Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

35 925 V

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken (V) voor het
jaar 2022

Nr. 88

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 20 mei 2022
De vaste commissie voor Buitenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Buitenlandse Zaken over de
brief van 14 december 2021 over de reactie op verzoek commissie over de
brede relatie met Marokko (Kamerstuk 35 925 V, nr. 61).
De vragen en opmerkingen zijn op 19 januari 2022 aan de Minister van
Buitenlandse Zaken voorgelegd. Bij brief van 11 mei 2022 zijn de vragen
beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Kuiken
De griffier van de commissie,
Westerhoff

kst-35925-V-88
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

1

Inleiding
Hierbij bied ik u, mede namens de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking, de Minister van Justitie en Veiligheid, de
Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, de Minister voor
Armoedebeleid, Participatie en Pensioenen en de Staatssecretaris van
Justitie en Veiligheid, de reactie aan op het verslag van een schriftelijk
overleg van de vaste commissie voor Buitenlandse Zake inzake de brede
relatie met Marokko.
Op 11 mei had ik en marge van de Anti-ISIS Coalitie in Marrakesh een
bilateraal gesprek met mijn Marokkaanse collega Minister van Buitenlandse Zaken Bourita. In de bijgaande reactie op het verslag van het
schriftelijk overleg zijn waar relevant nog de uitkomsten van dit gesprek
en andere recente contacten meegenomen.
In de bijlage vindt u volledigheidshalve het communiqué dat naar
aanleiding van het bilaterale gesprek is gepubliceerd.1
Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersonen
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
brief met de reactie op het verzoek van de commissie over de brede
relatie met Marokko. Zij hebben hierover nog de volgende vragen en
opmerkingen.
De leden van de VVD-fractie achten de relatie met Marokko van groot
belang, gezien de ligging nabij Europa en de wederzijdse belangen ten
aanzien van veiligheid, migratie en handel. Zij erkennen echter ook de
complexiteit van de relatie en verwelkomen daarom het bilateraal
actieplan. Zij constateren echter dat de brief die zij over dit actieplan
hebben ontvangen weinig concrete actiepunten bevat. Is het mogelijk om
de Kamer hier gedetailleerder over te informeren?
1. Antwoord
Het overeengekomen actieplan heeft als doel de samenwerking
tussen beide landen verder te versterken en verdiepen op thema’s
waar beide landen belangen hebben. In het actieplan zijn richtinggevende doelstellingen en concrete afspraken geformuleerd. Zo
is overeengekomen ieder jaar politieke consultaties te organiseren; voor migratie wordt een gemengd comité opgezet; voor
economische samenwerking wordt regelmatig strategisch
overleg georganiseerd; en er zijn afspraken gemaakt over
wederzijdse bezoeken op zowel expert als politiek niveau.
De uitvoering hiervan gaat in onderling overleg. Concreet hebben
in afgelopen weken wederzijdse bezoeken en gesprekken op
hoogambtelijk niveau plaatsgevonden over politiesamenwerking
(bezoek van de Korpschef), migratie, en terrorismebestrijding.
Nadere uitwisseling over migratiesamenwerking en terugkeer,
evenals justitiesamenwerking, inclusief rechtshulp, staan op de
planning. Ook zal de lopende onderhandeling over aanpassing
van het belastingverdrag op korte termijn worden hervat.
Daarnaast is gestart met intensievere culturele uitwisseling. Een
goed voorbeeld hiervan is de opening in het Cobra museum van
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

2

de tentoonstelling met Marokkaanse moderne kunst, waaraan het
Ministerie van Buitenlandse Zaken een bijdrage leverde. Op
uitnodiging van de Nederlandse ambassade bezocht een missie
van Marokkaanse bedrijven de Wereld Waterstoftop in Rotterdam
van 9–11 mei.
De leden van de VVD-fractie ondersteunen de intensivering van de
samenwerking op het terrein van migratie. Kunt u aangeven wat er
concreet is overeengekomen om de samenwerking op terugkeer te
verbeteren? Wat wordt de inzet van het kabinet om Marokko eveneens als
partner te zien in het terugnemen van uitgeprocedeerde onderdanen?
Gaat het hier ook om betere samenwerking bij gedwongen terugkeer? Kan
het kabinet aangeven welke criteria zij hanteert om te bepalen of de
samenwerking bij terugkeer verbetert? In het geval dat de samenwerking
bij terugkeer niet verbetert, hoe is het kabinet dan voornemens om (mede
op basis van het actieplan) druk uit te oefenen? Is het hierbij ook een optie
om in de EU maatregelen te nemen onder de visumcode zoals dat in
oktober 2021 ook bij Gambia is gebeurd?
2. Antwoord
Het actieplan biedt een goede basis om de bilaterale dialoog en
samenwerking te verstevigen, ook op het terrein van terugkeer.
De uitvoering voorziet in een gemengd comité op migratie; een
bilaterale overlegstructuur waarin alle voor beide landen belangrijke onderwerpen aan bod kunnen komen. Deze constructie
hanteert Marokko ook met andere EU landen. Op hoogambtelijk
niveau hebben reeds voorbereidende gesprekken plaatsgevonden
over de invulling van dit comité. Daarnaast is afgesproken op
zowel uitvoerend als politiek niveau zowel de contacten als
informatie-uitwisseling op migratie te intensiveren.
Voor Nederland is de terugkeersamenwerking een belangrijk
onderwerp. Onderdeel hiervan is het vaststellen van de identiteit
en nationaliteit van de persoon die dient terug te keren.
Vervolgens is het nodig dat deze persoon over een geldig
reisdocument beschikt. Bij beide stappen is doorgaans
medewerking van de Marokkaanse autoriteiten noodzakelijk. In
de besprekingen met Marokko zet Nederland in op het maken van
praktische afspraken om deze samenwerking zo efficiënt
mogelijk te laten verlopen. Met andere landen heeft Nederland
vergelijkbare werkafspraken. Het gaat hierbij om zowel vrijwillige
als gedwongen terugkeer.
Voortgang van wederzijdse afspraken wordt besproken in het
gemengd comité. Als op enig thema de samenwerking niet
verloopt zoals een van de partijen graag ziet, wordt dat
geagendeerd.
Het nemen van visummaatregelen onder artikel 25bis van de
EU-visumcode, overigens mogelijk in zowel negatieve als
positieve zin, vergt een afweging en besluitvorming op
EU-niveau.
Daarnaast willen de leden van de VVD-fractie (mede gezien eerdere
ervaringen met Marokko) op basis van het actieplan vooral concrete
resultaten zien. Kan het kabinet aangeven hoeveel Marokkanen in ieder
afzonderlijk jaar over de afgelopen vijf jaar te horen hebben gekregen dat
zij Nederland dienen te verlaten, en hoeveel daarvan wel/niet daadwerkelijk vertrokken zijn? Kan het kabinet ook aangeven in hoeveel gevallen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

3

vrijwillige of gedwongen terugkeer plaatsvond, en in hoeveel gevallen
sprake was van aantoonbaar vertrek en vertrek met onbekende
bestemming? Kan het kabinet hierbij ook aangeven hoeveel laissezpassers Nederland de afgelopen vijf jaar bij Marokko heeft verzocht,
hoeveel er zijn afgegeven, en in hoeveel gevallen een afgegeven
laissez-passer daadwerkelijk tot terugkeer heeft geleid?
3. Antwoord
Hieronder treft u het aantal Marokkaanse vreemdelingen dat de
afgelopen vijf jaar een of meerdere terugkeerbesluiten heeft
ontvangen.2
Jaar

Aantal Marokkaanse vreemdelingen dat een of meerdere terugkeerbesluiten heeft
ontvangen

2017
2018
2019
2020
2021

760
780
1.110
990
960

Hieronder treft u de terugkeercijfers naar Marokko aan over de
afgelopen 5 jaar. Deze zijn opgesplitst in aantoonbaar vertrek
(waaronder gedwongen en zelfstandig vertrek valt) en zelfstandig
vertrek zonder toezicht.3
2017

2018

2019

2020

2021

420

320

340

170

140

40
200
20

50
160
30

30
210
20

10
110
10

10
90
10

Totaal aantoonbaar vertrek
Gedwongen vertrek naar:
– Land van Herkomst
– Dublin – land
– Overige 1
Zelfstandig vertrek naar:
– Land van herkomst
– Dublin – land
– Overige
Zelfstandig vertrek zonder
toezicht

50
100
10

30
40
<5

40
30
10

20
20
0

20
10
<5

1.250

920

1.110

860

770

Totaal

1.670

1.250

1.450

1.030

910

1

Onder de categorie overige wordt verstaan het vertrek van een vreemdeling naar een ander
land dan zijn land van herkomst, maar waar de toegang van de vreemdeling is gewaarborgd.
Daarnaast kan er ook sprake zijn van vertrek op basis van een claim op de vervoerder.

De Marokkaanse autoriteiten zijn vanaf 2017 tot en met 2021 in
1.220 gevallen gevraagd de nationaliteit van een (vermeende)
onderdaan vast te stellen. In genoemde periode is in 90 gevallen
een nationaliteitsbevestiging ontvangen. In de regel betekent een
nationaliteitsvaststelling dat het herkomstland zich ook bereid
verklaart een (vervangend) reisdocument (laissez-passer) te
verstrekken. De DT&V vraagt het herkomstland bij een geplande
vlucht een reisdocument te verstrekken. Vanaf 2017 tot en met
2021 is in 40 gevallen een laissez-passer ontvangen van de
Marokkaanse autoriteiten en in 30 gevallen heeft terugkeer
plaatsgevonden met gebruik van de verstrekte laisser-passer.

2
3

Bron: KMI+ (cijfers afgerond op tientallen).
Alle cijfers in dit overzicht zijn afgerond op tientallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

4

Sinds begin 2022 zijn er vijf laissez-passers afgegeven en wordt
samengewerkt aan de bestaande caseload.
De leden van de VVD-fractie vragen het kabinet hoe economische
samenwerking met Marokko, ook in het kader van «near shoring» de
Europese strategische autonomie en de diversificatie van waardeketens
kan bevorderen? Hoe zorgt economische samenwerking ervoor dat
Nederland minder afhankelijk wordt van China? En op welke manier
streeft Nederland ernaar als onderdeel van de brede dialoog om de
kansen voor Nederlandse ondernemers te bevorderen?
4. Antwoord
De EU streeft ernaar de Europese strategische autonomie en de
diversificatie van waardeketens te bevorderen: «near shoring»
kan hieraan bijdragen. Marokko wil graag samenwerken met
EU-lidstaten, waarbij het gebruik tracht te maken van het
geografisch voordeel dat het heeft in het kader van de toekomstige CO2-heffing, gezien de nabijheid ten opzichte van productielocaties in het Verre Oosten. Dit biedt kansen voor Nederlandse
ondernemers. Een goed voorbeeld is het Nederlandse textielbedrijf The Makers, dat al langer actief is in Marokko voor de
Europese markt en hiervoor steun heeft gekregen uit het Dutch
Good Growth Fund. We spannen ons actief in om het Nederlandse
bedrijfsleven te koppelen aan gesignaleerde kansen.
De leden van de VVD-fractie lezen dat in het actieplan is overeengekomen
elkaar vooraf te informeren over de voorgenomen financiering van
maatschappelijke partners, met respect voor elkaars juridisch raamwerk.
Het gaat hierbij niet om instemming vooraf en het betreft een wederzijdse
afspraak. Kunt u nader toelichten hoe dit er in de praktijk uitziet? Hoe
dragen de afspraken over financiering aan het maatschappelijk
middenveld met Marokko eraan bij dat ongewenste beïnvloeding van
onvrije aard afneemt? Wat kan Nederland doen om ongewenste financiering vanuit Marokko tegen te houden? En welk proces vindt er plaats
indien één van beide landen projectfinanciering als ongewenst verklaart
en hierover een meningsverschil bestaat?
5. Antwoord
In het actieplan is afgesproken elkaar vooraf te informeren bij
financiering van maatschappelijke partners. Nederland geeft
hieraan invulling door regelmatig schriftelijk of mondeling
voorafgaand aan nieuwe projecten informatie te verstrekken
aangaande het te financieren project en betrokken partners. Er is
een afspraak gemaakt tot wederzijdse transparantie.
In reactie op de vraag ten aanzien van mogelijke ongewenste
financiering wordt verwezen naar de beleidsreactie op het
rapport van de Parlementaire Ondervragingscommissie
Ongewenste beïnvloeding uit onvrije landen. Hierin heeft het
kabinet aangegeven dat, als er sprake is van potentiële
ongewenste buitenlandse beïnvloeding, zowel de ongewenste
maatschappelijke effecten als de actor zelf, mits bekend, worden
aangepakt. Dat geldt voor alle landen waarmee Nederland
bilaterale relaties onderhoudt. Bij de mogelijke aanpak van
actoren werkt het kabinet binnen de EU samen met gelijkgezinde
landen. Ook investeren de Nederlandse I&V-diensten doorlopend
in kennis met betrekking tot ongewenste buitenlandse
inmenging. De beoogde Wet Transparantie Maatschappelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

5

Organisaties is bedoeld om meer zich te krijgen in de aard en
omvang van financiering van maatschappelijke organisaties,
indien deze uit het buitenland komt. Ook worden maatregelen
verkend om concrete ongewenste buitenlandse geldstromen
tegen te gaan, bijvoorbeeld door deze stil te leggen of verbeurd
te verklaren. Tot slot biedt aanscherping van art. 2:20 BW een
kader voor het verbieden van organisaties, mochten hun
werkzaamheden in strijd zijn met de openbare orde.
Indien de situatie zich voor zou doen in de relatie met Marokko
dat een van beide landen de financiering als ongewenst ziet, zal
deze zorg in eerste instantie in bilateraal overleg worden
besproken. Uitgangspunt van Nederland is altijd het bouwen aan
een constructieve samenwerking van beide kanten. Waar
mogelijk gaat Nederland via de diplomatieke kanalen de dialoog
aan om ongewenste financiering te voorkomen en aan te pakken.
Nationaal heeft het kabinet verschillende bestuurlijke en strafrechtelijke instrumenten tot haar beschikking. Uiteraard wordt
per geval de afweging gemaakt wat noodzakelijk en proportioneel is.
Ten slotte merken de leden van de VVD-fractie op dat in de brief niet
gesproken wordt over Europese samenwerking ten aanzien van Marokko,
terwijl het op sommige thema’s wenselijk kan zijn om gezamenlijk op te
trekken op Europees niveau of met gelijkgezinde Europese landen. Kan
het kabinet toelichten hoe Nederland op de thema’s veiligheid, migratie
en handel met andere Europese landen samenwerkt ten opzichte van
Marokko? Hoe voorkomt het kabinet dat Europese landen tegen elkaar
worden uitgespeeld? En waar ziet het kabinet kansen voor nauwere
Europese samenwerking ten aanzien van Marokko?
6. Antwoord
De relatie met Marokko is voor de EU van strategisch belang.
Nederland trekt daarom in EU verband op om het partnerschap
met Marokko verder vorm te geven. Het Associatieakkoord
tussen de EU en Marokko is hierin leidend en vormt het kader
voor de samenwerking, onder meer op het gebied van veiligheid,
migratie en handel. Het is belangrijk om als EU eensgezind
uitvoering te geven aan dit partnerschap. Daarom wordt hierover
regelmatig, zowel tussen de delegaties van EU lidstaten in Rabat
als in Brussel, overleg gevoerd. Nederland wil met name ook
voortgang op terugkeersamenwerking en roept hiertoe regelmatig in EU verband op. Het kabinet ziet daarnaast ook kansen
om in Europees verband met Marokko samen te werken op
thema’s als klimaatverandering, veiligheid en de energietransitie.
De EU steunt Marokko ten aanzien van onder meer grensmanagement, goed bestuur, het bieden van sociale zekerheid, het
versterken van het maatschappelijk middenveld en het
beschermen van de rechten van migranten.
Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
geagendeerde stukken voor het schriftelijk overleg over de brede relatie
met Marokko. Deze leden hebben nog enkele vragen aan de Minister.
De leden van de D66-fractie willen inzetten op het verbeteren van de
relatie met Marokko, die gebaat is bij regelmatig en intensief contact.
Wanneer zal de volgende hoog ambtelijke dialoog plaatsvinden? Wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

6

betreft de dialoog van 16 november jongstleden, hebben deze leden nog
een aantal vragen. Is er tijdens deze dialoog gesproken over de aankomende top van de EU met de Afrikaanse Unie (AU)? Zo ja, wat is hier
precies besproken? Wat is de inzet van Marokko voor de aankomende
EU-AU top? Hoe kan de bilaterale samenwerking tussen Nederland en
Marokko een rol spelen bij deze top? Zijn er hierbij mondelinge afspraken
gemaakt?
7. Antwoord
Voor de volgende hoog ambtelijke consultatie zijn nog geen data
vastgelegd. Wel zijn er doorlopend contacten op verschillende
niveaus, inclusief hoogambtelijk, tussen de Marokkaanse en
Nederlandse overheid. In de dialoog van 16 november jl. is niet
specifiek gesproken over de EU-AU Top. In aanloop naar, en
tijdens de EU-AU Top heeft Marokko het belang genoemd van een
brede samenwerkingsbenadering op vrede, veiligheid en ontwikkeling, waarbij het reguleren van migratie en het bestrijden van
mensensmokkel belangrijke thema’s zijn. Marokko hecht aan
samenwerking die wederzijds meerwaarde heeft en concrete
resultaten geeft. Ook Nederland hecht aan samenwerking op
genoemde thema’s, die bij de Top ook aan de orde zijn gekomen.
Waarbij ook dit gedeelde belang is herbevestigd tussen de AU en
de EU. De Top behelsde het volledige partnerschap tussen de EU
en AU en de agenda was daarom breed, met onderwerpen als de
aanpak van klimaatverandering en het creëren van werkgelegenheid, die ook voor de bilaterale samenwerking tussen
Nederland en Marokko van belang zijn. Minister-President Rutte
sprak en marge van de top met de Marokkaanse Minister van
Buitenlandse Zaken over o.a. migratie en regionale instabiliteit.
De leden van de D66-fractie vinden het van groot belang dat er samenwerking is tussen Nederland en Marokko op het gebied van mensenrechten. De mensenrechtensituatie in Marokko is zorgwekkend en het
maatschappelijk middenveld staat immers onder druk. Welke concrete
punten worden voor de nieuwe Minister van Buitenlandse Zaken de kern
van het mensenrechtenbeleid aangaande Marokko? Wat is daarbij het
overkoepelende te bereiken doel van het departement en wat zijn hierbij
de grootste uitdagingen? Is de situatie in de Westelijke Sahara hierbij een
aandachtspunt? Zo ja, wat is daar de inzet? Zo nee, waarom niet? Deze
leden lezen dat de Marokkaanse overheid voornemens zou zijn een
Oeigoerse activist uit te leveren aan China. Kunt u dit bevestigen dan wel
ontkrachten en worden er in het eerste geval vanuit de Nederlandse of
Europese diplomatieke dienst inspanningen geleverd om dit te
voorkomen? Zijn er naast de samenwerking op het gebied van bestrijding
van kind-huwelijken nog andere specifieke onderwerpen waarbij de
samenwerking wordt gezocht? Gaat het hierbij verder dan co-sponsoring
vanuit de zijde van Marokko?
8. Antwoord
Nederland hecht eraan om met Marokko in gesprek te blijven
over het belang en het respecteren van mensenrechten. Daarom
is dit gesprek over mensenrechten onderdeel van de brede relatie
en van de reguliere dialoog met Marokko, bijvoorbeeld in mijn
recente ontmoeting met mijn Marokkaanse counterpart, maar
ook in EU verband. Specifieke aandacht gaat uit naar gelijke
rechten voor vrouwen en meisjes, ruimte en vrijheid voor
maatschappelijk middenveld, persvrijheid en vrijheid van
meningsuiting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

7

Nederland streeft naar een open dialoog op het gebied van
mensenrechten, waarbinnen alle onderwerpen besproken kunnen
worden, ook onderwerpen die gevoelig liggen. De effectiviteit
van de inzet is daarbij een belangrijk uitgangspunt.
Waar dat kan, werkt Nederland multilateraal samen met Marokko
op mensenrechten. Een goed voorbeeld is de Marokkaanse
co-sponsoring van een door Nederland ingediende resolutie over
de bestrijding van kindhuwelijken tijdens de meest recente
Mensenrechtenraad. Gedurende de Orange the World campagne
werd door de Nederlandse ambassade in Rabat opgetrokken met
Marokkaanse autoriteiten en maatschappelijke organisaties bij de
organisatie van een themasessie over het veiliger maken van
publieke ruimtes voor vrouwen en meisjes.
Nederland volgt de ontwikkelingen rond de Westelijke Sahara.
Nederland steunt de inzet van de Verenigde Naties om een
eerlijke, duurzame en wederzijds aanvaardbare politieke
oplossing te vinden binnen het kader van relevante VN-resoluties
en het VN-handvest voor de situatie in de Westelijke Sahara. In
deze context beschouwt Nederland het in 2007 door Marokko
gepresenteerde autonomieplan als een serieuze en geloofwaardige bijdrage aan het door de VN geleide proces.
Ten aanzien van de genoemde Oeigoerse activist kan het kabinet
bevestigen dat de voorgenomen uitlevering op dit moment is
opgeschort. Nederland heeft zich met enkele gelijkgezinde
landen diplomatiek ingespannen om aandacht te vragen voor
deze zaak in Marokko en opgeroepen om in afwachting van nader
onderzoek van het VN comité tegen marteling (CAT) de uitlevering op te schorten.
Wat betreft de zaak Omar Radi willen de leden van de D66-fractie een
reactie van de Minister vragen over de recente veroordeling. Komt de
uitkomst van het proces als een verrassing aangezien de Minister eerder
een aantal aantijgingen verwierp? Is het kabinet van mening dat er sprake
is geweest van een eerlijk proces? Zo nee, heeft dit gevolgen voor de
relatie met Marokko?
9. Antwoord
Op 3 maart heeft de rechter uitspraak gedaan in het hoger beroep
van de heer Radi. Daarin is het eerdere vonnis bekrachtigd,
waarin de heer Radi voor spionage en verkrachting is veroordeeld. De rechtsgang is aan de Marokkaanse rechter. De veroordeling voor spionage voor Nederland is teleurstellend. Het
kabinet heeft publiek en in direct contact met de Marokkaanse
autoriteiten, waaronder het Marokkaans openbaar ministerie, en
meest recent in mijn gesprek met mijn Marokkaanse counterpart,
de aantijgingen van spionage voor Nederland verworpen. Waar
mogelijk en in overleg met gelijkgezinde partners woonden
vertegenwoordigers van de Nederlandse Ambassade in Rabat
zittingen van het hoger beroep bij.
De leden van de D66-fractie zijn content met de afspraak om een gemengd
comité op te zetten voor migratie evenals met de afspraak om de
bestaande mogelijkheden voor legale migratie beter te benutten. Hoe gaat
het kabinet het regeerakkoord op het gebied van legale en circulaire
migratie met betrekking tot Marokko uitwerken? Is het kabinet het met
deze leden eens dat om tot succesvolle samenwerking te komen er
gekeken moet worden naar hoe afspraken voor beide landen aantrekkelijk
gemaakt kunnen worden? Is de Minister het met deze leden eens dat de
positie van Minister van Buitenlandse Zaken zich bij uitstek leent om een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

8

leidende rol te nemen in het diplomatieke proces dat hierbij komt kijken?
Zo ja, hoe denkt de Minister hier invulling aan te geven? Wat is de rol van
de Minister en het Ministerie van Buitenlandse Zaken hierin?
10. Antwoord
Onder coördinatie van het Ministerie van Buitenlandse Zaken is
het bilaterale actieplan tot stand gekomen. Hierin is de basis
gelegd voor volgende stappen om de relatie tussen beide landen
te versterken. Migratiesamenwerking met Marokko is een
belangrijk onderdeel van de brede bilaterale relatie. Het is de
inzet van het kabinet om de migratiesamenwerking met Marokko
over de gehele breedte te behandelen. Legale migratie (inclusief
mogelijkheden tot circulaire migratie) is daar een onderdeel van.
De samenwerking op dit terrein hangt ook af van de specifieke
wensen van Marokko. Het kabinet staat daarbij in ieder geval
open om te bezien hoe beter gebruik gemaakt kan worden van
bestaande legale migratiekanalen, waarbij de migratie in het
belang is van beide landen. Daarbij kan gedacht worden aan
bijvoorbeeld mogelijkheden tot uitwisseling van studenten,
gebruik makend van reeds bestaande studiebeurzen.
Het onderhouden en versterken van de brede bilaterale relatie is
inderdaad een diplomatiek proces waarin de Minister van
Buitenlandse Zaken coördineert en het voortouw neemt, dat geldt
ook voor de nadere uitwerking van het actieplan in komende
periode. Dit gebeurt in nauwe samenwerking met betrokken
ministeries.
De leden van de D66-fractie stemmen in met de inzet van het kabinet om
de economische samenwerking op thema’s zoals duurzame energie, water
en landbouw met Marokko te bevorderen. Zou de Minister verder kunnen
uitweiden over de kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven, zoals op
het terrein van e-mobility, waterstof, climate smart agricultuur en
modernisering van de kastuinbouw? Hoe kunnen deze kansen zowel in EU
als regionaal verband verder benut worden? Hoe speelt de aankomende
EU-AU top een rol om deze kansen verder te benutten?
11. Antwoord
Marokko heeft veel uitdagingen op het gebied van water(schaarste), landbouw en de energietransitie. Nederlandse
bedrijven kunnen een belangrijke rol spelen bij het adresseren
van en inspelen op deze uitdagingen. Nederland heeft een
bijdrage geleverd aan de uitwerking van de Marokkaanse
routekaart voor e-mobility. Mogelijk kunnen Nederlandse
bedrijven hier verder op inspelen, onder meer in het kader van
een proefproject. Nederlandse bedrijven zijn al actief in Marokko
op het gebied van waterstof (zie verder onder vraag 21 en
vraag 24).
In de landbouw concentreren de kansen voor Nederlandse
bedrijven zich op duurzame ontwikkeling, zoals het verbeteren
van waterefficiëntie, het terugdringen van het gebruik van
chemicaliën en het behoud van productkwaliteit door goede
opslag en verpakking van landbouwproducten.
De genoemde thema’s stonden (in algemene zin, niet specifiek
gericht op Marokko) ook op de agenda van de EU-AU top, waar
de EU een breed investeringspakket voor Afrika heeft gepresenteerd waarvoor ook de private sector is gemobiliseerd. Nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

9

heeft daarnaast een ronde tafel sessie tijdens de EU-AU Top over
private sector en economische integratie voorgezeten. De Top
werd voorafgegaan door een EU-Africa Business Forum waarin
ontmoetingen zijn georganiseerd voor het bedrijfsleven om
investeringsmogelijkheden te verkennen.
De leden van de D66-fractie constateren dat Marokko een brugfunctie
vervult tussen de Europese Unie en de regio Noord-Afrika. Deze leden zijn
erg bezorgd over de toenemende diplomatieke spanningen tussen
Marokko en haar buurland Algerije, waarmee het sinds afgelopen
augustus na jarenlange spanningen geen diplomatieke banden meer
heeft. Hoe beoordeelt de Minister deze situatie? Hoe oordeelt de Minister
verder over andere bijbehorende gevolgen voor de EU, zoals bijvoorbeeld
de beëindiging van de Maghreb-Europese gaspijpleiding (GME) door
Marokko? Kunnen deze spanningen negatieve impact hebben op
Marokko‘s stabiele geopolitieke positie en haar rol als brugfunctie tussen
Afrika en Europa? Hoe hebben deze spanningen invloed binnen de AU en
de aankomende EU-AU top? Wat is verder de Nederlandse inzet om deze
spanningen te verminderen?
12. Antwoord
Het kabinet deelt de zorgen over de toenemende spanningen die
hebben geleid tot het verbreken van de diplomatieke banden door
Algerije. Het kabinet houdt de ontwikkelingen tussen beide
landen nauwlettend in de gaten. Tegelijkertijd voorziet het
kabinet niet dat de diplomatieke spanningen tussen beide landen
een negatieve impact zullen hebben op de Marokkaanse positie in
de regio en zijn rol als brug tussen Afrika en Europa Nederland
steunt de oproep van de Secretaris-Generaal van de Verenigde
Naties aan Marokko en Algerije om hun diplomatieke relatie te
herstellen. Specifiek betekent het door Algerije niet verlengen
van het contract voor de doorvoer van gas via Marokko naar
Spanje met de Maghreb-Europe pipeline (MEP) dat deze
pijpleiding nu niet gebruikt wordt voor Algerijnse gasleveringen
aan Marokko en de EU. De EU-AU Top was vooral gericht op het
brede EU-AU partnerschap, de bilaterale spanningen waren niet
van negatieve invloed op het verloop of de uitkomsten van de
Top.
De leden van de D66-fractie zijn kritisch over de veiligheidsrisico’s van de
zogenaamde Pegasus software, waar Marokko onlangs mee geassocieerd
is. Hoe oordelen de verschillende Nederlandse veiligheidsdiensten dit
risico voor de diplomatieke betrekkingen tussen Nederland en Marokko?
Wordt dit onderwerp binnen de diplomatieke gesprekken aangekaart?
13. Antwoord
Het kabinet vindt de wijze waarop volgens mediaberichten de
hacksoftware wereldwijd wordt ingezet, onaanvaardbaar. Volgens
mediaberichten zou het gaan om het onrechtmatig afluisteren
van advocaten, politici, mensenrechtenverdedigers en journalisten. Welke landen hierbij zijn betrokken, kan het kabinet niet
bevestigen. De (online) veiligheid van mensenrechtenverdedigers
en journalisten is een prioriteit is van het Nederlandse
mensenrechten- en buitenlandbeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

10

Vragen en opmerkingen van de leden van de PVV-fractie
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van brief over de
brede relatie met Marokko. Deze leden hebben hierover de volgende
vragen en opmerkingen.
De leden van de fractie van de PVV zijn verbaasd dat de vraag uit de
Tweede Kamer om een uiteenzetting over de brede relatie met Marokko in
de beantwoording is vernauwd tot een globale toelichting over een op
hoog ambtelijk niveau overeengekomen «bilateraal actieplan». Zij missen
in de beantwoording een diepgaande analyse van kwesties als de
annexatie van de Westelijke Sahara door Marokko en het stelselmatig
schenden van beslissingen van de VN daarover. Ook op heikele kwesties
die tussen Marokko en Nederland spelen, zoals het geen medewerking
verlenen aan onderzoeken naar vermogens van Marokkanen die in
Nederland een uitkering genieten of genoten en het niet terugnemen van
illegaal in Nederland verblijvende Marokkanen en van Marokkaanse
criminelen, gaat de brief van de Minister in het geheel niet in. Zij vragen
de Minister daarom of hij bereid is om alsnog een (bij voorkeur frisse)
visie van de regering over al deze onderwerpen naar de Kamer te sturen.
Hoe wil het nieuwe kabinet met die kwesties effectiever om gaan en meer
resultaat bereiken?
14. Antwoord
Nederland en Marokko hebben een bilaterale relatie die 400 jaar
teruggaat. Dit betekent dat beide landen nauw met elkaar
verbonden zijn. Met als doel de bilaterale verhoudingen te
versterken, zijn beide landen een actieplan overeengekomen
waarin deze onderwerpen aan bod komen. Hierin zijn onder meer
afspraken opgenomen gericht op het verbeteren van de samenwerking op vermogensonderzoeken en terugkeer. Het actieplan
en bijbehorende consultaties op ambtelijk en politiek niveau
bieden een kader om alle kwesties van wederzijds belang te
bespreken.
Zoals in antwoord op vraag 8 aangegeven volgt Nederland de
ontwikkelingen in de Westelijke Sahara en steunt de inzet van de
Verenigde Naties om een eerlijke, duurzame en wederzijds
aanvaardbare politieke oplossing te vinden binnen het kader van
relevante VN-resoluties en het VN-handvest voor de situatie in de
Westelijke Sahara. In deze context beschouwt Nederland het in
2007 door Marokko gepresenteerde autonomieplan als een
serieuze en geloofwaardige bijdrage aan het door de VN geleide
proces.
Ook wijzen de leden van de PVV-fractie erop dat er in Frankrijk4en in
België5 is gebleken dat de Marokkaanse overheid zich intensief bemoeit
met de gang van zaken in moskeeën in die landen. Zij vragen welke
aanwijzingen het kabinet heeft dat dergelijke activiteiten ook in Nederland
plaatsvinden en hoe daarop geacteerd wordt.
15. Antwoord
De berichtgeving in de media over België en de daar geconstateerde vormen van ongewenste inmenging door Marokkaanse
4

zie de publicatie L’offensive des services secrets Marocains sur l’islam de France, Le Point 2 dec
2021.
5
zie de publicatie «Pano» onderzoekt buitenlandse invloed op Belgische Moskeeën, d.d. 6 okt
2021 op de website van VRT.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

11

imams wordt op de voet gevolgd. Onze ambassade in België
organiseert samen met de Vlaamse overheid bredere bilaterale
consultaties tussen de betrokken Nederlandse en Vlaamse
departementen over vormen van ongewenste inmenging (c.q.
beïnvloeding/ financiering). Deze voorbeelden zullen daarbij ook
worden besproken.
De Nederlandse overheid is alert op ongewenste buitenlandse
inmenging van andere landen in Nederland. Het staat andere
landen, en dus ook Marokko, vrij om banden te onderhouden met
Marokkanen die in Nederland wonen, mits dit geschiedt op basis
van vrijwilligheid en zolang dit past binnen de grenzen van onze
rechtsstaat. Er kan geen sprake zijn van ongewenste
beïnvloeding op de individuele levens van Nederlanders en de
keuzes die zij maken. Het is van belang dat de participatie van
Nederlanders met een Marokkaanse achtergrond aan de samenleving niet wordt belemmerd.
De rijksoverheid hanteert in principe een landen neutrale aanpak.
Dit betekent dat daar waar sprake is van diasporapolitiek van een
land, ook als dat Marokko betreft, dat de grenzen van onze
rechtsstaat overschrijdt of de participatie van de diaspora
belemmert, het kabinet beschikt over een adequaat instrumentarium om daarop te kunnen acteren. De Minister van Justitie en
Veiligheid informeerde de Kamer eerder over de aanpak die in
dergelijke gevallen gevolgd wordt. Indien er sprake zou zijn van
ongewenste inmenging zet het kabinet het instrumentarium van
de aanpak ongewenste buitenlandse inmenging (OBI) in, waar
bovenstaand aan wordt gerefereerd. We zetten dan in op het
verder versterken van onze informatiepositie, onder ander door
onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Waar van toepassing
zoeken we samenwerking met onze Europese partners, die met
vergelijkbare problematiek kampen. Waar nodig gaat Nederland
via de diplomatieke kanalen hierover de dialoog aan met het
betreffende land.
De leden van de PVV-fractie vragen zich voorts af wat eigenlijk de status is
van het «bilateraal actieplan» dat op hoog ambtelijk niveau is overeengekomen tussen Nederland en Marokko. Zij stellen deze vraag in het licht
van de (kennelijk ook in Marokko) communis opinio zijnde opvatting dat
de diplomatie van Marokko op een dieptepunt is beland6. De vraag is dan
wat afspraken op diplomatiek ambtelijk niveau waard zijn. Is er het risico
dat de afspraken en uitwerking daarvan aan Marokkaanse zijde op elk
willekeurig moment teniet gedaan kunnen worden? De leden van de
PVV-fractie zien graag een uitvoerig en onderbouwd antwoord van de
Minister hierop tegemoet.
16. Antwoord
Het bilaterale actieplan biedt een kader voor versterkte samenwerking waaraan beide partners zich aan hebben gecommitteerd;
het is geen juridisch bindend document. De basis van het
actieplan is onderling vertrouwen en een wederzijdse intentie om
de afspraken na te komen en resultaten te boeken. De komende
periode zal uitvoering worden gegeven aan het actieplan. Na de
heropening van de Marokkaanse grenzen op 7 februari 2022, is
ook begonnen met het plannen van werkbezoeken waarvan de
6

kortheidshalve verwijzen deze leden naar de publicatie «Morocco’s Diplomatic Morass»
d.d. 4 januari 2022 in het tijdschrift Foreign Policy.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

12

eerste reeds plaatsvonden. Mochten zich bij de uitwerking van
het actieplan problemen voordoen dan zal dat met Marokko
worden besproken.
Ook vragen deze leden de Minister om toe te lichten van welke departementen ambtenaren betrokken waren bij het hoog ambtelijk overleg over
het «bilateraal actieplan» en dat document ook aan de Tweede Kamer ter
inzage toe te zenden.
17. Antwoord
Het actieplan is tot stand gekomen onder coördinatie van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken. Aangezien het actieplan
meerdere thema’s en beleidsterreinen omvat zijn ambtenaren van
onder meer de Ministeries van Justitie en Veiligheid, Sociale
Zaken, Financiën, Economische Zaken en Werkgelegenheid, en
Algemene Zaken betrokken geweest. Het actieplan is op
hoogambtelijk niveau overeengekomen en betreft werkafspraken
met Marokko. Via de Kamerbrief is de Kamer reeds geïnformeerd
over de belangrijkste elementen in het actieplan.
De leden van de PVV-fractie vragen de Minister om een toelichting te
geven op de naleving van het «bilaterale sociale zekerheidsakkoord».
18. Antwoord
Er bestaat over het algemeen een goede samenwerking met
Marokko ten aanzien van de controle op de export van AOW, Anw
en WIA zoals vastgelegd in het bilaterale sociale zekerheidsverdrag. Wel bemoeilijken personele tekorten en logistieke
beperkingen ten gevolge van de Covid-19 pandemie een effectieve samenwerking met het Marokkaans verzekeringsorgaan
CNSS. Net als in Nederland heeft ook het CNSS te maken met
een tekort aan artsen waardoor, ondanks de inhuur van externe
artsen, wachttijden zijn toegenomen. Ook logistieke beperkingen
ten aanzien van de uitreiking van beschikkingen bemoeilijken een
effectieve samenwerking. Gezamenlijk wordt gezocht naar een
digitale oplossing.
Zoals eerder vermeld in de Kamerbrief van 4 juni 2020
(Kamerstuk 17 050, nr. 594) betreffende de voortgang van
vermogensonderzoeken in het buitenland in het kader van de
bijstand ligt de medewerking van Marokko ten aanzien van de
uitvoering van vermogensonderzoeken al enige tijd stil. Om toch
waar nodig het vermogen vast te kunnen stellen heeft de
Nederlandse uitvoerder een alternatief werkproces ontwikkeld,
waarbij de betrokkene wordt gevraagd zelf de nodige bewijsstukken aan te leveren. Dit proces loopt goed.
Voorts vragen zij de Minister om een gedetailleerd overzicht te
verstrekken van de projectfinancieringen voor projecten van «maatschappelijke partners», zowel over het jaar 2021 alsook het jaar 2022. Is het
kabinet nog van plan om daarin wijzigingen aan te brengen?
19. Antwoord
Hieronder treft u een overzicht van de financiering aan
maatschappelijke partners in 2021 en 2022. Het betreft hier
financiering aan maatschappelijke partners. Financiering aan
regionale projecten die mogelijk ook in Marokko neerslaan;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

13

financiering aan private partijen en aan multilaterale organisaties
zijn niet opgenomen. Naast onderstaand overzicht is Marokko
ook opgenomen in het Shiraka trainingsprogramma dat openstaat
voor de hele MENA regio, evenals in het NUFFIC programma. Ook
levert Buitenlandse Zaken een financiële bijdrage aan het
Nederlands Instituut in Marokko (NIMAR).
Een aantal projecten is reeds afgerond en er zijn ook nieuwe
projecten in ontwikkeling maar nog niet gestart. Ten opzichte van
onderstaande overzicht zijn er dus nog wijzigingen verwacht in
2022.
Organisatie

Einddatum

Zeytun
GIZ
Enactus
Association avenir Igri pour le developpement (AAID)
Centre Chinouk pour le developpement Social (CCDS)
Mobilizing for Rights Association
Tahadi (ATEC)
Global Centre on Cooperative Security (GCCS), DGAPR
Relais in Prison
Transparency Marco
Fondation Orient Occident
Westminster Foundation for Democracy
Meys Consultency, Federation des Industries Culturelles et Creatieves (FICC)
Reinward Academy, Fondation Nationale des Musees
Tibu, /bidaya uitvoerende partners Orange Corners
Rutgers, Association Marocaine de planification familiale, Peer Petri
Morocco.
Rutgers

2021
2021
2021
2021
2021
2021
2021
2022
2022
2022
2022
2022
nnb
nnb
Meerjarig programma
Meerjarig programma
Meerjarig programma

Ten slotte vragen de leden van de PVV-fractie nog aan de Minister of hij
kennis heeft genomen van de uitlating van Mohamed A., luidende: «Zodra
ik in Marokko ben, ben maak ik Nederlands ambassadepersoneel daar
dood»7. Zij willen weten of en op welke wijze dit soort bedreigingen
(waarvan de kans op uitvoering ervan moeilijk in te schatten is) door het
Ministerie van Buitenlandse Zaken worden geregistreerd en of huidig en
toekomstig personeel op de ambassade daarvan in kennis wordt gesteld.
20. Antwoord
Ik ken het bericht. Prioriteit ligt bij het informeren van de lokale
autoriteiten ter plaatse. Op een ontvangende staat rust de
bijzondere verplichting alle geëigende maatregelen te nemen om
ambassades te beschermen. Het voorbeeld waar de PVV-fractie
aan refereert, gaat om bedreigingen die in Nederland zijn geuit.
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken is als werkgever verantwoordelijk voor de veiligheid van zijn medewerkers. Incidenten
worden in voorkomende gevallen intern geregistreerd, opgevolgd
en besproken. Veiligheidsmaatregelen zijn afgestemd op het
niveau van de dreiging. Dit is maatwerk en verschilt per land. Het
bevorderen van het veiligheidsbewustzijn onder medewerkers is
een integraal onderdeel van de aanpak op iedere ambassade.

7

zie https://www.telegraaf.nl/nieuws/560916932/verdachte-beschieten-ambassade-ambassadesaoedi-arabie-uitte-bedreigingen-in-gesprek-met-broer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

14

Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van brief over de
brede relatie met Marokko. Deze leden hebben hierover de volgende
vragen en opmerkingen.
Nederland onderhoudt al meer dan 400 jaar handelsbetrekkingen met
Marokko, de samenwerking tussen Nederland en Marokko stoelt dus op
een lange traditie. De leden van de CDA-fractie vragen de Minister daarom
om na te gaan of te inventariseren wanneer er de komende periode
handelsmissies zijn of conferenties waarin Nederland en Marokko de
economische banden en handel kunnen versterken. Zo kent Nederland
een grote diaspora van Nederlanders met Marokkaanse origine. De leden
van de CDA-fractie vragen de Minister welke kansen dit kan bieden om de
relatie te versterken. Deze leden vragen de Minister of hij de opvatting
deelt dat we na een periode van geschil nu in een momentum zijn beland
om de banden aan te halen. Zo vragen deze leden de Minister in te gaan
op de Nederlandse grote opgave met betrekking tot de energietransitie.
Op welk terrein bestaat er reeds samenwerking op het gebied van
(zonne)energie en/of waterstof of zien beide landen hier toekomstige
mogelijkheden voor, en op welk andere terrein dan? Ook vragen de leden
van de CDA-fractie de Minister welke samenwerking er is op het gebied
van (drugs)ondermijning, veiligheid en radicalisering.
21. Antwoord
De aanwezigheid van een substantiële diaspora van Marokkaanse
origine zorgt voor een bijzondere culturele en sociale verwevenheid. Dit biedt kansen voor samenwerking op het gebied van
cultuur en economie. Zowel in Nederland als in Marokko is er
belangstelling de banden te versterken via MarokkaansNederlandse ondernemers. In het kader van Orange Corners zal
dit jaar een programma worden ontwikkeld om investeringen van
Marokkaans-Nederlandse ondernemers in Marokko te ondersteunen. De Marokkaanse ondernemersfederatie Confédération
Général des Entreprises du Maroc (CGEM) heeft een programma
ontwikkeld met als doel de banden en investeringen van de
diaspora van Marokkaanse origine, waaronder de MarokkaansNederlandse ondernemers, met Marokko te versterken. Ook vond
recent een werkbezoek naar Nederland plaats voor uitwisseling
tussen de creatieve industrie van Nederland en Marokko.
Vanwege Covid-19 zijn handelsmissies met Marokko virtueel
geweest. In mei 2022 nam een Marokkaanse delegatie deel aan
de World Hydrogen Summit in Nederland. Er zijn op dit moment
geen handelsmissies naar Marokko voorzien.
De samenwerking tussen Nederland en Marokko op het gebied
van duurzame energie inclusief e-mobility biedt kansen. Zo zijn
de afgelopen jaren virtuele activiteiten over waterstof georganiseerd die (mede) gericht zijn op Marokko, zoals een virtuele
handelsmissie op het gebied van waterstof in november 2020.
Daarnaast hebben het Havenbedrijf Rotterdam en enkele andere
Nederlandse bedrijven in maart 2020 een bezoek gebracht aan
Marokko, hetgeen geleid heeft tot verdere samenwerking met het
Marokkaanse energieagentschap MASEN. De Nederlandse
overheid (Buitenlandse Zaken, Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland en de ambassade in Rabat) ondersteunen het Nederlandse bedrijfsleven bij de ontwikkeling van samenwerkingsprojecten met Marokkaanse partners op het gebied van de
energietransitie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

15

Op het gebied van het tegengaan en voorkomen van radicalisering kennen Nederland en Marokko een langdurige en intensieve samenwerking. Zo zijn Nederland en Marokko van
2015–2019 gezamenlijk co-voorzitter van het Global CounterTerrorism Forum geweest, en wordt er op dit moment samengewerkt
op het tegengaan van terrorismefinanciering. Zowel de aanpak
van (drugs)ondermijning en radicalisering maken onderdeel uit
van het bilaterale actieplan.
De Minister stelt in zijn brief dat de regio Noord-Afrika van wezenlijk
belang is voor onze veiligheid en stabiliteit in Nederland en Europa. De
leden van de CDA-fractie erkennen dat Marokko ook aan de zuidgrens
grote vluchtelingenstromen probeert tegen te houden. In hoeverre
steunen Nederland en Europa Marokko daarbij?Daarnaast vragen de
leden van de CDA-fractie aan de Minister waarom ook het belang van
economische kansen en handel expliciet daarbij niet wordt genoemd.
22. Antwoord
De EU steunt Marokko op het gebied van grensmanagement via
een drietal projecten via het EU Trust Fund for Africa voor in
totaal € 176,1 mln. Deze projecten richten zich op versterken van
de capaciteiten van de Marokkaanse autoriteiten op het gebied
van grensmanagement in den brede. In dit kader zijn de bevordering van economische kansen en werkgelegenheid van belang
voor het voorkomen of beperken van ongewenste migratiestromen.
Deze leden zijn van mening, evenals de Minister, dat Noord-Afrika de
poort voor Europa is tot het hele continent. Goede economische samenwerking en connectiviteit met deze landen is daarom van groot belang, te
meer omdat Marokko in vergelijking met de andere Noord-Afrikaanse
landen een stabiel land is. Deze leden vragen de Minister hierop in te gaan
en aan te geven welke economische kansen hij ziet, op welke manier deze
verdiept kunnen worden en hoe dit ook wordt meegenomen in de
Nederlandse inbreng voor de EU-AU top in februari.
23. Antwoord
Zie ook hieronder reactie op vraag 24 ten aanzien van de kansen
op economisch terrein. T.a.v. de economische kansen in de
context van de EU-AU top wordt verwezen naar het antwoord op
vraag 11 van de leden van D66.
De Minister stelt vervolgens in zijn brief dat er kansen zijn in de relatie op
het gebied van handel, economische samenwerking en op het thema
duurzaamheid. De leden van de CDA-fractie vragen de Minister dit nader
toe te lichten en concreet aan te geven welke kansen dat dan zijn en op
welke manier we hier nu op kunnen inspelen. Deze leden vragen de
Minister bovendien hoe het 15/15 project van VNO en NABC aansluit op
deze kansen.
24. Antwoord
De bilaterale handelsbetrekkingen met Marokko zijn al
aanzienlijk, maar kunnen zeker nog verder worden ontwikkeld.
Hierbij richt de regering zich vooral op water, duurzame energie
en landbouw. In de landbouw is de samenwerking gericht op
duurzame ontwikkeling, zoals efficiënter water gebruik, bodemverbetering, het terugdringen van chemicaliëngebruik, omgaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

16

met landbouwafval (landbouwplastic verwerking, mest, waterhergebruik in de landbouw en levensmiddelenindustrie).
Het in aanbouw zijnde Center of Excellence on Horticulture in de
tuinbouwregio Agadir, beoogt in samenwerking met Wageningen
UR en het bedrijfsleven, Nederlandse technologie en kennis te
introduceren. Daarnaast wordt met Nederlandse inzet bijgedragen aan duurzame en diervriendelijke werkmethodes en
verbeterde technieken voor opslag en verwerking van landbouwproducten.
Gezien de aanzienlijke investeringen in Europa en in Marokko in
de energietransitie en in dit kader de behoefte aan groene
waterstof, zijn er ook belangrijke kansen voor Nederlandse
bedrijven in samenwerking met Marokkaanse partijen bij de
ontwikkeling van duurzame energie, zoals zonne- en windenergie,
en de productie en infrastructuur op het gebied van waterstof.
Daarnaast worden ook in Marokko de gevolgen van de klimaatveranderingen duidelijk zichtbaar en heeft Marokko een
ambitieus programma voor de watervoorziening. In het voorjaar
2021 is een virtuele missie op dit gebied georganiseerd om bij te
dragen aan de wederzijdse kennis van Nederlandse en Marokkaanse bedrijven en organisaties. Ook wordt een project ondersteund om hergebruik van industrieel afvalwater te stimuleren.
Dit najaar wordt een Nederlands paviljoen voorzien voor de
milieuhandelstentoonstelling, Global Green Event. In de reactie
op vraag 11 is al ingegaan op de samenwerking op het gebied van
e-mobility.
Tijdens de Klimaatconferentie COP22 in Marrakesh in 2016
(Kamerstuk 31 793, nr. 163), heeft Marokko een initiatief
gelanceerd om Afrikaanse landen te helpen bij klimaataanpassingen in de landbouw: Adaptation of African Agriculture to the
Impact of Climate Change (Triple-A). Nederland draagt bij aan de
ontwikkeling van viskweektechnologie, het beheersen van
bodemverzilting en digitalisering in de landbouw.
In het 15/15 project van VNO en de Netherlands- African Business
Council (NABC) worden de sectoren landbouw, duurzame energie
en water benoemd en de genoemde activiteiten sluiten daarbij
aan. Vooralsnog heeft dit nog niet geleid tot het vormen van
consortia voor Marokko, zoals door de initiatiefnemers was
beoogd.
Marokko en Nederland zijn op 8 juli 2021 op hoog ambtelijk niveau een
bilateraal actieplan overeengekomen. Op het terrein van migratie is
afgesproken om een gemengd comité op te zetten waarin de hele
migratie-agenda besproken zal worden. De leden van de CDA-fractie
vragen de Minister wanneer dit comité samenkomt, wie daar namens
Nederland zitting in nemen en wat de doelstellingen van dit comité zijn.
Ook is overeengekomen om de samenwerking op terugkeer te verbeteren.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister of deze afspraken hebben
geleid tot concrete acties en terugkeer.
25. Antwoord
Het gemengd comité moet nog voor een eerste keer samenkomen. Voorbereidende gesprekken over de invulling van het
comite zijn begonnen. Er is op dit moment nog niet afgesproken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

17

wie er namens Nederland en Marokko deel zullen nemen. Dit zal
mede afhangen van de onderwerpen die in het comité worden
geagendeerd. Het ligt in de lijn der verwachting dat in ieder geval
de Ministeries van Justitie en Veiligheid en Buitenlandse Zaken
nauw betrokken zullen zijn. De inzet van de gesprekken met de
Marokkaanse vertegenwoordigingen in Nederland is dat het
proces van identificatie en afgifte van laissez-passer hervat
wordt, inclusief de afgifte van reisdocumenten in het kader van
gedwongen terugkeer. De operationele contacten hiertoe lopen
en sinds begin 2022 zijn er vijf laissez-passers afgegeven en
wordt samengewerkt aan de bestaande caseload. Om de samenwerking op terugkeer te verbeteren, inclusief de bijbehorende
operationele coördinatie en expertise uitwisseling, wordt in
onderling overleg ook toegewerkt naar wederzijdse bezoeken van
operationele diensten, voor Nederland is dit de Dienst Terugkeer
en Vertrek.
De leden van de CDA-fractie horen dat er vanuit Marokko veel zeer zit in
de manier waarop Nederland omgaat met familiebezit en de wijze waarop
Marokkaanse Nederlanders met een uitkering daarin een klein deelbelang
zouden hebben. In hoeverre wordt daar naar gekeken op een wijze die
recht doet aan zowel Nederland als Marokko?
26. Antwoord
Kern van de bijstandsverlening in Nederland is dat de betrokkene
niet over de middelen beschikt om zelf in het levensonderhoud te
voorzien. Om vast te stellen of iemand recht heeft op bijstand
wordt niet alleen gekeken naar het inkomen, maar ook naar het
vermogen. Als het vermogen meer bedraagt dan de vermogensgrens, bestaat er geen recht op bijstand.
Onderdeel van het vermogen is ook eventueel vermogen in het
buitenland, waaronder onroerend goed. Bij onroerend goed dat
gezamenlijk familiebezit is, geldt dat de economische waarde
ervan wordt meegenomen in de vermogenstoets voor het deel dat
de betrokkene eigenaar is. Net als in Nederland telt vermogen
alleen mee voor de vermogenstoets als de betrokkene over het
vermogen beschikt of redelijkerwijs over het vermogen kan
beschikken. Indien onroerende zaken in een officieel eigendomsregister op naam van een betrokkene staan genoteerd, is de
vooronderstelling gerechtvaardigd dat deze zaken een
bestanddeel vormen van het vermogen waarover hij daadwerkelijk beschikt of redelijkerwijs kan beschikken. In een dergelijke
situatie is het aan de betrokkene om aannemelijk te maken dat
het tegendeel het geval is.
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister welk effect het heeft op
Marokko dat Nederland heeft besloten de Exportkredietvoorzieningen op
zeer korte termijn drastisch te vergroenen.
27. Antwoord
Naar aanleiding van de ondertekening van de COP-26 verklaring
biedt de Exportkredietverzekering Nederlandse bedrijven de
mogelijkheid om bij te dragen aan de groene energietransitie van
Marokko. De impact hiervan volgt in een brief zoals toegezegd
door de Minister BHOS tijdens de behandeling van de begroting
BHOS.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

18

Ten slotte vragen de leden van de CDA-fractie de Minister om in te gaan
op het feit dat Nederland en Marokko beiden een goede relatie hebben
met zowel de Israëlische als de Palestijnse autoriteiten. Zij vragen de
Minister of beide landen een bemiddelende/diplomatieke rol kunnen gaan
spelen in het vredesproces en stabiliteit in de regio en of het Nederlandse
kabinet daartoe initiatief wil nemen.
28. Antwoord
Volgend op de normalisatieakkoorden die Israël heeft gesloten
met de VAE, Bahrein en Soedan, normaliseerden Israël en
Marokko hun diplomatieke relaties in december 2020. Daar wordt
concreet invulling aan gegeven door beide landen; zo bezocht de
Israëlische Minister van Buitenlandse Zaken Lapid Marokko in
augustus 2021 om het Israëlische ambassadekantoor (Israeli
Liaison Office) te Rabat te heropenen en nam Marokko deel aan
de recent georganiseerde regionale Negev-top. De hervatting van
diplomatieke relaties tussen beide landen – en de daaropvolgende
samenwerking op tal van gebieden – wordt door Nederland
verwelkomd. Ook met de Palestijnse Autoriteit (PA) onderhoudt
Marokko, net als Nederland, een goede relatie. Het ligt in dit
stadium echter niet voor de hand dat Marokko en Nederland een
gezamenlijk initiatief gaan ontplooien om het vastzittende
vredesproces tussen Israël en de PA nieuw leven in te blazen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van brief over de
brede relatie met Marokko. Deze leden hebben hierover de volgende
vragen en opmerkingen.
De leden van de PvdA-fractie hebben op 14 december jongstleden
(Kamerstuk 35 925 V, nr. 61) middels een Kamerbrief kennisgenomen van
het bilateraal actieplan met Marokko. Aangezien dit plan al op 8 juli is
overeengekomen en reeds deze zomer al werd vermeld in de Marokkaanse media, vinden zij het verbazingwekkend dat er zo lang is gewacht
met het informeren van de Kamer over dit actieplan.
De leden van de PvdA-fractie erkennen het belang van goede samenwerking met Marokko, maar constateren dat er onder dit actieplan de
nodige concessies zijn gedaan.
Allereerst op het gebied van mensenrechten. Waar het verzoek van de
Kamer aan het kabinet specifiek luidde om in te gaan op dit vlak, wordt
hier in het actieplan nauwelijks aandacht aan besteed. De leden van de
PvdA-fractie vinden het bijzonder teleurstellend dat de inzet op mensenrechten beperkt en op zijn minst volstrekt onduidelijk blijft. Terwijl juist
van een land als Nederland, dat de bescherming van de internationale
rechtsorde in de Grondwet heeft verankerd en mensenrechten als een van
de pijlers van haar buitenlands beleid beschouwt, meer mag worden
verwacht.
Met name hadden de leden van de PvdA-fractie verwacht dat het kabinet
zich zou gaan inzetten voor het lot van de politieke gevangen van de
Hirak-beweging in de Rif, die in politieke schijnprocessen tot vele jaren
gevangenisstraf zijn veroordeeld. Vijf jaar na de moord op Mohcine Fikri,
een visverkoper die verpletterd werd in een afvalcontainer, is de situatie in
de Rif niet verbeterd en zitten kopstukken van de beweging – waaronder
Nasser Zefzafi – nog altijd vast. Dinsdag 11 januari jongstleden besloot
Koning Mohammed VI geen gratie te verlenen aan gedetineerden van de
Hirak-beweging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

19

De leden van de PvdA-fractie vinden het onbegrijpelijk dat het kabinet
ervoor kiest om in deze context de samenwerking aan te gaan met de
Marokkaanse Nationale Raad voor de Mensenrechten (CNDH), terwijl juist
de voorzitter van deze organisatie, opgezet in samenwerking met de
Marokkaanse autoriteiten zelf, heeft verklaard dat er geen politieke
gevangenen zouden zijn in Marokko.8 Waarom is er bijvoorbeeld niet
gekozen voor samenwerking met de Moroccon Association of Human
Rights (AMDH)? Is de Minister alsnog bereid de samenwerking met deze
organisatie te zoeken? Is hij daarnaast bereid om bilateraal en/of in
overleg met partnerlanden de druk te verhogen om de politieke gevangenen vrij te krijgen? Is hij bijvoorbeeld van plan tijdens zijn kennismaking
met zijn Marokkaanse collega het lot van de gevangenen aan te kaarten?
En kan hij aangeven wanneer en op welk niveau Nederland voor de
laatste keer haar onvrede hierover heeft uitgesproken?
29. Antwoord
Nederland onderhoudt een breed netwerk aan contacten met het
Marokkaanse maatschappelijk middenveld alsmede met de
Marokkaanse autoriteiten. Mensenrechten is dan ook onderdeel
van de brede relatie en van de reguliere dialoog met Marokko,
inclusief op politiek niveau. Het kabinet staat open voor verschillende Marokkaanse gesprekspartners, sluit daarbij niemand bij
voorbaat uit, en heeft effectiviteit van de eigen inzet op mensenrechten vooropstaan.
Het kabinet blijft de situatie van de Hirak-gedetineerden volgen.
Een aantal gedetineerden heeft gratie gekregen, of heeft
inmiddels hun straf uitgezeten. Nog zeven personen zijn gedetineerd voor hun deelname aan de hirakbeweging. Marokko is
bekend met opvattingen die Nederland eerder uitte ten aanzien
van de Hirak activisten.
Wat is daarnaast de reden dat Nederland is overeengekomen dat de
voorgenomen financiering van maatschappelijke partners vooraf aan de
Marokkaanse autoriteiten wordt gecommuniceerd? Wat bedoelt u bij het
kiezen van de projecten met «respect voor elkaar juridisch raamwerk»?
Kan de Minister uitsluiten dat dit niet zal leiden tot andere keuzes wat
betreft maatschappelijke organisaties die Nederland financieel
ondersteunt?
30. Antwoord
Het respecteren van elkaars soevereiniteit en juridische kaders is
een basisbeginsel in de internationale betrekkingen. Nederland
houdt zich daaraan en verwacht gelijk respect van andere landen
die werkzaam zijn op het Nederlandse grondgebied. Marokko
heeft meerdere landen, waaronder Nederland, verzocht om vooraf
geïnformeerd te worden over activiteiten die zij op zijn grondgebied uitvoeren, en dat deze voldoen aan de in het land
geldende juridische kader. Nederland respecteert dit en verwacht
dezelfde openheid van Marokko over zijn activiteiten in
Nederland. Nederland is vrij in het zelf selecteren van partners
om mee samen te werken. Mocht de situatie zich voordoen dat
keuzes voor financiering door Nederland of Marokko bij de
andere partij vragen oproepen, dan zal dit aanleiding zijn voor
gesprek tussen beide landen. Dit is sinds het overeenkomen van

8

https://www.moroccoworldnews.com/2019/07/279056/cndh-political-detainees-morocco.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

20

deze afspraak en de ondertekening van het actieplan nog niet het
geval geweest.
De leden van de PvdA-fractie hebben er daarnaast met verbazing kennis
van genomen dat Nederland bereid is tot een verkenning van een
uitleveringsverdrag met Marokko. De gang van zaken omtrent de politieke
gevangenen van de Hirak-beweging (die ook aan marteling in de
gevangenissen onderhevig zijn)9 evenals de detentie van journalisten, laat
zien dat de Marokkaanse rechtsgang allesbehalve onafhankelijk en eerlijk
verloopt. Aangezien Marokko eerder al blijk heeft gegeven achter
mensenrechtenactivisten en politieke tegenstanders in het buitenland aan
te gaan, is er naar aanleiding van dit bericht bij een groep mensenrechtenactivisten en politieke tegenstanders in Nederland angst ontstaan. Uit de
jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
(EHRM) blijkt ook dat er geen sprake zou moeten zijn van een uitlevering
bij dreigende mensenrechtenschendingen onder artikel 3 EVRM. 7.10 Is de
Minister het met de leden van de PvdA-fractie eens dat de rechtsgang in
Marokko niet onafhankelijk en eerlijk verloopt? Zo nee, kan hij zijn
antwoord toelichten? Zo ja, is hij het ermee eens dat het uitleveren van
gevangenen dan ook volstrekt ongepast is? Is hij zodoende bereid de
verkenning van een uitleveringsverdrag met onmiddellijke ingang een halt
toe te roepen?
31. Antwoord
Het gesprek over mensenrechten is onderdeel van de reguliere
dialoog met Marokko, ook in het recente overleg met mijn
counterpart is dit ter sprake gekomen. Waar het gaat om
juridische procedures is het aan de Marokkaanse autoriteiten om
te zorgen voor een eerlijke rechtsgang. Nederland mengt zich
niet in het verloop van de rechtsgang in Marokko. Het kabinet
blijft de situatie van de Hirak-gedetineerden, alsmede rechtszaken tegen journalisten, volgen.
In het actieplan is afgesproken om te starten met gesprekken om
de mogelijkheid van een uitleveringsverdrag te verkennen. Zowel
Nederland als Marokko hebben baat bij goede samenwerking op
het gebied van rechtshulp, justitiële samenwerking en ook
uitlevering.
Internationale samenwerking is essentieel bij de aanpak van
grensoverschrijdende criminaliteit. Om deze reden is er reeds een
verdrag voor wederzijdse rechtshulp en een verdrag op het
gebied van overdracht van gevonniste personen (WOTS) gesloten
met Marokko. De verkenning van de mogelijkheid van een
uitleveringsverdrag past bij een voortgaande ontwikkeling van de
strafrechtelijke samenwerking met Marokko.
Het kabinet is het met de leden van de PvdA-fractie eens dat
voorkomen moet worden dat uitlevering in strijd met artikel 3
van het EVRM plaatsheeft. Daarom geldt dat ook bij een
eventueel met Marokko te sluiten uitleveringsverdrag alle
verzoeken op individuele basis moeten worden getoetst aan de
hand van verschillende criteria, met inbegrip van de uit artikel 3
EVRM voortvloeiende eisen. Bij de beoordeling van een uitleve9
10

https://www.hrw.org/news/2018/11/30/morocco-torture-suspicions-mar-mass-trial-verdicts.
https://www.navigator.nl/document/id3772b801d1664e88a39b281a6c445c44/hetvertrouwensbeginsel-bij-de-interstatelijke-samenwerking-in-strafzaken-staat-en-recht-nr-311121-de-benadering-door-de-hoge-raad-van-mensenrechten-enuitlevering?ctx=WKNL_CSL_2362.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

21

ringsverzoek wordt standaard getoetst of de uitvoering zou
kunnen leiden tot een schending van de fundamentele rechten
van de betrokkene. De verantwoordelijkheid voor een land om dit
te toetsen is, zoals deze leden aangeven vastgelegd in de
jurisprudentie van het EHRM. In de uitleveringsprocedure wordt
dit uitvoerig getoetst door de rechter, de Minister en is het ook
mogelijk voor de betrokkene nog cassatieberoep in te stellen bij
de Hoge Raad en een kort geding procedure bij de voorzieningenrechter om de uitlevering te laten verbieden.
Daarnaast is het mogelijk om in een uitleveringsverdrag bepaalde
vereisten vast te leggen op het gebied van mensenrechten en de
doodstraf. Deze onderwerpen zullen tijdens de verkenning dan
ook besproken worden.
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met belangstelling de brief
van de Minister gelezen. Echter roept de brief ook nog enkele vragen bij
hen op.
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat de Minister van plan is
om in gesprek te blijven met Marokko over migratie. Deze leden zouden
de Minister willen verzoeken om ook het gesprek aan te gaan over de
Spaanse enclave Ceuta, waar vorig jaar vele mensen naartoe zijn gevlucht
om naar het Europese vasteland te komen. De leden van de GroenLinksfractie maken zich zorgen om de omstandigheden van deze vluchtelingen
en vragen de Minister of hij met zijn Marokkaanse ambtgenoot in gesprek
kan gaan over de situatie in Ceuta.
32. Antwoord
Het is de inzet van Nederland dat de gesprekken met Marokko
gericht zijn op het gehele terrein van migratie. De migratie vanuit
Marokko naar het Europese vaste land zal daar onderdeel van
zijn. Ceuta is een Spaanse exclave en de situatie van migranten
die in Ceuta verblijven is de verantwoordelijkheid van de autoriteiten aldaar.
Daarnaast lezen deze leden dat er verder wordt gesproken over projectfinanciering. GroenLinks vindt het van groot belang dat projecten die
worden gefinancierd met Nederlands overheidsgeld, zich inzetten voor
een duurzame en eerlijke keten. Kan de Minister garanderen dat deze
projecten voldoen aan de huidige IMVO-wetgeving en kan hij toelichten
hoe daar toezicht op wordt gehouden?
33. Antwoord
De projectfinanciering zoals benoemd in de Kamerbrief betreft
ondersteuning van projecten met het maatschappelijk
middenveld en niet financiering voor het bedrijfsleven.
Het IMVO-beleid, en de bijbehorende verwachting van het kabinet
dat de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen
worden nageleefd, richt zich specifiek op bedrijven. Bij de
toepassing van het bedrijfsleven instrumentarium van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken, zoals het Dutch Good Growth
Fund of de subsidieregeling voor demonstratieprojecten,
haalbaarheidsstudies en investeringsvoorbereidingsprojecten
(DHI) wordt ook nagegaan of de hiervoor in aanmerking komende
bedrijven voldoen aan de OESO-richtlijnen voor multinationale
ondernemingen. Verder geldt dat er nog geen brede gepaste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

22

zorgvuldigheidsverplichting is en daarom houdt het kabinet
momenteel geen toezicht op de naleving van de OESO-richtlijnen
door Nederlandse bedrijven.
Tot slot hebben de leden van de GroenLinks-fractie nog vragen over de
COVID-19-situatie in Marokko. Tijdens de eerste uitbraak van het coronavirus heeft Marokko de grenzen gesloten, waardoor Nederlandse burgers
wekenlang niet terug konden keren naar Nederland. Recentelijk heeft
Marokko weer de grenzen op slot gedaan na de opmars van de omikronvariant. Kan de Minister in gesprek gaan met zijn ambtgenoot hoe er beter
kan worden samengewerkt in het geval van een nieuwe pandemie of
virusvariant? En is de Minister ook van mening dat in welke situatie dan
ook, Nederlandse burgers altijd het recht zouden moeten hebben om
terug te keren naar Nederland? Zo nee, kan hij dat toelichten?
34. Antwoord
In november 2021 besloot Marokko haar grenzen te sluiten, als
preventieve maatregel tegen de verspreiding van de Omicron
variant. Kort daarvoor was het vliegverkeer tussen Marokko
enerzijds en Nederland, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk
anderzijds al stilgelegd. Op nadrukkelijk verzoek van Nederland
heeft Marokko meegewerkt aan het uitvoeren van repatriëringsvluchten. Ook tijdens de repatriëring van Nederlanders in 2020, is
er nauw contact geweest met de Marokkaanse autoriteiten.
In het geval van een nieuwe pandemie of virusvariant zal de inzet
wederom zijn om zoveel mogelijk samen te werken met de
Marokkaanse autoriteiten om de terugkeer van Nederlanders naar
Nederland mogelijk te maken. Daarnaast staat onze ambassade in
goed contact met het Marokkaanse Ministerie van Buitenlandse
Zaken over de huidige aanpak in het bestrijden van COVID-19
virus.
Volgens het EVRM heeft een ieder het recht op toegang tot het
grondgebied van de staat waar het de nationaliteit van heeft11.
De terugkeer van een Nederlandse burger naar Nederland is in de
praktijk afhankelijk van de situatie in het land waar de burger
zich bevindt en de maatregelen die de overheid van het land
oplegt. Daarom kan er strikt genomen niet gesteld worden dat
Nederlandse burgers, ongeacht welke situatie, altijd het recht
zouden moeten hebben om terug te keren naar Nederland.
Vragen en opmerkingen van de leden van de fractie van de
ChristenUnie
De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben kennisgenomen van
de brief van de Minister en zij hebben daar enkele vragen bij.
Allereerst zouden zij willen vragen hoe de Minister de relatie met Marokko
zou willen omschrijven. Zij vragen dit met name in het licht van de zaak
rond journalist Omar Radi, die veroordeeld is wegens spionage voor
Nederland. Deze leden vragen zich af wat het over de relatie zegt dat
Marokko Nederland van spionage beschuldigt. Wat zegt het volgens de
Minister overigens over de rechtsgang in Marokko als aanklachten en
veroordelingen kennelijk niet openbaar zijn? Is er dan feitelijk sprake van
een eerlijke en onafhankelijke rechtsgang? Hoe beoordeelt de Minister de
persvrijheid in Marokko? De leden van de ChristenUnie-fractie juichen een
goede relatie met Marokko, gebaseerd op wederzijds respect toe, maar
maken zich gezien deze feiten zorgen over de mogelijkheden daartoe. Is
11

EVRM protocol 4 artikel 3.2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

23

de Minister van mening dat deze kwestie rond de vermeende spionage na
het protest bij de Marokkaanse ambassadeur uit de wereld is? Zo nee, hoe
denkt hij dit verder aan de orde te stellen?
35. Antwoord
De relatie tussen Nederland en Marokko gaat ruim 400 jaar terug.
Dit betekent dat beide landen nauw met elkaar verbonden zijn. Er
zijn veel onderwerpen die beide landen raken. Dat maakt de
relatie soms complex. Het betekent ook dat er diverse belangen
zijn. Dit vraagt wederzijdse inzet, transparantie, investeringen in
contacten en onderling begrip om nauw met elkaar samen te
kunnen werken.
Binnen een goede relatie, die gebaseerd is op respect en
vertrouwen, zijn alle onderwerpen bespreekbaar. Dit geldt ook
voor onderwerpen die gevoelig kunnen liggen. Mensenrechten en
specifieke casussen zijn onderdeel van de reguliere dialoog met
Marokko, ook op politiek niveau. Zo ook de aantijgingen van
spionage voor Nederland waarbij het kabinet zowel publiek als in
gesprek met de Marokkaanse autoriteiten, meest recent in mijn
gesprek met mijn counterpart, duidelijk heeft aangegeven deze
aantijgingen te verwerpen. Ook het Marokkaans Openbaar
Ministerie is hierover geïnformeerd door Nederland.
Dhr. Radi is voor verschillende aanklachten in eerste aanleg
veroordeeld, op 3 maart heeft de rechter in hoger beroep het
eerdere vonnis bekrachtigd. De rechtsgang is aan de Marokkaanse rechter. Nederland blijft de zaak volgen.
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen met instemming dat er
afspraken met Marokko zijn vastgelegd om de dialoog en samenwerking
te verstevigen op onderwerpen van wederzijds belang. Zij vragen
daarover of de Minister aan kan geven welke legitieme Marokkaanse
belangen niet overeenstemmen met de Nederlandse en of hij manieren
ziet om die verschillen te overbruggen of er anderszins mee om te gaan.
36. Antwoord
De bilaterale dialoog tussen Nederland en Marokko is de plek
voor beide landen om op te komen voor eigen belangen.
Uitgangspunt in de samenwerking is dat alles kan worden
besproken, ook kwesties waar beide landen een ander belang of
perspectief hebben. Dit hebben we ook tijdens ons bilaterale
contact in Marrakesh herbevestigd. Zo hecht Marokko veel
belang aan reguliere migratie. Voor Nederland is goede samenwerking op terugkeer zeer belangrijk. In de relatie tussen beide
landen is er ruimte om dit soort onderwerpen te bespreken,
afwijkende belangen toe te lichten en vervolgens te zoeken naar
mogelijkheden om verschillen te overbruggen. Hiervoor zijn ook
regelmatige persoonlijke contacten van belang. Nederland spant
zich er dan ook voor in om op alle niveaus de contacten te
bevorderen.
Deze leden lezen in de brief van de Minister dat is overeengekomen om de
samenwerking op terugkeer te verbeteren, evenals het beter benutten van
bestaande mogelijkheden voor legale migratie. Zij willen graag van de
Minister weten of hij hier specifieker op in kan gaan: hoe gaat de
samenwerking op terugkeer verbeterd worden en hoe/welke bestaande
mogelijkheden voor legale migratie kunnen beter benut worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

24

37. Antwoord
Het actieplan voorziet in een gemengd comité op migratie; een
bilaterale overlegstructuur waarin alle voor beide landen belangrijke onderwerpen aan bod kunnen komen. Dit geldt voor zowel
terugkeer als legale migratie. Daarnaast is afgesproken op zowel
operationeel als politiek niveau de uitwisseling op migratie te
intensiveren. Om de samenwerking op terugkeer en de operationele samenwerking op migratie te verbeteren, is afgesproken op
korte termijn te werken aan uitwisselingen en bezoeken tussen
de op dit terrein bevoegde autoriteiten. De samenwerking op het
terrein van legale migratie hangt ook af van de specifieke wensen
van Marokko. Het kabinet staat daarbij in ieder geval open om te
bezien hoe beter gebruik gemaakt kan worden van bestaande
legale migratiekanalen, waarbij de migratie in het belang is van
beide landen. Daarbij kan gedacht worden aan bijvoorbeeld
mogelijkheden tot uitwisseling van studenten, gebruik makend
van reeds bestaande studiebeurzen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de Minister verder specifiek
waarom de bilaterale betrekkingen met Marokko in de afgelopen periode
niet geleid hebben tot het terugnemen van uitgeprocedeerden. Kan de
Minister aangeven wat de bezwaren van Marokko hiertegen zijn? Wat gaat
het kabinet nu anders doen in de aanpak van dit probleem en ten aanzien
van de betrekkingen in het algemeen?
38. Antwoord
De relatie tussen Nederland en Marokko kent een lange historie,
is complex en veelzijdig. De diverse dossiers die tussen beide
landen spelen worden door Marokko in samenhang bezien. Dit
heeft afgelopen jaren betekend dat op terugkeer onvoldoende
voortgang kon worden gemaakt. Met het actieplan is er een
nieuwe basis om dialoog en samenwerking in den brede te
verstevigen, waaronder ook samenwerking op het terrein van
migratie.
Hiernaast zijn er ook meer praktische redenen voor een
vertraagde start in het terugkeerproces met Marokko. Gedurende
de Covid-19 pandemie speelde hoofdzakelijk mee dat de Marokkaanse autoriteiten beperkingen stelden aan het presenteren van
personen aan de Marokkaanse vertegenwoordiging voor de
afgifte van een vervangend reisdocument. Anders dan voorheen
konden er lange tijd tevens geen groepspresentaties plaatsvinden
ten behoeve van gedwongen terugkeer. Vreemdelingen konden in
deze periode enkel op individuele basis en op eigen verzoek
gepresenteerd worden als zij aangeven vrijwillig te willen
terugkeren. Sinds het grotendeels opheffen van de Covidmaatregelen zijn presentaties aan de Marokkaanse autoriteiten
weer mogelijk, wat er dus ook toe heeft geleid dat het vertrekproces weer is opgestart. De Marokkaanse autoriteiten geven
nationaliteitsvaststellingen af. Sinds begin 2022 zijn er vijf
laissez-passers afgegeven en wordt samengewerkt aan de
bestaande caseload. Tevens is de eerste terugkeer sinds het
opheffen van de maatregelen inmiddels gerealiseerd.
Tot deze terugkeerder waren er sinds 2019 geen Marokkaanse
vreemdelingen vertrokken op basis van dergelijke vervangende
documenten. Desondanks is vertrek naar Marokko altijd mogelijk
gebleven als de vreemdeling vrijwillig besloot te vertrekken. Ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

25

gedwongen vertrek is altijd mogelijk geweest in gevallen waarin
geen vervangend document van Marokko nodig is voor de
uitzetting van de vreemdeling. Zie ook het antwoord op vraag 3.
Ten aanzien van het bilaterale sociale zekerheidsakkoord zouden deze
leden graag van de Minister horen op welke punten dit niet wordt
nageleefd en wat er gedaan kan worden om dat wel te bereiken.
39. Antwoord
Er bestaat over het algemeen een goede samenwerking met
Marokko ten aanzien van de controle op de export van AOW, Anw
en WIA als vastgelegd in het bilaterale sociale zekerheidsverdrag.
Wel bemoeilijken personele tekorten en logistieke beperkingen
ten gevolge van de Covid-19 pandemie een effectieve samenwerking met het Marokkaans verzekeringsorgaan CNSS. Net als
in Nederland heeft ook het CNSS te maken met een tekort aan
artsen waardoor, ondanks de inhuur van externe artsen, wachttijden zijn toegenomen. Ook logistieke beperkingen ten aanzien
van de uitreiking van beschikkingen bemoeilijken een effectieve
samenwerking. Gezamenlijk wordt gezocht naar een digitale
oplossing.
Zoals eerder vermeld in de Kamerbrief van 4 juni 2020 betreffende de voortgang van vermogensonderzoeken in het buitenland
in het kader van de bijstand ligt de medewerking van Marokko
ten aanzien van de uitvoering van vermogensonderzoeken al
enige tijd stil.
Om toch waar nodig het vermogen vast te kunnen stellen heeft
de Nederlandse uitvoerder een alternatief werkproces
ontwikkeld, waarbij de betrokkene wordt gevraagd zelf de nodige
bewijsstukken aan te leveren. Dit proces loopt goed.
Marokko heeft aangegeven geïnteresseerd te zijn in een uitleveringsverdrag met Nederland. De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de
Minister of hij hier bezwaren tegen ziet, bijvoorbeeld met het oog op de
rechtsgang in Marokko?
40. Antwoord
Zoals ook aangegeven in reactie op vragen van de PvdA is in het
actieplan afgesproken om te starten met gesprekken om de
mogelijkheid van een uitleveringsverdrag te verkennen. Zowel
Nederland als Marokko hebben baat bij goede samenwerking op
het gebied van rechtshulp, justitiële samenwerking en ook
uitlevering. Zowel nu als in de toekomst bij een eventueel
uitleveringsverdrag geldt dat alle verzoeken op individuele basis
moeten worden getoetst aan de hand van verschillende criteria.
Daarbij wordt tevens getoetst of de uitlevering van een persoon
zou kunnen leiden tot een schending van de fundamentele
rechten. Voor een uitvoeriger antwoord, verwijs ik naar het
antwoord op vraag 31 van de leden van de PvdA.
Vragen en opmerkingen van de leden van de Groep Van Haga
De leden van de Groep Van Haga hebben met belangstelling kennisgenomen van de «Kamerbrief Marokko» van Minister Knapen van
14 december 2021. Zij hebben nog enkele opmerkingen met betrekking tot
de brief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

26

Marokko wordt door de Minister beoordeeld als een veilig en stabiel land,
waarmee Nederland een nauwe bilaterale verwevenheid heeft. De leden
van de Groep Van Haga zetten hier echter wat vraagtekens bij vanwege
het feit dat Marokko al jarenlang weigert uitgeprocedeerde asielzoekers
terug te nemen, de niet vrije pers, het oppakken van journalisten en
activisten die kritiek uitoefenen op de Islam, het koningshuis of de
regering en de discriminatie van LHBTI’s.
Wat is de waarde van de Marokkaanse co-sponsoring van een door
Nederland ingediende resolutie over de bestrijding van kind-huwelijken
tijdens de meest recente Mensenrechtenraad van de Verenigde Naties?
41. Antwoord
Het co-sponsoren van een resolutie betekent dat de inhoud en de
taal van de resolutie volledig worden ondersteund. Het betrof
hier een door Nederland ingediende resolutie, waarbij
co-sponsoring ook wordt opgevat als welwillendheid om samen
te werken op dit thema. Nederland verwelkomt de Marokkaanse
co-sponsoring, dit sluit goed aan bij de Nederlandse inzet om ook
in het multilaterale domein verder samen te werken.
Gedurende de recente Orange The World campagne werd door de
Nederlandse ambassade in Rabat opgetrokken met Marokkaanse
autoriteiten en maatschappelijke organisaties bij de organisatie van een
themasessie over het veiliger maken van publieke ruimtes voor vrouwen
en meisjes. Wat houdt «optrekken» in deze dan in? Wat voor garanties
biedt dit? Is het niet beter een hardere opstelling in te nemen ten opzichte
van een land dat zichzelf een vrije democratie noemt, maar dat allerminst
is?
42. Antwoord
Het kabinet hecht aan de dialoog met Marokko over mensenrechten, en meent dat daarin ruimte is voor discussie, maar ook
voor gelijkgestemdheid en samenwerking. Nederland stelt in dit
opzicht de samenwerking op vrouwenrechten met Marokko op
prijs. In dit kader past de genoemde themasessie. Gedurende
deze bijeenkomst kregen deelnemers – waaronder maatschappelijke organisaties en Marokkaanse autoriteiten uit diverse
bestuurslagen – de gelegenheid om beleidservaringen uit te
wisselen, uitdagingen te bespreken en suggesties te doen voor
het veiliger maken van publieke ruimtes voor vrouwen en
meisjes. Een dergelijke dialoog draagt bij aan het verbeteren van
rechten van vrouwen, en meisjes.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 35 925 V, nr. 88

27