Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 550 XIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2017

Nr. 10

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 24 oktober 2016
De vaste commissie voor Economische Zaken, belast met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer verslag uit te
brengen in de vorm van een lijst van vragen met de daarop gegeven
antwoorden.
De vragen zijn op 29 september 2016 voorgelegd aan de Minister van
Economische Zaken. Bij brief van 13 oktober 2016 zijn ze door de Minister
van Economische Zaken beantwoord.
Met de vaststelling van het verslag acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
De voorzitter van de commissie,
Vermeij
De griffier van de commissie,
Franke

kst-34550-XIII-10
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

1

1. Kunt u toelichten hoe de Nederlandse subsidies voor innovatie
aansluiten bij het Europees Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI)?
Antwoord
Met de invoering van het Europees Fonds voor Strategische Investeringen
(EFSI) door de Europese Commissie voorzien de Europese Investeringsbank (EIB) en het Europees Investeringsfonds (EIF) in de
mogelijkheid om samen met co-financiers meer en meer risicovolle
investeringen te doen ter verbetering van de concurrentiekracht van
Europa en voor de grote maatschappelijke opgaven zoals energietransitie,
duurzame economische ontwikkeling, mkb-financiering en innovatie. Het
kabinet heeft in 2015 het Nederlands Investerings Agentschap (NIA)
opgericht om daarop goed aan te sluiten en zowel voor EFSI als andere
financiers en instellingen in de markt meer projecten te realiseren. Het
gaat daarbij om projecten die voor een financier rendabel kunnen zijn
maar vanwege knelpunten toch niet tot financiering komen, bijvoorbeeld
omdat vraag en aanbod elkaar niet vinden of omdat vergelijkbare
projecten eerst gebundeld moeten worden om voor financieringsinstellingen zoals de EIB in aanmerking te komen.
Nederlandse innovatiesubsidies en fiscale regelingen als de WBSO
stimuleren innovatie, omdat bedrijven uit zichzelf minder in R&D
investeren dan maatschappelijk gezien optimaal is. Dat komt doordat
bedrijven de kennis-spillovers, waar andere bedrijven van kunnen
meeprofiteren, niet volledig meenemen in hun beslissing over hun
R&D-inspanningen. Tevens dienen innovatiesubsidies, zoals nationaal de
MIT en in EU-verband Eurostars, de mogelijkheid om specifieke doelen te
realiseren, bijvoorbeeld grensoverschrijdende R&D-samenwerking. Het
doel daarvan is om het mkb in de gelegenheid te stellen om nieuwe
kennis en markten aan te boren. Innovatiesubsidies en WBSO richten zich
op een ander marktfalen dan ESFI en andere financieringsinstrumenten,
en zijn vanwege hun doel niet-revolverend opgezet, in tegenstelling tot
ESFI. Door de kostenverlaging van R&D kunnen ze wel de business case
versterken voor R&D-bedrijven die gebruik willen maken van EFSI.
2. Is het budget dat kan worden uitgegeven aan het daadwerkelijke beleid,
55 miljoen euro voor «werkbudget NCG en aanvullend apparaatsbudget»,
feitelijk lager dan de gestelde 334 miljoen euro? Kunt u dit expliceren?
Antwoord
De 55 miljoen euro voor het werkbudget is onderdeel van de 334 miljoen
euro die wordt uitgegeven aan het daadwerkelijke beleid. Dit werkbudget
NCG inclusief aanvullend apparaatsbudget is nodig om de gebiedsgerichte aanpak voor preventieve versterking van gebouwen mogelijk te
maken. Naast de daadwerkelijke versterkingskosten, die betaald worden
door NAM, is er ook budget nodig voor de begeleiding van het versterkingsproces. Daarbij gaat het om informatiebijeenkomsten voor
bewoners, het uitvoeren van inspecties en vervolgens het ingenieurswerk.
Het gehele traject van informatie van bewoners tot het versterken vraagt
veel capaciteit en inzet van de NCG. Daarnaast wordt ook bekostiging van
de onlangs ingestelde arbiters voor schadeafhandeling uit dit budget
betaald, alsmede de ondersteuning van bijvoorbeeld de Onafhankelijke
Raadsman, en het informeren van de regio, onder meer via diverse
loketten.
3. Op welke manier zullen de extra 10 miljoen euro voor het handelsbeleid
ten goede komen aan het internationale topsectorenbeleid? Wat zijn de
belangrijkste doelstellingen van het internationale topsectorenbeleid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

2

105. Kunt u toelichten waaraan de 10 miljoen euro middelen voor
versterking handelsmissies en daarmee export besteed gaan worden?
Wordt dit ook ingezet voor de extra inzet van de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) ten behoeve van de export?
106. Gaat u deze extra tien miljoen euro inzetten om de gevolgen van de
Russische boycot op te vangen? Zo nee, waaraan wel en waarom niet aan
de gevolgen voor primaire producten, zoals peren en zuivel die in
Nederland duurzamer dan waar ook worden geteeld of geproduceerd?
109. Waar komt de 10 miljoen euro aan extra middelen vandaan die vanaf
2017 structureel beschikbaar komt voor inspanningen die de Nederlandse
concurrentiepositie van Nederland in het buitenland moet bevorderen?
Zijn deze middelen juridisch verplicht?
110. Aan welke zaken zullen de extra 10 miljoen euro voor het handelsbeleid besteed worden?
111. Op welk aanvullende post staan de extra 10 miljoen euro voor het
handelsbeleid?
112. Welke landen zijn prioriteitslanden?
Antwoord op de vragen 3, 105, 106, 109, 110, 111 en 112
De 10 miljoen euro voor het handelsbeleid betreft een structurele
ophoging van middelen voor internationaal ondernemen. Het gaat hierbij
om handelsbevordering in brede zin: handel, buitenlandse investeringen
in Nederland en innovatiesamenwerking. De door de publiek-private
Dutch Trade & Investment Board (DTIB) ingestelde Stuurgroep HandelsInvesteringsbevordering (Stuurgroep Buijink) zal begin 2017 een advies
uitbrengen over de wijze van besteding. De Kamer wordt hier vervolgens
over geïnformeerd. Een belangrijk uitgangspunt is dat de middelenten
goede moeten komen aan doeltreffende economische publiek-private
diplomatie,over de volle breedte van handelsbevordering tot en met
innovatiesamenwerking. De middelen moeten ten goede komen aan het
helpen realiseren van gezamenlijk vast te stellen strategische doelen
gericht op prioriteitslanden, topsectoren en mondiale maatschappelijke
uitdagingen. De prioriteitslanden zijn de landen die voor de topsectoren
het belangrijkst zijn. De topsectoren bepalen jaarlijks hun prioriteitslanden.
De middelen zijn voorlopig op de aanvullende post Algemeen van de
rijksbegroting geplaatst (zie Verticale toelichting bij de Miljoenennota
2017, blz. 153 en 155). De middelen zijn binnen het geheel van de
rijksbegroting vrijgemaakt en zijn vooralsnog niet juridisch verplicht.
4. Wat is de ontwikkeling van het bruto binnenlands product (bbp) in de
afgelopen vier jaar?
8. Hoe zou het bbp zich ontwikkeld hebben als de aardgaswinning niet
meegenomen zou zijn in de berekeningen?
Antwoord op de vragen 4 en 8
Sinds het aantreden van het kabinet in november 2012 is het bruto
binnenlands product verbeterd met 31,5 miljard euro, gecorrigeerd voor
inflatie. Van de vier kabinetsjaren (2013–2016) was er in het eerste jaar
nog sprake van krimp, en was er de overige drie jaren sprake van
economische groei. Met name in 2015 en 2016 zet deze economische
groei door, gedreven door zowel de uitvoer als de binnenlandse
bestedingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

3

Het CBS kan een ruwe schatting geven van het effect van de gaswinning
op de ontwikkeling van het bruto binnenlands product. Precieze cijfers zijn
niet te geven, aangezien bij een andere hoeveelheid gewonnen gas er
neveneffecten optreden, zoals andere kosten bij de delfstoffenwinning en
andere opbrengsten bij de distributie van het gas.
Ontwikkeling van het bruto binnenlands product in 2012–2016
(Absolute waarden in miljarden; volumegroei in %; correctie in procentpunten; reëele cijfers)
2012

2013

2014

2015

2016 (v)

Bruto binnenlands product (bbp)
Volumegroei bbp (bruto binnenlands product)

635,2
– 1,1

634,0
– 0,2

643,0
1,4

655,6
2,0

666,7
1,7

Correctie op de volumegroei bbp bij een ongewijzigde gasproductie
Volumegroei bbp, gecorrigeerd voor de gasproductie

0,0
– 1,1

– 0,2
– 0,4

+ 0,5
1,9

+ 0,5
2,5

+ 0,1
1,8

Bron: CBS, CPB.
v = voorspelling van het CPB in de MEV 2017

5. Kunt u een tabel geven met de oude en nieuwe prestatie-indicatoren en
kengetallen?
Antwoord
In bijlage 1 zijn de prestatie-indicatoren en kengetallen uit de begroting
2016 en de begroting 2017 opgenomen in de volgorde van de betreffende
beleidsartikelen1. In de begroting 2017 is sprake van een nieuwe
nummering van de beleidsartikelen (TK, 34 300 XIII, nr. 174).
6. Kunt u in een tabel aangeven hoeveel kengetallen en prestatieindicatoren er waren vanaf 2010 (toen het project Van beleidsdoorlichting
tot beleidsverantwoording er nog was) tot en met nu?
Antwoord
Begroting jaar

Aantal kengetallen en prestatie-indicatoren

2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017

167
158
127
126
105
105
98
88

In bovenstaande tabel zijn de gevraagde gegevens opgenomen. In 2010
en 2011 waren er nog twee afzonderlijke begrotingen en beleidsartikelen
(EZ en LNV). Vanaf 2012 is pas sprake van één geïntegreerde EZ-begroting
met minder beleidsartikelen (van 16 naar 8 beleidsartikelen) en minder
kengetallen en prestatie-indicatoren. Ten opzichte van de begroting 2013
is het aantal kengetallen en indicatoren in de begroting 2014 gedaald, met
name als gevolg van de overheveling van het toenmalige beleidsartikel 15
(Een sterke internationale concurrentiepositie) naar de begroting van
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. Verder zijn de op te
nemen prestatie-indicatoren en kengetallen in de beleidsartikelen bij het
opstellen van de begroting 2016 heroverwogen en waar nodig aangepast
(TK, 34 000 XIII, nr. 152). In de begroting 2017 is het aantal indicatoren en
kengetallen ten opzichte van de begroting 2016 met name afgenomen
vanwege de integratie van de begrotingsartikelen 12, 13 en 18 (Regiodeel)
tot het nieuwe beleidsartikel 2 (Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam
1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

4

ondernemen). Er gaat echter geen beleidsinformatie verloren. Zoals
aangegeven in de Kamerbrief (TK, 34 300 XIII, nr. 174) zal de Kamer
voorafgaand aan de begrotingsbehandeling de volgende stukken
ontvangen:
– De jaarlijkse voortgangsrapportage bedrijvenbeleid: beleidsmatige
rapportage over de resultaten van het beleid in het afgelopen jaar en
een vooruitblik naar het komende jaar.
– Gelijk met de voortgangsrapportage verschijnt de Monitor Bedrijvenbeleid. Deze bevat alle relevante feiten en cijfers over het Bedrijvenbeleid.
7. Hoeveel procent van het bbp betreft op dit moment private investeringen in onderzoek en innovatie?
Antwoord
De private investeringen in onderzoek en ontwikkeling (R&D) bedroegen
7,4 miljard euro; dat is 1.12% van het bbp (cijfers 2014).
9. Welke prognoses maakte het Centraal Planbureau (CPB) voor de
economische groei in 2015 en zijn deze bewaarheid?
Antwoord
CPB-ramingen zijn gebaseerd op trends uit het verleden en modelmatige
aannames, onder andere ten aanzien van de ontwikkeling van de
wereldeconomie. Ondanks dat deze ramingen de beste inschatting
vormen van de economische groei, is het inherent aan de ramingen dat ze
met onzekerheid omgeven zijn.
Geraamde economische groei van 2015 in vergelijking met realisatiecijfer
(volumegroei in %, reëele cijfers)
2015

Volumegroei bruto binnenlands
product

CEP
(03/14)

MEV
(09/14)

CEP
(03/15)

MEV
(09/15)

Realisatie

1¼

1¼

1,7

2,0

2,0

Bron: CPB

Het CPB maakt per jaar vier verschillende ramingen, namelijk in maart,
juni, september en december. Uit een analyse van verschillende ramingen
voor het jaar 2015 blijkt dat het CPB haar raming naar boven heeft
bijgesteld, voornamelijk omdat de consumptie sneller toenam door een
sterk stijgende koopkracht als gevolg van lage olieprijzen en een lage
inflatie. Daarnaast stegen de investeringen harder dan voorzien, geholpen
door de lage rentes. Al deze ontwikkelingen zijn onder andere het gevolg
van veranderende omstandigheden in de wereldeconomie, en maken het
moeilijk voor het CPB om de economische groei te ramen.
10. In welke mate zijn de binnenlandse bestedingen gegroeid in 2015 en in
welke mate droegen zij bij aan de groei, ook in verhouding tot het aandeel
dat de export in de groei heeft gehad?
Antwoord
De economische groei van 2015 werd sterk gedreven door de binnenlandse bestedingen, maar ook de uitvoer droeg bij. De substantiële
stijging van de consumptie (+1,8%) en de sterke stijging van de investeringen (+9,9%) konden samen ongeveer tweederde van de economische
groei verklaren. Een substantieel aandeel van de investeringen zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

5

gerelateerd aan de aantrekkende woningmarkt. De overige eenderde van
de economische groei kan worden toegeschreven aan de uitvoer.
Bijdrage van de bestedingen aan de economische groei van 2015
(volumegroei in %, reëele cijfers; aandeel van volumegroei in %-punt, reëele cijfers)
2015

Bestedingscategorieën

Volumegroei

Aandeel van volumegroei

(percentage)

(procentpunten)

1,8
0,2
9,9
5,0
2,0

0,4
0,0
0,9
0,7
2,0

Private consumptie
Overheidsconsumptie
Investeringen in vaste activa
Uitvoer goederen en diensten
bbp (bruto binnenlands product)
Bron: CBS

11. Wat is de absolute en relatieve ontwikkeling van de werkgelegenheid
en de werkloosheid van de afgelopen vier jaar?
18. Hoeveel zal de werkloosheid naar verwachting zijn in 2017?
Antwoord op de vragen 11 en 18
Sinds het aantreden van kabinet Rutte-II is de beroepsbevolking in alle
jaren toegenomen, behalve in 2014. De werkzame beroepsbevolking,
ongeveer gelijk aan de werkgelegenheid, is in 2012 en 2013 afgenomen en
sindsdien weer toegenomen. Inmiddels bevindt de werkzame beroepsbevolking zich weer ruim boven het niveau van 2012. De werkloze beroepsbevolking is met name in 2013 sterk gestegen, en is in 2015 en 2016 weer
sterk gaan dalen. Inmiddels ligt de werkloosheid ca. 100.000 onder het
niveau van 2014.
Het CPB veronderstelt een toename van de werkgelegenheid met 85.000
in zowel 2016 als 2017. In 2016 leidt dat tot een afname van de
werkloosheid met 60.000. Ondanks de voortgaande groei van de
werkgelegenheid zet de daling van de werkloosheid in 2017 niet door. Dit
komt omdat het CPB verwacht dat veel burgers zullen toetreden tot de
arbeidsmarkt die tijdens de crisisjaren ervoor kozen niet toe te treden.
Uit de laatste maandcijfers van het CBS in augustus blijkt dat de
werkloosheid inmiddels op 521.000 ligt, met een werkloosheidspercentage van 5,8%. Dit overtreft voorlopig de verwachtingen van het CPB.
Ontwikkeling van de werkgelegenheid en de werkloosheid in 2012–2017
(15–74 jaar, baan telt vanaf 1 uur, werkloos wanneer beschikbaar voor baan binnen twee weken, kleine afrondingsverschillen mogelijk)

Beroepsbevolking (= arbeidsaanbod, in duizend personen)
Werkzame beroepsbevolking (≈aantal banen, in duizenden
personen)
Werkloze beroepsbevolking (in duizend personen)
Werkloosheid (% beroepsbevolking)
Ontwikkeling beroepsbevolking (= arbeidsaanbod, duizend
personen)
Ontwikkeling werkzame beroepsbevolking (≈aantal banen, in
duizenden personen)
Ontwikkeling werkloze beroepsbevolking (in duizend
personen)

2012

2013

2014

2015

2016(v)

2017(v)

8.846

8.913

8.874

8.907

8.932

8.997

8.330
516
5,8

8.266
647
7,3

8.214
660
7,4

8.294
614
6,9

8.379
555
6,2

8.464
555
6,2

132

68

– 40

34

25

65

50

– 63

– 52

80

85

85

81

131

13

– 46

– 60

–0

Bron: CBS.
v = voorspelling van het CPB in de MEV 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

6

12. Wat is de ontwikkeling van de koopkracht in de afgelopen vier jaar?
Antwoord
De (dynamische) koopkracht daalde in de crisisjaren 2012 en 2013. In 2014
en 2015 steeg de koopkracht juist. De koopkrachtontwikkeling is weergegeven in tabel a. De realisatiecijfers geven de inkomensontwikkeling weer
van individuele Nederlandse huishoudens over tijd, inclusief wijzigingen
in de persoonlijke omstandigheden van huishoudens. Wijzigingen in de
persoonlijke omstandigheden zijn bijvoorbeeld aanvaarding of verlies van
een baan of wijziging van de gezinssamenstelling.
Het is niet mogelijk om op voorhand een nauwkeurige inschatting te
maken van alle veranderingen van de persoonlijke omstandigheden van
individuele huishoudens. De koopkrachtplaatjes van SZW en het CPB
geven daarom een statisch beeld. Het CPB heeft op verzoek van de
Tweede Kamer een actuele raming gemaakt van de mediane cumulatieve
statische koopkrachtontwikkeling in 2014–2017. Deze raming is weergegeven in tabel b.
Tabel a: gerealiseerde koopkrachtontwikkeling
Dynamische koopkrachtontwikkeling
Perioden
Totaal personen
Totaal personen
Totaal personen
Totaal personen
1

Koopkracht-ontwikkeling (%)

2012
2013
2014
20151

– 1,1
– 1,2
1,8
1,1

Voorlopige cijfers. Bron: CBS Bron: CPB

Tabel b: cumulatieve statische koopkracht

13. Wat is de ontwikkeling van de huizenmarkt in de afgelopen vier jaar?
Antwoord
De huizenmarkt heeft in de afgelopen jaren moeilijke tijden doorgemaakt.
Nominaal daalde de huizenprijs in 2013 en begin 2014 naar ca. 85% van
de verkoopprijs in 2010. Ook de huizenverkoop lag in 2012–2014 ten
opzichte van het langjarig gemiddelde op een laag punt. Sinds 2014 zijn
zowel de huizenprijzen flink gestegen als de huizenverkopen fors
toegenomen. Inmiddels liggen de huizenverkopen weer boven het
langjarig gemiddelde, en liggen huizenprijzen bijna op het niveau waar ze
lagen aan het begin van de kabinetsperiode.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

7

Ontwikkeling van de huizenprijs (links) en de huizenverkoop (rechts) in 2012–2016
(huizenprijs per maand in index 2010 = 100; verkochte woningen per maand in absolute getallen,
duizenden)

Gemiddelde verkoopprijs (constante prijzen)

Aantal verkochte woningen (per kwartaal)

2012Q2

2013Q2

2014Q2

2015Q2

2016Q2

2012Q2

2013Q2

2014Q2

2015Q2

2016Q2

234.572

210.908

220.670

227.389

239.542

34.628

22.111

34.074

40.722

50.315

Bron: CBS

14. Hoe zal tot uiting komen dat energie en voedsel prioriteiten zijn?
Antwoord
Over beide onderwerpen hebben het afgelopen jaren dialogen met de
samenleving plaatsgevonden. De uitkomsten van deze dialogen worden
gebruikt om een energie- en voedselagenda op te stellen met daarin een
integrale benadering voor de uitdagingen binnen deze twee domeinen.
15. Op basis waarvan kan worden geconcludeerd dat de lagere potentiële
groei wordt veroorzaakt door de achterblijvende structurele werkgelegenheid?
16. Op basis waarvan wordt gesteld dat de minder hard groeiende
structurele werkgelegenheid verklaard wordt door de vergrijzing?
Antwoord op de vragen 15 en 16
Voor de periode 2018–2021 raamt het CPB een lagere toename van de
structurele werkgelegenheid dan in het verleden gewoonlijk was. Dit is
vooral een reflectie van de verschillende demografische uitdagingen waar
Nederland mee zal kampen in de komende decennia.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

8

In tegenstelling tot de het verleden stijgt de potentiële beroepsbevolking
slechts gering, met name door de vergrijzing van de beroepsbevolking. De
uitstroom uit de potentiële beroepsbevolking zal toenemen, terwijl de
instroom min of meer constant blijft groeien ten opzichte van voorgaande
decennia. Een voorbeeld: ten opzichte van het 1e kwartaal 2012 waren er
in het 2e kwartaal 2016 259.000 meer 65- tot 75-jarigen in de potentiële
beroepsbevolking, terwijl de 15- tot 25-jarigen met slechts 48.000
toenamen. Ook de arbeidsparticipatie van de potentiële beroepsbevolking
zal minder hard stijgen dan in voorgaande decennia, toen veel vrouwen
tot de arbeidsmarkt toetraden. Wat rest is een lichte toename van de
participatie van oudere vrouwen (een cohorteffect) en een toename van
de participatie van 50-plussers van wie de pensioenleeftijd langzaam
verhoogd wordt.
17. Wie zijn de ontmoedigden? Hoeveel ontmoedigden per maand melden
zich op de arbeidsmarkt?
Antwoord
Het kan zijn dat een burger in theorie beschikbaar is voor werk, maar niet
recent naar werk gezocht heeft. Dit kan om persoonlijke redenen, zoals
een vakantie, een sabbatical of zorg voor een ziek familielid; het kan ook
omdat deze burger geen resultaat verwacht van zijn of haar zoektocht. Dit
wordt wel de «ontmoedigde» genoemd.
Uit cijfers van het CBS blijkt dat het aantal burgers dat in theorie
beschikbaar is voor werk maar daar niet naar heeft gezocht, in de
afgelopen jaren iets is toegenomen. Het aantal burgers dat wel
beschikbaar is voor werk, maar daar niet naar heeft gezocht vanwege
ontmoediging, is duidelijk gestegen, van 75.000 in 2012 naar 126.000 in
2015. De goede werkgelegenheids- en werkloosheidscijfers van 2016
geven het kabinet hoop dat deze groep in dit jaar kleiner zal gaan worden.
Ontwikkeling van de «ontmoedigden» in 2012–2015
(waarde in duizenden)
2012

2013

2014

2015

Beschikbare beroepsbevolking, maar niet gezocht naar
werk
w.v. niet gezocht vanwege ontmoediging
w.v. niet gezocht vanwege andere redenen

315
75
240

352
89
263

363
99
263

344
126
218

n.b.
n.b.
n.b.

Werkloze beroepsbevolking (in duizend personen)

516

647

660

614

555

2016

Bron: CBS.
v = voorspelling van het CPB in de MEV 2017

19. Hoeveel zal het begrotingstekort bedragen in 2017 naar de laagste
inzichten? Hoe komt het dat er op dit punt grote verschillen zitten tussen
het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en het CPB?
Antwoord
In de Miljoenennota bedraagt het feitelijk EMU-saldo – 0,5 procent van het
bbp. Het CPB raamt in 2017 een feitelijk EMU-saldo van – 0,7 van het bbp.
Het verschil van 0,2%punt kent een aantal oorzaken:
• Het CPB neemt enkele taakstellingen niet over. Dit betreft de nullijn bij
de incidentele loonontwikkeling voor de gehele kabinetsperiode en
(deels) het korten van de groeiruimte in de WLZ.
• Verschillen in sociale zekerheid. Dit hangt voornamelijk samen met
verschillen in ramingssystematiek, waarin veranderingen in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

9

•

werkloze beroepsbevolking in 2016 en 2017 verschillend worden
meegenomen.
Beperkte ramingsverschillen bij de belasting- en premie-inkomsten.

Het CBS heeft 23 september 2016 naar aanleiding van haar raming van de
economische en budgettaire ontwikkeling van het 2e kwartaal 2016
aangegeven dat toenemende inkomsten het overheidstekort terugdringen2. Het CBS publiceert elk kwartaal kwartaalcijfers over de
overheidsinkomsten en -uitgaven, inclusief EMU-saldo in het betreffende
kwartaal. Deze kwartaalcijfers zijn conform Europese statistiekverordeningen.
Het economische en budgettaire beeld dat het CBS gepubliceerd heeft,
wijkt niet af van het beeld in de Miljoenennota. Zo is het economische
beeld van het 2e kwartaal 2016, zoals het CBS ook zelf aangeeft3,
ongewijzigd ten opzichte van de eerste groeiraming van het CBS en
putten zowel CBS als het kabinet uit dezelfde beschikbare realisatiegegevens over de inkomsten en uitgaven.
De realisatiecijfers over de eerste kwartalen die het CBS heeft gepubliceerd, zijn met andere woorden al verwerkt in het gerapporteerde
EMU-saldo, en zijn geen aanleiding om deze aan te passen.
Het kabinet rapporteert voorts uitsluitend EMU-saldi die betrekking
hebben op hele begrotings- en kalenderjaren. Dit is ook de verslagperiode
waarop de Europese begrotingsregels betrekking hebben.
Kwartaalcijfers voor de overheidsuitgaven en -inkomsten en het daaruit
volgende EMU-saldo per kwartaal zijn gevoelig voor allerlei ontwikkelingen, zoals betaal- en seizoenspatronen en incidentele gebeurtenissen,
die vergelijkingen tussen kwartalen lastig maken. Het CPB komt in
december met een actualisatie van zijn raming. Dan is een vollediger
beeld beschikbaar voor het lopende jaar.
20. Hoeveel bedraagt het houdbaarheidsoverschot?
Antwoord
Het houdbaarheidsoverschot is berekend door het CPB in de Macro
Economische Verkenning 2017. Het bedraagt 0,4%bbp.
21. Welk effect kunnen de robotisering en de deeleconomie hebben op de
arbeidsproductiviteit?
Antwoord
Nieuwe kennis, technologieën en verdienmodellen hebben in het verleden
geleid tot een grote toename van onze arbeidsproductiviteit. Hierdoor
kent Nederland in internationaal perspectief al jaren een hoog niveau van
de arbeidsproductiviteit.
Toepassing van nieuwe technologieën en verdienmodellen zijn ook van
belang om het toekomstige verdienvermogen van Nederland op peil te
houden. In de komende decennia wordt de bijdrage van het arbeidsaanbod aan de economische groei als gevolg van demografische
ontwikkelingen naar verwachting kleiner. Om op de lange termijn een
duurzame economische groei te realiseren, wordt het verhogen van de
arbeidsproductiviteit daarom steeds belangrijker.
2
3

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/38/meer-inkomsten-dringen-overheidstekort-verder-terug
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/38/economie-groeit-met-0–6-procent-in-tweedekwartaal-2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

10

Robotisering en digitalisering vormen een nieuwe golf van technologische
vernieuwing die voor grote veranderingen gaat zorgen. ICT levert in
Nederland al een relatief grote bijdrage aan de ontwikkeling van de
arbeidsproductiviteit en daarmee aan de economische groei. Uit gegevens
van het CBS blijkt dat circa een derde van de arbeidsproductiviteitsgroei
kan worden toegeschreven aan ICT-kapitaal, ofwel circa een kwart van de
economische groei.
Mede door de opkomst van digitale platforms is de deeleconomie – het
delen van goederen en diensten – exponentieel gegroeid. De deeleconomie biedt veel mogelijkheden om tot een duurzamere consumptie en
productie te komen en kan zo bijdragen aan een hogere welvaart.
Daarnaast voorziet de deeleconomie in een laagdrempelige manier om
economisch actief te worden. Echter zal de groei op het gebied van
deeleconomie naar verwachting op korte termijn slechts beperkt van
invloed zijn op algehele productiviteits- en economische groeicijfers,
omdat de omvang nog relatief beperkt is. De diensten zijn in sommige
gevallen gratis toegankelijk en het uitlenen of tweedehands doorverkopen
van producten wordt vaak niet geregistreerd. ING heeft in 2015 geschat
dat de deeleconomie een omvang heeft van circa 0,01% van het bruto
binnenlands product (bbp). De deeleconomie kan echter wel bijdragen
aan het ontstaan van nieuwe verdienmodellen die een positieve invloed
hebben op de arbeidsproductiviteit.
Voor het veiligstellen van onze toekomstige welvaart is het dus belangrijk
dat de kansen die digitalisering en robotisering bieden, worden benut.
Daarnaast is het van belang dat iedereen van deze technologische
ontwikkelingen profiteert. Nederland heeft daarvoor een goede uitgangspositie, maar dit biedt geen garanties. Daarom heeft het kabinet de
Sociaal-Economische Raad (SER) hierover om advies gevraagd.
22. Wanneer is een kabinetsreactie te verwachten op het advies van de
Sociaal-Economische Raad over robotisering?
Antwoord
Op 23 september jl. heeft de SER een concept van de betreffende
verkenning en werkagenda Mens & digitale technologie: samen aan het
werk gepubliceerd. Dit conceptadvies wordt momenteel nader besproken
binnen de geledingen van de SER alvorens het advies wordt vastgesteld.
Het kabinet tracht zoals gebruikelijk binnen de termijn van drie maanden
na vaststelling van het advies te reageren.
23. Is de steeds toenemende inzet van drones ook te zien als een vorm
van robotisering?
Antwoord
Binnen RoboValley wordt onder leiding van TU Delft/Robotics Institute
gewerkt aan de ontwikkeling van technologie voor onbemande sensoring
en dataverwerking. Drones maken daar een onderdeel vanuit. Drones
kunnen als enabling technology worden ingezet voor de efficiënte en
effectieve monitoring van processen in diverse sectoren zoals de inspectie
van grootschalige infrastructuur of inspectie van gewassen in de
precisielandbouw. Dit kan als onderdeel worden gezien van het bredere
Smart Industry beleid.
24. Hoe gaat het met de benutting van de Mkb Innovatiestimulering
Topsectoren (MIT)-regeling in 2016?
187. Is het budget voor de MIT-regeling in 2016 reeds volledig uitgeput?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

11

Antwoord op de vragen 24 en 187
De belangstelling voor de MIT is dit jaar groot. In 2016 is er voor circa 127
miljoen euro aan aanvragen ingediend, waarvan circa 2,4 miljoen euro
vouchers, circa 50 miljoen euro aan haalbaarheids- en innovatieadviesprojecten en circa 72 miljoen euro aan R&D-samenwerkingsprojecten. De tender voor R&D-samenwerkingsprojecten is op
1 september jl. gesloten. De aanvragen daarvoor zullen de komende
weken worden beoordeeld en vervolgens beschikt. Dan zal blijken of het
budget volledig kan worden uitgeput.
25. Op basis van welke criteria wordt het criterium «innovatieleider»
toegekend?
Antwoord
Het European Innovation Scoreboard (EIS) hanteert vier categorieën:
innovatieleider, sterke innovator, gemiddelde innovator en bescheiden
innovator. Om tot de leiders te behoren, moet een land een totaalscore
halen die minstens 20% hoger ligt dan het EU-gemiddelde. Nederland is
in het rapport van dit jaar voor het eerst Innovatieleider. Volgens het
rapport ligt de Nederlandse score 21% boven het EU-gemiddelde.
De indicatoren van het EIS zijn verdeeld over acht groepen. Sterke punten
van Nederland zijn met name onderzoekskwaliteit, financiering, kennisverbinding & ondernemerschap en economische effecten. Kijkend naar de
veranderingen in score per indicator ten opzichte van een jaar eerder, dan
zien we ook de meeste verbeteringen in indicatoren binnen deze
gebieden, maar ook in de categorie menselijk kapitaal.
26. Ligt Nederland op schema om in 2020 2,5% van het bbp aan Research
and Development (R&D) uit te geven? Zo niet, waar komt dat door?
Antwoord
De R&D-intensiteit is tussen 2011 en 2014 (het meest recente jaar
waarover R&D-statistieken beschikbaar zijn) substantieel toegenomen van
1,90 naar 2,00% van het bbp. De stijging zal de komende jaren moeten
toenemen om de doelstelling van 2,5% van het bbp in 2020 te halen. Deze
doelstelling is gekozen in het kader van de EU2020-strategie van de EU.
Gemiddeld in de EU zijn de R&D-uitgaven tussen 2011 en 2014 gestegen
van 1,88 naar 1,95% van het bbp. De ontwikkeling bij R&D-uitgaven in
Nederland ligt daarmee boven het EU-gemiddelde. Niettemin is een hoger
percentage wenselijk. Internationaal bezien zijn het met name de privaat
uitgevoerde R&D-uitgaven die achterblijven. Ook al zijn deze sinds 2011
goed gegroeid, in termen van procenten van het bbp zijn deze investeringen nog te laag. Het beleid moet er dus op gericht zijn meer private
investeringen uit te lokken.
27. Welke maatregelen zijn in de begroting opgenomen die er toe moeten
leiden dat Nederland in 2020 2,5% van het bbp aan R&D uitgeeft?
Antwoord
De doelstelling om in 2020 2,5% van het bbp in R&D te investeren betreft
zowel publieke als private investeringen. De publieke investeringen in
R&D en in het bijzonder de generieke innovatie-instrumenten leiden tot
extra private investeringen in R&D. Het in stand houden van de
parameters van de WBSO (ondersteuningspercentages en schijflengtes) is
dan ook van belang om bedrijven aan te zetten tot meer R&D en voor een
stabiel investerings- en vestigingsklimaat voor het R&D-intensieve
bedrijfsleven. Gelet op het groeiende gebruik van de WBSO zal het
kabinet hiertoe de komende jaren extra budget beschikbaar stellen. Het
betreft een bedrag van 33 miljoen euro in 2017 en structureel 85 miljoen
euro vanaf 2018. Met inachtneming van de onderuitputtingen uit het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

12

verleden is met deze extra middelen het WBSO-budget voor 2017 en
verder 1.205 miljoen euro. Daarmee kunnen de parameters voor 2017
ongewijzigd blijven.
Parameters WBSO 2017
Tarief eerste schijf
Tarief eerste schijf starters
Grens eerste schijf
Tarief tweede schijf

32%
40%
€ 350.000
R&D-(loon)kosten
16%

28. Lopen er momenteel nog Fonds Economische Structuurversterking
(FES)-projecten? Zo ja, welke en hoe lang nog?
126. Hoe verloopt de uitfasering van de FES-gelden? Op welke wijze
worden instellingen wel of niet opgenomen in een vervolgtraject? Welke
programma’s worden nu met FES-gelden ondersteund en tot welk jaar?
Antwoord op de vragen 28 en 126
Het FES is in 2011 op non-actief gesteld en de middelen voor nog lopende
projecten zijn toen definitief overgeheveld naar de respectievelijke
begrotingen. In 2017 lopen er nog 11 projecten waarvoor financiering uit
het FES is verkregen, zie daarvoor de onderstaande tabel. De meeste
instellingen die via FES-gelden zijn gefinancierd, zijn betrokken bij een van
de topsectoren.
Programma
Sterke Regio’s
Chemelot Campus Accelerator en Congresruimte Netwerkplaza
Institute for Global Justice
High Tech Factory
CAT-Agrofood (WUR/Alterra)
Innovatie
NanoNext NL
COMMIT
BEBasic
Energie
Adem
Enkele thema’s binnen de Innovatie Agenda
Energie, die deels ook zijn voortgezet met
aanvullende begrotingsmiddelen
Agro
Towards Biosolar Cells
Kas als Energiebron

Jaar van afronding

2017
2017
2018
2018
2017
2017
2017
2018
2017

2017
2017

29. Hoeveel is er in totaal bezuinigd door het afschaffen van de
FES-gelden?
Antwoord
In het regeerakkoord van het eerste kabinet Rutte (2010) is afgesproken
dat er geen voeding aan het FES plaatsvindt. Het FES is met ingang van
2011 op non-actief gesteld. De reeds belegde financiële ruimte in het FES
op het gebied van Verkeer en Vervoer, Ruimtelijke Ordening, Milieu en
Duurzaamheid en Kennis en Innovatie is overgeheveld naar het Infrastructuurfonds, respectievelijk de departementale begrotingen voor de
uitfinanciering van de reeds aangegane verplichtingen. De onbelegde
financiële ruimte stond in de meerjarenbegroting op artikel 15 van de
FES-begroting. Het ging hier om reserveringen voor projecten in
voorbereiding, waarover nog geen besluitvorming had plaatsgevonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

13

Deze onbelegde ruimte is ten goede gekomen aan de algemene middelen.
Dit betreft een bedrag van 8,7 miljard euro voor de periode 2010–2020.
30. Kunt u aangeven hoeveel de overheid elk jaar tot aan 2020 zou moeten
investeren om de doelstelling van 1% van het bbp naar R&D te halen?
Antwoord
Het Rathenau Instituut becijfert de overheidsuitgaven aan R&D (inclusief
fiscale instrumenten) in het overzicht Totale Investeringen in Wetenschap
en Innovatie 2014–2020 (TWIN) op 6 miljard euro in 2016 (0,86% van het
bbp). Om in 2020 op 1% van het bbp uit te komen, zou in dat jaar een
bedrag van 7,6 miljard euro nodig zijn (gecorrigeerd voor inflatie in de
jaren vanaf 2018). Dat zou neerkomen op een stijging met gemiddeld 0,4
miljard euro per jaar tussen 2016 en 2020. Het kabinet heeft echter geen
aparte doelstelling voor de publieke financiering van R&D geformuleerd
binnen de doelstelling van 2,5% van het bbp voor de totale R&D-uitgaven
in 2020.
31. Hoeveel geld heeft het Ministerie van Economische Zaken (EZ) in de
afgelopen kabinetsperiode geschrapt in het research budget? En hoeveel
geld heeft het Ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M) in de
afgelopen kabinetsperiode geschrapt in het research budget?
Antwoord
Het berekenen van het researchbudget binnen begrotingen van departementen is een complexe aangelegenheid. Het Rathenau Instituut neemt
die taak op zich met het jaarlijks publiceren van een overzicht Totale
Investeringen in Wetenschap en Innovatie (TWIN) op basis van de meest
recente begrotingen van de departementen. Het meest recente overzicht
dateert van april 2016. Dat is gebaseerd op de begrotingen van departementen voor 2016 en beslaat de periode 2014–2020. Dit overzicht is te
combineren met de overzichten van de twee vorige jaren om ook een
vergelijking te kunnen maken met de jaren 2012 en 2013. Dan volgt het
beeld dat is weergegeven in onderstaande tabel.
Ontwikkeling van uitgaven voor R&D bij EZ en I&M, op basis van overzichten van
Rathenau; bedragen in miljoenen euro’s

EZ
– Exclusief fiscaal
– Inclusief fiscaal
I&M
– Exclusief fiscaal
– Inclusief fiscaal

2012

2013

2014

2015

2016

2017

952
1.819

1001
1.960

909
1.952

971
2.011

876
2.027

801
1.929

115
117

100
102

68
71

71
74

66
69

69
72

32. Hoeveel geld heeft het Ministerie van EZ per jaar begroot voor R&D
voor de begrotingen 2013 tot en met 2017? Kan het aantal euro’s dat per
jaar is gereserveerd in de begroting apart worden weergegeven voor de
begrotingen van 2013 tot en met 2017 zodat de ontwikkeling in de loop
der jaren zichtbaar wordt?
Antwoord
Zie het antwoord op vraag 31 voor een beeld van de ontwikkeling van de
overheidsuitgaven voor R&D op de begrotingen van EZ, gebaseerd op
voorgaande begrotingen van EZ. Een actueel beeld op basis van de
begroting voor 2017 is nog niet beschikbaar en zal door het Rathenau
Instituut worden gepubliceerd in het voorjaar van 2017 in een nieuwe
editie van het overzicht Totale Investeringen in Wetenschap en Innovatie
(TWIN).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

14

33. Hoe groot is het nettopercentage R&D-investeringen door de overheid
in 2016?
Antwoord
Het begrip nettopercentage R&D-investeringen door de overheid is geen
bekende term. Mogelijk gaat het om het totale volume aan Rijksbegrotingsmiddelen voor R&D minus de ontvangsten uit hoofde van instrumenten met een revolverend karakter in 2016, als percentage van het bbp.
Het overzicht Totale Investeringen in Wetenschap en Innovatie 2014–2020
(TWIN) van het Rathenau Instituut geeft aan dat de overheidsuitgaven aan
R&D (inclusief fiscale instrumenten) voor 2016 kunnen worden ingeschat
op 0,86% van het bbp. Als hier het volume van ontvangsten bij Innovatiekredieten en Seed op in mindering worden gebracht, dan blijft dit
afgerond 0,86% van het bbp.
34. Hoe wordt in 2017 en de jaren daarna een vervolg gegeven aan het
onderzoek naar nano-onderzoek zoals dat tot en met 2016 wordt uitgevoerd in het NanoNextNL-programma?
Antwoord
Het NanonextNL (NNNL) programma is succesvol en heeft baanbrekend
onderzoek en een uitgebreid nano-ecosysteem opgeleverd. Het
programma eindigt dit jaar.
Voor een toekomstig programma met als titel «NanoInside» heeft
Nanonext NL een zestal thema’s gedefinieerd: organs-on-chips, interacties
tussen voedsel en lichaam, biologische nano-apparaten, 3D nanostructuren en metrologie, nanomaterialen voor zonne-energie en groene ICT.
Het doel is een programma dat op toepassingen is gericht in verschillende
sectoren en een focus heeft op de maatschappelijke thema’s: gezondheidszorg, energie-efficiëntie en voedselveiligheid.
Om samenhang in het diverse nano-onderzoeksterrein te behouden en
cross-overs tussen verschillende disciplines te bevorderen, is het
wenselijk het ecosysteem te behouden en uit te breiden. Het is nu – na de
forse injectie van FES-middelen – primair aan de trekkers in het veld om
de gedane investeringen in stand te houden en nieuw onderzoek mogelijk
te maken.
Vanuit EZ zijn er TKI-middelen beschikbaar voor publiek-private samenwerking (pps). Een aantal pijlers van nano-onderzoek zullen worden
voortgezet in afzonderlijke pps’en, waarbij er deels kan worden voortgebouwd op bestaande organisaties en verbanden zoals M2i, Holst, hDMT,
Qutech en ARCNL. Voorts kan NNNL een beroep doen op reguliere
middelen voor wetenschappelijk onderzoek.
35. Hoeveel MKB-bedrijven hebben in 2013, 2014 en 2015 gebruik
gemaakt van het verhoogd ondersteuningspercentage en welke bedragen
zijn daar mee gemoeid?
Antwoord
Zie voor het antwoord op deze vraag de tabel hieronder. In de derde rij
staat het aantal mkb dat gebruik heeft gemaakt van het verhoogd
ondersteuningspercentage. In de vierde rij is aangeven hoeveel WBSO
deze bedrijven in totaal hebben ontvangen. In de vijfde rij is aangegeven
welk deel van de WBSO dat naar het mkb is gegaan onder het verhoogd
ondersteuningspercentage valt (1e schijf).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

15

WBSO
aantal inhoudingsplichtigen totaal
S&O-afdrachtvermindering totaal [miljoen]
aantal mkb
S&O-afdrachtvermindering mkb [miljoen]
S&O-afdrachtvermindering mkb, 1e schijf [miljoen]
S&O-afdrachtvermindering mkb, 2e schijf [miljoen]

2013

2014

2015

20.273
€ 792
19.617
€ 572
€ 331
€ 240

20.331
€ 798
19.682
€ 602
€ 362
€ 239

20.326
€ 779
19.754
€ 596
€ 365
€ 231

36. Hoeveel procent van het geld dat in 2017 extra beschikbaar komt voor
de Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO), komt bij het
MKB terecht?
198. Heeft een verschuiving plaatsgevonden in de deelname aan het
gebruik van de WBSO van klein- naar grootbedrijf sinds de samenvoeging
met de Research & Development Aftrek (RDA) en, zo ja, hoe groot was
deze verschuiving? & 36 Hoeveel procent van het geld dat in 2017 extra
beschikbaar komt voor de Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk
(WBSO), komt bij het MKB terecht?
Antwoord op de vragen 36 en 198
Er heeft geen verschuiving plaatsgevonden in de deelname aan het
gebruik van de WBSO van klein- naar grootbedrijf sinds de samenvoeging
met de Research & Development Aftrek (RDA). De verdeling van het
budget tussen mkb en grootbedrijf ontwikkelt zich in 2016 conform de
eerder aan uw Kamer geschetste verwachting. Zie ook onderstaande
tabel. Het mkb maakt in 2016 naar verwachting gebruik van 65,4% van het
budget. Dit aandeel is relatief hoog, gezien het feit dat het mkb verantwoordelijk is voor 40% van de in Nederland uitgevoerde R&D4. Daarbij
moet worden opgemerkt dat deze cijfers niet definitief zijn, omdat nog
niet alle WBSO voor 2016 is aangevraagd en beoordeeld. Daarnaast is de
uiteindelijke verdeling van het budget afhankelijk van de werkelijk
gerealiseerde R&D door bedrijven. De definitieve budgetverdeling zal
halverwege 2017 bekend zijn. De parameters blijven in 2017 gelijk aan de
parameters in 2016. Daarmee is de verwachting dat ook in 2017 ruim 65%
van het budget naar het mkb zal gaan.
Verdeling WBSO-budget
tussen grootteklassen
bedrijven

Prognose 2016, op basis
van analyses voorafgaand
aan integratie
(28 oktober 2015)

Meest recente prognose 2016, op
basis van werkelijke aanvragen
tot juli 2016

klein (< 50 werkzame
personen)
middelgroot (50–249
werkzame personen)
groot (≥ 250 werkzame
personen)

44,7%

44,3%

21,2%

21,1%

34,1%

34,6%

37. Hoeveel extra budget komt er beschikbaar voor de WBSO-regeling?
Antwoord
Het in stand houden van de parameters van de WBSO (ondersteuningspercentages en schijflengtes) is van belang voor een stabiel investeringsen vestigingsklimaat voor het R&D-intensieve bedrijfsleven. Gelet op het
groeiende gebruik van de WBSO, stijging van lonen en inflatie zal het
kabinet hiertoe de komende jaren extra budget beschikbaar stellen. Het
betreft een bedrag van 33 miljoen euro in 2017 en structureel 85 miljoen
euro vanaf 2018. Met inachtneming van de onderuitputtingen uit het
4

CBS, ICT, kennis en economie 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

16

verleden is met deze extra middelen het WBSO-budget voor 2017 en
verder 1,205 miljard euro. Daarmee kunnen de parameters voor 2017
ongewijzigd blijven. Zie ook het antwoord op vraag 27.
38. Hoe hoog wordt het verhoogde ondersteuningspercentage voor de
eerste 350.000 euro?
Antwoord
Het verhoogde ondersteuningspercentage blijft in lijn met dit jaar,
namelijk 32%.
39. Welke projecten worden gefinancierd met de Demonstratieregeling
Energie-innovatie-subsidie (DEI)?
Antwoord
Nederlandse bedrijven kunnen tot 6 miljoen euro per project ontvangen
voor het demonstreren van nieuwe innovatieve producten of processen
op het gebied van hernieuwbare energie of energiebesparing. De nadruk
ligt hierbij sterk op de bijdrage die de betreffende innovatie kan leveren
aan de Nederlandse economie (werkgelegenheid, omzet, exportpotentieel). Voorbeelden zijn de demonstratie van een hoge temperatuur
warmtepomp, een testcentrum voor getijdenenergie en een innovatief
zonnestroomsysteem voor huurappartementen. Voor een volledig
overzicht van de projecten verwijs ik naar bijlage 25.
40. Wat is de laatste stand van zaken met betrekking tot de financiering
van het Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject (ROAD)?
Wanneer gaat het ROAD-project van start?
Antwoord
Lange tijd waren er onvoldoende financiële middelen beschikbaar om het
ROAD-project doorgang te kunnen laten vinden. In 2015 is hiervoor een
oplossing gevonden, met een opslaglocatie die dichterbij de kust is
gelegen, waardoor de kosten voor de pijpleiding lager zijn. Ook is er
aanvullende financiering gevonden in bijdragen vanuit Duitsland,
Noorwegen en de Europese Commissie en van de twee moederbedrijven
van ROAD, Uniper en Engie. Dit is additioneel aan de al toegezegde
bijdragen van het Ministerie van Economische Zaken (150 miljoen euro)
en de Europese Commissie (180 miljoen euro).
Hiermee zijn er voldoende middelen beschikbaar om tijdens de demonstratiefase van het project gedurende circa 2 jaar CO2 op te slaan. Dit is op
basis van de huidige ramingen.
De investeringsbeslissing wordt door Uniper en Engie, de twee moederbedrijven van ROAD, genomen. Zij verwachten dit in het voorjaar van
2017 te kunnen doen.
Voordat deze beslissing genomen kan worden, is er zekerheid nodig op
een aantal punten. Dit zijn een herziene subsidiebeschikking van de
Europese Commissie, een herziene subsidiebeschikking van het Ministerie
van Economische Zaken, goedkeuring door de Europese Commissie van
de subsidie, een overeenkomst met het Havenbedrijf Rotterdam voor het
gebruik van de CO2-transportpijpleiding, een overeenkomst met de
operator en investeringspartners van de opslaglocatie en zicht op de
benodigde vergunningen. Ook zal de uitkomst van de discussie over
scenario’s rond kolencentrales van invloed zijn op de investeringsbeslissing.
Wanneer de investeringsbeslissing is genomen, zal de investeringsfase
van het project starten. Dan wordt de afvanginstallatie gebouwd en de
pijpleiding aangelegd. Ook zullen er werkzaamheden worden verricht op
5

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

17

de boorlocatie om de CO2 te kunnen injecteren in het betreffende veld.
Dan, na circa 2,5 jaar, zal de demonstratie van start gaan. Gedurende circa
2 jaar zal CO2 kunnen worden geïnjecteerd in het veld, waarna het veld
naar verwachting vol is.
41. Hoe verhoudt de Portabiliteitsverordening zich tot de praktijk van
geoblocking?
Antwoord
Geo-blocking is het belemmeren van toegang tot de website van een
online handelaar vanwege de
geografische locatie of nationaliteit van de consument. Vaak wordt de
consument doorgeleid naar een (lokale) website («re-routing») met andere
prijzen of een afwijkend aanbod. Het kabinet vindt dat er in de interne
markt geen sprake kan zijn van discriminatie van afnemers op grond van
hun nationaliteit, verblijfplaats of geografische locatie, alhoewel een
gedifferentieerde benadering van verschillende markten door handelaren
mogelijk moet blijven.
Afgelopen mei heeft de Europese Commissie een voorstel voor een
verordening geoblocking gepubliceerd, waarmee zij beoogt om
geoblocking aan te pakken in een aantal nauw afgebakende situaties en
waarmee duidelijkheid en transparantie voor afnemers worden versterkt.
Het kabinet waardeert dat door dit voorstel de additionele lasten voor het
bedrijfsleven beperkt blijven, terwijl klanten wel actief gebruik kunnen
maken van een uitgebreider aanbod van goederen en diensten. Zoals ook
is beschreven in het BNC-fiche dat naar aanleiding van dit voorstel is
opgesteld, zal het kabinet zich inzetten voor een uitkomst die een duidelijk
en handhaafbaar kader schept voor alle betrokken partijen.
De verordening geoblocking bevat een expliciete uitzondering voor online
diensten die auteursrechtelijk materiaal bevatten. Daarover gaat de
Portabiliteitsverordening. Auteursrechten en contractuele afspraken staan
nu namelijk nog vaak in de weg aan grensoverschrijdend gebruik. De
Portabiliteitsverordening heeft tot doel dat consumenten, die zich hebben
geabonneerd op online content diensten (films, series, muziek, games,
e-boeken, sportevenementen etc.) of deze hebben aangeschaft, ook
toegang tot deze diensten hebben wanneer zij tijdelijk in een andere
lidstaat verblijven. Dit maakt het bijvoorbeeld mogelijk dat Nederlandse
abonnees van Netflix toegang hebben tot de Nederlandse Netflixcatalogus wanneer zij tijdelijk in België verblijven.
42. Welke ontwikkelingen zijn er de afgelopen vier jaar in de digitale
interne markt geweest en wat is de geschatte meerwaarde hiervan voor
de Nederlandse economie?
Antwoord
Het kabinet beschouwt een digitale interne markt als een randvoorwaarde
voor het aanjagen van de Europese digitale economie. De Europese
Commissie ziet de digitale interne markt eveneens als belangrijke conditie
voor het aanjagen van de Europese economie. Hiertoe heeft de Europese
Commissie een mededeling betreffende Digitale Interne Markt Strategie
gepresenteerd, welke door Nederland verwelkomd is.
Tijdens het Nederlandse voorzitterschap is deze strategie daarom ook
prominent op de Europese agenda geplaatst (zie bijvoorbeeld Kamerstuk
21 501-30, nr. 278 en bijlage daarbij), teneinde het belang van een
ambitieuze implementatie ervan te benadrukken, hetgeen bevestigd is in
de conclusies van de Europese Raad in juni (Kamerstuk 21 501-20, nr.
1129).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

18

De strategie kondigt 16 zowel wetgevende als niet-wetgevende acties aan,
met het oogmerk om een digitale interne markt te bereiken. De Europese
Commissie heeft het overgrote merendeel van deze acties gepubliceerd
en naar verwachting worden de overige initiatieven nog dit jaar gepresenteerd. Voor verdere toelichting over de acties verwijs ik u naar de
BNC-fiches van de mededeling Digitale Interne Markt Strategie
(Kamerstuk 22 112, nr. GZ) en die van de afzonderlijke voorstellen,
bijvoorbeeld de mededeling digitalisering industrie (Kamerstuk 22 112, nr.
2129) en de verordening Geoblocking (Kamerstuk 22 112, nr. 2167).
Volgens de mededeling heeft een digitale interne markt een jaarlijkse
bijdrage van 415 miljard euro aan de Europese economie en leidt het tot
een aanzienlijke toename van werkgelegenheid op digitaal terrein.
Bedrijven in de digitale sector hebben door middel van een geïntegreerde
digitale interne markt bereik tot 500 miljoen Europese consumenten.
Hiervan profiteren ook Nederlandse ondernemingen en consumenten.
43. Hoe wordt gecontroleerd of de Special Envoy StartupDelta niet,
evenals zijn voorganger, tegenstrijdige belangen heeft of heeft gehad?
Antwoord
Voor zijn aanstelling is met de huidige Special Envoy gesproken over
mogelijke tegenstrijdige belangen en is geconstateerd dat daarvan geen
sprake van is.
44. Op welke wijze rekruteert de Nederlandse overheid ambassadeurs of
Special Envoys voor initiatieven als StartupDelta2020 en wordt hierbij een
antecedentenonderzoek gedaan? Zo ja, hoe uitgebreid is dit onderzoek?
Antwoord
Bij het recruteren van ambassadeurs en envoys bij initiatieven zoals
StartupDelta wordt allereerst een profiel opgesteld. Aan de hand van dit
profiel wordt doorgaans een kandidatenlijst opgesteld. Deze lijst wordt
voorgelegd aan de bewindspersoon of bewindspersonen die een keuze
maken. Hierbij wordt niet standaard een antecedentenonderzoek gedaan.
45. Hoe groot is het belang van alternatieve financiers in het totaal aan
uitstaande kredieten?
Antwoord
Op dit moment staat in Nederland 340 miljard euro uit aan bancaire
leningen aan niet-financiële instellingen. Volgens onderzoek van de
Universiteit van Cambridge (Annual European Alternative Finance
Industry Survey) neemt Nederland in continentaal Europa een derde
positie in voor de online markt voor alternatieve financiering met een
totale waarde van 111 miljoen euro in 2015.
Het mkb is in Nederland nog steeds primair afhankelijk van banken wat
betreft vreemd vermogen. Uit de meest recente Financieringsmonitor
2016-1 van Panteia blijkt dat het mkb in totaal voor 14 miljard euro aan
financiering heeft aangevraagd. Uit dezelfde monitor blijkt dat 11% van
het mkb zoekt naar alternatieve financieringsvormen als crowdfunding,
informal investors, participatiemaatschappijen of kredietunies, waarbij
crowdfunding met 5% het grootst is.
46. Hoe groot is het actuele slagingspercentage en het actuele percentage
bedrijven dat afziet van een financieringsaanvraag bij banken?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

19

Volgens de recent aan uw Kamer toegezonden financieringsmonitor
2016-1 krijgt 79% van de bedrijven zijn aanvraag geheel toegekend, 8%
krijgt zijn aanvraag gedeeltelijk toegekend en 13% wordt afgewezen.
Van de bedrijvenpopulatie oriënteert 31% zich op het aanvragen van
financiering. Daarvan doet 20% geen financieringsaanvraag. Van de
bedrijven die zich niet op financiering oriënteren, geeft 1% aan dat ze dit
niet doen omdat ze verwachten geen financiering te krijgen. De overige
redenen betreffen: geen financiering nodig (80%), het moederbedrijf
beslist (13%), bestaand krediet voldoet (5%) en anders (2%). Exacte cijfers
voor het afzien van financieringsaanvragen bij banken zijn niet
beschikbaar.
47. Hoeveel kost de StartupDelta?
Antwoord
StartupDelta wordt gefinancierd uit bijdragen van de regionale innovatiehubs, bijdragen van private partijen en het Ministerie van EZ en OCW.
Deze ministeries dragen maximaal bij 50% bij op basis van cofinanciering
tot een maximum bedrag van 700.500 euro voor de eerste periode die
loopt tot 31 december 2017 en is exclusief personele bijdrage.
48. Klopt het dat StartupDelta in 2017 weer een conferentie gaat
organiseren?
Antwoord
StartupDelta bestaat uit de partners van het startup ecosysteem,
waaronder startups en scale-ups (founders), de Special Envoy, het
kernteam, de regionale innovatiehubs, investeerders, de overheid en
onderwijsinstellingen. Door deze partijen zullen ook in 2017 weer vele
activiteiten georganiseerd worden, deels onder de noemer van StartupDelta en deels onder eigen of een andere naam.
Indien met de «conferentie» gedoeld wordt op StartupFest 2016:
StartupDelta was daarvan niet de organiserende partij. StartupFest
Europe was ondergebracht in een onafhankelijke stichting. Het team van
StartupDelta ondersteunde hen bij de organisatie, de coördinatie en
communicatie van het event. Naar verwachting zal StartupFest ook in
2017 plaatsvinden.
49. Is het de missie van de StartupDelta om het startup ecosysteem in
Nederland te verbeteren of om startups uit het buitenland naar Nederland
te halen?
Antwoord
StartupDelta heeft primair als missie het verbeteren van het startup
ecosysteem in Nederland en streeft ernaar om van Nederland het beste
ecosysteem te maken om een bedrijf te starten, een bedrijf te laten
groeien en internationaal zaken te doen. Hieraan draagt het halen van
startups uit het buitenland naar Nederland bij.
50. Wat voor initiatieven gaat de StartupDelta tot de beëindiging van het
project ontplooien?
Antwoord
StartupDelta 2020 wordt vormgegeven als een programma voor 4,5 jaar
met actie-agenda’s die een looptijd kennen van anderhalf jaar. Zo kan
responsief en adaptief gewerkt worden aan de missie van StartupDelta
2020. In de periode tot 31 december 2017 zal StartupDelta zich richten op
het verbinden en promoten van het Nederlandse ecosysteem (single hub)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

20

voor startups en scale-ups en het verbeteren van de toegang tot kapitaal,
netwerken, de markt, talent en kennis en technologie.
51. Is er een hiërarchische verhouding tussen de partijen waarmee het
Nederlands Investerings Agentschap (NIA) samenwerkt, genoemd
onderaan pagina 13?
Antwoord
Er is geen hiërarchische verhouding tussen de partijen waarmee het NIA
samenwerkt, het zoekt per investeringsproject relevante partijen die
financiering kunnen verstrekken om het te realiseren, en staat open voor
alle partijen die daaraan een nuttige bijdrage willen leveren.
52. Welke taken gaat de Special Envoy uitvoeren?
Antwoord
De Special Envoy StartupDelta is aanspreekpunt, aanjager en ambassadeur voor het startup en scale-up ecosysteem van Nederland. De
werkzaamheden van de Special Envoy StartupDelta zijn gericht op zowel
nationaal als internationaal verbinden, inspireren en aanzetten tot
veranderingen die het Nederlandse startup en scale-up ecosysteem
versterken.
Het takenpakket van de Special Envoy omvat het signaleren van kansen
en knelpunten en het onder de aandacht brengen daarvan bij relevante
partijen in het ecosysteem in Nederland, kansen die Nederland biedt als
startupland in het buitenland actief onder de aandacht brengen en goede
voorbeelden en ervaringen uit het buitenland onder de aandacht brengen
van Nederlandse partijen.
53. Wat is de laatste stand van zaken met betrekking tot de uitvoering van
het Techniekpact?
Antwoord
Op 30 juni jongstleden heb ik uw Kamer geïnformeerd over de jaarlijkse
voortgang van het Techniekpact. De monitor en de voortgangsrapportage
laten zien dat de aanpak van het Techniekpact goede resultaten oplevert,
zoals de toename in instroom van technische studies.
Ook blijkt dat inzet van het Techniekpact nodig blijft, bijvoorbeeld voor het
verduurzamen van publiek-private samenwerkingen en het dreigend
tekort aan docenten techniek. Daarom ben ik verheugd dat in het voorjaar
van 2016 alle betrokken partners opnieuw hebben uitgesproken in
komende vier jaar via gezamenlijke inspanning en een structurele aanpak
zorg te dragen voor een goed opgeleide beroepsbevolking, met
voldoende slimme en vakbekwame technici voor de banen van vandaag
én van morgen.
54. Wat is de stand van zaken met betrekking tot het Aanvullend Actieplan
MKB-financiering en risicokapitaal? Hoeveel additionele kredietvertrekking
heeft dit al opgeleverd?
Antwoord
Het Aanvullend Actieplan mkb-financiering omvatte acties ten aanzien van
risicodragend vermogen, verbreding van het financieringsaanbod en
verbetering van de marktwerking. Op het gebied van risicodragend
vermogen bevatte het plan maatregelen ten aanzien van een tweede
DVI-fonds, de aanvulling van Vroege Fase Financiering en Achtergestelde
leningenfondsen. Deze zijn alle gerealiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

21

Verbreding van het financieringsaanbod betrof een fundinggarantie,
ketenfinanciering en de uitbreiding van Qredits. De maatregel ten aanzien
van de fundinggarantie loopt nog door tot 2017. Verbetering van de
marktwerking omvatte een pilot met het verbeteren van informatie ten
behoeve van financieringsaanvragen, de opzet van een Nationale
Financieringswijzer en het versterken van ambitie en groeivaardigheden.
Ook deze zijn alle gerealiseerd. Over de additionele kredietverlening is op
dit moment nog geen totaaloverzicht beschikbaar. Ik zal uw Kamer voor
het einde van het jaar informeren over de stand van zaken en de effecten
van het Aanvullend Actieplan mkb-financiering.
55. Hoeveel Nederlandse projecten zijn er gerealiseerd vanuit respectievelijk het NIA, de Europese Investeringsbank (EIB), het Europese Investeringsfonds (EIF), het EFSI, en de Nederlandse Investeringsinstelling (NLII)?
Antwoord
NIA organiseert de noodzakelijke samenwerking van betrokken partijen en
brengt de middelen en expertise samen van overheden, financiers en
investeringsinstellingen waaronder de Europese Investerings Bank (EIB)
en het EFSI.
Er zijn tot nu toe 7 Nederlandse transacties met EFSI-financiering
goedgekeurd, 3 bij de EIB en 4 bij het Europees Investerings Fonds (EIF),
waarmee naar verwachting een totaal van meer dan 1 miljard euro aan
investeringen is gemobiliseerd. Een daarvan is de kredietovereenkomst
van 100 miljoen euro tussen Qredits en de EIB voor het verstrekken van
mkb-kredieten tot 250.000 euro, wat tot stand is gekomen met ondersteuning van mijn ministerie.
Als we kijken naar de totale financiering door de EIB, dan zien we deze in
Nederland de afgelopen jaren toenemen, van ca. 1,2 miljard euro in zowel
2012 en 2013, naar ca. 2,1 miljard euro in zowel 2014 en 2015. Het EIF
heeft in de periode 2011–2015 voor 902,7 miljoen euro aan committeringen in Nederland gedaan voor microfinanciering, garanties en
risicokapitaal. Het betreft financiering van zowel mkb en midcaps als
infrastructuur, energie en onderwijs en gezondheid.
De NLII heeft tot op heden 3 fondsen voor investeringen van institutionele
beleggers in de Nederlandse economie gerealiseerd, 2 voor het bedrijfsleven (Het Bedrijfsleningen Fonds en het Achtergestelde Leningen Fonds)
en het Apollo Zorgvastgoed Fonds.
56. Wat is de verwachting hoeveel regeldrukvermindering voor burgers,
bedrijven en professionals in periode 2012–2017 is gerealiseerd aan het
einde van de kabinetsperiode (in miljarden)?
Antwoord
In het regeerakkoord is afgesproken dat het kabinet de regeldruk bij
burgers en bedrijven met 2,5 miljard euro zal verminderen. Het kabinet
rapporteert daarom tweemaal per jaar aan de Tweede Kamer over de
voortgang van het rijksbrede regeldrukprogramma. Onderdeel van de
voortgangsrapportage is een bijlage met een overzicht van maatregelen
die een effect hebben op de regeldruk. In de voortgangsrapportage die in
juni aan de Kamer is gestuurd is gemeld dat er voor 2,45 miljard euro aan
maatregelen in kaart is gebracht en voor 2,09 miljard euro aan maatregelen is gerealiseerd6. Momenteel vindt een actualisatie van deze cijfers
plaats. Het kabinet verwacht dat de kabinetsdoelstelling van 2,5 miljard
euro aan het eind van deze kabinetsperiode zal zijn gehaald. Hierover zal
6

Kamerstuk 29 697, nr. 23.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

22

ik rapporteren in de najaarsrapportage die voor het einde van dit jaar aan
uw Kamer zal worden gestuurd.
57. Zijn er extra middelen beschikbaar voor het extra gebruik maken van
stimuleringsinstrumenten door het Nederlands Investerings Agentschap?
Antwoord
Behalve de apparaatskosten van het Nederlands Investerings Agentschap
(NIA, onderdeel van RVO) van ca.2,2 miljoen euro, die gezamenlijk worden
bekostigd door Rijk en provincies, zijn er geen extra beleidsmiddelen
beschikbaar voor het NIA.
58. Op welke wijze wordt het ondernemingsklimaat in het digitale domein
gestimuleerd met gericht innovatiebeleid? Gaat dit ook via de WBSO?
Antwoord
De WBSO speelt een grote rol bij het ondersteunen van innovatie in het
digitale domein. Dit blijkt onder andere uit het aandeel R&D-werkzaamheden op het gebied van programmatuur in de regeling. Dat bedraagt
naar schatting van RVO meer dan 25% van het totaal.
Naast de WBSO, is door NWO, TNO en EZ voor 2016-17 in totaal 40
miljoen euro beschikbaar gesteld voor publiek-private samenwerking voor
ICT-onderzoek en innovatie. Dit wordt met name ingezet in het vraaggeïnspireerde programma Commit2Data voor big data onderzoek en innovatie
in PPS-verband. De focus in dit programma ligt op smart industry,
energie, logistiek en gezondheid. Het MKB kan daarbij ervaring met big
data opdoen in 5 regionale datahubs, waarvan de eerste in september is
geopend in Amsterdam.
59. Op welke koppeling van stimuleringsinstrumenten door het Nederlands Investerings Agentschap (NIA) wordt er gedoeld?
Antwoord
Een voorbeeld hiervan is de kredietovereenkomst van 100 miljoen euro
tussen Qredits en de EIB voor het verstrekken van mkb-kredieten tot
250.000. euro. Het EFSI geeft hierop een garantie van 20%. Dit is mede
mogelijk gemaakt door een goede samenwerking tussen Qredits, het
Ministerie van Economische Zaken (met een aanvullende garantie), EIB en
de Europese Commissie. Zo kijkt NIA ook naar fondsen op andere
domeinen, zoals energiebesparing, met inzet van bestaand (garantie-)
instrumentarium.
60. Gaat de Human Capital Agenda ook betrekking hebben op de
ICT-professionals binnen de (Rijks)overheid?
Antwoord
De Human Capital Agenda ICT richt zich op het aanpakken van het tekort
aan ICT-professionals en op het op peil brengen en houden van (professionele) ICT-kennis en -vaardigheden ten behoeve van de economie. De
nadruk ligt hierbij op de onderwerpen big data, cybersecurity en cloud
computing.
De behoefte aan professionals met kennis van deze onderwerpen groeit
zeer snel. Centraal in de aanpak staat het verbeteren van de aansluiting
tussen het aanbod van ICT-opleidingen op MBO-, HBO- en universitair
niveau en de vraag naar ICT-professionals op de arbeidsmarkt. Daarbij
wordt ingezet op het vergroten van de participatie van bedrijven in het
onderwijs en het realiseren van regionale samenwerking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

23

De (Rijks-)overheid is een belangrijke gebruiker van ICT en heeft behoefte
aan ICT-professionals met de juiste kennis. Binnen de Rijksdienst wordt
gekeken op welke manier zij aantrekkelijker kan worden voor
ICT-professionals.
61. Wat is de stand van zaken met betrekking tot de oprichting van de
Nederlandse Investeringsbank?
Antwoord
Het kabinet komt nog deze kabinetsperiode met een voorstel voor een
investeringsinstelling. Er wordt op dit moment gewerkt aan het uitwerken
van dit voorstel. Het uitgangspunt van de analyse is dat er zowel aan de
kant van bedrijfsfinanciering als aan de kant van maatschappelijke
uitdagingen een aantal problemen spelen. Er is sprake van zowel gebrek
aan ontwikkelkracht als aan risicokapitaal.
Bij bedrijfsfinanciering is een belangrijke vraag of met de huidige
inbedding in het publieke domein er voldoende flexibel ingespeeld kan
worden op de snel veranderende marktvragen. Verder blijkt het binnen de
huidige constellatie moeilijk om, daar waar nodig, actief mee te doen in
risicodragende financiering. De ervaring leert dat zowel de regio’s (met
hun regionale ontwikkelingsmaatschappijen) als het Europees Investeringsfonds dit beter kunnen.
Aan de andere kant wordt er gekeken naar de financiering van maatschappelijke uitdagingen. Hier liggen, ook qua tempo, grote uitdagingen en
ambities. Bijvoorbeeld de energietransitie en de circulaire economie.
62. Gaat de doelstelling gerealiseerd worden dat eind 2017 burgers en
bedrijven al hun zaken digitaal zullen kunnen afhandelen?
Antwoord
Alle overheden zijn hard bezig met digitaliseren en verbeteren van
dienstverlening. Uit onderzoek blijkt dat de overheid eind 2015 70% tot
100% van de meest gevraagde producten (ook) in digitale vorm aanbood.
Meestal wordt het digitaal zaken doen mogelijk gemaakt naast de
traditionele contactvormen, zoals balie- of telefonisch contact
(multi-channel).
Daarnaast is onlangs de consultatie afgerond van de wijziging van de
Algemene wet bestuursrecht waarin het recht op digitaal zaken doen
wordt vastgelegd. Er is vooruitgang in het behalen van de doelstelling,
maar er is nog veel werk te verzetten. Dat zal in 2016 en 2017, maar ook in
de jaren daarna gebeuren.
Tegelijkertijd moeten we ons realiseren dat dienstverlening voortdurend
in ontwikkeling is. Ook na 2017 ontwikkelen de digitalisering en de
innovatie van dienstverlening zich verder. Digitalisering is geen doel op
zich, maar een van de middelen voor het verbeteren van overheidsdienstverlening.
In het najaar van 2016 zal de Minister van BZK mede namens de Minister
van EZ de voortgangsrapportage van Digitaal 2017 aan de Tweede Kamer
sturen. In deze rapportage is de meest recente stand van zaken
opgenomen.
63. Waar zitten de verschillen tussen het aangekondigde Kennisplatform
Snel Internet en het platform www.samensnelinternet.nl?
Antwoord
Het platform samensnelinternet.nl is onderdeel van het Kennisplatform
Snel Internet. Het Kennisplatform moet bevorderen dat overheden en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

24

burgerinitiatieven van elkaar leren, dat best practices worden overgenomen en dat partijen elkaar weten te vinden. Het Kennisplatform komt
periodiek bijeen en is gericht op kennisuitwisseling tussen en ondersteuning van decentrale overheden.
Het doel van het platform samensnelinternet.nl is om regionale initiatieven te voorzien van een stappenplan, kennis en praktisch toepasbare
middelen die initiatiefnemers tijdswinst opleveren en die de slagingskans
van projecten vergroten. Dit platform moet in de komende jaren de
ervaringen van verschillende initiatieven bij elkaar brengen en ondersteuning bieden aan lopende en toekomstige initiatieven. Ook zullen
overheden met dit platform ondersteund worden. Daarnaast zullen
sessies worden georganiseerd over verschillende facetten van een
breedbandproject, zoals vraagbundeling.
64. Op welke wijze wordt ICT als doorsnijdend thema verankerd in het
topsectorenbeleid?
Antwoord
ICT is een zogenaamde key-enabling technologie, die bijdraagt aan
technologische innovaties in bedrijven en (top)sectoren én aan nieuwe
toepassingen, producten, werkprocessen en verdienmodellen. Vanwege
de bredere werking is ICT-innovatie een dwarsdoorsnijdend thema binnen
de topsectorenaanpak. De aanpak daarvoor is in handen van het Team ICT
met als Boegbeeld de heer Penning de Vries. Het mandaat van het Team
ICT is eind september verlengd tot en met eind 2019.
Het Team ICT heeft een Kennis- en Innovatieagenda ICT ontwikkeld
(2016–2020), met en voor de Topsectoren. Centraal daarin staan de
ontwikkeling en circulatie van ICT-topkennis, talent en publiek-private
samenwerking rond onderwerpen die voor alle (top)sectoren relevant zijn,
zoals big data, cybersecurity en recentelijk ook block chain.
In voorbereiding zijn nieuwe calls voor 2016 en 2017 voor energie,
security, logistiek en gezondheid. Via een aantal te realiseren regionale
datahubs kan het MKB de mogelijkheden ervaren van innovatieve big data
toepassingen. Daarnaast wordt een Human Capital ICT-agenda gerealiseerd en is gestart met de ontwikkeling van een
ICT-internationaliseringsagenda.
65. Wat is de ontwikkeling van het aantal huishoudens dat nog geen
toegang heeft tot snel internet (volgens de Europese definitie) in de
afgelopen vier jaar in Nederland?
66. Wat is de ontwikkeling van het aantal huishoudens per provincie dat
nog geen toegang heeft tot snel internet (volgens de Europese definitie) in
de afgelopen vier jaar per provincie?
67. Hoeveel procent van de huishoudens per provincie heeft nog geen
toegang tot snel internet (volgens de Europese definitie)?
Antwoord op de vragen 65, 66 en 67
Zoals gemeld aan uw Kamer (Kamerstuk 24 095 nr. 380) kon begin 2015
naar schatting circa 3% van de huishoudens niet beschikken over een
vaste internetverbinding met een minimale snelheid van 30 Mbps.
Hieronder is een overzicht opgenomen per provincie. Mijn ministerie
onderzoekt op dit moment de mogelijkheden voor een periodiek openbaar
overzicht van de cijfers per postcodegebied. Hiervoor zullen gesprekken
worden gevoerd met de internetaanbieders en de ACM.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

25

68. Hoe staat het met het aanwijzen van onze vitale ICT-infrastructuur als
«strategische infrastructuur» zodat het een extra beschermde status
verkrijgt?
Antwoord
In de 15 september jl. verstuurde voortgangsbrief nationale veiligheid (TK
2015–2016, 30 821, nr. 32) is aangegeven welke telecom- en ict-processen
als vitaal zijn aangewezen. Het gaat hierbij om 1. Internet- en
datadiensten, 2. Internettoegang en dataverkeer, en 3. Spraak en SMS.
69. Wordt de recente afgeblazen digitenne (dvb-t2) frequentieveiling (700
MHz), doordat een van de twee partijen zich heeft terug getrokken,
geëvalueerd?
Antwoord
Ja. Mijn ministerie zal een evaluatieverslag opstellen over de recente
veilingprocedure voor digitale ethertelevisie.
70. Op welke wijze zal de financiering van de fieldlabs binnen het Smart
Industry-initiatief worden voortgezet na 2016?
Antwoord
Voor Smart Industry fieldlabs is in 2017 15 miljoen euro beschikbaar
Hiervan komt 10 miljoen euro uit het Toekomstfonds, en 5 miljoen euro uit
de EZ-begroting als uitvloeisel van het amendement Van Veen7. De
beoogde publicatiedatum van de regeling hiervoor is november 2016 en
de openstelling op 1 februari 2017.
Voor de financiering van de fieldlabs zijn verder diverse regionale,
nationale en internationale fondsen en regelingen beschikbaar, ook na
2016. Dit zijn o.a. de MIT-regeling, PPS toeslagregeling en de regionale
EFRO programma’s. Verschillende TO2-instituten zetten ook capaciteit in
op Smart Industry. Ook zijn er regelmatig calls bij NWO/STW en vanuit de
Europese Commissie (Horizon 2020) die interessant zijn voor de fieldlabs.

7

Kamerstuk 29 697, nr. 23.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

26

71. Wanneer gaat de verplichting in dat jaarrekeningen via de Standard
Business Reporting ingediend moeten worden?
Antwoord
Vanaf 2017 dienen micro-ondernemingen en kleine rechtspersonen de
jaarrekening over het boekjaar 2016 en volgende jaren elektronisch te
deponeren via Standard Business Reporting (SBR) in het handelsregister
bij de Kamer van Koophandel. Zij kunnen dat via SBR-software doen of
via de online service Zelf Deponeren Jaarrekening.
Voor middelgrote rechtspersonen geldt de verplichtstelling voor elektronisch deponeren van de jaarstukken vanaf het boekjaar 2017. Het
voornemen is dat de verplichtstelling voor grote rechtspersonen vanaf
boekjaar 2019 gaat gelden. De Kamer van Koophandel is een campagne
gestart om intermediairs en deponeringsplichtige rechtspersonen te
informeren over de aanstaande wijzigingen.
72. Hoe gaat de tweede tranche fieldlabs bijdragen aan het Smart
Industry-initiatief en het «internet of things»?
Antwoord
In de uitvoering van de Smart Industry Actieagenda nemen de fieldlabs
een belangrijke plaats in, omdat bedrijven en kennisinstellingen daarin
samen kunnen werken om Smart Industry-technologie verder uit te
ontwikkelen en te testen. Er zijn 10 fieldlabs uit de eerste tranche die
inmiddels van start zijn. Op 4 februari 2016 heeft de stuurgroep Smart
Industry de oproep gedaan om met nieuwe voorstellen te komen (de
zogenaamde tweede tranche). Hiermee wordt het Smart Industry initiatief
verder versterkt, wordt het netwerk van deelnemende partijen vergroot en
wordt een ruimere dekking gerealiseerd ten aanzien van thema’s, sectoren
en regio’s.
Het onderwerp «internet of things» is een belangrijk onderdeel van Smart
Industry, bijvoorbeeld bij het op afstand kunnen aansturen en controleren
van machines. Dit is ook een belangrijke voorwaarde voor slim
onderhoud. Zowel in de eerste als tweede tranche zijn een aantal fieldabs
hierop gericht. De stuurgroep Smart Industry heeft inmiddels aan 10
voorstellen uit de tweede tranche de status van (aspirant) Fieldlab
toegekend.
73. Wordt er gestreefd naar een verminderde onafhankelijkheid van
ICT-componenten van buiten de EU?
Antwoord
De Nederlandse inzet op het gebied van handelsakkoorden richt zich op
het wegnemen van handelsbarrières. Dit vergemakkelijkt de handel en
zorgt ervoor dat landen meer specialiseren in de productie van goederen
en diensten die zij het meest efficiënt kunnen produceren. Dit zorgt voor
economische groei, een vergroting van de productkeuze en lagere prijzen
voor de consument. Handelsakkoorden vergroten de Europese afhankelijkheid van importen, net zoals dat geldt voor de partnerlanden waarmee
een handelsakkoord wordt gesloten.
In juli 2016 is op het gebied van ICT de uitbreiding van het verdrag inzake
informatietechnologie (ITA-2) in werking getreden. In dit verdrag is de EU
met vijfentwintig WTO-leden overeengekomen de importheffingen op
meer dan 200 IT-producten af te schaffen. Dit zal de handel in deze
producten vergroten, doordat de kosten van zowel import als export voor
bedrijven afnemen. Uitgangspunt is een gelijk speelveld tussen de
verschillende partijen in het akkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

27

74. Hoe verhoudt de start van de uitvoering van de acties uit de Energieagenda zich tot het Energieakkoord?
Antwoord
In het Energieakkoord zijn doelen gesteld voor 2020 en 2023. In de
Energieagenda wordt ingegaan op het beleid voor de periode na het
Energieakkoord.
75. Klopt het dat aanvragers voor Stimulering Duurzame Energieproductie
(SDE)+-subsidie die bij de eerste tender geen beschikking hebben
gekregen omdat ze te duur waren nu bij de verruimde tweede tender een
betere kans maken op deze subsidie en klopt het dat daardoor in feite
niets meer overblijft van de SDE+ systematiek waarbij de scherpste
biedingen subsidie ontvangen?
Antwoord
Nee. Voor 2016 is de keuze gemaakt om het beschikbare budget over twee
rondes open te stellen. Het overgaan van één naar twee rondes zorgt voor
extra indieningsmogelijkheden en een kortere doorlooptijd voor nieuwe
projecten. Aan het veilingmechanisme van de SDE+, dat stuurt op een
kosteneffectieve uitrol van hernieuwbare energie, verandert dit echter
niets.
Het beschikkingsbudget voor de tweede ronde is vastgesteld op 5 miljard
euro. Dit betekent een verruiming van het totale budget voor 2016 van 8
miljard euro naar 9 miljard euro. De keuze voor deze verruiming berust
mede op de verwachting van de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland ten aanzien van het totale budgetbeslag van de projectaanvragen. Het budget is daarbij zo gekozen dat er voldoende concurrentie
voor het budget behouden blijft, en de doelen van 14% hernieuwbare
energie in 2020 en 16% in 2023 in zicht blijven.
76. Kunt u aangeven waarom alleen voor wind op zee een kostenreductie
verplichting is ingesteld terwijl voor de reguliere SDE+ alleen maar meer
budget vrij wordt gemaakt waardoor juist duurdere aanvragen ook kans
maken op deze subsidies?
Antwoord
De overheid heeft een sterke regierol gevoerd bij de uitrol van wind op
zee, mede omdat de ontwikkeling van de windparken sterk verbonden is
met de ruimtelijke ordening op de Noordzee. Deze regierol bood ook
ruimte tot het maken van afspraken over een kostenreductiepad. Dit was
nodig, omdat wind op zee ten tijde van het ondertekenen van het
Energieakkoord nog te duur was voor grootschalige uitrol. Deze aanpak is
een succes gebleken. Ik kijk naar wat ik van de successen van deze
systematiek kan leren voor de uitrol van andere technieken.
Kostenreductie treedt overigens niet alleen op bij wind op zee, maar ook
bij andere technieken in de SDE+. Zo is het maximale basisbedrag oftewel
de kostprijs voor zon-PV gedaald van € 0,459/kWh in 2009 naar
€ 0,128/kWh in 2016. Dit is een daling van 72%. Voor wind op land is in
dezelfde periode een kostenreductie van het maximale basisbedrag van
13% opgetreden. Om van deze kostenreducties gebruik te maken is
gekozen voor een oplopend budget voor de SDE+ richting het doel voor
14% hernieuwbare energie in 2020 en 16% in 2023. Projecten beschikt in
2016 kennen als gevolg van deze kostenreducties immers lagere
kostprijzen en bijbehorende subsidiebehoeften dan projecten beschikt in
voorgaande jaren. Vanwege de doorlooptijd van hernieuwbare energieprojecten is het budget voor de SDE+ regeling in 2016 nodig om deze
doelen tijdig te halen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

28

77. Streeft de regering naar een volledig duurzame energievoorziening in
2050? Klopt het dat dit betekent dat de energievoorziening voor 100%
moet komen uit hernieuwbare energiebronnen?
78. Waarom staat in het Energierapport dat de regering streeft naar een
CO2-arme energievoorziening? Dit is toch iets anders dan een volledig
duurzame energievoorziening? Wat is het verschil?
Antwoord 77 en 78
In het Energierapport heeft het kabinet aangegeven in internationaal
verband te streven naar een CO2-arme energievoorziening, die
betrouwbaar, betaalbaar en veilig is. Daarbij is de Europese ambitie om in
2050 de totale emissies van broeikasgassen met 80 tot 95 procent te
hebben terug gebracht ten opzichte van 1990 leidend. Voor de
CO2-emissies die samenhangen met de energievoorziening betekent dit
een reductie van 82 tot 102 procent (Rli, 2015, Rijk zonder CO2). In dit
kader volg ik het advies van de Rli om het doel van CO2-reductie voorop te
zetten.
Om deze ambities te realiseren is een omschakeling nodig van een
energiesysteem gebaseerd op fossiele bronnen naar een energiesysteem
gebaseerd op hernieuwbare bronnen. Afhankelijk van hoe snel deze
omschakeling kan plaatsvinden, zal nog in beperkte mate gebruik worden
gemaakt van fossiele brandstoffen, mogelijk in combinatie met de afvang
en opslag van CO2 (CCS). Zoals aangegeven in het Energierapport is op
basis van de huidige beschikbare kennis de inzet van vrijwel alle nu
bekende CO2-arme energiebronnen en technologieën vereist voor het
bereiken van de gewenste CO2-reductie. Energiebesparing, biomassa,
schone elektriciteitsproductie en afvang en opslag van CO2 (CCS) zullen
richting 2050 volgens het meerendeel van de beschikbare scenariostudies
nodig zijn. Ik vind het daarom, gelet op de ambities, belangrijk om alle
opties om CO2 te reduceren open te houden en niet enkel te sturen op
hernieuwbare energieopties. Daarom heeft het kabinet ervoor gekozen om
te streven naar een CO2-arme energievoorziening.
79. In 2016 heeft de regering de beleidsregel duurzaamheid en
mededinging aangepast en andere maatregelen aangekondigd die meer
duidelijkheid moeten bieden aan ondernemers; welke andere maatregelen
zijn er door de regering aangekondigd?
Antwoord
De beleidsregel Mededinging en Duurzaamheid beoogt duidelijkheid te
bieden over de ruimte voor duurzaamheidsinitiatieven binnen het
mededingingskader, zodat maatschappelijke initiatieven die bijdragen aan
duurzaamheid de ruimte krijgen zich te ontplooien. Ik heb deze beleidsregel begin deze maand aangescherpt, met als doel verdere duidelijkheid
en ruimte te scheppen voor duurzaamheidsinitiatieven (Stc 2016, 52945).
Daarnaast heb ik in mijn brief van 23 juni 2016 (Kamerstukken II 2015/16,
30 196, nr. 463) enkele andere maatregelen aangekondigd. Zo meldde ik
dat ik binnen de EU verdere gesprekken voer gericht op verduidelijking
van de ruimte binnen Europese regelgeving. Daar zal ik ook de komende
tijd mee doorgaan. Bovendien kondigde ik aan te willen komen tot een
wetsvoorstel waardoor algemene gelding kan worden gegeven aan
duurzaamheidsinitiatieven. Hierover verwacht ik uw Kamer nog voor de
begrotingsbehandeling nader te informeren.
De ACM heeft eveneens enkele maatregelen genomen. De ACM heeft mij
laten weten tot het bovengenoemd wetsvoorstel tot stand is gekomen,
terughoudend te zullen zijn met onderzoeken naar duurzaamheidsafspraken. De ACM zal naar verwachting nog voordat de begrotingsbehandeling plaatsvindt haar «uitgangspunten toezicht op duurzaamheidsafspraken» publiceren. De ACM verduidelijkt daarmee de wijze waarop de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

29

autoriteit toezicht houdt. Bovendien heeft de ACM mij laten weten in te
zetten op een meer doeltreffende communicatie met de doelgroepen
waarop zij toezicht houdt. Zij zal daartoe in oktober de informatie op haar
website aanpassen.
80. De regering dient in 2017 een wetsvoorstel in waarmee meer ruimte
wordt geboden voor afspraken die duurzaamheid verbeteren; is deze wet
ook op andere onderwerpen van toepassing dan duurzaamheid?
81. Kunt u het wetsvoorstel waarmee ruimte wordt geboden voor
afspraken die duurzaamheid verbeteren toelichten?
83. Geeft dit een algemene uitzonderingsgrond voor afspraken ten
behoeve van duurzaamheid of geeft dit wetsvoorstel de wetsbasis om
bepaalde afspraken per ministeriële regeling uit te zonderen?
Antwoord op de vragen 80, 81 en 83
Zoals tijdens het Algemeen Overleg van 30 juni jongstleden gemeld, stuur
ik u in oktober een brief over dit onderwerp. Daarin zal ook in worden
gegaan op bovenstaande vragen. Ik verwacht u deze brief voor de
begrotingsbehandeling te doen toekomen.
82. Is er na de Beleidsregel duurzaamheid ook een Beleidsregel prijsvorming voor zzp’ers denkbaar? Heeft de regering gesproken met de
Autoriteit Consument en Markt (ACM) over de Mededingingswet en of
deze nog past in de veranderde machtsverhoudingen tussen bedrijven,
zoals is toegezegd in het algemeen overleg Marktwerking en mededinging
van 30 juni jl.? Zo ja, wat zijn de bevindingen? Zal er een herijking komen
van de Mededingingswet, zodat er meer rekening gehouden wordt met de
grootte van de bedrijven en hun machtspositie?
Antwoord
In mijn brief aan uw Kamer van 10 oktober jl. heb ik gereageerd op de
toezeggingen die ik heb gedaan tijdens het AO marktwerking en
mededinging van 30 juni 2016. Hierin ben ik ingegaan op het gesprek dat
ik met de ACM heb gehad over de positie van zzp’ers in zijn algemeen en
in de journalistieke sector in het bijzonder. In dit kader heeft de ACM laten
weten geen signalen te hebben die wijzen op misbruik van een economische machtspositie in de vorm van inkoopmacht van opdrachtgevers
jegens zzp’ers in de journalistieke sector. Voorts verwijs ik u naar deze
brief.
Zzp’ers zijn in beginsel ondernemers in de zin van de mededingingsregels. Dit betekent dat het kartelverbod ook van toepassing is op zzp’ers.
De mededingingsregels laten geen ruimte voor een Beleidsregel die het
mogelijk maakt voor zzp’ers om collectief te onderhandelen over hun
tariefvergoedingen dergelijke onderhandelingen zullen leiden tot een
prijsafspraak tussen ondernemers.
84. Wat is de doelstelling van het Beter Aanbesteden project? Wanneer is
het een succes?
Antwoord
De doelstellingen van Beter aanbesteden komen voort uit de evaluatie van
de Aanbestedingswet 2012 (Kamerstukken II, 2014/15, 34 252 nr. 1 en 2).
Belangrijke conclusie uit de evaluatie van de Aanbestedingswet 2012 is
dat de toepassing van de aanbestedingsregels verbeterd kan worden. Ik
zet daarom in ieder geval in op het verbeteren van de kennis en kennisuitwisseling tussen ondernemers en aanbestedende diensten, meer
aandacht voor het beroep en vakmanschap van de inkoper en op het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

30

verbeteren van de beeldvorming rondom aanbesteden. Daarbij wil ik
ruimte laten voor partijen om zelf afspraken te maken en invulling te
geven aan afspraken die gemaakt worden. De tevredenheid van de
ondernemers en aanbestedende diensten is maatgevend voor het succes
van Beter aanbesteden. Beter aanbesteden is een succes als een volgende
evaluatie een positiever beeld laat zien.
85. Kunt u de laatste twee regels van de eerste alinea van paragraaf 5.1
concretiseren en enkele voorbeelden geven?
Antwoord
Op 8 juni jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over de voortgang van de
mkb-samenwerkingsagenda8. In deze agenda heb ik met provincies,
Interprovinciaal Overleg IPO, MKB-Nederland en mkb-leden van de
topteams concrete afspraken gemaakt over samenwerking en afstemming
bij de inzet van mkb innovatie-instrumenten en mkb-dienstverlening. Het
gaat onder meer om afspraken op instrumenten als MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT) en Vroege Fase Financiering (VFF) en over het
Investor Relations Programma.
In een bestuurlijk overleg begin 2016 hebben de samenwerkende partijen
afgesproken om hun inzet te blijven richten op de genoemde thema’s en
instrumenten. Tevens is afgesproken om in te zetten op onder andere het
Nederlands Investerings Agentschap NIA, de Retailagenda en Startup
Delta. De afspraken op de reeds lopende en nieuwe thema’s zijn
vastgelegd in de mkb samenwerkingsagenda 2016–2017, die als bijlage bij
de genoemde voortgangsrapportage aan de TK is toegestuurd.
Het Rijk faciliteert de uitvoering van de regionale Techniekpactagenda’s
van de vijf landsdelen. De departementen OCW, EZ en SZW werken vanaf
2013 met externe 60 partners samen aan een betere aansluiting van het
onderwijs op de arbeidsmarkt in de technieksector en daarmee aan het
terugdringen van het tekort aan technisch personeel. De uitvoering vindt
regionaal plaats via vijf landsdelen en deelregio’s met daarbinnen elke
een eigen regionale Techniekpact-agenda. Elke regio kent een eigen
dynamiek met regiospecifieke arbeidsmarktvraagstukken die aansluiten
bij de ambities van de regio. Het Platform Bèta Techniek ondersteunt de
regio’s daarbij.
Zo draagt het Techniekpact in het kader van het spoor «Werken in de
Techniek» bij aan samenwerking bij implementatie van landelijke en
regionale sectorplannen, zoals tijdens de Werkconferentie connectie acties
arbeidsmarkt Zuidoost-Nederland op 18 oktober aanstaande. Deze
bijeenkomst wordt georganiseerd vanuit Brainport Network om
gezamenlijk de plannen en acties te bespreken binnen Noord-Brabant en
Limburg om instroom en mobiliteit op de arbeidsmarkt te bevorderen.
86. Hoe gaat de MKB samenwerkingsagenda bijdragen aan een betere
regionale inbedding van het topsectorenbeleid?
Antwoord
In de mkb samenwerkingsagenda zijn door EZ, provincies, Interprovinciaal
Overleg IPO, MKB-Nederland en mkb-leden van de topteams concrete
afspraken gemaakt over samenwerking en afstemming bij de inzet van
mkb innovatie-instrumenten en mkb-dienstverlening. EZ en provincies
opereren hierbij als gelijkwaardige partners: EZ vanuit de verantwoordelijkheid voor het nationale beleid op het gebied van kennis, innovatie en

8

Kamerstuk 29 697, nr. 23.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

31

ondernemerschap; de provincies vanuit hun verantwoordelijkheid voor en
kennis van de regionaal economische structuur.
Bij de uitvoering van de samenwerkingsgenda is een aantal uitgangspunten geformuleerd. Eén van deze uitgangspunten is dat het gaat om
samenwerking op het kruisvlak van de Regionale Innovatiestrategieën én
de agenda’s van de topsectoren. Door het centraal stellen van de agenda’s
van de topsectoren dragen de bereikte samenwerkingsresultaten op
instrumenten als MKB Innovatiestimulering (MIT), Vroege Fase Financiering (VFF) en het Investor Relations programma bij aan de regionale
inbedding van het topsectorenbeleid.
87. Klopt het dat bij een aanpassing van het winningsplan in de periode
2016–2021 de decentrale overheden inspraak hebben, indien het
winningsplan zou worden aangepast?
Antwoord
Op verzoek van uw Kamer zal jaarlijks, te beginnen op 1 oktober 2017, een
ijkmoment plaatsvinden. Dit ijkmoment houdt in dat ik bekijk of nieuw
verworven kennis of verandering van feiten en omstandigheden, gelet op
de in artikel 36 van de Mijnbouwwet genoemde belangen, aanleiding
geven om opnieuw te kijken naar het instemmingsbesluit. Het is daarvoor
niet nodig dat een nieuw winningsplan is ingediend. Het kabinet zal de
komende maanden samen met de regio de betrokkenheid van decentrale
overheden bij het jaarlijkse ijkmoment vormgeven.
In de voorgenomen wijziging van de Mijnbouwwet (versterking veiligheidsbelang mijnbouw en regie opsporings-, winnings- en opslagvergunningen) wordt de opsomming van belangen die een wijziging kunnen
rechtvaardigen uitgebreid. Na inwerkingtreding van dat wetsvoorstel kan
ik beperkingen of voorschriften wijzigen indien dat gerechtvaardigd wordt
door veranderde omstandigheden of gewijzigde inzichten inzake het
belang van de veiligheid voor omwonenden of het voorkomen van schade
aan gebouwen of infrastructurele werken of de functionaliteit daarvan, het
belang van het planmatig gebruik of beheer, nadelige gevolgen voor het
milieu, nadelige gevolgen voor de natuur of – voor zover het belang van
de veiligheid voor omwonenden of het voorkomen van schade aan
gebouwen of infrastructurele werken of de functionaliteit daarvan
daardoor niet op onaanvaardbare wijze wordt aangetast – het belang van
leveringszekerheid.
Ook krijgen de decentrale overheden adviesrecht over instemmingsbesluiten en de wijziging daarvan. Voor wijzigingen van het instemmingsbesluit van ondergeschikte aard, bijvoorbeeld van meer administratieve aard
zoals een adreswijziging, geldt het adviesrecht niet. Deze wijziging van de
Mijnbouwwet zal naar verwachting voor het ijkmoment in werking treden.
In lijn hiermee zullen, indien tot wijziging van het instemmingbesluit zou
worden overgegaan, alle adviseurs worden uitgenodigd om hierover een
advies uit te brengen. Tot slot is ingevolge de bovengenoemde wijziging
van de Mijnbouwwet op een wijziging van het instemmingsbesluit in het
algemeen de uniforme openbare voorbereidingsprocedure van
toepassing. Een ieder, dus ook decentrale overheden, kan in het kader van
deze procedure zienswijzen indienen.
88. Op welke manier wordt het aantal graaddagen vastgesteld? Door
middel van welke formule wordt het aantal graaddagen vertaald in extra
winning boven de 24 bcm? Is deze extra winning in het eerstvolgende
gaswinningsjaar, of in het lopende gaswinningsjaar?
Antwoord
In het instemmingsbesluit is door middel van de zogenaamde «graaddagenformule» vastgelegd dat indien een jaar meer graaddagen kent dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

32

een gemiddeld jaar er meer gas uit Groningen mag worden gewonnen. In
het instemmingsbesluit wordt een graaddag gedefinieerd als het verschil
tussen de daggemiddelde effectieve temperatuur zoals gemeten door het
KNMI in de Bilt, indien deze lager is dan 14°C, en 14°C. Hierbij wordt 14°C
beschouwd als de stookgrens van de huishoudelijke markt. Een
gemiddeld jaar telt circa 2300 effectieve graaddagen. In een jaar dat
kouder is dan gemiddeld ligt het aantal graaddagen hoger. De graaddagenformule maakt gebruik van openbare informatie van het KNMI.
Daarmee is het aantal graaddagen en de toegestane gasproductie door
iedereen te berekenen. NAM zal in een gasjaar niet meer gas mogen
winnen dan uit deze systematiek volgt. Dat kan achteraf worden getoetst.
Over het definitieve instemmingsbesluit is de Kamer per brief geïnformeerd (Kamerstukken II 2016/17, 33 529, nr. 309).
89. Welke subsidies, inclusief bedragen, lopen af waardoor vanaf 2018
minder budget nodig is om de nog openstaande verplichtingen uit te
financieren?
Antwoord
Voor het oude FES-project Nanonext NL is EZ een verplichting aangegaan
van in totaal 125 miljoen euro. Naar verwachting heeft EZ in 2017 deze
verplichting volledig gefinancierd. De geraamde kasbedragen voor 2018
en volgende jaren (5,5 miljoen euro in 2018; 7,7 miljoen euro in 2019; 6
miljoen euro in 2020; 6,1 miljoen euro in 2021 en volgende jaren) zijn
derhalve niet meer nodig voor deze verplichting en zijn vrijgemaakt door
middel van een ramingsbijstelling. De middelen die vrij komen, zijn
ingezet voor rijksbrede budgettaire problematiek zoals geduid in de
Voorjaarsnota 2016 waaronder de ruilvoetproblematiek.
90. Is de 23 miljoen euro ten behoeve van start-ups/MKB nieuw geld en
welke beleidsuitgangspunten liggen onder dit bedrag?
Antwoord
In de begeleidende brief bij het Belastingplan 2016 is aangekondigd dat
het kabinet per 2017 structureel 50 miljoen euro beschikbaar stelt voor
fiscale maatregelen ter stimulering van startups/mkb. Bij het vormgeven
van de regelingen is onderzocht op welke wijze dit het beste kan worden
gedaan. Hierbij zijn de ideeën van de startupsector en StartupDelta, toen
onder leiding van mevrouw Kroes, voor de gebruikelijkloonregeling,
werknemersparticipatie en investeringen in startups/mkb meegenomen.
Naast de aanpassing van de gebruikelijkloonregeling is besloten om 23
miljoen euro aan te wenden om investeringen in startups/mkb te
stimuleren via een co-investeringsregeling. Een belangrijk beleidsuitgangspunt is dat de maatregel complementair moet zijn aan de bestaande
instrumenten, daarom wordt nu ook de mogelijkheid bezien om voor de
kleinere private investeerders aan te sluiten bij de SEED-capital regeling.
91. Hoe wordt de cofinanciering voor durfkapitaal in startups/MKB
vormgegeven?
Antwoord
Bij een cofinancieringsregeling investeert de overheid mee met de markt,
in dit geval met kleinere private investeerders. Het geld dat zij inbrengen
wordt verdubbeld met als doel om de risico-rendementsverhouding
positief te beïnvloeden, zodat het aantrekkelijker wordt voor hen om in
startups en het mkb te investeren. Met deze systematiek hebben we al
meer dan 10 jaar ervaring in de SEED-capital regeling. We bezien dan ook
de mogelijkheid om hier bij aan te sluiten met als doelgroep de kleinere
private investeerders.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

33

92. Welke durfkapitalisten komen in aanmerking voor cofinanciering
vanuit de nieuwe regeling?
Antwoord
Deze faciliteit is vooral gericht op kleine private investeerders die we ook
wel business angels noemen. Ook meerdere angels die zich verenigingen
in een fonds kunnen een beroep doen op een gedeelte van dit geld.
93. Aan welke voorwaarden moet een startup of MKB-bedrijf voldoen om
voor cofinanciering in aanmerking te komen?
Antwoord
De kracht van co-financieringsfaciliteiten is dat de markt bepaalt wie er in
aanmerking komt. Wel zal het moeten gaan om startups en mkb-bedrijven
die tot 7 jaar na marktintroductie zitten, vanwege staatssteuneisen.
94. Waar komt de bijdrage van het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW) vandaan voor TNO?
Antwoord
De bijdrage van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(SZW) ten behoeve van het maatschappelijke Thema Arbeid en
Gezondheid in het kader van de vraag gestuurde programmering van TNO
is afkomstig van subartikelonderdeel «bijdragen aan andere begrotingshoofdstukken» van artikel 1 op de begroting van SZW (zie het verdiepingshoofdstuk van de SZW-begroting, blz. 144, tabel B.1.3.1 Arbeidsmarkt).
95. Welke liquiditeit wordt bedoeld bij het «temporiseren» van de Kamer
van Koophandel (KvK)?
Antwoord
Hiermee worden de middelen bedoeld die de Kamer van Koophandel in
kas heeft om aan zijn betalingsverplichtingen (op korte termijn) te
voldoen.
96. Hoe kan het overhevelen van middelen naar de begroting van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) leiden tot € 13
mln meer middelen op de begroting van het Ministerie van EZ?
97. Waarom worden de middelen voor maatregel D32 bij de Voorjaarsnota
eerst overgeheveld naar de begroting van het Ministerie van OCW, en
daarna toch weer terug naar de begroting van het Ministerie van EZ?
99. Wat is de dekking van 13 miljoen euro die vanaf 2018 structureel
beschikbaar komt voor de Ruimtevaart op de begroting van het Ministerie
van EZ?
Antwoord op de vragen 96, 97 en 99
Bij voorjaarsbesluitvorming 2016 zijn de middelen in het kader van de
afspraken nationaal onderwijsakkoord, die hiervoor in het Regeerakkoord
op de Aanvullende Post bij het Ministerie van Financiën zijn gereserveerd
voor onderwijs en onderzoek, overgeheveld naar de begroting van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW). Het betreft
maatregel D32 uit het Regeerakkoord. Het Ministerie van EZ maakt, op
basis van eerdere afspraken met het Ministerie van OCW, aanspraak op
een deel van deze middelen. Daarom is er vanaf 2018 structureel een
bedrag van 13 miljoen euro overgeheveld van de begroting van het
Ministerie OCW naar de begroting van het Ministerie van EZ die
beschikbaar komt voor de Ruimtevaart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

34

98. Hoeveel projecten zijn er inmiddels gerealiseerd vanuit het
Toekomstfonds?
Antwoord
Vanuit de eerste tender van de regeling Toekomstfondskrediet voor
Onderzoeksfaciliteiten zijn begin juni 2016 10 projecten gehonoreerd9.
Deze projecten zijn net van start gegaan.
Vanaf 1 januari 2015 tot begin oktober 2016 zijn er daarnaast vanuit het
Innovatiekrediet 55 aanvragen toegekend. Omdat deze ontwikkelingsprojecten een langere doorlooptijd kennen, is hiervan nog geen project
afgerond. Bij de overige mkb-instrumenten uit het Toekomstfonds is geen
sprake van het realiseren van projecten, omdat het financiering van
bedrijven en fondsen betreft.
100. Wat houdt de temporisering van de uitgaven aan de KvK concreet in?
Antwoord
Temporisering van de uitgaven houdt in dat een deel van de rijksbijdrage
aan de Kamer van Koophandel in de begroting van EZ naar voren is
gehaald – van 2017 naar 2016 – teneinde de Kamer van Koophandel, uit
oogpunt van liquiditeit, reeds in 2016 een kasvoorschot te kunnen
verlenen voor 2017.
101. Welke begrotingsruimte levert de vervroegde aflossing van de
egalisatieschuld aan het Rijksvastgoedbedrijf op?
Antwoord
De vervroegde aflossing van de egalisatieschuld aan het Rijksvastgoedbedrijf levert geen extra begrotingsruimte op. Om de aflossing van deze
schuld te kunnen betalen, is het budget vanaf 2017 dat oorspronkelijk
bestemd was voor deze aflossing naar 2016 geschoven. Er is derhalve
slechts sprake van een verschuiving in de tijd.
102. Is de onttrekking van 35 miljoen euro in 2017 en 25 miljoen euro in
2018 uit de SDE een kasschuif? Zo ja, zijn deze middelen nog nodig voor
verplichtingen uit de SDE-regeling? Zo nee, hoe wordt dan de schuif terug
gegarandeerd?
Antwoord
Bij Voorjaarsnota 2016 is een kasschuif in de middelen voor de SDE
doorgevoerd: er wordt in 2017 35 miljoen euro en in 2018 25 miljoen euro
uit de middelen voor SDE gehaald, wat in 2022 en 2023 weer aan de
middelen voor de SDE wordt toegevoegd. Door deze kasschuif blijven de
middelen behouden voor duurzame energie in latere jaren.
103. Kunt u aangeven hoe groot de totale kasschuif opgeteld met de 35
miljoen euro en de 25 miljoen euro in de periode 2015–2021 bedraagt?
Antwoord
De totale kasschuif in de middelen voor Duurzame Energie bedraagt 60
mln euro in de jaren 2017–2023. Er wordt in 2017 35 miljoen euro en in
2018 25 miljoen eurouit de middelen voor SDE gehaald, wat in 2022 en
2023 weer aan de middelen voor de SDE wordt toegevoegd.
104. Waaraan wordt de extra kasschuif van 35 miljoen euro in 2017 en 25
miljoen euro in 2018 aan gespendeerd?
Antwoord
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 288, nr. 543.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

35

De middelen die door deze kasschuif in 2017 en 2018 vrij komen, zijn
ingezet voor rijksbrede budgettaire problematiek zoals geduid in de
Voorjaarsnota 2016 waaronder de ruilvoetproblematiek. Er zijn geen
uitgaven op de EZ-begroting mee gedekt.
107. Wat is de stand van zaken met betrekking tot het Kennisprogramma
Ondergrond?
Antwoord
Het Kennisprogramma Effecten Mijnbouw, zoals beschreven in mijn brief
van 24 juni 2016 (Kamerstuk 32 849 nr. 80), zal met de benoeming van het
wetenschappelijk adviespanel eind 2016, per januari 2017 van start gaan.
108. Is de regering nog steeds unaniem voorstander van de lesser duty
rule? Klopt het dat het anti-dumping-beleid dat op deze rule gebaseerd is,
uitgaat van een afweging van belangen, waarbij ook het belang van de
consument en de staal verbruikende industrie worden meegewogen?
Waarom wordt hier in de Verenigde Staten een hele andere afweging in
gemaakt? Klopt het dat door de Verenigde Staten anti-dumping-tarieven
van 265% gehanteerd worden?
Antwoord
Ja. Nederland is voorstander van behoud van de lesser duty rule. De regel
zorgt er voor dat de heffingen hoog genoeg zijn om producenten te
compenseren voor de geleden schade van de dumping, zonder de prijzen
voor industriële gebruikers en consumenten onnodig te verhogen.
Voor een open economie als Nederland, met een grote exporterende
sector, is het van belang om verstoring van de markt door antidumpingmaatregelen en de bijkomende negatieve effecten op industriële
gebruikers en consumenten zo veel mogelijk te beperken. De VS heeft een
minder sterke exportoriëntatie en een ander – meer protectionistisch –
handelsbeleid. Dat vertaalt zich in hogere antidumpingheffingen, soms
boven 200%.
113. Wat wordt verstaan onder innovatiesamenwerking?
Antwoord
Innovatiesamenwerking is samenwerking op gebied van innovatie,
technologie en wetenschap tussen Nederlandse en buitenlandse
bedrijven, kennisinstellingen en overheden. Dit vormt de kern van het
werk van het Innovatie Attache Netwerk en internationale research en
innovatiesamenwerking van RVO.
114. Wie betaalt uiteindelijk de verhoging van de Borgstellingsregeling
Midden- en Kleinbedrijf (BMKB)-premie?
116. Bij wie komt de rekening terecht van de verhoging van de
BMKB-premie van 3,6% naar 4,8%?
Antwoord op de vragen 114 en 116
De kredietverstrekkers dragen zorg voor de afdracht van de provisie aan
de Staat. Het is aan hen om te beslissen in welke mate de premieverhoging wordt doorberekend aan de klant.
115. Kunt u uitleggen of het gaat om een onttrekking uit de begrotingsreserve apurement of om een alternatieve aanwending van de voeding van
de begrotingsreserve? In hoeverre wordt dit bedrag structureel onttrokken
aan de begrotingsreserve?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

36

Antwoord
De reeks op blz. 24 in de EZ-begroting betreft de onttrekking uit de
begrotingsreserve Apurement. In de begroting wordt zichtbaar dat er aan
de begrotingsreserve Apurement wordt onttrokken in de jaren 2017 (8
miljoen euro), 2018 (3 miljoen euro), 2019 (2,7 miljoen euro) en 2020 (2,7
miljoen euro). Het betreft hier echter een reeks die langer doorloopt. Tot
en met 2024 wordt aan de reserve onttrokken: 2,7 miljoen euro in 2021,
2022 en 2023 en 0,6 miljoen euro in 2024. Voor deze jaren is derhalve de
ontvangstenraming verhoogd, wat op blz. 24 in de EZ-begroting staat
weergegeven. Er is dus geen sprake van een structurele onttrekking uit de
begrotingsreserve. Verder wordt de jaarlijkse voeding van de begrotingsreserve van 7,3 miljoen euro aangewend ter dekking van kosten van de
NVWA.
117. Wie neemt er zitting in de Dutch Trade & Investment Board?
Antwoord
In de Dutch Trade & Investment Board hebben de volgende leden zitting:
• Mevr. T. Bodewes (voorzitter) (Thecla);
• Mevr. E.M.J. Ploumen (Lilianne), Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking;
• Dhr. H.G.J. Kamp (Henk), Minister van Economische Zaken of dhr.
M.R.P.M. Camps (Maarten), secretaris-generaal Economische Zaken;
• Dhr. M.C. (Marten) van den Berg, Directeur-generaal Buitenlandse
Economische Betrekkingen, Ministerie van Buitenlandse Zaken;
• Dhr. B.C.M. Pulles (Bas), Directeur Internationale Programma’s,
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO);
• Dhr. R. Van Gijzel (Rob), voormalig burgemeester van Eindhoven;
• Dhr. H. de Boer (Hans), Voorzitter VNO-NCW;
• Dhr. M. van Straalen (Michaël), Voorzitter MKB Nederland;
• Dhr. B. Marttin (Berry), Lid Raad van Bestuur Rabobank;
• Dhr. E. Oostwegel (Erik), Voorzitter Raad van Bestuur Royal HaskoningDHV;
• Mevr. M. Prins (Meiny), Algemeen directeur Priva B.V.;
• Dhr. J. van Rijs (Jacob), Directeur en medeoprichter MVRDV Rotterdam;
• Mevr. C. Zuiderwijk (Claudia), Bestuursvoorzitter Kamer van Koophandel;
• Dhr. A. Dijkhuizen (Aalt), Vml. Voorzitter Raad van Bestuur Wageningen
UR, boegbeeld topsector Agri- en Food;
• Dhr. P. van Walraven (Pelle), CEO, Van Walraven Holding B.V.;
• Dhr. W. Heeren (Willem), CEO Jan de Rijk Logistics, voorzitter Dinalog
en Exportplatform IenM;
• Dhr. B. Pauli (Bert), Gedeputeerde Economie en Internationalisering,
Provincie Noord-Brabant;
• Dhr. J. van Keulen (Joost), Wethouder Economische Zaken en
Internationalisering Groningen;
• Dhr. G. A. Geerts (Guido), Algemeen Directeur Delft DI;
• Dhr. A. van Oyen (Alexander), Independent Business Owner at
APcompany;
• Dhr. M.J.J. van Os (secretaris) (Maurits), DG Buitenlandse Economische Betrekkingen, Ministerie van Buitenlandse Zaken.
118. Waarom dalen de gasbaten van € 3,6 mld naar € 2,55 mld (ca.
– 30%), terwijl de winning slechts daalt van 27 naar 24 bcm (ca. – 10%)?
Hoe verhoudt dit zich de stijgende Title Transfer Facility-prijs voor gas?
Wordt hier een impliciete toekomstige meevaller ingebouwd? Heeft dit te
maken met de eventuele vulling van het Toekomstfonds?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

37

241. Hoe kunnen de gasbaten van 2015 tot 2017 zo sterk gedaald zijn (van
€ 6,2 naar € 2,55 mld) terwijl de winning met slechts ca. 10% afnam (van
27 naar 24 bcm)? Hoe verhoudt dit zich tot de stijgende TTF-prijs voor
gas?
Antwoord op de vragen 118 en 241
De gasbatenraming is gebaseerd op het geraamde productievolume en de
te verwachten gasprijs. Voor de raming van de gasprijs wordt de
beursprijs van TTF-gas gebruikt. De gasbaten worden viermaal per jaar
geactualiseerd naar de laatste inzichten: bij de Miljoenennota, de Eerste
suppletoire begroting, de Tweede suppletoire begroting en bij de Slotwet.
De gasbaten voor 2016 werden bij de Miljoenennota 2016 geraamd op 5,7
miljard euro (op kasbasis, exclusief Vennootschapsbelasting). Dit was
gebaseerd op een productieplafond van 33 mld m3 voor het Groningenveld en een gasprijs van 20 cent per m3. Bij de Eerste suppletoire
begroting 2016 is de raming voor 2016 verlaagd naar 2,1 miljard euro op
basis van een verlaging van het productieplafond naar 27 mld m3, zoals
toegelicht in de Kamerbrief van 18 december 2015 (Kamerstuk 33 529, nr.
212), en een gasprijs van 14 cent per m3. De verlaging van de productie
zorgde voor een daling van 0,85 miljard euro en de daling van de gasprijs
zorgde voor een daling van 2,75 miljard euro. In totaal leidde dit tot een
verlaging van 3,6 miljard euro.
Gasbatenraming (kasbasis, excl Vpb in € mld)

2016

2017

Miljoenennota 2016
1e suppletoire begroting 2016
Verschil
Miljoenennota 2017

5,70
2,10
– 3,60
2,25

5,30
2,10
– 3,20
2,55

De gasbaten voor 2017 worden in de Miljoenennota geraamd op 2,55
miljard euro. Dit is gebaseerd op een gasprijs van 17 cent per m3 en een
productie van het Groningenveld van 24 mld m3 (Kamerstuk 33 529, nr.
309).
Het Toekomstfonds wordt mede gevoed met eventuele meevallers uit de
aardgasbaten. Er is sprake van meevallers wanneer de gerealiseerde
aardgasbaten in een bepaald jaar hoger zijn dan de aardgasbaten zoals
die voor dat betreffende jaar geraamd zijn in de ijklijn aardgasbaten
Miljoenennota. Deze raming wordt herijkt als er beleidsmatige aanpassingen van de gasproductie (volume) plaatsvinden (Kamerstuk 34 000 XIII,
nr. 5). Het zijn met name prijsstijgingen die kunnen leiden tot vulling van
het Toekomstfonds. Om de gasprijs te bepalen wordt de beursprijs van
TTF-gas gebruikt. Dit is een objectieve prijs die door de markt wordt
bepaald. De vulling van het Toekomstfonds speelt geen rol in de
prijsbepaling.
119. Was de BMKB-premie tot nu toe niet kostendekkend?
Antwoord
De BMKB-premie is niet kostendekkend. Zonder maatregelen zou bij een
gemiddelde benutting van 570 miljoen euro per jaar het tekort naar
verwachting uitkomen op 15,3 miljoen euro per jaar. Door de premieverhoging van gemiddeld 3,6% naar gemiddeld 4,8% per 1 januari 2017 zal
het tekort worden teruggedrongen tot 8,5 miljoen euro per jaar.
120. Waarom wordt er 8 miljoen euro aan de begrotingsreserve voor
apurementen onttrokken? Er zullen in de toekomst toch steeds weer
nieuwe apurementen komen die terugbetaald zullen moeten worden?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

38

In 2017 wordt 8 miljoen euro onttrokken uit de begrotingsreserve
apurement voor de versterking van het toezicht door de NVWA als
onderdeel van de financiële dekking, zoals aangekondigd in de brief van
27 mei 2016 (TK, 33 835, nr. 33). Jaarlijks vindt een beoordeling plaats van
de omvang van de begrotingsreserve in relatie tot de correctievoorstellen
en definitieve correctiebesluiten van de Europese Commissie. Naar huidig
inzicht is de omvang van de begrotingsreserve apurement voldoende om
opgelegde correcties en boetes van de Europese Commissie te dekken.
121. Welke mosselpercelen verhuurt de overheid?
Antwoord
Mijn ministerie verhuurt namens het Ministerie van Financiën het visrecht
in wateren, waar het eigendom berust bij de Staat (zgn. Staatswateren).
Ten behoeve van de mosselkweek betreft het percelen, die zijn gelegen in
de Waddenzee (ca. 495) en de Oosterschelde (ca. 335).
122. Hoe groot is de totale vrije ruimte die de Kamer heeft om via
amendementen middelen van het Ministerie van EZ een andere
bestemming te geven?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar het «overzicht
niet-juridisch verplichte uitgaven» op pagina 25 en 26 van de
EZ-begroting. In dit overzicht is per beleidsartikel het percentage/bedrag
juridisch verplicht en het percentage/bedrag niet-juridisch verplicht
aangegeven. Daarbij merk ik op dat het deel dat niet-juridisch is verplicht,
wel een concrete beleidsmatige bestemming heeft en deels bestuurlijk
gebonden is. De specificatie daarvan is ook in het betreffende overzicht
opgenomen.
123. Waarom zijn de middelen voor de Nationaal Coördinator Groningen
(NCG) voor 100% niet juridisch bindend?
Antwoord
Voor de voor 2017 geraamde bedragen op artikel 5 Meerjarenprogramma
Nationaal Coördinator Groningen zijn bij indiening van de begroting 2017
nog geen juridische verplichtingen jegens derden afgegeven.
124. Kunnen de 319 miljoen euro op artikel 4 op een andere manier
worden ingezet?
Antwoord
De 319 miljoen euro op artikel 4 betreft het aandeel «niet-juridisch
verplichte uitgaven». In de tabel op blz. 25 is de bestemming van deze
niet-juridisch verplichte uitgaven opgenomen. Er is dus wel een beleidsmatige bestemming voor dit budget, maar er zijn in strikte zin nog geen
juridische verplichtingen aangegaan jegens derden.
125. Welke consequenties heeft de afname van beschikbare middelen
voor de MIT-regeling in 2017 e.v. voor de cofinanciering vanuit de
provincies en het aantal niet te honoreren innovatieaanvragen?
Antwoord
De MIT-regeling is een gezamenlijke regeling van EZ en provincies,
waarvan een deel door RVO (landelijk) wordt uitgevoerd en een deel door
de provincies (decentraal). De provincies hebben aangegeven ernaar te
streven hun huidige inzet binnen de MIT (20 miljoen euro in 2016) in 2017
te zullen continueren. EZ heeft voldoende middelen om dat bedrag in
2017 met 20 miljoen euro te kunnen matchen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

39

Het is bij het huidige EZ budget voor 2017 en de geplande inzet van de
provincies niet mogelijk om het totaal in 2016 voor het MIT beschikbare
budget van 55 miljoen euro (15 miljoen euro landelijk + 40 miljoen euro
decentraal) te continueren. Het aantal innovatie-aanvragen dat niet
gehonoreerd kan worden, zal bij gelijkblijvende vraag en een dalend
totaalbudget toenemen.
127. Waarom zijn er bij het Toekomstfonds geen bedragen ingevuld? Hoe
verhoudt dit zich tot de € 100 mln die op bladzijde 26 genoemd worden?
Antwoord
In de overzichtstabel bedrijfslevenbeleid en topsectoren is het Toekomstfonds opgenomen onder A1 Financieringsinstrumenten Toekomstfonds en
B2 Investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek. De op blz. 26
genoemde 100 miljoen euro betreffen de post investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek.
128. Klopt het dat er twee regelingen vallen onder de WBSO? Wat zijn de
verschillen tussen deze twee regelingen? Waarom wordt voor één
regeling slechts 8 miljoen euro uitgetrokken en voor de andere 1205
miljoen euro?
Antwoord.
Ja. De WBSO bestaat uit twee regelingen die beide speur- en ontwikkelingswerk (S&O) bevorderen. De eerste is de afdrachtsvermindering
speur- en ontwikkelingswerk in de Wet vermindering afdracht loonbelasting en premie volksverzekeringen. Deze faciliteit heeft een budget van
1205 miljoen euro en is gericht op bedrijven die aan S&O doen en
inhoudingsplichtig zijn voor de loonbelasting. De tweede is de S&O-aftrek
in de Wet inkomstenbelasting 2001. Deze kent een budget van 8 miljoen
euro en is gericht op zelfstandigen die aan S&O doen en inkomstenbelasting betalen. Het verschil in budget is te verklaren door het verschil in
volume van S&O door bedrijven en S&O door zelfstandigen.
129. Klopt het dat de overheid in 2017 slechts € 241 mln aan de topsectoren uitgeeft? Hoe verhoudt dit zich tot de € 1 mld als overheidsbijdrage
die eerder genoemd werd?
Antwoord
In de begroting is op pag. 27 de overzichtstabel bedrijfsleven en topsectoren opgenomen. Deze tabel bevat een generiek deel en een specifiek
deel, alleen gericht op de topsectoren. Dit laatste deel betreft de categorieën B. t/m D. De totale bijdrage die specifiek voor de topsectoren is
gereserveerd telt voor 2017 op tot ruim 1 miljard euro. Het bedrag van 241
miljoen euro heeft alleen betrekking op categorie D: Specifieke bijdragen
departementen. Daarnaast is nog 1,6 miljard euro aan generieke instrumenten beschikbaar waar topsectoren ook ruim gebruik van maken, die is
opgenomen onder categorie A.
130. Klopt het dat het topsectorenbeleid wordt ondersteund met
overheidsgeld van vijf ministeries?
Antwoord
Het topsectorenbeleid wordt gekenmerkt door een integrale en interdepartementale aanpak. Vanaf het begin van de aanpak zijn onderdelen van het
topsectorenbeleid zoals op het terrein van kennis en innovatie, human
capital en internationalisering door verschillende ministeries financieel
ondersteund. De interdepartementale aanpak bevordert synergie en
cross-sectorale samenwerking. Dit is in het bijzonder relevant bij de inzet
op maatschappelijke opgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

40

Voor het thema kennis en innovatie dragen bijvoorbeeld in 2016 en 2017
zes ministeries (EZ, IenM, OCW, VWS, Defensie en BH&OS) financieel bij
aan de aanpak voor een of meerdere van de topsectoren of met een niet
specifiek aan een topsector toegerekende bijdrage. De bijdragen zijn
vastgelegd in het Nederlands Kennis- en Innovatiecontract 2016–2017, dat
de totale private en publieke bijdragen beschrijft en in oktober 2015 door
de betrokken bewindspersonen is ondertekend.
131. Waarom zijn er in 2017 en 2018 geen beleidsdoorlichtingen?
Antwoord
In de periode 2014–2016 zijn alle beleidsartikelen van de EZ-begroting via
een beleidsdoorlichting doorgelicht. Conform de Regeling Periodiek
Evaluatieonderzoek (RPE 2015) dient al het beleid met een zekere
regelmaat te worden geëvalueerd in een beleidsdoorlichting en dat vindt
tenminste eens in de 7 jaar plaats. Omdat er geen aanleiding is gezien om
af te wijken van deze norm van 7 jaar, zijn er voor 2017 en 2018 geen
beleidsdoorlichtingen gepland.
132. Waarom groeit het aantal uitstaande garanties zo explosief van 2015
tot 2017, van € 3,46 mld naar € 6,60 mld?
Antwoord
De omvang van de uitstaande garanties ultimo 2015 was 3,46 miljard
euro. In het overzicht op blz. 29 en 30 van de EZ-begroting is er bij de
berekening van de omvang van uitstaande garanties ultimo 2016 en 2017
aangenomen dat de garantieplafonds van de diverse regelingen in 2016
en 2017 volledig benut worden. Ondanks dat de realisatiecijfers op een
stijgende trend wijzen, zullen de garantieplafonds waarschijnlijk niet, of
niet voor alle regelingen, volledig benut worden. In de praktijk zal de
stijging van de uitstaande garanties daarom naar verwachting lager
uitvallen.
133. Wat wordt bedoeld met het garantieplafond van € 1.86 mld? De
uitstaande garanties zijn toch veel hoger dan dit plafond?
Antwoord
Met de kolom garantieplafond 2017 wordt bedoeld welk garantieruimte er
in dat jaar per regeling maximaal beschikbaar is voor het verstrekken van
nieuwe garanties. 1,86 miljard euro betreft de optelsom voor 2017 van het
garantieplafond voor alle regelingen. De uitstaande garanties betreffen
daarentegen het totaal van verstrekte garanties in de afgelopen jaren,
minus de gerealiseerde aflossingen en verliesdeclaraties (het
openstaande saldo).
134. Zijn de begrote BMKB-ontvangsten van € 33 mln gebaseerd op het
tarief van 3.6% of het nieuwe (gemiddelde) tarief van 4.8%?
Antwoord
In de raming van de BMKB-ontvangsten van 33 miljoen euro is rekening
gehouden met de premieverhoging naar 4,8% per 1 januari 2017.
135. Wordt de MIT gezien als één subsidie regeling? Hoe functioneert de
MIT exact? Wat is de betrokkenheid van het rijk bij de MIT? Investeert het
slechts in de MIT? Wat is de rol van de provincies in de MIT? Wat is de rol
van ROM’s bij de MIT?
Antwoord
De MIT-regeling is een gezamenlijke regeling van EZ en provincies,
waarvan een deel door RVO (het landelijke deel) wordt uitgevoerd en een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

41

deel door de provincies (decentraal). Voor het landelijke deel heeft EZ in
2016 15 miljoen euro beschikbaar gesteld; in het regionale deel dragen EZ
en de provincie ieder 20 miljoen euro bij.
In de MIT-regeling kunnen ondernemers aanvragen indienen voor
kennisvouchers, innovatieadvies-, haalbaarheids- en
R&D-samenwerkingsprojecten. Rijk en regio stellen samen de regelingstekst vast. Rijk en regio zorgen ervoor dat gehonoreerde projecten passen
in de (nationale) topsectoragenda’s en de regionale innovatiestrategieën.
In sommige regio’s worden op verzoek van de provincies de ROM’s
betrokken. De rol van de ROM’s varieert hierbij van voorlichten van
ondernemers tot in enkele gevallen het verstrekken van inhoudelijk advies
aan provincies bij de inhoudelijke beoordeling van innovatieadvies- of
haalbaarheidsprojecten.
136. Kan aangeven worden hoeveel subsidies vallen onder artikel 2 van de
begroting van het Ministerie van EZ?
Antwoord
In paragraaf 7.6 subsidieoverzicht bij de EZ-begroting 2017 zijn de te
onderscheiden subsidies op de EZ-begroting opgenomen. Voor artikel 2
zijn in totaal 26 instrumenten onderscheiden. Van deze 26 zijn er nog 11
subsidie instrumenten waarvoor in 2017 nieuwe verplichtingen worden
aangegaan. Van de overige 15 vindt voor 5 instrumenten nog uitfinanciering (voorschotbetalingen en/of eindafrekeningen) van reeds in eerdere
jaren aangegane verplichtingen plaats. De resterende 10 zijn inmiddels
beëindigde regelingen waarvoor nog uitsluitend in de jaren 2016 en
eerder uitgaven zijn gedaan.
137. Hoeveel subsidie (van de subsidies die vallen onder artikel 2 van de
begroting) wordt er uitgekeerd aan bedrijven onder de 50 werknemers?
Hoeveel aan bedrijven met een werknemersaantal tussen de 50 en 250, en
hoeveel aan bedrijven met meer dan 250 werknemers? En om hoeveel
bedrijven per categorie gaat dit specifiek?
Antwoord
Tabel 1 geeft een overzicht van de subsidieregelingen onder artikel 2, die
nog actueel zijn. De cijfers hebben betrekking op de verstrekte subsidie in
2015.
RVO.nl houdt voor de uitvoering van deze regelingen het aandeel mkb bij,
niet de exacte grootte van de mkb-onderneming. Een uitsplitsing van
mkb-bedrijven naar meer en minder dan 50 werknemers is niet
voorhanden. De regelingen Eurostars, TKI-toeslag en JTI’s/Eurekaclusters
staan zowel open voor kennisinstellingen als bedrijven. De totalen geven
het cijfers inclusief de kennisinstellingen weer.
Gegevens over de deelname aan het mkb in de EFRO-programma’s
2014–2020 zullen later dit jaar beschikbaar worden gesteld in de Monitor
Bedrijvenbeleid.
Voor de WBSO, de grootste innovatieregeling van EZ, is een uitsplitsing
tussen bedrijven tot 50 werknemers, bedrijven met 50 tot 250 werknemers
en bedrijven met meer dan 250 werknemers wel beschikbaar. Zie tabel 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

42

Tabel 1
Subsidieregeling

MKB Innovatieregeling
Topsectoren (MIT)1

Eurostars

Internationaal Innoveren:
Eureka Clusters & Joint
Technology Initiatives

TKI-toeslag2

InnovatiePrestatieContracten3

Mkb

Grootbedrijf

Kennisinstellingen

Totaal

Verstrekte
subsidie
(€ mln)

45,6

0

0

45,6

Aantal
gebruikers

1.199

0

0

1.199

Verstrekte
subsidie
(€ mln)

13,2

0,1

3,7

17,0

Aantal
gebruikers

49

1

19

69

Verstrekte
subsidie
(€ mln)

5,2

23,2

11,3

39,7

Aantal
gebruikers

22

28

20

70

Verstrekte
subsidie
(€ mln)

1,8

0,3

78,2

80,3

Aantal
gebruikers

23

25

286

334

Verstrekte
subsidie
(€ mln)

2,7

0

0

3,0

Aantal
gebruikers

112

0

0

120

1

Exclusief Innovatiemakelaars en Netwerkactiviteiten
De TKI-toeslag komt voor het grootste gedeelte (meer dan 95%) terecht bij kennisinstellingen,
die het vervolgens inzetten om projecten uit te voeren waar ook mkb-bedrijven bij betrokken zijn.
Voor de beantwoording van deze vraag is aangegeven welk gedeelte van de TKI-toeslag direct
aan het mkb, het grootbedrijf en kennisinstellingen is verstrekt.
3
Het gedeelte van het bedrag dat niet ten goede is gekomen aan het mkb (0,3 miljoen euro), is
ten goede gekomen aan de penvoerders van de IPC-projecten.
2

Tabel 2
Fiscale regeling

WBSO1

Mkb (tot 50
werknemers)

Mkb (50–250
werknemers

Grootbedrijf
(meer dan
250
werknemers)

Totaal

Fiscale
ondersteuning
(€ mln)

492

217

341

1.050

Aantal
gebruikers

17.181

2.573

572

20.326

1

Het betreft de gegevens voor de WBSO en Research- en Development Aftrek (RDA) samen. De
RDA is per 2016 geïntegreerd met de WBSO. Gegevens zijn op basis van realisatie, exclusief
zelfstandigen. Voor de berekening van het RDA-bedrag is uitgegaan van een Vpb-tarief van 25%.

138. Hoeveel lokale innovatiesubsidie regelingen zijn er?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

43

139. Is er een overzicht beschikbaar van alle innovatiesubsidies van lokale
overheden? Zoals provincies en hun ROM’s en de grote steden? Zo ja,
waar?
Antwoord op de vragen 138 en 139
In antwoord op vragen van uw Kamer over de totale omvang van publieke
innovatiemiddelen gaf ik aan dat de omvang van de decentrale investeringen in R&D en innovatie te beperkt is om aanpassing van de huidige
indeling, in categorieën waarover gerapporteerd wordt, te rechtvaardigen10. Er bestaat derhalve geen volledig overzicht van gemeentelijke,
regionale en provinciale R&D en innovatie-uitgaven en bijbehorende
regelingen.
Vorig jaar is het Rathenau Instituut in het jaarlijkse TWIN-rapport (Totale
Investeringen in Wetenschap en Innovatie) gestart met het in kaart
brengen van regionale investeringen, in het bijzonder van provincies. Op
basis van hun analyse schat het Rathenau Instituut dat provincies
minimaal 150 miljoen euro per jaar uitgeven aan kennis en innovatie11.
Om deze innovatie-inspanningen van provincies en die van het Rijk te
harmoniseren en onderling te verbinden hebben provincies en Rijk in
2014 de mkb-samenwerkingsagenda vastgesteld12. Een concreet resultaat
hiervan is de gezamenlijke mkb-innovatieregeling topsectoren (MIT), die
in 2015 van start is gegaan.
140. Is er een overzicht van alle subsidiemaatregelen die vallen onder
artikel 2 van de begroting, en hoe deze functioneren, aan de hand van de
meest actuele beleidsdoorlichtingen?
Antwoord
Zoals aangekondigd in de Kamerbrief van 23 juni 2016 (TK, 34 300 XIII, nr.
174) is in de Ontwerpbegroting EZ 2017 het nieuwe beleidsartikel 2
«Bedrijvenbeleid: innovatief en duurzaam ondernemen» opgenomen.
Hiermee is uitwerking gegeven aan het advies uit de recente beleidsdoorlichtingen van artikel 12 en 13 en de beleidsdoorlichting van artikel 18 om
de artikelen 12, 13 en 18.1 te integreren.
Voor het functioneren van de subsidiemaatregelen in onderlinge
samenhang onder het huidige artikel 2 verwijs ik daarom naar de
beleidsdoorlichting van de voormalige artikelen 12 en 13 (TK, 30 991, nr.
23) die op 13 mei 2015 aan de Tweede Kamer is aangeboden (hoofdstuk 4,
pagina 73–118, rapport Dialogic) en de beleidsdoorlichting van het
voormalige artikel 18 (TK, 30 991, nr. 29) die op 24 december 2015 aan de
Tweede Kamer is aangeboden (paragraaf 4.2, pagina 45–49, rapport
Berenschot/Ecorys).
Het functioneren van de afzonderlijke regelingen wordt overigens in meer
detail onderzocht in de ex post evaluaties van de individuele instrumenten. In deze onderzoeken worden effectiviteit en doelmatigheid
expliciet onderzocht. Een verwijzing naar recente individuele evaluaties is
in de EZ-begroting opgenomen in paragraaf 7.6 subsidieoverzicht (pagina
226 e.v.) en in paragraaf 7.7 evaluatie- en overig onderzoek (pagina 236
e.v.).
141. Op basis van welk uitgangspunt wordt gekozen voor een premieverschil van 2% tussen innovatieve bedrijven en andere bedrijven?

10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 991, nr. 14.
p. 24, https://www.rathenau.nl/nl/publicatie/totale-investeringen-wetenschap-en-innovatie2014–2020.
12
Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 29 697, nr. 18.
11

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

44

Antwoord
Het premieverschil van 2% is gebaseerd op het grotere risico dat de Staat
loopt bij het verlenen van borgstellingen aan innovatieve bedrijven. In de
berekeningen is gebruik gemaakt van de beschikbare gegevens over
historische verliesdeclaraties van beide groepen. Tevens geldt voor
innovatieve bedrijven dat de Staat bereid is om voor een hoger
percentage borg te staan (90% van 2/3 van het totale krediet tegenover
90% van 1/2 van het totale krediet bij reguliere bedrijven).
142. Waarom wordt op bladzijde 31–37 nog een keer apart ingegaan op de
artikelen 2, 4, 6 en 8? Waarom valt dit onder de beleidsagenda en niet
onder de beleidsartikelen?
Antwoord
Het «overzicht van risicoregelingen» wordt conform de Rijksbegrotingsvoorschriften opgenomen onder de beleidsagenda. De betreffende
pagina’s 31 tot en met 37 bevatten een toelichting op het overzicht van
risicoregelingen. De risicoregelingen zijn geclusterd per beleidsartikel.
143. Worden innovatieve bedrijven niet onnodig afgeschrikt door een
hoger tarief te vragen voor de BMKB dan voor andere bedrijven (6,65% in
plaats van 4,65%)?
Antwoord
Innovatieve bedrijven zijn actief in een markt waarin hogere risico’s
gepaard gaan met potentieel grote verdienmogelijkheden. Daarin is het
gebruikelijk om voor risicokapitaal ook een relatief hogere prijs te betalen.
De tariefverhoging in de BMKB is daarmee in lijn en doet recht aan het
risico dat de Staat loopt op de borgstellingen aan innovatieve bedrijven.
144. Wat was in het kort de uitkomst van de recent afgeronde evaluatie
van de BMKB?
Antwoord
Uit de bevindingen van de werkgroep en het CPB blijkt dat de BMKB
voldoende doeltreffend is. De bedrijven die er gebruik van maken passen
binnen de doelstelling van de regeling; het zijn immers minder makkelijk
te financieren bedrijven.
Over de doelmatigheid zijn geen empirische bewijzen gevonden, maar het
feit dat BMKB-bedrijven voorafgaand aan verstrekking een lagere
solvabiliteit en minder zekerheden hadden dan bedrijven zonder BMKB,
terwijl ze na verstrekking een hogere winstgevendheid hadden, geeft
voldoende indicatie over de doelmatigheid. Deze positieve bevindingen
over het effect van de regeling hebben aanleiding gegeven om de BMKB
te continueren.
145. Ligt het kredietbeheer bij de bank of bij de kredietcommissie of bij de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) of bij alledrie?
Antwoord
Het kredietbeheer ligt primair bij de bank. De bank dient evenwel rekening
te houden met het belang van de Staat als garantsteller. Derhalve zijn in
de garantstellingsovereenkomst tussen bank en RVO verplichtingen inzake
het kredietbeheer opgenomen.
146. Wie neemt er zitting in de onafhankelijke kredietcommissie?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

45

Er is een onafhankelijke kredietcommissie ingesteld bestaande uit externe
deskundigen. De huidige samenstelling van de kredietcommissie bestaat
uit de heren Verberk (voorzitter), Seckel, Dijkstra en Graafland. Betrokkenen hebben langjarige ervaring op het terrein van kredietverlening.
147. Welke bedragen zijn afgestort dan wel onttrokken aan de begrotingsreserve door de Garantie Ondernemingsfinanciering-regeling in de
afgelopen vier jaar?
Antwoord
In onderstaand overzicht zijn de onttrekkingen aan, en de stortingen in de
begrotingsreserve voor de regeling Garantie Ondernemingsfinanciering
weergegeven.
Overzicht Begrotingsreserve Garantie
Ondernemingsfinanciering (x € 1 mln)

2012

2013

2014

2015

2016

Stand aanvang boekjaar
Onttrekking (-)/Storting (+)
Stand ultimo boekjaar

63,3
0,2
63,5

63,5
1,1
64,6

64,6
– 9,6
55,0

55,0
– 1,9
53,1

53,1
0
53,1

148. Hoe vaak wordt de maximumgarantie van 50% van de groeifaciliteit
verleend?
Antwoord
In alle gevallen wordt de maximumgarantie van 50% verleend voor het
bedrag dat partijen onder garantie kunnen brengen.
149. Is het mogelijk de garanties in het kader van het Aanvullend
Actieplan MKB-financiering ook na 2017 te verstrekken? Zo niet, wat zijn
hiervan de gevolgen?
Antwoord
De in het kader van het Aanvullend Actieplan met ingang van 2015
beschikbaar gestelde garantieruimte van 400 miljoen euro voor nieuwe
aanbieders van mkb-financiering is tot en met 2017 beschikbaar. Daarmee
kunnen alle positief beoordeelde plannen van een garantie voorzien
worden, voor zover zij er nog niet in geslaagd zijn om zonder garantie
funding aan te kunnen trekken. De niet benutte garantieruimte kan dan na
2017 vervallen.
150. Waarom is besloten tot garantie van de Bank Nederlandse
Gemeenten (BNG) en de EIB om Qredits te financieren?
Antwoord
Om kleine startende ondernemers te financieren, in 2009 met alleen
microkredieten, maar later ook met mkb kredieten en werkkapitaalfinanciering (Aanvullend Actieplan MKB-financiering), heeft stichting Qredits
Microfinanciering funding nodig. De overheid heeft deze funding zelf niet
(altijd) beschikbaar, maar kan wel garanties verstrekken. Financiers zoals
BNG en EIB hebben funding wel beschikbaar, maar mogen en kunnen dit
niet zonder garanties verstrekken, om diverse redenen: Qredits was (in
2010) nog een startende organisatie met weinig trackrecord, Qredits was
voor (EIB) een nieuwe klant en Qredits verstrekt leningen aan risicovolle
bedrijven.
Zonder garantie zouden de fundingkosten (rente die Qredits betaalt aan
de financier) te hoog worden, om deze nog door te kunnen berekenen aan
de kleine startende ondernemer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

46

EIB, BNG en overheid kunnen gezamenlijk dus funding aan Qredits
mogelijk maken, waarmee Qredits ondernemers met haalbare ondernemersplannen kan financieren die daarvoor geen financiering kunnen
verkrijgen bij banken.
151. Welke kosten zouden zijn gemaakt en welke risico’s zouden zijn
gelopen als de financiering van Qredits die nu door de EIB en de BNG
wordt gedaan door het Ministerie van EZ zou zijn uitgevoerd?
Antwoord
Doordat de financiering nu via EIB en BNG is verstrekt, loopt de staat een
lager risico (80% via garantie i.p.v. 100% in het geval van een directe
lening). Bovendien had een directe lening van EZ aan Qredits volledig op
de EZ begroting gedrukt en hadden deze middelen niet voor andere
beleidsdoelen ingezet kunnen worden. Verder financieren andere partijen
Qredits nu met 80% garantie. Op het moment van vervolg/herfinanciering
kunnen deze organisaties mogelijk, op basis van het trackrecord van
Qredits en de ervaring die de financier met Qredits heeft opgedaan, aan
Qredits lenen met minder garantie van de Staat, zodat Qredits geleidelijk
minder afhankelijk wordt van de overheid.
Qredits betaalt nu rente aan BNG en EIB en een garantiepremie in het
kader van de garantie aan EIB aan EZ. In geval van een staatslening aan
Qredits, had daarvoor een rente in rekening gebracht moeten worden.
152. Klopt het dat er nog geen kredieten zijn verstrekt op basis van het
Aanvullende Actieplan van 8 juli 2014?
Antwoord
Nee, 4 van de 10 door de commissie van externe experts als goed of
voldoende beoordeelde projecten zijn er in geslaagd om zonder garantie
funding aan te trekken, waarbij de beoordeling door de experts en de
bereidheid van EZ om een garantie te verlenen wel in meerdere of
mindere mate een rol gespeeld hebben bij het verkrijgen van funding.
Twee daarvan zijn gestart met financiering, twee zullen dat naar
verwachting binnenkort doen. Ik juich dat toe, omdat het altijd de
voorkeur heeft als de markt zelf zijn werk doet, zonder financiële betrokkenheid van de overheid. Van de overige projecten verkeren er 4 in een
finaal stadium en moet bij 1 nog met de Europese Commissie overlegd
worden over staatssteunaspecten. Er is 1 voorstel afgevallen omdat de
gevraagde marktconforme premie niet werkbaar was.
153. Hoeveel garanties voor aardwarmte zijn er inmiddels afgegeven?
Antwoord
Inmiddels zijn er met de 5e openstelling meegerekend 24 aanvragen
ingediend. Daarvan hebben er 19 een garantie gekregen. Drie aanvragen
zijn nog in behandeling. In het verleden zijn 2 aanvragen afgewezen
(budgetuitputting; niet voldoen aan de eisen van de regeling).
154. Wanneer wordt het onderzoek over slamming verwacht?
Antwoord
In mijn brief van 17 mei 2016 (26 643, nr. 409) en in het Algemeen Overleg
Telecommunicatie op 24 mei 2016 (24 095 nr. 404) heb ik toegezegd in
samenspraak met marktpartijen en de ACM te bezien of en zo ja welke
aanvullende maatregelen nodig zijn om slamming te voorkomen, zonder
afbreuk te doen aan een soepel overstapproces voor zakelijke abonnees,
en de Kamer hierover in het najaar te informeren. Ik ben hierover in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

47

gesprek met de ACM en marktpartijen en verwacht uw Kamer hierover in
november te informeren.
155. Hoe wordt een goede balans tussen de belangen van bedrijven en
consumenten met een generiek consumentenbeleid gestimuleerd?
Antwoord
Het consumentenbeleid is gericht op de bescherming van de consumenten. Het kabinet streeft een hoog niveau van consumentenbescherming na. Bij de bepaling van het generieke consumentenbeleid gaat
altijd een afweging vooraf tussen het belang van een hoog niveau van
consumentenbescherming en de gevolgen voor het bedrijfsleven. Om een
goede balans te vinden wordt regelmatig overleg gevoerd met de
belangrijkste vertegenwoordigers waaronder de Consumentenbond en
VNO-NCW/MKB Nederland.
156. Wanneer wordt de L-band beschikbaar gesteld?
157. Klopt het dat er veel belangstelling is voor de L-band, bijvoorbeeld
voor het aanbieden van mobiel breedband?
Antwoord op de vragen 156 en 157
De L-band betreft een band die door mobiele operators kan worden
gebruikt als Supplemental Downlink, het leveren van aanvullende
capaciteit naar de gebruiker. Uit een openbare consultatie is interesse
gebleken voor deze band. Er is op basis van de consultatiereacties
besloten om deze band mee te nemen in een breder onderzoek naar de
samenhang tussen banden voor mobiele breedband communicatie die op
termijn worden geveild. De andere banden betreffen de 700 MHz band en
de 2.100 MHz band.
Dit onderzoek wordt gebruikt om een beslissing te nemen of de banden
gezamenlijk worden geveild of dat de L-band separaat tijdens een eerdere
veiling al aan de markt wordt aangeboden. Eind dit jaar wordt een
consultatie gestart van de Strategische Nota Mobiele Communicatie met
daarin een conceptbeleidskeuze voor de verdeling van de L-band. Ik
verwacht in het eerste kwartaal van 2017 met een voorstel te komen. Dit
voorstel zal aan uw Kamer worden aangeboden.
158. Kunt u verklaren waarom er wordt uitgegaan van een dalende
Herfindahl-Hirschman Index voor de mobiele telefoniemarkt terwijl een
fusie tussen Vodafone en Ziggo nagenoeg is afgerond en er dus minder
marktpartijen overblijven?
Antwoord
Met de Herfindahl-Hirschman Index (HHI) wordt een kwantitatieve duiding
gegeven van de mate van concurrentie in een markt, in dit geval de
mobiele telecommunicatiemarkt. Een dalende HHI wijst op toenemende
concurrentie. De HHI kijkt naar het aantal marktpartijen en naar de
respectievelijke marktaandelen van de partijen. Als de concurrentie
toeneemt doordat het aantal marktpartijen stijgt en de marktaandelen
evenwichtiger worden, daalt de HHI. De joint venture van Vodafone en
Ziggo is van zeer geringe invloed op de HHI, omdat Ziggo op dit moment
nauwelijks een zelfstandige mobiele positie en marktaandeel heeft. Het
beleid van EZ is gericht op bevordering van concurrentie. Marktontwikkelingen in de laatste jaren laten toetreding van Tele2 en een stevige positie
van zogenoemde mobiele virtuele aanbieders zien. Deze concurrentie kan
zich vertalen in een dalende HHI.
159. Welke bezwaren bestaan er bij de EU om het Ziggo netwerk te
dwingen open te stellen voor derden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

48

Antwoord
Het huidige Europese telecomkader is erop gericht dat de toezichthouder
op basis van een marktanalyse een dominante speler identificeert en op
basis hiervan verplichtingen oplegt voor het verlenen van toegang aan
derden. De systematiek van het kader heeft daarbij een voorkeur voor het
opleggen van verplichtingen aan telefonienetwerken, en het niet
reguleren van andersoortige netwerken. De consequentie van de
toepassing van dit kader door de toezichthouder is dat van de twee
infrastructuren momenteel alleen het KPN-netwerk in Nederland is
gereguleerd.
De Europese Commissie presenteerde op 14 september jl. haar beoogde
herziening van het telecomkader. Daarin lijkt de Commissie grotendeels
vast te willen houden aan het bestaande kader. Het uitgangspunt van de
Commissie is bovendien dat toegangsregulering alleen wordt ingezet als
het echt nodig is, om investeringen in netwerken niet te ontmoedigen.
Nederland zal zich in de onderhandelingen over het voorstel inzetten voor
het creëren van mogelijkheden voor symmetrische toegangsregulering
van beide netwerken, dus ook het Ziggo-netwerk. In het BNC-fiche dat op
korte termijn naar uw Kamer wordt gestuurd, zal uitgebreider op de
Nederlandse inzet worden ingegaan.
160. Hoe wil de regering de effectiviteit van de Wet markt en overheid
versterken?
Antwoord
Zoals aangekondigd in de beleidsreactie op de evaluatie van de Wet markt
en overheid van 3 juni 2016 (Kamerstuk 34 487, nr. 1), ben ik van plan om
de algemeen belanguitzondering in de Wet markt en overheid aan te
scherpen. Overheden kunnen deze uitzondering gebruiken als ze vinden
dat een economische activiteit die ze verrichten in het algemeen belang is.
Wanneer overheden de algemeen belanguitzondering gebruiken, zijn ze
niet meer verplicht om de gedragsregels van de Wet markt en overheid
(zoals de verplichting om de integrale kosten aan afnemers door te
berekenen) toe te passen.
Uit de evaluatie van de Wet markt en overheid blijkt dat overheden
gebruik van de algemeen belanguitzondering niet altijd goed motiveren
en dat ondernemers beperkt bij de besluitvorming worden betrokken.
Daarom denk ik bij de aanscherping van de algemeen belanguitzondering
aan specifieke motiveringsvereisten en meer inspraak voor ondernemers
vooraf. Dit dwingt overheden om ondernemers goed te betrekken, gebruik
van de uitzondering goed te motiveren en meer aandacht te besteden aan
de concurrentienadelen voor ondernemers. Over de concrete vormgeving
van de aanscherping ben ik met overheden en vertegenwoordigers uit het
bedrijfsleven in gesprek.
161. Wordt bij het streven om de UPD betaalbaar te houden ook
nagedacht om de dienstverlening verder te standaardiseren, bijvoorbeeld
standaard formaat enveloppen, zodat er ook een kostenreductie mogelijk
is?
Antwoord
In de periodieke evaluatie van UPD die in 2016 zal worden gestart zal
onder meer aandacht worden besteed aan mogelijkheden om de UPD op
de lange termijn kostenefficiënter uit te voeren en op die manier
betaalbaar te houden. Welke opties daarvoor worden aangedragen en
onderzocht is mede afhankelijk van de input van stakeholders die zullen
worden betrokken bij de evaluatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

49

162. Wanneer komt het kabinet met een wetsvoorstel om de wet markt en
overheid te verlengen en tegelijkertijd de effectiviteit versterken?
Antwoord
Om de effectiviteit van de Wet markt en overheid te versterken, ben ik
voornemens in het voorjaar van 2017 een wetsvoorstel voor advisering
naar de Raad van State te zenden. Omdat de Wet markt en overheid
echter op 1 juli 2017 afloopt en het nog in te dienen wetsvoorstel niet voor
dat tijdstip in werking zal treden, zal ik in november een algemene
maatregel van bestuur om de geldingsduur van de wet te verlengen bij
uw Kamer voorhangen. Dit besluit wijzigt de wet niet inhoudelijk, maar
zorgt voor overbrugging van de periode tussen juli 2017 en het moment
van inwerkingtreding van het nog in te dienen wetsvoorstel.
163. Op welke manier gaan ondernemers en overheden zelf afspraken
maken over beter aanbesteden? Klopt het dat u juist liever duidelijke
regels en protocollen volgt en niet per aanbesteding aparte afspraken wil
maken?
Antwoord
Zoals ik uw Kamer eerder dit jaar heb laten weten (Kamerstuk, 34 252, nr.
2), gaan binnen Beter aanbesteden ondernemers en aanbestedende
diensten met elkaar in gesprek over praktijkproblemen en over concrete
oplossingen die bijdragen aan een verbetering van de aanbestedingspraktijk. Per regio komen zijn tot concrete acties die worden bevestigd in
een landelijk akkoord. Zoals in het antwoord op vraag 84 al is aangegeven, gaat het om acties die moeten leiden tot een verbetering van de
aanbestedingspraktijk, niet om aparte afspraken per aanbesteding. Het
landelijk akkoord zorgt voor transparantie en duidelijkheid over de
afspraken.
164. Wat is de reden van de structurele verlaging van de post «diverse
ontvangsten» na 2016?
Antwoord
Op de post «diverse ontvangsten» worden de ontvangsten van het
Agentschap Telecom geraamd. Dit betreft met name ontvangsten die
verband houden met de verdeling van vergunningen voor frequentieruimte. In 2016 zijn de bestaande UMTS-3G (2.100 MHz) vergunningen
van KPN, T-Mobile en Vodafone verlengd voor de periode 2017 tot en met
2020 (Kamerstuk 24 095, nr. 373). Het bedrag voor het gebruik van de
onder de verlengde vergunningen vallende frequentieruimte, is voor de
gehele periode in één keer voldaan. De totale opbrengst van de
verlenging was 70,9 miljoen euro. Daarnaast wordt er in 2016 nog circa 6
miljoen euro aan ontvangsten geraamd voor de FM vergunningen. Voor
de periode na 2016 zijn er nog geen ontvangsten geraamd voor toekomstige frequentieverdelingen. Het resterende bedrag van 0,7 miljoen euro
dat vanaf 2017 is geraamd, betreft de overige ontvangsten, zoals
bijvoorbeeld bestuurlijke boetes en dwangsommen.
165. Welke bedragen gaan direct en indirect en naast de genoemde
€ 644.000 naar het expertisecentrum Professioneel en Innovatief
Aanbesteden, Netwerk voor Overheidsopdrachtgevers (PIANOo) en/of
naar TenderNed?
Antwoord
EZ financiert de kerntaak van PIANOo. Hiervoor is jaarlijks 10,2 miljoen
euro beschikbaar voor het elektronische aanbestedingssysteem
TenderNed en voor activiteiten die de professionaliteit van het aanbe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

50

steden en de naleving van de aanbestedingsregels in Nederland verbeteren (website, vragenloket).
Daarnaast wordt PIANOo voor de voorlichtings- en netwerkrol meerjarig
gefinancierd door het Ministerie van Binnenlandse Zaken, Rijkswaterstaat,
de Provincies en Waterschappen (0,5 miljoen euro per jaar). Voor
projectmatige meerjarige expertprogramma’s (zoals maatschappelijk
verantwoord inkopen) verstrekken diverse departementen een totale
bijdrage van momenteel 1,5 miljoen euro per jaar. De aangegeven 0,644
miljoen euro is een deel van de genoemde bijdrage van andere overheden
aan PIANOo voor 2017 die al is overgeboekt naar de EZ begroting.
166. Kan een overzicht van het aantal storingen, de totale downtime van
TenderNed en andere onvolkomenheden bij het elektronisch aanbesteden
in 2016 worden gegeven?
Antwoord
De daadwerkelijke downtime is beperkt tot de vier netwerkstoringen op 11
en 12 januari, 10 maart en 14 april en bedroeg in totaal 5 uur en 21
minuten. Een storing betekent niet direct dat ondernemers zich niet
hebben kunnen inschrijven op een aanbesteding. TenderNed neemt
contact op met aanbestedende diensten wanneer de mogelijkheid bestaat
dat ondernemers zich niet hebben kunnen inschrijven door een storing.
De aanbestedende dienst kan dan gebruik maken van de nieuwe
storingsregeling in de gewijzigde Aanbestedingswet waardoor de
ondernemers meer tijd krijgen om de inschrijving alsnog te doen. Tijdens
gepland onderhoud blijft TenderNed vaak grotendeels beschikbaar.
Een actueel overzicht van storingen en onderhoud van TenderNed is te
vinden op: https://www.tenderned.nl/onderhoud-storingen
167. Hoe is de penetratiegraad van digitale ontvangers in 2017?
Antwoord
De penetratiegraad van digitale ontvangers (het aantal Nederlandse
huishoudens dat beschikt over een DAB+ ontvanger) over het jaar 2017 is
nog niet bekend. Ook het cijfer over 2016 is nog niet bekend. Ik verwacht
dat het CBS de cijfers over 2016 in het eerste kwartaal van 2017 kan
publiceren. Qua raming voor het jaar 2017 wordt uitgegaan van 10–15%
(raming 2016 is 8–10%).
168. Welke stappen worden gezet om de streefwaarde van een
35%-penetratiegraad van digitale radio ontvangers in huishoudens te
halen? In hoeverre wordt een versnelling overwogen?
169. Hoe zal worden gestreefd om in 2020 het gebruik van Digital Audio
Broadcasting+ met 25% tot 27% te doen stijgen?
Antwoord op de vragen 168 en 169
Het verlengings- en digitaliseringsbeleid voor de Nederlandse etherradio
(periode 2017–2022) is er op gericht om een versnelling van de eerder
ingezette digitalisering te bewerkstelligen. In mijn brief van 19 mei 2016
(Kamerstuk 24 095, nr. 402) heb ik aangegeven welke voorwaarden
worden gesteld aan de verlenging van de commerciële radiovergunningen. Een van die voorwaarden betrof het indienen – door de
sector – van robuuste digitaliseringsplannen. Uit die plannen moet
overtuigend blijken dat een verlenging, meer dan een veiling, leidt tot een
versnelling van de digitalisering. In de plannen gaan de radiopartijen in op
zaken als techniek (verdichting en uitbreiding van het netwerk), marketing
(voorlichting en promotie van digitalisering), alsmede op de samenwerking tussen publieke en commerciële omroepen en de overheid. De
digitaliseringsplannen zijn beoordeeld door adviesbureau KWINK groep.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

51

Het merendeel van de plannen is door de KWINK groep als voldoende
robuust aangemerkt (Kamerstuk 24 095, nr. 402).
Inmiddels heb ik de zogenaamde verlengbaarheidsbesluiten gepubliceerd.
In deze besluiten worden de radio-vergunningen genoemd die voor
verlenging in aanmerking komen. Op dit moment worden de aanvraagregelingen en ontwerp-vergunningen uitgewerkt waarmee de verlenging
ook daadwerkelijk aangevraagd kan worden.
170. Wordt het afschakelen van de FM in 2024 nog steeds als een
realistische optie gezien?
Antwoord
Zoals ik heb aangegeven in mijn brief van 19 mei 2016 blijkt uit het
evaluatierapport van de KWINK groep over digitale radio dat DAB+ zich in
Nederland nog in de early adopter fase bevindt. Het bepalen van een
afschakeldatum is daarmee op dit moment nog niet aan de orde. Tijdens
het Algemeen Overleg Telecommunicatie op 24 mei 2016 heb ik daar aan
toegevoegd dat ik na de verlenging van de radiovergunningen – samen de
radiosector, de industrie en andere landen in Europa – zal bezien wat een
haalbare en realistische afschakeldatum is.
171. Kan een overzicht worden gegeven van het totaal aan taken dat vanaf
1 januari 2017 bij RVO.nl wordt belegd en bij welke dienst of agentschap
deze taken oorspronkelijk waren belegd?
Antwoord
Het voornemen is om PIANOo (inclusief TenderNed, het systeem voor
elektronisch aanbesteden) per 1 januari 2017 in te bedden bij RVO.
PIANOo is het expertisecentrum aanbesteden, met als doel de professionaliteit van het aanbesteden en de naleving van de aanbestedingsregels
in Nederland te verbeteren. Dit doet PIANOo door het elektronisch
systeem voor aanbesteden TenderNed te beheren, aanbestedende
diensten en speciale-sectorbedrijven te informeren over de aanbestedingsregels en de aanbestedingspraktijk (www.PIANOo.nl), en door
aanbestedende diensten en speciale-sectorbedrijven te ondersteunen en
adviseren bij concrete aanbestedingsrechtelijke vragen. Daarnaast voert
PIANOo door derden opgedragen en gefinancierde taken uit, zoals het
stimuleren maatschappelijk verantwoord inkopen, het stimuleren van
innovatiegericht inkopen, het ondersteunen bij de implementatie van
e-factureren en het ondersteunen bij publiek-private samenwerking (pps).
De organisatie is momenteel een zelfstandige dienst van het Ministerie
van Economische Zaken, ressorterend onder de Secretaris-generaal en
aangestuurd vanuit het Directoraat-generaal Energie, Telecom en
Mededinging.
RVO.nl kent een grote diversiteit aan opgedragen werkzaamheden. Voor
het bestaande totale werkpakket van RVO.nl verwijs ik u naar de website
www.rvo.nl, waar informatie is te vinden over de onderwerpen
waarbinnen RVO.nl werkzaam is en de taken die de organisatie uitvoert
172. Wat zijn de gevolgen van de Voorlichting van de Afdeling advisering
van de Raad van State inzake de NVWA en ACM zoals opgenomen in de
brief aan de Kamer d.d. 5 september 2016, over de doorrekening van de
toezichtkosten van de ACM? Wat gaat het regering met de Voorlichting
van de Raad van State doen als het gaat om de doorrekening van de
kosten van de ACM? Welke vervolgstappen gaat de regering nemen?
Antwoord
Naar aanleiding van de voorlichting van de Raad van State is een
interdepartementale werkgroep ingesteld die zal bezien wat deze
voorlichting betekent voor het kabinetsbeleid over doorberekening van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

52

toezicht- en handhavingskosten zoals neergelegd in het rapport «Maat
houden 2014». Nadat deze interdepartementale werkgroep haar bevindingen heeft gepresenteerd, zal het kabinet hierover een besluit nemen.
Vervolgens zal worden bekeken in hoeverre dit gevolgen heeft voor de
doorberekening van de toezichtskosten van de ACM. Tot die tijd blijft het
huidige kabinetsbeleid de basis voor doorberekening van tarieven door
toezichthouders aan het bedrijfsleven.
173. Bij de eerste evaluatie van ACM concluderen onderzoekers dat op
onderdelen nog verbetering kan plaatsvinden; welke onderdelen kunnen
nog verbeterd worden?
Antwoord
De evaluatie van de ACM die ik december 2015 aan uw Kamer stuurde,
laat zien dat de ACM over het algemeen doeltreffend is. De ACM heeft een
bijdrage geleverd aan goed functionerende markten en aan het
beschermen van de consument. Tegelijkertijd blijkt dat op onderdelen nog
verbetering kan plaatsvinden. Zo kan de gepercipieerde afschrikwekkende
werking nog verbeteren en is er verbeterpotentieel in de doorlooptijden.
De ACM heeft in haar reactie op de evaluatie laten weten dat zij de
aanbevelingen uit de evaluatie ziet als een bevestiging dat zij aandacht
besteedt aan de juiste onderwerpen. De ACM zal aandacht aan deze
onderwerpen blijven geven. Ik blijf in gesprek met de ACM over haar
inspanningen tot verdere verbeteringen. Voor verdere uitwerking van
mogelijke verbeterpunten verwijs ik u naar de betreffende evaluatie en
Kamerbrief (Kamerstuk 25 268, nr.132).
174. Wat is de verhouding tussen verplichte Europese communautaire
statistieken, andere wettelijke statistieken en niet-wettelijke statistieken en
hoe groot is de overlap hiertussen?
Antwoord
Het CBS produceert de volgende statistieken:
– Verplichte communautaire (Europese) statistieken op basis van artikel
4 Wet op het Centraal Bureau van de Statistiek. Het betreft statistische
informatie over Nederland, die verplicht is vanuit Europese wetgeving.
Enkele voorbeelden zijn overheidstekort en -schuld, bbp, inflatie,
internationale handel, ziekenhuiszorg, onderwijsinstellingen, asiel en
verblijf.
– Nationaal verplichte statistieken. In enkele nationale wetten zijn
verwijzingen opgenomen naar statistische informatie die door het CBS
wordt geproduceerd (zoals de cao-lonen o.b.v. artikel 402a boek 1 BW).
– Niet-verplichte statistieken. Deze statistieken vinden hun wettelijke
basis in artikel 3 van de CBS-wet: het van overheidswege statistisch
onderzoek verrichten ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap.
De Rijksbijdrage in de EZ-begroting van 2017 aan het CBS bedraagt 141,6
miljoen euro. Circa 96% van de Rijksbijdrage is bestemd voor de productie
van (Europese) verplichte statistieken, de resterende ca. 4% van de
Rijksbijdrage is bestemd voor de productie van niet-verplichte statistieken.
Voor enkele (onderdelen van) Europees verplichte statistieken geldt
tevens een nationale verplichting. Met een nationale verplichting wordt
hier bedoeld dat in Nederlandse wetten verwijzingen naar officiële
CBS-statistieken zijn opgenomen. Deze «overlap» (Europees verplichte
statistieken waarvoor tevens een nationale verplichting geldt) bedraagt
minder dan 1% van het totaal van Europees verplichte statistieken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

53

Het aantal nationaal verplichte statistieken, dat niet tevens Europees
verplicht is, is slechts beperkt (minder dan 1% van het totale statistiekprogramma van CBS).
175. Als roamingtarieven onder druk staan mede door initiatief van de EU
om te streven naar Roaming Like At Home, waar is dan het uitgangspunt
op gebaseerd dat de ontvangstbudgetten naar boven worden bijgesteld?
Antwoord
Vanwege de verlenging van de UMTS-vergunningen van KPN, Vodafone
en T-mobile over de periode 31 december 2016 tot en met 31 december
2020 wordt het ontvangstenbudget naar boven bijgesteld. De ontvangsten
betreffen de gehele periode en vinden vooraf plaats. Door de vragensteller lijkt een verband te worden gesuggereerd tussen de verlengingsprijzen voor de vergunningen in de 2.100 MHz band en de effecten van
voorstellen over internationale roaming. Dat verband is er niet.
176. Hoeveel werknemers zijn werkbaar in de zogenaamde «fossiele
industrie»? Kan een uitsplitsing worden gemaakt naar opleidingsniveau?
Antwoord
Uit de projecties in de Nationale Energieverkenning 2015 blijkt dat er in
activiteiten die gerelateerd zijn aan conventionele energie in 2016 rond de
60.000 voltijdsbanen zijn. Hierbij wordt geen uitsplitsing gemaakt naar
opleidingsniveau.
177. Hoeveel werknemers zijn werkbaar in de kolencentrales? Kan een
uitsplitsing worden gemaakt naar opleidingsniveau per kolencentrale?
Antwoord
In het kader van het onderzoek naar de uitfasering van de kolencentrales
worden ook de werkgelegenheidseffecten onderzocht. De resultaten
daarvan worden meegenomen in de besluitvorming over kolencentrales,
waarover uw Kamer eind november wordt geïnformeerd.
178. Hoeveel werknemers zijn werkbaar in de Rotterdamse haven? Kan
een uitsplitsing worden gemaakt naar opleidingsniveau en sectoronderdeel?
Antwoord
Uit de meest recente Havenmonitor (opgesteld december 2015) blijkt dat
in 2014 in de regio Rotterdam-Rijnmond 93.862 personen werkzaam
waren in direct aan de zeehaven gerelateerde banen. Van deze
werknemers was 64% werkzaam in de sector transport & logistiek, 21% in
de industrie, 9% in de groothandel en 6% in de overige dienstverlening.
Een uitsplitsing van de werkgelegenheid in de Rotterdamse haven naar
opleidingsniveau is niet beschikbaar.
179. Hoeveel banen zijn het komend decennium te verwachten in de
zogenaamde «groene sector» en als gevolg van de energietransitie? Is een
uitsplitsing te maken naar sector, bijvoorbeeld installatie, woningisolatie,
maakindustrie, dienstverlening, enzovoort?
Antwoord
In de Nationale Energieverkenning 2015 wordt aangegeven dat er door
het Energieakkoord in de periode tussen 2014 en 2020 netto 80.000 extra
arbeidsjaren aan werkgelegenheid wordt gecreëerd. Onderstaand is een
uitsplitsing gegeven op basis van de NEV 2015 van de hoeveelheid
voltijdbanen die er in 2020 in verschillende sectoren worden verwacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

54

Sector

Modelberekening verwachte
voltijdbanen in 2020

Productie hernieuwbare energie
Activiteiten uit investeringen in warmte (niet biomassa)
Activiteiten uit investeringen biomassa en afval
Activiteiten uit investeringen in wind
Activiteiten uit investeringen in zon
Activiteiten uit investeringen in elektrisch vervoer
Activiteiten uit investeringen in energiebesparing

4.700
1.800
4.700
12.300
11.600
4.100
31.200

Een projectie voor de periode na 2020 is niet voorhanden.
180. Wordt de Nederlandse Franchise Code wettelijk verankerd? Zo ja, wat
is de voortgang?
Antwoord
Ja, de Nederlandse Franchise Code (NFC) wordt wettelijk verankerd. Het
streven is gericht op handhaving van de zelfregulering door de inhoudelijke regels voor de sector in de Nederlandse Franchise Code te versterken
met een wettelijke verankering die ertoe leidt dat ondernemingen in de
franchisesector de NFC niet zomaar naast zich neer kunnen leggen.
Verschillende opties voor wettelijke verankering van de NFC zijn inmiddels
verkend.
181. Is de miljoen euro verhoging van de gelden voor de ontwikkelingsmaatschappijen een investeringsbedrag of moet het gebruikt worden voor
de apparaatskosten van de ontwikkelingsmaatschappijen?
Antwoord
De 1 miljoen euro per jaar per Regionale Ontwikkelingsmaatschappij is
bedoeld als een subsidie voor de apparaatskosten van de ontwikkelingsmaatschappijen.
182. Welke middelen zijn er beschikbaar voor de cross-over
TKI-toeslagen? Is dat afkomstig uit één TKI en zo ja, uit welke? Wie bepaalt
dat?
Antwoord
Er is geen apart budget geoormerkt voor specifiek cross-over projecten.
De TKI’s kunnen onderling afspraken maken over cross-sectorale
projecten. Voor het doorsnijdende thema Biobased kan het TKI Biobased
Economy net als de andere TKI’s aanvragen doen voor TKI-toeslag op
basis van vastgelegde en gerealiseerde private bijdragen. Voor het
doorsnijdend thema ICT bestaat geen afzonderlijk TKI. Wel kunnen er
aanvragen voor TKI-toeslag worden gedaan op basis van de Innovatieagenda ICT.
Voor de doorsnijdende thema’s ICT en Biobased Economy zijn bij het
innovatiecontract voor 2016 en 2017 afspraken gemaakt. Voor 2017 wordt
voor Biobased economy een inzet van NWO van 4,6 miljoen euro
geleverd. Voor ICT is in het innovatiecontract een bedrag opgenomen van
19,36 miljoen euro vanuit TNO, NWO en EZ. Vanuit ECN en TNO wordt in
2017 een inzet verwacht van 3,8 miljoen euro voor het thema biobased
economy.
183. Waarom wordt er specifiek aandacht besteed aan brainport
Eindhoven en niet aan andere steden?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

55

EZ heeft actieve partnerschappen met regio’s en steden verspreid in
Nederland.
De Brainport regio Eindhoven is van bijzondere betekenis voor het
verdienvermogen van Nederland. De R&D-uitgaven, economische groei
en arbeidsproductiviteit liggen boven het landelijk gemiddelde. Voor de
snel groeiende innovatieve maakindustrie in de regio is de aanwezigheid
van internationaal talent en kenniswerkers bij uitstek een sleutelfactor.
Daarvoor is een internationaal concurrerend vestigingsklimaat en
voorzieningenniveau, waaronder internationaal onderwijs, cruciaal. De
Brainportregio, met Eindhoven als centrumstad, is hiervoor zelf verantwoordelijk en ontvangt onder andere middelen uit het Gemeentefonds.
De fondsbeheerders hebben de Stuurgroep Herziening Financiële
verhoudingen ingesteld om voor de langere termijn te bezien wat de rol
van economische groei in de verhoudingen van het Gemeentefonds kan
zijn. Een eerdere lening aan de gemeente Eindhoven is kwijtgescholden.
De facto was dit geld eerder reeds beschikbaar voor dezelfde regio.
184. Waarvan wordt de kwijtschelding van de lening van zeven miljoen
euro aan de internationale school Eindhoven van gedekt?
Antwoord
De kwijtschelding van de lening is, gespreid over de periode tot en met
2030, op artikel 2 verwerkt binnen het totaal van de ontvangstenraming.
185. Hoe komt het dat de bijdragen aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) in 2016 € 1 mln hoger uitvallen?
Antwoord
In 2016 was er budget gereserveerd voor een eventuele ROM Noordvleugel. Gedurende dit jaar werd duidelijk dat er bestuurlijk gezien
onvoldoende draagvlak is voor een ROM Noordvleugel. Daardoor is er
vanaf 2017 en verder geen budget meer voor gereserveerd. Hierdoor valt
het budget in 2016 1 miljoen euro hoger uit dan in andere jaren.
186. Is het budget voor de MIT-regeling in 2015 volledig uitgeput?
Antwoord
De MIT-regeling wordt voor een deel uitgevoerd door RVO (het landelijke
deel) en voor een deel decentraal door provincies. Voor het landelijke
gedeelte was in 2015 21,1 miljoen euro budget, dit bedrag is geheel
uitgegeven. Voor het decentrale deel was er in een enkele regio sprake
van een beperkte onderuitputting; de regio’s hebben deze onderuitputting
in 2015 toegevoegd aan het beschikbare bedrag voor 2016.
188. Waarom is ervoor gekozen om 3 miljoen euro te bezuinigen op de
MIT-regeling?
Antwoord
Er is voor 2017 geen sprake van een bezuiniging op de MIT-regeling. Door
het amendement Van Veen-Vos13 is het budget voor de MIT-regeling
opgehoogd voor de jaren 2015 en 2016. Vanaf 2017 is het budget van de
MIT-regeling weer terug op het oorspronkelijke niveau.
189. Welke verandering in het takenpakket ligt aan de grondslag van de
tijdelijke verhoging in 2016–2018 van de bijdrage aan het Agentschap
Telecom?

13

Vergaderjaar 2014–2015, Kamerstuk 34 000-XIII nr. 17.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

56

Antwoord
De verhoging van de bijdrage aan het Agentschap Telecom vloeit voort uit
de nieuwe taken die Agentschap Telecom heeft voor het toezicht op
vertrouwensdiensten en die het krijgt voor toezicht op elektronische
identificatiemiddelen. Op 1 juli 2016 is het onderdeel vertrouwensdiensten
van de eIDAS-verordening in werking getreden. Deze verordening
verplicht lidstaten onder meer tot het uitvoeren van toezicht op de
vertrouwensdiensten. Onder vertrouwensdiensten worden elektronische
handtekeningen, -zegels, -tijdstempels, -bezorgdiensten en certificaten
voor de authenticatie van websites verstaan. In Nederland wordt het
toezicht op deze diensten bij Agentschap Telecom belegd. Daarnaast
bereidt Agentschap Telecom het houden van toezicht op elektronische
identificatiemiddelen voor. Het gaat om structurele toezichtstaken
waarvoor ook na 2018 financiering nodig is en geregeld wordt.
190. Is het budget van de TKI-toeslag in 2015 volledig uitgeput?
Antwoord
In 2015 is het kasbudget voor de TKI-toeslag bij de Najaarsnota vastgesteld op 53, miljoen euro. De uiteindelijke realisatie ultimo 2015 bedroeg
54,6 miljoen euro. Dit betekent dat het kasbudget met 1,6 miljoen euro is
overschreden.
191. Hoeveel van het budget voor de TKI-toeslag in 2016 is reeds
uitgeput?
Antwoord
Voor 2016 is 76 miljoen euro kasbudget beschikbaar. Aanvragen kunnen
gedurende het jaar worden ingediend. Op dit moment behandelt RVO de
aanvragen met sluitingsdatum 16 september jl. (programmatoeslag). De
aanvragen voor projecttoeslag konden nog tot 14 oktober jl. worden
ingediend. Ik verwacht een volledige uitputting van het budget.
192. Kunt u een overzicht geven van alle lopende Small Business
Innovation Research (SBIR)-regelingen?
Antwoord
Hierbij het overzicht van alle lopende SBIR-regelingen:
• Flexibilisering Nederlandse Gassamenstelling 2013 vraagt nieuwe
producten en diensten om efficiënt, flexibel en veilig gas te blijven
gebruiken;
• Voer- en managementmaatregelen ter voorkoming van ammoniakemissie;
• Maatregelen ter voorkoming van ammoniakemissie bij het uitrijden
van mest;
• Vergroening van het Nederlandse gas: oplossingen zoeken voor een
variabele duurzame gassamenstelling;
• Verduurzaming van NL voedselketen;
• Minder ammoniak door innovatief voer en management;
• Ammoniakreductie en extra doelstelling;
• Satellietdatagebruik die bijdragen aan de efficiëntie en effectiviteit van
inspecties bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit;
• Flexibele verbruiksapparatuur;
• Satellietdatagebruik bij natuurbrandbeheersing;
• SBIR Flexibel gebruik duurzame gassen;
• SBIR topsectoren Mobiliteit economische kernen in de regio Twente;
• SBIR Topsectoren Minder geluid langs de provinciale weg;
• SBIR Topsectoren Functionele Barrière;
• SBIR Topsectoren Versterking bestuurlijke informatiepositie;
• SBIR Topsectoren Actieve ouderen in Nederland;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

57

•
•
•
•

SBIR Geïntegreerde satelliet value adding diensten voor de sector
Agro & Voedselzekerheid;
SBIR Geïntegreerde satelliet value adding diensten voor de sector
Stedelijke ontwikkeling in Delta’s;
SBIR Geïntegreerde satelliet value adding diensten voor de sector
Energie;
SBIR Inspectie waterschap Rijnland.

193. Welke mate van toerismespreiding bereikt het Nederlands Bureau
voor Toerisme en Congressen (NBTC) met de huidige begrote subsidie?
Antwoord
EZ verstrekt jaarlijks een subsidie van 8.469.000 euro aan NBTC gericht op
het bevorderen van Nederland als aantrekkelijke bestemming voor
vakanties, zakelijke bijeenkomsten en congressen.
Met dit budget wordt onder ander gewerkt aan de Holland City strategie,
gericht op de spreiding van toeristen in tijd en ruimte.
In 2015 heeft EZ eenmalig 400.000 euro extra ter beschikking gesteld om
de hiertoe opgestelde verhaallijnen verder uit te werken en te realiseren.
Dit jaar zijn de eerste verhaallijnen geïntroduceerd, waaronder Van
Mondriaan tot Dutch Design en Nederland Waterland. De provincies, die
verantwoordelijk zijn voor het provinciaal toerismebeleid, dragen ook bij
aan het realiseren en exploiteren van deze lijnen en zijn daarmee een
belangrijke partner om van de lijnen een succes te maken. NBTC geeft aan
dat over deze langetermijnstrategie op dit moment nog geen concrete
resultaten beschikbaar zijn.
194. Hoeveel procent van de aanvragen op de MIT-regeling zijn
goedgekeurd?
Antwoord
In 2015 zijn in totaal 1661 aanvragen gedaan binnen de MIT, waarvan 1059
zijn gehonoreerd. Het slagingspercentage lag daarmee op ongeveer 64%.
Voor 2016 beschikt EZ nog niet over volledige cijfers.
195. Kunnen eenmanszaken ook gebruik maken van de WBSO?
Antwoord
Ja, onder de WBSO valt ook de S&O-aftrek in de Wet inkomstenbelasting
2001. Deze kent een budget van 8 miljoen euro en is gericht op zelfstandigen die aan S&O doen en inkomstenbelasting betalen.
196. Hoeveel bedrijven zijn er totaal in Nederland, inclusief en exclusief
eenmanszaken?
Antwoord
Er zijn volgens het CBS in het derde kwartaal van 2016 ca. 1,58 miljoen
bedrijven in Nederland. Deze zijn in te delen naar het aantal personen dat
er werkzaam is en naar de juridische vorm (eenmanszaak). Er zijn in het
derde kwartaal van 2016 ca. 1,22 miljoen bedrijven waar 1 persoon
werkzaam is en er zijn 993.000 eenmanszaken. Een eenmanszaak is niet
per definitie een bedrijf waar maar 1 persoon werkzaam is en niet alle
bedrijven waar 1 persoon werkzaam is heeft eenmanszaak als juridische
vorm. Dat maakt dat er verschillen zijn in de aantallen
197. Hoe wordt het retourpercentage bij Horizon2020 berekend?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

58

De data op basis waarvan het retourpercentage berekend wordt, zijn
afkomstig uit de database van de Europese Commissie over Horizon 2020.
Met deze database kan bepaald worden wat de totale omvang is van aan
Nederlandse partijen, met name kennisinstellingen en bedrijven,
toegekende bedragen. Dit aandeel wordt afgezet tegen het totale budget
van Horizon 2020 in een bepaald jaar.
199. Is in de WBSO een maximum totaalbedrag ingebouwd?
Antwoord
Nee.
200. Hoeveel extra private investeringen in R&D lokt de WBSO jaarlijks
uit?
Antwoord
Om een indicatie te geven van de extra investeringen die de WBSO
jaarlijks uitlokt, kan gekeken worden naar evaluaties. Het IMF gaat er in
een recente studie van uit dat het verlagen van de kosten van private R&D
een elasticiteit van −1 kent.14 Deze elasticiteit komt er op neer dat het
verlagen van de kosten van private R&D met één euro (via fiscale
ondersteuning of subsidies) leidt tot extra investeringen in R&D ter
waarde van één euro. In de WBSO-evaluatie is een hogere multiplier
geconstateerd. In die evaluatie is geconcludeerd dat de extra
R&D-loonuitgaven per euro WBSO 1,77 euro bedragen.15
Als de cijfers uit de WBSO-evaluatie worden doorvertaald naar het totaal
aan extra private investeringen dan betekent de daar gevonden multiplier
(1,77) dat een WBSO-budget van 1.213 miljoen eurp in totaal 2.147
miljoen euro aan private investeringen in R&D uitlokt.16 Uitgaande van de
door het IMF gebruikte multiplier lokt de WBSO 1.213 miljoen euro aan
private investeringen uit.
Een prijselasticiteit van –1 kan volgens het IMF worden beschouwd als
een goede globale consensus van schattingen in de internationale
literatuur. Het ontwerp en de uitvoering van fiscale instrumenten zijn
volgens het IMF medebepalend voor de effectiviteit ervan. Het geven van
een korting op de loonkosten van R&D-medewerkers of op R&D-uitgaven
(zoals het geval is bij de WBSO) wordt door het IMF positief belicht.
201. Waarom zijn er voor Qredits geen uitgaven geraamd op de
begroting?
Antwoord
Qredits heeft voor de komende jaren voldoende financiering door middel
van leningen van de banken en EIB.
202. Waarom is gekozen voor een fiscale regeling voor het verlagen van
gebruikelijk loon?
Antwoord
De gebruikelijkloonregeling is veelvuldig door startups genoemd als
knelpunt in de Nederlandse fiscaliteit. Naast deze maatregel is ook
gekeken naar de ideeën uit de startupsector, voor het fiscaal aantrekkelijk
maken van werknemersparticipatie en investeringen in startups en mkb.
14

IMF, Fiscal Monitor, april 2016
Evaluatie WBSO 2006–2010, EIM, februari 2012
16
De € 1.213 miljoen wbso-budget bestaat uit € 8 miljoen voor de Aftrek speur- en ontwikkelingswerk en € 1.205 miljoen voor de Afdrachtvermindering speur- en ontwikkelingswerk.
15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

59

Een aanpassing van de gebruikelijkloonregeling bleek het beste te passen
binnen de randvoorwaarden dat de maatregel uitvoerbaar en
handhaafbaar moet zijn, Europeesrechtelijk houdbaar moet zijn en moet
passen binnen het beschikbare budget.
203. Klopt het dat startups nu al bij de belastingdienst verlaging van het
gebruikelijk loon kunnen aanvragen?
Antwoord
Ja, afhankelijk van de feitelijke situatie en winstgevendheid. Het proces
wordt echter door sommige startups ervaren als tijdrovend met een
onzekere uitkomst.
Doordat de dga als gevolg van de voorgestelde maatregel zichzelf minder
loon hoeft uit te betalen, blijft er met deze maatregel meer geld in de
startup beschikbaar om te kunnen groeien.
204. Is er onderzoek gedaan naar de behoefte van startups voor een
fiscale regeling om het gebruikelijk loon te verlagen?
Antwoord
Hier is meermaals met de startupsector over gesproken en ook StartupDelta heeft namens de startupsector ideeën aangedragen. Ook stond deze
maatregel in de voorstellen van de agenda StartupNL van het Lid Lucas.
205. Wat zijn de uitvoeringskosten van alle fiscale maatregelen in de tabel
op pagina 57?
Antwoord
De uitvoeringskosten van deze fiscale maatregelen zijn onderdeel van de
totale begroting van de Belastingdienst. De uitvoeringskosten van
individuele regelingen wordt niet systematisch separaat bijgehouden door
de Belastingdienst. Bij evaluaties van fiscale regelingen maakt de
Belastingdienst zoveel mogelijk de uitvoeringskosten inzichtelijk. Bij
evaluaties van de verschillende fiscale regelingen wordt aandacht besteed
aan de uitvoeringskosten die, als gevolg van de geïntegreerde werkwijze
bij de Belastingdienst, deels uit schattingen zullen bestaan.
206. Hoe wordt kennisbenutting gemeten in de tabel bovenaan?
Antwoord
Kennisbenutting bij TO2 wordt jaarlijks door een onafhankelijk bureau
gemeten door middel van een vragenlijst die de gebruikers (klanten bij
overheden en bedrijven) vraagt naar het nut van de geleverde kennis en
het gebruik daarvan binnen twee jaar voor een nieuw product of proces,
voor beleidsvorming of als basis voor vervolgonderzoek.
207. Wat is de bijdrage van de Netherlands Foreign Investment Agency
(NFIA) geweest in het financieren van de genoemde projecten en is deze
meer dan non-materieel geweest?
Antwoord
De NFIA faciliteert buitenlandse bedrijven die internationale activiteiten in
Nederland opzetten of uitbreiden. Daarnaast richt ze zich op de promotie
van Nederland in het buitenland. De NFIA financiert echter geen investeringen. De bijdrage is derhalve € 0.
208. Welk bedrag krijgt het Agentschap Telecom extra voor het
overnemen van de taak van de ACM inzake het toezicht op vertrouwensdiensten die onder de Europese Electronic Identity and Assurance

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

60

Services verordening (eIDAS)-verordening vallen? Hoeveel wijkt dit
bedrag af van het bedrag dat de ACM daar voor ontving?
Antwoord
De Autoriteit Consument en Markt (ACM) hield alleen toezicht op de Wet
Elektronische Handtekeningen. Dit toezicht kostte in 2015 237.000 euro
(personele en materiële kosten). Het toezicht van Agentschap Telecom
(AT) omvat de vertrouwensdiensten van de eIDAS-verordening. Onder
vertrouwensdiensten worden elektronische handtekeningen, elektronische
zegels, elektronische tijdstempels, diensten voor aangetekende elektronische bezorging en certificaten voor de authenticatie van websites
verstaan. Naast een uitbreiding van het aantal vertrouwensdiensten
waarop toezicht wordt gehouden is er tevens sprake van intensivering van
de toezichtstaak. Als opvolging van de aanbeveling van de Onderzoeksraad voor Veiligheid na de DigiNotarzaak is de rol van het toezichthouder aangepast waardoor AT meer direct toezicht houdt, terwijl ACM
tweedelijns toezicht hield. Met de uitbreiding en intensivering van het
toezicht is de benodigde capaciteit verhoogd naar jaarlijks 1.325.000 euro.
Er is ten opzichte van de daadwerkelijke inzet en realisatie – onder ACM –
in 2015, dus sprake van een toename van de kosten van 1.088.000 euro.
209. Hoe wordt de verantwoordelijkheidsverdeling tussen de Ministeries
van EZ en BZK als het gaat om het toelaten van buitenlandse vertrouwensdiensten zoals bedoeld in de eIDAS-verordening?
Antwoord
Ik ben verantwoordelijk voor de implementatie van de eIDAS-verordening
in Nederland. Daarbij werk ik samen met de Minister van BZK. Voor
elektronische identificatiemiddelen uit andere lidstaten geldt dat deze bij
de Europese Commissie genotificeerd moeten worden. Onderdeel van
deze notificatie is een onderlinge toetsing waaraan medewerkers van mijn
ministerie deel zullen nemen.
Na afronding van de notificatieprocedure moet Nederland de betreffende
elektronische identificatiemiddelen uit andere lidstaten accepteren. Ik
beheer het knooppunt dat nodig is om grensoverschrijdende acceptatie
van elektronische identificatiemiddelen technisch mogelijk te maken. Voor
elektronische handtekeningen, zegels, tijdstempels, diensten voor
aangetekende elektronische bezorging en certificaten voor de authenticatie van websites (vertrouwensdiensten) geldt dat de zogeheten niet
gekwalificeerde varianten zonder voorafgaande toetsing in andere
lidstaten kunnen worden gebruikt. Een voorafgaande toetsing door de
toezichthouder is bij de zogeheten gekwalificeerde vertrouwensdiensten
wel verplicht.
210. Welke ontwikkeling, absoluut en relatief, is er te zien in het aantal
ondernemers dat hun zaken met de overheid digitaal afhandelen in de
afgelopen vier jaar?
Antwoord
In het regeerakkoord is opgenomen dat burgers en bedrijven uiterlijk in
2017 hun zaken met de overheid digitaal kunnen afhandelen. Het
programma Digitaal 2017 meet daarom de ontwikkeling in het aanbod aan
digitale overheidsdiensten. Over het gebruik van deze diensten door
burgers en bedrijven worden op het niveau van het programma Digitaal
2017 geen gegevens bijgehouden.
De Minister van Binnenlandse Zaken en ik rapporteren sinds het
verschijnen van de visiebrief Digitale Overheid in 2013 regelmatig aan de
Tweede Kamer over de voortgang op de kabinetsdoelstelling Digitaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

61

2017. De laatste voortgangsrapportage geeft een positief beeld over het
aanbod aan digitale diensten17. De score voor diensten en producten
waarvan veel gebruik wordt gemaakt, de zogenoemde volumediensten,
was eind 2015 70% tot 100% digitale beschikbaarheid. Bij de grote
uitvoeringsorganisaties van de rijksoverheid ligt dit percentage op het
hoogste niveau. De zogenaamde digitale volwassenheid van de digitale
diensten bedroeg in 2015 gemiddeld 68%. Hiermee wordt uitgedrukt in
hoeverre sprake is van een geavanceerde toepassing. In november stuurt
de Minister van BZK de voortgangsrapportage over 2016 aan de Kamer.
Over het gebruik van enkele digitale voorzieningen voor bedrijven worden
wel gegevens verzameld, onder meer ten behoeve van de monitor van de
Generieke Digitale Infrastructuur (GDI)18. Uit deze gebruikscijfers blijkt dat
het gebruik van eHerkenning – waarmee bedrijven zich digitaal identificeren bij het zakendoen met de overheid – sinds 2012 aanzienlijk is
toegenomen. In 2012 waren er 50.000 middelen uitgegeven, waarmee
ondernemers terechtkonden bij 40 aangesloten overheidsorganisaties.
Medio 2016 waren er 270.000 middelen bij meer dan 200.000 bedrijven
waarmee zaken kunnen worden gedaan met 210 aangesloten overheidsorganisaties. In de eerste helft van 2016 zijn hiermee 4 miljoen authenticaties uitgevoerd, ten opzichte van 677.000 authenticaties in geheel 2012.
211. Het klantwaarderingscijfer voor de KvK is nu een 7,1. Waar ligt de
ambitie?
Antwoord
In 2016 stapt KvK voor het meten van de waardering over op het meten
van de Net Promotor Score (NPS). De KvK hanteert deze nieuwe score
voor het formuleren van haar ambitie.
Hierbij wordt gemeten hoe klanten van de Kamer van Koophandel, de
producten en/of diensten aanbevelen bij een collega of zakenrelatie. De
NPS wordt verkregen door het verschil te berekenen tussen het
percentage Promotors (zij die een score van 9 of 10 geven) en het
percentage Criticasters (respondenten die een score van 0 tot 6 geven). Dit
is een gangbare (internationale) meetmethodiek.
De NPS in het tweede kwartaal van 2016 was –16. De ambitie voor 2017 en
2018 is om deze score (ten opzichte van 2016) met 2 respectievelijk 6
punten te laten groeien.
Het vergroten van de waardering moet worden gerealiseerd met onder
andere het verder oplossen van knelpunten in de dienstverlening en het
vergroten van het klantgemak.
212. Zou een hogere maximumreserve voor de BMKB leiden tot een ander
beleid inzake premies voor deze regeling?
Antwoord
Nee. Het kabinet wil overheidsmiddelen zo efficiënt mogelijk gebruiken
binnen de opzet van de regeling en geeft daarom opvolging aan de
aanbeveling van de evaluatiewerkgroep om de kostendekkendheid van de
regeling te vergroten. Daartoe wordt de premie voor inzet van de regeling
verhoogd van gemiddeld 3,6% naar gemiddeld 4,8%. Zonder deze
verhoging zouden de jaarlijks beschikbare begrotingsmiddelen tekort
schieten, en zou de begrotingsreserve structureel aangevuld moeten
worden uit andere posten op de EZ-begroting.
213. Welke financiële ruimte zit er in het Toekomstfonds?
17
18

Kamerstuk 29 697, nr. 23.
Bijlage bij Kamerstuk 26 643.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

62

218. Hoeveel miljoen zit er in het toekomstfonds, is dat nog steeds het
startkapitaal van 200 miljoen euro?
Antwoord op de vragen 213 en 218
In de periode 2015–2021 is er binnen het Toekomstfonds een bedrag van
in totaal 1.149 miljoen euro beschikbaar. Dit bestaat uit leningen die
beschikbaar zijn voor enerzijds mkb-financiering en startups en anderzijds
voor investeringen in fundamenteel en toegepast onderzoek. Het
startkapitaal van 200 miljoen euro is evenredig verdeeld over deze twee
hoofdcategorieën van het fonds. Op blz. 66 van de EZ-begroting is een
overzicht opgenomen van de binnen het Toekomstfonds beschikbare
middelen in deze periode.
214. Zijn er aanvragen gedaan door TO2-instellingen bij het Toekomstfonds die positief dan wel negatief zijn beoordeeld?
Antwoord
Ja. Zo zijn er voor de eerste tender van de regeling Toekomstfondskrediet
voor Onderzoeksfaciliteiten 13 aanvragen gedaan, waarvan 6 door
TO2-instellingen. Begin juni 2016 zijn 10 projecten gehonoreerd, waarvan
4 van TO2-stellingen.
215. Kunt u meer vertellen over de «co-investeringsregeling» voor het
mkb? Wat houdt dit in?
Antwoord
Het gaat om een co-investeringregeling voor startups en het mkb. Bij een
co-investerings-regeling investeert de overheid mee met de markt, in dit
geval met kleinere private investeerders.
Het geld dat zij inbrengen wordt verdubbeld en de overheid tracht wat te
doen aan de risico-rendementsverhouding, zodat het voor hen aantrekkelijker wordt om in startups en het mkb te investeren. Met deze systematiek
heeft de overheid al meer dan 10 jaar ervaring in de SEED-capital
regeling. De mogelijkheid om hier bij aan te sluiten met de doelgroep van
de kleinere private investeerders wordt op dit moment dan ook bezien,
zodat er geen nieuwe regeling nodig is.
216. Kunt u toelichten waarom de meevallers uit de gasbaten niet in het
Toekomstfonds terecht komen?
Antwoord
Het Toekomstfonds wordt mede gevoed met eventuele meevallers uit de
aardgasbaten. Er is sprake van meevallers voor het Toekomstfonds
wanneer de gerealiseerde aardgasbaten in een bepaald jaar hoger zijn
dan de actuele ijklijn van de aardgasbaten in dat jaar die voor het
Toekomstfonds is opgesteld.
Sinds de oprichting van het Toekomstfonds is er geen sprake geweest van
een meevaller uit de gasbaten ten opzichte van de voor het Toekomstfonds relevante ijklijn.
Zie ook het antwoord op vraag 118 en de toelichting op begrotingsartikel
3 van de EZ-begroting 2017, blz. 70.
217. Wat is toe nu toe de meerwaarde geweest van de oprichting van het
Toekomstfonds?
Antwoord
Het toekomstfonds bevat zowel bestaande financieringsinstrumenten
zoals de Seed Capital regeling, het Innovatiekrediet, DVI en ROM’s, als
nieuwe instrumenten gericht op onderzoek. Hiermee wordt gezorgd voor
een blijvende samenhang tussen middelen en instrumenten voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

63

mkb-financiering. Voor het onderzoeksdeel heeft de oprichting geleid tot
de financiering van onderzoeksfaciliteiten van de instellingen voor
toegepast onderzoek (TO2), universiteiten, hogescholen en private
onderzoeksinstellingen die nodig zijn voor succesvol onderzoek en
innovatie. Het Toekomstfonds vormt zo een stimulans voor oplossingen
voor maatschappelijke vraagstukken en draagt bij aan het toekomstig
verdienvermogen. Het voordeel van een fonds is dat de middelen over de
jaren heen flexibel beschikbaar blijven.
Voldoende beschikbaarheid van risicokapitaal in Nederland voor
snelgroeiend en innovatief bedrijfsleven vergroot de economische groei,
werkgelegenheid, productiviteit en het innovatievermogen van Nederland.
Op deze risicokapitaalmarkt bestaat een nauwe samenwerking met het
Europees Investeringsfonds (EIF) en is gezamenlijk het Dutch Venture
Initiative (DVI) van Economische Zaken, EIF en de regionale ontwikkelingsmaatschappijen Oost NV en BOM opgericht. Op 31 maart jl. is het tweede
DVI-fonds gelanceerd, waardoor aanvullend 200 miljoen euro investeringskapitaal beschikbaar is gekomen voor private investeringsfondsen
gericht op snel groeiende innovatieve bedrijven. Vanuit het startkapitaal
Toekomstfonds is hiervoor 100 miljoen euro ingezet. De resterende 100
miljoen euro zijn beschikbaar gesteld door het EIF.
219. Zijn er geen opbrengsten geraamd bij de Dutch Venture Initiative II?
Antwoord
Er zijn vooralsnog geen terugontvangsten geraamd in het kader van de
Dutch Venture Initiative II. Omdat dit meerjarencijfers zijn, zullen deze
terugontvangsten bij de Voorjaarsnota 2017 geraamd worden.
220. Hoe groot is het percentage dividend dat bijdraagt aan de revolverendheid van MKB-financiering?
Antwoord
Bij de instrumenten voor innovatief mkb van het Toekomstfonds is alleen
bij de Regionale Ontwikkelings Maatschappijen sprake van mogelijke
dividenduitkeringen. Bij de andere onderdelen van het Toekomstfonds is
deze vorm van uitkering niet aan de orde.
In 2015 was er een ontvangst van 10 miljoen euro uit hoofde van een
dividenduitkering van de NOM.
221. Kunt u de inhoudelijke achtergrond geven bij Smart Industry, Proof of
Concept en Thematische Technology Transfer?
Antwoord
Smart Industry gaat over de digitalisering van de industrie (zie ook vraag
70). Het gaat om een combinatie van nieuwe productietechnologie,
software en informatietechnologie. Het doel is een meer concurrerende
industrie in Nederland. Om Smart Industry in de praktijk te brengen
moeten de nodige technologische, organisatorische en economische
barriëres worden overwonnen. Om bedrijven hierbij te helpen zijn in het
kader van de Actieagenda Smart Industry proeftuinen opgezet: Smart
Industry Fieldlabs. Hierin kunnen bedrijven met behulp van kennisinstellingen smart industry oplossingen uitontwikkelen en testen.
De faciliteit voor de financiering van Proof of Concept (POC) zorgt ervoor
dat onderzoekers sneller hun concept of product kunnen door ontwikkelen
en uiteindelijk op de markt kunnen brengen. POC wordt opgenomen als
onderdeel van de regeling «vroege fase financiering (verder VFF)». De
vorm van POC is identiek aan de vorm van VFF, te weten een haalbaarheidsstudie naar commercieel potentieel (fase 1), gevolgd door een lening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

64

aan de start up (fase 2). Het gaat om een lening die in de jaren 3 t/m 8 na
verstrekking van de lening terugbetaald moet worden. Dit bezien we in het
licht van het gehele pallet aan instrumentarium van het Toekomstfonds,
met als doel om de innovatieketen van kennis naar markt te sluiten voor
academische en TO2-starters.
Universiteiten hebben Technology Transfer Offices om kenniscirculatie en
kennisbenutting (valorisatie is de derde hoofdtaak van universiteiten) te
bevorderen, bijvoorbeeld door onderzoekers te helpen met de «transfer»
van kennis en technologieën naar de maatschappij, waaronder het
bedrijfsleven. Bijvoorbeeld d.m.v. octrooieren van uitvindingen. Het idee
achter thematische technology transfer is om op nationaal niveau
Technology Transfer in te richten voor een bepaald wetenschapsgebied en
op deze manier het excellente onderzoek aan excellente technology
transfer te verbinden. Concreet voorbeeld is project Onco XL dat in een
vergevorderd stadium is en een nationale thematische technology
transfer voor kankeronderzoek opzet. Het gaat om een lening die binnen
15 jaar terugbetaald moet worden.
222. Welk percentage aanvragen bij het innovatiekrediet zijn in 2015 en
2016 toegekend?
Antwoord
In 2015 is 35% van de nieuwe aanvragen toegekend. Voor 2016 is dit
percentage op dit moment 27%, op basis van de realisatiecijfers tot begin
oktober.
223. Hoeveel aanvragen voor het innovatiekrediet zijn in totaal in 2016
toegekend?
Antwoord
Tot begin oktober zijn in totaal 22 aanvragen toegekend.
224. Klopt het dat het budget voor innovatiekrediet in 2016 nu al is
uitgeput?
Antwoord
Nee. Het subsidieplafond voor technische ontwikkelingsprojecten van 40
miljoen euro is nog niet bereikt. Voor klinische ontwikkelingsprojecten is
het oorspronkelijke subsidieplafond van 20 miljoen euro in het voorjaar
verhoogd met 10 miljoen euro. Op 4 oktober jl. is dit plafond opnieuw
verhoogd, dit keer met 5 miljoen euro. Daarmee kom ik opnieuw
tegemoet aan de gestegen vraag naar Innovatiekrediet voor dit type
projecten en het verzoek vanuit de sector voor ophoging van dit plafond.
Dit recente plafond is nog niet bereikt.
225. Welke grote energie-infrastructuurprojecten starten er in 2017?
Antwoord
In 2017 start de Rijkscoördinatieprocedure voor het project net op zee
Hollandse Kust (noord) waarmee de kavels voor wind op zee bij Hollandse
kust noord op het landelijk hoogspanningsnet worden aangesloten.
Mogelijk start een project onder de werknaam Marnezijl II in de provincie
Friesland om de capaciteit van het Friese hoogspanningsnet uit te breiden
ten behoeve van toekomstige projecten voor het opwekken van
hernieuwbare energie.
Voor projecten voor het grootschalig opwekken van duurzame energie,
zoals wind op land en zon, is niet exact te zeggen welke projecten van
start gaan. Elke initiatiefnemer kan op enig moment een melding doen
voor een project waarop de Rijkscoördinatieregeling van toepassing is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

65

Slechts een deel van die meldingen leidt ook echt tot de start van een
nieuw project. Ook verschilt per project hoeveel tijd men na die melding
nodig heeft in de «voorfase» om partijen bij elkaar te krijgen en te
betrekken voordat de formele procedure van start kan gaan.
Dit gezegd hebbende verwacht ik dat eind 2016 de formele Rijkscoördinatieprocedure start voor het wind op land project Windplan Blauw in het
noorden van Flevoland. De voorbereidingen lopen tevens om in de eerste
helft van 2017 te starten met een nieuw windproject in oost-Flevoland.
Mogelijk start in 2017 ook een project in het westen van Flevoland. De
provincie Groningen heeft het gebied Eemshaven-west aangewezen als
locatie voor grootschalige windenergie. Hier voeren de provincie
Groningen, gemeente Eemsmond, mijn ministerie en het waterschap
momenteel een milieueffectenstudie uit naar de mogelijkheden voor
windenergie in het gebied. Deze studie wordt begin 2017 afgerond. Naar
verwachting kan daarna ook daar een project van start gaan. Naast de
wind op land projecten zijn er in het hele land initiatieven voor grootschalige zonneparken. De kans is aanzienlijk dat één of meerdere van deze
projecten in 2017 van start gaan.
226. Wat is het energieverbruik van de industrie? Welk aandeel is dat van
het totale energieverbruik in Nederland? Kan dit ook worden gespecificeerd naar elektriciteit en gas?
Antwoord
In 2014 bedroeg het energetische energieverbruik in de industrie 507 PJ
warmte (m.n. gas, kolen en olie) en 121 PJ elektriciteit. Dat betreft circa 30
procent van het totale energieverbruik bij eindgebruikers.
227. Wat zijn de energiekosten voor de industrie? Welk aandeel is dat van
het totaal, inclusief de huishoudens? Kan dit ook worden gespecificeerd
naar elektriciteit en gas? Kunnen bovenstaande vragen ook worden
uitgesplitst naar de verschillende sectoren?
Antwoord
Op grond van gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek voor
het jaar 2014 blijkt dat de sector industrie ruim 6 miljard euro energiekosten heeft gemaakt.
De totale energiekosten voor bedrijven bedroegen in 2014 ruim 10 miljard
euro.
De totale energiekosten voor de huishoudens worden niet door het CBS
geregistreerd. Uit de NEV 2015 blijkt dat de gemiddelde energierekening
voor huishoudens in 2014 1.734 euro bedroeg. Gegeven het aantal
huishoudens in Nederland van 7,6 miljoen bedragen de totale energiekosten voor huishoudens bij benadering bijna 13,2 miljard euro. De totale
energiekosten voor Nederland voor 2014 bedroegen dan bij benadering
23,4 miljard euro. Het aandeel daarin van de sector industrie bedroeg dan
in 2014 26%.
Onderstaande tabel geeft een uitsplitsing naar sectoren binnen de
industrie:
Energiekosten industrie 2014 in mln euro
Industrie

6.094

26%

wv voeding en genot
wv aardolieindustrie
wv chemie
wv basismetaal
wv metaalproductie
wv overige bedrijfstakken

1.081
933
2.276
349
498
957

5%
4%
10%
1%
2%
4%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

66

228. Wat is het energieverbruik van de Nederlandse huishoudens? Welk
aandeel is dat van het totale energieverbruik in Nederland? Kan dit ook
worden gespecificeerd naar elektriciteit en gas?
Antwoord
Het totale energieverbruik van huishoudens in 2014 bedroeg volgens de
NEV 2015 432 PJ. Dat is ongeveer 16% van het totale energieverbruik in
Nederland. Dit is verdeeld in een elektriciteitsverbruik van 81 PJ, 316 PJ
aardgasgebruik en 35 PJ overig verbruik (warmte, biomassa, en olie).
229. Wat zijn de energiekosten voor de huishoudens? Welk aandeel is dat
van het totaal? Kan dit ook worden gespecificeerd naar elektriciteit en
gas?
Antwoord
De energiekosten per huishouden bedroegen in 2014 conform de NEV
2015 gemiddeld 1.734 euro per huishouden, verdeeld in 574 euro voor
elektriciteit en 1.161 euro voor gas. Zoals aangegeven in het antwoord op
vraag 227 bedroegen de totale energiekosten van huishoudens in 2014 bij
benadering bijna 13,2 miljard euro, ongeveer 55% van de totale energiekosten in Nederland.
230. Wat is het energiebesparingspotentieel van de Nederlandse
industrie?
Hoeveel méér kan er worden bespaard door handhaving van de huidige
milieuwetgeving (de verplichting om besparingsmaatregelen te nemen
die een terugverdientijd van maximaal 5 jaar hebben)? Kan dit ook
worden gespecificeerd naar elektriciteit en gas?
Antwoord
Het extra besparingspotentieel door handhaving van de Wet milieubeheer
is rendabel en door ECN bij het afsluiten van het Energieakkoord geraamd
op 8 PJ finaal. Voor de meest recente inschatting van het te behalen
potentieel door beleid, inclusief specificering naar elektriciteit en gas,
verwijs ik naar de nieuwe Nationale Energieverkenning (NEV), die in
oktober 2016 zal worden gepubliceerd. Onder andere als gevolg van de
derde lichting erkende maatregelenlijsten is de verwachting dat het te
besparen potentieel ten opzichte van de NEV 2015 significant is gestegen.
231. Kunt u aangeven hoeveel banen er al door het Energieakkoord zijn
gecreëerd en in hoeverre dat is bij bedrijven die subsidie ontvangen?
Antwoord
In de Nationale Energieverkenning 2015 wordt aangegeven dat er door
het Energieakkoord in de periode tussen 2014 en 2020 netto 80.000 extra
arbeidsjaren aan werkgelegenheid wordt gecreëerd. Het is niet aan te
geven in hoeverre die extra werkgelegenheid bij bedrijven wordt
gecreëerd die subsidie ontvangen.
232. Hoeveel woningen beschikken inmiddels over een energielabel? Welk
aandeel daarvan is label A en B en welk aandeel lager dan D? Is onderscheid te maken naar koop, sociale huur en particuliere huur? Wat zijn de
gemiddelde kosten per woning om één labelsprong te maken? Is daarin
onderscheid te maken naar verschillende sprongen (bv van C naar B of B
naar A verschilt enorm van E naar D of van G naar F)?
Van welke subsidiemogelijkheden kunnen huiseigenaren en particuliere
huurders gebruik maken?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

67

In de eerste plaats merk ik op dat de verantwoordelijkheid voor het
energielabel berust bij de Minister voor Wonen en Rijksdienst. In
afstemming met het Ministerie van BZK kan ik de volgende informatie
verschaffen.
Totaal zijn sinds de invoering van de label-methodiek in 2007 t/m eind
2015, ruim 2,7 miljoen labels voor woningen (huur en koop) geregistreerd.
Het aandeel label A en B in het totaal van deze 2,7 miljoen labels was eind
2015 ca. 26% (was per ultimo 2010 nog 12%). Het aandeel lager dan D was
ca. 22% (was eind 2010 31,5%).
Voor de sector koop was het aandeel A-B 28% en slechter dan D 24%.
Voor de sector sociale huur was het aandeel A-B 19% en slechter dan D
20%
En voor de particuliere huur sector in het zogenaamde niet gereguleerde
deel lag het aandeel A-B labels op 42% en het deel slechter dan D op 13%.
Er is geen overzicht van wat gemiddelde kosten per woning zijn om één
labelsprong te maken. Kengetallen over de gevraagde voorbeelden zijn
niet voor handen.
Investeringen die één labelsprong opleveren betreffen in de regel enkele
duizenden euro. De kosten zijn vooral afhankelijk van de gekozen
maatregel en van het huis. Spouwmuurisolatie bijvoorbeeld kost volgens
Milieucentraal bij een tussenwoning ongeveer 800 euro, het isoleren van
een dak bij een eengezinswoning ongeveer 5.200 euro.
Wel zijn er kengetallen over wat een investering voor een Nul-op-de-meter
(Nom) huis kost. Afhankelijk van soort huis en sector koop of huur, gaat
het om bedragen van tussen de 45.000 en 70.000 euro. Dergelijke
investeringen in vooroorlogse (eengezins-) huizen vallen vaak nog
duurder uit.
Voor de huursector zijn globale cijfers bekend van ca. 13.000 euro (van D
naar A) en 30.000 euro (van G naar A). Dit zijn overigens cijfers uit
onderzoek uit 2012.
In het kader van het Energieakkoord zijn afgelopen kabinetsperiode al vele
instrumenten ontwikkeld met als doel financiële knelpunten op te lossen
en investeren in de energetische kwaliteit van de gebouwenvoorraad te
stimuleren. Het betreft onder andere:
• Het Nationaal Energiebespaarfonds (laagrentende lening voor
eigenaren en VvE’s);
• Subsidie Energiebesparing Eigen Huis (nieuw sinds september 2016);
• ISDE subsidie van EZ voor duurzame opwekmaatregelen;
• Aanvullende financiering in de hypotheek voor energiebesparende
maatregelen voor maximaal 9.000 euro en bij Nul op de meter tot
27.000 euro;
• De STEP regeling (subsidieregeling voor verhuurders);
• Het Fonds Energiebesparing Huursector (voor zeer energiezuinige
renovaties door verhuurder);
• Energieprestatievergoeding van de huurder (voor zeer energiezuinige
renovaties door verhuurder);
• Het fonds voor duurzaam funderingsherstel;
• Subsidie Innovatieve aanpak gemeenten en bedrijven.
233. Kunt u aangeven hoeveel banen er al door het Energieakkoord
verloren zijn gegaan en wat daarvan de oorzaak is?
Antwoord
In de Nationale Energieverkenning 2015 wordt aangegeven dat er netto
80.000 extra arbeidsjaren aan werkgelegenheid wordt gecreëerd door het
Energieakkoord. Er komen dus per saldo meer nieuwe banen bij door het
Energieakkoord dan dat er verloren gaan in de energietransitie.
234. Kunt u toelichten hoe de energieagenda aansluit bij de Europese en
nationale doelstellingen voor 2030?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

68

Antwoord
In oktober 2014 zijn de Europese doelen voor 2030 vastgesteld: ten minste
40% broeikasgasemissiereductie ten opzichte van 1990 en 27%
hernieuwbare energie. Voor energie-efficiëntie geldt een Europees
indicatief doel van 27%. Het klimaatdoel van 40% reductie wordt voor de
niet-ETS sectoren vertaald naar een bindend doel per lidstaat.
Conform de afspraken over de governance voor 2030 worden de Europese
doelen voor hernieuwbare energie en energiebesparing niet vertaald naar
een nationaal niveau maar moet Nederland, als alle lidstaten, uiterlijk eind
2019 een nationaal energie- en klimaatplan voor de periode 2021–2030
opstellen, waarin nationale beleidsmaatregelen worden benoemd die
bijdragen aan het halen van de doelen van de Energie Unie. Nederland
zal, in lijn met de doelstelling voor de reductie van broeikasgasemissies,
in dit plan ook aangeven wat dit betekent voor hernieuwbare energie en
energie-efficiëntie.
In voorbereiding op het nationale energie- en klimaatplan wil het kabinet
in de Energieagenda een meer concrete invulling te geven aan het
energiebeleid voor de periode na het Energieakkoord, gericht op een
CO2-arme energievoorziening in 2050. De focus zal daarbij primair liggen
op de stappen die in de periode tot 2030 moeten worden gezet. Daarbij
zijn de Europese afspraken een belangrijk uitgangspunt.
235. Waarom wordt er gekozen voor een energiebesparingsverplichting
om de doelen uit het Energieakkoord te halen?
Antwoord
Uit de NEV 2015 bleek een aanzienlijk gat ten aanzien van het doel van 100
PJ additionele finale besparing in 2020. Dit gat lag voor een groot deel bij
besparing in de gebouwde omgeving. Samen met alle partijen in het
Energieakkoord is gezocht naar aanvullende maatregelen om het gat te
dichten. In het intensiveringspakket besloten de partijen daarom
gezamenlijk twee maatregelen uit te werken: een energiebesparingsverplichting voor energieleveranciers en een subsidietender voor besparingsmaatregelen. Deze uitwerking is recent afgerond. Op dit moment ben ik in
gesprek met de partijen van het Energieakkoord over beide alternatieven.
Met de partijen is afgesproken dat in de voortgangsrapportage, die eind
2016 gepubliceerd zal worden, de vormgeving en invoering van de
energiebesparingsverplichting worden vastgelegd.
236. In 2015 is opnieuw minder uitgegeven aan de SDE+ dan oorspronkelijk was begroot, en in 2016 geldt dit volgens de stand van de
Voorjaarsnota ook; welke projecten hebben vertraging opgelopen?
Antwoord
De uitgaven voor het totaal van SDE en SDE+ zijn in 2015 479 miljoen euro
lager uitgevallen dan de beschikbare middelen. Het grootste deel daarvan
(296 miljoen euro) is toe te schrijven aan de SDE, de voorganger van de
SDE+. De beschikbare middelen voor het onderdeel SDE zijn gebaseerd
op een raming die dateert uit het voorjaar van 2012. Met name het trager
op gang komen dan toen geraamd van enkele grote projecten (windpark
Gemini en windpark Noordoostpolder) zijn debet aan deze onderuitputting in de SDE. Deze projecten zijn inmiddels opgestart. Voor wat
betreft de SDE+ is het lager uitvallen van de beschikbare middelen niet
naar specifieke projecten toe te wijzen.
237. Wat is het totaal aan verplichtingen dat inmiddels is aangegaan voor
het verstoken van biomassa in kolencentrales?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

69

Er is voor 1.501,2 mln euro verplichtingen aangegaan voor de categorie
bij- en meestook. Ik heb uw Kamer op 12 juli jl. geïnformeerd (Kamerstuk
31 239 nr. 221) over de resultaten van de eerste ronde van de SDE+ 2016.
238. Kunt u in een tabel de aangegane verplichtingen van 2016 en 2017
uitsplitsen naar onderwerp, waarbij in ieder geval duidelijk wordt, hoe
groot het aandeel van de SDE+ is?
Antwoord
Dit jaar wordt de stimuleringsregeling voor duurzame energieproductie
(SDE+) voor het eerst in twee rondes opengesteld. In het voorjaar vond de
eerste ronde plaats. Hiervoor was een verplichtingenbudget van 4 miljard
euro beschikbaar, dat volledig is beschikt. Op 27 september is de
najaarsronde met een verplichtingenbudget van 5 miljard euro open
gegaan. Deze ronde staat nog tot 27 oktober open. Er zijn derhalve nog
geen verplichtingen volgend uit de tweede ronde van de SDE+ 2016 en de
SDE+ 2017 bekend. De aangegane verplichtingen van 2016 en 2017
betreffende de SDE+ bedragen dus vooralsnog 4 miljard euro. Ik zal uw
Kamer na afloop van de tweede ronde informeren over de nieuwe
verplichtingen. In mijn brief van 12 juli 2016 (Kamerstuk 31 239 nr. 221)
heb ik een specificatie van dit bedrag naar onderwerpen gepresenteerd.
239. Kunt u uitsplitsen uit welke posten de 17% uitgaven in 2017, die niet
juridisch verplicht zijn, zijn opgebouwd?
Antwoord
De niet-juridisch verplichte bedragen betreffen de volgende posten:
• SDE+-projecten topsectoren energie: 19,5 mln euro.
• Subsidieregeling SDE+: 236,2 mln euro
• Projecten Energie-akkoord SER: 4,1 mln euro
• Overige subsidies (Demonstratieregeling Energie-Innovatie, Caribisch
Nederland, bijdrage aanvullend programma Hoge Flux Reactor): 22,5
mln euro
De eerste drie posten zullen volledig, conform afspraken met het
Ministerie van Financiën, in de begrotingsreserve duurzame energie
gestort worden en zijn daarmee bestuurlijk gebonden. De overige
subsidies zijn gedeeltelijk bestuurlijk gebonden.
240. Klopt het dat 83% van de subsidies juridisch verplicht zijn? Zit hierin
ook de BMS-beschikking voor bijstook van biomassa, in kolencentrales?
Klopt het dat deze BMS-beschikking voorwaardelijk is toegekend, en weer
teruggedraaid kan worden bij een besluit tot sluiting van de kolencentrales?
Antwoord
Uit het overzicht niet-juridisch verplichte uitgaven en bestemming (tabel
2.1.2, p. 25) blijkt dat 83% van de uitgaven op artikel 4 juridisch verplichte
uitgaven betreffen. De beschikkingen voor bij- en meestook zitten daar
wel in. Ik heb op 19 februari jl. (Kamerstuk 30 196, nr. 401) aangegeven
welke maatregelen ik heb genomen om te voorkomen dat het openstellen
van de SDE+ voor bij- en meestook ertoe zou leiden dat de kolencentrales
gedurende de looptijd van de SDE+-beschikkingen niet of moeilijker
gesloten kunnen worden. Ik heb de voorwaarden van de SDE+ zodanig
aanpast dat de energiebedrijven niet gedwongen worden op korte termijn
definitieve investeringsbesluiten te nemen over hun bij- en meestook
project. Ook heb ik deze bedrijven bilateraal per brief gewezen op het feit
dat het kabinet nog zal besluiten over scenario’s over kolencentrales en
dat dit ook invloed kan hebben op de SDE+-beschikking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

70

242. Is Pallas nog nodig nu er een alternatieve technologie is voor de
productie van medische isotopen?
Antwoord
Op 7 september jl. is het Lighthouse-project van ASML genomineerd voor
de titel van Nationaal Icoon 2016. Lighthouse is een project voor de
ontwikkeling van een lineaire versneller met een zeer hoog vermogen
waarmee Molybdeen-99 geproduceerd zou kunnen worden.
De techniek van ASML bevindt zich momenteel nog in een vroege fase en
kent nog vele uitdagingen. Het kan dan ook nog 5 tot 10 jaar duren
voordat deze techniek voldoende ontwikkeld is om op grote schaal
Molybdeen-99 te produceren.
Naast de genoemde onzekerheden rond Lighthouse mag niet voorbij
worden gegaan aan het feit dat in een kernreactor, zoals Pallas, nog vele
andere medische isotopen (en radio-isotopen voor industriële toepassingen) worden gefabriceerd. De behandeling van kankerpatiënten vraagt
om een breed scala aan medische isotopen zoals holmium, xenon,
lutetium en iridium. Een groot deel daarvan kan thans alleen met behulp
van een kernreactor worden geproduceerd.
Met het oog op de volgende «go / no go»-beslissing voor Pallas in de
tweede helft van 2017 zal het kabinet samen met de provincie NoordHolland de marktvooruitzichten van Pallas en de ontwikkelingen van
alternatieve technologieën, zoals Lighthouse, nadrukkelijk blijven volgen.
Het kabinet is van mening dat er helderheid dient te komen over de
toekomstige nucleaire kennisinfrastructuur in Nederland die vanuit
publiek oogpunt en voor de voorzieningszekerheid van medische isotopen
van belang is. Het kabinet zal de Tweede Kamer over de uitkomsten van
het onderzoek hiernaar in het voorjaar van 2017 informeren. Het
beschouwen van alternatieve, innovatieve productiemethoden voor
medische radio-isotopen maakt hier deel van uit.
243. Waarom zijn de bijdragen aan de overheidsagentschappen zoals
RVO.nl en de NVWA voor 100% juridisch verplicht? Dit zijn toch afspraken
van de overheid met zichzelf, waar de overheid in een later stadium op
terug kan komen?
Antwoord
Dit betreffen afspraken met Agentschappen die in het jaar voorafgaand
aan het begrotingsjaar worden vastgelegd in uitvoeringsopdrachten. In
verband met de (personeels-) capaciteitsplanning van deze agentschappen en de ICT die hierbij wordt ingezet is het niet mogelijk om deze
budgetten gedurende het begrotingsjaar alternatief in te zetten.
244. Op welke manier kan de Topsector Energie een bijdrage leveren aan
de windparken Borssele 1 en 2, en de andere windparken voor de
Hollandse Kust?
Antwoord
De Topsector Energie heeft de afgelopen jaren een bijdrage geleverd aan
innovatie en kostenreductie op het terrein van windenergie op zee en zal
dat ook in de toekomst blijven doen. Langs deze weg wordt een bijdrage
geleverd aan de windparken die bij Borssele en voor de Hollandse Kust
gerealiseerd worden. Daarnaast wordt gewerkt aan de totstandkoming
van een zgn. innovatiekavel (kavel 5) bij Borssele, dat erop gericht is
demonstratieruimte te bieden aan bouwers van windturbines en
componenten daarvoor.
245. Welke onderwerpen lenen zich voor green deals en welke niet?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

71

De Green Deal aanpak is een laagdrempelige manier voor bedrijven,
maatschappelijke organisaties, decentrale overheden en groepen van
burgers om samen met de rijksoverheid te werken aan groene groei en
maatschappelijke opgaven. De Green Deal aanpak is gericht op het
wegnemen van belemmeringen waardoor initiatieven (sneller) tot stand
komen. Het uiteindelijke doel is dat Green Deals de weg vrij maken voor
andere initiatieven.
De Green Deal aanpak is onderdeel van het reguliere beleidsinstrumentarium en werkt met name goed in trajecten waarbij innovaties tot
daadwerkelijke toepassing komen. Juist in die fase stuiten projecten vaak
op belemmeringen. Samen met de betrokken partijen zoekt de rijksoverheid naar oplossingen. Dat kan bijvoorbeeld zijn het bieden van
experimenteerruimte, het aanpassen van wet- en regelgeving, het
efficiënter inrichten van vergunningenprocedures, het samenbrengen van
partijen en voeren van regie, het creëren van draagvlak of het leggen van
verbindingen met andere, relevante beleidsterreinen.
De volgende criteria worden gehanteerd bij het maken van de afweging of
een initiatief geschikt is voor een Green Deal (voor meer info zie
www.greendeals.nl):
• Het plan heeft een heldere doelstelling voor verduurzaming. Bijvoorbeeld op het gebied van grondstoffen, biodiversiteit, water, mobiliteit,
energie, klimaat, voedsel, bouw en biobased economy.
• Het plan zorgt aantoonbaar voor duurzame, economische groei
(«groene groei»).
• Het plan is rendabel of zal dat aantoonbaar in de toekomst moeten zijn.
• Het plan is inspirerend. Andere sectoren of regio’s kunnen het initiatief
eenvoudig navolgen.
• Het plan ondervindt belemmeringen bij de realisatie en de rijksoverheid kan een rol spelen door deze belemmeringen weg te nemen.
• Het plan heeft snel resultaat, bij voorkeur binnen 3 jaar.
• Het plan heeft een aantoonbare, toegevoegde waarde ten opzichte van
eerdere, vergelijkbare deals. De indiener speelt zelf een actieve rol bij
de uitvoering van het plan.
• Het plan is technisch uitvoerbaar.
De manier van werken die met de Green Deals is ontwikkeld is breder
toepasbaar en krijgt inmiddels navolging in andere sectoren en domeinen
met onder andere Health Deals en City Deals. Op Europees niveau zijn de
Innovation Deals geïntroduceerd als instrument om barrières in wet- en
regelgeving voor innovatieve projecten weg te nemen.
246. Kunt u aangeven waarom er voor de tweede tender Wind op Zee
wederom 5 miljard euro beschikbaar wordt gesteld terwijl voor de eerste
tender 2,3 miljard euro volstond?
Antwoord
De bedragen vloeien rechtstreeks voort uit de onderhandelingen rond het
Energieakkoord. Nog voor de eerste tender zijn, in onderling overleg
tussen de betrokken partijen op basis van de uitgangspunten van het
Energieakkoord voor wind op zee, de bedragen – in cent per kilowattuur –
vastgesteld waar de biedingen op of onder moeten liggen. Wijzigen van
de subsidieplafonds zou betekenen dat ik de afspraken op dit punt niet
nakom. Ik wil mij aan de afspraken houden. Voor de tweede tender bij
Borssele is het bedrag vastgesteld op maximaal 11,975 cent per
kilowattuur. Bij het vaststellen van het subsidieplafond in de subsidieregeling is rekening gehouden met een situatie waarin de subsidiebehoefte
maximaal zou zijn, te weten het maximaal mogelijke aantal MW (740), een
hoog aantal vollasturen (4.500), een lange termijn elektriciteitsprijs die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

72

gelijk is aan de basisenergieprijs van 2,9 cent per kWh en het maximum
tenderbedrag van 11,975 cent per kWh voor een periode van 15 jaar. In
deze situatie zou de maximale subsidiebehoefte uitkomen op circa 5
miljard euro.
247. Vindt u het acceptabel als de tweede of derde tender Wind op Zee
duurder uitvalt dan de eerste tender?
Antwoord
In het Energieakkoord is een kostenreductie van 40% afgesproken, te
bereiken in 2023 met een daarbij behorend besparingspad van 0,5 cent
per kilowattuur per jaar. Dat leidt – gecorrigeerd voor het aandeel dat
TenneT aan kostenbesparing moet realiseren en voor de specifieke
eigenschappen van de aangewezen windenergiegebieden – tot de
onderstaande maximale tenderbedragen 2015–2019 (eurocent/kWh).
Jaar

Gebied

Maximaal tenderbedrag

2015
2016
2017
2018
2019

Borssele
Borssele
Zuid-Holland
Zuid-Holland
Noord-Holland

12,400000
11,975000
10,750000
10,325000
10,000000

Per tender zijn alle biedingen die onder het maximaal tenderbedrag liggen
toegestaan.
Ik verwacht echter dat de huidige trend van goedkopere wind op zee zal
voortduren omdat de sector in rap tempo efficiënter wordt. Door mijn
aanpak zijn de risico’s voor ondernemers flink afgenomen, wat leidt tot
een lagere risico-opslag over de hele keten. Ook leidt de voorspelbare
pijplijn van projecten (5 jaar achter elkaar 700 MW) tot lagere kosten.
Deels is de gunstige uitslag echter te danken aan de lage rente, een lage
staalprijs en overcapaciteit in offshore onderzoeks- en installatiecapaciteit
door de lage olieprijzen. Deze conjunctuurgevoelige factoren kunnen voor
toekomstige tenders minder gunstig uitpakken. Aan de andere kant
kennen de gebieden in de volgende tenders betere omstandigheden dan
het windenergiegebied Borssele van de eerste tender (meer windopbrengst dan wel een combinatie van meer windopbrengst en ondiepere
kavels).
248. Kunt u de voortgang van beleid weergeven in plaats van referentiewaarde in het verre verleden en streefwaarde in de verre toekomst?
Antwoord
De feitelijke voortgang van de realisatie van beleidsdoelen uit het
Energieakkoord wordt jaarlijks weergegeven in de Nationale Energieverkenning.
249. Op welke manier draagt de DEI bij aan de doelen van het
Energieakkoord?
Antwoord
De regeling Demonstratie Energie-Innovatie is erop gericht om bedrijven
te ondersteunen die een innovatie hebben ontwikkeld die in Nederland
kan zorgen voor werkgelegenheid en kan worden geëxporteerd naar het
buitenland. Om deze innovaties door de demonstratiefase te krijgen, is
deze regeling in het Energieakkoord opgenomen. Deze regeling draagt bij
aan het creëren van meer werkgelegenheid en aan de ambitie uit het
Energieakkoord om de economische waarde van de schone energietechnologieketen in 2020 te verviervoudigen ten opzichte van 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

73

250. Tot wanneer loopt de uitfinanciering van de Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie (MEP) en SDE?
Antwoord
De uitfinanciering van de Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie (MEP) en
SDE loopt naar verwachting tot respectievelijk 2019 en 2032.
251. Klopt het dat na het laatste jaar waarin aan een projectsubsidie is
verleend, de definitieve subsidie wordt vastgesteld? Hoe zijn de eindafrekeningen de afgelopen jaren verlopen?
Antwoord
Na het afgeven van een subsidiebeschikking moet de productie-installatie
worden gebouwd. Dat kan tot enkele jaren duren. Daarna gaat de
subsidieperiode in, waarin de subsidie wordt uitbetaald, afhankelijk van
de hoeveelheid geproduceerde energie. Voor de SDE en de SDE+
bedraagt de subsidieperiode 8 jaar (bij- en meestook, met ingang van
2015), 12 jaar (biomassa en verlengde levensduur) of 15 jaar (overig).
Deze periode kan met één jaar worden verlengd in verband met het
«banken» van subsidierechten. De subsidie kan op zijn vroegst het jaar
daarna definitief worden vastgesteld. Dit betekent dat, tot op heden, er
uitsluitend voor MEP-projecten eindafrekeningen hebben plaatsgevonden.
252. Wanneer zal de tweede tender wind op zee plaatsvinden, voor
Borssele 3 en 4?
Antwoord
De tender was open van 16 september 2016 tot 29 september 2016 om
17.00 uur.
De uitslag volgt naar verwachting nog dit jaar.
253. Hoe hoog is het bespaarde bedrag op Borssele 1 en 2? Blijft dit
beschikbaar voor duurzame energie?
Antwoord
Voor de tender voor Borssele was een subsidieplafond vastgesteld van 5
miljard euro. Bij het vaststellen van dit subsidieplafond is rekening
gehouden met een situatie waarin de subsidiebehoefte maximaal zou zijn,
te weten het maximaal mogelijke aantal MW (760), een hoog aantal
vollasturen (4.500), een lange termijn elektriciteitsprijs die gelijk is aan de
basisenergieprijs van 2,9 cent per kWh en het maximum tenderbedrag
van 12,4 cent per kWh voor een periode van 15 jaar.
Dong Energy, de winnaar van de tender, is voornemens om de
windparken te realiseren met ongeveer dezelfde uitgangspunten qua
geïnstalleerd vermogen en vollasturen, maar voor ruim 5 cent per kWh
lagere kosten. Dat levert een besparing op het maximale subsidiebudget
op van circa 2,7 miljard euro.
De daadwerkelijke kostenbesparing ten opzichte van het maximum zal
groter zijn. Deze is mede afhankelijk van de ontwikkelingen van de lange
termijn elektriciteitsprijs. Op dit moment maakt ECN een nieuwe prognose
voor de lange termijn elektriciteitsprijs voor de Nationale Energieverkenning 2016 die in oktober zal worden gepubliceerd. Dan zal ook blijken
hoe hoog de op basis van die elektriciteitsprijs verwachte benodigde
subsidie is.
De SDE+ wordt gefinancierd via een opslag op de energierekening. Nu de
kosten voor windenergie op zee lager uitvallen dan waarmee eerder
rekening is gehouden, kan de opslag lager worden dan begroot.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

74

254. Worden er andere marktpartijen dan Uniper en Engie actief in de
Rotterdamse haven betrokken bij de opzet van ROAD? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord
Het ROAD project is een initiatief vanuit Uniper en Engie. Het Ministerie
van Economische Zaken heeft hiervoor subsidie toegezegd, net als de
Europese Commissie. Het Havenbedrijf Rotterdam is ook aangesloten bij
het ROAD project en zal de bouw van de benodigde CO2-transport pijplijn
op zich nemen. Daarnaast werkt ROAD samen met de operator van het
gasveld waar de CO2 in zal worden opgeslagen.
ROAD werkt binnen het huidige project niet samen met andere marktpartijen in het Rotterdamse havengebied. Het doel van ROAD is om in de
praktijk grootschalig de keten van afvang, transport en opslag te testen. In
dit project gebeurt dat door de CO2 van de MPP3 centrale op de
Maasvlakte af te vangen en op te slaan in een (gedeeltelijk) leeg gasveld
in de Noordzee.
Ik zie ROAD als de eerste bouwsteen van een breder CCS-netwerk in het
Rotterdamse havengebied. Ik ben daarom aan het verkennen hoe we zo
snel mogelijk andere industriële bronnen van CO2 kunnen aansluiten op
het ROAD project en hoe andere opslaglocaties toegankelijk kunnen
worden gemaakt.
255. Wanneer wordt de investeringsbeslissing voor ROAD precies
genomen? Wordt de Kamer hiervan op de hoogte gesteld?
Antwoord
De moederbedrijven van ROAD – Uniper en Engie – nemen de investeringsbeslissing. Voordat zij deze beslissing kunnen nemen, is er zekerheid
nodig op een aantal punten. Dit zijn een herziene subsidiebeschikking van
de Europese Commissie, een herziene subsidiebeschikking van het
Ministerie van Economische Zaken, goedkeuring door de Europese
Commissie van de subsidie, een overeenkomst met het Havenbedrijf
Rotterdam voor het gebruik van de CO2-transportpijpleiding, een
overeenkomst met de operator en investeringspartners van de opslaglocatie en zicht op de benodigde vergunningen. Ook zal de uitkomst van de
discussie over de mogelijke uitfasering van de kolencentrales van invloed
zijn op de investeringsbeslissing.
De investeringsbeslissing wordt door Uniper en Engie genomen. Zij
verwachten dit in het voorjaar van 2017 te kunnen doen. Zij zullen de
Minister van Economische Zaken informeren wanneer deze beslissing is
genomen. De Kamer zal zo snel mogelijk hiervan op de hoogte worden
gesteld.
256. Hoeveel dragen Uniper en Engie bij aan het ROAD-project?
Antwoord
Uniper en Engie hebben toegezegd om beiden maximaal 50 miljoen euro
bij te dragen aan de totstandkoming en uitvoering van het ROAD project.
257. Kunt u aangeven waarom de communicatie over de uitkoopregeling
hoogspanningslijnen richting de bewoners vooralsnog erg slecht en
gebrekkig verloopt?
Antwoord
Ik deel deze opvatting niet. Alle eigenaren van woningen die loodrecht
onder een hoogspanningsleiding staan, hebben vanuit mijn ministerie in
april 2016 een brief gekregen met informatie over de uitkoopregeling. In
deze brief is het aanbod gedaan voor een telefonisch of persoonlijk
gesprek over de regeling bij de mensen thuis, samen met de betreffende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

75

gemeenten. Ongeveer de helft van de woningeigenaren heeft hier gebruik
van gemaakt. In de periode mei-september van dit jaar hebben circa 200
gesprekken plaatsgevonden. Mijn beeld is dat de woningeigenaren dit
zeer hebben gewaardeerd. Daarnaast vindt er informatieverstrekking
plaats via de website en telefonische vraagbaak van mijn ministerie. Ik
ben voornemens de woningeigenaren opnieuw te informeren over de
uitkoopregeling op het moment dat deze in de Staatscourant gepubliceerd
wordt.
258. Kunt u aangeven of er een vorm is van compensatie voor de
bewoners onder de hoogspanningslijnen die geen gebruik willen maken
van de uitkoopregeling maar dus wel de nadelige effecten ondervinden
van de uitkoopregeling op de waarde van huis en de verloedering van hun
leefomgeving?
Antwoord
Een dergelijke compensatie is niet voorzien en is ook niet nodig. De
uitkoopregeling betreft een vrijwillige regeling, waar eigenaren van
woningen die loodrecht onder een hoogspanningsleiding staan gebruik
van kunnen maken.
259. Kunt u toelichten welk deel gemeente en provincie zelf dienen te
betalen bij verkabeling?
Antwoord
Hierover ben ik nog in gesprek met gemeenten en provincies. Mijn insteek
is, zoals eerder aan u gemeld, een eigen bijdrage van (gemiddeld) 25%
voor de verzoekende partij (gemeente en/of provincie) in te stellen.
260. Kunt u aangeven hoe het staat met het thorium onderzoek in
Nederland en of hiervoor subsidies zijn verstrekt of aangevraagd?
Antwoord
Het Energierapport «Transitie naar duurzaam» van 18 januari 2016
(Kamerstukken II 2015/16, 31 510, nr. 50 en bijlage) gaat, mede naar
aanleiding van de motie Bosman (VVD) en Dijkgraaf (SGP) (Kamerstukken
2015/16, 34 300-XIII, nr. 57), in op de mogelijkheden om elektriciteit op te
wekken met gesmolten-zoutreactoren met gebruik van thorium als
brandstof. Die mogelijkheden zijn er op dit moment nog niet. Daarvoor
moet nog veel onderzoek worden gedaan. Het gaat dan bijvoorbeeld om
materiaalonderzoek en onderzoek naar reactorveiligheid en de brandstofcyclus. Dergelijk onderzoek wordt momenteel door onder meer de TU
Delft en de Nuclear Research and consultancy Group (NRG) uitgevoerd.
Het kabinet ondersteunt dit onderzoek financieel omdat dergelijke
technologieën op de lange termijn een rol zouden kunnen spelen in een
CO2-arme energievoorziening die veilig, betrouwbaar en betaalbaar is. Zo
verstrekt het Ministerie van Economische Zaken een jaarlijkse subsidie
aan NRG waarmee zij onder meer het onderzoek naar gesmoltenzoutreactoren bekostigt.
261. Kunt u aangeven waar de verwachte prijsstijging van TTF-gas voor
2017 op gebaseerd is en in hoeverre dit een boekhoudkundig trucje is om
de sterk teruggelopen opbrengsten op papier enigszins te verzachten voor
het komende begrotingsjaar?
Antwoord
Voor de raming van de aardgasbaten wordt voor de toekomstige
prijsontwikkeling uitgegaan van de forwardprijzen op de gashandelsplaats
TTF. Voor de verwachte prijs van 2017 wordt dus gekeken naar de prijs die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

76

men ten tijde van de raming betaalde om gas in 2017 af te nemen. Dit is
objectieve en openbare informatie die niet wordt aangepast.
262. Klopt het dat 37% van de begrotingsreserve duurzame energie naar
eigen inzicht te besteden is door een volgende regering?
Antwoord
In de Kamerbrief van 1 juli 2016 (TK, 32 239, nr. 218) is aangegeven hoe
het aandeel «juridisch verplicht» van de begrotingsreserve duurzame
energie wordt bepaald. Dat aandeel komt daarbij uit op 63%. De overige
37% kan vrij worden ingezet.
263. Kunt u de A-specificatie van begrotingsreserve duurzame energie en
percentage juridisch verplicht voor de verschillende regelingen ook
weergeven voor het jaar 2016 en daarna?
Antwoord
Pas na afloop van een kalenderjaar kan worden vastgesteld welk deel van
beschikbare middelen onbesteed is gebleven en toegevoegd is aan de
begrotingsreserve duurzame energie. Ook is het dan pas mogelijk om een
specificatie te geven van de nieuwe stand van de begrotingsreserve en
het aandeel «juridisch verplicht» te bepalen.
264. Kunt u toelichten waarom het B-overzicht met geraamd verloop van
begrotingsreserve duurzame energie enkel de onttrekking weergeeft, die
voorgesteld wordt als kasschuif, maar geen onttrekking ten behoeve van
het doel van de opwekking van duurzame energie? Op welke wijze
worden middelen uit de begrotingsreserve duurzame energie voor de
intensivering van de SDE+-regeling of energie innovatie?
Antwoord
Naar de huidige inzichten zijn er in 2016 en 2017 ruim voldoende
kasmiddelen op de begroting beschikbaar om de verschuldigde subsidies
uit te betalen. Voor beide jaren wordt verwacht dat er een verdere
toevoeging aan de begrotingsreserve zal plaatsvinden, zoals blijkt uit het
B-overzicht. Van andere onttrekkingen in 2016 en 2017 dan voor de
kasschuif die bij de behandeling van de Voorjaarsnota 2015 aan de orde is
geweest, is dan ook geen sprake. De intensivering van de SDE+ regeling
of energie innovatie leiden niet tot een ander beeld voor de jaren 2016 en
2017.
265. Kunt u nader toelichten waarom ervan uitgegaan wordt dat slechts 50
a 60% van de uit te geven beschikkingen daadwerkelijk hoeft te worden
uitgekeerd?
Antwoord
In een subsidiebeschikking wordt vastgelegd welk bedrag er aan subsidie
maximaal zal kunnen worden uitbetaald. Dit is de juridische verplichting
die wordt aangegaan. In de praktijk zal dat bedrag niet helemaal tot
uitbetaling komen. Aan de ene kant kan de energieproductie waarover
subsidie wordt uitgekeerd lager uitvallen dan de maximale subsidiabele
productie en aan de andere kant kan het subsidietarief per eenheid
energie lager uitvallen dan het maximale tarief. Dat laatste komt doordat
de werkelijke energieprijzen (waarmee gecorrigeerd wordt) hoger uit
kunnen vallen dan waarmee het maximale subsidietarief is berekend. Op
basis van ervaringsgegevens over onderproductie en aan de hand van de
verwachte ontwikkeling van de energieprijzen wordt geraamd dat van de
juridische verplichting zo’n 50–60% daadwerkelijk zal worden uitbetaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

77

266. Kunt u aangeven voor hoeveel procent de verwachte kasuitloop van
50 a 60% te verklaren valt door achterblijvende productie?
267. Kunt u aangeven voor hoeveel procent de verwachte kasuitloop van
50 a 60% te verklaren valt door een stijgende elektriciteitsprijs?
Antwoord op de vragen 266 en 267:
Specificatie van het bedrag dat naar verwachting niet tot uitbetaling zal
komen naar component (volume, tarief of samengesteld) is – in ieder
geval op dit moment – niet te geven. Daarbij dient tevens bedacht te
worden dat een eventuele specificatie geen statisch gegeven is, maar een
momentopname, die aanzienlijk verschilt per productietechniek en
energiedrager (elektriciteit, gas of warmte).
268. Vindt u het verantwoord om toekomstige regeringen op te zadelen
met een potentieel miljardentekort doordat de afgegeven beschikkingen
zo ver uiteen lopen met de meerjarig beschikbare middelen?
Antwoord
De meerjarig geraamde kasuitloop van afgegeven beschikkingen wordt
gemonitord en halfjaarlijks geactualiseerd op basis van de dan bijgestelde
ervaringsgegevens en nieuwe inzichten over de ontwikkeling van
energieprijzen. De actuele raming van de kasuitloop wordt betrokken in de
besluitvorming over de omvang van nieuw open te stellen budgetten. Op
die manier worden de risico’s voor de rijksbegroting ook meerjarig
beperkt tot een verantwoord niveau.
269. Wordt de maximale verplichtingenruimte voor nieuwe beschikkingen
gebruikt? Zo nee, waarom niet? Zo ja, gaat het hier om intensiveringen, en
welke regelingen worden geïntensiveerd?
Antwoord
De middelen voor duurzame energieproductie zullen bijna geheel worden
uitgegeven via de SDE+. Jaarlijks wordt het verplichtingenbudget voor de
SDE+ voorafgaand aan de openstelling vastgesteld. Dit is het bedrag
waarvoor nieuwe SDE+-beschikkingen kunnen worden afgegeven. Hierbij
wordt onder andere rekening gehouden met de informatie uit de laatste
Nationale Energieverkenning over het doelbereik, inschattingen van RVO
over de potentiële projecten en de beschikbare kasmiddelen. Naar de
huidige inzichten zullen de beschikbaar te stellen budgetten (inclusief de
budgetten voor Wind op Zee) in ieder geval in de eerstkomende jaren
binnen de maximale verplichtingenruimte blijven.
270. Waarom vermeldt u de fiscale maatregelen die horen bij het
Energieakkoord niet en wilt u alsnog de totale omvang daarvan
aangeven?
Antwoord
Zoals aangegeven in de begroting, zijn de fiscale maatregelen uit het
Energieakkoord niet opgenomen in het overzicht van maatregelen omdat
de budgettaire gevolgen van deze maatregelen niet meer zijn veranderd
sinds het afsluiten van het Energieakkoord. De budgettaire gevolgen van
het Energieakkoord zijn als bijlage bij de aanbiedingsbrief van het
Energieakkoord gevoegd (Kamerstuk 30 196, nr. 202).
271. Kunt u verklaren waarom er verhoudingsgewijs relatief weinig geld
wordt besteed aan energiebesparing terwijl dit de meest kosten efficiënte
manier is om over te stappen naar een duurzame energievoorziening of is
dit overzicht soms onvolledig?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

78

Antwoord
Energiebesparende maatregelen en de uitrol van hernieuwbare energie
zijn beiden belangrijk bij het verduurzamen van de energievoorziening.
Daarom zijn voor beiden ambitieuze doelen afgesproken in het Energieakkoord. Voor de verschillende opties voor verduurzaming van de energievoorziening zijn echter niet altijd dezelfde instrumenten geschikt. Zo heeft
het geven van subsidie voor hernieuwbare energieprojecten andere
effecten dan voor besparingsmaatregelen, onder meer omdat het lastig is
om het subsidiëren van autonome energiebesparing te vermijden. Voor
de uitrol van grootschalige hernieuwbare energieprojecten is de SDE+ het
belangrijkste instrument, terwijl voor energiebesparing een combinatie
van verplichtingen, (fiscale) subsidie en convenanten wordt ingezet. De
verhouding tussen de overheidsuitgaven aan energiebesparing en aan
hernieuwbare energie is dan ook geen weerspiegeling van het relatieve
belang dat aan deze verduurzamingsopties wordt gehecht.
272. Kunt u aangeven waarom de salderingsregeling ontbreekt in dit
overzicht en hoeveel geld daarmee gemoeid is?
Antwoord
De salderingsregeling is opgenomen in bijlage 6 bij de Miljoenennota
2017 (Kamerstuk 34 550, nr. 2): Belastinguitgaven, inkomsten beperkende
regelingen en overige fiscale regelingen.
In tabel 6.3.4. is aangegeven hoeveel geld ermee gemoeid is in 2017: 95
miljoen euro.
De salderingsregeling is één van de regelingen die dit jaar is toegevoegd
aan bijlage 6 bij de Miljoenennota. De departementen is nog niet verzocht
de nieuwe regelingen ook te vermelden in hun departementale
begrotingen.
273. Kunt u aangeven wat de totale kosten van het Energieakkoord zijn
over de totale looptijd inclusief fiscale maatregelen?
Antwoord
Het Energieakkoord vraagt inspanningen en investeringen van zowel de
overheid als van burgers en bedrijven. Het is niet aan te geven wat de
totale omvang van deze investeringen is. De budgettaire gevolgen van het
Energieakkoord voor de overheid zijn als bijlage bij de aanbiedingsbrief
van het Energieakkoord gevoegd (Kamerstuk 30 196, nr. 202).
274. Kunt u een overzicht geven van aanvragen en beschikkingen van de
Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE)-regeling? Wordt er gekeken
naar mogelijkheden om deze regeling nog beter in te zetten? Zo ja, op
welke wijze?
Antwoord
De ISDE is per 1 januari 2016 gestart voor zonneboilers, biomassa ketels,
pellet-kachels en warmtepompen met een klein vermogen. Voor deze
subsidie is in 2016 70 miljoen euro beschikbaar. Tot 30 september 2016
zijn 9.370 aanvragen voor subsidie gedaan voor 14.482 apparaten met een
budgetbeslag van ca. 26 miljoen euro Er zijn 8.123 aanvragen door
particulieren gedaan en 1.247 door de zakelijke markt, waarbij het aantal
apparaten nagenoeg gelijk is verdeeld over de particuliere en zakelijke
markt (56:44). Subsidieaanvragen van particulieren worden bij een
positieve beoordeling direct vastgesteld. Zakelijke aanvragers ontvangen
bij een positieve beoordeling van de subsidieaanvraag eerst een
verlening. Na realisatie van het project doet een zakelijke aanvrager een
verzoek tot vaststelling. In totaal 6.748 positieve beschikkingen afgegeven
door RVO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

79

Het aantal aanvragen en het budgetbeslag loopt geleidelijk op, met name
in de zakelijke markt. De sector verwacht dat deze groei zal versnellen eind
2016 en richting 2017. Met een groot aantal partners uit het Energieakkoord wordt in zogenaamde versnellingstafels samengewerkt om
concrete hernieuwbare energieprojecten te versnellen en nieuwe
projecten te realiseren. Hierbij ligt het voortouw met name bij de NVDE. Ik
heb een apart programmabureau ingericht om de uitvoering van de
afspraken uit de versnellingstafels te ondersteunen. Een van de versnellingstafels richt zich in het bijzonder op decentrale individuele duurzame
warmte/koude opties, en dus de ISDE. Daarbij heb ik ook overleg met de
sector om verbeteringen in de regeling voor 2017 door te voeren.
275. Is er ruimte in de begroting van de NCG om te investeren in een
breedbandnetwerk in Groningen in het kader van een kansrijk Groningen?
Antwoord
Vanuit de middelen voor het programma Leefbaarheid uit het Bestuurlijk
Akkoord wordt onder regie van de NCG een bedrag van 5 miljoen euro
bijgedragen aan een provinciale subsidieregeling om 100% van de
adressen in het aardbevingsgebied met snel internet te ontsluiten. De
Economic Board Groningen (EBG) draagt hieraan eveneens 5 miljoen euro
bij.
276. Kunt u de kasritmes voor de jaren 2016 en 2017 voor de NCG nader
toelichten, zoals weergegeven in de tabellen?
280. Kunt u toelichten waarop de bedragen voor 2016 en 2017 voor de
NCG zijn gebaseerd?
Antwoord op de vragen 276 en 280:
Alle meerjarige budgetten zijn tot nu toe gebaseerd op ramingenen die
stapsgewijs door de NCG onderbouwd zijn om uiteindelijk te komen tot
juridisch gebonden budgetten.
De verwachting is dat dit najaar voor het scholenprogramma een
convenant wordt afgesloten waarmee de uitvoering en bijbehorende
budgetten juridisch gebonden zijn.
Op dit moment werkt de NCG samen met de regio de specifieke wijze uit
waarop het budget voor de waardevermeerderingsregeling kan worden
ingezet. Later dit jaar verwacht ik uw Kamer te kunnen informeren over de
invulling van deze nieuwe regeling. De resterende onderdelen van het
programmabudget van de NCG worden op dit moment voorbereid en
ontwikkeld.
277. Kunt u inzichtelijk maken welke van de genoemde bedragen in de
tabellen gefinancierd worden uit het deel dat is gefinancierd uit de
gasbaten (244,2 miljoen euro) en waarvoor een eindejaarsmarge geldt van
100%? Voor welke genoemde bedragen geldt de eindejaarsmarge niet?
281. Kunt u bij de tabellen op pagina 94 en 96 inzichtelijk maken welke van
de genoemde bedragen gefinancierd worden uit het deel dat is gefinancierd uit de gasbaten (244,2 miljoen euro) en waarvoor een eindejaarsmarge geldt van 100%?
Antwoord op de vragen 277 en 281
Van de 334,1 miljoen euro (bestaande uit 333,2 miljoen euro budget NCG
op artikel 5 en 0,9 miljoen euro overgeboekt van artikel 5 naar het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu ten behoeve van Deltares) is 244,4
miljoen euro gefinancierd uit de gasbaten, hiervoor geldt een 100%
eindejaarsmarge.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

80

In de tabel op blz. 94 van de EZ-begroting is gespecificeerd welk deel van
de uitgaven behandeld wordt als kaderrelevante uitgaven. Voor het
budget van 50 miljoen euro, wat is overgeboekt vanuit de begroting van
OCW voor het scholenprogramma, geldt geen 100% eindejaarsmarge. Dit
budget is onderdeel van de 73,5 miljoen euro voor het scholenprogramma. In de categorie verduurzaming en waardevermeerdering is nog
40 miljoen euro opgenomen die is vrijgemaakt uit de EZ begroting,
hiervoor geldt ook geen 100% eindejaarsmarge.
Deze middelen zijn niet gefinancierd uit de gasbaten Alle andere uitgaven
(in totaal 244 miljoen euro) op artikel 5 zijn wel gefinancierd uit de
gasbaten en hebben wel een 100% eindejaarsmarge.
278. Kunt u toelichten of de 50 miljoen euro voor de versterking en
nieuwbouw van scholen uit de begroting van OCW besteed zal worden in
de periode 2017–2033, gezien het feit dat er ieder jaar 3 miljoen euro
beschikbaar komt van af 2017?
282. Klopt het dat er wordt verwacht dat het scholenprogramma circa 16
jaar zal duren, aangezien van de 50 miljoen euro van Ministerie van OCW
ieder jaar 3 miljoen euro beschikbaar komt?
Antwoord op de vragen 278 en 282:
De planning is dat het scholenprogramma in vijf jaar afgerond moet zijn.
De bijdrage van 50 miljoen euro afkomstig van het Ministerie van OCW
wordt via het Gemeentefonds ingezet voor het doen van investeringen in
de nieuwe schoolgebouwen. Gemeenten gaan hiervoor langjarige
leningen aan bij de Bank Nederlandse Gemeenten (BNC). De 3 miljoen
euro per jaar wordt gebruikt voor de jaarlijkse betalingen aan rente en
aflossing die gemeenten moeten doen aan de BNG. Hiermee wordt
dezelfde systematiek gevolgd die nu algemeen geldt in het Gemeentefonds voor het doen van langjarige investeringen in schoolgebouwen.
279. Kunt u aangeven waarom in de begroting van de NCG vooral geld
wordt vrijgemaakt voor een secundaire taak als verduurzaming en niet
primair voor het schadeherstel van woningen?
Antwoord
De kosten voor het herstel van schade aan woningen als gevolg van
beweging van de bodem door gaswinning komen direct voor rekening
van NAM en zijn daarom geen onderdeel van de Rijkbegroting. Tot 1 juli
2016 heeft NAM hieraan 494 miljoen euro uitgegeven. De genoemde
budgetten voor verduurzaming en waardevermeerdering (totaal 141,5
miljoen euro)zijn daarentegen wel onderdeel van de Rijksbegroting.
In de kwartaalrapportage van de NCG wordt informatie opgenomen over
de uitputting van de verschillende geldstromen.
283. Kunt u aangeven of het artikel «werkbudget NCG + aanvullend
apparaatsbudget» van 55 miljoen euro optelt bij de apparaatskosten van
96 miljoen euro uit artikel 40?
Antwoord
In het «werkbudget + aanvullend apparaatsbudget» is vanaf 2017 voor
vier jaar 6 miljoen euro per jaar opgenomen voor apparaatskosten. Het
resterende deel van dit budget van 31 miljoen euro is werkbudget NCG op
artikel 5. Beide budgetten zijn aanvullend op de 96 miljoen euro uit artikel
40.
284. Waar is de verwachting dat er per saldo een afname van het
opdrachtenpakket zal plaatsvinden op gebaseerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

81

Antwoord
De reeds voor deze kabinetsperiode ingeboekte bezuiniging op de
Rijksdienst leidt tot dalende budgetten voor bijdragen aan agentschappen.
Daarom is in de raming van opdrachten van het moederdepartement aan
RVO eveneens uitgegaan van een daling.
285. Hoe wilt u de samenwerking binnen de gouden driehoek, en met
name binnen de negen topsectoren, bevorderen en kunt u hier een
voorbeeld van geven?
Antwoord
Binnen en tussen de topsectoren werken kleine en grote bedrijven,
onderzoekers en de overheid succesvol samen aan een sterke concurrentiepositie van Nederlandse bedrijven op de wereldmarkt en aan oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen; samen doen rond 5.500 unieke
deelnemers mee in de TKI’s van de topsectoren.
De overheid bevordert deze publiek-private samenwerking onder meer
door het instellen van de topteams en TKI’s en de strategische agenda’s
die zij ontwikkelen op het terrein van kennis en innovatie, internationalisering en human capital. Daarnaast wordt deze samenwerking gestimuleerd met specifieke instrumenten: de TKI-regeling en de MIT-regeling.
Voorbeelden van grote publiek-private samenwerking (PPS) zijn er onder
meer op het terrein van «oncologie» en van «regeneratieve geneeskunde». Om deze grote en meerjarige PPS-en te helpen opzetten heeft de
overheid ronde-tafels geïnitieerd met de belangrijkste stakeholders. Ook is
het mogelijk gemaakt de TKI-toeslag te combineren met de inzet van de
middelen vanuit de gezondheidsfondsen, zodat er meer financiële
middelen beschikbaar komen. Zo kon voor Oncologie een jaarlijkse extra
investering van 25 miljoen euro worden uitgelokt en voor regeneratieve
geneeskunde een investering van 18 miljoen euro.
De AWTI geeft in haar recente advies «Flexibiliseren, differentiëren,
scherper kiezen» aan dat de vernieuwende publiek-private samenwerking
tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid de grote winst van de
topsectorenaanpak is geweest en dat hierop moet worden voortgebouwd.
286. Waar is de invoering van middelen met betrekking tot de invaring van
de taken PIANOo/Tendernet bij RVO.nl met ingang van 2017 op
gebaseerd?
Antwoord
PIANOo heeft als doel de professionaliteit van het aanbesteden en de
naleving van de aanbestedingsregels in Nederland te verbeteren. Vanuit
de aanbestedingswet vloeien daar de volgende wettelijk taken uit voort:
(1) beheer van het elektronisch systeem voor aanbesteden TenderNed, (2)
informeren van aanbestedende diensten en speciale-sectorbedrijven over
de aanbestedingsregels en de aanbestedingspraktijk en (3) het ondersteunen van aanbestedende diensten en speciale-sectorbedrijven. Deze
wettelijke taken worden nu ook al door PIANOo uitgevoerd, en dat zal bij
RVO.nl zo blijven. De invoering van middelen is hierop gebaseerd.
287. Waarom bevat de begroting 2017 nog niet de omzet voor de
uitvoering van het Plattelandsontwikkelingsprogramma 3?
Antwoord
Het is nog niet mogelijk om de omzet voor de uitvoering mee te nemen in
de begroting van 2017, omdat de omzet voor deze uitvoering nog niet
bekend is. Per provincie, wordt in overleg met RVO jaarlijks het offerte-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

82

verzoek voor de uitvoering van het POP3 opgesteld. Dit zal voor
1 november gereed zijn. Vervolgens zal de opdrachtverlening door de
provincies plaatsvinden.
288. Zijn er opties bekeken om de beoogde stijgende rentelast in 2018 te
beperken, met betrekking tot de leenfaciliteit om investeringen in
vernieuwing van de ICT te realiseren?
Antwoord
Ja, RVO tracht haar kasstroom optimaal in te richten en de rentelasten
zoveel mogelijk te beperken. Dit betekent dat er afspraken worden
gemaakt met opdrachtgevers over onder andere bevoorschotting en
afrekening van opdrachten. De kasstroom uit opdrachten dekt echter niet
de kasstroom in verband met de investeringen. Hiervoor is het noodzakelijk middelen te betrekken bij de zogenaamde leenfaciliteit die beheerd
wordt door het Ministerie van Financiën. RVO beziet jaarlijks of de
operationele kasstroom het toelaat om extra aflossingen te doen
waardoor de rentelasten lager worden.
De hoogte van de aanspraak op de leenfaciliteit is afhankelijk van de
financieringsbehoefte van RVO in 2017. Die wordt mede bepaald door
planning van de ICT-investeringen de komende jaren en de liquiditeitspositie van RVO.
289. Kunt u een afschrift van de interpretatieve verklaring van de
Europese Commissie zo spoedig mogelijk na het informeel verschijnen
van de verklaring, aan de Kamer toezenden? Zo nee, waarom niet?
290. Kunt u toelichten welke rol de individuele lidstaten en de Raad spelen
in dit kader van het vaststellen van de interpretatieve verklaring? Dienen
zij op de interpretatieve verklaring te reageren en een standpunt in te
nemen? Zo ja, is een eerste concept al bekend en kunt u dat aan de Kamer
doen toekomen?
291. Kunt u een inschatting geven van de mate waarin het Europees
Octrooibureau zich gebonden zal achten door de interpretatieve
verklaring?
Antwoord op de vragen 289, 290 en 291
Het geven van een interpretatieve verklaring van EU-wetgeving is een
bevoegdheid van de Europese Commissie. Dit is een zelfstandige
bevoegdheid, die zij niet deelt met de lidstaten en waarover de lidstaten
ook niet vooraf worden geconsulteerd. Op grond daarvan is het niet
mogelijk een «informele» versie van de verklaring toe te sturen. Zodra de
verklaring beschikbaar is, zal deze uiteraard met de Kamer worden
gedeeld.
Het is de verwachting dat de Commissie de verklaring zal presenteren in
de Raad voor Concurrentievermogen later dit jaar en dat die daarna ook
daar zal worden besproken.
Het Europees Octrooibureau (EOB) heeft de bepalingen van de biotechnologierichtlijn omgezet in zijn interne regelgeving en uitvoeringspraktijk.
Het is mijn verwachting dat aan dat het EOB zich in zijn uitvoeringspraktijk
daarnaar zal richten.
292. Aan welke partijen is de 500.000 euro van het amendement van het
lid Verhoeven (Kamerstuk 34 300-XIII-14) voor open source encryptie
verleend?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

83

Antwoord
Mijn ministerie heeft een subsidieaanvraag ontvangen en in behandeling
genomen. Ik zal uw Kamer nog dit jaar informeren over de wijze waarop
het amendement wordt ingevuld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 550 XIII, nr. 10

84