Regionale
toetsingscommissies
euthanasie

Jaarverslag 2009

2

Inhoud
Voorwoord
Hoofdstuk I Ontwikkelingen in 2009
Meldingen
Medisch zorgvuldige uitvoering
Psychiatrische problematiek
Dementie
Combinatie factoren bepaalt lijden
Meldend arts
Verantwoording aan commissie

Hoofdstuk II Zorgvuldigheidseisen

Zorgvuldigheidseisen algemeen
Zorgvuldigheidseisen specifiek
a. Vrijwillig en weloverwogen verzoek
Schriftelijke wilsverklaring
b. Uitzichtloos en ondraaglijk lijden
Ondraaglijk lijden in bijzondere situaties
Palliatieve sedatie
c. Voorlichting aan de patiënt
d. Geen redelijke andere oplossing
e. Consultatie
f. Medisch zorgvuldige uitvoering

Hoofdstuk III Werkzaamheden van de commissies
Wettelijk kader
Rol van de commissies

3

5
5
6
6
6
7
7

8
8
8
9
20
23
24
24
24
26
38

47
47

Bijlagen
I Overzicht van meldingen
Overzicht van meldingen totaal
Overzicht van meldingen per regio:
A. regio Groningen, Friesland en Drenthe
B. regio Overijssel, Gelderland, Utrecht en Flevoland
C. regio Noord-Holland
D. regio Zuid-Holland en Zeeland
E. regio Noord-Brabant en Limburg

52
53
54
55
56

II Overzicht van afhandeling van meldingen door
Openbaar Ministerie en Inspectie Gezondheidszorg
waarover door de commissies is geoordeeld dat de arts niet
heeft gehandeld conform de zorgvuldigheidseisen van artikel 2
Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
- 2009
- 2008 waarvan de afhandeling in het jaarverslag 2008 nog niet bekend was

58
59

III Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL)

62

50

3

Voorwoord
Zeer geachte lezer,
Voor u ligt het jaarverslag 2009 van de vijf regionale toetsingscommissies euthanasie.
In onze jaarverslagen leggen wij verantwoording af over de wijze van toetsing op grond van de
Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL).
In 2009 is het aantal meldingen ingevolge de WTL opnieuw sterk gestegen: van 2331 in 2008 naar
2636 in 2009, een stijging van ruim 13 procent. Sinds 2006 stijgt het aantal meldingen per jaar met
dubbelcijferige percentages. Deze stand van zaken heeft een aantal verschillende implicaties.
Ten eerste heeft de capaciteit van de vijf regionale toetsingscommissies en hun secretariaten haar
grenzen bereikt. De secretarissen zijn te zwaar belast. Er wordt maximaal efficiënt gewerkt.
Doordat de secretarissen zich noodgedwongen geheel moesten richten op de kerntaak – de commissies ondersteunen bij de beoordeling van de gemelde gevallen van levensbeëindiging –, zijn
andere taken er bij ingeschoten.
Zo is bijvoorbeeld een achterstand ontstaan in de geanonimiseerde publicatie van onze oordelen
op de website www.euthanasiecommissie.nl. Dat betreuren wij. De WTL zou haar doel voorbij
schieten als de wijze van toetsen niet zo ruim mogelijk kenbaar is. Kenbaar voor artsen en
gezondheidsrechtjuristen in de eerste plaats, maar ook voor elke belangstellende. De commissies
hechten daarom zeer aan openbare verantwoording. Wij doen dat in hoofdzaak op drie manieren:
door middel van het jaarverslag, door publicatie van in beginsel alle oordelen op de website en
door het geven van lezingen, participeren in discussies of het deelnemen aan SCEN- en andere
artsenbijeenkomsten.
De leiding van het ministerie van VWS heeft onderkend dat alleen uitbreiding van de personele
formatie oplossing zou brengen. Deze is in maart 2010 toegestaan. Wetende dat uitbreiding van
het aantal ‘ambtenaren’ in dit tijdgewricht allesbehalve populair is, waarderen wij dit besluit
van VWS eens te meer.
Telkenjare rijst weer de vraag naar de oorzaken van de stijging van de meldingen. Precieze oorzaken zijn niet aan te wijzen. In het voorwoord bij het jaarverslag over 2008 heb ik er aandacht aan
geschonken. Wij hadden een quick scan laten uitvoeren naar mogelijke oorzaken. Hieruit bleek
dat aannemelijke verklaringen weliswaar voorhanden zijn (zoals toenemende meldingsbereidheid), maar hoe het echt nauwkeurig zit lijkt slechts met een diepgaander onderzoek te achterhalen. Wij zijn daarom blij dat oud-staatssecretaris Jet Bussemaker heeft besloten in 2010 wederom,
evenals in 2005, een grondig evaluatieonderzoek te laten instellen naar de uitvoering van de WTL.
Deze evaluatie omvat mede onderzoek naar het aantal keren dat levensbeëindiging op verzoek en
hulp bij zelfdoding voorkomt en naar de oorzaken van de stijging van het aantal meldingen. De
demissionaire staat van het kabinet heeft gelukkig geen invloed op dit onderzoek, al zullen eventuele beleidsconsequenties natuurlijk pas in een nieuw kabinet aan de orde kunnen komen.
In negen gevallen (van de 2636) oordeelde de commissie het handelen van de arts niet zorgvuldig.
U vindt de essentiële passages van deze oordelen, geanonimiseerd, in dit verslag. Zoals ook in
vorige jaarverslagen staan wij stil bij euthanasie in bijzondere situaties, zoals bij dementie. Ook
besteden wij extra aandacht aan de wijze van uitvoering van de levensbeëindiging door de arts.
De commissies vernemen graag uw eventuele feedback.
Mr. J.J.H. Suyver
Coördinerend voorzitter regionale toetsingscommissies euthanasie
Den Haag, mei 2010

5

Hoofdstuk I Ontwikkelingen in 2009
In 2009 zijn de volgende ontwikkelingen relevant.

Meldingen
In 2009 hebben de regionale toetsingscommissies euthanasie
(hierna: de commissies) 2636 meldingen van levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding ontvangen1. In 2008
waren dat er 2331; een stijging van 13,1%. In 2010 zal de
Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (hierna: WTL) opnieuw worden geëvalueerd; het evaluatieonderzoek zal ook de sterke toename van meldingen
onderzoeken2.
De commissies hebben in deze zaken getoetst of de uitvoerend arts aan de zorgvuldigheidseisen heeft voldaan als
bedoeld in de WTL. In 9 gevallen kwamen de commissies tot
de conclusie dat de arts niet aan de zorgvuldigheidseisen
had voldaan. De essentiële gedeelten van deze oordelen zijn
in Hoofdstuk II, Zorgvuldigheidseisen Specifiek, onder de
desbetreffende zorgvuldigheidseis als casus beschreven. De
oordelen zelf worden, evenals alle oordelen waarbij de commissies tot de conclusie kwamen dat de arts conform de
zorgvuldigheidseisen had gehandeld, integraal gepubliceerd
via de website van de commissies: www.euthanasiecommissie.nl. Alleen die oordelen, waarbij door publicatie de anonimiteit van de patiënt in gevaar kan komen, worden niet
gepubliceerd.
Nota bene: door de toename van het aantal meldingen
gedurende de afgelopen jaren konden, omdat de capaciteit
van de ondersteuning van de commissies niet navenant toenam, in 2009 helaas geen oordelen voor publicatie worden
bewerkt en daardoor niet worden gepubliceerd.

Medisch zorgvuldige uitvoering
De commissies gaan bij het beoordelen van de medisch
zorgvuldige uitvoering te rade bij wat in de medische en
farmacologische wetenschap en praktijk de geldende standaard is.
Voor de commissies is in beginsel het advies van de Koninklijke Nederlandse Maatschappij te bevordering van der

1
2

De cijfers – zowel algemeen als uitgesplitst per regio – zijn opgenomen als bijlage I
Antwoorden staatssecretaris VWS, d.d. 21-01-2010 op schriftelijke vragen Tweede
Kamer jaarverslag 2008 RTE’s, TK 32 123 XVI nr. 114

Pharmacie (KNMP) voor de methode, gebruik van middelen
en dosering leidraad. De KNMP heeft in deze Standaard
Euthanatica, toepassing en bereiding 2007 (verder te noemen de Standaard Euthanatica) opgenomen welke middelen
zij adviseert of juist afraadt bij levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
Het Wetenschappelijk Instituut Nederlandse Apothekers
(WINAp), verbonden aan de KNMP, bevestigt dat de KNMP
voor de coma-inductie onderscheid maakt tussen middelen
die eerste of tweede keus zijn. De middelen die tweede keus
zijn staan opgenomen in de Standaard Euthanatica in de
paragraaf ‘Noodoplossingen’. Dit zijn middelen waarmee
minder ervaring (‘evidence’) is opgedaan, maar die zo nodig
als alternatief voor het eerste keus middel kunnen dienen.
Daarnaast worden in de Standaard Euthanatica nog middelen genoemd die geen alternatief zijn voor het eerste keus
middel; voorts wordt daarin beschreven welke middelen
worden afgeraden.
Wanneer een arts geen gebruik maakt van een eerste keus
middel zullen de commissies de arts nadere vragen stellen.
Bij de toetsing van de medisch zorgvuldige uitvoering is
uitgangspunt dat noodoplossingen (tweede keus middelen)
toegelaten zijn, mits de arts het gebruik ervan voldoende
motiveert. De commissies zullen dan ook vragen stellen als
het gebruik van de noodoplossingen niet of niet afdoende is
gemotiveerd of wanneer de arts middelen gebruikte die niet
als alternatief zijn genoemd of die worden afgeraden. Wanneer de dosering van de middelen niet is vermeld zal daarnaar ook navraag worden gedaan. Bij een dosering die
afwijkt van het advies in de Standaard Euthanatica zal de
arts om een motivering worden gevraagd. Indien dit niet
wordt vermeld zullen de commissies tevens vragen naar de
wijze van toediening.
Ook in 2009 zijn de commissies geconfronteerd met het
gebruik van middelen die niet als eerste keus middel in de
Standaard Euthanatica zijn opgenomen en met meldingen

6
waarin de dosering van de gebruikte euthanatica niet is vermeld of niet overeenstemt met het advies van de KNMP.
De commissies constateren echter dat in 2009 het gebruik
door de meldend artsen van euthanatica conform de Standaard Euthanatica (aanzienlijk) is toegenomen. Dit lijkt
mede te zijn ingegeven door de aandacht die in Medisch
Contact van november 2008 nummer 4 aan dit onderwerp is
besteed.
Niettemin kwamen de commissies ook in dit verslagjaar in
vier gevallen op basis van de dosering van euthanatica tot
het oordeel dat de arts niet conform de zorgvuldigheidseisen had gehandeld.
In 2009 is voorts een melding van hulp bij zelfdoding ontvangen van een arts die op het moment van de zelfdoding
niet bij de patiënt aanwezig was (casus 18). De commissie
heeft geoordeeld dat de arts niet conform de in art 2 lid 1
sub f. WTL neergelegde zorgvuldigheidseis, de medisch
zorgvuldige uitvoering, heeft gehandeld.
Ook werd in dit verslagjaar een melding ontvangen van
levensbeëindiging op verzoek, waarbij de gekozen, bijzondere vorm van levensbeëindiging elementen bevatte van zowel
levensbeëindiging op verzoek als hulp bij zelfdoding, als
gevolg waarvan gesproken kan worden van een bijzondere
situatie binnen de grenzen van de WTL, aldus een zelfstandige vorm (sui generis).
Deze melding is als casus 19 opgenomen.
Zoals in laatstgenoemde casus pregnant naar voren komt
zou het raadzaam zijn geweest indien de arts over de voorgenomen uitvoering de geconsulteerde SCEN-arts had
geraadpleegd. Meer in het algemeen hebben de commissies
geconstateerd dat het door de arts met de SCEN-arts overleg
plegen over de op handen zijnde uitvoering van de levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding weinig vanzelfsprekend is. Hoewel op grond van artikel 2 lid 1 onderdeel e.
WTL van de als onafhankelijke consulent geraadpleegde arts
slechts een oordeel over de onderdelen a. tot en met d. wordt
gevraagd, staat niets de meldend arts in de weg met deze
consulent, veelal een SCEN-arts, de voorgenomen wijze van
uitvoering te bespreken. Het is de commissies opgevallen
dat een aantal SCEN-artsen eigener beweging de consulterend arts aanbiedt om, indien gewenst, met betrekking tot
de uitvoering te adviseren. Aldus geven zij op een goede
manier uitvoering aan de S (Steun) van SCEN.

3

zie voetnoot 2

Psychiatrische problematiek
De commissies ontvingen in 2009 geen meldingen van hulp
bij zelfdoding bij patiënten vanwege psychiatrische problematiek. In het algemeen geldt dat in geval van levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding vanwege lijden
waaraan een psychiatrische ziekte of stoornis ten grondslag
ligt de arts zeer behoedzaam moet optreden. Wanneer er
sprake is van een psychiatrisch ziektebeeld zijn het uitzichtloos en ondraaglijk lijden en het vrijwillig en weloverwogen
verzoek om levensbeëindiging moeilijker te beoordelen. Er
wordt dan nog meer aandacht van de arts verlangd.

Dementie
De commissies hebben kennis genomen van de door de
staatssecretaris van VWS aan de Tweede Kamer gedane toezegging het aantal in het kader van de WTL gemelde gevallen van dementie in het jaarverslag van de commissies
expliciet te noemen3. In 2009 hebben de commissies 12 meldingen beoordeeld van levensbeëindiging op verzoek van
patiënten, die in een beginfase van dementie verkeerden. In
alle gevallen kwam de commissie tot het oordeel dat de arts
conform de zorgvuldigheidseisen had gehandeld. Een aantal
casus is ter illustratie in dit verslag opgenomen (casus 4, 5
en 6)

Combinatie factoren bepaalt lijden
Bij de beantwoording van eerdergenoemde vragen van de
Tweede Kamer heeft de staatssecretaris eveneens de toezegging gedaan dat in het jaarverslag van de RTE’s van 2009
expliciet aandacht zal worden besteed aan meldingen van
euthanasie waarbij sprake is van een combinatie van aandoeningen en waarbij meerdere factoren het lijden en met
name de ondraaglijkheid daarvan bepalen.
Zoals hieronder in Hoofdstuk II onder b is beschreven
bestaat, ingeval van levensbeëindiging op verzoek of hulp
bij zelfdoding, het lijden vrijwel altijd uit een combinatie
van elementen/factoren die de draagkracht van de betreffende patiënt dusdanig te boven gaan dat dit lijden als
ondraaglijk wordt ervaren; voor de arts moet de ondraaglijkheid van dit lijden invoelbaar zijn.

7
Meldend arts
Levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding vinden
vrijwel altijd plaats door de behandelend arts van de patiënt, in de praktijk veelal diens huisarts. Het komt voor
dat een andere arts dan de reguliere behandelaar tot levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding overgaat,
bijvoorbeeld als waarnemer bij afwezigheid van de behandelaar, omdat de situatie van de patiënt snel verslechtert
of omdat de behandelaar op grond van zijn levensbeschouwing de levensbeëindiging op verzoek niet zelf wil uitvoeren. Het is zaak dat de uitvoerend, dus meldend, arts zich
tevoren gedegen informeert over de situatie van patiënt en
persoonlijk vaststelt dat aan de zorgvuldigheidseisen is
voldaan.
In de als casus 14 in dit verslag opgenomen melding, waarbij op een zeer laat moment duidelijkheid ontstond over de
vraag wie de levensbeëindiging op verzoek zou uitvoeren,
kon de uitvoerend arts (de huisarts) in de hectiek van het
moment niet aan het wettelijk vereiste van onafhankelijke
consultatie voldoen. Hoewel hij, gegeven de omstandigheden, vanuit medisch en ethisch perspectief zorgvuldig was
opgetreden, kon de commissie dan ook niet anders oordelen
dan dat de arts niet conform de zorgvuldigheidseisen van
art. 2 WTL had gehandeld.
In dit verslagjaar is een melding ontvangen van levensbeëindiging op verzoek, uitgevoerd door een bedrijfsarts. Na
een nadere toelichting van de arts aangaande zijn behandelrelatie met de patiënt te hebben ontvangen concludeerde de
commissie dat hij conform de zorgvuldigheidseisen had
gehandeld.
In de praktijk komt het een enkele maal voor dat er bij artsen onduidelijkheid bestaat over hun rol bij de (uitvoering
van de) levensbeëindiging.

4 Zie artikel 3, eerste lid van de richtlijnen betreffende de werkwijze van de RTE’s,
vastgesteld op 21 september 2006

Indien bijvoorbeeld een euthanasie wordt gemeld door een
arts die deze niet zelf heeft uitgevoerd, zal de uitvoerend
arts de melding alsnog moeten ondertekenen en wordt hij
door de commissies als meldend arts beschouwd.4

Verantwoording aan commissie
De commissies worden soms geconfronteerd met meldende
artsen die, daartoe door de commissie uitgenodigd, weigeren om nadere informatie aangaande de melding in een
gesprek met de commissie te verschaffen. De commissies
realiseren zich goed dat een gesprek met de commissie voor
de arts, gezien het tijdsbeslag, het organiseren van waarneming en dergelijke een belasting betekent. Toch zijn er
situaties waarin de commissies de voorkeur geven aan het
in persoon verschijnen van de arts om de toedracht met
betrekking tot zaken als het besluitvormingsproces rond
het levenseinde van de patiënt of de gang van zaken bij de
uitvoering te vernemen. Van de arts mag worden verwacht
dat deze zich toetsbaar opstelt.
De commissies hechten er aan te beklemtonen dat een
gesprek met de commissie tot doel heeft de arts in de gelegenheid te stellen de melding, waarover ook na door de
arts schriftelijk verstrekte nadere informatie bij de commissie onduidelijkheid is blijven bestaan, nader toe te lichten.
Een dergelijke verantwoording aan de commissie is noodzakelijk in situaties waarin het voor de commissie zonder
deze toelichting niet mogelijk is tot het oordeel te komen
dat de arts conform de wettelijke zorgvuldigheidseisen heeft
gehandeld.
De casus 13 en 17 zijn als voorbeeld in dit jaarverslag opgenomen.

8

Hoofdstuk II Zorgvuldigheidseisen
Zorgvuldigheidseisen algemeen
De commissies toetsen het handelen van de meldend arts
aan alle in de wet genoemde zorgvuldigheidseisen en oordelen of de arts al dan niet overeenkomstig deze zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld.
Deze zorgvuldigheidseisen, zoals vastgesteld in de WTL,
houden in dat de arts:
a. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van een
vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt;
b. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt;
c. de patiënt heeft voorgelicht over de situatie waarin deze
zich bevond en over diens vooruitzichten;
d. met de patiënt tot de overtuiging is gekomen dat er voor de
situatie waarin deze zich bevond geen redelijke andere
oplossing was;
e. ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien en schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in
de onderdelen a. tot en met d.;
f. de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd.
Voor de beoordeling door de commissies is de door de meldend arts verstrekte informatie van cruciaal belang. Door
direct bij de melding ook inzicht te geven in het gehele
besluitvormingsproces kunnen latere vragen van de commissies worden voorkomen.
Het afgelopen jaar is er een nieuw modelverslag geïntroduceerd dat, door de wijze waarop de daarin opgenomen vragen zijn geformuleerd, de meldend arts – meer dan voorheen – een handvat biedt voor de commissie inzichtelijk te
maken dat en waarom aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan.
Ook in 2009 gaven de meeste meldingen tijdens de bespreking door de commissies geen aanleiding tot nadere discussie of vragen. In die gevallen konden de commissies snel tot
het oordeel komen dat de arts overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen had gehandeld. In een aantal gevallen heeft de
melding aanleiding gegeven tot diepgaande en langdurige
discussie in de commissie; zonodig is de arts gevraagd om
schriftelijk of mondeling nadere informatie te verstrekken.
In dit hoofdstuk zijn voorbeelden opgenomen van casuïstiek die aanleiding heeft gegeven tot discussie en het stellen
van vragen.

Zorgvuldigheidseisen specifiek
a. Vrijwillig en weloverwogen verzoek
De arts heeft de overtuiging gekregen dat er sprake was
van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt.

Het is noodzakelijk dat de arts tot de overtuiging komt dat
het verzoek vrijwillig en weloverwogen tot stand is gekomen. In het contact tussen de patiënt en de arts zijn het
bespreekbaar maken van het (naderende) levenseinde, het
inventariseren van de wensen van patiënt en het bepalen
van mogelijkheden om daar wel of niet aan tegemoet te
komen belangrijke elementen. Het verzoek van de patiënt
moet concreet aan de arts worden gedaan.
Een aantal elementen staat centraal.
In de eerste plaats moet een verzoek tot levensbeëindiging
of hulp bij zelfdoding door de patiënt zelf zijn gedaan.
In de tweede plaats behoort een verzoek vrijwillig te zijn.
Aan de vrijwilligheid zitten twee aspecten. De patiënt moet
in het bezit zijn van het geestelijk vermogen om zijn wil
vrij te bepalen (interne vrijwilligheid) en hij moet zijn wil
hebben geuit zonder druk of onaanvaardbare invloed van
anderen (externe vrijwilligheid).
Ten derde behoort een verzoek weloverwogen te zijn. Dat
betekent dat er een zorgvuldige afweging heeft plaatsgevonden op basis van volledige informatie en een helder ziekteinzicht.
De patiënt is wilsbekwaam indien hij in staat kan worden
geacht het verzoek intern vrijwillig en weloverwogen te
doen.

Psychiatrische ziekte of stoornis
In het algemeen geldt dat in geval van levensbeëindiging op
verzoek of hulp bij zelfdoding vanwege lijden waaraan een
psychiatrische ziekte of stoornis ten grondslag ligt de arts
zeer behoedzaam moet optreden. In het geval van een verzoek om levensbeëindiging van een psychiatrische patiënt is
extra aandacht nodig voor de vraag of er sprake is van een
vrijwillig en weloverwogen verzoek. Een psychiatrische
ziekte of stoornis kan ertoe leiden dat de patiënt zijn wil
niet vrij kan bepalen. De arts moet in geval van een psychiatrische ziekte of stoornis nagaan of de patiënt wilsbekwaam
is. Hij moet er dan onder meer op letten of de patiënt ervan
blijk geeft relevante informatie te kunnen bevatten, ziekteinzicht te hebben en consistente overwegingen te gebrui-

9
ken. In een dergelijk geval is het van groot belang om naast
de onafhankelijke consulent een of meer deskundigen,
onder wie een psychiater, te raadplegen die op dit punt hun
deskundig oordeel kunnen geven.
Wanneer deskundigheid van andere artsen is ingeroepen is
het van belang hun oordeel aan de commissie kenbaar te
maken.

Depressieve klachten
Zoals al aangegeven is er in 2009 geen melding binnengekomen van een euthanasie uitsluitend op basis van een
psychiatrische problematiek. Dit neemt niet weg dat er wel
meldingen zijn binnengekomen, waarbij een patiënt tevens
depressieve klachten had.
Vaak dragen die klachten bij aan de lijdensdruk, maar het is
niet uitgesloten dat door diezelfde klachten tevens de wilsbekwaamheid wordt beïnvloed. In geval van twijfel wordt in
de praktijk doorgaans het advies van een psychiater ingewonnen, naast dat van de als consulent benaderde onafhankelijke arts. Een arts moet dus (laten) vaststellen dat een
patiënt wilsbekwaam is. Wanneer deskundigheid van andere artsen is ingeroepen is het van belang dit aan de commissie kenbaar te maken. Het komt voor dat een arts na een
wegingsproces besluit geen extra deskundigheid in te roepen of een eerder betrokken deskundige er niet nogmaals bij
te betrekken. Een dergelijke afweging is voor de commissie
relevante informatie (zie bijvoorbeeld casus 8).
Overigens zij opgemerkt dat een gedrukte stemming onder
de omstandigheden waarin het euthanasieverzoek wordt
gedaan normaal is en dus in het algemeen geen teken van
depressie is.

Dementie
Alle in 2009 afgedane gevallen van levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding bij patiënten die leden aan een
dementieel syndroom, 12 in totaal, zijn door de commissies
als zorgvuldig beoordeeld. Het ging daarbij om patiënten
die zich in de beginfase van een proces van dementering
bevonden, maar die nog inzicht hadden in hun ziekte en de
symptomen van verlies van oriëntatie en persoonlijkheid en
die wilsbekwaam werden geacht omdat zij de gevolgen van
hun verzoek goed konden overzien. Casus 4, 5 en 6 zijn daar
illustraties van.
De commissies hanteren als uitgangspunt dat bij patiënten
die zich in een dergelijk proces van dementie bevinden in
het algemeen met extra prudentie moet worden gereageerd
op een verzoek om levensbeëindiging.
Een arts zal de fase van het ziekteproces en de overige specifieke omstandigheden van de situatie bij zijn overwegingen
moeten betrekken. Naarmate het ziekteproces voortschrijdt
is het onwaarschijnlijker dat een patiënt nog over voldoende
wilsbekwaamheid beschikt.

Wanneer een arts van mening is dat een patiënt in de beginfase van dementie verkeert, is het raadzaam dat naast de arts
die als onafhankelijke consulent wordt ingeschakeld nog
één of meer deskundigen worden geraadpleegd, waaronder
bij voorkeur een geriater. In dergelijke gevallen vormen,
behalve de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek, de uitzichtloosheid en – met name – de ondraaglijkheid van het lijden, belangrijke aspecten van de besluitvorming door de arts. Het advies van de commissies luidt dat
de arts zijn beoordelingsproces in dergelijke situaties met
extra aandacht omgeeft en dit voor de commissie inzichtelijk maakt.

Schriftelijke wilsverklaring
Het uitgangspunt van de WTL is dat een arts de overtuiging
moet hebben gekregen dat er sprake was van een vrijwillig
en weloverwogen verzoek van de patiënt. Dit verzoek vindt
vrijwel altijd plaats in een gesprek tussen arts en patiënt en
wordt dan dus mondeling gedaan. Het gaat er primair om
dat er tussen arts en patiënt duidelijkheid bestaat over het
verzoek van de patiënt.
De schriftelijke wilsverklaring is in de WTL wettelijk verankerd. Deze vervangt het mondelinge verzoek van patiënten
die op het moment dat levensbeëindiging concreet aan de
orde is niet meer in staat zijn hun wil te uiten, maar voordien wel wilsbekwaam waren.
De zorgvuldigheidseisen zijn van overeenkomstige toepassing; daarom is duidelijkheid van deze verklaring voor de
arts aan wie het verzoek in een concrete situatie wordt
gericht van het grootste belang. Het is dan ook raadzaam
deze verklaring tijdig op te stellen, op gezette tijden te actualiseren en daarin zoveel mogelijk de concrete omstandigheden te beschrijven waaronder men wenst dat levenbeëindiging wordt uitgevoerd. Hoe concreter en duidelijker een
schriftelijke wilsverklaring, des te meer aanknopingspunten
deze biedt voor de besluitvorming van de arts. Deze laatste
zal, evenals de consulent, immers aan de hand van het
beschrevene én de actuele situatie, waarin de patiënt zich
bevindt, moeten afwegen of er sprake is van een vrijwillig
en weloverwogen verzoek, van uitzichtloos en ondraaglijk
lijden en van het ontbreken van een voor de patiënt redelijk
alternatief.
In casus 3 speelde de schriftelijke wilsverklaring een belangrijke rol bij de beoordeling van het vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt die niet meer in staat was zijn
wil te uiten.
Wanneer de patiënt daarentegen wel in staat is zijn wil te
uiten en om levensbeëindiging kan verzoeken, dan kán een
schriftelijke wilsverklaring bijdragen aan meer duidelijk-

10
heid en het mondelinge verzoek ondersteunen. Een handgeschreven verklaring van de patiënt, waarin deze een
beschrijving in eigen woorden geeft, levert doorgaans een
persoonlijke, aanvullende onderbouwing op en heeft daarom meer betekenis dan een ondertekend formulier, zeker
als dit in conditionele bewoordingen is gesteld.
In tegenstelling tot wat vaak wordt verondersteld eist de
WTL geen schriftelijke wilsverklaring. In de praktijk maakt
de aanwezigheid van een schriftelijke wilsverklaring het
beoordelingsproces achteraf weliswaar gemakkelijker, maar
de commissies willen benadrukken dat het niet de bedoe-

ling is om, soms nog kort voor het overlijden, zo een verklaring te laten opstellen en daardoor onnodig druk op de
betrokkenen te leggen.
Door het in het journaal documenteren van het (in algemene zin) bespreken van een wens tot levensbeëindiging van
de patient en van het besluitvormingsproces van de arts met
de patiënt met betrekking tot diens levenseinde, kan de arts
ook zelf bijdragen aan de duidelijkheid, van belang ook
bijvoorbeeld voor eventuele waarnemers en andere bij de
besluitvorming betrokkenen.

Casus 1
Vrijwillig en weloverwogen verzoek
Extra aandacht voor wilsbekwaamheid

Bij patiënt, een man in de leeftijdscategorie van 60 tot 70 jaar, werd een half jaar voor het
overlijden een oesofaguscarcinoom vastgesteld. In principe was behandeling van dit carcinoom goed mogelijk maar patiënt wees iedere behandeling af. Patiënt zag zijn aandoening
als een zegen omdat hij zijn leven al twee jaar als zinloos beschouwde. Hij had al gedurende
lange tijd een doodswens. Patiënt leefde al enkele jaren sociaal totaal geïsoleerd. Behalve
met de arts had hij met niemand contact, ook niet met familie of buren. Vijfentwintig jaar
eerder werd hij naar aanleiding van een psychose opgenomen in een psychiatrische inrichting, waar hij enkele jaren verbleef in verband met schizofrenie. Daarna werkte hij op de
sociale werkplaats. Hij deed daar, zonder veel animo, voornamelijk lopende band werk. Ruim
tien jaar later werd hij gereanimeerd wegens ventrikel fibrilleren bij een dilaterende cardiomyopathie. Hierdoor werd hij arbeidsongeschikt. Nadat de diagnose van het oesofaguscarcinoom was gesteld, ging de toestand van patiënt geleidelijk achteruit. De ondraaglijkheid van
het lijden bestond voor patiënt uit vrijwel volledige bedlegerigheid, algehele verzwakking,
bloedverlies, anemie, braken en niet meer kunnen eten in combinatie met psycho-organische
klachten die werden ingegeven door de uitgebluste schizofrenie met negatieve symptomen.
Patiënt leed ook ondraaglijk onder de uitzichtloosheid van zijn situatie.
Volgens de door de arts geraadpleegde consulent was patiënt een in zijn eigen wereld geïsoleerd levende contactarme schizofreen die in alle opzichten zorg meed. Naar het oordeel van
de consulent was patiënt niet depressief. De wens van patiënt om te sterven was duidelijk en
zijn gevoel hierover droeg hij goed uit. Voor de consulent waren de uitzichtloosheid en de
ondraaglijkheid van het lijden van patiënt invoelbaar. Het verzoek van patiënt tot levensbeëindiging was vrijwillig en weloverwogen tot stand gekomen.
Bij de behandeling van de melding was het de commissie opgevallen dat het hier een patiënt
betrof die schizofreen was en een uitgebreide psychiatrische ziektegeschiedenis had. De
commissie vroeg zich af in hoeverre de patiënt onder de omstandigheden als voormeld in
staat is geweest om in vrijheid zijn wil te bepalen en of de arts in deze casus nog heeft overwogen om een psychiater te raadplegen met betrekking tot de wilsbekwaamheid van patiënt.
Daartoe uitgenodigd gaf de arts de volgende mondelinge toelichting:
Patiënt had zich bijna een jaar voor het overlijden, na een verhuizing, ingeschreven in de
praktijk van haar collega. Het eerste contact van patiënt vond enkele maanden later plaats
met de collega van de arts. In die tijd speelde de psychiatrische ziektegeschiedenis van
patiënt geen rol. Nadat de diagnose van het oesofaguscarcinoom was gesteld had patiënt

11
twee of drie keer met de collega van de arts gesproken over zijn beslissing geen (palliatieve)
behandeling te willen ondergaan.
Daarna had patiënt voor het eerst met de arts gesproken, waarbij hij de arts een euthanasieverklaring van de NVVE had overhandigd. Twee maanden voor het overlijden had de arts van
patiënt een uitgebreide brief ontvangen met een verzoek om euthanasie. Patiënt vond bij de
arts voor het eerst gehoor voor zijn wens om levensbeëindiging. Hij wilde al jaren dood en
had in het verleden tot zijn grote verdriet een reanimatie overleefd. Meteen nadat de diagnose oesofaguscarcinoom was gesteld had patiënt tegen de collega van de arts en de MDLarts gezegd dat hij deze ziekte ging aangrijpen om dood te gaan. Patiënt kon als gevolg van
zijn psychiatrische voorgeschiedenis niet nuanceren. Hij was affectarm maar beslist niet
psychotisch, verward of depressief.
Hij was wel zwaar op de hand en totaal vereenzaamd. De vraag van de arts of hij nog last had
van stemmen in zijn hoofd of obsessieve gedachten beantwoordde hij ontkennend.
Zowel de arts als de collega van de arts en de consulent waren ervan overtuigd dat patiënt
wilsbekwaam was ten aanzien van zijn verzoek om levensbeëindiging. Ook waren zij er alle
drie van overtuigd dat het euthanasie verzoek van patiënt niet werd beïnvloed door factoren
van psychische aard. Om die reden had de arts nooit overwogen om een psychiater te raadplegen over de wilsbekwaamheid van patiënt. Patiënt slikte nog wel steeds anti-psychotica.
De arts had patiënt wel zelf nog een paar keer bezocht.
De commissie heeft kennisgenomen van de mondelinge toelichting van de arts, waardoor is
komen vast te staan dat niet alleen zij maar ook de consulent ervan overtuigd was dat er
sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van patiënt en dat in het bijzonder
het verzoek om levensbeëindiging van patiënt niet beïnvloed werd door factoren van psychische aard.
De commissie kwam daardoor tot het oordeel dat de arts tot de overtuiging kon komen dat
er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt.

Casus 2
Vrijwillig en weloverwogen verzoek
Ondanks beperkingen in de verbale communicatie (afasie) kon patiënt zijn verzoek duidelijk maken; hij was wilsbekwaam; geen schriftelijke wilsverklaring aanwezig

Een man in de leeftijdscategorie van 70 tot 80 jaar kreeg anderhalf jaar voor het overlijden
een infarct in de linker hemisfeer met als gevolg een hemiparese rechts en een motorische
afasie, alsmede slikproblemen. Patiënt had na veel inspanning en met enorme motivatie,
zowel geestelijk als lichamelijk, weer een acceptabel leven in het verpleeghuis kunnen
opbouwen.
Een jaar later ontstond een heupfractuur. Patiënt kreeg last van progressieve slikklachten
waardoor recidiverende pneumonieën ontstonden. Hij had ook last van urineretentie waardoor een suprapubische katheter nodig was. Patiënt werd behandeld vanwege infecties. Zijn
voeding werd aangepast in consistentie. Hij kreeg fysiotherapie, ergotherapie en logopedie.
Ook werd een psycholoog ingeschakeld om patiënt te begeleiden in het ziekteproces. Patiënt
kreeg een proefbehandeling met antidepressiva hoewel een depressie niet werd vastgesteld.
Hij kreeg de behandeling toen zijn motivatie daalde door het uitblijven van een verbetering
van zijn situatie. Patiënt had getracht zichzelf opnieuw terug te vechten tot een acceptabel
niveau, maar hij werd hierin belemmerd door benauwdheid ten gevolge van de pneumonieën
en andere klachten. Zijn conditie ging, ondanks al zijn inspanningen, alleen maar achteruit.
Uiteindelijk kon hij alleen nog maar liggen. Patiënt wees alle levensverlengende hulp af en at
minimaal. Patiënt werd een schim van wat hij ooit was. Het feit dat hij zich niet kon uiten was

12
voor deze altijd zeer sociale man zeer zwaar. Voor patiënt was het lijden ondraaglijk. Patiënt
en zijn lichaam waren ‘op’.
Anderhalve maand voor het overlijden had patiënt de arts voor het eerst concreet om
levensbeëindiging gevraagd. Patiënt maakte dit met handgebaren duidelijk. Een paar dagen
later had patiënt zijn concrete verzoek herhaald onder meer ten overstaan van zijn dochter.
Er was geen schriftelijke wilsverklaring aanwezig als gevolg van de afasie. De arts gaf aan dat
zij bijzondere aandacht had geschonken aan de wilsbekwaamheid van patiënt.
Patiënt kon steeds duidelijk aangeven wat hij wel en niet wilde.
De door de arts geraadpleegde consulent bezocht patiënt in een drietal sessies tussen de
drie en de vier weken voor de levensbeëindiging. De consulent gaf in zijn verslag een uitgebreide samenvatting van de ziektegeschiedenis.
Volgens het verslag van de consulent had de consulent met de kinderen van patiënt gesproken. Uit deze gesprekken was het de consulent gebleken dat patiënt het laatste jaar erg
achteruit was gegaan en dat patiënt sinds drie maanden aangaf niet verder meer te willen
leven. Patiënt had al eerder papieren opgevraagd bij de NVVE, omdat hij euthanasie uit voorzorg met de huisarts had willen regelen. Daarvan was het door de optredende afasie niet
gekomen.
De consulent bezocht patiënt driemaal. Verbale communicatie was steeds beperkt. Hij kon
op vragen wel ja of nee antwoorden. Verder sprak patiënt in een onverstaanbare brij van
woorden. Non-verbaal wist patiënt zijn emoties goed over te brengen op de consulent. Hij
gaf duidelijk aan een streep te willen trekken onder dit leven. Patiënt reageerde adequaat in
oogopslag en gebaar. Volgens de consulent leed patiënt niet aan een depressie. Hij was wilsbekwaam en werd niet door naasten onder druk gezet. De consulent kwam tot de conclusie
dat, ondanks de beperkingen in de verbale communicatie, die werden gecompenseerd door
de genuanceerde aanvullingen van hen die hem dagelijks hadden begeleid, aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De commissie was van oordeel dat de arts tot de overtuiging kon komen dat er sprake was
van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënte.

Casus 3
Vrijwillig en weloverwogen verzoek
Patiënt met afasie is niet in staat te communiceren; belang van schriftelijke wilsverklaring

Patiënt, een man in de leeftijdscategorie van 70 tot 80 jaar, had in de negen jaar voorafgaand
aan het overlijden meerdere vormen van kanker gehad, waarvoor hij uiteenlopende behandelingen had ondergaan. Enkele maanden voor zijn overlijden maakte patiënt een herseninfarct
in de linker hemisfeer door met tot gevolg rechtszijdige verlamming, gepaard gaande met
totale afhankelijkheid en afasie. Elke vorm van communicatie ontbrak. Hij werd behandeld
met thrombolyse, waarna een ernstige nabloeding plaatsvond. Ter palliatie kreeg patiënt
fysiotherapie en logopedie. Deze behandelingen leidden niet tot een gunstig resultaat en
werden na verloop van tijd gestaakt. Er was geen kans op enig herstel. Patiënt had al meermalen tijdens zijn verschillende perioden van ziekte aangegeven niet gedwongen te willen
worden om in een ontluisterende en mensonterende situatie, zoals die waarin hij nu verkeerde, tegen zijn wil te moeten voortleven. Het lijden was uitzichtloos en mede hierdoor voor
patiënt ondraaglijk, hetgeen voor de arts zeer invoelbaar was.
Nadat het eerste carcinoom was vastgesteld, had patiënt diverse gesprekken met de arts
over euthanasie gevoerd. In alle gesprekken wilde hij zich er steeds opnieuw van vergewissen
dat de arts achter een mogelijk concreet verzoek van hem om levensbeëindiging zou staan.
Naar aanleiding van het vaststellen van de andere carcinomen, ruim zes jaar respectievelijk

13
drie jaar voor het overlijden, had patiënt vele malen opnieuw met de arts over levensbeëindiging gesproken. Ruim tweeënhalf jaar voor het overlijden had hij een schriftelijke
wilsverklaring ondertekend.
Nadat patiënt het herseninfarct had doorgemaakt hield de arts gedurende het verblijf van
patiënt in het ziekenhuis contact met de behandelend specialist en de echtgenote en zonen
van patiënt.
Laatstgenoemden verzochten de arts de procedure voor levensbeëindiging te starten. De arts
had hierop overleg gevoerd met een adviseur van de NVVE. Dit overleg, alsmede later overleg
met de KNMG en de SCEN-arts had hem gaandeweg gesterkt in zijn mening dat er zeker
mogelijkheden waren voor een euthanasie waarbij aan alle zorgvuldigheidseisen kon worden
voldaan.
Op grond van de gesprekken die hij eerder met patiënt had gevoerd en de ingewonnen informatie besloot de arts de door patiënt ondertekende schriftelijke wilsverklaring op te vatten
als een verzoek om levensbeëindiging, zoals bedoeld in artikel 2, tweede lid van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
Als consulent werd benaderd een onafhankelijke specialist ouderengeneeskunde, tevens
SCEN-arts. Deze bezocht patiënt ongeveer anderhalve week voor het overlijden. Voorafgaand
had hij vele malen overleg met de arts gehad en gesprekken gevoerd met de specialisten die
patiënt bij opname in het ziekenhuis hadden behandeld en met de huidige behandelaars van
patiënt. Tevens had de consulent het medisch dossier van patiënt geraadpleegd en had hij bij
het secretariaat van een toetsingscommissie in algemene zin informatie ingewonnen over de
status van de schriftelijke wilsverklaring.
Toen de consulent zich voorstelde probeerde patiënt tegen hem te praten. Verder dan het
uiten van onverstaanbare klanken kwam hij echter niet. Patiënt raakte zichtbaar gefrustreerd
en herhaalde de klanken steeds luider. Uiteindelijk barstte hij in huilen uit. Dit herhaalde zich
enkele malen tijdens het gesprek dat de consulent hierna met de echtgenote en zonen van
patiënt voerde. Dezen zagen hem gevangen in zijn lichaam met een totaal onvermogen om
zich te uiten. Zij zagen hem voortdurend lijden. De voorheen zo sportieve en actieve man, die
op zijn vrijheid was gesteld, was nu bedlegerig en volledig hulpbehoevend. Hij was zelfs niet
meer in staat aan te geven dat hij naar het toilet moest, zodat hij incontinent raakte. Hij verkeerde in een situatie die hij voorheen zo vaak als mensonterend had bestempeld. De behandelend specialisten hadden de uitzichtloosheid van de situatie van patiënt onderschreven.
In zijn verslag bevestigde de consulent het uitzichtloos en voor patiënt ondraaglijk lijden.
Er waren geen alternatieven om het lijden te verlichten. Patiënt was tijdens het bezoek van de
consulent niet in staat zijn wil mondeling te uiten. Hij had echter eerder, volledig wilsbekwaam, een schriftelijke wilsverklaring ondertekend. Daarnaast had hij intensief en vele malen
gedurende de verschillende perioden van ziekte met zijn familie en de arts gesproken over de
omstandigheden waaronder hij zijn lijden als ondraaglijk zou ervaren en levensbeëindiging
wenste. Volgens de consulent was het verzoek vrijwillig en weloverwogen tot stand gekomen.
Naar zijn mening was aan de zorgvuldigheidseisen voldaan.
Op verzoek van de commissie haar nader te informeren over het gehele besluitvormingsproces en over het proces rondom de uitvoering verklaarde de arts dat hij patiënt al heel erg lang
kende. In het verleden had patiënt driemaal een carcinoom overleefd. De confrontatie met
deze carcinomen was voor patiënt telkens aanleiding om met de arts over de mogelijkheid
van euthanasie te spreken en om zijn verschillende schriftelijke wilsverklaringen opnieuw te
actualiseren.
De arts merkte op dat hij – kijkend naar zijn totale patiëntenbestand – juist met deze patiënt
de meeste gesprekken over eventuele toekomstige euthanasie had gevoerd. In deze gesprekken kwam uitgebreid aan de orde in welke omstandigheden patiënt euthanasie zou wensen.
Hij had dit ook in een schriftelijke wilsverklaring vastgelegd.
Zo’n drie en een halve maand voor zijn overlijden was de situatie van patiënt dramatisch
veranderd.

14
Patiënt had plotseling een ernstig CVA gekregen en na thrombolyse een zeer massale bloeding in de linker hemisfeer. Als gevolg daarvan was hij afatisch geworden en was een ernstige
parese rechts ontstaan. Neurologen en naasten van patiënt hadden de hoop en de verwachting dat patiënt spoedig zou overlijden. Dit bleek echter niet het geval. In de daarop volgende
periode trad weinig verbetering in zijn situatie op.
De arts had zich afgevraagd of hij tot uitvoering van euthanasie zou kunnen overgaan.
Hij leefde in de veronderstelling dat het juridisch niet mogelijk was euthanasie uit te voeren
wanneer een patiënt zijn wil niet meer kenbaar kon maken.
In dit geval kon patiënt op geen enkele wijze communiceren: patiënt kon niet door een ooglid op te trekken reageren op vragen en ook niet meer in een vinger knijpen om zijn verzoek
te bevestigen wanneer hem daarom gevraagd werd.
Gelet op de eerdere gesprekken met patiënt was diens euthanasiewens voor de arts echter
zeer invoelbaar.
De arts had nadere informatie ingewonnen bij de KNMG en bij een juridisch adviseur van de
NVVE; deze had hem er in enkele gesprekken op gewezen dat het feit dat patiënt niet kon
communiceren niet hoefde te betekenen dat er geen euthanasie zou kunnen worden uitgevoerd.
Vanuit de KNMG werd hem eveneens verteld dat euthanasie in dit geval niet uitgesloten was,
mits het hele proces goed zou worden gedocumenteerd.
De arts lichtte desgevraagd toe dat hij tijdens zijn diverse bezoeken patiënt altijd in bed trof
en dat patiënt hem dan aankeek. Hij had patiënt op allerlei manieren vragen gesteld om te
achterhalen wat hij wilde. Als reactie daarop slaakte patiënt iedere keer onduidelijke kreten.
Hij herhaalde die en keek dan steeds meer vertwijfeld. Uiteindelijk barstte hij in huilen uit
en maakte een zeer gefrustreerde indruk. De arts vertelde dat hij uit het gedrag van patiënt
had opgemaakt dat deze zich erg ongelukkig voelde. Uit zijn houding en uit zijn blik sprak
wanhoop.
De arts verklaarde desgevraagd dat hij zich had afgevraagd of de door patiënt geuite frustratie te interpreteren was als een uiting van een euthanasiewens of als een uiting dat hij juist
geen euthanasie wenste. Hij had zich bij zijn beslissing om tot uitvoering van euthanasie over
te gaan laten leiden door de vele gesprekken die hij met patiënt over diens euthanasiewens
had gevoerd, waarin patiënt ook altijd beschreef in welke situatie hij euthanasie zou wensen.
Op de dag van de uitvoering had de arts eerst nog even met de familie van patiënt gesproken.
Patiënt onderging de voorbereidende en uitvoerende handeling rustig en gelaten. Er was
zeker geen sprake van afweer.
De arts merkte desgevraagd op dat hij niet wist wat er op dat moment in het hoofd van
patiënt omging.
Het besluitvormingsproces rondom deze levensbeëindiging had enkele maanden in beslag
genomen. In die periode trad geen enkele verbetering van de situatie van patiënt op. Die
situatie zou nog tijden zo kunnen doorgaan en was echt uitzichtloos.
De arts verklaarde dat het nog maar de vraag was of hij tot uitvoering van euthanasie had
durven overgaan wanneer hij alleen de beschikking had gehad over een schriftelijke wilsverklaring. In dit geval kende hij patiënt echter goed en had hij vaak met hem besproken onder
welke omstandigheden hij euthanasie wenste.
De commissie overwoog met betrekking tot het vereiste van een vrijwillig en weloverwogen
verzoek het volgende.
Op grond van artikel 2, lid 2 Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding, kan een ondertekende schriftelijke wilsverklaring inhoudende een verzoek tot
levensbeëindiging een mondeling verzoek vervangen van een patiënt die niet meer in staat is
om zijn wil te uiten op het moment dat levensbeëindiging concreet aan de orde is, maar die
voordien wel wilsbekwaam was.
In het onderhavige geval had patiënt al vanaf negen jaar voor het overlijden vele malen en

15
uitgebreid naar aanleiding van zijn verschillende, elkaar opvolgende perioden van ziekte met
zijn familie en de arts over levensbeëindiging gesproken.
Patiënt had hierbij telkens aangegeven onder welke omstandigheden hij zijn lijden als
ondraaglijk lijden zou ervaren en levensbeëindiging wenste. Patiënt had dit standpunt en het
euthanasieverzoek vastgelegd in een door hem ondertekende, regelmatig geactualiseerde,
schriftelijke wilsverklaring, terwijl hij wilsbekwaam was.
De arts had naar het oordeel van de commissie aannemelijk kunnen maken dat het in de
schriftelijke wilsverklaring verwoord verzoek door patiënt vrijwillig en weloverwogen was
gedaan.
Met betrekking tot het vereiste van uitzichtloos lijden merkte de commissie op dat er in de
maanden voorafgaand aan het overlijden in de situatie van patiënt geen enkele verbetering
was opgetreden. Deze situatie had, zoals ook door de behandelend specialisten was bevestigd, zonder enig perspectief op verbetering nog tijden kunnen voortduren en kon derhalve
als uitzichtloos lijden worden aangemerkt.
De commissie overwoog dat de patiënt tijdens de vele gesprekken, die hij met de arts over
zijn euthanasiewens had gevoerd, uitvoerig had besproken wat voor hem ondraaglijkheid van
lijden inhield. Zijn schrikbeeld was altijd om in een volledig afhankelijke, in zijn ogen mensonterende, positie te geraken.
Omdat de situatie waarin patiënt inmiddels was komen te verkeren precies deze was waarvoor hij in het verleden had gevreesd en die hij blijkens zijn schriftelijke wilsverklaring uitdrukkelijk niet had gewild, was de arts overtuigd van het ondraaglijk lijden van patiënt. De
arts was in deze overtuiging nog gesterkt door de wanhoop bij patiënt als gevolg van het niet
kunnen communiceren.
Hoewel patiënt vlak voor de levensbeëindiging de ondraaglijkheid van zijn lijden niet meer
zelf onder woorden kon brengen, had de arts uit de houding en de reacties van patiënt zeer
sterk de indruk gekregen dat patiënt de toestand waarin hij nu verkeerde – die hij voordien
altijd als ondraaglijk lijden had omschreven – ook als zodanig ervoer. De arts had zich hierin
gesterkt gevoeld nu patiënt noch tijdens de voorbereidende handelingen voor de euthanasie,
noch tijdens de daadwerkelijke uitvoerende handeling ook maar enig afwerend gedrag had
vertoond.
In tegenstelling tot het op heftige wijze uiten van zijn frustraties op de eerdere momenten
dat hij had geprobeerd te communiceren en dit mislukte, onderging patiënt deze handelingen juist kalm en gelaten.
Gelet op het feit dat de arts door de vele gesprekken die hij eerder met patiënt had gevoerd
zich een zeer goed beeld had kunnen vormen van wat deze als ondraaglijk lijden beschouwde, zoals bevestigd in een schriftelijke wilsverklaring, was de commissie van oordeel dat de
arts tot de overtuiging kon komen dat patiënt ten tijde van de uitvoering van de euthanasie
ondraaglijk leed.
Al was het voor de arts onmogelijk om, gezien het onvermogen van patiënt te communiceren, diens doodswens vlak voor de uitvoering van de euthanasie nogmaals bevestigd te krijgen, hij was er op grond van de schriftelijke wilsverklaring van patiënt, de met patiënt eerder
gevoerde gesprekken én het hiervoor genoemde rustige gedrag tijdens de voorbereiding en
uitvoering van de euthanasie, van overtuigd volgens de wens van patiënt te handelen. Hij had
daarbij nog het volgende overwogen. Met het niet honoreren van de wens van patiënt en het
laten voortbestaan van een situatie, waarvan patiënt in de gesprekken uitdrukkelijk had aangegeven en ook in zijn schriftelijke wilsverklaring had bevestigd deze niet te willen, zou hij
bovendien het risico creëren patiënt – nog langer – te laten lijden tegen diens uitdrukkelijk
wil in.
De commissie was van oordeel dat de arts voldoende had aangetoond terzake de juiste afweging te hebben gemaakt.
Concluderend kwam de commissie tot het oordeel dat de arts aannemelijk had kunnen
maken dat hij tot de overtuiging kon komen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënte en van uitzichtloos en ondraaglijk lijden.

16
Dementie
De casus 4, 5 en 6 zijn voorbeelden van meldingen die
betrekking hebben op patiënten lijdend aan dementie. In
dergelijke gevallen blijkt de arts extra aandacht te schenken
aan de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek
en aan de ondraaglijkheid van het lijden.

Casus 4
Dementie; voor het vaststellen van de wilsbekwaamheid, de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek om levensbeëindiging heeft de arts meerdere deskundigen
geraadpleegd

Bij patiënt, een man in de leeftijdscategorie van 70 tot 80 jaar, was de ziekte van Alzheimer
vastgesteld. Aan de hand van herhaald neurologisch en neuropsychologisch onderzoek was
sprake gebleken van een sinds 2004 langzaam progressief dementieel syndroom met klinische verschijnselen van de ziekte van Alzheimer.
Patiënt leed ondraaglijk onder het feit dat hij grip op de dingen en het leven begon te verliezen en onder het besef steeds verder af te takelen. De ontluistering, het ontbreken van een
toekomstperspectief en het verlies van controle waren ondraaglijk voor hem.
Vier en een halve maand vóór het overlijden had patiënt de arts voor het eerst concreet om
euthanasie verzocht. Hij had het verzoek sindsdien vele malen herhaald. Al eerder, toen duidelijk was geworden dat patiënt leed aan dementie, had hij met de arts gesproken over de
mogelijkheid van euthanasie. Hij had vaak met zijn echtgenote en kinderen over zijn euthanasiewens gesproken. Patiënt had sinds ongeveer een jaar serieus over euthanasie nagedacht.
Er was een schriftelijke wilsverklaring aanwezig.
Voorafgaande aan de wettelijk vereiste onafhankelijke consultatie had de arts de behandelend neuroloog, alsmede een psychiater als deskundigen benaderd. Als consulent werd een
onafhankelijke huisarts, tevens SCEN-arts geraadpleegd. De psychiater zag patiënt voor het
eerst vijf maanden voor het overlijden. Daarna had nog verschillende keren contact plaats
gevonden.
De neuroloog beschreef in zijn verslag dat patiënt uitzichtloos en ondraaglijk leed onder de
geestelijke aftakeling. Hij vocht tegen het verlies van grip op zaken, maar merkte dat het niet
baatte. Patiënt wilde zijn waardigheid behouden. Hij kon het niet meer opbrengen door te
leven. Hij was overgeplaatst naar een verzorgingshuis met andere in meerdere of mindere
mate demente personen, waardoor de aftakeling voor hem alleen maar duidelijker was
geworden. Hij was tot steeds minder in staat en “wist steeds minder van minder”. Patiënt
had reeds in jongere jaren aangegeven geen geestelijke aftakeling te willen doormaken.
Volgens de dochter van patiënt paste dit ook bij zijn nuchtere en rationele aard. Ook eerder
in het ziekteproces had patiënt kenbaar gemaakt euthanasie te wensen wanneer het lijden
ondraaglijk zou worden. In 2008 was een schriftelijke wilsverklaring ondertekend. Hij verzocht uiteindelijk concreet om euthanasie.
Volgens de psychiater bleek bij onderzoek bij zijn eerste contact met patiënt het volgende:
de oriëntatie bij patiënt was gestoord in tijd en plaats. Aandacht en concentratie waren goed
maar (hetero)anamnetisch verminderd. Denken in vorm en beloop imponeerden coherent
maar enigszins leeg alsof de patiënt moeite had om enerzijds de goede woorden te vinden en
anderzijds veel moeite moest doen om bij de les te blijven. Er waren geen aanwijzingen voor
hallucinaties of wanen. De stemming was somber en het affect was enigszins vlak en mat. Er
was sprake van een matig ernstige depressie en matige tot ernstige cognitieve stoornissen.

17
In de verschillende contacten met de patiënt was het de psychiater duidelijk geworden dat
patiënt zich bewust was van zijn cognitieve achteruitgang. Patiënt was bang voor wat de toekomst zou brengen en wilde geen totale ontluistering doormaken. Hij had altijd een hoog
streefniveau in zijn werk en in zijn omgang met anderen gehad. Hij leed erg onder het feit
dat hij iets mankeerde en voortdurend tekort schoot en niet meer de touwtjes in handen
had. Hij was bang dat als hij zijn euthanasiewens niet meer kenbaar kon maken hij niet meer
geholpen zou worden om zijn leven te beëindigen. Hij raakte langzaam zijn capaciteiten
kwijt. Soms was hij de weg kwijt. Op een gegeven moment had hij zijn rijbewijs moeten inleveren en zo ging het door. Hij was bang voor de progressie van de ziekte en voor het feit niet
te weten waar hij terecht zou komen. Hij voelde zich somber, maar gaf aan te begrijpen dat
somberheid een onderdeel was van Alzheimer. Hij trok zich steeds meer terug uit sociale
activiteiten en begon de belangstelling voor zijn omgeving te verliezen. De energie was weg.
Hij had het gevoel dat zijn leven leeg was, verveelde zich vaak en was innerlijk niet meer
tevreden. Het liefst bleef hij thuis. Hij had het gevoel dat zijn situatie hopeloos was. Hij voelde dat het steeds slechter met hem ging. Hij realiseerde zich dat zijn geheugen minder werd
en dat hij meer en meer werd behandeld als iemand met een cognitieve stoornis, hetgeen hij
als zeer pijnlijk ervoer. Hij had geen toekomst meer. Hij wilde zijn waardigheid niet verliezen
en het onomkeerbare verlies van de grip op het leven niet meemaken. Hij wilde sterven
voordat hij zijn naasten niet meer zou herkennen. Hij wilde niet volledig hulpbehoevend worden. Zijn wens om voortijdig dood te gaan en te ontsnappen aan de ontluistering van
dementering was groter dan de wens zijn kleinkinderen te zien opgroeien. Hij wilde zo snel
mogelijk sterven. Zijn euthanasiewens bleef de keren dat de psychiater met de patiënt sprak
onverkort aanwezig.
De psychiater concludeerde dat patiënt wilsbekwaam was en een duurzaam verzoek had om
zijn leven menswaardig te mogen beëindigen voordat de dementie hem de mogelijkheid ontnam zijn naasten te herkennen en zij hem op een voor hem mensonwaardige manier zouden
zien aftakelen. Naar de verwachting van de psychiater zou patiënt niet terugkomen op zijn
wens. Hij had volgens de psychiater een meer dan gemiddeld besef van en inzicht in zijn toenemende cognitieve stoornissen en afnemende adequate functioneren. Vanwege zijn persoonlijkheidsstructuur leed hij hier onder op een meer dan gebruikelijke wijze. De psychiater
constateerde dat de stemmingsstoornis voortkwam uit het besef van patiënt dat hij een progressieve ontluisterende aandoening had waaraan hij niet kon ontsnappen. Patiënt leed
steeds meer onder de angst dat hij op een bepaald moment zijn euthanasiewens niet meer
kenbaar zou kunnen maken en zijn wens daarom niet meer gehonoreerd zou worden. Zijn
wens om het hele dementeringsproces niet volledig mee te hoeven maken had hij al kenbaar
gemaakt voordat hij ziek werd. Deze wens had hij tot op heden gehandhaafd. Patiënt had zijn
euthanasieverzoek onafhankelijk genomen, vrij van dwingende invloed door anderen.
De onafhankelijke consulent was van mening dat de arts het euthanasietraject zorgvuldig had
doorlopen. De arts kende de patiënt al zeer lang. Hij had een psychiater in consult gevraagd
om de wilsbekwaamheid te beoordelen en deze psychiater en ook de neuroloog gevraagd
om te beoordelen of er nog behandelopties aanwezig waren in de vorm van gesprekken, antidepressiva of anderszins. Er waren verschillende antidepressiva uitgeprobeerd, maar deze
hadden geen duidelijk effect gehad.
De consulent concludeerde dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen euthanasieverzoek. De euthanasiewens was consistent en niet door dwang tot stand gekomen. De
psychiater had patiënt wilsbekwaam bevonden. De consulent was van mening dat aan de
zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De commissie overwoog bij de beoordeling van deze casus dat bij patiënten die zich in een
proces van dementie bevinden met grotere behoedzaamheid moet worden gereageerd op
een verzoek om levensbeëindiging. Twijfel kan immers bestaan over de vraag of een patiënt
die aan dementie lijdt wilsbekwaam is en of het verzoek van een dergelijke patiënt, gezien de
aard van de aandoening, vrijwillig en weloverwogen is. Ook is de vraag aan de orde of er
sprake is van ondraaglijk lijden. De commissie was van mening dat de arts in dit geval zeer

18
behoedzaam te werk was gegaan. Hij had naast de onafhankelijke consulent de behandelend
neuroloog en een psychiater als deskundigen geraadpleegd, die vanuit hun kennisgebied hun
visie ten aanzien van onder meer het euthanasieverzoek en het lijden met argumenten hadden onderbouwd.
De commissie oordeelde dat de arts had gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen.

Casus 5
Dementie; uitzichtloos en ondraaglijk lijden

Bij een man in de leeftijdscategorie van 70 tot 80 jaar werd in 2008 een vorm van dementie
vastgesteld. Er was geen behandeling voorhanden en geen genezing mogelijk. Ter palliatie
werd patiënt begeleid met ergotherapie en fysiotherapie. Wegens slaapproblemen kreeg hij
slaapmedicatie. Binnenshuis werden aanpassingen aangebracht.
Patiënt ontwikkelde klachten zoals die voorkomen bij de ziekte van Parkinson. Hij kreeg problemen met de fijne motoriek, had moeite met ruimtelijk inzicht, verloor het overzicht en
had moeite met plannen. Als gevolg hiervan ging de zelfredzaamheid van patiënt achteruit.
Het feit dat hij bij zijn toiletgang geholpen moest worden ervoer hij daarnaast als een inbreuk
op zijn zelfstandigheid. Deze achteruitgang frustreerde hem en maakte hem angstig voor
verdere aftakeling vanwege progressie van de ziekte. Soms leidden zijn angst en zijn schuldgevoelens tot suïcidale gedachten. Volgens een geraadpleegd psychiater moesten deze
gevoelens en gedachten gezien worden in het kader van een aanpassingsstoornis bij een
ernstige somatische ziekte en was er geen sprake van een ernstige depressieve stoornis.
Patiënt leed onder zijn lichamelijke en geestelijke achteruitgang die zou leiden tot volledige
afhankelijkheid, verlies van eigenwaarde en zelfstandigheid. Patiënt leed voorts onder het
besef dat zijn achteruitgang onomkeerbaar was en dat uiteindelijk een vegetatief bestaan in
het verschiet lag. Het lijden was uitzichtloos en mede hierdoor voor patiënt ondraaglijk.
Als consulent werd benaderd een onafhankelijke specialist ouderengeneeskunde, tevens
SCEN-arts. Blijkens het verslag van de consulent trof hij patiënt in een stoel. Patiënt was
geestelijk lichtelijk traag maar wist zijn gedachten rustig uit te spreken waarbij hij soms last
had van woordvindstoornissen. Hij lichtte toe dat zijn neurologische ziektebeeld begon met
het onvermogen knopen te leggen in de touwen van zijn zeilboot. Daarna volgde een geleidelijke, maar onverbiddelijke achteruitgang. Zijn ruimtelijke beleving raakte aangetast en hij
kon niet meer goed plannen. Zijn lichaamsbeheersing faalde. Zo werd hij incontinent voor
urine en kon hij niet meer traplopen. Het volgen van een plot van een film lukte niet meer
en de film werd een verzameling van losse fragmenten.
Een voorgelezen verhaal werd na een halve bladzijde een woordenbrij. Schilderen had hij
moeten opgeven: hij was het stuur over zijn handen kwijt. De ziekte had hem al zijn liefhebberijen ontnomen. Eten en drinken lukten moeizaam. Met moeite kon hij met hulp op een
verhoogd toilet. Hij kon niet goed meer staan, lopen ging nauwelijks en hij had een rolstoel.
Hij had volledige hulp nodig bij opstaan, wassen en aankleden. Patiënt vertelde vooral te
lijden onder zijn verlies van zelfstandigheid. Hij voelde zich langzaam wegzakken in wat hij
ervoer als een minderwaardige vorm van bestaan waarin hij alle regie kwijt was. De consulent
concludeerde dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De commissie overwoog bij de beoordeling van deze casus dat bij patiënten die zich in een
proces van dementie bevinden met grotere behoedzaamheid moet worden gereageerd op
een verzoek om levensbeëindiging. Twijfel kan immers bestaan over de vraag of een patiënt
die aan dementie lijdt wilsbekwaam is en of het verzoek van een dergelijke patiënt, gezien de

19
aard van de aandoening, vrijwillig en weloverwogen is. Ook kan de vraag aan de orde zijn of
er sprake is van ondraaglijk lijden.
De door de arts bij de melding gevoegde brieven van een behandelend neuroloog en een
behandelend psychiater en het uitvoerige consultatieverslag van de SCEN consulent hadden
de commissie extra inzicht gegeven in het lichamelijk en geestelijk lijden van patiënt en in
de wilsbekwaamheid van patiënt ten aanzien van zijn euthanasieverzoek.
De commissie oordeelde dat de arts had gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen.

Casus 6
Dementie; ondraaglijk lijden

Bij patiënt, een man in de leeftijdscategorie van 50 tot 60 jaar, werd in 2004, naar aanleiding
van klachten van moeite met functioneren op het werk, concentratieproblemen, passiviteit
en achteruitgang van het korte termijn geheugen sinds 2001, de ziekte van Alzheimer vastgesteld van het preseniele type. Genezing was niet meer mogelijk. Palliatief werd er gestart
met drie keer per week een dagbehandeling en een experimentele behandeling met Ebixa
om de cognitieve achteruitgang tegen te gaan. In de jaren die volgden ging de toestand van
patiënt geleidelijk steeds verder achteruit. Patiënt werd ook thuis begeleid en was steeds
bezig met bewust afstand en afscheid nemen van de dingen die hij niet meer kon. Daarbij
probeerde hij ook te genieten van de dingen waartoe hij nog wel in staat was. Begin 2009
moest patiënt stoppen met de dagbehandeling omdat hij tot de slechtste groep begon te
horen. Sindsdien werden hij en zijn partner thuis begeleid. Een maand later gaf patiënt aan
geen zin meer in het leven te hebben en van steeds minder dingen te kunnen genieten. Hij
besloot een euthanasieverklaring in te vullen en er een in te spreken op een bandje. Dit leek
patiënt wat rust te geven en daarna maakte hij het naar omstandigheden nog een tijd redelijk. Hij vertelde nog te kunnen genieten van wandelen, gezelligheid en eten met vrienden,
maar gaf ook aan dat hij niet langer wilde leven als dit hem door zijn ziekte zou worden ontnomen. Enkele maanden voor het overlijden ging de toestand van patiënt verder achteruit.
Hij was continu onrustig, liep steeds naar het toilet en werd vaak boos omdat hij werd geconfronteerd met dingen die hij niet meer kon. Het wandelen lukte niet meer omdat hij dan
onrustig werd en steeds naar huis wilde en ook eten met vrienden lukte niet meer. Daarnaast
schrok patiënt vaak van zijn eigen boosheid. Volgens zijn partner was hij altijd een zachtaardige man geweest. Uiteindelijk gaf patiënt vrijwel dagelijks aan niet verder te willen leven
omdat hij zijn lijden als ondraaglijk ervoer.
De arts raadpleegde als consulent een onafhankelijke specialist, tevens SCEN-arts. Volgens
het verslag van de consulent trof ze een goed verzorgd en aangeklede man, zittend in de
woonkamer. Nadat de consulent zichzelf had voorgesteld wist patiënt in grote lijnen wat ze
kwam doen. Hij besefte dat hij de consulent moest overtuigen van zijn verlangen naar de
dood en het lijden dat het leven voor hem betekende, maar slaagde er niet in de consulent
zijn levensverhaal te vertellen. Zijn zinnen waren slechts een enkele keer coherent. Wel was
hij zeer consistent in zijn doodswens. Hij vertelde de consulent meerdere malen dat hij geen
plezier meer in het leven had, dat hij niets meer kon, dat hij zo niet verder kon, dat hij dit
leven niet wilde en dat het zo genoeg was. Naar de inschatting van de consulent had patiënt
een goed ziektebesef en een goed inzicht in zijn ziekte. Ondanks zijn cognitieve beperkingen
was patiënt wilsbekwaam en zijn verzoek vrijwillig en weloverwogen. Volgens de consulent
was patiënt ook niet depressief. De ondraaglijkheid van het lijden van patiënt was voor de
consulent invoelbaar en zijn verlangen naar de dood haast tastbaar. Het lijden van patiënt
was uitzichtloos en actueel; het ging hier niet om vrees voor toekomstig lijden.
De commissie kwam tot de conclusie dat er aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.

20
b. Uitzichtloos en ondraaglijk lijden
De arts heeft de overtuiging gekregen dat er sprake was
van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt.

Het lijden van een patiënt wordt als uitzichtloos beschouwd
als de ziekte of aandoening die het lijden veroorzaakt niet
te genezen is en ook een gedeeltelijk ‘herstel’, waarbij de
symptomen in die mate worden verzacht dat er geen sprake
meer is van ondraaglijk lijden, niet mogelijk is. De uitzichtloosheid blijkt uit de gestelde diagnose en prognose en
wordt door de arts vastgesteld. Bij de beantwoording van de
vraag of er sprake is van een reëel uitzicht op verzachting
van de symptomen moet rekening worden gehouden met
zowel de verbetering die door een (palliatieve) behandeling
kan worden bereikt als met de belasting die deze (palliatieve) behandeling voor patiënt met zich mee brengt. Uitzichtloos in die betekenis slaat op de ziekte of aandoening en de
symptomen. Patiënten gebruiken de term uitzichtloos ook
om aan te geven dat het feit dat er geen verbetering meer
mogelijk is voor hen onaanvaardbaar is en dat zij wensen
dat er een einde komt aan hun lijden. In die zin draagt de
door de patiënt ervaren uitzichtloosheid bij aan de ondraaglijkheid van het lijden.
De ondraaglijkheid van het lijden is moeilijker vast te stellen,
omdat het in beginsel een meer aan de persoon gebonden
begrip is. De ondraaglijkheid van het lijden wordt bepaald
door het door de patiënt ervaren toekomstperspectief, zijn

fysieke en psychische draagkracht en zijn eigen persoonlijkheid. Wat de ene patiënt nog als draaglijk ervaart is voor een
andere patiënt ondraaglijk.
Ondraaglijkheid wordt in meldingen vaak toegelicht met
lichamelijke symptomen als pijn, misselijkheid, benauwdheid, alle gebaseerd op wat een patiënt aangeeft, en ervaringen als uitputting, toenemende ontluistering, toenemende
afhankelijkheid en verlies van waardigheid. In de praktijk
gaat het vrijwel altijd om een combinatie van facetten van
lijden die tezamen de ondraaglijkheid daarvan bepalen. De
ernst van het lijden kan niet alleen worden vastgesteld door
naar de symptomen op zichzelf te kijken, maar wordt uiteindelijk bepaald door de betekenis die deze symptomen
voor deze patiënt hebben, gezien diens levensgeschiedenis
en waardepatroon. Er is per definitie een verschil in beleving van deze symptomen en omstandigheden omdat zij
gebonden zijn aan een persoon.
Voor de arts moet de ondraaglijkheid van het lijden van de
patiënt invoelbaar zijn. De vraag is hierbij niet of voor mensen in het algemeen of voor de arts zelf een lijden als dat van
de patiënt ondraaglijk zou zijn, maar of dat voor deze specifieke patiënt het geval is. De arts dient zich dan ook niet
alleen in de situatie, maar ook in het perspectief van de
patiënt te verplaatsen.
Van centrale betekenis voor het proces van beoordeling door
de commissies is de vraag of de arts aannemelijk kan maken
dat de ondraaglijkheid van het lijden voor hem invoelbaar is
geweest.

Casus 7
Ondraaglijkheid van het lijden wordt veroorzaakt door een combinatie van factoren

Een vrouw in de leeftijdscategorie van 80 tot 90 jaar leed sinds 2004 aan ernstige artrose van
de wervelkolom met onder andere bij herhaling inzakkingfracturen. Zij onderging diverse
behandelingen. Genezing was niet meer mogelijk. Door de pijnstilling middels opiaten en
de optredende bijwerkingen verslechterde de algehele conditie van patiënte de laatste
weken snel. Zij werd geheel bedlegerig; ondanks ophoging van de pijnstilling, morfine, hield
patiënte pijn. Tevens ontstonden er bijwerkingen van de morfine in de vorm van sufheid,
verminderde eetlust en woordvind-problemen.
De ondraaglijkheid van het lijden bestond voor patiënte uit volledige bedlegerigheid en
afhankelijkheid van anderen voor de dagelijkse verzorging, niet meer op de benen kunnen
staan, veel pijn in de rug, obstipatie, moeite met slapen, droge mond, verminderde eetlust
en woordvind-problemen.
Ook leed patiënte ondraaglijk onder de uitzichtloosheid van haar situatie, de volledige
afhankelijkheid, de immobiliteit en de angst voor ontluistering en verlies van waardigheid.
Behalve de al genomen palliatieve maatregelen waren er geen mogelijkheden meer om het
lijden te verlichten. De arts was er van overtuigd dat dit lijden voor de patiënte ondraaglijk
was.

21
De onafhankelijke consulent gaf aan dat de ondraaglijkheid van het lijden voor haar vooral
werd bepaald door volledige immobiliteit en afhankelijkheid zonder enig zicht op verbetering
in de toekomst. Voor de consulent was dit invoelbaar.
De commissie oordeelde dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.

Casus 8
Een nieuwe, levensbedreigende ziekte tezamen met reeds bekende ziektes ging de draagkracht van patiënte ver te boven; het lijden werd daardoor ondraaglijk

Bij patiënte, een vrouw in de leeftijdscategorie van 60 tot 70 jaar, was in de zomer van 2008
een mammacarcinoom vastgesteld. Ze wilde zich hiervoor niet laten behandelen. De verwachting was dat de tumor op korte termijn veel klachten zou gaan geven. Patiënte had een
uitgebreide medische geschiedenis. Er was onder meer sprake van chronische depressies op
grond van een posttraumatische stressstoornis, bijna volledige blindheid en loopstoornissen.
Genezing was niet mogelijk.
Het lijden van patiënte bestond uit het besef een kwaadaardige ziekte te hebben, die tot de
dood zou leiden in combinatie met de therapieresistente chronische depressies. Het lijden
was voor patiënte ondraaglijk. Patiënte was niet in staat om geestelijk met haar traumatische
verleden af te rekenen en dit te verwerken. Ze kon daarnaast een behandeling van de borstkanker geestelijk niet aan. Het lijden was uitzichtloos aangezien er slechts progressie van het
maligne proces in het verschiet lag.
Sinds de diagnose mammacarcinoom was gesteld had patiënte zeer regelmatig om euthanasie verzocht. Jaren geleden had patiënte al een schriftelijke wilsverklaring ondertekend.
Er waren verschillende schriftelijke wilsverklaringen in het dossier gevoegd.
Een onafhankelijke psychiater werd gevraagd de psychiatrische toestand en met name de
wilsbekwaamheid van patiënte te beoordelen. Als consulent werd voorts geraadpleegd een
onafhankelijke specialist ouderengeneeskunde, tevens SCEN-arts.
Eerstgenoemde consulent zag patiënte in het kader van zijn beoordeling vijf maal in een
tijdsbestek van ongeveer drie maanden. Hij kwam tot de conclusie dat het beeld dat patiënte
vertoonde op dat moment niet onder de noemer evidente depressie was te vatten. Wel was
er nu en dan sprake van dysforie, die zich ook leek te uiten in labiliteit van stemming en
affect. Volgens deze consulent leek de wilsbekwaamheid van betrokkene hierdoor niet te zijn
aangetast.
Tijdens het gesprek met de tweede consulent vertelde patiënte over haar jeugd en verdere
leven. Patiënte leed ondraaglijk onder vele angsten en depressies. Het leven was voor haar
geen leven meer en sleepte zich van dag naar dag voort. Ze was vele malen opgenomen
geweest in het ziekenhuis en GGZ-instellingen en was zeer uitgebreid behandeld. Er waren
geen behandelingen meer die haar van haar angsten en depressies konden bevrijden. Ze
wilde zo spoedig mogelijk sterven.
Volgens de consulent leed patiënte uitzichtloos en ondraaglijk onder de depressies en
angsten zonder behandelopties. Ze was helder van geest en consistent in haar wens tot
euthanasie. De ziektelast zou op korte termijn met progressie van de borsttumor verder
toenemen. Patiënte had volgens de consulent het verzoek om levensbeëindiging vrijwillig
genomen. Deze consulent was van mening dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
Bij de behandeling van de melding was het de commissie niet geheel duidelijk geworden
welke klachten patiënte had als gevolg van het mammacarcinoom. De commissie heeft de
arts verzocht de lichamelijke klachten en het verloop van de ziekte te verduidelijken.
Uit het antwoord van de arts bleek dat de klachten ten tijde van de diagnosestelling bestonden uit een matig pijnlijke zwelling in de borst. Ruim een maand na de diagnosestelling werd

22
door de chirurg aangedrongen op behandeling van het proces omdat op korte termijn een
‘onverpleegbare’ situatie dreigde te ontstaan. Patiënte werd toen behandeld om te trachten
groei van het proces te remmen, maar na korte tijd staakte ze de behandeling. Ze wilde niet
verder behandeld worden.
Patiënte was ongeveer een maand voor het overlijden nog wegens een collaps opgenomen
geweest in het ziekenhuis, alwaar een neurologische evaluatie plaatsvond. Er werd toen geen
oncologische verklaring gevonden. Wel was de specialist van mening dat patiënte in een
slechte conditie was geraakt door het hebben van meerdere ziektes tegelijkertijd, te weten
een therapieresistent depressief syndroom, maar ook blindheid en een slechte lichamelijke
conditie gepaard gaande met valneiging. De nieuwe levensbedreigende ziekte bovenop de
andere reeds bekende ziektes ging de draagkracht van patiënte ver te boven, waardoor waarschijnlijk het depressieve syndroom ook was verergerd.
De arts had patiënte regelmatig bezocht. Ze had van het mammacarcinoom, behoudens pijnklachten, weinig last. Haar geestelijke situatie verslechterde echter. Ze bleef bij haar weigering zich te laten behandelen omdat ze een operatieve ingreep of bestraling niet aankon en
toenemende angst vanwege het maligne proces had. Bij ieder bezoek van de arts gaf patiënte
aan niet verder meer te willen.
De commissie overwoog dat de arts voldoende aannemelijk had gemaakt dat er sprake was
van een vrijwillig en weloverwogen verzoek en van een uitzichtloos en voor patiënte
ondraaglijk lijden. De arts had een psychiater geraadpleegd die tot de conclusie was gekomen dat er geen sprake was van een evidente depressie, alhoewel er sprake was van dysforie,
waardoor de wilsbekwaamheid van patiënte echter niet leek te worden aangetast. De SCENconsulent was van mening dat patiënte helder van geest was en consistent in haar euthanasieverzoek.
Voor wat betreft het uitzichtloos en ondraaglijk lijden was het de commissie gebleken dat
patiënte vele malen opgenomen was geweest en uitvoerig was behandeld. Van het mammacarcinoom had ze, behoudens pijnklachten, nog weinig last. Echter het besef een kwaadaardige ziekte te hebben tezamen met de andere reeds bekende ziektes was de draagkracht van
patiënte ver te boven gegaan, waardoor het lijden ondraaglijk was geworden. Ze kon een
behandeling van het mammacarcinoom geestelijk ook niet meer aan. De uitzichtloosheid was
evident. Er waren geen behandelingen meer die haar van haar angsten en depressies konden
bevrijden. Zonder behandeling zou voorts het mammacarcinoom tot de dood leiden.
De commissie oordeelde dat de arts heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen.

Casus 9
Uitzichtloos en ondraaglijk lijden
Combinatie van factoren bepaalt ondraaglijkheid van het lijden

Patiënt, een man in de leeftijdscategorie van 80 tot 90 jaar, had sinds 1993 glaucoom aan
beide ogen. In 2009 was hij vrijwel blind. Ook hoorde hij bijna niets. Door discusdegeneratie
had hij ernstige rugklachten. Er was geen genezing mogelijk en het lijden was uitzichtloos.
Patiënt leed onder het feit dat hij tot niets meer in staat was als gevolg van zijn slechte
gezichtsvermogen en noodgedwongen de hele dag in zijn stoel zat, wachtend op niets.
Slechts onder begeleiding van verzorgend personeel van het verzorgingshuis waar patiënt
woonde kon hij zich met behulp van een rollator nog enigszins verplaatsen; hij was enkele
malen gevallen. Patiënt, die altijd een zelfstandige man was geweest, leed onder zijn afhankelijkheid en de wetenschap dat er geen verandering in zijn situatie zou komen. Voor patiënt
was dit uitzichtloos lijden ondraaglijk.

23
Er waren geen mogelijkheden meer om het lijden te verlichten.
Als consulent werden een onafhankelijke psychiater en een onafhankelijke specialist ouderengeneeskunde, tevens SCEN-arts benaderd.
Volgens het verslag van de eerste consulent trof zij een verzorgde, magere man zittend in
een stoel. Patiënt was blind. Vanwege zijn hardhorendheid moest de consulent haar vragen
enkele malen herhalen. Gedurende het gesprek was het bewustzijn van patiënt helder en was
zijn aandacht goed te trekken en te houden. Duidelijk werd hoe patiënt de laatste jaren vrijwel geheel blind was geworden en alleen licht en donker kon onderscheiden. Televisie kijken
lukte hem al lang niet meer en het werd ook steeds lastiger voor hem om apparaten aan te
zetten en te bedienen. Hij zat maar te zitten, te wachten en te ‘niksen’.
De eerste consulent concludeerde dat er bij patiënt geen sprake was van een psychiatrische
ziekte in engere zin.
De tweede consulent bezocht patiënt tweemaal om het vertrouwen van patiënt te winnen.
De tweede consulent bevestigde in haar verslag allereerst de ziektegeschiedenis van patiënt
en stelde vast dat de eerste consulent geconcludeerd had dat er geen sprake was van psychiatrische problematiek.
Blijkens het verslag van haar beide bezoeken trof de tweede consulent patiënt steeds zittend
in zijn stoel. Patiënt was helder en reageerde adequaat. Hij kon niets meer zien en hoorde
nauwelijks. Hij was volledig afhankelijk. Tot voor kort kon hij nog naar de verslaglegging van
voetbalwedstrijden luisteren, maar daarvoor was zijn gehoor inmiddels te slecht geworden.
Voordat zijn vrouw, met wie hij achtenzestig jaar was gehuwd en die veel voor hem deed,
hem enkele jaren eerder was ontvallen ging het allemaal nog wel. Nu lukte dat niet meer en
bracht hij de dag door met niets doen. Hij zag niets. Reeds een jaar lang had hij aangegeven
dat het leven voor hem niet verder hoefde te gaan. “Je moet je maar eens voorstellen wat het
is om dag in dag uit in een stoel te zitten zonder iets te kunnen zien en maar te wachten op
niets. Dit is geen kwaliteit van leven. Er is ook geen zicht op verbetering. Dit is ondraaglijk”.
Volgens de tweede consulent kon de patiënt goed verwoorden en motiveren waarom zijn
leven en lijden uitzichtloos en ondraaglijk voor hem waren geworden. Volgens de consulent
was dit zeer invoelbaar. De tweede consulent stelde vast dat patiënt wilsbekwaam was en
niet somber.
De tweede consulent vatte samen dat er bij patiënt sprake was van een uitzichtloos en voor
hem ondraaglijk lijden. Er waren geen omstandigheden die de wilsbekwaamheid beïnvloedden. Het verzoek was vrijwillig en weloverwogen tot stand gekomen.
De commissie oordeelde dat de arts overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen had gehandeld.

Ondraaglijk lijden in bijzondere situaties
Dementie
In de paragraaf over het vrijwillig en weloverwogen verzoek
werd al aangeven dat in het algemeen veel aandacht van de
arts is geboden bij een euthanasiewens van patiënten in een
proces van dementering. Op het aspect van de wilsbekwaamheid is in het voorgaande reeds ingegaan.
Daarnaast is bij patiënten met dementie in het bijzonder de
vraag aan de orde of er sprake is van ondraaglijk lijden. De
ondraaglijkheid van hun lijden bestaat veelal uit hun beleving van de bestaande, zich reeds voltrekkende aftakeling
van hun persoonlijkheid, functies en vaardigheden, in het
besef dat dit proces alleen maar zal toenemen en op den
duur zal leiden tot fundamentele afhankelijkheid en een
totaal verlies van zichzelf. Wanneer een patiënt zijn ziekte

reeds ervaart en zich bewust is van de vooruitzichten daarvan, kan een grote, actuele lijdensdruk ontstaan. Van belang
is daarnaast dat ‘angst voor toekomstig lijden’ een reële
inschatting is van het te verwachten verloop van een verdere
achteruitgang. Ook hier geldt weer dat de specifieke
omstandigheden van de situatie bepalen of voor de arts
invoelbaar is dat de patiënt ondraaglijk lijdt.
(De casus 4,5 en 6 dienen als voorbeeld)

Coma
Een belangrijk vraagstuk met betrekking tot het aspect van
ondraaglijk lijden betreft voorts het thema van patiënten in
coma. Omdat een patiënt in coma – vanwege de afwezigheid
van bewustzijn – niet lijdt, kan er dus ook geen sprake zijn
van ondraaglijk lijden. Euthanasie kan dan niet plaatsvinden.

24
Anders dan in geval van coma die (spontaan) is ontstaan als
gevolg van ziekte of daarbij optredende complicaties, kan
uitvoering van euthanasie wel gerechtvaardigd zijn als het
coma een gevolg is van medisch handelen (het toedienen
van medicatie voor symptoombestrijding) en daarom in
principe omkeerbaar is.
Als een patiënt in een toestand van verlaagd bewustzijn
(maar nog niet in coma) verkeert kan een arts aan de hand
van reacties van de patiënt tot de overtuiging komen dat de
betrokken patiënt wel degelijk ondraaglijk lijdt. Om artsen
bij het bepalen van de mate waarin het bewustzijn is verlaagd – en daarmee ook het beantwoorden van de vraag of er
sprake is van een coma – van dienst te zijn en interpretatieproblemen zoveel mogelijk te voorkomen heeft de KNMG,
op verzoek van het College van Procureurs Generaal, de
KNMG-richtlijn Euthanasie bij verlaagd bewustzijn opgesteld, die naar verwachting medio juni 2010 zal worden
gepubliceerd.
Euthanasie bij patiënten in een toestand van verlaagd
bewustzijn leidt bij de commissies over het algemeen tot
vragen. De commissies gaan dan de specifieke feiten en
omstandigheden na. Op basis daarvan kan een commissie
in een dergelijke casus tot het oordeel komen dat overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen is gehandeld.
Het komt voor dat artsen overgaan tot uitvoering van
levensbeëindiging bij niet meer aanspreekbare patiënten
omdat zij zich gehouden achten aan hun belofte aan de
patiënt diens euthanasieverzoek te honoreren, waarbij met
het ontstaan van een coma geen rekening is gehouden. Een
arts moet zich er echter terdege van bewust zijn dat een dergelijke, onvoorziene situatie zich kan voordoen. Voor elke
belofte bestaan er uitzonderingsclausules, waardoor een
belofte niet meer kan en hoeft te worden nagekomen. Zo
ook voor de belofte de euthanasie te zullen uitvoeren; daarvoor geldt altijd de uitzonderingsclausule dat er niet meer
tot euthanasie kan worden overgegaan als de patiënt in een
toestand is geraakt waarin niet meer kan worden gesproken
van ondraaglijk lijden.
De commissies, evenals de KNMG, adviseren dan ook aan
artsen zich te onthouden van ongeclausuleerde toezeggingen aan patiënten en hun naasten, die niet kunnen worden
waargemaakt

Palliatieve sedatie
Bij palliatieve sedatie wordt het bewustzijn van een patiënt
opzettelijk verlaagd om in de laatste levensfase het onbehandelbare lijden weg te nemen. Palliatieve sedatie kan dan

5 Zie KNMG-richtlijn palliatieve sedatie, herzien in 2009.

ook alleen worden toegepast als het overlijden spoedig is
te verwachten5. De mogelijkheid palliatieve sedatie toe te
passen betekent niet altijd dat de vraag om euthanasie verdwijnt. Er zijn patiënten die palliatieve sedatie uitdrukkelijk afwijzen en aangeven tot het einde toe bij bewustzijn te
willen blijven. In dat geval kunnen arts en patiënt tot de
overtuiging komen dat er geen redelijke andere oplossing is.

c. Voorlichting aan de patiënt
De arts heeft de patiënt voorgelicht over de situatie waarin
deze zich bevond en over diens vooruitzichten.

In het kader van deze zorgvuldigheidseis beoordelen de
commissies of de arts de patiënt heeft voorgelicht over zijn
ziekte en vooruitzichten en op welke manier de arts dat
heeft gedaan. Voor een weloverwogen verzoek van de patiënt
is noodzakelijk dat hij volledig inzicht heeft in zijn ziekte,
de gestelde diagnoses, behandelmogelijkheden en prognoses.
Het is de verantwoordelijkheid van de arts erop toe te zien
dat de patiënt volledig is geïnformeerd. Hij moet dat ook
actief verifiëren. Deze zorgvuldigheidseis leidde in geen van
de gemelde gevallen tot opmerkingen van de commissies.

d. Geen redelijke andere oplossing
De arts is met de patiënt tot de overtuiging gekomen dat er
voor de situatie waarin deze zich bevond geen redelijke
andere oplossing was.

Het moet duidelijk zijn dat er voor het lijden van de patiënt
geen andere reële uitweg meer is en dat levensbeëindiging
op verzoek of hulp bij zelfdoding als enige oplossing is overgebleven om het lijden weg te nemen. Voorop staat de zorg
voor en de behandeling van de patiënt en het beperken en
zoveel mogelijk wegnemen van het lijden, ook als blijkt dat
er geen genezing meer mogelijk is of de patiënt geen (verdere) therapie wenst. Het bieden van goede palliatieve zorg
staat centraal bij beslissingen rond het levenseinde. Dat wil
niet zeggen dat de patiënt iedere mogelijke (palliatieve)
behandeling moet benutten. Ook een patiënt die verkeert
in een situatie van uitzichtloos en ondraaglijk lijden mag
(palliatieve) behandeling of verzorging weigeren. Het weigeren van een behandeling is een belangrijk onderwerp van
gesprek tussen arts en patiënt.
Bij een dergelijke weigering kan bijvoorbeeld een rol spelen
dat sommige (palliatieve) behandelingen bijwerkingen hebben die voor een patiënt moeilijk te verdragen en/of niet
aanvaardbaar zijn; het effect van de behandeling weegt dan
voor hem niet op tegen de nadelen ervan.

25
Ook zijn er patiënten die bang zijn suf te worden of het
bewustzijn te verliezen en daarom geen hogere doses (morfine) willen. De arts moet de patiënt dan goede voorlichting
geven en met hem bespreken of deze angst terecht is, omdat
de sufheid en verwarring nogal eens van korte duur zijn.
Als arts en patiënt dan tot een gemeenschappelijke conclusie komen, wordt van de arts verwacht dat hij in de verslaglegging ten behoeve van de beoordeling door de commissie,

aangeeft waarom eventuele andere oplossingen voor deze
patiënt niet redelijk of onaanvaardbaar werden geacht.
In dit verslagjaar heeft de commissie eenmaal geoordeeld
dat de arts niet samen met de patiënt tot de overtuiging was
gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich bevond
geen redelijke andere oplossing bestond (casus 10).

Casus 10
Redelijke andere oplossing
De arts was niet samen met de patiënt tot de overtuiging gekomen dat deze ontbrak
Oordeel: onzorgvuldig

Bij patiënt, een man in de leeftijdscategorie van 70 tot 80 jaar, werd in begin 2009 een gemetastaseerd niet-kleincellig longcarcinoom gediagnosticeerd. Er was sprake van metastasering
in het para-cardiale vet en er was een peritonitis carcinomatosa. Genezing was niet mogelijk.
Patiënt wees palliatieve chemotherapie af.
Het lijden van patiënt werd bepaald door pijn, dyspnoe, vermoeidheid, misselijkheid en
braken.
Voor patiënt was dit lijden ondraaglijk.
Volgens de arts waren er naast de reeds genomen maatregelen geen mogelijkheden meer
om het lijden te verlichten.
De arts raadpleegde als consulent een onafhankelijk verpleeghuisarts tevens SCEN-arts, die
vaststelde dat er sprake was van uitzichtloos en voor patiënt ondraaglijk lijden. Zij gaf aan dat
het lijden (tijdelijk) nog iets verlicht zou kunnen worden door wijziging van de medicatie,
maar verwachtte daarbij ook dat het pleuravocht en daarmee de kortademigheid weer snel
zouden toenemen.
De arts had een zeer summier verslag opgesteld, waardoor onduidelijk was hoe de situatie
van patiënt zich de laatste twee maanden voor zijn overlijden had ontwikkeld, wat door de
arts in die periode was gedaan en wat door de arts met patiënt was besproken. De arts gaf
een uitgebreide mondelinge samenvatting van de ziektegeschiedenis van patiënt vanaf
december 2008.
De arts verklaarde dat patiënt over zijn diagnose en prognose in eerste instantie was ingelicht
door de longarts. Later had de arts hierover met patiënt gesproken in het bijzijn van zijn
zoon en dochter. Patiënt wilde geen verdere behandeling.
Patiënt bracht euthanasie meermalen ter sprake. Hij vroeg de arts: “als het zover is dat het
niet meer gaat dan helpt u mij…”.
Volgens de arts uitte patiënt zijn verzoek weloverwogen. Hij was zich bewust van zijn situatie. Ook met de longarts had patiënt gesproken over euthanasie.
Een week voor het overlijden uitte patiënt een concreet verzoek om euthanasie.
Desgevraagd gaf de arts aan dat hij kennis had genomen van het verslag van de consulent en
de daarin opgenomen aantekening van de consulent dat er nog wel iets aan de medicatie te
wijzigen zou zijn. De arts gaf aan dit niet verder met patiënt besproken te hebben, omdat
patiënt hevig benauwd was en omdat hij alleen woonde. De arts was van mening dat patiënt
geen mantelzorg, nachtzorg of thuiszorg of iets dergelijks wilde. De arts heeft deze opties
daarom niet met patiënt besproken. Patiënt ging er, evenals de meeste mensen die in deze
streek wonen, van uit dat: “de arts weet wat goed voor hem is”.

26
De arts had patiënt morfine op een pomp kunnen geven maar patiënt gaf aan dat het voor
hem afgelopen was. De arts had wel meer medicatie kunnen geven, maar hij zou patiënt niet
hebben kunnen garanderen dat het dan beter zou gaan. Patiënt gaf ook aan dat hij niet meer
wilde. Hij was erg benauwd en misselijk en moest braken.
De arts zei dat als pijn de hoofdklacht zou zijn geweest hij wel iets daartegen had kunnen
doen. Nu de benauwdheid voor patiënt zeer hevig was kon hij hem niets bieden. Alleen het
in coma brengen van patiënt zou een mogelijkheid zijn geweest. De arts wilde niet experimenteren met middelen. Hij wilde ook geen verwachtingen wekken die hij niet kon waarmaken.
De commissie overwoog ten aanzien van de vraag of de arts met patiënt tot de overtuiging
kon komen dat er voor de situatie waarin deze zich bevond geen redelijke andere oplossing
was het volgende.
Uit de verslaglegging van de consulent bleek dat de consulent nog (tijdelijke) andere mogelijkheden zag om het lijden van patiënt te verlichten, namelijk wijzigen van de medicatie.
De arts had tijdens het gesprek aangegeven dat hij deze mogelijkheid niet met de patiënt
had besproken en ook mogelijkheden zoals mantelzorg, nachtzorg of thuiszorg niet met de
patiënt had besproken.
De arts was er op voorhand, op basis van een eigen inschatting, van uit gegaan dat patiënt
niets meer zou willen.
Het besluitvormingsproces met betrekking tot het toepassen van levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding is een zaak van arts en patiënt samen. Het moet duidelijk zijn dat
er voor het lijden van de patiënt geen andere reële uitweg meer is en dat levensbeëindiging
op verzoek of hulp bij zelfdoding als enige oplossing is overgebleven om het lijden weg te
nemen.
Alle ter beschikking staande mogelijkheden in het kader van palliatieve zorg moeten door de
arts worden onderzocht, maar ook met patiënt worden besproken.
De commissie was van oordeel dat de arts met de patiënt had moeten bespreken, welke
alternatieven ter beschikking stonden om het lijden van de patiënt te verlichten. Pas na afwijzing door patiënt had de arts samen met de patiënt tot de conclusie kunnen komen dat er
geen andere mogelijkheden waren om het lijden te verlichten.
De commissie kwam derhalve tot het oordeel dat de arts had verzuimd te toetsen of hij
samen met de patiënt tot de overtuiging heeft kunnen komen dat voor de situatie waarin
deze zich bevond geen redelijke andere oplossing was.
De commissie oordeelde dat de arts niet had gehandeld overeenkomstig de wettelijke zorgvuldigheidseisen.

e. Consultatie
De arts heeft ten minste één andere, onafhankelijke arts
geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien en schriftelijk
zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen
a. tot en met d.

Vereist is dat een tweede, onafhankelijke arts de patiënt ziet
en zijn oordeel geeft over de zorgvuldigheidseisen zoals
voornoemd onder a. tot en met d. Deze consulent zal een
zelfstandig en onafhankelijk oordeel moeten geven en daarvan schriftelijk verslag moeten doen.
Het raadplegen door de arts van een collega, die, voorafgaande aan de uitvoering van de levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding, zelfstandig een deskundig en

onafhankelijk oordeel geeft over de zorgvuldigheidseisen
a. tot en met d. is wettelijk verplicht. Een dergelijke consultatie is bedoeld om een zo zorgvuldig mogelijk besluitvormingsproces van de arts te waarborgen. De consultatie helpt
de arts om na te gaan of (al) aan de zorgvuldigheidseisen is
voldaan én te reflecteren alvorens hij besluit tot het inwilligen van het verzoek. De consulent ziet de patiënt om te
beoordelen of de arts die de levensbeëindiging wil gaan uitvoeren niets over het hoofd heeft gezien in het kader van de
zorgvuldigheidseisen. Het gaat om een formeel raadplegen
van een tweede arts met een gerichte vraagstelling. Daarbij
verstaat de commissie onder ‘raadplegen’ het kennisnemen
van de bevindingen van de consulent en het hiermee samenhangend meewegen van deze bevindingen bij de beoordeling
van het verzoek van patiënt tot levensbeëindiging.

27
Een consulent moet onafhankelijk zijn ten opzichte van
zowel de arts als de patiënt.
Dat betekent onder meer dat er geen familieband of zakelijke relatie mag bestaan tussen arts en consulent en in beginsel ook geen samenwerkingsrelatie in bredere zin. Zij
mogen dus ook niet in dezelfde maatschap werkzaam zijn.
In de praktijk worden de commissies geconfronteerd met
diverse vormen van zogeheten HOED (huisartsen onder een
dak) constructies. Binnen die constructie werken de artsen
niet in een maatschap samen met gemeenschappelijke zorg
voor hun patiënten, maar maken zij wel gebruik van gezamenlijke faciliteiten. Zij huren dan bijvoorbeeld gezamenlijk praktijkruimte, gebruiken gezamenlijk computersystemen of delen hun patiëntenbestanden. Het blijft op voorhand lastig aan te geven welke verschijningsvorm van een
HOED constructie wel de onafhankelijkheid in het geding
brengt en welke niet, omdat deze informatie doorgaans niet
wordt gegeven. De commissies zullen daarom bij twijfel
altijd nadere vragen stellen als de arts en de consulent
samen in een dergelijke constructie werkzaam zijn.
De schijn van niet-onafhankelijkheid kan ook ontstaan
wanneer dezelfde artsen regelmatig over en weer als uitvoerend arts, dan wel als consulent optreden en op die manier
als het ware een vast duo vormen. Daarmee kan een ongewenste situatie ontstaan, omdat er dan terecht vragen over
de onafhankelijkheid kunnen worden gesteld. De commissies zijn van mening dat bij de raadpleging door een arts
van steeds dezelfde consulent al snel de onafhankelijkheid
van het oordeel van de consulent onder druk kan komen te
staan. Men dient de schijn van niet-onafhankelijkheid te
allen tijde te vermijden.
Ook kan het voorkomen dat een meldend arts en een consulent elkaar kennen vanuit een privésituatie of uit een intervisiegroep. Kennis vanuit een privésituatie betekent niet per
definitie dat de consulent niet in staat zou zijn te komen tot
een onafhankelijk oordeel, maar heeft wel degelijk de schijn
van niet-onafhankelijkheid tegen. Kennis vanuit een intervisiegroep, een professionele activiteit, hoeft niet een schijn
van niet-onafhankelijkheid op te leveren. Maar dan hangt
het van de omstandigheden in de intervisiegroep af of dit de
onafhankelijke beoordeling door de consulent in de weg
staat. Belangrijk is dat arts en consulent zich daarvan
bewust zijn en hun mening daarover inzichtelijk maken
aan de commissie.
In het Standpunt Federatiebestuur KNMG inzake euthanasie
2003 (blz.15) wordt expliciet aangegeven dat de onafhankelijkheid van de geconsulteerde arts gewaarborgd moet zijn.
Volgens het Federatiebestuur impliceert een en ander dat
bijvoorbeeld een praktijkgenoot, een medelid van een maatschap, een arts-assistent, een familielid of een arts die
anderszins in een afhankelijkheidsrelatie staat tot de arts
die het consult inroept, in principe niet in aanmerking
komt om als formele consulent op te treden. Ook de schijn
6 De checklist consultatieverslag euthanasie en hulp bij zelfdoding kan als
leidraad dienen en is te vinden op www.euthanasiecommissie.nl

van afhankelijkheid dient volgens dit Standpunt te worden
vermeden.
De onafhankelijkheid van de consulent ten opzichte van de
patiënt houdt onder meer in dat geen onderlinge familiebetrekking of vriendschap bestaat, dat de consulent geen
medebehandelaar is (geweest) en dat hij patiënt ook niet uit
de waarneming kent (in casus 11 is de palliatief consulent
niet als zodanig opgetreden, waardoor hij als onafhankelijk
consulent in het kader van de euthanasieprocedure kon
optreden).
Voor de beoordeling van de melding is de schriftelijke verslaglegging 6 door de consulent van groot belang. Een verslag waarin melding wordt gemaakt van de toestand waarin
de patiënt zich op het moment van het bezoek bevindt en
van de manier waarop deze zich uit over zijn situatie en zijn
wensen, draagt bij aan het verkrijgen van inzicht door de
commissie.
De consulent geeft zijn oordeel ten aanzien van de zorgvuldigheidseisen a. tot en met d. Ook is het wenselijk dat de
consulent uitdrukkelijk ingaat op zijn relatie tot de arts en
de patiënt.
De consulent draagt verantwoordelijkheid voor de eigen
verslaglegging. Dit neemt niet weg dat het de meldend arts
is die verantwoordelijk is voor het uitvoeren van de levensbeëindiging en voor het voldoen aan alle zorgvuldigheidseisen. De arts moet daarom nagaan of het verslag van de
consulent van voldoende kwaliteit is en of de consulent
daarin zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen a. tot en met d. Zo nodig moet hij de consulent daarop
nader bevragen.
Het komt wel voor dat een consulent tijdens het bezoek aan
de patiënt constateert dat aan één van de eisen (nog) niet
wordt voldaan. Voor de commissies is niet altijd duidelijk
wat zich in een dergelijk geval na de consultatie heeft afgespeeld. De commissies stellen in die gevallen nadere vragen
aan de meldend arts. Gedacht kan daarbij worden aan verschillende situaties.
Indien de consultatie in een vroeg stadium plaatsvindt en
de consulent bij zijn bezoek aan de patiënt vaststelt dat er
nog geen sprake is van ondraaglijk lijden of van een concreet verzoek om uitvoering, dan zal dit in het algemeen
betekenen dat een tweede bezoek nodig is.
Als de consulent heeft aangegeven te verwachten dat er
waarschijnlijk op korte termijn wel sprake zal zijn van
ondraaglijk lijden en hij eveneens heeft aangegeven waaruit
dat lijden naar zijn mening zal bestaan is, indien dit
ondraaglijk lijden zich daadwerkelijk op korte termijn
voordoet, noch een tweede consultatie noch een bezoek aan
de patiënt in beginsel noodzakelijk. Toch is het ook in een
dergelijke situatie raadzaam dat de arts de consulent (telefonisch) consulteert.

28
Als de ondraaglijkheid van het lijden voor de consulent wel
degelijk reeds invoelbaar is, maar de patiënt nog geen concreet verzoek om uitvoering van de euthanasie heeft gedaan,
bijvoorbeeld i.v.m. afscheid van familie, is een tweede consultatie in beginsel niet noodzakelijk.
Bij een langere tijdsduur of minder voorspelbare ontwikkelingen zal een tweede bezoek van consulent aan patiënt in
beginsel nodig zijn.
Als er vervolgcontact is geweest tussen de arts en de consulent en/of de consulent de patiënt nogmaals heeft bezocht,
is het belangrijk dat de arts dat bij de melding aangeeft.

De arts zal het oordeel van de consulent zwaar laten wegen;
bij verschil van mening tussen arts en consulent moet de
arts uiteindelijk zijn eigen beslissing nemen. Het is immers
het handelen van de meldend arts dat door de commissies
wordt beoordeeld (voorbeeld casus 12).
‘Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland (SCEN)’
leidt artsen op tot consulent. In het merendeel van de gevallen wordt als andere, onafhankelijke arts een zogeheten
SCEN-arts benaderd. SCEN-artsen hebben ook een rol als
het gaat om het verlenen van steun, bijvoorbeeld in de vorm
van het geven van advies.

Casus 11
Consultatie
Aanvankelijk als palliatief consulent benaderde arts kan in casu niet worden beschouwd
als medebehandelaar; hij trad direct op als onafhankelijk consulent in het kader van het
euthanasieverzoek

Het lijden van patiënt, een man in de leeftijdscategorie van 70 tot 80 jaar, bestond uit ernstige vermoeidheid, niet te beheersen pijn, misselijkheid en braken. Patiënt voelde zich uitgeput en ervoer zijn lijden als ondraaglijk. Behalve de reeds genomen palliatieve maatregelen
waren er geen mogelijkheden meer om het lijden te verlichten.
Als consulent werd benaderd een onafhankelijke huisarts, tevens SCEN-arts. Deze consulent
werd aanvankelijk door de arts benaderd met de vraag hem van advies te dienen vanwege
moeilijk te bestrijden misselijkheid bij een ernstig zieke patiënt die een euthanasiewens had.
Omdat de problematiek complex klonk bood de consulent de arts een consult bij patiënt
thuis aan en vertelde hij dat hij ook als SCEN-arts werkzaam was. Indien gewenst of nodig
zou zijn bezoek aan de patiënt ook het begin van een SCEN-consultatie kunnen worden. De
arts ging op het aanbod in om samen met de consulent bij patiënt op bezoek te gaan en ter
plekke te bezien welke palliatieve mogelijkheden er nog waren. Dit bezoek vond enkele
dagen voor het overlijden plaats. Omdat het de consulent tijdens het contact met patiënt
duidelijk werd dat deze een zeer concrete euthanasiewens had en het geven van adviezen
met betrekking tot de misselijkheid daarmee achterhaald bleek, hebben de arts en hij besloten dat de consulent niet als palliatief consulent maar als onafhankelijke consulent in het
kader van een euthanasieprocedure zou optreden. De consulent sprak alleen verder met
patiënt. Vervolgens heeft de arts een uitgebreid medisch dossier betreffende patiënt aan de
consulent gefaxt.
De consulent bevestigde op basis van zijn gesprek met de patiënt, de informatie van de arts
en de door deze verstrekte medische gegevens, in zijn verslag de ziektegeschiedenis van
patiënt.
Blijkens het verslag trof de consulent een licht dyspnoeische man, zittend op de bank. Hij
maakte een vermoeide en wanhopige indruk. Het bleek dat hij al dagen niet meer had gegeten en nog slechts kleine beetjes water dronk. Patiënt vertelde zijn situatie al zo lang volgehouden te hebben, maar nu niet meer verder te kunnen en euthanasie te wensen. Volgens de
consulent was patiënt ‘helemaal op’. In zijn verslag bevestigde de consulent het uitzichtloos
en voor patiënt ondraaglijk lijden onder lichamelijke en geestelijke uitputting als gevolg van
een complex van aandoeningen. Er waren geen alternatieven om het lijden te verlichten. Het
verzoek was vrijwillig en weloverwogen tot stand gekomen. De consulent was van mening
dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.

29
De commissie overwoog met betrekking tot de zorgvuldigheidseis van consultatie het
volgende.
Door, zodra duidelijk was dat er sprake was van een concreet verzoek om uitvoering van
euthanasie, als SCEN-arts een onafhankelijke consultatie in het kader van de euthanasieprocedure uit te voeren, heeft de palliatief consulent adequaat en in het belang van de patiënt
gehandeld.
De commissie oordeelde dat de arts had gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen.

Casus 12
De arts mag afwijken van oordeel consulent; kwaliteit besluitvormingsproces arts
Oordeel: onzorgvuldig (i.v.m. uitvoering, niet adequaat vaststellen van coma)

Bij patiënte, een vrouw in de leeftijdscategorie van 70 tot 80 jaar, werd in 1965 systemische
lupus erythematosus (SLE) vastgesteld. Daarnaast had patiënte de laatste tien jaar talloze
andere aandoeningen gehad waaronder een chronisch pijnsyndroom met aangetoonde polyarthrose, gewrichtsluxaties en osteoporose. Als gevolg van deze laatste drie aandoeningen
had patiënte veel pijn in de spieren en de gewrichten. De laatste jaren ging de lichamelijke
conditie van patiënte sterk achteruit. De ondraaglijkheid van het lijden bestond voor patiënte
uit de pijnen, de uitzichtloosheid, het verlies van lichamelijke conditie en daardoor steeds
minder mogelijkheden om de door haar gewenste activiteiten te ondernemen. De toenemende afhankelijkheid van medicijnen, de hogere doseringen en de bijwerkingen ervan
waren haar ernstig tot last.
Ook leed patiënte onder de zinloosheid van haar leven.
De arts was ervan overtuigd dat dit lijden voor patiënte ondraaglijk was.
De arts raadpleegde als consulent twee collega-huisartsen, tevens SCEN-arts. De eerste consulent bezocht patiënte tweemaal. De eerste keer vijf maanden voor de levensbeëindiging en
de tweede keer een maand voor de levensbeëindiging.
Bij het eerste bezoek van de eerste consulent deed patiënte zelf de deur van haar flat open.
Ze liep moeilijk en moest zichzelf tijdens het lopen een paar maal ondersteunen. Tijdens het
gesprek zat patiënte op de bank. Ze was twee jaar weduwe en woonde sindsdien alleen.
Patiënte vertelde de consulent dat ze sinds twee jaar een wens had tot levensbeëindiging. Ze
ervoer haar leven als ondraaglijk vanwege de moeilijk te behandelen pijnklachten die veroorzaakt werden door de gewrichtsproblemen (artrose) en de toenemende visusproblemen ten
gevolge van diabetische retinopathie. Patiënte had veel moeite om een doel te vinden in haar
leven. Haar man was overleden en haar kinderen leidden een zelfstandig leven. Door de pijnklachten lag ze veel op bed. Door de visusproblemen kon ze haar grootste hobby, tekenen en
schilderen, niet meer uitoefenen. Patiënte vertelde dat ze werd behandeld voor een depressie. Ook vertelde ze over haar slaapprobleem en de verminderde eetlust. Ze gaf aan dat haar
wens tot levensbeëindiging niet voortkwam uit het somber zijn maar uit het feit dat ze geen
doel meer had in dit leven. Ondanks de depressie achtte de consulent patiënte wilsbekwaam.
Volgens de consulent werd de ondraaglijkheid van het lijden van patiënte sterk beïnvloed
door de zingevingproblematiek. Daardoor was het niet goed mogelijk om een uitspraak te
doen over de uitzichtloosheid van het lijden.
De eerste consulent kwam in zijn eerste verslag tot de conclusie dat er nog niet aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De tweede consulent bezocht patiënte vier maanden voor de levensbeëindiging.
Hij trof een zelfstandige, goed verzorgd uitziende, mobiele vrouw. Patiënte vertelde de consulent dat ze hulp had bij de verzorging van haar woning en bij de boodschappen, maar dat

30
ze verder geheel ADL-zelfstandig was. Ze was wel erg beperkt in het uitoefenen van haar
hobby’s. Door haar pijn was ze steeds meer aan huis gebonden en daardoor afhankelijk van
bezoek. Ze had drie kinderen, maar die sprak ze slechts beperkt. Tijdens het gesprek werd
het thema eenzaamheid een paar keer zichtbaar en ook benoemd. Na het overlijden van haar
echtgenoot had patiënte zich aangemeld voor een leefomgeving met ouderen. Tot haar
diepe teleurstelling was onlangs gebleken dat die aanmelding niet goed was uitgevoerd waardoor de wachttijd nog twee jaar zou zijn. De ondraaglijkheid van het lijden werd voor patiënte enerzijds bepaald door de pijn en de teleurstellende interventies op dat gebied tot dan
toe, maar anderzijds vooral door het gevoel dat het leven zinloos geworden was.
Patiënte besefte dat ze duidelijk depressieve klachten had en ze gaf aan dat ze de tot dan toe
ingezette psychofarmaca als weinig succesvol had ervaren. Volgens de tweede consulent
waren er nog meerdere therapeutische mogelijkheden onvoldoende benut. De pijnbeleving
van patiënte en de invoelbaarheid van de pijn voor de consulent stonden volgens hem op
gespannen voet met elkaar. De tweede consulent raadde de arts ten eerste aan om door een
palliatief consulent de pijnmedicatie te laten herzien.
Ten tweede was hij van mening dat het traject dat was afgelegd rondom de depressieve
klachten van patiënte door de arts inzichtelijker gemaakt diende te worden. Ten derde was
hij van mening dat er aandacht zou moeten worden besteed aan de leefomgeving van
patiënt.
De tweede consulent kwam in zijn verslag tot de conclusie dat er nog niet aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan. Zijns inziens was er bij patiënte nog geen sprake van een concreet
verzoek om euthanasie. De tweede consulent kon de levensmoeheid van patiënte goed
invoelen. Ook kon hij begrijpen dat de lijdensdruk door patiënte werd ervaren als uitzichtloos en ondraaglijk lijden. Daar stond tegenover dat er voor de consulent in redelijkheid nog
een drietal alternatieve opties waren, waaronder het aanvragen van een psychiatrisch rapport, die aan de mogelijke conclusie van zorgvuldigheid in de weg stonden.
Op verzoek van de arts bezocht de eerste consulent patiënte een maand voor de levensbeëindiging opnieuw. Patiënte deed zelf de deur open. Ze liep erg wankel met een stok. Ze was
wanhopig dat haar verzoek om levensbeëindiging nog niet was gehonoreerd. Het slapen ging
steeds moeilijker en patiënte voelde zich toenemend depressief. De evenwichtsproblemen
waren toegenomen en ze kwam de deur niet meer uit. Voor haar verzorging was ze afhankelijk van haar dochter en kleindochter. Patiënte gaf aan het gevoel te hebben dat alles haar
werd ontnomen. Ze voelde zich machteloos en nutteloos.
Volgens de consulent was de depressie van patiënte toegenomen ten opzichte van de vorige
keer. Om die reden voelde hij zich niet langer in staat om een uitspraak te doen over de wilsbekwaamheid van patiënte. De ondraaglijkheid van het lijden werd volgens hem nog steeds
sterk beïnvloed door de zingevingproblematiek, waardoor er volgens de consulent evenmin
een uitspraak was te doen over de uitzichtloosheid.
De eerste consulent kwam opnieuw tot de conclusie dat er niet aan de zorgvuldigheidseisen
was voldaan.
Omdat de commissie bij de behandeling van de melding constateerde dat niet een ondubbelzinnig antwoord kon worden gegeven op de vraag of de arts aan de wettelijke zorgvuldigheidseisen had voldaan, heeft de arts – daartoe uitgenodigd – de volgende mondelinge toelichting gegeven.
De arts kende patiënte al voor zij in zijn praktijk kwam als patiënte omdat zij lid was van een
patiëntenvereniging. In de loop der jaren had patiënte ook diverse aandoeningen gekregen,
waardoor zij steeds meer pijn leed. De pijn was nooit weg. Patiënte kreeg jarenlang in toenemende mate medicatie, ook allerlei antidepressiva, maar zij voelde zich niet beter.
Patiënte probeerde zich toch steeds op te peppen en dingen te ondernemen, zich goed te
verzorgen en mooi te kleden. Vooral in haar laatste halfjaar leed zij veel pijn en kon zij steeds
minder. Zij ging fysiek erg achteruit. Langzaamaan kwam, twee jaar na het overlijden van
haar man, bij haar de overtuiging dat het genoeg was en gaf zij aan: “ik wil niet meer”.
Patiënte had al jaren eerder een doodswens geuit ten overstaan van de arts.

31
De arts besloot met haar het euthanasietraject in te gaan. Hij zag haar lijden. Hij besprak met
haar wel alternatieven, zoals versterven. Ook heeft de arts geprobeerd haar van de medicatieafhankelijkheid af te helpen, wat niet lukte.
Uiteindelijk heeft de arts een SCEN-arts ingeschakeld. Deze SCEN-arts gaf (tot twee keer
toe) een negatief advies. Hij meende dat zingevingproblematiek een deel van het lijden
bepaalde.
De arts vond toch dat hij patiënte moest helpen.
De arts schakelde een tweede SCEN-arts in. Deze raadde onder meer aan de wilsbekwaamheid van patiënte te laten toetsen door een psychiater. De tweede consulent wilde een
depressie, en daardoor beïnvloeding van de wil, uitsluiten. Patiënte gebruikte al heel lang
antidepressiva. Zij nam die in omdat zij dan naar eigen zeggen wat vriendelijker was voor
haar kinderen, niet omdat ze zich depressief voelde. De arts schakelde het Geriatrisch Steunpunt in om dementie uit te sluiten, omdat patiënte af en toe wel eens vergeetachtig was.
Patiënte werd onderzocht en een psycholoog oordeelde dat zij wilsbekwaam was.
Patiënte was in het verleden door een psychiater gezien; de arts wilde die niet opnieuw
inschakelen. De mening van een psychiater zou voor de arts geen meerwaarde opleveren. De
arts gaf aan ook slechte ervaringen te hebben met psychiaters in het kader van de procedure
voor levensbeëindiging. Volgens hem willen de psychiaters te vaak de behandeling overnemen, terwijl zij als consulent worden gevraagd.
Het was duidelijk voor de arts dat patiënte niet verder wilde leven. Daarbij kwam dat als de
arts niet zou ingaan op haar verzoek zij binnen een paar jaar zou sterven als gevolg van de
medische aandoeningen waaraan zij leed. Patiënte wilde haar waardigheid behouden, dat gaf
zij vaak aan. Het lijden van patiënte was met name een fysiek lijden. Zij kon uiteindelijk niets
meer ondernemen, iets wat ze nog wel lang had geprobeerd.
Haar wil werd volgens de arts niet door een depressie beïnvloed. Zij wist precies wat zij
wilde. Zij was persisterend in haar euthanasiewens.
De tweede SCEN-consulent had ook in overweging gegeven een andere woonvorm voor
patiënte te kiezen. Aanvankelijk leek haar dat wel wat. Maar toen zij zich wilde inschrijven
bleek de wachttijd 4 tot 6 jaar te zijn, dat vond patiënte veel te lang.
Dezelfde consulent raadde ook aan een palliatief consulent in te schakelen. Patiënte is daar
geweest. Dit bezoek heeft parallel aan het bezoek aan een psycholoog van het Geriatrisch
Steunpunt plaatsgevonden. Zij is op aanraden van de pijnspecialist met methadon gestart.
De beide SCEN-consulenten vonden haar positief overkomen en uiterlijk goed verzorgd. Zo
deed zij zich ook voor, dat was haar attitude. Zij deed zich beter voor dan zij was.
De arts was ervan overtuigd dat er geen andere oplossing dan euthanasie was voor patiënte.
Twee jaar eerder was dat misschien nog wel het geval geweest, maar nu was de toestand van
patiënte erg verslechterd. In de tussentijd had patiënte zich nog laten opereren aan een oog,
maar haar zicht was niet echt verbeterd, zodat zij ook niet meer kon lezen.
De arts had haar bewust de regie over het te nemen besluit gegeven, zij moest er zelf voor
kiezen. De arts voelde zich wel vrij om nee te zeggen. Als hij het niet had gewild had hij het
ook niet gedaan. Hij wilde haar echter wel de keuze geven menswaardig te sterven. De arts
heeft haar daarom bewust zelf het drankje met pentobarbital laten drinken. Zo legde hij ook
de verantwoordelijkheid bij haar neer. Toen het besluit was genomen om over te gaan tot
levensbeëindiging heeft de arts haar nog een weekend laten nadenken over haar keuze. Toen
hij na dat weekend bij haar kwam zat zij klaar. Zij nam zelf de drank.
De commissie overwoog ten aanzien van de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het
verzoek het volgende.
Het was de commissie gebleken dat patiënte en de arts sinds 2004 het onderwerp euthanasie meermalen hadden besproken. In 2006 had patiënte de arts voor het eerst concreet
om euthanasie verzocht en haar verzoek regelmatig herhaald. Er was een schriftelijke wilsverklaring. De arts had tijd nodig gehad om het verzoek om levensbeëindiging te honoreren.
De arts besloot uiteindelijk mee te gaan in het verzoek en startte de procedure.

32
Dat patiënte antidepressiva gebruikte, wil volgens de commissie niet zeggen dat zij ten aanzien van haar verzoek om levensbeëindiging wilsonbekwaam zou zijn. Uit hetgeen de arts de
commissie schriftelijk en mondeling heeft uitgelegd (bijvoorbeeld dat patiënte nog lange tijd
probeerde zich netjes te kleden en er op uit te gaan en sociale contacten had) kan de commissie opmaken dat patiënte niet in die mate depressief was dat zij haar wil ten aanzien van
haar verzoek niet meer kenbaar kon maken.
Ook de beide consulenten waren niet van oordeel dat patiënte wilsonbekwaam was, al vond
de consulent die patiënte het laatste bezocht, dat patiënte wel toenemend depressief was.
De tweede consulent gaf het advies een psychiater in te schakelen. Dit heeft de arts om hem
moverende redenen niet gedaan. Wél schakelde hij het Geriatrisch Steunpunt in om dementie uit te sluiten, aangezien patiënte af en toe wel eens vergeetachtig was. Hem werd als
conclusie door de daaraan verbonden verpleeghuisarts mede namens de psycholoog meegedeeld dat er geen cognitieve stoornissen waren bij patiënte.
Het ware beter geweest, aldus de commissie, als de arts zich, gezien de complexiteit van
deze situatie had laten adviseren door een psychiater. Gezien de voorgeschiedenis van
patiënte en het feit dat zij al gedurende lange tijd antidepressiva slikte en een consistente
doodswens had, alsmede gezien de conclusies van beide consulenten en het Geriatrisch
steunpunt, was de commissie echter van mening dat de arts niet onzorgvuldig heeft gehandeld door dit na te laten.
De uitspraak van de arts dat patiënte precies wist wat zij wilde en dat zij persisteerde in haar
euthanasiewens had de commissie ervan overtuigd dat patiënte haar verzoek wilsbekwaam
had geuit. Er was bovendien de genoemde schriftelijke wilsverklaring.
Het feit dat de arts patiënte nog een weekend had laten nadenken over haar verzoek,
alvorens tot de levensbeëindiging over te gaan, had de commissie gesterkt in haar oordeel.
Patiënte had volgens de arts alle vrijheid om af te zien van haar verzoek, maar zij keek uit
naar zijn komst.
De commissie oordeelde dat de arts tot de overtuiging kon komen dat er sprake was van een
vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënte.
Ten aanzien van de uitzichtloosheid en ondraaglijkheid van het lijden overwoog de commissie dat zij met de arts had gesproken over de ondraaglijkheid van het lijden van patiënte. De
arts had aangegeven dat patiënte al jaren last had van een scala van aandoeningen. Met name
de aandoeningen aan de gewrichten veroorzaakten veel pijn en beperkten patiënte in haar
mobiliteit. De commissie was overtuigd van de aandacht en zorg die de arts in dit kader aan
patiënte had besteed. Van het feit dat het fysieke lijden op de voorgrond stond, had de arts
de commissie met name tijdens het gesprek kunnen overtuigen. Ook had de arts duidelijk
kunnen maken dat het voor patiënte door de visusproblemen en de fysieke pijn en beperking, moeilijk was nog zinvolle activiteiten te ontplooien.
De commissie had zich afgevraagd of er voor patiënte nog reële alternatieven waren om haar
lijden te verlichten; dit naar aanleiding van de verslagen van de consulenten en het Geriatrisch steunpunt. In de beleving van patiënte waren de genoemde mogelijkheden geen redelijke (behandel)alternatieven die haar lijden zouden kunnen verlichten.
Hoewel beide consulenten aangaven dat het lijden huns inziens voor patiënte nog niet uitzichtloos was omdát er – de bovengenoemde – andere mogelijkheden zouden zijn, kwam de
commissie tot het oordeel dat, gezien de vele inspanningen die patiënte zich op dit vlak in
samenspraak met de arts had getroost, er voor haar geen redelijke andere oplossing meer
was en dat de arts samen met de patiënte tot deze overtuiging heeft kunnen komen. De
commissie was derhalve van oordeel dat de arts tot de overtuiging heeft kunnen komen dat
het lijden uitzichtloos en ondraaglijk was.
Ten aanzien van de consultatie overwoog de commissie het volgende.
In het onderhavige geval had de arts twee consulenten ingeschakeld.
Het feit dat de eerste consulent van mening was dat er nog niet was voldaan aan de zorgvuldigheidseisen omdat hij meende dat niet aan het vereiste van uitzichtloosheid was voldaan,

33
bracht de arts ertoe een tweede consulent te raadplegen. Deze handelswijze keurt de commissie in beginsel niet af.
Nadat de tweede consulent tot de conclusie was gekomen dat niet aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan omdat deze nog behandelmogelijkheden zag, heeft de arts besloten de
voorgestelde mogelijkheden aan patiënte voor te leggen. Het voorstel, het bezoeken van een
pijnteam, heeft patiënte ingewilligd. Ook heeft de arts de wilsbekwaamheid van patiënte
laten onderzoeken door een psycholoog.
Toen de arts van mening was dat de toestand van patiënte desondanks verslechterde, heeft
hij niet zonder meer de levensbeëindiging op verzoek willen uitvoeren maar hij heeft de eerste consulent nogmaals verzocht patiënte te bezoeken.
De arts heeft voldaan aan het vereiste van consultatie, zelfs diverse malen. De consulenten
hebben patiënte gezien en hebben een schriftelijk oordeel gegeven over de zorgvuldigheidseisen.
Het afwijken van een negatief oordeel van (een of meer van) de consulenten zal, indien het
verzoek niettemin wordt ingewilligd, aan de arts een zwaardere verantwoordingsplicht
opleggen en leiden tot extra aandacht bij de toetsing achteraf. De arts heeft in zijn verslaglegging en de mondelinge toelichting aan de commissie voldoende duidelijk gemaakt hoe hij
tot zijn afwegingen en vervolgens beslissing is gekomen.
Nu de arts blijk heeft gegeven van een zorgvuldig besluitvormingsproces en van een zorgvuldige reflectie op zijn eigen afwegingen is de commissie is van oordeel dat aan het vereiste
van consultatie is voldaan.
Nota bene: de arts had, na orale inname van euthanatica door patiënte, de diepte van het
coma niet vastgesteld alvorens een spierverslappend middel toe te dienen; de commissie
oordeelde dat hij daarom niet conform de zorgvuldigheidseisen had gehandeld.

Casus 13
Consultatie bij patiënte, verkerend in toestand van verlaagd bewustzijn, zonder schriftelijke wilsverklaring
Arts weigert mondelinge toelichting
Oordeel: onzorgvuldig

Bij patiënte, een vrouw in de leeftijdscategorie van 70 tot 80 jaar, werd ruim een half jaar
voor het overlijden een in longen, skelet en lever gemetastaseerd mammacarcinoom vastgesteld. Genezing was niet mogelijk. Ruim een week voor het overlijden kreeg patiënte ernstige, therapieresistente jeuk. Zij werd ook onrustig. De toestand van patiënte verslechterde
enkele dagen voor het overlijden dramatisch. De onrust bij patiënte nam zodanig toe dat zij
zelfs uit bed viel. Zij kreeg hiervoor Haldol en werd gefixeerd in bed. Dit veroorzaakte een
mensonwaardige situatie.
Het lijden van patiënte werd bepaald door pijn, de niet te bestrijden jeuk, onrust, cachexie
en anorexie. Ook de uitzichtloosheid van de situatie droeg bij aan de ondraaglijkheid van het
lijden.
Patiënte had eerder met de arts over de mogelijkheid van levensbeëindiging op verzoek
gesproken en omstreeks drie weken voor het overlijden concreet om levensbeëindiging verzocht. Zij had het verzoek diverse malen herhaald. Er was geen schriftelijke wilsverklaring
aanwezig, omdat patiënte bij opname in het ziekenhuis, waar zij verbleef, niet meer in staat
was om te schrijven.
De arts raadpleegde als consulent een onafhankelijke huisarts, tevens SCEN-arts, die patiënte
een dag voor de levensbeëindiging bezocht. Blijkens het verslag van de consulent trof hij
patiënte slapend aan. Er werd geprobeerd patiënte te wekken. Na wat aandringen opende zij
kort haar ogen zonder dat er contact ontstond. Ondanks herhaalde pogingen om patiënte te

34
wekken, was geen gesprek meer mogelijk. Patiënte kon sinds kort, waarschijnlijk onder
invloed van Haldol, niet meer communiceren.
De consulent kon zijn consultatie niet uitvoeren zoals hij zich had voorgesteld. Hoewel de
consulent een somnolente patiënte zag die niet meer in staat was haar verzoek duidelijk te
maken, kwam hij op grond van de toelichting van de arts, een aanwezige neef en een verpleegkundige van patiënte en de in de status vastgelegde gesprekken met haar tot de conclusie dat patiënte euthanasie wenste.
De neef en de verpleegkundige getuigden dat patiënte de afgelopen 24 uur weer verder fors
achteruit was gegaan; beiden waren zij er van overtuigd dat patiënte euthanasie wenste. Het
was de consulent helder geworden dat patiënte jeuk had, onrustig was en ondraaglijk en uitzichtloos leed. In hoeverre het lijden van patiënte door het verminderde bewustzijn nog
actueel was, was moeilijk te beoordelen. Het staken van toediening van Haldol om daar achter te komen, achtte de consulent onmenselijk. De consulent was, ondanks het feit dat hij
niet op basis van een gesprek met patiënte over alle zorgvuldigheidseisen zijn oordeel kon
geven, overtuigd dat aan deze eisen voldaan was.
Het was de commissie opgevallen dat het verslag van de consulent inconsistent was. De consulent vermeldde enerzijds in zijn verslag dat patiënte ten tijde van zijn bezoek, vermoedelijk
als gevolg van de behandeling met Haldol, niet meer aanspreekbaar was en dat er daardoor
naar alle waarschijnlijkheid geen sprake meer was geweest van ondraaglijk lijden. Anderzijds
concludeerde hij ervan overtuigd te zijn dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
Op grond van klinisch onderzoek wordt aangenomen dat een patiënt in een toestand van
verlaagd bewustzijn niet (meer) lijdt, tenzij tekenen van ernstig lijden waarneembaar zijn. In
zijn algemeenheid zijn de commissies daarom van oordeel dat geen levensbeëindiging dient
te worden toegepast bij patiënten in een dergelijke toestand, waarbij geen tekenen meer
waarneembaar zijn die op een zeker lijden zouden kunnen wijzen of waarbij geen of nauwelijks kans bestaat op een – al dan niet gedeeltelijk – ontwaken. Dit uitgangspunt geldt eens
te meer indien er geen consultatie heeft plaatsgevonden waarbij de consulent uit eigen waarneming een oordeel heeft kunnen geven over de uitzichtloosheid en ondraaglijkheid van het
lijden van patiënte.
In het licht van het bovenstaande heeft de commissie de arts verzocht toe te lichten op
welke wijze het verzoek van patiënte tot levensbeëindiging tot stand was gekomen en in hoeverre er ten tijde van de uitvoering van de levensbeëindiging op verzoek zijns inziens bij
patiënte nog sprake is geweest van ondraaglijk lijden.
De arts schreef in zijn toelichting dat patiënte tijdens het bezoek van de consulent inderdaad
in (sub)comateuze toestand verkeerde. De arts verklaarde dat hij er zich terdege van bewust
was dat euthanasie bij een (sub)comateuze patiënt niet geïndiceerd is. Patiënte was de dag
na het consult, toen de arts haar bezocht, echter helder van geest en compos mentis. De arts
had uitvoerig met haar van gedachten gewisseld. Patiënte had veel last van haar botpijnklachten als gevolg van de metastasering en zij gaf uitdrukkelijk in aanwezigheid van familieleden
aan dat zij op dat moment euthanasie wenste. De arts had daarop de euthanasie uitgevoerd.
Als reactie op de uitnodiging van de commissie voor een gesprek schreef de arts dat hij van
mening was dat hij aan de zorgvuldigheidseisen had voldaan en dat hij op grond daarvan een
gesprek niet meer noodzakelijk achtte.
Omdat naar aanleiding van het verslag van de consulent bij de commissie enkele vragen waren
gerezen wilde de commissie graag van de consulent vernemen hoe hij tot de conclusie kon
komen dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan terwijl patiënte somnolent en niet meer
aanspreekbaar was. Enerzijds concludeerde de consulent dat voldaan was aan de zorgvuldigheidseisen terwijl hij anderzijds constateerde dat het ondraaglijk lijden bij een verminderd
bewustzijn moeilijk te beoordelen was. Daarbij was patiënte niet meer in staat haar wens aan
de consulent kenbaar te maken, terwijl geen schriftelijke wilsverklaring aanwezig was.

35
De commissie deelde het oordeel van de arts niet dat hij bij de toepassing van levensbeëindiging op verzoek bij patiënte, nadat zij weer was bijgekomen uit haar comateuze toestand en
volstrekt compos mentis uitdrukkelijk en herhaaldelijk om euthanasie verzocht, aan de zorgvuldigheidseisen had voldaan. De arts had een consulent geraadpleegd op een moment dat
patiënte, waarschijnlijk als gevolg van toediening van medicatie, (sub)comateus was. Patiënte
was om die reden tijdens het bezoek van de consulent somnolent en niet wekbaar. De consulent had patiënte weliswaar gezien maar hij had niet met haar kunnen communiceren. De
consulent heeft geen oordeel uit eigen waarneming gebaseerd op het gesprek met patiënte
kunnen geven over de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek en het is onduidelijk gebleven in hoeverre de consulent zich, op basis van waarneembare tekenen van ernstig
lijden, een oordeel heeft kunnen vormen over de ondraaglijkheid van het lijden van patiënte.
De consulent heeft ook niet uit eigen waarneming kunnen vaststellen dat patiënte voordat zij
in comateuze toestand kwam te verkeren ondraaglijk leed en dus na afbouw van de medicatie weer in een toestand van ondraaglijk lijden zou terugkeren. De consulent schreef in zijn
verslag dat hij desondanks overtuigd was dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De arts verkeerde blijkbaar in de veronderstelling dat dit voldoende was. De commissie overwoog dat deze veronderstelling blijk gaf van een te beperkte opvatting van het begrip “raadplegen van een andere onafhankelijke arts, die de patiënt heeft gezien”. De arts had geen
bevindingen van de consulent, gebaseerd op een gesprek van deze laatste met patiënte, kunnen meewegen in zijn besluitvorming.
De commissie wijst erop dat een tweede bezoek van de consulent op het moment dat de
situatie van patiënte was gewijzigd en zij weer helder en tot communiceren in staat was,
noodzakelijk zou zijn geweest.
De commissie was van oordeel dat, gezien het feit dat de consulent niet met patiënte heeft
kunnen spreken, er in casu materieel gezien geen of een gebrekkige consultatie had plaatsgevonden. Dit klemde temeer gezien het ontbreken van een schriftelijke wilsverklaring van
patiënte.
De arts had op gebrekkige wijze vorm gegeven aan het begrip raadplegen en zodoende
afbreuk gedaan aan de kwaliteit van de besluitvorming die tot de euthanasie heeft geleid.
Ten aanzien van informatievoorziening door de arts aan de toetsingscommissie was de commissie van oordeel dat het een professionele plicht van de arts is om in te gaan op de uitnodiging van de commissie om een mondelinge toelichting te komen geven. Wanneer een arts
daartoe niet bereid is, kan dat er toe leiden dat de commissie niet kan vaststellen of de arts
aan de zorgvuldigheidseisen heeft voldaan,
De arts was niet ingegaan op de tot tweemaal toe herhaalde uitnodiging van de commissie
om een nadere mondelinge toelichting te geven.
Een aantal relevante vragen was onbeantwoord gebleven. De commissie had mede hierdoor
niet kunnen vaststellen of de arts aan de zorgvuldigheidseisen had voldaan.
De commissie moest dan ook concluderen dat de arts niet heeft gehandeld overeenkomstig
de zorgvuldigheidseisen.

Casus 14
Gezien de tijdsdruk was geen onafhankelijke consultatie mogelijk
Arts heeft in ethisch opzicht zeer zorgvuldig gehandeld
Oordeel: onzorgvuldig

Een patiënte, een vrouw in de leeftijdscategorie van 70 tot 80 jaar, kreeg in 1989 diabetes
mellitus. In 2002 werd zij zowel links- als rechtszijdig gedotterd vanwege perifeer vaatlijden.
Deze ingreep lukte gedeeltelijk. In de daarop volgende jaren ontstond hartfalen wegens

36
coronair ischemie. Patiënte werd hiervoor gedotterd, waarbij een stent werd geplaatst. Het
laatste jaar bleek sprake van een matige mitraalklepinsufficiëntie, van nierinsufficiëntie en
ernstig hartfalen. De laatste twee jaar was in toenemende mate pijn aan de benen ontstaan
vanwege ernstig vaatlijden. De pijn werd bij liggen ondraaglijk. De laatste twee weken waren
necrotische plekken op het linkerbeen dusdanig toegenomen dat patiënte in het ziekenhuis
werd opgenomen. Genezing was niet meer mogelijk en het lijden was uitzichtloos. Besloten
werd een abstinerend beleid te voeren. Medicatie voor het hart en de diabetes werd gestopt.
Het lijden van patiënte bestond uit enorme pijnen, zowel aan het linker- als aan het rechterbeen, ondanks toediening van een zeer hoge dosering morfine via een pomp en toediening
van Dormicum. Ook in subcomateuze toestand kreunde patiënte steeds hard met een van
pijn vertrokken gezicht en had zij nog voortdurend aanvallen van pijnscheuten. Voor patiënte
was dit lijden ondraaglijk.
Vanaf het moment dat in het ziekenhuis een abstinerend beleid was ingezet had patiënte ten
overstaan van de behandelend chirurg en ten overstaan van de arts – haar huisarts –, die haar
in het ziekenhuis bezocht, verklaard dat zij ervan uitging dat binnen enkele uren tot dagen de
dood zou intreden. Een dag voor haar overlijden, toen patiënte had vastgesteld dat de dood
nog steeds niet was ingetreden en zij nog steeds pijn had en daarbij zelfs uren doormaakte
met ondraaglijke pijn, verzocht zij concreet om uitvoering van levensbeëindiging. Zij herhaalde haar verzoek ten overstaan van de arts in het bijzijn van de familie en de verpleging. Een
schriftelijke wilsverklaring was aanwezig.
Met betrekking tot de consultatie werd door de arts vermeld dat wegens tijdsdruk geen
onafhankelijk consulent meer kon worden benaderd.
Over de levensbeëindiging was overleg gevoerd met alle behandelende specialisten en met
de directie van het ziekenhuis. Allen stemden in met de voorgenomen euthanasie.
Op verzoek van de commissie gaf de arts omtrent de gang van zaken tijdens de gehele
euthanasieprocedure, schriftelijk en mondeling, de volgende toelichting.
Patiënte zat de laatste twee jaar ‘in een fuik’. Haar perifere vaatlijden was dusdanig dat zij
alleen nog maar zittend in een stoel kon slapen. Twee jaar voor haar overlijden had zij de arts
al om euthanasie verzocht wanneer de pijn constant zou worden. De laatste weken was de
pijn sterk toegenomen; er werd – tegen beter weten in – bij een cardioloog nagevraagd of zij
met haar terminale hartfalen nog een dotterprocedure zou kunnen ondergaan. Toen patiënte
wegens helse en constante pijnen in het ziekenhuis werd opgenomen, bleek al snel dat dotteren technisch niet meer mogelijk was en dat er evenmin andere behandelingen mogelijk
waren. Aan patiënte werd pijnstilling geboden bij een abstinerend beleid. Daarbij werd haar
gezegd dat zij binnen enkele dagen zou komen te overlijden.
Ten aanzien van de geboden pijnstilling stelde de arts dat patiënte voorafgaande aan de ziekenhuisopname 80 mg morfine per dag toegediend had gekregen. In het ziekenhuis kreeg zij
aanvankelijk echter slechts 20 mg morfine per dag; volgens de IC verpleegkundige had de
morfinepomp niet te snel omhoog gemogen. Hoewel de dosering daarna geleidelijk werd
opgehoogd tot 120 mg per uur bleef patiënte echter met zeer ernstige pijnen kampen. Achteraf bleek dat het infuus waarmee de morfine was toegediend slecht en subcutaan had
gelopen. De suggestie van de arts om een epiduraal katheter aan te brengen was niet door
het ziekenhuis overgenomen.
Een paar dagen na de ziekenhuisopname belde de echtgenoot van patiënte de arts om te
melden dat de volgende dag (zaterdag) vanuit het ziekenhuis een overplaatsing naar het
hospice zou worden geregeld, zodat in het hospice tot uitvoering van euthanasie zou kunnen
worden overgaan, en wel door de arts. Vanwege slechte communicatie door het ziekenhuis
werd de arts er als allerlaatste persoon van op de hoogte gesteld dat hij geacht werd de
levensbeëindiging, waar patiënte dringend om had verzocht, uit te voeren.
De arts lichtte toe dat het ziekenhuis niet graag ingaat op verzoeken om levensbeëindiging.
Volgens het ziekenhuisprotocol moet een patiënt gedurende een week een verzoek om
levensbeëindiging hebben geuit voordat de procedure voor euthanasie kan worden gestart.

37
Omdat de behandelend specialisten van het ziekenhuis in de veronderstelling verkeerden dat
de toestand van patiënte dermate slecht was dat zij op korte termijn een natuurlijke dood
zou sterven, was deze procedure niet gestart. Toen bleek dat patiënte haar lijden, vooral
door de pijn, niet langer kon dragen, was het te laat om de procedure nog te starten.
Nadat de arts had begrepen dat hij geacht werd de levensbeëindiging uit te voeren had hij
met bijna iedereen, die bij de behandeling van patiënte was betrokken, gesproken.
Zo had hij verpleegkundigen, de dienstdoende aios en de behandelend specialisten geraadpleegd.
Daarbij was het hem duidelijk geworden dat de pijn – ondanks het ophogen van de morfine
tot gigantische hoeveelheden – zelfs was toegenomen. Verpleegkundigen stelden dat zij het
niet meer konden aanzien en tekenden uit volle overtuiging als getuigen de euthanasieverklaring om zo uitdrukking te geven aan hun onmacht. De arts-assistent vond het onbegrijpelijk
dat er in het ziekenhuis niemand was die de verantwoordelijkheid wilde nemen om adequaat
te handelen. Familieleden voelden zich ‘belazerd’ omdat er uitdrukkelijk was beloofd dat het
beleid op een goede pijnstilling en op een spoedig overlijden was gericht. Daarentegen leek
de pijn juist erger te worden en toen er sprake was van een uitblijvende dood werd vanuit
het ziekenhuis een overplaatsing naar het hospice aangeboden.
Gedurende de zaterdag was de arts in het totaal vijfmaal naar het ziekenhuis gegaan. In die
tijd was patiënte subcomateus geweest, waarbij zij steeds hard kreunde met een van pijn vertrokken gezicht. Toen dit ondanks het weer ophogen van de morfine en de Dormicum niet
verminderde was hij tot de conclusie gekomen dat zij aan de criteria voor de door haar
gevraagde euthanasie voldeed. Haar steeds uitgesproken wens om euthanasie vond hij zeer
goed invoelbaar. Hij had het als zijn verantwoordelijkheid gevoeld om tot uitvoering van
euthanasie over te gaan, omdat het hem onmenselijk leek om patiënte daartoe eerst nog
naar een hospice over te brengen. De raad van bestuur ging ermee akkoord dat de levensbeëindiging in het ziekenhuis werd uitgevoerd mits de arts de verantwoordelijkheid hiervoor
zou dragen.
Volgens de arts was hij door grote tijdsdruk niet in de gelegenheid geweest om naast
genoemde consultaties ook een onafhankelijke consulent te raadplegen. Hij ging er vanuit
dat de eis van een onafhankelijke consulent in een dergelijke extreme situatie niet een van de
meest belangrijke zorgvuldigheidseisen was. De arts meende dat zijn handelen voldoende
toetsbaar was en dat een onafhankelijk consulent niet anders zou hebben kunnen concluderen dan dat was voldaan aan de zorgvuldigheidseisen.
De commissie merkt op dat de eis in het ziekenhuisprotocol dat een patiënt gedurende een
periode van een week een verzoek om levensbeëindiging moet hebben gedaan niet in overeenstemming kan worden geacht met het in artikel 2 eerste lid onder a van de Wet toetsing
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding bepaalde.
Met betrekking tot de consultatie merkt de commissie het volgende op.
De arts heeft toegelicht dat hij behalve het raadplegen van diverse verpleegkundigen alle bij
de behandeling van patiënte betrokken artsen heeft geconsulteerd. Dezen kunnen echter
niet worden aangemerkt als onafhankelijk consulent als bedoeld in artikel 2, eerste lid sub e
van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
De commissie is van mening dat de arts, door in het belang van patiënte ‘zijn nek uit te steken’ in een niet door hem zelf gecreëerde ernstige situatie, in ethisch opzicht buitengewoon
zorgvuldig heeft gehandeld.
Nu de arts geen onafhankelijke arts heeft geraadpleegd die patiënte heeft gezien en die
schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen, kan de commissie echter niet anders dan tot het oordeel komen dat de arts daardoor niet heeft voldaan aan de
zorgvuldigheidseis ex artikel 2, eerste lid sub e. van de Wet toetsing levensbeëindiging op
verzoek en hulp bij zelfdoding.

38
f. Medisch zorgvuldige uitvoering
De arts heeft de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding
medisch zorgvuldig uitgevoerd.

Bij de uitvoering van een levensbeëindiging op verzoek of
hulp bij zelfdoding wordt voor de methode, de middelen
en de dosering in beginsel het advies 7 van de Koninklijke
Nederlandse Maatschappij ter bevordering der Pharmacie
(KNMP) in de Standaard Euthanatica (2007) gevolgd. De
Standaard Euthanatica gaat bij levensbeëindiging op verzoek uit van intraveneuze toediening van een coma inducerend middel, gevolgd door intraveneuze toediening van een
spierverslappend middel. De KNMP geeft in de Standaard
Euthanatica aan welke middelen voor de uitvoering van
levensbeëindiging op verzoek moeten worden gebruikt.
Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen ‘eerste keus
middelen 8 en ‘tweede keus middelen 9. Met de laatste categorie middelen is minder ervaring (‘evidence’) opgedaan en
bovendien zijn deze middelen minder onderscheidend.
Daarnaast worden in de Standaard Euthanatica nog middelen genoemd die geen alternatief zijn voor het eerste keus
middel. Zij beschrijft daarin voorts welke middelen worden
afgeraden.
Wanneer een arts geen gebruik maakt van een eerste keus
middel dan zullen de commissies de arts nadere vragen stellen. Bij de toetsing van de medisch zorgvuldige uitvoering
is uitgangspunt dat noodoplossingen (tweede keus middelen) toegelaten zijn, mits de arts het gebruik ervan voldoende (of afdoende) motiveert. De commissies zullen dan ook
vragen stellen als het gebruik van de noodoplossingen niet
voldoende is gemotiveerd of wanneer middelen gebruikt
zijn die niet als alternatief zijn genoemd of die worden afgeraden.
Het gebruik van niet geadviseerde middelen kan voor patiënt negatieve gevolgen hebben die te voorkomen zijn door
de geëigende middelen te gebruiken.
De commissies zien dat in sommige gevallen Dormicum
wordt gebruikt als pre-medicatie, alvorens tot levensbeëindiging wordt overgegaan. Voor coma-inductie worden vervolgens wel de voorgeschreven middelen gebruikt. Gebruik
van een middel als Dormicum als pre-medicatie is dan geen
bezwaar. Het is raadzaam dat de arts voorafgaand aan de
uitvoering met patiënt en familie bespreekt wat het effect
van de te gebruiken middelen zal zijn. Met inachtneming

7 Standaard Euthanatica: toepassing en bereiding (2007)
8 Opgenomen in de tabel op pagina 22 van de Standaard Euthanatica: toepassing en
bereiding (2007)
9 Opgenomen op pagina 26 van de Standaard Euthanatica: toepassing en bereiding
(2007)

van de Standaard Euthanatica is van belang dat individuele
wensen van de patiënt worden vervuld.
De KNMP heeft in de Standaard Euthanatica ook vermeld
welke doseringen zij adviseert bij levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. De commissies doen navraag
bij de arts als de dosering niet wordt genoemd of afwijkt
van de Standaard Euthanatica. Indien dit niet wordt vermeld zullen de commissies vragen naar de wijze van toediening.
Gegarandeerd moet zijn dat een patiënt in diep coma is op
het moment van toediening van de spierverslapper. De
dosering van het coma inducerend middel is van groot
belang om ervoor te zorgen dat de patiënt de gevolgen van
de spierverslapper niet kan ervaren. In casus 15 en 16
gebruikten de artsen een lagere dosering coma inducerend
middel dan in de Standaard Euthanatica wordt geadviseerd.
In beide gevallen had de arts zich laten adviseren door een
apotheker. De commissie overwoog dat de arts verantwoordelijk is voor de zorgvuldige uitvoering van de levensbeëindiging. In beide gevallen werd geoordeeld dat de arts niet
overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen had gehandeld nu
niet kon worden gegarandeerd dat de patiënten door de
gebruikte lage dosering van het coma inducerend middel op
het moment van toediening van de spierverslapper in diep
coma waren.
Bij euthanasie, dat wil zeggen levensbeëindiging op verzoek,
is sprake van een actieve handeling van de arts die de euthanatica intraveneus toedient aan de patiënt. Van hulp bij
zelfdoding is sprake als de arts het euthanaticum aan de
patiënt overhandigt en de patiënt dit middel zelf inneemt.
De arts moet bij de patiënt aanwezig blijven totdat deze is
overleden. Mogelijk is immers dat zich complicaties voordoen, bijvoorbeeld dat patiënt de drank weer uitbraakt. De
arts kan dan – alsnog – euthanasie toepassen.
De arts mag de euthanatica ook niet bij de patiënt achter
laten. Dat kan gevaar opleveren, ook voor anderen dan de
patiënt. Casus 18 is daarvan een voorbeeld.

39
Casus 15
Uitvoering met van KPMP advies afwijkende dosering coma inductiemiddel
Diepte coma niet adequaat vastgesteld
Oordeel: onzorgvuldig

Bij patiënte, een vrouw in de leeftijdscategorie van 70 tot 80 jaar, werd in 1993 diabetes mellitus vastgesteld. Door de ziekte ontstond macrovasculaire schade. Vanaf 1995 onderging zij
diverse vaatoperaties aan haar linkeronderbeen, dat acht jaar later werd geamputeerd. De
revalidatie van patiënte verliep daarna goed en zij was lange tijd in staat met een prothese te
lopen. De stomp van het geamputeerde (linker) onderbeen raakte echter na verloop van tijd
zodanig gezwollen en ontstoken dat er geen prothese meer op paste. Begin 2009 ontstonden
niet-genezende wonden aan de rechtervoet. Er was sprake van necrose. Na voorlichting door
de behandelend specialist besloot patiënte af te zien van verdere chirurgische behandeling.
Er was geen genezing mogelijk.
Patiënte was geheel afhankelijk van haar rolstoel, waar zij niet zonder hulp in of uit kon
komen. Zij was volledig invalide en afhankelijk geraakt. Zij at nauwelijks, zij dronk wel water.
Het lukte haar slecht om te slapen. Zij raakte hierdoor erg vermoeid. Patiënte leed onder verregaande aftakeling, onder de totale afhankelijkheid en de steeds verdere inperking van haar
actieradius. Patiënte, die altijd zelfstandig was geweest, leed onder het verlies van regie. Zij
ervoer geen kwaliteit van leven meer. De ondraaglijkheid van het lijden werd vooral bepaald
door de toenemende achteruitgang van haar conditie, het besef dat er geen zicht was op verbetering van haar situatie en de wetenschap dat er alleen verslechtering in het verschiet lag.
De arts voerde de levensbeëindiging op verzoek uit door intraveneuze toediening van
1000 mg Pentothal en 20 mg Pavulon.
Het was de commissie opgevallen dat de door de arts gebruikte dosering voor de coma
inductie afweek van de dosering zoals wordt geadviseerd in de standaard. De commissie
verzocht de arts dit nader te motiveren.
De arts lichtte toe dat deze dosering was aangeraden door de apotheker van patiënte. De
apotheker had bij het vaststellen van de dosering rekening gehouden met de lengte en het
gewicht van patiënte. De arts verklaarde ervan te zijn uitgegaan dat het advies van de apotheker juist was en had dit advies vervolgens opgevolgd.
De arts verklaarde dat het haar inmiddels duidelijk was geworden dat de door haar gebruikte
dosering van 1000 mg Pentothal te laag was. Ze begreep niet dat de apotheker haar daar niet
op had gewezen.
Zij had juist contact met de vaste apotheker van patiënte opgenomen omdat die op de
hoogte was van alle medicatie die aan patiënte gedurende de maanden voor de levensbeëindiging was voorgeschreven. De arts merkte verder op dat het enige belang dat zij wilde dienen het belang van haar patiënten is. Zij besefte dat zij de relevante literatuur beter moest
bijhouden. Zij stond open voor advies en kondigde aan dat zij haar ervaring met betrekking
tot de onderhavige melding met haar collega’s in de FTO en in de HAGRO zou bespreken.
Op de vraag hoe zij had vastgesteld dat patiënte voldoende diep in coma was, antwoordde
de arts dat zij geen pijnprikkel had gegeven, maar goed naar patiënte had gekeken. Haar was
bij bespreking met haar collega’s gebleken dat niet alle collega’s de diepte van het coma vaststellen voordat zij de spierverslapper toedienen.
De commissie overwoog met betrekking tot de uitvoering van de levensbeëindiging het volgende.
Bij de beoordeling van de vraag of de levensbeëindiging naar heersend wetenschappelijk verantwoord medisch inzicht is uitgevoerd hanteert de commissie in beginsel de Standaard
Euthanatica als leidraad. Hierin wordt als coma inducerend middel thiopental in een dosering
van 2000 mg geadviseerd; deze dosering is gewijzigd ten opzichte van de vorige versie (1998)
van dit KNMP advies, omdat de daarin aanbevolen dosering van 1500 mg in sommige gevallen te laag is gebleken.

40
De commissie onderschrijft het uitgangspunt dat moet zijn gegarandeerd dat een patiënt
niet uit zijn coma ontwaakt en dat hij de gevolgen van het nadien toegediende spierverslappend middel niet kan ervaren, reden waarom zij de dosering van het coma inducerend middel van groot belang acht.
De commissie benadrukte dat de arts verantwoordelijk was voor de zorgvuldige uitvoering
van de levensbeëindiging, ook al meende deze te mogen afgaan op het advies van een
deskundige, in casu een apotheker. Uit de meldingsgegevens bleek dat de arts de spierverslapper twee minuten na toediening van het coma inducerend middel aan patiënte had toegediend. Dertien minuten later had de arts de dood vastgesteld. Door toediening van de
Pavulon waren de spieren van patiënte verlamd geraakt, waardoor deze tot niets meer in
staat was. Mocht patiënte op dat moment nog niet volledig in coma zijn geweest dan kon zij
dat vanwege de verlamming van de spieren niet meer kenbaar maken. Gezien de lage dosering Pentothal bestond er geen garantie dat patiënte gedurende de gehele uitvoering van de
levensbeëindiging daadwerkelijk diep in coma was. Dit klemde temeer nu de arts had aangegeven dat zij slechts door goed naar patiënte te kijken had vastgesteld dat deze in coma was,
maar de diepte van het coma niet had vastgesteld door het geven van een pijnprikkel of door
na te gaan of een wimperreflex nog aanwezig was.
De commissie was overtuigd geraakt van de goede bedoelingen van de arts, die meende te
mogen afgaan op de deskundigheid van de door haar geraadpleegde apotheker. De commissie stelde de coöperatieve houding van de arts tijdens het traject, waarin de commissie tot
een oordeel moest komen, zeer op prijs evenals haar voornemen de thans verkregen kennis
in de toekomst toe te passen en uit te dragen.
De commissie kon echter niet tot een ander oordeel komen dan dat de arts de levensbeëindiging niet medisch zorgvuldig had uitgevoerd en daarmee niet had gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen.

Casus 16
De arts heeft door toediening van een lage dosering thiopental het risico genomen dat
patiënt op enig moment gedurende de levensbeëindiging niet in een voldoende diep coma
verkeerde
Oordeel: onzorgvuldig

Bij patiënt, een man in de leeftijdscategorie van 60 tot 70 jaar, werd in maart 2009 een pancreas-staartcarcinoom met uitgebreide metastasering onder andere in milt, lymfeklieren,
longen en lever gediagnosticeerd. Genezing was niet mogelijk. Patiënt kreeg palliatieve
chemotherapie. Patiënt ging desondanks zeer snel achteruit.
Hij was erg kortademig en had ondanks uitgebreide pijnmedicatie ondraaglijke pijnen.
Er werd nog een coeliacusblokkade uitgevoerd. Dit hielp onvoldoende.
Het lijden van patiënt werd bepaald door algehele aftakeling, pijn en benauwdheid.
Naast de reeds genomen maatregelen waren er geen mogelijkheden meer om het lijden te
verlichten.
Blijkens het verslag van de geraadpleegde onafhankelijke consulent was patiënt helder en
reageerde hij adequaat op vragen. Patiënt kon, terwijl hij bij zijn volle verstand was, zijn
euthanasiewens aangeven. Patiënt wilde niet wegteren maar waardig sterven.
De consulent concludeerde dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De arts voerde de levensbeëindiging op verzoek uit door intraveneuze toediening van
660 mg thiopental en 20 mg Pavulon.

41
Het was de commissie opgevallen dat de arts een sterk afwijkende dosering thiopental als
coma-inductor had gebruikt. De commissie maakte zich zorgen over de diepte van het coma
bij patiënt op het moment dat de spierverslapper werd toegediend en wilde daarom weten
hoe de levensbeëindiging feitelijk was verlopen.
De arts vertelde dat hij weinig verstand had van euthanatica en dat hij zich had laten adviseren door de apotheker. De arts had twee injectiespuiten met thiopental meegekregen en hij
had begrepen dat de tweede spuit als reserve was bedoeld. Al snel na aanvang van het intraveneus toedienen van de thiopental raakte patiënt in een diepe slaap en begon luid te snurken. De arts hield daarom op met de toediening van de thiopental. Hij wilde deze fase niet te
lang laten duren. Vervolgens had de arts patiënt pijnprikkels toegediend om te controleren
hoe diep het coma was. Patiënt reageerde niet meer. Vervolgens injecteerde hij de Pavulon.
Het duurde even voordat patiënt stopte met ademhalen. Daarop constateerde de arts dat
patiënt was overleden.
De arts schatte in dat de hele procedure 10 á 15 minuten in beslag heeft genomen. De arts
benadrukte nogmaals dat hij overtuigd was dat patiënt in coma was. Patiënt had geen beweging meer gemaakt. De arts had serieus naar de pijngewaarwording van patiënt gekeken.
De commissie overwoog dat de arts in het onderhavige geval de levensbeëindiging had uitgevoerd door intraveneuze toediening van 660 mg thiopental en 20 mg Pavulon. De arts had
zich laten adviseren door een apotheker. De arts had weliswaar twee injectiespuiten met
ieder 1000 mg thiopental meegekregen maar hij had begrepen dat de tweede spuit als reserve diende.
De arts had aangegeven dat hij alvorens de Pavulon toe te dienen, de diepte van het coma
middels het toedienen van pijnprikkels had gecontroleerd. De arts was overtuigd dat patiënt
in coma was.
De commissie benadrukte dat de arts verantwoordelijk is voor de zorgvuldige uitvoering van
de levensbeëindiging, ook al heeft hij tevoren overleg gepleegd met een apotheker over de
toe te dienen dosering.
De commissie overwoog dat na de toediening van pancuronium de spieren van patiënt verlamd waren waardoor hij nergens meer toe in staat was. Mocht patiënt niet in een voldoende
diep coma hebben verkeerd na toediening van het spierverslappend middel, dan kon dat niet
meer worden herkend vanwege verlamming van de spieren van patiënt.
De commissie was van oordeel dat de arts, door het coma te induceren door middel van
thiopental in de dosering van 660 mg, het risico had genomen dat patiënt op enig moment
gedurende de levensbeëindiging niet in een diep genoeg coma verkeerde.
De commissie merkte daarbij op dat zij niet twijfelde aan de goede bedoelingen van de arts,
die meende te mogen afgaan op de deskundigheid van de door hem geraadpleegde apotheker, maar kon niet tot een ander oordeel komen dan dat de arts de levensbeëindiging niet
medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd, waardoor niet voldaan was aan de zorgvuldigheidseisen.

Casus 17
De arts weigert duidelijkheid te verschaffen over de gebruikte dosering euthanatica
Oordeel: onzorgvuldig

Bij patiënte, een vrouw in de leeftijdscategorie van 60 tot 70 jaar, was in het najaar van 2006
een longcarcinoom vastgesteld. In de laatste maanden voor het overlijden ging de conditie
van patiënte fors achteruit.
Het lijden van patiënte bestond uit zeer heftige pijnaanvallen die nauwelijks te couperen waren
en zeer forse benauwdheid. Dit lijden was voor patiënte ondraaglijk. Het lijden was ook uitzichtloos. Genezing was niet mogelijk en het overlijden was op korte termijn te verwachten.

42
De arts voerde de levensbeëindiging op verzoek uit door intraveneuze toediening van
Nesdonal en Pavulon.
Direct na de ontvangst van de melding heeft de commissie de arts verzocht om haar te
berichten welke hoeveelheden Nesdonal en Pavulon hij had gebruikt bij de uitvoering van de
levensbeëindiging. Omdat de commissie bij de bespreking van de melding nog geen antwoord van de arts had ontvangen, heeft de secretaris na de vergadering telefonisch contact
met de arts opgenomen om de hoeveelheden van hem te vernemen. In dit telefoongesprek
deelde de arts mede dat de doseringen voldoende waren geweest en dat hij niet van plan
was de exacte doseringen kenbaar te maken. In aansluiting hierop heeft het arts-lid van de
commissie telefonisch contact met de arts opgenomen. Het arts-lid heeft in het telefoongesprek geprobeerd de achtergronden van de vraag en de mogelijke gevolgen van het niet verstrekken van de gevraagde informatie uit te leggen. Ook tijdens dit telefoongesprek bleef de
arts onduidelijk over de doseringen van de euthanatica die hij had gebruikt bij de uitvoering
van de levensbeëindiging. Een maand daarop heeft de arts de commissie per brief meegedeeld geen antwoord te zullen geven op de vraag met betrekking tot de exacte hoeveelheid
van de euthanatica, aangezien zijns inziens de vraag buiten de taakstelling van de commissie
zou vallen. De commissie heeft per kerende post de taken en bevoegdheden van de commissie op grond van de Wet toetsing levensbeëindiging en hulp bij zelfdoding duidelijk gemaakt
aan de arts en hem uitgenodigd voor een gesprek. Hierbij heeft de commissie de arts in de
gelegenheid gesteld alsnog schriftelijk te reageren, zo hij daaraan de voorkeur mocht geven.
In antwoord hierop heeft de arts bij brief meegedeeld dat de hoeveelheid van de gebruikte
medicatie niets zegt aangezien de reactie afhankelijk is van de klinische conditie en gewicht
van de patiënt. Hij deelde mede dat het vragen hiernaar zonder inzicht in deze situatie dus
weinig over de zorgvuldigheid zegt. Hij gaf aan dat hij, er van uitgaande dat de schriftelijke
toelichting zou volstaan, geen gebruik zou maken van de mogelijkheid tot een gesprek. Hierop heeft de commissie de arts in deze brief verzocht haar spoedig te berichten over de door
hem gebruikte doseringen en, zonodig, over zijn beweegredenen om van het advies van de
KNMP in de Standaard Euthanatica (2007) af te wijken, zodat de commissie tot een beoordeling van de melding zou kunnen komen. Voor een aanvullende toelichting is de arts niet
verschenen in genoemde commissievergadering en tijdens deze vergadering was nog geen
schriftelijk bericht van de arts ontvangen.
Voor wat betreft de vraag of de arts de levensbeëindiging medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd merkt de commissie het volgende op. De arts heeft de commissie bericht Nesdonal en
Pavulon te hebben gebruikt bij de uitvoering van de levensbeëindiging. Hij heeft, ondanks
herhaald verzoek van de commissie, niet meegedeeld welke hoeveelheden hij had gebruikt.
De arts heeft derhalve niet alle benodigde informatie aan de commissie verstrekt en heeft de
commissie niet in de gelegenheid gesteld zich een gegrond beeld te vormen over de al dan
niet zorgvuldige medische uitvoering van de levensbeëindiging.
De commissie is hierdoor niet tot de overtuiging kunnen komen dat de arts de levensbeëindiging medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd en oordeelde dat de arts niet heeft gehandeld
overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen.

43
Casus 18
Hulp bij zelfdoding
Patiënt heeft de door de arts bij hem achtergelaten euthanatica ingenomen buiten diens
aanwezigheid
Oordeel: onzorgvuldig

Bij de behandeling van een melding van hulp bij zelfdoding was het de commissie gebleken
dat de arts het euthanaticum bij patiënt had achtergelaten en dat patiënt in strijd met de
gemaakte afspraak zelf het euthanaticum had ingenomen zonder dat de arts daarbij aanwezig
was. De commissie heeft de arts uitgenodigd om een mondelinge nadere informatie te geven.
De arts deelde mee meerdere malen met patiënt de procedure van hulp bij zelfdoding te
hebben doorgesproken. Patiënt wist dat de arts bij de inname van de drank aanwezig moest
zijn in verband met eventuele complicaties in de vorm van braken en dergelijke. Hij wist dat
bij complicaties mogelijk levensbeëindiging zou plaatsvinden via intraveneuze toediening van
euthanatica door de arts.
Op de dag van de levensbeëindiging was de arts om 10:30 uur bij patiënt geweest en had hij
een venflon ingebracht voor het geval problemen zouden optreden bij de inname van het
euthanaticum. Afgesproken was dat de levensbeëindiging zou plaatsvinden om 13:30 uur. Op
dat tijdstip was de arts teruggegaan naar patiënt om de drank met daarin het euthanaticum
klaar te maken en aan te reiken. Op dat moment waren de kinderen van patiënt aanwezig,
die afscheid van hem kwamen nemen. Patiënt had toen aangegeven de levensbeëindiging tot
een later tijdstip te willen uitstellen. Hij zou de arts laten weten wanneer hij zover was om de
drank in te nemen. De arts was weggegaan na de procedure weer volledig te hebben doorgesproken met patiënt en had het euthanaticum in goed vertrouwen achtergelaten bij patiënt.
Hij had uitdrukkelijk met patiënt afgesproken dat hij aanwezig moest zijn bij de levensbeëindiging. Patiënt en zijn partner hadden het 06-nummer van de arts. Aan het einde van de middag, c.q. begin van de avond had de arts patiënt nog aan de telefoon gehad. Patiënt had ook
tijdens dit telefoongesprek aangegeven de levensbeëindiging nog even te willen uitstellen.
De arts was na dit gesprek gerust geweest.
De volgende ochtend belde de partner van patiënt de praktijk met de mededeling dat hij was
overleden. De arts was hierdoor zeer verrast. Het contact met patiënt en de relatie tussen
hen beiden waren goed geweest. Ze hadden goede afspraken met elkaar gemaakt. Hij had
met patiënt ook al eerder de afspraak gehad dat hij ’s avonds of in het weekend gebeld kon
worden. De arts had deze gang van zaken absoluut niet voorzien. De partner van patiënt had
de arts verteld dat patiënt om ongeveer middernacht haar en zijn zus, die op dat moment bij
hen logeerde, wakker had gemaakt en had verteld dat hij al een gedeelte van de drank met
het euthanaticum had ingenomen. Het restant van de drank had hij daarop in het bijzijn van
zijn partner en zijn zus ingenomen. Volgens de partner van patiënt was hij ongeveer 3 uur
later overleden. Zij had de arts toen niet gebeld. Iedereen was rustig onder de gang van
zaken. De partner van patiënt was niet alleen geweest en had zich gesteund gevoeld door de
zus van patiënt. Naar haar zeggen was alles rustig en vredig verlopen en had ze daarom
gewacht tot het spreekuur zou beginnen. ’s Ochtends vroeg kreeg de arts te horen dat
patiënt was overleden. De partner van patiënt had de arts verteld dat de gang van zaken ook
haar had overvallen. De hele procedure was in haar aanwezigheid door de arts met patiënt
besproken.De arts deelde mee nooit meer te zullen handelen zoals hij in casu had gedaan. Hij
zou nooit meer euthanatica achterlaten bij een patiënt. Hij realiseerde zich dat door het
euthanaticum bij patiënt achter te laten hij hem in de gelegenheid had gesteld het euthanaticum in te nemen buiten zijn aanwezigheid. Hij gaf aan dat het euthanaticum was achtergelaten in de context van de arts/patiënt relatie. In casu betrof het een relatie, waarin de arts en
patiënt al een paar jaar bezig waren geweest met de behandeling van diens ziekte. Er was al
zoveel besproken en de arts had vertrouwd op de onderlinge communicatie. Hij was van

44
mening dat in dit geval de arts/patiënt relatie het gevoel van vertrouwen rechtvaardigde dat
patiënt hem zou bellen wanneer hij tot levensbeëindiging had willen overgaan. De arts was
van mening dat achteraf bezien patiënt erg eigenzinnig en egocentrisch had gehandeld. De
arts had hiervan geleerd dat hij ondanks een gevoel van vertrouwen nooit of te nimmer
euthanatica mag achterlaten bij een patiënt.
De commissie overwoog dat de arts, op grond van de medisch-professionele standaard, bij
hulp bij zelfdoding zelf het euthanaticum aan de patiënt dient aan te reiken, aanwezig dient
te zijn bij de inname daarvan door de patiënt en bij de patiënt moet blijven totdat hij de
dood heeft geconstateerd. Op deze wijze kan de arts direct corrigerend optreden indien het
euthanaticum op enigerlei wijze niet mocht werken zoals verwacht en kan voorts worden
voorkomen dat het euthanaticum op een verkeerd tijdstip of door iemand voor wie het niet
was bestemd wordt gebruikt. De arts en patiënt moeten vooraf met elkaar de gang van zaken
bij de hulp bij zelfdoding en de te maken keuzes bij complicaties bespreken. De arts had dit
uitvoerig met de patiënt besproken, maar het euthanaticum echter bij de patiënt achtergelaten; patiënt had dit, weliswaar tegen de afspraak met de arts in, zelf ingenomen zonder hem
daarvan van tevoren in kennis te stellen en dus zonder dat de arts daarbij aanwezig was. De
arts had door het euthanaticum bij de patiënt achter te laten een situatie gecreëerd waarin
hij zelf de controle niet meer had over de gang van zaken en waarin patiënt de gelegenheid
had om zelf het euthanaticum in te nemen zonder dat de arts daarbij aanwezig was met alle
mogelijke gevolgen van dien. De commissie kwam op grond hiervan tot het oordeel dat de
arts de hulp bij zelfdoding niet medisch zorgvuldig had verleend.
De commissie tekende hierbij aan dat zij geen enkele twijfel had over de integriteit van de
arts. De commissie oordeelde dat de arts niet had gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen.

Casus 19
Levensbeëindiging op verzoek/hulp bij zelfdoding met behulp van partner van patiënt
Oordeel: onzorgvuldig

Bij patiënt, een man in de leeftijdscategorie van 50 tot 60 jaar, werd in de zomer van 2008
een tongbasiscarcinoom gediagnosticeerd. Patiënt werd chemotherapeutisch en radiotherapeutisch behandeld. Patiënt kreeg een PEG-sonde voor het toedienen van voeding en vocht.
Het lijden van patiënt werd bepaald door verzwakking, nauwelijks kunnen slikken en spreken
en de dreiging van een heftige bloeding in het tumorgebied. Een bloeding zou de dood als
gevolg hebben. Patiënt leed ook pijn. Voor patiënt was dit lijden ondraaglijk. Patiënt beleefde
geen positieve momenten meer. Zijn toestand zou ook alleen maar verslechteren.
Volgens de geraadpleegde onafhankelijke consulent moest patiënt zijn hoofd ondersteunen
omdat hij zijn hoofd niet meer spontaan recht kon houden als gevolg van de bestraling en
zwakte. De pijn in de mond nam alleen maar toe. Als hij probeerde wat te drinken lukte dat
niet. Hij had de afgelopen dagen tweemaal een bloeding gehad en de kans op het ontstaan
van een dodelijke bloeding was reëel. Patiënt gaf aan dat hij zijn leven als voltooid zag en niet
langer wilde lijden.
De consulent heeft vastgesteld dat er sprake was van uitzichtloos en voor patiënt ondraaglijk
lijden, met name door de kans op een fatale bloeding en het feit dat patiënt nagenoeg niet in
staat was te spreken. Patiënt wilde een verdere ontluistering voorkomen.
De consulent heeft geconcludeerd dat aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan.
De partner van patiënt diende hem 9 gram Pentobarbitaldrank via de PEG sonde toe, waarbij
patiënt zelf zijn hand op die van zijn partner hield. De arts was hierbij aanwezig. Dit gebeurde
op uitdrukkelijk verzoek van patiënt en zijn partner.

45
Omdat het de commissie was opgevallen dat de partner van patiënt de feitelijke uitvoerende,
op het overlijden van patiënte gerichte, handeling had verricht in aanwezigheid van de arts,
besloot zij de arts uit te nodigen om mondeling toe te lichten waarom zij voor deze handelwijze had gekozen en hoe het daadwerkelijke verloop van de uitvoering was geweest.
De arts lichtte toe dat patiënt en zijn vrouw, als echtpaar zonder kinderen, heel ‘close’ hadden samengeleefd en eigenlijk alles samen hadden gedaan. Toen patiënt voor het eerst zijn
euthanasieverzoek tegenover de arts had geuit waren diverse mogelijkheden besproken.
Daarbij had de arts onder andere gezegd, nu patiënt uitdrukkelijk koos voor hulp bij zelfdoding, dat zijzelf een drankje zou aanreiken en dat dit dan door patiënt ingenomen zou moeten worden. Omdat patiënt een PEG sonde had en niet in staat was zelf het drankje in te
nemen, zou het drankje in dit geval door de arts via de PEG sonde worden toegediend.
Op de vraag van patiënt of zijn partner deze handeling ook zou kunnen verrichten, had de
arts verklaard dat dit niet verstandig was. Dit zou namelijk een te grote emotionele belasting
voor haar kunnen zijn.
Patiënt en zijn partner hadden in de daarop volgende periode bij herhaling te kennen
gegeven dat zij deze laatste handeling ook graag samen wilden doen.
Uiteindelijk had de arts daarmee ingestemd onder de uitdrukkelijke voorwaarde dat zij er zelf
‘bovenop’ zou staan om te kunnen ingrijpen wanneer er iets mis zou gaan. Volgens de arts
zou het immers kunnen zijn dat de partner van patiënt er uiteindelijk niet toe in staat zou
blijken te zijn.
De arts memoreerde dat de partner van patiënt gewend was aan deze handeling omdat ze
gewend was om patiënt voeding via de spuit toe te dienen. Bij de daadwerkelijke uitvoering
had patiënt de hele tijd zijn hand op die van zijn partner gehouden. De arts had er bij
gestaan. De arts verklaarde dat de partner van patiënt in een nagesprek had aangegeven
dat ze erg blij was dat ze de levensbeëindiging op deze wijze samen met haar partner had
kunnen uitvoeren.
De arts wees er op dat patiënt de kracht er niet voor had om de handeling zelf uit te voeren.
Daarvoor had hij hulp nodig. In dit geval was de partner van patiënt zijn spierkracht geweest
die hij zelf ontbeerde. Als arts had zijzelf ook die hulp kunnen bieden. In dit geval had zij de
spuit met de drank klaar gemaakt en op de sonde gezet.
In de week voorafgaand aan het overlijden werd een SCEN-arts geconsulteerd. De SCEN-arts
was ervan op de hoogte geweest dat de uitvoering via de PEG sonde zou plaats vinden. De
arts had niet tevoren met de SCEN-arts besproken dat zij bereid was om in te gaan op het
verzoek van patiënt en zijn partner om samen de uitvoerende handeling te verrichten.
De arts verklaarde dat zij zich niet onder druk had voelen staan. Zij had evenmin het gevoel
dat ze een beroepsmatige handeling totaal uit handen had gegeven. Voor haar was het een
soort verlengde arm constructie. In dit geval had zijzelf de spuit op de sonde gedaan. Vervolgens had patiënt zijn hand op die van zijn partner gelegd terwijl zij het middel via de spuit in
de PEG sonde toediende.
Volgens de arts had de partner van patiënt niet het gevoel dat zij het overlijden van patiënt
had veroorzaakt, maar daarentegen had gefaciliteerd. De arts had nog apart met de partner
van patiënt gesproken om te verifiëren of zij zich onder druk had voelen staan. Dit bleek niet
het geval geweest te zijn. De partner van patiënt had haar eigen afweging gemaakt of zij op
het verzoek van patiënt zou ingaan om behulpzaam te zijn bij de laatste handeling.
De arts verklaarde dat zij besefte dat de gang van zaken niet gebruikelijk was en dat zij dat
ook tevoren aan betrokkenen had gezegd. Zij had zich gerealiseerd dat ze zich misschien
voor haar beslissing en handelwijze zou moeten verantwoorden. Zij stond nog steeds achter
hetgeen gebeurd was en zou het in deze gegeven situatie op een zelfde wijze weer doen.
De commissie concludeerde uit de stukken en de mondelinge toelichting van de arts dat in
deze casus sprake was van een verzoek om euthanasie gericht tot de arts. De commissie
stelde vast dat de gekozen vorm van levensbeëindiging elementen bevatte van zowel levensbeëindiging op verzoek als hulp bij zelfdoding, als gevolg waarvan in dit geval kon worden
gesproken van een bijzondere situatie binnen de grenzen van de Wet toetsing levensbeëindi-

46
ging op verzoek en hulp bij zelfdoding, aldus een zelfstandige vorm (sui generis).
De gekozen wijze van levensbeëindiging en de uitvoering daarvan voldeed naar het oordeel
van de commissie niet aan de zorgvuldigheidseis zoals genoemd in artikel 2 lid 1 onder f. van
de Wet levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
De arts had, ondanks de beperkte strekking van artikel 2 lid 1 onder e van de Wet levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding – in die zin dat de onafhankelijke consulent
slechts zijn oordeel dient te geven met betrekking tot de zorgvuldigheidseisen onder a. tot
en met d. van genoemd artikellid –, er goed aan gedaan het overleg over de voorgenomen
wijze van levensbeëindiging van patiënt niet te beperken tot de kleine kring waarbinnen dit
nu heeft plaatsgevonden. De consulent was er bij uitstek voor in aanmerking gekomen aan
dat overleg, in welke vorm dan ook, deel te nemen. De rol van de SCEN-arts, waarvan ook in
casu sprake was, beperkt zich immers niet tot het als onafhankelijke consulent geven van
voornoemd oordeel, maar houdt ook in het geven van steun en advies aan de arts die voornemens is aan een verzoek tot levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding te voldoen. In dit
specifieke geval had die steun en dat advies zich ook kunnen uitstrekken tot de wijze van
uitvoeren.
De arts had verzuimd de consulent bij dat overleg te betrekken en zich in die zin toetsbaar
op te stellen.
De commissie stelde vast dat de arts tegenover patiënt en diens partner weliswaar had
gesproken over de eigen verantwoordelijkheid die een arts in dit soort situaties heeft en de
beschermende werking die de wetgeving hiermee biedt aan de beroepsgroep van artsen,
maar was van oordeel dat de arts ten onrechte die verantwoordelijkheid niet volledig had
opgeëist en ten onrechte niet zelf alle onderdelen van de levensbeëindigende handeling had
verricht.
De commissie oordeelde dat de arts niet had gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen.

47

Hoofdstuk III Werkzaamheden

van de commissies

Wettelijk kader
In Nederland zijn levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding strafbaar (Wetboek van Strafrecht, artikelen 293
en 294). Dit is niet het geval als de levensbeëindiging op
verzoek of de hulp bij zelfdoding plaatsvindt door een arts
die heeft voldaan aan de in de wet vastgelegde zorgvuldigheidseisen én zijn handelen heeft gemeld aan de gemeentelijk lijkschouwer. Wanneer de arts aan deze beide voorwaarden voldoet dan is de door hem uitgevoerde levensbeëindiging op verzoek, dan wel geboden hulp bij zelfdoding geen
strafbaar feit. In de hiervoor genoemde wetsartikelen is
deze uitzondering als bijzondere strafuitsluitingsgrond
opgenomen.
De zorgvuldigheidseisen zijn vastgelegd in de Wet toetsing
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL),
de meldingsplicht is uitgewerkt in de Wet op de lijkbezorging.
De WTL schrijft vervolgens voor dat de regionale toetsingscommissies tot taak hebben op basis van het verslag van de
arts en overige bij de melding gevoegde stukken te beoordelen of de arts die levensbeëindiging op verzoek heeft toegepast of hulp bij zelfdoding heeft verleend, heeft gehandeld
overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel
2 van de WTL.
Bij levensbeëindiging op verzoek dient de arts de zogenoemde euthanatica toe; bij hulp bij zelfdoding verstrekt de arts
de middelen die vervolgens door de patiënt zelf worden
ingenomen.

van de arts volledig is ingevuld. De verklaring van de geconsulteerde arts en – indien aanwezig – een schriftelijke wilsverklaring van de overledene worden toegevoegd.
De lijkschouwer meldt de levensbeëindiging aan de commissie en stuurt de verplichte en eventueel door de arts verstrekte overige relevante stukken, zoals patiëntenjournaal
en specialistenbrieven, mee. Na ontvangst van de stukken
door de commissie, ontvangen zowel de lijkschouwer als de
arts een ontvangstbevestiging.
De commissies toetsen of de arts heeft gehandeld overeenkomstig de wettelijke zorgvuldigheidseisen. Wanneer de
commissie vragen heeft naar aanleiding van een melding
wordt de desbetreffende arts daarover benaderd. Het komt
nogal eens voor dat een arts wordt gevraagd om schriftelijk
op nadere vragen te reageren 11. Ook gebeurt het dat door de
commissie telefonisch contact met de arts wordt opgenomen om een vraagpunt te laten toelichten. Als de door de
arts aldus verstrekte informatie niet volstaat, kan de arts
worden uitgenodigd om een mondelinge toelichting op
zijn melding te geven. De arts wordt op die manier door de
commissie in de gelegenheid gesteld nader toe te lichten
wat zich in de gemelde casus heeft afgespeeld.

Rol van de commissies

Binnen zes weken na de melding ontvangt de arts het oordeel van de commissie. Deze termijn kan éénmaal worden
verlengd. Dat komt bijvoorbeeld voor wanneer de commissie nadere vragen heeft gesteld.
Aangezien de capaciteit van de secretariaten van de commissies geen gelijke tred hield met de toename van het aantal
meldingen bleek in dit verslagjaar de afhandelingtermijn
van zes weken bij een aantal meldingen helaas niet haalbaar.

Wanneer een arts het leven van een patiënt op diens verzoek
heeft beëindigd of hulp bij zelfdoding heeft verleend, meldt
hij dat aan de gemeentelijk lijkschouwer. Bij de melding
voegt hij het beredeneerd verslag inzake de inachtneming
van de zorgvuldigheidseisen 10. De lijkschouwer verricht de
uitwendige lijkschouw en gaat na hoe en met welke middelen het leven is beëindigd. Hij gaat verder na of het verslag

De commissies geven over de meldingen die zij toetsen een
oordeel. In bijna alle gevallen luidt hun oordeel dat de arts
overeenkomstig de wettelijke zorgvuldigheidseisen heeft
gehandeld. In die gevallen wordt alleen de meldend arts
geïnformeerd.
Indien een commissie bij de behandeling van een melding
van oordeel is dat de arts niet heeft gehandeld conform de

10 Als hulpmiddel bij het opstellen van een dergelijk verslag is het zogenaamde
Modelverslag beschikbaar. Dit kan worden ingevuld of worden gebruikt als leidraad
en is te vinden op www.euthanasiecommissie.nl
11 in circa 6% van de gemelde gevallen in 2005, zo blijkt uit het evaluatierapport WTL

48
zorgvuldigheidseisen, zendt zij het voorgenomen oordeel
voor advies en commentaar naar alle leden en plaatsvervangende leden van de eigen en andere commissies. Op deze
wijze wordt inhoud gegeven aan het streven naar harmonisatie en eenheid bij het toetsen.
In 2009 is 9 maal geoordeeld dat de arts niet overeenkomstig
de zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld. In dat geval wordt
het oordeel niet alleen naar de meldend arts gezonden, maar
ook naar het College van procureurs-generaal en de Inspectie voor de Gezondheidszorg. Het College bepaalt of tot
strafvervolging moet worden overgegaan 12. De Inspectie
beslist, op grond van haar eigen taak en verantwoordelijkheid, of na het eindoordeel van de commissie nadere stappen moeten volgen, bijvoorbeeld in de vorm van het voeren
van een gesprek met een arts of het aanhangig maken van
een tuchtzaak (zie bijlage II).
Met het College en de Inspectie voeren de commissies jaarlijks overleg.
Er zijn vijf regionale toetsingscommissies. De plaats van
overlijden bepaalt welke commissie bevoegd is de melding
te behandelen. Elke commissie bestaat uit drie leden: een
jurist (voorzitter), een arts en een ethicus. Zij hebben allen
een plaatsvervanger. Ook heeft elke commissie een secretaris, eveneens een jurist, die in de vergaderingen van de commissie een raadgevende stem heeft. De commissies hebben

12 Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek (euthanasie
en hulp bij zelfdoding), Staatscourant, 6 maart 2007, nr. 46/pag.14).

de rol van een deskundigencommissie. De secretariaten hebben als taak de commissies te ondersteunen in hun werkzaamheden. De secretariaten zijn organisatorisch ondergebracht bij een uitvoeringsorganisatie van het ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), te weten het
CIBG in Den Haag.
De secretariaten van de commissies zijn gehuisvest in
Groningen, Arnhem en Den Haag. De vergaderingen van
de commissies hebben daar maandelijks plaats.
De commissies verlenen hun medewerking aan de opleiding
tot consulent, die wordt verzorgd door ‘Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland’ (SCEN).
De commissies krijgen alle verslagen van de door de meldend artsen geraadpleegde consulenten onder ogen en hebben daarmee als enige een totaalbeeld van de kwaliteit van
deze verslaglegging. De kwaliteit van de verslaglegging
behoeft permanente aandacht. De bevindingen van de commissies worden in algemene termen teruggekoppeld naar
SCEN.
Ook geven de commissieleden presentaties voor GGD’s,
huisartsenverenigingen, ziekenhuizen, buitenlandse
delegaties en dergelijke. Daarbij wordt aan de hand van
praktijksituaties in het bijzonder aandacht besteed aan de
geldende procedure en zorgvuldigheidseisen.

49

Bijlage I
Overzicht van meldingen

50
Overzicht van meldingen totaal

Overzicht van 1 januari 2009 tot en met 31 december 2009

Meldingen

De commissies ontvingen in dit verslagjaar 2636 meldingen.

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

In 2443 gevallen was er sprake van euthanasie, in 156 gevallen van hulp bij zelfdoding en in 37 gevallen betrof het een
combinatie van beide.

Artsen

De meldend arts was in 2356 gevallen een huisarts, in 184
gevallen een medisch specialist werkzaam in een ziekenhuis, in 87 gevallen een specialist ouderengeneeskunde en
in 10 gevallen een arts in opleiding tot specialist.* (1 melding werd door twee artsen gedaan)

Aandoeningen

De aard van de aandoeningen was als volgt in te delen:
kanker
2153
hart- en vaataandoeningen
54
aandoeningen van het zenuwstelsel
131
overige aandoeningen
168
combinatie van aandoeningen
130

Instellingen

De levensbeëindiging vond in 2117 gevallen thuis plaats,
in 170 gevallen in een ziekenhuis, in 77 gevallen in een
verpleeghuis, in 111 gevallen in een verzorgingshuis, in
124 gevallen in een hospice en in 37 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

Bevoegdheid en eindoordeel

De commissies achtten zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. In dit verslagjaar kwamen de
commissies 9 maal tot het oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen had gehandeld.

Duur beoordeling

De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding
en verzending van het oordeel van de commissies was
37 dagen.

51
Aantallen meldingen euthanasie en hulp bij zelfdoding 2009, 2008, 2007 en 2006
Totaal aantal meldingen euthanasie en hulp bij zelfdoding
2009

2636

2008

2331
2120

2007
1923

2006

regio Groningen, Friesland en Drenthe
326

2009
280

2008
234

2007

229

2006

regio Overijssel, Gelderland, Utrecht en Flevoland
2009

644

2008

568
532

2007
2006

468

regio Noord-Holland
2009

649

2008

607
533

2007
485

2006

regio Zuid-Holland en Zeeland
2009

548

2008

461
473

2007
400

2006

regio Noord-Brabant en Limburg
469

2009
415

2008
2007

348

2006

341

Meldende artsen 2009
huisarts

2361
184

medisch specialist in ziekenhuis
87

specialist ouderengeneeskunde
arts in opleiding tot specialist

10

Aandoeningen 2009
2153

kanker
hart- en vaataandoeningen
aandoeningen van het zenuwstelsel

54
131

overige aandoeningen
combinatie van aandoeningen

168
130

52
Overzicht van meldingen per regio

a

Regio Groningen, Friesland en Drenthe
Overzicht van 1 januari 2009 tot en met 31 december 2009

Meldingen

De commissie ontving in dit verslagjaar 326 meldingen.

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

In 298 gevallen was er sprake van euthanasie, in 19 gevallen
van hulp bij zelfdoding en in 9 gevallen betrof het een
combinatie van beide.

Artsen

De meldend arts was in 295 gevallen een huisarts, in
23 gevallen een medisch specialist werkzaam in een ziekenhuis en in 7 gevallen een specialist ouderengeneeskunde
en in één geval een arts in opleiding tot specialist.

Aandoeningen

De aard van de aandoeningen was als volgt in te delen:
kanker
251
hart- en vaataandoeningen
3
aandoeningen van het zenuwstelsel
26
overige aandoeningen
17
combinatie van aandoeningen
29

Instellingen

De levensbeëindiging vond in 262 gevallen thuis plaats,
in 22 gevallen in een ziekenhuis, in 8 gevallen in een
verpleeghuis, in 21 gevallen in een verzorgingshuis, in
8 gevallen in een hospice en in 5 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

Bevoegdheid en eindoordeel

De commissie achtte zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. De commissie kwam 11 maal bijeen. In dit verslagjaar kwam de commissie in 2 gevallen tot
het oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen had gehandeld.

Duur beoordeling

De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding
en verzending van het oordeel van de commissie was
34 dagen.

53

b

Regio Overijssel, Gelderland, Utrecht en Flevoland
Overzicht van 1 januari 2009 tot en met 31 december 2009

Meldingen

De commissie ontving in dit verslagjaar 644 meldingen.

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

In 612 gevallen was er sprake van euthanasie, in 29 gevallen
van hulp bij zelfdoding en in 3 gevallen betrof het een
combinatie van beide.

Artsen

De meldend arts was in 580 gevallen een huisarts, in
40 gevallen een medisch specialist werkzaam in een ziekenhuis, in 22 gevallen een specialist ouderengeneeskunde en
in 2 gevallen een arts in opleiding tot specialist.

Aandoeningen

De aard van de aandoeningen was als volgt in te delen:
kanker
540
hart- en vaataandoeningen
15
aandoeningen van het zenuwstelsel
22
overige aandoeningen
46
combinatie van aandoeningen
21

Instellingen

De levensbeëindiging vond in 535 gevallen thuis plaats,
in 36 gevallen in een ziekenhuis, in 18 gevallen in een
verpleeghuis, in 23 gevallen in een verzorgingshuis, in
26 gevallen in een hospice en in 6 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

Bevoegdheid en eindoordeel

De commissie achtte zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. De commissie kwam 13 maal bijeen. In dit verslagjaar kwam de commissie in 1 geval tot het
oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen had gehandeld.

Duur beoordeling

De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding
en verzending van het oordeel van de commissie was
40 dagen.

54

c

Regio Noord-Holland
Overzicht van 1 januari 2009 tot en met 31 december 2009

Meldingen

De commissie ontving in dit verslagjaar 649 meldingen.

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

In 574 gevallen was er sprake van euthanasie, in 64 gevallen
van hulp bij zelfdoding en in 11 gevallen was er sprake van
een combinatie.

Artsen

De meldend arts was in 568 gevallen een huisarts, in
50 gevallen een medisch specialist werkzaam in een ziekenhuis, in 25 gevallen een specialist ouderengeneeskunde en
in 6 gevallen een arts in opleiding tot specialist.

Aandoeningen

De aard van de aandoeningen was als volgt in te delen:
kanker
518
hart- en vaataandoeningen
17
aandoeningen van het zenuwstelsel
28
overige aandoeningen
52
combinatie van aandoeningen
34

Instellingen

De levensbeëindiging vond in 491 gevallen thuis plaats,
in 51 gevallen in een ziekenhuis, in 25 gevallen in een
verpleeghuis, in 34 gevallen in een verzorgingshuis, in
37 gevallen in een hospice en in 11 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

Bevoegdheid en eindoordeel

De commissie achtte zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. De commissie kwam 15 maal bijeen. In dit verslagjaar kwam de commissie in 2 gevallen tot
het oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen had gehandeld.

Duur beoordeling

De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding
en verzending van het oordeel van de commissie was
40 dagen.

55

d

Regio Zuid-Holland en Zeeland

Meldingen

Instellingen

Overzicht van 1 januari 2009 tot en met 31 december 2009

De commissie ontving in dit verslagjaar 548 meldingen.

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

In 511 gevallen was er sprake van euthanasie, in 29 gevallen
van hulp bij zelfdoding en in 8 gevallen was er sprake van
een combinatie van beide.

Artsen

De meldende arts was in 493 gevallen een huisarts, in 36
gevallen een medische specialist werkzaam in een ziekenhuis en in 19 gevallen een specialist ouderengeneeskunde.

Aandoeningen

De aard van de aandoeningen was als volgt in te delen:
kanker
448
hart- en vaataandoeningen
8
aandoeningen van het zenuwstelsel
31
overige aandoeningen
29
combinatie van aandoeningen
32

De levensbeëindiging vond in 445 gevallen thuis plaats,
in 33 gevallen in een ziekenhuis, in 18 gevallen in een
verpleeghuis, in 16 gevallen in een verzorgingshuis, in
26 gevallen in het hospice en in 10 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

Bevoegdheid en eindoordeel

De commissie achtte zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. De commissie kwam 12 maal bijeen. In dit verslagjaar kwam de commissie in 2 gevallen tot
het oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen had gehandeld.

Duur beoordeling

De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding
en verzending van het oordeel van de commissie was
32 dagen.

56

e

Regio Noord-Brabant en Limburg
Overzicht van 1 januari 2009 tot en met 31 december 2009

Meldingen

De commissie ontving in dit verslagjaar 469 meldingen.

Euthanasie en hulp bij zelfdoding

In 448 gevallen was er sprake van euthanasie en in 15 gevallen van hulp bij zelfdoding en in 6 gevallen was er sprake
van een combinatie van beide.

Artsen

De meldend arts was in 420 gevallen een huisarts, in
35 gevallen een medisch specialist werkzaam in een ziekenhuis, in 14 gevallen een specialist ouderengeneeskunde en
in 1 geval een arts in opleiding tot specialist.

Aandoeningen

De aard van de aandoeningen was als volgt in te delen:
kanker
396
hart- en vaataandoeningen
11
aandoeningen van het zenuwstelsel
24
overige aandoeningen
24
combinatie van aandoeningen
14

Instellingen

De levensbeëindiging vond in 384 gevallen thuis plaats,
in 28 gevallen in een ziekenhuis, in 8 gevallen in een
verpleeghuis, in 17 gevallen in een verzorgingshuis, in
27 gevallen in het hospice en in 5 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

Bevoegdheid en eindoordeel

De commissie achtte zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. De commissie kwam 12 maal bijeen. In dit verslagjaar kwam de commissie in 2 gevallen tot
het oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen had gehandeld.

Duur beoordeling

De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding en
de verzending van het oordeel van de commissie was
35 dagen.

57

Bijlage II
Overzicht van afhandeling van meldingen door Openbaar Ministerie
en Inspectie Gezondheidszorg

58
Overzicht van afhandeling van meldingen door Openbaar Ministerie en Inspectie Gezondheidszorg,
waarover door de commissies is geoordeeld dat de arts niet heeft gehandeld conform de zorgvuldigheidseisen van artikel 2 Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.

1. Overzicht afhandeling meldingen 2009 door
Openbaar Ministerie en Inspectie Gezondheidszorg
Casus 10
Onzorgvuldig met betrekking tot de redelijke andere
oplossing
De arts was niet samen met de patiënt tot de overtuiging
gekomen dat deze ontbrak
College van procureurs-generaal:
Het College was van oordeel dat niet voldaan was aan het vereiste van een zorgvuldige uitvoering en het vereiste dat de arts
met de patiënt tot de overtuiging is gekomen dat er voor de
situatie waarin deze zich bevond geen redelijke andere oplossing was. Het College was van oordeel dat het niet bespreken
van zorg aan huis aan het laatstgenoemde vereiste in de weg
stond. Gelet op de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake
levensbeëindiging op verzoek lag strafrechtelijke vervolging ten
aanzien van dit gebrek in beginsel in de rede, nu het ging om
een aspect van de weloverwogenheid van het verzoek. Hoewel
er geen aanwijzingen waren dat de patiënt van euthanasie zou
hebben afgezien als met hem was gesproken over de mogelijkheden van zorg aan huis, kon niet meer worden vastgesteld dat
het verzoek van de patiënt ten aanzien van dit aspect weloverwogen was geweest. Onderzoek op dit punt kon echter geen
sluitend bewijs meer opleveren, omdat de patiënt niet meer
kon worden gehoord. Het College heeft daarom geen aanleiding gezien voor een strafrechtelijk onderzoek, wel voor een
gesprek van de officier van justitie met de arts. Naast de gebreken in de zorgvuldigheidseisen was ook sprake van een
summiere verslaglegging. Het College heeft het sepot in deze
zaak aan voorwaarden verbonden.
Inspectie voor de Gezondheidszorg:
De arts die solistisch werkt wordt verzocht om contact op te
nemen met collegae om te komen tot een vorm van intervisie
(ook op het gebied van palliatieve terminale zorg) in het belang
van de patiëntenzorg. De arts dient de getroffen maatregelen
aan de Inspectie te melden.

Casus 12
Onzorgvuldig met betrekking tot medisch zorgvuldige
uitvoering
Niet adequaat vaststellen van coma
College van procureurs-generaal:
Er is nog geen bericht ontvangen van het College over de
afhandeling van deze zaak.
Inspectie voor de Gezondheidszorg:
De inspectie heeft twee gesprekken met de arts gevoerd. In
deze gesprekken heeft de arts aangegeven dat hij van mening
was dat hij zorgvuldig had gehandeld. De arts heeft deze casus
besproken in zijn intervisiegroep. Hoewel de intervisiegroep
min of meer vergelijkbaar zou handelen, heeft het oordeel van
de commissie de arts er toe gebracht zijn handelen aan te passen en zich in de toekomst te vergewissen van de diepte van de
coma. De inspectie ziet geen aanleiding voor nadere acties
jegens de arts.

Casus 13
Onzorgvuldig in verband met weigering arts tot mondelinge
toelichting
College van procureurs-generaal:
Het College was van oordeel dat de consultatie gebrekkig was.
Er heeft geen onduidelijkheid bestaan over de ondraaglijkheid
van het lijden en de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het
verzoek. Gelet op de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake
levensbeëindiging op verzoek bestond er daarom geen aanleiding voor vervolging, zodat besloten is tot een sepot. Het College heeft besloten het sepot aan voorwaarden te verbinden,
omdat de arts de commissie niet heeft bezocht en volstrekte
helderheid over de gang van zaken achterwege is gebleven.
Inspectie voor de Gezondheidszorg:
De inspectie heeft een corrigerend gesprek gevoerd met zowel
de arts als de SCEN-arts. De arts is gewezen op het feit dat hij
zijn handelen op verzoek van de euthanasiecommissie niet
heeft toegelicht en zich niet toetsbaar heeft opgesteld. De arts
en SCEN-arts zien in dat zij niet aan alle zorgvuldigheidseisen
hebben voldaan. Daarnaast ziet de arts de maatschappelijke
verantwoordelijkheid en de noodzaak verantwoording af te
leggen (aan de euthanasiecommissie) over zijn handelen in.
De arts heeft tevens aangegeven geen euthanasie meer uit te
voeren, omdat hij geen praktijk meer voert. Voor de inspectie
is geen aanleiding voor nadere acties jegens de arts en de
SCEN-arts.

Casus 14
Onzorgvuldig met betrekking tot de consultatie
College van procureurs-generaal:
Het College was van oordeel dat er geen consultatie had plaatsgevonden. Er heeft geen onduidelijkheid bestaan over de
ondraaglijkheid van het lijden en de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek. Gelet op de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek bestond er
daarom in dit geval geen reden voor vervolging. Het College
vond het ernstig dat er een situatie was ontstaan waarin de arts
de keuze moest maken geen consultatie te laten plaatsvinden.
Het College heeft besloten tot een onvoorwaardelijk sepot en
de zaak onder de aandacht van de IGZ gebracht.  
Inspectie voor de Gezondheidszorg:
De inspectie heeft een gesprek gevoerd met de arts en ziet
geen aanleiding voor nadere acties jegens de arts. De inspectie
zal nog nader onderzoek doen bij de instelling naar de afspraken over levensbeëindiging op verzoek in het algemeen en op
de afdeling chirurgie in het bijzonder.

Casus 15
Onzorgvuldig met betrekking tot de medisch zorgvuldige
uitvoering
Uitvoering euthanasie met 1000 mg Pentothal in plaats van
2000 mg
Diepte coma niet adequaat vastgesteld
College van procureurs-generaal:
Het College was van oordeel dat aan alle eisen was voldaan,

59
behalve aan het vereiste van een zorgvuldige uitvoering.
Gelet op de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek was strafrechtelijk optreden niet aangewezen, zodat besloten is tot een onvoorwaardelijk sepot.
Ander dan strafrechtelijk optreden is in zo’n geval zinvol en
optreden van de IGZ gewenst. Het College heeft deze zaak
daarom onder de aandacht van de IGZ gebracht.
Inspectie voor de Gezondheidszorg:
De inspectie heeft een corrigerend gesprek gevoerd met de
arts. De inspectie heeft de arts gewezen op het gebruik van
de Standaard Euthanatica en heeft toegezegd deze als norm
te hanteren. De arts heeft dit besproken in de HAGRO en in
het therapeutisch overleg. Daarnaast zal de arts de diepte van
de coma voortaan door middel van een pijnprikkel of corneareflex nagaan. De inspectie ziet geen aanleiding voor nadere
acties jegens de arts.

Casus 16
Onzorgvuldig met betrekking tot de medisch zorgvuldige
uitvoering
De arts heeft door toediening van een lage dosering thiopental het risico genomen dat patiënt op enig moment
gedurende de levensbeëindiging niet in een voldoende
diep coma verkeerde
College van procureurs-generaal:
Het College was van oordeel dat aan alle eisen was voldaan,
behalve aan het vereiste van een zorgvuldige uitvoering.
Gelet op de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek was strafrechtelijk optreden niet aangewezen, zodat besloten is tot een onvoorwaardelijk sepot.
Gelet op de opstelling van de euthanaserend arts in contacten met de commissie en de IGZ leek de vrees voor recidive
niet gerechtvaardigd. Ander dan strafrechtelijk optreden is in
zo’n geval zinvol en optreden van de IGZ gewenst. De IGZ
had in deze zaak al opgetreden, zodat in dit geval de onzorgvuldige uitvoering niet door het College onder de aandacht
van de IGZ behoefde te worden gebracht.
Inspectie voor de Gezondheidszorg:
De inspectie heeft een corrigerend gesprek gevoerd met de
arts. De inspectie heeft de arts gewezen op het gebruik van
de Standaard Euthanatica. De arts is gewezen op zijn verantwoordelijkheid voor de toepassing van de euthanatica en
voor zorgvuldige bepaling van de diepte van de coma. De
inspectie ziet geen aanleiding voor nadere acties jegens de
arts.

Casus 17
Onzorgvuldig in verband met weigering arts om duidelijkheid te verschaffen over de gebruikte dosering euthanatica
College van procureurs-generaal:
Het College was van oordeel dat aan alle eisen was voldaan,
behalve aan het vereiste van een zorgvuldige uitvoering.
Gelet op de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek was strafrechtelijk optreden niet
aangewezen, zodat besloten is tot een sepot. De officier van
justitie heeft een gesprek gevoerd met de arts. Het College
heeft besloten het sepot aan voorwaarden te verbinden,
omdat de arts geen lering leek te hebben getrokken uit de
zaak en de arts de commissie niet volledig had geïnformeerd.

Inspectie voor de gezondheidszorg:
De informatieverstrekking van de arts aan de toetsingscommissie euthanasie en de houding tegenover de commissie acht de
inspectie niet professioneel. De inspectie is van mening dat de
aandachtspunten bij euthanasie en hulp bij zelfdoding van de
KNMG en de aanwijzing van de Standaard Euthanatica over de
uitvoering moeten worden gevolgd. De inspectie hecht aan
bijstelling van de houding van de arts jegens de euthanasiecommissie en aan bijstelling van de wijze van uitvoering mede
aangezien de arts tevens SCEN-arts en opleider is.
De arts heeft aangegeven dat hij nog nadere actie zal ondernemen richting de beroepsgroep. De inspectie volgt dit.

Casus 18
Onzorgvuldige uitgevoerde hulp bij zelfdoding
Patiënt heeft de door de arts bij hem achtergelaten
euthanatica ingenomen buiten diens aanwezigheid
College van procureurs-generaal:
Het College was van oordeel dat aan alle eisen was voldaan,
behalve aan het vereiste van een zorgvuldige uitvoering. Gelet
op de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek was strafrechtelijk optreden niet aangewezen,
zodat besloten is tot een onvoorwaardelijk sepot. Gelet op de
opstelling van de arts hoefde niet voor recidive te worden
gevreesd.
Ander dan strafrechtelijk optreden is in zo’n geval zinvol en
optreden van de IGZ gewenst. Het College heeft dit aspect van
deze zaak daarom onder de aandacht van de IGZ gebracht.
Inspectie voor de Gezondheidszorg:
De inspectie heeft een corrigerend gesprek gevoerd met de
arts en ziet geen aanleiding voor nadere acties jegens de arts.

Casus 19
Onzorgvuldig. Levensbeëindiging op verzoek/hulp bij
zelfdoding met behulp van partner van patiënt
College van procureurs-generaal:
Er is nog geen bericht van het College ontvangen over de
afhandeling van deze zaak.
Inspectie voor de Gezondheidszorg:
Bij het ter perse gaan van dit jaarverslag was er nog geen
inhoudelijke reactie van de Inspectie ontvangen.

2. Overzicht afhandeling meldingen 2008 door Openbaar
Ministerie en Inspectie Gezondheidszorg waarvan bij
het ter perse gaan van het Jaarverslag 2008 nog geen
afloopbericht was ontvangen.
Casus 11
Onzorgvuldig met betrekking tot de consultatie
De consulent was een (niet onafhankelijke) behandelend
specialist.
College van procureurs-generaal:
Het College was van oordeel dat aan alle eisen was voldaan,
behalve aan het vereiste van een onafhankelijke consultatie.
Gelet op de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek was strafrechtelijk optreden niet aangewezen, zodat besloten is tot een onvoorwaardelijk sepot. Er
waren geen aanwijzingen dat de kans op herhaling groot was.

60
De officier van justitie heeft de arts in een sepotbrief gewezen
op de gebreken in zijn handelen.
Inspectie voor de Gezondheidszorg:
Uit gesprek van de inspectie met de arts is gebleken dat de arts
begrip heeft voor het formele standpunt van de toetsingscommissie (dat het verslag van een waarnemend behandelend arts
niet kan dienen als consultatieverslag van een tweede onafhankelijk arts in de zin van de WTL), dat de arts de euthanasieprocedure zo goed en transparant mogelijk heeft willen uitvoeren
en dat de arts geleerd heeft van deze casus. De Inspectie heeft
geen reden om te twijfelen aan de intentie van de arts om de
euthanasie zorgvuldig uit te voeren noch aan de wijze waarop
het daadwerkelijke consultatieproces van de zijde van de arts is
verlopen. Voor de Inspectie is er geen aanleiding voor nadere
acties jegens de arts. De Inspectie zal, via de KNMG, het punt
van de onafhankelijke consultatie met nadruk onder de aandacht brengen van SCEN-artsen.

Casus 12
Onzorgvuldig met betrekking tot de medisch zorgvuldige
uitvoering
De arts had, in overleg met een anesthesist, een dosering
van 500 mg van coma-inductie middel Nesdonal gebruikt.
Deze dosering geeft onvoldoende garantie voor diep coma
patiënt voordat spierverslapper is toegediend.
College van procureurs-generaal:
Het College was van oordeel dat aan alle eisen was voldaan,
behalve aan het vereiste van een zorgvuldige uitvoering. Gelet
op de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek was strafrechtelijk optreden niet aangewezen,
zodat besloten is tot een onvoorwaardelijk sepot. Gelet op de
opstelling van de arts hoefde niet voor recidive te worden
gevreesd.
Ander dan strafrechtelijk optreden is in zo’n geval zinvol en
optreden van de IGZ gewenst. Het College heeft dit aspect van
deze zaak daarom onder de aandacht van de IGZ gebracht.
Inspectie voor de gezondheidszorg:
De inspectie heeft een corrigerend gesprek gevoerd met de
arts. De inspectie heeft de arts gewezen op het gebruik van de
Standaard Euthanatica. De arts beseft dat euthanatica na overleg met de apotheker door de arts zelf moeten worden voorgeschreven. Voor de inspectie is geen aanleiding voor nadere
actie jegens de arts.

Casus 13
Onzorgvuldig met betrekking tot de medisch zorgvuldige
uitvoering
De arts had, op advies van de apotheker, een dosering van
500 mg van het coma-inductie middel gebruikt. Deze dosering geeft onvoldoende garantie voor diep coma patiënt
voordat spierverslapper is toegediend.
College van procureurs-generaal:
Het College was van oordeel dat aan alle eisen was voldaan,
behalve aan het vereiste van een zorgvuldige uitvoering. Gelet
op de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek was strafrechtelijk optreden niet aangewezen,

zodat besloten is tot een onvoorwaardelijk sepot. De arts leek
lering te hebben getrokken uit deze casus.
Ander dan strafrechtelijk optreden is in zo’n geval zinvol en
optreden van de IGZ gewenst. Het College heeft dit aspect van
deze zaak daarom onder de aandacht van de IGZ gebracht.
Inspectie voor de gezondheidszorg:
De inspectie heeft een corrigerend gesprek gevoerd met de
arts. De inspectie heeft de arts gewezen op het gebruik van de
Standaard Euthanatica. De arts is gewezen op zijn verantwoordelijkheid voor de toepassing van de euthanatica en voor zorgvuldige bepaling van de diepte van de coma. De inspectie ziet
geen aanleiding voor nadere acties jegens de arts.

Casus 14
Onzorgvuldig met betrekking tot de consultatie en de
medisch zorgvuldige uitvoering
Van een raadpleging van een tweede onafhankelijke arts
is geen sprake was geweest omdat het door hem gegeven
advies niet in vrijheid en onafhankelijkheid tot stand
gekomen.
De arts had van de apotheker twee infuuszakken ontvangen: de eerste infuuszak bevatte 40 mg midazolam en de
tweede infuuszak 100 mg midazolam, 150 mg rocuronium en
100 mg morfine. Achteraf bleek dat de arts als eerste de
tweede infuuszak met midazolam, rocuronium en morfine
had aangehangen, waarna patiënte na 5 minuten stopte met
ademhalen.
College van procureurs-generaal:
Het College is tot het oordeel gekomen dat aan de zorgvuldigheidseis van uitzichtloos en ondraaglijk lijden was voldaan. Aan
de overige zorgvuldigheidseisen was niet voldaan. Ten aanzien
van het vereiste van een vrijwillig en weloverwogen verzoek
heeft het College overwogen dat er geen reden is om op basis
hiervan tot strafrechtelijke vervolging over te gaan, omdat
achteraf is vastgesteld dat wel sprake was van een vrijwillig en
weloverwogen verzoek. De schending van het vereiste van
onafhankelijke consultatie is conform de Aanwijzing vervolgingsbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek in deze
zaak geen reden geweest voor strafrechtelijke vervolging,
omdat de arts een zuiver oordeel kon geven over de ondraaglijkheid en de uitzichtloosheid van het lijden. Ten aanzien van
de onzorgvuldige uitvoering heeft het College geoordeeld dat
conform de Aanwijzing vervolgbeslissing inzake levensbeëindiging op verzoek geen strafrechtelijk optreden is aangewezen.
De officier van justitie heeft een gesprek gevoerd met de arts.
Omdat er geen reden is voor een strafrechtelijk optreden heeft
het College besloten tot een sepot. De arts heeft duidelijk
laten blijken lering te hebben getrokken uit de zaak. Voor herhaling werd niet gevreesd. Het College heeft daarom besloten
tot een onvoorwaardelijk sepot.
Inspectie voor de gezondheidszorg:
De inspectie heeft een gesprek gevoerd met de arts. De arts
zal met zijn collega’s aandacht besteden aan deze casus ter
lering en de procedure voor euthanatica aanpassen. De inspectie ziet geen aanleiding voor nadere acties jegens de arts.

61

Bijlage III
Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding

62
Staatsblad 2001, nr. 194

Wet van 12 april 2001, houdende toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging
(Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding)1
Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz.
enz. enz.
Allen, die deze zullen zien of horen lezen, saluut! doen weten:
Alzo Wij in overweging genomen hebben, dat het wenselijk is in het Wetboek van Strafrecht
een strafuitsluitingsgrond op te nemen voor de arts die met inachtneming van wettelijk vast
te leggen zorgvuldigheidseisen levensbeëindiging op verzoek toepast of hulp bij zelfdoding
verleent, en daartoe bij wet een meldings- en toetsingsprocedure vast te stellen;
Zo is het, dat Wij, de Raad van State gehoord, en met gemeen overleg der Staten-Generaal,
hebben goedgevonden en verstaan, gelijk Wij goedvinden en verstaan bij deze:

Hoofdstuk I Begripsomschrijvingen
Artikel 1
In deze wet wordt verstaan onder:
a. Onze Ministers: de Ministers van Justitie en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
b. hulp bij zelfdoding: het opzettelijk een ander bij zelfdoding behulpzaam zijn of hem de
middelen daartoe verschaffen als bedoeld in artikel 294, tweede lid, tweede volzin, Wetboek
van Strafrecht;
c. de arts: de arts die volgens de melding levensbeëindiging op verzoek heeft toegepast of
hulp bij zelfdoding heeft verleend;
d. de consulent: de arts die is geraadpleegd over het voornemen van een arts om levensbeëindiging op verzoek toe te passen of hulp bij zelfdoding te verlenen;
e. de hulpverleners: hulpverleners als bedoeld in artikel 446, eerste lid, van boek 7 van het
Burgerlijk Wetboek;
f. de commissie: een regionale toetsingscommissie als bedoeld in artikel 3;
g. regionaal inspecteur: regionaal inspecteur van de Inspectie voor de Gezondheidszorg van
het Staatstoezicht op de Volksgezondheid;

Hoofdstuk II Zorgvuldigheidseisen
Artikel 2
1. De zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 293, tweede lid, Wetboek van Strafrecht, houden
in dat de arts:
a. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen
verzoek van de patiënt,
b. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van
de patiënt,
c. de patiënt heeft voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevond en over diens vooruitzichten,
d. met de patiënt tot de overtuiging is gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich
bevond geen redelijke andere oplossing was,
e. ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien
en schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheids­eisen, bedoeld in de
onderdelen a tot en met d, en
f. de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd.

1  Zie voor de behandeling in de StatenGeneraal: Kamerstukken II 1998/1999,
1999/2000, 2000/2001, 26 691.
Handelingen II 2000/2001, blz. 20012072; 2107-2139; 2202-2223; 2233-2260;
2372-2375.
Kamerstukken I 2000/2001, 26 691 (137,
137a, 137b, 137c (herdr.), 137d, 137e, 137f,
137g, 137h).
Handelingen I 2000/2001, zie vergadering d.d. 10 april 2001.

63
2. Indien de patiënt van zestien jaren of ouder niet langer in staat is zijn wil te uiten, maar voordat hij in die staat geraakte tot een redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat
werd geacht, en een schriftelijke verklaring, inhoudende een verzoek om levensbeëindiging,
heeft afgelegd, dan kan de arts aan dit verzoek gevolg geven. De zorgvuldigheidseisen,
bedoeld in het eerste lid, zijn van overeenkomstige toepassing.
3. Indien de minderjarige patiënt een leeftijd heeft tussen de zestien en achttien jaren en tot
een redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat kan worden geacht, kan de arts
aan een verzoek van de patiënt om levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding gevolg geven,
nadat de ouder of de ouders die het gezag over hem uitoefent of uitoefenen dan wel zijn
voogd bij de besluitvorming zijn betrokken.
4. Indien de minderjarige patiënt een leeftijd heeft tussen de twaalf en zestien jaren en tot een
redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat kan worden geacht, kan de arts, indien
een ouder of de ouders die het gezag over hem uitoefent of uitoefenen dan wel zijn voogd
zich met de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding kan of kunnen verenigen, aan het verzoek van de patiënt gevolg geven. Het tweede lid is van overeenkomstige toepassing.

Hoofdstuk III Regionale toetsingscommissies voor
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
Paragraaf 1. Instelling, samenstelling en benoeming
Artikel 3
1. Er zijn regionale commissies voor de toetsing van meldingen van gevallen van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding als bedoeld in artikel 293, tweede lid, onderscheidelijk
294, tweede lid, tweede volzin, van het Wetboek van Strafrecht.
2. Een commissie bestaat uit een oneven aantal leden, waaronder in elk geval één rechtsgeleerd
lid, tevens voorzitter, één arts en één deskundige inzake ethische of zingevingsvraagstukken.
Van een commissie maken mede deel uit plaatsvervangende leden van elk van de in de eerste volzin genoemde categorieën.

Artikel 4
1. De voorzitter en de leden, alsmede de plaatsvervangende leden worden door Onze Ministers benoemd voor de tijd van zes jaar. Herbenoeming kan eenmaal plaatsvinden voor de tijd
van zes jaar.
2. Een commissie heeft een secretaris en één of meer plaatsvervangend secretarissen, allen
rechtsgeleerden, die door Onze Ministers worden benoemd. De secretaris heeft in de vergaderingen van de commissie een raadgevende stem.
3. De secretaris is voor zijn werkzaamheden voor de commissie uitsluitend verantwoording
schuldig aan de commissie.

Paragraaf 2. Ontslag
Artikel 5
De voorzitter en de leden, alsmede de plaatsvervangende leden kunnen te allen tijde op hun
eigen verzoek worden ontslagen door Onze Ministers.

Artikel 6
De voorzitter en de leden, alsmede de plaatsvervangende leden kunnen door Onze Ministers
worden ontslagen wegens ongeschiktheid of onbekwaamheid of op andere zwaarwegende
gronden.

64
Paragraaf 3. Bezoldiging
Artikel 7
De voorzitter en de leden alsmede de plaatsvervangende leden ontvangen vacatiegeld
alsmede een vergoeding voor de reis- en verblijfkosten volgens de bestaande rijksregelen, voor zover niet uit anderen hoofde een vergoeding voor deze kosten wordt
verleend uit ’s Rijks kas.

Paragraaf 4. Taken en bevoegdheden
Artikel 8
1. De commissie beoordeelt op basis van het verslag bedoeld in artikel 7, tweede lid, van de
Wet op de lijkbezorging, of de arts die levensbeëindiging op verzoek heeft toegepast of hulp
bij zelfdoding heeft verleend, heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen,
bedoeld in artikel 2.
2. De commissie kan de arts verzoeken zijn verslag schriftelijk of mondeling aan te vullen,
indien dit voor een goede beoordeling van het handelen van de arts noodzakelijk is.
3. De commissie kan bij de gemeentelijke lijkschouwer, de consulent of de betrokken hulpverleners inlichtingen inwinnen, indien dit voor een goede beoordeling van het handelen
van de arts noodzakelijk is.

Artikel 9
1. De commissie brengt haar gemotiveerde oordeel binnen zes weken na ontvangst van het
verslag als bedoeld in artikel 8, eerste lid, schriftelijk ter kennis van de arts.
2. De commissie brengt haar oordeel ter kennis van het College van procureursgeneraal en de regionaal inspecteur voor de gezondheidszorg:
a. indien de arts naar het oordeel van de commissie niet heeft gehandeld overeenkomstig
de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 2; of
b. indien de situatie zich voordoet als bedoeld in artikel 12, laatste volzin van de Wet op de
lijkbezorging.
De commissie stelt de arts hiervan in kennis.
3. De in het eerste lid genoemde termijn kan eenmaal voor ten hoogste zes weken worden
verlengd. De commissie stelt de arts hiervan in kennis.
4. De commissie is bevoegd het door haar gegeven oordeel mondeling tegenover de arts nader
toe te lichten. Deze mondelinge toelichting kan plaatsvinden op verzoek van de commissie
of op verzoek van de arts.

Artikel 10
De commissie is verplicht aan de officier van justitie desgevraagd alle inlichtingen te
verstrekken, welke hij nodig heeft:
1°. ten behoeve van de beoordeling van het handelen van de arts in het geval als bedoeld
in artikel 9, tweede lid; of
2°. ten behoeve van een opsporingsonderzoek.
Van het verstrekken van inlichtingen aan de officier van justitie doet de commissie
mededeling aan de arts.

Paragraaf 6. Werkwijze
Artikel 11
De commissie draagt zorg voor registratie van de ter beoordeling gemelde gevallen van
levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding. Bij ministeriële regeling van Onze
Ministers kunnen daaromtrent nadere regels worden gesteld.

65
Artikel 12
1. Een oordeel wordt vastgesteld bij gewone meerderheid van stemmen.
2. Een oordeel kan slechts door de commissie worden vastgesteld indien alle leden van de
commissie aan de stemming hebben deelgenomen.

Artikel 13
De voorzitters van de regionale toetsingscommissies voeren ten minste twee maal per jaar
overleg met elkaar over werkwijze en functioneren van de commissies. Bij het overleg
worden uitgenodigd een vertegenwoordiger van het College van procureurs-generaal en
een vertegenwoordiger van de Inspectie voor de Gezondheidszorg van het Staatstoezicht
op de Volksgezondheid.

Paragraaf 7. Geheimhouding en Verschoning
Artikel 14
De leden en plaatsvervangend leden van de commissie zijn verplicht tot geheimhouding van
de gegevens waarover zij bij de taakuitvoering de beschikking krijgen, behoudens voor zover
enig wettelijk voorschrift hen tot mededeling verplicht of uit hun taak de noodzaak tot
mededeling voortvloeit.

Artikel 15
Een lid van de commissie, dat voor de behandeling van een zaak zitting heeft in de commissie, verschoont zich en kan worden gewraakt indien er feiten of omstandigheden bestaan
waardoor de onpartijdigheid van zijn oordeel schade zou kunnen lijden.

Artikel 16
Een lid, een plaatsvervangend lid en de secretaris van de commissie onthouden zich van het
geven van een oordeel over het voornemen van een arts om levensbeëin­diging op verzoek
toe te passen of hulp bij zelfdoding te verlenen.

Paragraaf 8. Rapportage
Artikel 17
1. De commissies brengen jaarlijks vóór 1 april aan Onze Ministers een gezamenlijk verslag van
werkzaamheden uit over het afgelopen kalenderjaar. Onze Ministers stellen hiervoor bij
ministeriële regeling een model vast.
2. Het in het eerste lid bedoelde verslag van werkzaamheden vermeldt in ieder geval:
a. het aantal gemelde gevallen van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
waarover de commissie een oordeel heeft uitgebracht;
b. de aard van deze gevallen;
c. de oordelen en de daarbij gemaakte afwegingen.

Artikel 18
Onze Ministers brengen jaarlijks ter gelegenheid van het indienen van de begroting aan de
Staten-Generaal verslag uit met betrekking tot het functioneren van de commissies naar
aanleiding van het in het artikel 17, eerste lid, bedoelde verslag van werkzaamheden.

66
Artikel 19
1. Op voordracht van Onze Ministers worden bij algemene maatregel van bestuur met betrekking tot de commissies regels gesteld betreffende
a. hun aantal en relatieve bevoegdheid;
b. hun vestigingsplaats.
2. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen Onze Ministers met betrekking tot
de commissies nadere regels stellen betreffende
a. hun omvang en samenstelling;
b. hun werkwijze en verslaglegging.

Hoofdstuk IV Wijzigingen in andere wetten
Artikel 20
Het Wetboek van Strafrecht wordt als volgt gewijzigd.
A

Artikel 293 komt te luiden:

Artikel 293
1. Hij die opzettelijk het leven van een ander op diens uitdrukkelijk en ernstig verlangen
beëindigt, wordt gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaren of geldboete
van de vijfde categorie.
2. Het in het eerste lid bedoelde feit is niet strafbaar, indien het is begaan door een arts die
daarbij voldoet aan de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 2 van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding en hiervan mededeling doet aan de gemeentelijke lijkschouwer overeenkomstig artikel 7, tweede lid, van de Wet op de lijkbezorging.
B

Artikel 294 komt te luiden:

Artikel 294
1. Hij die opzettelijk een ander tot zelfdoding aanzet, wordt, indien de zelfdoding volgt, gestraft
met een gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of geldboete van de vierde categorie.
2. Hij die opzettelijk een ander bij zelfdoding behulpzaam is of hem de middelen daartoe
verschaft, wordt, indien de zelfdoding volgt, gestraft met een gevangenisstraf van ten
hoogste drie jaren of geldboete van de vierde categorie. Artikel 293, tweede lid, is van
overeenkomstige toepassing.
C

In artikel 295 wordt na «293» toegevoegd: , eerste lid,.
D

In artikel 422 wordt na «293» toegevoegd: , eerste lid,.
Artikel 21

67
De Wet op de lijkbezorging wordt als volgt gewijzigd.
A

Artikel 7 komt te luiden:

Artikel 7
1. Hij die de schouwing heeft verricht geeft een verklaring van overlijden af, indien hij ervan
overtuigd is dat de dood is ingetreden ten gevolge van een natuurlijke oorzaak.
2. Indien het overlijden het gevolg was van de toepassing van levensbeëindiging op verzoek of
hulp bij zelfdoding als bedoeld in artikel 293, tweede, onderscheidenlijk artikel 294, tweede
lid, tweede volzin, van het Wetboek van Strafrecht, geeft de behandelende arts geen verklaring van overlijden af en doet hij van de oorzaak van dit overlijden onverwijld door invulling
van een formulier mededeling aan de gemeentelijke lijkschouwer of een der gemeentelijke
lijkschouwers. Bij de mededeling voegt de arts een beredeneerd verslag inzake de inachtneming van de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 2 van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
3. Indien de behandelende arts in andere gevallen dan die bedoeld in het tweede lid meent niet
tot afgifte van een verklaring van overlijden te kunnen overgaan, doet hij hiervan onverwijld
door invulling van een formulier mededeling aan de gemeentelijke lijkschouwer of een der
gemeentelijke lijkschouwers.
B

Artikel 9 komt te luiden:

Artikel 9
1. De vorm en de inrichting van de modellen van de verklaring van overlijden, af te geven door
de behandelende arts en door de gemeentelijke lijkschouwer, worden geregeld bij algemene
maatregel van bestuur.
2. De vorm en de inrichting van de modellen van de mededeling en het verslag, bedoeld in artikel 7, tweede lid, van de mededeling bedoeld in artikel 7, derde lid en van de formulieren
bedoeld in artikel 10, eerste en tweede lid, worden geregeld bij algemene maatregel van
bestuur op voordracht van Onze Minister van Justitie en Onze Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
C

Artikel 10 komt te luiden:

Artikel 10
1. Indien de gemeentelijke lijkschouwer meent niet tot afgifte van een verklaring van overlijden
te kunnen overgaan, brengt hij door invulling van een formulier onverwijld verslag uit aan de
officier van justitie en waarschuwt hij onverwijld de ambtenaar van de burgerlijke stand.
2. Onverminderd het eerste lid brengt de gemeentelijke lijkschouwer, indien sprake is van een
mededeling als bedoeld in artikel 7, tweede lid, door invulling van een formulier onverwijld
verslag uit aan de regionale toetsingscommissie bedoeld in artikel 3 van de Wet toetsing
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Hij zendt het beredeneerd verslag als
bedoeld in artikel 7, tweede lid, mee.

68
D

Aan artikel 12 wordt een volzin toegevoegd, luidende: Indien de officier van justitie in de
gevallen als bedoeld in artikel 7, tweede lid, meent niet tot de afgifte van een verklaring van
geen bezwaar tegen begraving of verbranding te kunnen overgaan, stelt hij de gemeentelijke
lijkschouwer en de regionale toetsingscommissie bedoeld in artikel 3 van de Wet toetsing
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding, hiervan onverwijld in kennis.
E

In artikel 81, eerste onderdeel, wordt «7, eerste lid» vervangen door: 7, eerste en tweede lid,.
Artikel 22
De Algemene wet bestuursrecht wordt als volgt gewijzigd. In artikel 1:6 wordt aan het slot
van onderdeel d de punt vervangen door een puntkomma en wordt een vijfde onderdeel
toegevoegd, luidende: e. besluiten en handelingen ter uitvoering van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.

Hoofdstuk V Slotbepalingen
Artikel 23
Deze wet treedt in werking op een bij koninklijk besluit te bepalen tijdstip.

Artikel 24
Deze wet wordt aangehaald als: Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding.
Lasten en bevelen dat deze in het Staatsblad zal worden geplaatst en dat alle ministeries,
autoriteiten, colleges en ambtenaren wie zulks aangaat, aan de nauwkeurige uitvoering de
hand zullen houden.

Gegeven te ’s-Gravenhage, 12 april 2001
Beatrix
De Minister van Justitie,
A. H. Korthals
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E. Borst-Eilers
Uitgegeven de zesentwintigste april 2001
De Minister van Justitie,
A.H. Korthals

Uitgave: Regionale toetsingscommissies euthanasie, www.euthanasiecommissie.nl
Ontwerp: Inge Croes-Kwee (Manifesta), Rotterdam
Druk: Koninklijke De Swart, Den Haag
juni 2010