht, zoals de
casussen die tijdens dit onderzoek aangehaald zijn, maar dat we breder kijken
naar manieren waarop deze onderliggende structuren aangepakt kunnen
worden. Hoe kan bijvoorbeeld het maatschappelijke denkbeeld ten opzichte van
mensen met een beperking veranderd worden? Hoe sneller erkend kan worden
dat mensen met en zonder beperking dezelfde behoeftes en rechten hebben,
hoe sneller ook onderwerpen als seksualiteit genormaliseerd kunnen worden en
een positieve en veilige ontwikkeling gestimuleerd kan worden.

7.3 Aanbevelingen
Macroniveau
•

•

Beleidsmedewerkers van zorgorganisaties stellen een kader- of
jaarbrief op, om collega’s te activeren op het thema seksualiteit.
Belangrijk hierbij is om zowel het veiligheidsaspect als de vormen van het
bespreken van de positieve kanten van de seksuele ontwikkeling hierin
mee te nemen.
Deskundigheidsbevordering van beleidsmedewerkers van
zorgorganisaties op het onderwerp seksualiteit. Denk hierbij aan het
vergroten van kennis en vaardigheden net als dit voor zorgprofessionals
en mensen met een VB wordt vormgegeven.

77

Mesoniveau
•

•

•

Betere vindbaarheid van instrumentaria en informatie over juiste
gebruik voor zorgprofessionals. Zorgprofessionals vinden het lastig om
goed te onderscheiden wat ze waar, wanneer en hoe kunnen gebruiken om
seksualiteit bespreekbaar te maken. Hier is sturing en promotie op nodig.
Er is bewustwording nodig van machtsverschillen tussen zorgverleners
en zorgvragers. Zorgvragers zijn afhankelijk van de manieren waarop er
binnen hun organisatie aandacht is voor seksualiteit en het is dus
noodzakelijk dat hierover meer bewustwording komt.
Zet een onafhankelijk aanspreekpunt op voor het doen van meldingen (of
signalen), zodat de bewoners niet afhankelijk zijn van begeleiders. Dit kan
de machtsongelijkheid wat inperken.

Microniveau
•

•

Toets behoeften van mensen met een VB voordat instrumentaria
worden ingezet. Betrek mensen bij de veranderingen op meso- en
macroniveau zodat de instrumentaria ook door hen gedragen, herkend en
gebruikt kunnen worden waar wenselijk. Zorg voor aansluiting en passend
materiaal. Materiaal mist bijvoorbeeld een intersectionele insteek (bijv.
culturele diversiteit, lhbtiq+) en sluit niet aan bij de belevingswereld van
mensen. Betrek hierbij mensen met een VB, om inzicht te krijgen in welke
vorm het beste bij ze past.
Maak het mogelijk voor bewoners om anoniem onderwerpen te opperen
en vragen te stellen voor, bijvoorbeeld, overleg tijdens een meeting van de
cliëntenraad.

Aanbevelingen voor vervolgonderzoek
• Het advies aan VWS en zorgprofessionals en beleidsmedewerkers van
zorgorganisaties in de gehandicaptenzorg is om de thema’s
ouderschap/kinderwens en anticonceptie verder te onderzoeken.
Vervolgonderzoek naar ouderschap, kinderwens en anticonceptie moet
gekoppeld worden aan het onderzoeken van de lijn tussen
daadwerkelijke ervaring, anekdotische kennis, en stigma. Hierbij is het
belangrijk niet alleen mensen met een VB, zorgprofessionals, en
beleidsmedewerkers van zorgorganisaties bij het onderzoek te
betrekken, maar ook ouders/wettelijk vertegenwoordigers te
interviewen. Ook is het belangrijk om niet alleen naar grote
zorgorganisaties maar ook naar ouderinitiatieven en andere
onafhankelijke zorgorganisaties, zoals bijvoorbeeld Thomashuizen, te
kijken. Dit zodat er een breed beeld ontstaat van de verschillende
vormen van beleid die bestaan in intramurale zorg ten opzichte van
deze onderwerpen.
• Een andere directe aanbeveling is om nieuw prevalentieonderzoek
naar SGOG te doen, want ook die data is verouderd. Het laatste
onderzoek ‘Beperkt weerbaar!’ komt uit 2011.

78

Literatuurlijst
ActiZ, BTN, VGN en V&VN (2014) Leidraad: verwerving benodigde
competenties Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling. VNG Geraadpleegd op 12-01-2023 van
leidraad+scholing+meldcode+definitieve+versie+maart+2014.pdf (vgn.nl)
Aga, N., & Enzlin, P. (2010). Seksualiteit bij volwassen personen meteen
verstandelijke handicap: een kwalitatief onderzoek naar de houding van
begeleiders. Tijdschrift voor Seksuologie, 34(2), 74-83.
Antaki, C., Richardson, E., Stokoe, E., & Willott, S. (2015). Can People With
Intellectual Disability Resist Implications of Fault When Police Question
Their Allegations of Sexual Assault and Rape? Intellectual and
Developmental Disabilities, 53(5), 346-357.
Augeo (onbekend) Meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling. Augeo
Foundation Geraadpleegd op 12-01-2023 van https://www.augeo.nl/nlnl/themas/meldcode/?gclid=CjwKCAiA2fmdBhBpEiwA4CcHzV8Fs6ekzDIExLjiqZvzM0-9unaXdNjLn0c1yTkJp_PiA_vMJe0WBoCLnMQAvD_BwE
Aunos, M., Hodes, M. W., Llewellyn, G., Spencer, M., Pacheco, L., Janeslätt,
G., Tarleton, B., Springer, L., & Höglund, B. (2020). The Choice of Becoming
a Parent. In: Stancliffe, R. J. et al. (red.), Choice, Preference, and Disability:
Supporting self-determination across the lifespan. Springer Link/Springer
Nature.
van Berlo, W., de Haas, S., van Oosten, N., van Dijk, L., Brants, L. A. P. M.,
Tonnon, S., & Stroms, O. (2011). Beperkt weerbaar: een onderzoek naar
seksueel geweld bij mensen met een lichamelijke, zintuiglijke of VB. Utrecht:
Rutgers WPF.
Bahner, J. Sexual Citizenship and Disability: Understanding Sexual Support in
Policy, Practice and Theory. Routledge, 2021.
Bolscher, A., Smits, M.J. (2019) Leidraad Veilige zorgrelatie: Aanbevelingen
voor beleid om te werken aan bewustwording, preventie en interventie voor
een Veilige zorgrelatie. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Geraadpleegd op 12-01-2023 van Leidraad Veilige zorgrelatie, compacte
versie, geactualiseerd april 2016 (zorgvoorbeter.nl)
van Doorn, P., Kruijver, E., & Hilberink, S. R. (2019). Sekszorg als
therapeutische interventie bij seksueel grensoverschrijdend gedrag door
man met VB: een voorbeeld van good practice met de seksuoloog als
regisserend behandelaar. TVS (Tijdschrift voor Seksuologie), 43(2), 99-103.
Bureau HHM (2021) Perspectief op persoonsgerichte zorg Leidraad voor
mensen met beperkingen en intensieve zorgvragen. Bureau HHM.
Geraadpleegd op 12-01-2023 van https://www.vgn.nl/nieuws/vgn-ledenstellen-leidraad-perspectief-op-persoonsgerichte-zorg-vast
van Burgsteden, R., Heestermans, M., Swennen, M. (2011) Seksualiteit en
seksueel misbruik: Visie en beleid als basis voor goede zorg en kwaliteit van
bestaan; praktische handvatten voor manager in de verstandelijke
gehandicaptenzorg. VNG & Kennisplein gehandicaptensector.
Geraadpleegd op 12-01-2023 van
https://www.vgn.nl/system/files/article/file/Seksualiteit%2Ben%2Bseksueel%
2Bmisbruik_deel%2B1.pdf

79

Caldwell, K. (2014). Dyadic interviewing: a technique valuing interdependence
in interviews with individuals with intellectual disabilities. Qualitative
Research, 14(4), 488-507.
Chrastina, J., & Večeřová, H. (2018). Supporting sexuality in adults with
intellectual disability — A short review. Sexuality and Disability. doi:
10.1007/s11195-018-9546-8.
CIBG (onbekend). Wet- en regelgeving. bigregister.nl Geraadpleegd op 12-012023 van https://www.bigregister.nl/registratie/nederlands-diplomaregistreren/wet--en-regelgeving
Clifford, S. (2012). Making disability public in deliberative democracy.
Contemporary Political Theory, 11(2), 211-228.
College van de Rechten van de Mens (2022) Rechtsbescherming van mensen
met een beperking: Jaarlijkse rapportage over de naleving van het VNverdrag handicap in Nederland 2022. College van de Rechten van de Mens.
Geraadpleegd op 12-01-2023 van
https://publicaties.mensenrechten.nl/publicatie/0a22c429-3450-4565-bceffa91491fc73a
Courtney, J., Rose, J., & Mason, O. (2006). The Offence Process of Sex
Offenders with Intellectual Disabilities: A Qualitative Study. Sexual Abuse: A
Journal of Research and Treatment, 18(2), 169-191.
van Duinen-Maas, M. J., Festen, D. A. M., Van Gelderen, I., Huisman, S. A., &
Tonino, M. A. M. (2014). Medische zorg voor patiënten met een VB. W. J.
Braam (Ed.). Houten: Prelum.
Duysak, S., Bakker, L., de Vaan, K. (2018) Geweld tegen meisjes en vrouwen
met een beperking: Invulling van mensenrechtelijke verplichtingen in
Nederland: een inventarisatie. Evaluatie Wet verplichte meldcode huiselijk
geweld en kindermishandeling. Geraadpleegd op 12-01-2023, van
Eindrappo–t - Geweld tegen meisjes en vrouwen met een beperking
(regioplan.nl)
Eastgate, G. (2008). Sexual health for people with intellectual disability. Salud
pública de méxico, 50(2), S255-S259.
Fitzgerald, C., & Withers, P. (2013). ‘I don’t know what a proper woman means’:
what women with intellectual disabilities think about sex, sexuality and
themselves. British Journal of Learning Disabilities, 41(1), 5-12.
Garbutt, R. (2009). ‘Let’s Talk About Sex’. Creative Approaches to Research,
2(1), 8-21.
van de Griend, R. (07-06-2022) Zie dit ook maar als therapie, kreeg Yvonne te
horen van de behandelaar die over haar grenzen ging. De Volkskrant.
Geraadpleegd op 12-01-2023 van https://www.volkskrant.nl/nieuwsachtergrond/zie-dit-ook-maar-als-therapie-kreeg-yvonne-te-horen-van-debehandelaar-die-over-haar-grenzen-ging~b53fe72a/
Goldsmith, K., Dunkley, C., Dang, S. S., & Gorzalka, B. B. (2017) Pornography
consumption and its association with sexual concerns and expectations
among young men and women. The Canadian Journal of Human Sexuality,
26(2), 1-12.
Guba, E. G., & Lincoln, Y. S. (1989). Fourth Generation Evaluation. SAGE
Publications, Inc.

80

de Haas, C., Grace, J. Hope, J., & Nind, M. (2022). Doing Research Inclusively:
Understanding What It Means to Do Research with and Alongside People
with Profound Intellectual Disabilities. Social Sciences, 11(4).
Heppel, S., Jones, C., & Rose, J. (2020) The effectiveness of cognitivebehavioural therapy group-based interventions for men with intellectual
disabilities and sexual offending histories: a meta-analysis. International
Journal of Developmental Disabilities, 68(4), 416-429.
Hodes, M. W. (2018). Het VN-verdrag Handicap voor ouders met verstandelijke
beperkingen: Verbindingen tussen wetenschap, praktijk en mensenrechten.
Handicap & Recht, 2(2), 43-49.
Hoge Raad der Nederlanden (2022). Hoge Raad: verplichte anticonceptie in
geestelijke gezondheidszorg alleen bij uitzondering mogelijk om ernstige
gezondheidsschade voor betrokkene door zwangerschap of bevalling zelf te
voorkomen. Geraadpleegd op 25-09-2023 van
https://www.hogeraad.nl/actueel/nieuwsoverzicht/2022/december/hogeraad-verplichte-anticonceptie-geestelijke-gezondheidszorgalleen/#:~:text=Verplichte%20zorg%20is%20nodig%20als,verplichte%20zor
g%20toe%20te%20passen.

Höing, M. (2017). Seksuele gezondheid. In: Höing, M. et al. (red.),
Bespreekbaar maken van seksualiteit en intimiteit. Bussum: Coutinho.
Hollomotz, A. (2018). Successful interviews with people with intellectual
disability. Qualitative Research, 18(2), 153-170.
Hilberink, S.R., & Cardol, M. (2019). Citizenship according to the UNCRPD and
in practice: a plea for a broader view. Disability & Society, 34, 326-331.
Hilberink, S. R. (2021). Tussen: over levenslange en levensbrede
ondersteuningsbehoeften: openbare les (Vol. 2021). Hogeschool Rotterdam.
IGJ (2016). Het mag niet, het mag nooit. Seksueel grensoverschrijdend gedrag
in de gezondheidszorg.
IGJ (2021A) Wat kunnen wij leren van meldingen seksueel grensoverschrijdend
gedrag in de gehandicaptenzorg?: Analyse van SGOG-meldingen in de
gehandicaptenzorg in 2017, 2018 en 2019 Inspectie Gezondheidszorg en
jeugd, Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Geraadpleegd op
12-01-2023 van wat-kunnen-wij-leren-van-meldingen-seksueelgrensoverschrijdend-gedrag-in-de-gehandicaptenzorg.pdf (overheid.nl)
IGJ. (2021A) Cijfers over meldingen gehandicaptenzorg. Geraadpleegd op 1201-2023 van https://www.igj.nl/over-ons/igj-in-cijfers/cijfers-overmeldingen/cijfers-over-meldingen-gehandicaptenzorg
IGJ (2021) Seksueel grensoverschrijdend gedrag in gehandicaptenzorg
tegengaan door betere preventie. Geraadpleegd op 20-01-2023 van
https://www.igj.nl/actueel/nieuws/2021/01/18/seksueel-grensoverschrijdendgedrag-in-gehandicaptenzorg-tegengaan-door-betere-preventie.
Janssens, K., Kuyper A., van Oosten, N. (2013) Kennisbundel Seksualiteit en
preventie seksueel misbruik bij mensen met een beperking. Vilans,
CBO/TNO, RutgersWPF en MOVISIE, in nauwe samenwerking met de
VGN. Geraadpleegd op 12-01-2023 van
https://www.kennispleingehandicaptensector.nl/docs/KNP/Verbeterprogram
ma/Seksualiteit/Kennisbundel%20-%20seksualiteit_1005.pdf
Justis (2022) Verklaring Omtrent het Gedrag: Screeningsprofielen VOG NP
Ministerie van Justitie en Veiligheid. Geraadpleegd op 12-01-2023 van
81

https://justis.nl/sites/default/files/202206/Screeningsprofielen%20VOG%20NP%20en%20VOG%20P%20juli%202
022.pdf
van Kaam (2017). Onderzoeksrapportage Seksualiteit bij ernstig verstandelijk
beperkte jongeren. Windesheim Flevoland, Organisatie Amerpoort.
KNMG (onbekend) Wilsbekwaamheid. KNMG. https://www.knmg.nl/adviesrichtlijnen/ethische-toolkit/verdiepen/begrippen-2/wilsbekwaamheid.html.
Kolthof, H.J. (2022). Me-Too tuchtzaken: een overzicht van
grensoverschrijdend gedrag tussen zorgverleners en patiënten – getallen en
maatregelen. Geraadpleegd op 17 februari 2023 via: MeToo in tuchtzaken:
een overzicht | medischcontact
Kool, J., Kelders, Y., van Kampen, L., (2021) Faciliteren van seksualiteit en
intimiteit voor mensen met een beperking: een inventarisatie van de
ondersteuningsmogelijkheden in Nederland. St. Tiresias en Rutgers In
opdracht van het Ministerie van VWS. Geraadpleegd op 12-01-2023 van
docu
https://www.eerstekamer.nl/nonav/overig/20220204/faciliteren_van_seksualit
eit_en/document ment (eerstekamer.nl)

Kröger, C., Van Baarle, E., Widdershoven, G., Bal, R., & Weenink, J. W. (2022).
Combining rules and dialogue: exploring stakeholder perspectives on
preventing sexual boundary violations in mental health and disability care
organizations. BMC Medical Ethics, 23(1), 1-12
Kruize, P., & Gruter, P. A. U. L. (2016). Eens een dief, altijd een dief?. Ateno.
(Landelijke Stuurgroep Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg, 2022).
Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg 2023 – 2028. Landelijk kompas voor
goede zorg en kwaliteit van bestaan. Utrecht: geraadpleegd op 03-02-2023 van
Kwaliteitskompas GHZ 2023-2028.pdf (vgn.nl)
Leenaarts., E, de Bruijne, A., Haeck, J., Leistikow, I. (2021) Inspectie evalueert
meldingen van disfunctioneren. Medisch Contact. Geraadpleegd op 12-012023 van https://www.medischcontact.nl/nieuws/laatstenieuws/artikel/inspectie-evalueert-meldingen-van-disfunctioneren.html
Leschot, M. J. (2006). Seksualiteit bij mensen met ernstige verstandelijke en
meervoudige beperkingen. Hogeschool Leiden.
Lisdonk, J., Dalmijn, E., Cense, M., (2016) Rapport ‘Gewoon gezellig met ’zo’n
buik’ Tienerzwangerschap bij meiden met een lichte VB.
https://rutgers.nl/onderzoeken/gewoon-gezellig-met-zon-buik/.
LSKG (2022) Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg 2023 – 2028 Landelijk
kompas voor goede zorg en kwaliteit van bestaan: Met lef en moed samen
werken aan kwaliteit Uit liefde voor de men. Landelijke Stuurgroep
Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg. Geraadpleegd op 12-01-2023 van
https://www.vgn.nl/system/files/202209/Kwaliteitskompas%20GHZ%202023-2028.pdf
Marcus, J. (2018). Mag ik je aanraken? Een onderzoek naar lichamelijke
intimiteit bij jongeren met ernstige meervoudige beperkingen. Hogeschool
van Amsterdam, Amerpoort.
Movisie (2018) (Seksueel) grensoverschrijdend gedrag jegens mensen met een
VB. Movisie. Geraadpleegd op 12-01-2023, van Grensoverschrijdend
gedrag jegens mensen met een VB | Factsheet | Huiselijk Geweld

82

Nelson, J. A. (2003). The invisible cultural group: Images of disability. In Lester,
M. P. and Ross, S. D. (red). Images That Injure: Pictorial stereotypes in the
media. Westport: Praeger Publishers.
van Nieuwenhuijzen, M., Orobio de Castro, B., & Matthys, W. (2006). LVG
jeugdigen: Specifieke problematiek en behandeling.
Redert, A., Kelders, Y., Hendriks, J., Noordover, J., van der Stege, H. A., Berlo,
W. V., & Hilberink, S. R. (2022). Seks en het suikerspingevoel.
Ridderbos-Hovingh, M. C., Frederiks, B.J.M., Veen, C., Tingen, A., Beukers,
M., Geertsema, J.B., van Dijk, P.H.H., Woestenburg, N.O.M., Winter, H.B.
(2020) Evaluatie: Wet verplichte meldcode huiselijk geweld en
kindermishandeling. ZonMw. Geraadpleegd op 12-01-2023, van blg940503.pdf (officielebekendmakingen.nl)
Rijksoverheid (onbekend) Meldcode Huiselijk geweld en kindermishandeling.
Rijksoverheid.nl Geraadpleegd op 12-01-2023 van
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/huiselijk-geweld/meldcode
Seksualiteit EMB. Geraadpleegd op 7-08-2023 van https://seksualiteitemb.nl/
Schaaf, M. (2011). Negotiating Sexuality in the Convention on the Rights of
Persons With Disabilities, Sur – International Journal on Human Rights,
8(14), 2011, pp. 113-131
Schaafsma, D., Kok, G., Stoffelen, J. M. T., & Curfs, L. M. G. (2017). People
with intellectual disabilities talk about sexuality: implications for the
development of sex education. Sexuality and disability, 35(1), 21-38.
Schaafsma, D., (2015) Wegwijzer omgaan met seksualiteit. Rapport in opdracht
van de Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. wegwijzeromgaan-met-seksualiteit-schaafsma-vws.pdf
(kennispleingehandicaptensector.nl).
Schalock, R. L., Luckasson, R., & Tassé, M. J. (2021). An overview of
intellectual disability: Definition, diagnosis, classification, and systems of
supports. American journal on intellectual and developmental
disabilities, 126(6), 439-442.
Smit, M. J., Scheffers, M., Emck, C., van Busschbach, J. T., & Beek, P. J.
(2019). Clinical characteristics of individuals with intellectual disability who
have experienced sexual abuse. An overview of the literature. Research in
developmental disabilities, 95, 103513.
Spetter, E. (2020) ‘Seksueel misbruik verstandelijk gehandicapten wordt
nauwelijks aangepakt’. RTL Nieuws. Geraadpleegd op 20-01-2023 van
https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5192704/seksueelmisbruik-verstandelijk-gehandicapten-instellingen-ouders
Stoffelen, J.M.T. (2018). Sexuality and Intellectual Disability. Maastricht:
Universitaire Pers Maastricht
Van Veen, L. (Regisseur). (2020). Dat je het niet meer hoeft weg te stoppen
[Film]. AV-producties.
Van Veen, L. (Regisseur). (2010). Liefde is Overal [Film]. AV-producties.
Vehman, S. (2019). Persons with profound intellectual disability and their right
to sex. Disability & Society, 34(4), 519-539.
Verstraeten, M. (2011). Veel leerlingen hebben een klassiek beeld over
intimiteit. Bijzijn, 6(2), 28-28.
83

VGN, Vilans (2022) Wegwijzer praten over seks. Geraadpleegd op 20-01-2023
van Kennisplein Gehandicaptensector
(https://www.kennispleingehandicaptensector.nl/tips-tools/tools/wegwijzerpraten-over-seks).
VWS (2022) Cijferoverzicht 2022 Programma Onbeperkt meedoen!: Indicatoren
voor de actielijnen en overkoepelende doelen van het programma.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Geraadpleegd op 12-01-2023 van
https://www.rivm.nl/documenten/cijferoverzicht-onbeperkt-meedoen. Welling,
M., & Kwakman, S. (2015). Beleid en cultuur rondom seksueel misbruik in
de jeugdzorg. Jeugdbeleid, 9(2), 97-104.
VZ Info (2020) Verstandelijke beperking. Sociaal Cultureel Planbureau en
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Geraadpleegd op 7-08-2023
van https://www.vzinfo.nl/verstandelijke-beperking/leeftijd-engeslacht#:~:text=Ongeveer%20440.000%20Nederlanders%20hebben%20e
en%20verstandelijke%20beperking%20(IQ%3C70).
Wet kwaliteit, klachten en geschillen zorg. 2016 1 januari. Geraadpleegd op 1201-2023, van https://wetten.overheid.nl/BWBR0037173/2022-01-01. World
Health Organization. (2010). Standards for Sexuality Education in Europe. A
framework for policy makers, educational and health authorities and
specialists. Keulen: WHO Regional Office for Europe and BZg.
Zalmijn, R. A., Vreugdenhil, H. J. I., van Oers, H. A., McDonald-Ten Thij, C., &
Buizer, A. I. (2020). E-health: met de Groei-wijzer digitaal ‘KLIKken’op weg naar
zelfstandigheid. Nederlands Tijdschrift voor Revalidatiegeneeskunde, 42(2),

84

Bijlage I – Overzicht instrumentaria op mesoniveau
INTERVENTIE

INTERVENTIEMAKER

JAAR

DOELGROEP(EN)

Vlaggensysteem

Movisie en Sensoa

2019

Gericht op verschillende
groepen waaronder
residentiele groepen, kinderen
en jongeren

SeCZ TaLK

NJI

2015

Gericht aan jongeren met een
lichamelijke beperking en/of
chronische ziekte.

Je Lijf, Je Lief!

Movisie

2010

Docenten praktijkonderwijs

Lang Leve de Liefde

SOA aids Nederland en
Rutgers

2012

Docenten praktijk- en speciaal
onderwijs

TYPE INTERVENTIE EN
KORTE OMSCHRIJVING
▪ Basistraining Werken met
het Vlaggensysteem
▪ Train-de-trainer Werken met
het Vlaggensysteem

DOEL

MATERIAAL

BEWIJSKRACHT

Seksueel gedrag duiden
en sturen

Goed onderbouwd voor
effectiviteit volgens
Erkenningscommissie
Maatschappelijk
Ondersteuning

SeCZTaLK is een bordspel vo
or 8 jongeren, onder begeleidi
ng van een
spelleider. Vraagkaarten
presenteren steeds
een stelling, open vraag, of roll
enspel. Op basis hiervan gaan
deelnemers in gesprek of
spelen een situatie uit
'Je Lijf, je Lief!’ is een
lesprogramma bedoeld voor
jongeren tussen 12 en 14 jaar,
met een licht VB uit 1e en 2e
jaar praktijkonderwijs.
▪ Lespakket

Bespreekbaar maken
seksualiteit

▪ Het handboek: Sensoa
Vlaggensysteem. Reageren op
seksueel (grensoverschrijdend)
gedrag van kinderen en jongeren
▪ Een set van 49 kaarten
▪ Een normatieve lijst
▪ Hand-outs met benodigde
materialen voor de werkvormen
met kinderen en jongeren
▪ De brochure Kwaliteitsborging
Vlaggensysteem
Het factsheet Het Vlaggensysteem
Residentiële Jeugdzorg. Inclusief
tips voor een succesvolle
implementatie
▪ 1 speelbord
▪ 8 pionnen
▪ 1 grote houten dobbelsteen
▪ 66 kaarten
▪ 24 reactiekaarten
▪ 80 fiches
▪ 1 handleiding met achtergrondinfor
matie en antwoorden op de vragen
▪ 1 folder met spelregels
▪ Handleiding
▪ DVD
▪ Brochure

Preventie

Preventie

▪ Handleiding
▪ Studendenmagazine

Goed onderbouwd,
Deelcommissie jeugdge
zondheidszorgpreventie
en gezondheidsbevorder
ing

Goed onderbouwd
volgens
Erkenningscommissie
Maatschappelijk
Ondersteuning
Goed onderbouwd voor
effectiviteit

Make a Move+

Nederlands JeugdInstituut
en Rutgers

Praktisch opgeleide jongens
van 12 t/m 17 jaar

▪ Er worden verschillende
problemen aangepakt
namelijk; SGOG,
ongewenste zwangerschap
(OZ), soa’s, anticonceptie en
homofobie.
▪
▪ Lesprogramma
▪ Trainingen

Girls' Talk+

Nederlands JeugdInstituut
en Rutgers

Meiden (van kleur), praktisch
opgeleid, 14-18 jaar

▪ Lesprogramma
▪ trainingen

Seksuele weerbaarheid
onder meiden vergroten

▪ werkvormen
▪ spellen
▪ creatieve opdrachten
▪ lichaamsgerichte oefeningen

Wegwijzer

Vilans & VGN

Begeleiders in de zorg,
dagbesteding en onderwijs
voor mensen met
verstandelijke of lichamelijk
beperking

▪ Handvat/kader om te praten
over seks(ualiteit) in de
gehandicapten zorg.

Juiste houding en
effectieve begeleiding
op relatievorming en
seksualiteitsbeleving

▪ Handleiding

Signalering/
aanpak/nazorg van
SGOG

▪ Handleiding
▪ DVD: geeft een impressie van vier
varianten van gesprekken over

Baas van het
gesprek

Carante Groep

2022

20112
017

Orthopedagogen/ psychologen
die werken met mensen met
VB

De wegwijzer is een
handleiding die begeleiders
probeert op weg te helpen om
goede zorg te bieden in het
kader van seksualiteit en
relaties.
Binnen de interventie is een
methodiek ontwikkeld voor het
houden van gesprekken met

▪ DVD
▪ website

Seksuele weerbaarheid
onder jongens vergroten

▪ variatie aan werkvormen
▪ spellen
▪ rollenspel

86

Goed onderbouwd in
2017 door
Deelcommissie
Jeugdgezondheidszorg,
preventie en
gezondheidsbevordering
. Momenteel wordt de
interventie opnieuw
beoordeeld
Goed onderbouwd in
2016 door
Deelcommissie
Jeugdgezondheidszorg,
preventie en
gezondheidsbevordering
. Momenteel wordt de
interventie opnieuw
beoordeeld

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

3e
editie

zowel slachtoffers als met
plegers van seksueel misbruik.

Seksualiteit en
mensen met een VB

Rutgers

2022

Zorgprofessionals die werken
met personen met een (L)VB

Beware of
Loverboys

Scharlaken Koord
Nederland

2005

Begeleiders en docenten die
werken met meiden met
verhoogd risico voor
slachtofferschap loverboys

Theater A La Carte

Theater a la carte

2004

Kriebels in je buik
SO

Rutgers

Begeleiders, docenten,
pedagogisch medewerkers en
jongerenwerk (setting
onderwijs, zorg en
gevangeniswezen)
Docenten en begeleiders

Kriebels in je Buik voorstelling

Theater a la carte

2001

Interventieontwikkelaars voor
onderwijs (PO en SO)

▪ Training
In de training leer je hoe je het
gesprek over seksualiteit aan
kan gaan en kunt praten over
intimiteit, relaties en seksuele
wensen en grenzen, ook die
van de ander én die van de
zorgprofessional zelf.
De interventie zich specifiek
op loverboy problematiek en
daaraan gekoppeld seksueel
grensoverschrijdend gedrag.
Er is ook aandacht voor Multiproblematiek, trauma,
psychische problematiek en
religie
▪ Theater
▪ Tips ter voorbereiding en
nagesprek

Gesprek aangaan over
seksualiteit (en
vermoedens signaleren
van SGOG)

seksueel overschrijdend gedrag
met zowel pleger als slachtoffer.
Deze zijn: het taxatiegesprek
volgens het scenariomodel, het
diagnostisch interview schokkende
gebeurtenis, het diagnostisch
interview gevolgen seksueel
misbruik en het diagnostisch
interview seksueel
grensoverschrijdend gedrag
▪ gespreksmodel,
▪ oefeningen
▪ casuïstiek

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

Preventie
slachtofferschap
loverboys

▪ Spel
▪ Handleiding
▪ Leesboek
▪ Stripboek
▪ Werkbladen
▪ Checklists

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

Preventie
slachtofferschap
loverboys

n.v.t.

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

Digitale lesmethode RSV

Bespreken van
seksualiteit

▪ Theater

Preventie

▪ Lespakket
▪ Management tools
▪ Handleiding voor docenten
▪ Handleiding voor begeleiders
▪ Instructievideo
n.v.t.

87

Goed onderbouwd in
2017 door

▪ Tips ter voorbereiding en
nagesprek

Leerbaar &
weerbaar

Philadelphia zorg groep

2005

Ouders en begeleiders

▪ Cursus

Leerbaar en weerbaar is
uiteindelijk gericht aan LVB en
MVB personen van 14 jaar en
ouder. De materialen zijn
initieel ontwikkeld voor
begeleiders en omgeving,
omdat zij onderdeel zijn het
weerbaar maken van de
primaire doelgroep
Ouders en begeleiders

De interventie poogt om
kwaliteit van leven te
vergroten door vooral op
positieve leerervaringen op het
gebied van omgaan met jezelf
en je relaties de focus te
leggen.

VB - weerbaarheid,
relaties en
seksualiteit

Lief, Lijf en Leven

KLOS TV

2014

Mag ik van jou?

Irene König

2014

Ouders, begeleiders, docenten
van personen met en zonder
VB

▪ digitale/beeld interventie
▪ de interventie richt is met
name op kennisvergroting
onder jongeren met een
LVB, MVB en autistische
stoornis. Bij jongeren met
MVB is meer begeleiding
nodig
▪ Kwartetspel

Deelcommissie
Jeugdgezondheidszorg,
preventie en
gezondheidsbevordering
. Momenteel wordt de
interventie opnieuw
beoordeeld
Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

preventie, signalering en
aanpak van SGOG

▪ Handleiding
▪ werkboek

Preventie/ signalering
SGOG

▪ 6 dvd's (1 met de handleiding/ 4
met de films/ 1 met werkbladen) en
een website

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

Preventie/ signalering/
aanpak/ nazorg

▪ Spel

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

De interventie zet in op het
vergroten van kennis over
seksualiteit in de breedste zin.
Dat wil zeggen van
verliefdheid tot relaties en
seksuele handeling. In dit spel
zit ook een groot deel van
consent verweven.

88

Praten over seks

Paulien van Doorn/ Garant

2008

Ouders, begeleiders, docenten

De interventie geeft
handvatten hoe je het gesprek
over seksualiteit kunt aan
gaan. Het behandelt ook
mogelijke problemen en
situaties waar je tegenaan kan
lopen en hoe je daar
vervolgens mee om gaat.

Signalering en preventie
SGOG

▪ Handleiding
▪ Werkboek

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

Vrienden en Vrijers

Bureau Edubooks &
Training

2009

▪ Interventie gericht opde
gehele keten: namelijk;
preventie, signalering,
aanpak en nazorg
▪ Thema’s die worden
behandeld: het lichaam,
vriendschap, partners,
seksualiteit en weerbaarheid

Preventie/ signalering/
aanpak/ nazorg

▪ Spel:
▪ 135 verschillende afbeeldingen
▪ hulpvragenkaart
▪ actiekaart

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

Hermeneutischecirkel

?

?

▪ Ouders en begeleiders
▪ Professionals die werken
met (jonge) mensen met een
VBof studenten en deze
thema’s bespreekbaar willen
maken
▪ Bedoeld voor de zorgsector
en het (speciaal) onderwijs,
voor zowel LVB als niet LVB
jongeren
Begeleiders die werken met
LVB mensen met een VB

▪ Deze interventie is een
hulpmiddel bedoel voor de
gehandicaptenzorg

Totale leefsituatie in
kaart brengen

▪ Vraagsheet als leidraad voor
gesprek

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

Van top tot teen

?

?

Ondersteuners die werken met
en omgeving met LVB en MVB
persoon met een VBen

De map bevat concreet
materiaal waarmee
ondersteuners adequaat
seksuele voorlichting kunnen
geven. Voorlichting afgestemd
op die ene, specifieke mens
met zijn specifieke hulpvragen

▪ 96 kleurrijke platen
▪ Handleiding
▪ Praktische tips

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

Seks is meer...
Ganzenbord

O’lein

?

Begeleiders, docenten, ouders
(diegenen die werken en
wonen met VB personen en
chronisch zieken

Het Seks is meer...
Ganzenbord is een educatief
voorlichtingsspel voor op
scholen, zorgorganisaties en
alle plekken waar onder

Bespreekbaar maken
van thema’s: • seksuele
ontwikkeling van
volwassenen • seksuele
ontwikkeling van
jongeren • samen vrijen
• homoseksualiteit •
condoomgebruik •
hygiëne • porno •
kinderwens
Seksualiteit bespreken

▪ Kleuren vragenkaartjes. Bijv:
▪ De rode vragen gaan over
VINDEN, DENKEN,VOELEN
of ZEGGEN.

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

89

▪ De groene vragen zijn WEET
vragen (met pictogrammen).
▪ De grijze vragen worden SAMEN
gespeeld of besproken.

begeleiding seksuele
voorlichting wordt gegeven.

Ik en de ander

Hallo Ik

Beute, Kakebeen &
Nooren

Kentalis

2015

?

ouders en zorgprofessionals
kinderen, jongeren en
volwassenen met een
(verstandelijke) beperking die
er moeite mee hebben om in
verschillende sociale relaties
op een juiste manier contact te
leggen
Begeleiders die werken met
LVB personen

DODD deurtje open
deurtje dicht
Lof Joe

Lof Joe trainingsbureau
voor mensen met een
leerachterstand

Aanbod voor zowel
zorprofessionals die werken
met- als mensen met een VB
of leerachterstand zelf.
Uiteindelijk voor: (L)VB of
leerachterstand

Tool Groei-wijzer

Kenniscentrum
ZorgInnovatie

Jongeren met een
(chronische) aandoening
vanaf 7 jaar tot na de transitie
in zorg en hun
ouders/verzorgers.

Een persoonlijk werkboek dat
in het dagelijks leven gebruikt
wordt in relatie tot Sociale
relaties • Omgangsvormen •
Intimiteit • Verschillende
vormen van lichamelijk contact

Geeft een kader over
sociale relaties, over
omgangsvormen, over
intimiteit en over
verschillende vormen
van lichamelijk contact

De training bestaat uit
wekelijkse bijeenkomsten.

Training serie voor mensen
met MVB m.b.t. weerbaarheid
en grenzen aangeven.
Breed aanbod voor
zorgprofessinoals i.r.t. LVB en
seksualiteit:
▪ Begeleide
ontmoetingsavonden
▪ Praatmethodes
▪ Workshop praten over seks
▪ Relatie- & dating begeleiding
▪ RSV

Trainingen gericht op
het vergroten van kennis
en vaardigheden
rondom vriendschap,
daten, relaties en
seksualiteit

Aanbod voor LVB:
▪ ‘Klaar voor de start’ voor de
leeftijd 7 – 13 jaar;
▪ ‘Hier ben ik’ voor de leeftijd
14 – 21 jaar.

Het instrument is
bedoeld om de
natuurlijke gang naar
zelfstandigheid op een
geleidelijke en

90

▪ Werkvormen a.d.h.v. 8 stappen 'ik
en de ander’
▪ Werkbladen met oefeningen
▪ Tips voor dagelijkse praktijk

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

▪ Handleiding
▪ Themaboek
▪ Educatiebox
▪ Rollenspel
▪ Praatkaarten

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

o.a.
▪ Werkmap
▪ Gesprekskaarten
▪ Spellen

Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden
Geen effectiviteit of
goede onderbouwing
gevonden

Seksualiteit EMB

Platform EMG en
Kennisplein
Gehandicaptensector

Zorgprofessionals,
gedragsdeskundigen, ouders
en verwanten van mensen met
een EMB.

Praktische kennis en
handvatten om de seksuele
ontwikkeling en beleving van
mensen met een EMB onder
de aandacht te brengen en
bespreekbaar te maken.

overzichtelijke manier te
prikkelen.
Seksualiteit bij EMB
onder de aandacht
brengen en een aanzet
geven tot het bundelen
van kennis.

91

Bijlage II – Overzicht instrumentaria op microniveau
INTERVENTIE

INTERVENTIEMAKER

JAAR

DOELGROEP(EN)

Lief en Lijf

Middin

2016

Jongeren met een LVB

Je Lijf Enzo...

Annette Mol,
coördinator Seksualiteit
en Weerbaarheid bij
Stichting De Overburen

2019

Mensen met een VB

Meer dan Liefde

Stichting ISISZ en
Stichting STRAS

Mensen met een VB

Edusex

Judith Kreijne
(pedagoog) en NVVS.

Mensen met een fysieke en/of
verstandelijke beperking en
zorgprofessionals.

TYPE INTERVENTIE EN
KORTE OMSCHRIJVING
Deze app geeft seksuele
voorlichting aan jongeren met
een licht verstandelijke
beperking. De app Lief en Lijf
is een aanvulling op de
persoonlijke voorlichting door
begeleiders. Jongeren kunnen
zelf gericht informatie
opzoeken.
Je Lijf Enzo... is een boekje
met seksuele voorlichting in
toegankelijke taal en
illustratieve picto's over
bijvoorbeeld het lichaam,
hygiëne, grenzen aangeven,
vriendschap, relaties, en seks.
Toegankelijke online
voorlichting voor mensen met
een VB over relaties,
seksualiteit, weerbaarheid en
de kinderwens.
Webwinkel die anatomisch
correcte
voorlichtingsmaterialen en
seksspeeltjes leveren geschikt
bij een fysieke en/of
verstandelijke beperking. Ook
leveren ze spelletjes en
snoepgoed om seksualiteit op
een laagdrempelige manier
bespreekbaar te maken.

DOEL

MATERIAAL

Het toegankelijk maken
van seksuele
voorlichting voor
mensen met een VB.

▪ Telefoon app voor Android en iOS.

Het toegankelijk maken
van seksuele
voorlichting voor
mensen met een VB.

▪ Bundel van boekjes per thema.

Het toegankelijk maken
van seksuele
voorlichting voor
mensen met een VB.
Het toegankelijk maken
van seksuele
voorlichting en
hulpmiddelen voor
mensen met een fysieke
en/of verstandelijke
beperking.

92

▪ Anatomisch correcte
voorlichtingsmaterialen
▪ Toegankelijke seksspeeltjes
▪ Educatieve spelletjes en
snoepgoed

Bartiméus podcast
▪ Verliefdheid
▪ Seks
▪ Masturbatie
▪ Relaties

Bartiméus

2022

Mensen met een visuele en
verstandelijke beperking

Stichting Alternatieve
Relatiebemiddeling

Initiatief van bewoners
van Het Dorp (Arnhem)

1982

Mensen met een lichamelijke
of verstandelijke beperking.

Voorlichtingsmaterialen gaan
onder andere in op seksuele
ontwikkeling, veilige seks,
pornografie, menstruatie en
tampongebruik, en de
kinderwens.
Toegankelijke online
voorlichting voor mensen met
een VB. In deze podcast wordt
een breed scala aan
onderwerpen gerelateerd aan
seksualiteit en relaties
uitgelegd voor mensen met
een visuele en verstandelijke
beperking.
De SAR bemiddelt tussen
mensen met een lichamelijke
of verstandelijke beperking, en
professionals die tegen
betaling intimiteit en seks
verzorgen.

Het toegankelijk maken
van seksuele
voorlichting voor
mensen met een VB.

Zorgen voor een veilige
en betaalbare seksuele
beleving voor mensen
met een beperking.
Het maatschappelijk
taboe rond beperking en
seksualiteit verder
doorbreken.

Overige
sekszorgorganisaties:
▪ Need2Care
▪ Snoezelzorg
▪ De Ultieme Zorg
▪ Flekszorg
COC Zonder Stempel

COC, LFB, Vilans

Lhbtiq+ personen met een VB

COC Zonder Stempel
ondersteunt 23
ontmoetingsgroepen voor haar
doelgroep die maandelijks bij
elkaar komen.

Het uitbreiden van het
sociale netwerk van
lhbtiq+ personen met
een VB.

93

▪ Ontmoetingsgroepen
▪ Handleiding voor het organiseren
van ontmoetingsgroepen door
mensen met een VB zelf

Transgender – Een
Toegankelijke Gids

Transvisie, COC
Zonder Stempel,
Transgender Netwerk
Nederland

2019

Transgender mensen met een
LVB en zorgprofessionals

Gids waarin transgender-zijn
en de stappen in een
eventuele transitie op een
toegankelijke manier worden
uitgelegd.

Webserie ‘Mooie
Mensen’

‘s Heeren Loo

2019

Lhbtiq+ personen met een VB

Eerste Hulp Bij Dating

Fontys Hogeschool
Pedagogiek, COC
Zonder Stempel

2016

Mensen met een LVB

In deze webserie wordt door
verschillende mensen (door
middel van interviews)
besproken wat seksuele
diversiteit is en hoe ermee
omgegaan wordt in de
samenleving. Vooral het
belang van de vrijheid te zijn
wie je bent wordt benadrukt.
Ook wordt besproken welke
organisaties zich met dit
thema bezighouden.
In dit boekje wordt de lezer
stap voor stap via
vragenlijsten voorbereid voor
een date. Ook is er een extra
bijlage voor lhbtiq+ personen
met een LVB in samenwerking
met COC Zonder Stempel.

Het geven van
toegankelijke
voorlichting ter
ondersteuning van
transgender mensen
met een LVB en hun
zorgprofessionals.
Toegankelijke
voorlichting voor lhbtiq+
mensen met een VB.

Toegankelijke
voorlichting voor
(lhbtiq+) mensen met
een VB over dating.

94

▪ Webserie met 10 afleveringen

▪ Online boekje