Leidraad continuïteit van zorg & jeugdhulp

Iedereen in Nederland moet kunnen vertrouwen op goede zorg
en jeugdhulp. Dat wil zeggen zorg die veilig is, van een kwalitatief goed niveau, beschikbaar en afgestemd op iemands
persoonlijke behoeften en voorkeuren. Daarbij is het essentieel
dat de continuïteit van deze zorg is geborgd. Iemand die
afhankelijk is van zorg of jeugdhulp, moet er van verzekerd zijn
dat deze zorg morgen ook nog wordt geleverd. Steeds vaker
wordt zorg verleend door verschillende zorgaanbieders en
zorgverleners in zorgketens of -netwerken. Het is dan belangrijk dat de verschillende zorgaanbieders hun zorg rondom de
cliënt of patiënt zo organiseren dat de continuïteit is geborgd.
Door verschillende ontwikkelingen binnen het zorgveld, zoals
concentratie of afstoting van zorgtaken en oplopende wachtlijsten,
wordt de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) regelmatig
geconfronteerd met vragen rondom de beschikbaarheid en continuïteit van zorg, en de verantwoordelijkheden die zorgaanbieders hierbij
hebben. In deze leidraad maken we duidelijk wat wij verwachten van
zorgaanbieders in drie situaties waarin er (mogelijk) risico’s ontstaan
voor de continuïteit van zorg aan patiënten en cliënten:
a. Sluiting, faillissement en/of afstoten van zorgtaken
b. Wachtlijsten
c. Samenwerking binnen ketens en/of netwerken van zorgverleners
Personeelstekort
Deze thematiek kan niet los worden gezien van de huidige krapte
op de arbeidsmarkt voor zorgpersoneel. Steeds meer zorgaanbieders kampen met een tekort aan zorgverleners en/of jeugdhulp1

Leidraad continuïteit zorg en jeugdhulp - IGJ - juni 2022

verleners. Gedurende de coronapandemie is de krapte op de
zorgarbeidsmarkt in korte tijd bovendien enorm toegenomen. Vaak
gaat het nog om een tijdelijk tekort, maar het vooruitzicht is dat de
tekorten de komende jaren alleen maar toenemen en daarmee
vermoedelijk ook structureler van aard worden. Om de continuïteit
van zorg op de lange termijn te kunnen blijven waarborgen is het
daarom essentieel dat de zorg anders georganiseerd wordt.
De IGJ wil ruimte bieden om de zorg anders te organiseren.
Samenwerkingsverbanden zijn hierbij van groot belang, maar ook
het gesprek over de eventuele kloof tussen eisen uit bestaande
kwaliteitskaders en problemen rondom de continuïteit van zorg.
Zorgaanbieders staan soms voor ingewikkelde afwegingen.
Waarbij in uitzonderlijke situaties zelfs moet worden afgeweken van
wat gebruikelijk is. De IGJ geeft daarvoor ruimte en vertrouwen als
dat nodig is. Juist bij oplopende druk kunnen de professionals
uiteindelijk het beste zélf bepalen wat nodig is om nog goede zorg te
kunnen blijven bieden. Het is dan belangrijk dat bestuurders hun
afwegingen en keuzes goed vastleggen. Vooral om die uit te kunnen
leggen aan patiënten, cliënten en hun familie en vrienden.
Ook later nog. Die afwegingen kunnen ook betrokken worden in het
(latere) gesprek met de eigen medewerkers, de IGJ of andere
relevante partijen.
Verantwoordelijkheden
Deze leidraad pretendeert geen allesomvattend stappenplan te
zijn. Het schetst veeleer de kaders waarbinnen zorgaanbieders
worden geacht te handelen. Wat er precies nodig is, hangt altijd af
van de specifieke context en/of de specifieke behoefte van een
patiënt of cliënt.

Daarnaast kan een zorgaanbieder het veelal niet alleen. Ook
andere partijen, zoals zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten, hebben een belangrijke verantwoordelijkheid bij het realiseren van goede en toegankelijk zorg. Mede daarom zitten er soms
grenzen aan wat van een individuele zorgaanbieder kan worden
gevraagd. Deze leidraad richt zich op die zaken die in de invloedssfeer van de zorgaanbieder liggen. Daarbij gaat het uiteraard ook
om acties die een zorgaanbieder kan ondernemen om ketenpartners, zoals gemeenten of verzekeraars, in staat te stellen invulling
te geven aan hún verantwoordelijkheid om goede en toegankelijke zorg te borgen. De Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) heeft
recent voor zowel zorgverzekeraars1 als zorgkantoren2 ‘handvatten
bij de uitvoering van de zorgplicht’ gepubliceerd. Als een toezichtsituatie daarom vraagt, trekken IGJ en NZa samen op en voeren
we samen gesprekken met zorgaanbieders en zorgverzekeraars
en/of zorgkantoren.

a. (Dreigende) discontinuïteit als gevolg van sluiting/
faillissement/afstoten van zorgtaken
De IGJ verwacht van zorgaanbieders dat zij voorbereid zijn op een
scenario waarin discontinuïteit van de zorgverlening aan patiënten,
cliënten of bewoners dreigt te ontstaan. Bijvoorbeeld als gevolg
van een mogelijk faillissement of voorgenomen besluit om te
stoppen met het aanbieden van bepaalde vormen van zorg. Dit
betekent voor zorgaanbieders:
• Zorg voor een actuele analyse van het eigen cliëntenbestand of
de patiëntenpopulatie en het eigen zorgaanbod. Differentieer
hierbij naar de aard van de zorgrelatie: gaat het bijvoorbeeld om
zorg met verblijf of zorg thuis? Of bijvoorbeeld om acute,
actieve en/of ‘slapende’ patiënten?
• Inventariseer de risico’s bij de afbouw en/of overdracht van
zorg, met name voor patiënten- of cliëntencategorieën
waarvoor de zorginstelling een bijzondere positie heeft. Het
gaat daarbij zowel om risico’s voor kwaliteit en veiligheid, als
voor continuïteit van individuele patiëntenzorg. Betrek deze
risico-inventarisatie bij de gesprekken met betrokkenen
(bijvoorbeeld andere zorgaanbieders of zorginkopers, zoals
zorgverzekeraars, zorgkantoren of gemeenten).
• Zorg dat bovengenoemde analyse van het cliëntenbestand of de
patiëntenpopulatie en risico-inventarisatie altijd uitgaan van, of
zijn terug te brengen tot het niveau van individuele patiënten.
• Bespreek bij een voorgenomen sluiting in regionaal verband
periodiek wat de randvoorwaarden voor het overdragen en
overnemen van zorg zijn, op het gebied van personeel (capaciteit, deskundigheid), patiëntinformatie (dossiervormen, ICT,
toestemmingsvereisten) en patiënten.

andere zorgaanbieders die betrokken zijn bij de overname van de
zorg verwacht de IGJ dat zij:
• Een structuur organiseren waarin betrokken partijen, ieder
vanuit hun eigen verantwoordelijkheid maar zoveel mogelijk in
gezamenlijkheid, kunnen sturen op de voorbereiding van een
overname van de zorg.
• Binnen deze structuur zorgen voor een heldere verantwoordelijkheidsverdeling en duidelijk is wat wordt verwacht van alle
betrokkenen.
• Het belang van goede en veilige zorg nooit ondergeschikt laten
worden aan zakelijke overwegingen, ook niet op het moment
dat zich conflicten voordoen. En zijn alle besluiten en acties
toetsen aan de gevolgen voor de individuele patiëntenzorg.
• Zorg dragen voor een goede positionering van zorgverleners die
een actieve rol spelen bij de afbouw en/of overdracht van zorg,
ervoor zorgen dat zij voldoende zorginhoudelijke inbreng
kunnen hebben en in dit licht ook aandacht besteden aan hun
persoonlijk welzijn.
• Een goede eenduidige interne communicatielijn organiseren
richting cliënten, patiënten en/of bewoners en hun naasten,
inclusief een centraal aanspreekpunt.
• Een structuur organiseren voor de communicatie en afstemming met (vertegenwoordigers van) patiënten en - indien
relevant - het lokaal bestuur en inwoners. Binnen deze structuur
kunnen lokaal bestuur, patiënten en inwoners aangeven wat
hun zorgen en wensen zijn ten aanzien van het zorgaanbod en
de organisatie van de zorg. Betrokken zorgaanbieders dienen
herkenbaar en toetsbaar aan te geven op welke wijze zij deze
zorgen en wensen betrekken bij de besluitvorming over het
zorgaanbod.
Acute zorg
Per 1 januari 2022 zijn de AMvB over de beschikbaarheid en de
bereikbaarheid van acute zorg (wijziging van het
Uitvoeringsbesluit Wkkgz) en de bijbehorende ministeriële
regeling in werking getreden. Hierin is bepaald dat aanbieders van
acute zorg die overwegen het aanbod van acute zorg op een
bepaalde locatie geheel of gedeeltelijk op te schorten of te
beëindigen, een zorgvuldig besluitvormingsproces moeten
doorlopen met andere zorgaanbieders, zorgverzekeraars,
gemeenten en inwoners. De zorgaanbieder moet melding doen bij
de IGJ en onder andere een continuïteitsplan opstellen dat aan
bepaalde eisen voldoet en dat moet worden voorgelegd aan de
IGJ, andere zorgaanbieders en zorgverzekeraars. Het ministerie
van VWS heeft een stroomschema gepubliceerd dat laat zien welk
stappen een aanbieder van acute zorg exact moet nemen.

b. (Dreigende) discontinuïteit als gevolg van wachttijden
Wanneer er daadwerkelijk discontinuïteit van zorg lijkt te ontstaan
moeten de activiteiten van alle betrokkenen gericht zijn op een
warme overdracht van de zorgverlening. Van de betreffende
zorgaanbieder (of in geval van een faillissement evt. de curator) en
1

De zorgplicht: handvatten voor zorgverzekeraars - Nederlandse Zorgautoriteit
(overheid.nl)

2

Rapport Handvatten duiding zorgplicht zorgkantoren - Nederlandse
Zorgautoriteit (overheid.nl)

2

Leidraad continuïteit zorg en jeugdhulp - IGJ - juni 2022

Wachttijden ontstaan door verschillende oorzaken. Een aantal
oorzaken is te herleiden tot de kwaliteit van zorg bij een zorgaanbieder, zoals de inrichting van het behandelproces, de verantwoordelijkheidsverdeling wanneer een cliënt of patiënt op de
wachtlijst staat, samenwerking in de zorg en transparantie over
wachttijden. Dit is reden voor de inspectie om aandacht te hebben
voor de wachttijden.

Om continuïteitsrisico’s als gevolg van oplopende wachttijden te
voorkomen verwacht de IGJ van zorgaanbieders dat zij zich
maximaal inspannen om een behandeling zo spoedig en passend
mogelijk plaats te laten vinden en indien nodig daarbij gelijk de
relevante specialismen betrekken die de cliënt in zijn geheel nodig
heeft (en niet alleen het eigen specialisme). De IGJ verwacht dat
zorgaanbieders zicht hebben op de risico’s op gezondheidsschade
door wachttijden, en maatregelen nemen om de kans hierop te
verkleinen. De inspectie kijkt nadrukkelijk naar de elementen van
de wachttijdproblematiek die in de invloedssfeer van de zorgaanbieder liggen:
• De zorgaanbieder is transparant over de actuele wachttijd voor
intake, diagnostiek, diagnosestelling en behandeling. Wanneer
intake of behandeling niet binnen de gestelde (Treek) normen
kan aanvangen, stelt de zorgaanbieder de patiënt of cliënt hier
zo mogelijk direct van op de hoogte en informeert de patiënt of
cliënt dat hij zich kan wenden tot de zorgbemiddeling van de
eigen zorgverzekeraar/zorgkantoor/financier.
• Als een zorgverlener samenwerkt met andere zorgverleners
moet de instelling zorgen voor een duidelijke taak- en verantwoordelijkheidsverdeling, en is het noodzakelijk dat zij effectief
met elkaar communiceren, afspreken wie de zorg coördineert
en hun werkzaamheden en informatie onderling afstemmen. Bij
de zorgverlening en de afstemming staan de patiënt en
naastbetrokkene(n) centraal.
• Bij de intake legt de zorgaanbieder vast wie verantwoordelijk is
voor de patiënt of cliënt en wie als aanspreekpunt (regiebehandelaar/hoofdbehandelaar) fungeert in de periode tussen de intake
en aanvang van de behandeling. De zorgaanbieder informeert de
patiënt of cliënt over deze afspraken. Ook bespreken professional
en patiënt of cliënt hoe te handelen wanneer in deze periode de
toestand van patiënt of cliënt verergert.

c. (Dreigende) discontinuïteit als gevolg van stokkende
samenwerking binnen ketens en netwerken van
zorgverleners of jeugdhulpverleners
Zorgketens en -netwerken krijgen een steeds grotere rol in het
bieden van kwalitatief goede en veilige zorg. In situaties waarin
verschillende zorgverleners in het zorgnetwerk of de zorgketen
rond een cliënt onvoldoende afstemmen en/of samenwerken,
kunnen risico’s voor de continuïteit van zorg ontstaan. Er is
bovendien sprake van een toenemend aantal patiënten en
cliënten met een complexe en/of meervoudige zorgvraag.
Voor een goede samenwerking is het belangrijk te weten waar
verantwoordelijkheden liggen, die moeten worden vastgelegd in
duidelijke (regionale) afspraken. Er moeten duidelijke afspraken

3

Leidraad continuïteit zorg en jeugdhulp - IGJ - juni 2022

worden gemaakt wie de rol van regie- of hoofdbehandelaar
toekomt en wat die rol behelst. Welke taken hebben welke
zorgverleners in het bepalen van het (medische) beleid? En wie
neemt/nemen uiteindelijk besluiten? Ook de afstemming tussen
regie- of hoofdbehandelaar en de andere behandelaars is
daarnaast van belang, evenals de afstemming met andere
betrokkenen binnen het netwerk. Zorgverleners moeten zich
ondersteund voelen om hier goed uitvoering aan te kunnen
geven, met voldoende tijd en mandaat in de praktijk.
De belangrijkste thema’s waar de inspectie naar kijkt in haar
toezicht op zorgketens en netwerken zijn:
• De patiënt/cliënt centraal: krijgt de cliënt of patiënt bijvoorbeeld begrijpelijke informatie, die past bij zijn hulpvraag?
Hebben de zorgverleners een visie op het herstel van de cliënt
of patiënt? Heeft de cliënt of patiënt zelf regie over zijn zorg of
eigen zeggenschap/inspraak in de zorgverlening? Wordt bij de
intake een integraal behandelplan opgesteld (met aandacht
voor ook de andere vormen van hulp en steun en de rol van de
naaste?)
• Integrale zorg: wisselen zorgverleners belangrijke informatie
met elkaar uit over de cliënt of patiënt? Hebben de zorgverleners ook aandacht voor de naasten? Op welke manier gaan
samenwerkingspartners om met wachttijden? Als er sprake is
van wachttijden, zorgen zij dan voor alternatieven?
Ten aanzien van de continuïteit van de zorgverlening volgt daar uit:
• Zorgverleners zijn zich ervan bewust welke andere zorgverleners/
hulpverleners/sociaal domein deel uitmaken van het zorgnetwerk.
• De patiënt of cliënt is in staat gesteld om zelf optimaal regie te
voeren over zijn zorgverlening.
• Zorgverleners geven de andere zorgverleners in het zorgnetwerk de informatie die zij nodig hebben om goede zorg te
kunnen verlenen. Waarbij de regie voor de overdracht van
informatie altijd in handen blijft van de betreffende cliënt of
patiënt.
• Eén persoon in het zorgnetwerk coördineert de zorg en stemt
die op elkaar af.
• De cliënt en de zorg worden op goede wijze (‘warme overdracht’) overgedragen bij opname en ontslag uit een zorg- of
jeugdhulpinstelling, vervolgzorg is adequaat geregeld en de
patiënt of cliënt en zo nodig familie/mantelzorger wordt daarin
tijdig betrokken en geïnformeerd.
• De organisaties van de zorgverleners stellen tijd en middelen
beschikbaar om samen te werken in het zorgnetwerk rond de
patiënt/cliënt.