Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

30 995

Aanpak Wijken

Nr. 77

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR WONEN, WIJKEN EN INTEGRATIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 december 2009
In deze brief ga ik in op een drietal onderzoeken die in het kader van de
wijkenaanpak zijn uitgevoerd. Alle drie als onderdeel van de experimenten
met gemeenten. Ten slotte zal ik u nader informeren over de invulling van
de visitatiecommissie Wijkenaanpak.
Teneinde inzage te krijgen in hoeverre en op welke wijze bewoners
betrokken worden bij de uitvoering van de wijkenaanpak en in de werking
van de bewonersbudgetten zijn twee onderzoeken uitgevoerd. Deze vindt
u bijgevoegd.1 Het betreft allereerst het onderzoek «Bewonersparticipatie
via vouchers: democratisch en activerend?» van prof.dr. Evelien Tonkens
van de Universiteit van Amsterdam. Dit onderzoek is uitgevoerd in mijn
opdracht en op verzoek van uw Kamer.
Het tweede onderzoek «Aandacht voor Bewonersparticipatie» is uitgevoerd door dr. Merlijn van Hulst van de Tilburgse School voor Politiek en
Bestuur (TSPB) van de Universiteit van Tilburg in opdracht van het Landelijk Samenwerkingsverband Aandachtswijken (LSA). Onderzocht is in
hoeverre en op welke wijze de gemeenten bewoners betrekken bij de
uitvoering van de wijkenaanpak.
Ten slotte vindt u bijgevoegd het onderzoek «Het rendement van zalmgedrag, de projectencarrousel ontleed».1 Dit onderzoek is uitgevoerd door
onafhankelijk onderzoeker Daniël Giltay Veth. Het doel van dit onderzoek
is grip te krijgen op de mechanismen die maken dat veel projecten ten
behoeve van de zwakste 10% van de Nederlandse samenleving worden
opgestart en daarna weer stoppen en suggesties te doen die ertoe
bijdragen dat succesvolle praktijken doorgaan.
Onderzoek Universiteit van Amsterdam

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Prof.dr. Evelien Tonkens heeft in het rapport «Bewonersparticipatie via
vouchers: democratisch en activerend?» een evaluatie gedaan naar de
eerste fase van de extra budgetten voor bewonersinitiatieven («voucher-

KST139269
0910tkkst30995-77
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 995, nr. 77

1

1

regeling»), februari–oktober 2009. Het «voucher»-experiment is in deze
periode gevolgd en geëvalueerd om zo de uitvoering en de effecten van
het vouchersysteem zichtbaar te krijgen.
Het onderzoek is gebaseerd op een analyse van drie korte deelstudies; een
quick-scan van de diverse typen bewonersbudgetten in de G-31; een
evaluatie van de bewonersbudgetten in de 14 voucher-gemeenten1 en
tenslotte een kwalitatief onderzoek in vijf wijken in vijf gemeenten2.
Het onderzoek geeft een beeld over hoe het proces tot dusverre in deze
vijf wijken verloopt: wie beslist erover, op basis van welke criteria, welke
bewoners worden bereikt, genereert de regeling activiteit en enthousiasme en/of ruzies en conflicten? Bij de start van het onderzoek is uitgegaan van de hypothese dat de kwaliteit van een vouchersysteem kan
worden afgemeten aan drie variabelen: toegankelijkheid van de regeling,
empowerment van bewoners en democratisch gehalte (de mate waarin
bewoners niet alleen verantwoordelijkheid krijgen maar ook zeggenschap,
en de mate waarin de regeling bijdraagt aan het democratisch debat
tussen bewoners onderling).
Het beeld dat uit dit onderzoek naar voren komt, is positief. Het vouchersysteem, mits bewoners goede ondersteuning kunnen krijgen, is beter
toegankelijk dan andere systemen. Het aantal aanvragen is doorgaans
hoog en veel bewoners van verschillende achtergronden zijn actief. Het
lukt in sommige gemeenten om nieuwe groepen bewoners te betrekken,
waarbij men meestal doelt op jongeren, migranten en soms ook ouderen,
echter dit is nog niet overal het geval. Het vouchersysteem maakt dat
mensen elkaar treffen en er nieuwe verbanden tussen groepen tot stand
komen. Mensen vergroten hun netwerk, dit is met name terug te zien daar
waar regiegroepen zijn gevormd.
Het systeem is ook democratischer. Het biedt kansen voor een democratisch debat over de kwaliteit van leven in de wijk. Tevens stimuleert het de
empowerment van bewoners. Bewoners ervaren het doen van aanvragen
en nemen van besluiten als leerzaam. Bovendien blijkt dat deze manier
van werken veel enthousiasme bij bewoners losmaakt. Ook blijkt dat op
deze manier mensen actief worden die eerder niets in de wijk deden. De
budgetten werken activerend; het bevordert de ontluiking van een vrijwilligerspotentieel. Daarbij hebben bewoners een hoog kostenbewustzijn. Ze
bewaken zorgvuldig dat de budgetten daadwerkelijk worden ingezet voor
initiatieven die ten goede komen aan de leefbaarheid in de wijk. Ze komen
dan ook met verrassende en creatieve ideeën, waar beleidsmakers vaak
niet op hadden kunnen komen.
De vijf gemeenten geven in de onderzochte wijken een behoorlijk verschillende invulling aan de regeling. Over de effecten van het inzetten van de
vouchers op sociale cohesie en meer in het algemeen de kwaliteit van
leven van de buurt kan nog niet veel worden gezegd, omdat de meeste
gemeenten nog maar sinds april met de regeling werken en men dus nog
maar net de regeling heeft geïmplementeerd.
Aanbevelingen
1

Alkmaar, Almelo, Amsterdam, Arnhem,
Eindhoven, Haarlem, Hengelo, Leeuwarden,
Leiden, Schiedam, Sittard Geleen, Tilburg,
Venlo en Zaanstad.
2
Tilburg (Stokhasselt), Amsterdam (Dapperbuurt), Eindhoven (Doornakkers) en Hengelo
(Zuid). Daarnaast werd ter vergelijking
gekozen voor een gemeente die het vouchersysteem niet invoerde, maar een systeem kent
dat er op lijkt: Groningen (Beijum).

Een belangrijke aanbeveling uit het rapport is dat elementen uit het
vouchersysteem, zoals actieve regiegroepen met bindingen in de wijk en
een hoge snelheid bij het beoordelen van initiatieven, de toegankelijkheid
van bewonersbudgetten bevorderen en verdienen dus ook aanbeveling in
gemeenten die met andere regelingen voor bewonersbudgetten werken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 995, nr. 77

2

Ik ben erg tevreden over de uitkomsten van het onderzoek en de wijze
waarop het is uitgevoerd, mijn complimenten voor prof.dr. Evelien
Tonkens. Uit gesprekken met bewoners tijdens mijn wijkbezoeken en op
conferenties bemerk ik veel enthousiasme van bewoners voor het
vouchersysteem. Men ervaart dat de budgetten van hen zijn en dat zij
over investeringen (van groot tot klein) in hun eigen wijk gaan.
Gemeenten hebben op basis van de onderzoeksresultaten straks de
mogelijkheid om voor de budgetten in 2010 en 2011 de afweging te
maken voor continuering of aanpassing van het eigen systeem en van het
vouchersysteem. Ik zal dan ook per brief een dringend beroep op alle G31
gemeenten die vanuit het Rijk gelden voor bewonersbudgetten ontvangen
en die nog geen gebruik maken van de voucherregeling om hun eigen
systematiek goed te toetsen aan de uitkomsten van het onderzoek van
prof.dr. Tonkens. Hierbij wil ik specifiek meegeven dat de ondersteuning
van aanvragers en regiegroepen door professionals essentieel is voor het
welslagen van het systeem.
Het vouchersysteem biedt dus ook kansen om nieuwe groepen Nederlanders te betrekken als participerende bewoner. Hierop ondersteun ik ook
gemeenten in de vorm van lokale experimenten. Zo ben ik met Schiedam
aan het experimenteren om te zien hoe nieuwe Nederlanders meer
betrokken kunnen worden en er een brug kan worden geslagen tussen
oude en nieuwe Nederlanders.
Het verheugt mij u te kunnen melden dat ik met de wethouders van
Utrecht en Rotterdam al afspraken heb kunnen maken over de invoering
van de voucherregeling. In Rotterdam wordt in wijken waar de bewonersbudgetten momenteel niet goed lopen, de vouchersystematiek ingevoerd.
In Utrecht wordt bezien wat de mogelijkheden zijn voor invoering van de
vouchers.
Onderzoek Universiteit van Tilburg
Dr. Merlijn van Hulst van De Tilburgse School voor Politiek en Bestuur
(TSPB) van de Universiteit van Tilburg heeft in opdracht van het Landelijk
Samenwerkingsverband Aandachtswijken (LSA) onderzocht in hoeverre
en op welke wijze de gemeenten bewoners betrekken bij de uitvoering
van de wijkenaanpak.1
De TSPB baseert zich op een analyse van een drietal bronnen: zij hebben
documenten bestudeerd, interviews gehouden met enerzijds vertegenwoordigers van bewoners(organisaties) en anderzijds met gemeentelijke
ambtenaren. Deze werkwijze levert een tamelijk robuust beeld op van hoe
het met de bewonersparticipatie bij de wijkaanpak in de 40 wijken is
gesteld.

1

«Nogmaals aandacht voor bewonersparticipatie, Een tweede meting van de bevordering
van bewonersparticipatie in de krachtwijkenaanpak», M. J. van Hulst, N. Karsten,
J. C. H. C. Geurtz, B. Bolijt en F. Hendriks,
m.m.v. L. Schaap en D. A. J. Wassink. Universiteit van Tilburg, Tilburgse School voor
Politiek en Bestuur.

Het beeld dat uit dit onderzoek oprijst, geeft aanleiding tot optimisme: de
onderzoekers komen tot de conclusie dat bewoners in alle aandachtswijken, zonder uitzondering kunnen participeren in de uitvoering van de
wijkactieplannen. Het betreft daarbij niet uitsluitend bewoners die lid zijn
van bewonersorganisaties, maar in het overgrote deel van de wijken ook
individuele wijkbewoners. Dat is goed nieuws, want voor de wijkaanpak is
een actieve betrokkenheid van de wijkbewoners van groot belang. Het is
bovendien extra goed nieuws omdat het huidige onderzoek ten opzichte
van de studie van vorig jaar, toen de bewonersparticipatie bij de totstandkoming van de wijkactieplannen werd onderzocht, een positieve ontwikkeling laat zien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 995, nr. 77

3

Uit het onderzoek blijkt niet alleen dat bewonersparticipatie door de
verschillende steden, maar ook binnen steden op uiteenlopende manieren
wordt vormgegeven, maar ook dat bepaalde aspecten in sommige steden
en wijken beter worden vormgegeven dan in andere steden en wijken.
Steden en wijken kunnen in dit opzicht van elkaar leren.
De onderzoekers onderscheiden drie aspecten aan bewonersparticipatie:
• «gelegenheid»: hoe bieden gemeenten aan bewoners de gelegenheid
tot participatie?
• «invitatie»: hoe nodigen zij bewoners uit?
• «respons»: hoe houden zij de bewoners op de hoogte van het verloop
van de uitvoering van het wijkactieplan?
Wat opvalt is dat sommige wijken op een bepaald aspect optimaal scoren
terwijl er tevens gemeenten zijn die op onderdelen van de bewonersparticipatie rondweg slecht scoren. Dit is met name het geval bij de mate
waarin gemeenten de «respons» hebben georganiseerd: want hoewel
vrijwel alle gemeenten de wijkbewoners op de hoogte houden van de
voortgang van de uitvoering van het wijkactieplan, zijn er grote verschillen in de wijze waarop zij dit organiseren. Er zijn gemeenten die de maximale score behalen, terwijl in andere wijken slechts een zeer beperkte
terugkoppeling van de voortgang naar de bewoners plaatsvindt, waarbij
die beperking kan liggen in de frequentie van terugkoppeling, maar ook in
het bereik van het gebruikte kanaal.
Het aardige van dit onderzoek is, dat het gemeenten in staat stelt om van
elkaars werkwijzen te leren. Het rapport bevat daar ook bruikbare voorbeelden van.
Niettegenstaande de kanttekeningen die het rapport her en der plaatst bij
aspecten van de bewonersparticipatie, levert het een positief (totaal)beeld
op van de bewonersparticipatie in de wijkaanpak en – wellicht nog
verheugender – een aanzienlijke verbetering ten opzichte van de meting
van vorig jaar. Mijn complimenten gaan uit naar de gemeente Dordrecht,
die met een rapportcijfer 9 als beste van alle gemeenten de bewonersparticipatie vorm heeft gegeven met, voor en door bewoners. Het onderzoek
wijst uit dat de gemeenten de bewonersparticipatie niet alleen «op de
agenda» hebben staan, maar dat ze er tevens serieus werk van maken. Nu
is het zaak om deze energie vast te houden en de bewonersparticipatie
gedurende de rest van de wijkaanpak nog verder uit te bouwen en in de
wijkaanpak te verankeren.
Ik spreek tenslotte graag mijn waardering aan dr. Merlijn van Hulst van de
Universiteit van Tilburg voor het uitvoeren van het onderzoek, maar met
name ook aan het LSA uit. Allereerst voor hun deelname in de begeleidingscommissie van het Tonkens-onderzoek. Daarnaast ook voor het laten
uitvoeren van het onderzoek door de Universiteit van Tilburg en het
opstellen van de Kwaliteitswaaier Bewonersparticipatie, een grafische
weergave van het onderzoek «Aandacht voor bewonersparticipatie». In
deze handzame waaier zijn alle resultaten per wijk overzichtelijk te zien.
Deze waaier zend ik ook uw Kamer toe.
Het rendement van zalmgedrag, De projectencarrousel ontleed
Op initiatief van Start Foundation (een privaat fonds dat investeert in
projecten aan de onderkant van de arbeidsmarkt) en het ministerie voor
WWI is het actieonderzoek «aanpak van de projectencarrousel» gestart.
Op 3 december is het congres «Verduurzamen van succesvolle projecten»
gehouden. Tijdens dit congres is door onderzoeker Daniël Giltay Veth het
onderzoeksrapport «Het rendement van zalmgedrag, De projectencarrousel ontleed» aan mij aangeboden. De titel van deze publicatie verwijst

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 995, nr. 77

4

naar projecten met een hoog maatschappelijk rendement maar waarvan
de projectleiders desalniettemin het gevoel hebben tegen de stroom in te
moeten blijven zwemmen als het gaat om continuering van hun initiatieven.
In het rapport stelt de onderzoeker dat subsidieregelingen, aanbestedingen en andere vormen van tijdelijk geld voor sociale projecten in
aandachtswijken dusdanig moeten worden ingericht dat succesvolle
projecten niet stoppen als het tijdelijke geld op is. Hij pleit ervoor dat
overheden en private fondsen subsidieregelingen voorzien van een clausule waarin wordt vastgelegd hoe, bij gebleken succes, na afloop van de
regeling de aanpak wordt voortgezet.
In het onderzoek zijn «good practices» geanalyseerd die zich richten op de
10 procent Nederlanders met de grootste sociaal-economische achterstand. Zij wonen veelal in aandachtswijken en kampen met problemen op
verschillende gebieden van hun leven. De onderzochte projecten zijn
volgens hem effectief omdat ze loketoverstijgend zijn. De problematiek op
het gebied van bijvoorbeeld schulden, werkloosheid en opvoeding
worden domeinoverstijgend aangepakt en niet vanuit een specifieke
beleidskoker.
Bottleneck bij de continueren van dergelijke succesvolle initiatieven is
volgens de onderzoeker dat loketoverstijgende projecten tussen wal en
schip raken omdat ze onder meerdere beleidsterreinen vallen. Deze initiatieven passen niet goed bij de verkokerde verdeling van subsidies. De
onderzoeker geeft aan dat het beter is om geld uit tijdelijke regelingen te
gebruiken als investering in deze projecten. Hij doelt hiermee op investeringen in het vermogen van goede praktijken om in interactie met hun
omgeving strategische en vitale coalities aan te gaan. Om effectieve praktijken de ruimte te geven zouden minder effectieve werkvormen moeten
worden gestopt, met andere woorden een «oud voor nieuw» beweging
zou moeten worden gestimuleerd. Een beweging die op basis van maatschappelijke kosten baten analyses kan worden gevoed.
Tenslotte pleit de onderzoeker voor het opbouwen van een netwerk,
bestaande uit «best persons» van de rijksoverheid, lokale overheden,
vertegenwoordigers van allerlei domeinen in het maatschappelijk middenveld, hogescholen, universiteiten en het bedrijfsleven om deze beweging
te dragen. En daarnaast voor het bieden van een platform waarbij effectieve praktijken steun en advies kunnen krijgen in hun verduurzamingsproces.
Ik ben minder sceptisch dan de onderzoeker over de tijdelijkheid van
projecten. De auteur van het onderzoek spreekt van de projectencarrousel
als brandstapel van tijdelijk geld. Dit vind ik te grimmig en te somber
gesteld. Tijdelijke projecten kunnen tijdelijke problemen oplossen. Daarnaast kunnen samenwerkingsverbanden tussen verschillende partijen de
mogelijkheid geven om te leren. Projecten bieden de mogelijkheid voor
vertegenwoordigers van organisaties om met elkaar een proces door te
maken, dit stimuleert lerende organisaties. Tegelijkertijd dienen nieuwe
werkwijzen, die aantoonbaar beter zijn dan bestaande praktijken, door te
gaan. Ik vind het van belang dat er een goede balans is tussen het starten
van projecten en het continueren van succesvolle aanpakken.
Dat goede praktijken tegen de stroom in moeten zwemmen heb ik ervaren
tijdens wijkbezoeken. Ik bezocht de Kingmaschool in Amsterdam, een
voorgezet speciaal onderwijs school voor kinderen met gedrags- en leermoeilijkheden. Deze school behaalt goede resultaten omdat jongeren zich
ontwikkelen via het trainen van vaardigheden binnen bedrijven. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 995, nr. 77

5

succesvolle aanpak, waar al 10 jaar goede resultaten mee worden
behaald, stuit echter op problemen omdat het tussen de domeinen onderwijs en werk invalt. Dhr. Hans Kamps (onder meer voorzitter van de
brancheorganisatie van uitzendbureaus, plaatsvervangend SER-Kroonlid
en één van de initiatiefnemers van de vakcolleges) is op mijn verzoek aan
de slag om dit op te pakken. In een recent werkbezoek aan Rotterdam
bleken de activiteiten van De Prinsenhof (een ontmoetingscentrum voor
en door senioren en mensen met een verstandelijk gehandicapt) en de
Woonfoyer Sadelingsplein (een woonvorm met (lichte) woonbegeleiding
voor schoolgaande jongeren (MBO)) onder druk te staan. Dergelijke
projecten zwemmen tegen de stroom in omdat traditionele domeinen als
onderwijs, zorg et cetera niet financieel willen of kunnen bijdragen. Dit
heeft tot gevolg dat projecten stoppen, dan wel dat financiële gaten
worden opgevuld door woningcorporaties en gemeenten. De druk die dit
legt op de woningcorporatie sector vind ik onevenredig groot. Zeker ook
omdat de baten die deze integrale initiatieven leveren ook gaan naar
domeinen waar de corporaties geen eerste verantwoordelijkheid hebben,
zoals onderwijs, zorg en welzijn, opvoedingsondersteuning et cetera. Dit
vraagstuk zal ik bij mijn collega bewindspersonen uit de «sociale pijler»
aan de orde stellen, om met hen te zoeken naar slimmere wegen om de
samenwerking tussen beleidsdomeinen te verbeteren.
Ik wil stimuleren dat er bij het starten van projecten meer wordt nagedacht over hoe initiatieven kunnen doorgaan wanneer blijkt dat ze
succesvol zijn. Het toepassen van effectmetingen, het maken van maatschappelijke kosten baten analyses en het monitoren van projecten vind ik
hierbij belangrijke instrumenten. Echter voorkomen moet worden dat de
voorwaarden dusdanig streng worden dat projecten überhaupt niet van
start gaan, ook hier dient een juiste balans te worden gevonden. Leren
wat werkt betekent soms ook dat innovatieve aanpakken kunnen
mislukken.
De aanbeveling om kennisuitwisseling te bevorderen en netwerkvorming
te stimuleren vind ik aantrekkelijk. Ik zal verkennen of vertegenwoordigers
van departementen, lokale overheden, domeinen in het maatschappelijk
middenveld, hogescholen, universiteiten en het bedrijfsleven met mij
willen samenwerken. Gezamenlijk optrekken is noodzakelijk om te zorgen
dat de negatieve aspecten van tijdelijke projecten worden tegengaan.
Initiatiefnemers van succesvolle projecten wil ik kennis met elkaar laten
uitwisselen over hoe hun projectopbrengsten beter over het voetlicht
kunnen worden gebracht en hoe institutioneel leren kan worden bevorderd. Ik neem hierin ook mijn eigen verantwoordelijkheid. Zo zal ik op
mijn eigen beleidsterrein Inburgering en Integratie initiatieven ontwikkelen om kennis over wat werkt beter te ontsluiten, en goede praktijken
ondersteunen om zich door te ontwikkelen.
Visitatiecommissie Wijkenaanpak
Zoals eerder met uw Kamer is gedeeld zal in 2010 de visitatiecommissie
Wijkenaanpak van start gaan. Graag informeer ik u over de samenstelling
van deze commissie. De heren W. J. Deetman (voorzitter), J. van der Lans
en R. Scherpenisse hebben aangegeven bereid te zijn de visitatie te
leiden.
De minister voor Wonen, Wijken en Integratie,
E. E. van der Laan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 30 995, nr. 77

6