Onderzoek ‘Jeugdhulp met verblijf,
anders dan’

Kwalitatieve verdieping naar onderliggende oorzaken van de
waargenomen stijging ‘ander verblijf’ in de CBS beleidsinformatie

Hans Broere en Katja Crooijmans

Datum

Status

Klant

18.10.18

definitief

Adviesgroep Beleidsinformatie Jeugd

Titel rapport

Auteur

Inhoudsopgave
1

Aanleiding en onderzoeksvraag
1.1
Achtergrond
1.2
Vraagstelling
1.3
Leeswijzer

4
4
4
5

2

Onderzoeksaanpak
2.1
Drie onderzoeksfasen
2.2
Kwalitatieve verdieping in vier regio’s
2.3
Hypothesen
2.4
Bruikbaarheid van de onderzoeksuitkomsten

6
6
6
6
7

3

Analyse
8
3.1
Objectivering van het vraagstuk
8
3.2
Informatiestromen: de driehoek gemeente, aanbieder, CBS 10
3.3
Kwalitatieve beschrijving van de categorie jeugdhulp ander
verblijf bij jeugdhulpaanbieder
11
3.4
Analyse van hypothesen
13
3.4.1 Hypothese 1: Er is sprake van een stijging van de vraag naar
jeugdhulp met verblijf overig: meer jeugdigen die gebruik
maken van dit type jeugdhulp
13
3.4.2 Hypothese 2: De invoering van bekostigingsmodellen op basis
van arrangementen leidt tot meer gecombineerde trajecten
die als ‘ander verblijf’ worden geregistreerd
15
3.4.3 Hypothese 3: Jeugdhulpaanbieders leveren trajecten
jeugdhulp met verblijf overig niet aan conform de eisen die
het informatieprotocol hier aan stelt
16
3.4.4 Hypothese 4: Er zijn de afgelopen jaren verschillende nieuwe
zorgaanbieders op de markt gekomen en – mede als gevolg
daarvan – nieuwe vormen van verblijfszorg ontstaan die
worden geschaard onder de categorie ‘ander verblijf’.
17
3.4.5 Hypothese 5: De stijging wordt met name veroorzaakt door
een stijging van crisisplaatsingen in jeugdhulp met verblijf
overig.
18
3.4.6 Hypothese 6: De afbakening tussen gezinsgerichte
verblijfszorg en overige verblijfszorg is onvoldoende helder,
waardoor gezinsgerichte verblijfstrajecten onder de categorie
‘overig’ worden geschaard
19
3.4.7 Hypothese 7: De aanlevering van gegevens door aanbieders
over jeugdhulp met verblijf overig is merendeels gebaseerd op
een geautomatiseerde vertaalslag van productiecijfers naar
beleidsdata.
20
3.4.8 Aanvullende hypothese: hoger aandeel jeugdigen 18+ en WLZ
jeugdigen op een verblijfsplek
22
3.4.9 Overig
22

4

Conclusies
24
4.1
Welke hulpvormen worden geschaard onder de categorie
Jeugdhulp met verblijf overig?
24
4.2
Wat zijn verklaringen voor de toename van de scores in deze
categorie; zijn deze geconcentreerd in specifieke
hulpvormen?
25
4.3
Wijze waarop aanbieders registreren, en of in verschillende
regio’s op dezelfde wijze wordt geregistreerd.
26
4.4
Advies over mogelijke optimalisaties van de meting
beleidsinformatie jeugd
26

Bijlage: bronnen

28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

1

Aanleiding en onderzoeksvraag

1.1

Achtergrond

In de Jeugdwet is een regeling voor beleidsinformatie opgenomen, inzake jeugdhulpgebruik en
de inzet van JB/JR. Daarin is onder andere opgenomen dat jeugdhulpaanbieders en
gecertificeerde instellingen gegevens aanleveren bij het Centraal Bureau voor de Statistiek
(hierna: CBS). Het CBS verwerkt deze gegevens tot statistieken en rapportages die openbaar
toegankelijk zijn.
Het aantal jongeren met jeugdhulp stijgt, zo blijkt uit de CBS beleidsinformatie jeugd. Kijkend
naar de verschillende categorieën jeugdhulp die door het CBS onderscheiden worden, valt
vooral de stijging in de categorie ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’ op. Het Ambtelijk
voorbereidend overleg Beleidsinformatie Jeugd (ABJ)1, wenst beter zicht te krijgen op de
onderliggende oorzaken van deze toename.

1.2

Vraagstelling

Gevraagd wordt de categorie ‘Verblijf bij jeugdhulpaanbieder anders dan’ (hierna: ander verblijf)
nader te duiden, en meer specifiek te onderzoeken in hoeverre een registratie-effect rondom
trajecten met een niet-continue verblijfscomponent een verklaring vormt voor deze toename.
Anders gezegd: in hoeverre is sprake van een daadwerkelijke stijging van de overige verblijfszorg
en wat is het gevolg van een registratie-effect?

In de Adviesgroep Beleidsinformatie Jeugd (ABJ) zijn vertegenwoordigd: de ministeries van VWS en J&V, de VNG, GGZ
Nederland, Jeugdzorg Nederland, VGN, Sociaal Werk Nederland, beroepsverenigingen.
1

4 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

Doelstelling van het onderzoek is daarmee tweeledig:
▪ Middels kwalitatief onderzoek inzicht verkrijgen in de onderliggende oorzaken van de
stijging van de categorie jeugdhulp met verblijf overig.
▪ Zicht krijgen op mogelijke optimalisaties van de meting Beleidsinformatie Jeugd, zodat
deze betekenisvoller wordt.
Op basis van de inzichten uit het onderzoek kunnen het ministerie van VWS en de VNG met
elkaar in gesprek over wenselijke en passende vervolgstappen. Onder meer over de nut en de
noodzaak van:
▪ Nader (kwantitatief) onderzoek naar de onderliggende oorzaken van de stijging.
▪ Herijken van de categorie jeugdhulp met verblijf overig.
Het ABJ heeft de doelstelling van het onderzoek vertaald naar een aantal specifieke
onderzoeksvragen. Na overleg met VWS, VNG en CBS zijn deze door ons verder aangescherpt:
1. Welke hulpvormen worden geschaard onder de categorie Jeugdhulp met verblijf
overig?
▪ Kunnen verschillende hulpvormen binnen deze categorie onderscheiden
worden?
▪ Zicht op de mate waarin deze vormen van elkaar verschillen?
▪ Zijn door aanbieders of gemeenten nieuwe hulpvormen aan deze categorie
toegevoegd?
▪ Met aandacht voor de afbakening tussen gezinsgerichte zorg en overig verblijf.
In hoeverre is sprake van overlap?
▪ Wat zijn verklaringen voor de toename van de scores in deze categorie; zijn
deze geconcentreerd in specifieke hulpvormen?
2. Zicht krijgen op de wijze waarop aanbieders registreren, en of in verschillende regio’s
op dezelfde wijze wordt geregistreerd.
▪ Specifiek waar het gecombineerde jeugdhulptrajecten betreft, waarbij de
jongere zowel ambulante hulp krijgt én op zekere momenten ook jeugdhulp
met verblijf, maar waarbij de jongere niet continu bij de aanbieder verblijft.
Waarbij we primair op zoek gaan naar de wijze waarop de vertaalslag van
arrangement naar CBS categorieën wordt gemaakt.
3. Kunnen op basis van het voorgaande verschillende intensiteiten verblijfszorg worden
onderscheiden? Waarbij we intensiteit definiëren als het aandeel verblijf binnen het
totale traject / arrangement.
▪ Mate waarin de te onderzoeken regio’s hierin van elkaar verschillen.
4. Het voorgaande in openschouw nemend, is er een categorie jeugdhulp te definiëren
binnen de categorie jeugdhulp met verblijf overig die zorgt voor een grote vertekening
in het jeugdhulpgebruik? Leidt een nadere uitsplitsing of ordening tot meer inzicht? En
zo ja, welke aanvullende inspanningen c.q. extra administratieve last gaat hier mee
gepaard.
1.3

Leeswijzer

In het volgende hoofdstuk beschrijven we de onderzoeksaanpak die we hebben gevolgd. Daarna
volgen in hoofdstuk drie de analyses, opgebouwd langs de vooraf opgestelde hypothesen. In
hoofdstuk vier sluiten we af met de beantwoording van de onderzoeksvragen.

5 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

2

Onderzoeksaanpak

2.1

Drie onderzoeksfasen

Het onderzoek is grofweg opgebouwd in drie stappen:
1. Stap 1: Nadere duiding van de categorie jeugdhulp met verblijf door middel van
gesprekken met jeugdhulpaanbieders en gemeenten
2. Stap 2: Toets van een set aan hypothesen ter onderbouwing, dan wel falsificatie van de
hypothesen aan de hand van een kwalitatief onderzoek in 4 regio’s.
Per hypothese zijn daartoe de volgende stappen doorlopen:
a. Toets van de causale keten: Leidt de verklarende factor logischerwijs tot een
stijging van jeugdhulp met verblijf overig
b. Intersubjectieve toets: Is er sprake van een eenduidig beeld in de interviews
over de hypothese?
3. Stap 3: Analyse van de bevindingen en rapportage
2.2

Kwalitatieve verdieping in vier regio’s

Dit onderzoek is uitgevoerd door in vier regio’s een kwalitatieve verkenning te doen van dit
vraagstuk. Binnen deze regio’s is gesproken met:
▪ De vier centrumgemeenten die de regionale inkoopfunctie voor verblijfszorg vervullen.
In één regio is aangevuld met twee andere gemeenten gesproken. We hebben zowel
gesproken met afgevaardigden van beleid, inkoop en informatiebeheer
▪ We hebben per regio met twee aanbieders gesproken en daar veelal met zowel een
inhoudsdeskundige als met de controller of zorgadministrateur.
▪ Een gesprek met een softwareleverancier.
In dit onderzoek zijn vier regio’s betrokken. We hebben daarbij gekozen voor diversiteit:
▪ Regio’s waarbij sprake was (sterke) groei van ‘jeugdhulp ander verblijf’ vs. regio’s waar
sprake was van een gelijkmatig beeld over de periode 2015-2017
▪ Regio’s die gebruik maken van een pxq/enkelvoudige productstructuur vs regio’s die
gebruik maken van samengestelde productstructuren c.q. arrangementen.

2.3

Hypothesen

We hebben de volgende set aan hypothesen onderzocht die een verklaring kunnen bieden voor
de stijging van de categorie ‘ander verblijf’.
1. Er is sprake van een stijging van de vraag naar jeugdhulp ‘ander verblijf’: er zijn meer
jeugdigen die gebruik maken van dit type jeugdhulp.
2. De invoering van bekostigingsmodellen op basis van arrangementen leidt tot meer
gecombineerde trajecten die als jeugdhulp ‘ander verblijf’ worden geregistreerd.
3. Jeugdhulpaanbieders leveren trajecten jeugdhulp ‘ander verblijf’ niet aan conform de
eisen die het informatieprotocol hier aan stelt
4. Er zijn de afgelopen jaren verschillende nieuwe zorgaanbieders op de markt gekomen
en – mede als gevolg daarvan – nieuwe vormen van verblijfszorg ontstaan die worden
geschaard onder de categorie ‘ander verblijf’

6 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

5.

De stijging wordt met name veroorzaakt door een stijging van crisisplaatsingen in
jeugdhulp ‘ander verblijf’.
6. De afbakening tussen gezinsgerichte verblijfszorg en anderverblijf is onvoldoende
helder, waardoor gezinsgerichte verblijfstrajecten onder de categorie ‘ander verblijf’
worden geschaard
7. De aanlevering van gegevens door aanbieders over jeugdhulp ‘ander verblijf’ is
merendeels gebaseerd op een geautomatiseerde vertaalslag van productiecijfers naar
beleidsdata.

2.4

Bruikbaarheid van de onderzoeksuitkomsten

Dit onderzoek geeft geen landelijk representatief beeld van de ontwikkeling van de categorie
‘jeugdhulp ander verblijf’. Op basis van vier voorbeeldregio’s is deels kwantitatief en grotendeels
kwalitatief een beeld opgebouwd van de wijze waarop deze categorie jeugdhulp zich ontwikkelt
over de periode 2015-2017 en de wijze waarop de registratie en data-aanlevering naar het CBS
plaatsvindt. Dit beeld is dus ontleend aan de praktijk zoals onderzocht in de vier regio’s en op
basis daarvan kunnen aanknopingspunten gevonden worden die ook landelijke waarde hebben.
Ook is de tijdreeks waarop wij ons hebben gericht beperkt, te weten 2015-2017. Een vergelijking
met de voorgaande periode (bijvoorbeeld vanaf 2012) wat betreft deze vorm van jeugdhulp is
niet realistisch gebleken gezien de beschikbaarheid van data over de periode 2012-2014. Een
langere onderzoeksperiode zou het definiëren en duiden van trends echter wel aanzienlijk
versterken.
De bevindingen en conclusies van dit onderzoek hebben vooral als doel de basis te leggen voor
een verdere verfijning of verdieping op een aantal thema’s.

7 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

3

Analyse

3.1

Objectivering van het vraagstuk

Beleidsinformatie jeugd
In de Jeugdwet is een regeling voor beleidsinformatie opgenomen, inzake jeugdhulpgebruik en
de inzet van Jeugdbescherming/Jeugdreclassering. daarin is onder andere opgenomen dat
jeugdhulpaanbieders en gecertificeerde instellingen gegevens aanleveren bij het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS). Het CBS verwerkt deze gegevens tot statistieken en
rapportages die openbaar toegankelijk zijn.
In het informatieprotocol staat beschreven op welke wijze gegevens aangeleverd dienen te
worden, zowel qua inhoud als proces. Jeugdhulpaanbieders leveren o.a. gegevens aan over:
▪ de jeugdige: BSN, geboortedatum, geslacht en woonplaats en gegevens
▪ de jeugdhulp: de verwijzer naar hulp, type hulpvorm, start en einddatum zorg, gestart
met crisis en reden beëindiging hulp.
De volgende jeugdhulpvormen worden onderscheiden:
Jeugdhulp zonder verblijf
▪ Uitgevoerd door het wijk- of buurtteam (01)
▪ Niet uitgevoerd door het wijk- of buurtteam
- Ambulante jeugdhulp op locatie aanbieder (02)
- Daghulp op locatie van de aanbieder (03)
- Jeugdhulp in netwerk van de jeugdige (04)
Jeugdhulp met verblijf
▪ Pleegzorg (11)
▪ Gezinsgericht (12)
▪ Gesloten plaatsing (13)
▪ Verblijf bij jeugdhulpaanbieder anders dan bovenstaand verblijf (14)
Op basis van deze data is het mogelijk inzicht te krijgen in de algehele ontwikkeling van het
jeugdhulpgebruik in Nederland. De uniforme landelijke uitvraag maakt vergelijking tussen
ontwikkelingen in regio’s en gemeenten mogelijk. Niet zozeer ten behoeve van absolute
aantallen, maar het geeft inzicht in langjarige trends. Daarbij is relevant op te merken dat de
CBS beleidsinformatie nadrukkelijk geen operationele sturingsinformatie betreft.
Definitie ‘ander verblijf’
In het Informatieprotocol Beleidsinformatie Jeugd is de categorie ander verblijf als volgt
gedefinieerd:
‘De jeugdige verblijft op de accommodatie van de jeugdhulpaanbieder, veelal in een groep met
andere jeugdigen. In feite betreft het alle vormen van verblijf die niet onder een van de voorgaande
categorieën vallen. Hieronder vallen ook begeleid wonen en kamertraining. Deze hulpvormen
vinden doorgaans plaats in een verblijf van de hulpaanbieder.’

8 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

9 / 28

Beoogde ontwikkeling

Bovenstaand schema is een versimpelde weergave van de beoogde ontwikkeling. Op
hoofdlijnen gaat het om drie bewegingen:
• Substitutie van verblijf naar ambulante hulpvormen, of een mix van kortdurend verblijf
en ambulante inzet.
• Substitutie binnen verblijf, naar meer verblijfsvormen die een gezinssituatie benaderen
• Op langere termijn een algehele reductie van verblijfszorg door preventie,
vroegsignalering en daardoor snellere inzet van lichte hulpvormen.
Na drie jaar Jeugdwet laat de praktijk een ander beeld zien: de totale omvang van verblijf wordt
groter, waarbij de procentuele stijging van de categorie ander verblijf aanzienlijk groter is dan de
andere onderscheiden verblijfsvormen. Daarbij is van belang op te merken dat de CBS data
informatie geeft over de ontwikkeling van aantallen cliënten en aantallen trajecten, maar niet
over aantallen verblijfsdagen.
Cijfermatige ontwikkeling ander verblijf o.b.v. CBS gegevens
Op basis van de CBS data kan de ontwikkeling van verblijfstrajecten inzichtelijk worden gemaakt
in termen van unieke jeugdigen en aantallen trajecten in een jaar. Dat geeft het volgende beeld:
Unieke jeugdigen

2015

2016

2017

Totaal aantal jeugdigen met
ander verblijf

15.600

18.245

20.270

+ 2.645 (17%)

+ 2.025 (11%)

Verschil t.o.v. voorgaande jaar

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

10 / 28

Aantal trajecten

2015

2016

2017

Totaal aantal trajecten ander
verblijf

19.375

22.550

24.890

+ 3.175 (+16%)

+ 2.340 (+10%)

Verschil t.o.v. voorgaande jaar

Deze cijfers laten zien dat de grootste stijging in de categorie ‘ander verblijf’ plaatsvindt in de
periode 2015 – 2016, waarna deze stijging in afgezwakte vorm doorzet in het daaropvolgende
jaar. De procentuele stijging van het aantal cliënten en aantal trajecten is nagenoeg gelijk.
3.2

Informatiestromen: de driehoek gemeente, aanbieder, CBS

De data die het CBS ontvangt en vervolgens verwerkt en omzet naar beleidsinformatie, is
afkomstig van jeugdhulpaanbieders (A). De aanbieders leveren deze data elk half jaar aan bij het
CBS.
De registratie van het zorggebruik is veelal onderdeel van een interne en externe planning &
control cyclus.
▪ Intern, dat wil zeggen als onderdeel van de interne bedrijfsvoering van een
jeugdhulpaanbieder. Jeugdhulpaanbieders onderscheiden in hun administratie en
bedrijfsvoering diverse producten en diensten. Op basis daarvan wordt de inzet van
medewerkers geregistreerd, wordt eventueel factureringsgegevens verzameld en is het
mogelijk om managementinformatie te genereren. Over de kwaliteit en volledigheid
van deze registraties en de daaruit voortkomende informatie bestaat geen eenduidig
beeld.
▪ Extern wordt deze data gebruikt als basis voor het facturerings- en betalingsverkeer
met gemeenten (G) en wordt op basis daarvan verantwoordingsinformatie over
zorggebruik opgesteld. Veelal maken gemeenten verantwoordingsrapportages op
jaarbasis over het zorggebruik in hun gemeenten; in veel gevallen zijn het regionale
inkoop/uitvoeringsorganisaties die deze rapportages opstellen aan de hand van

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

realisatiedata afkomstig van jeugdhulpaanbieders. De productstructuur die gemeenten
hanteren voor de inkoop en bekostiging van de jeugdhulp is in het merendeel van de
gevallen ook de basis voor de ordening van de data, informatie en daarop gebaseerde
rapportages. Dat betekent dat de financiële verantwoordingsinformatie veelal de basis
vormt voor de aan te leveren data aan het CBS en daarmee de beleidsinformatie die
daarmee wordt opgebouwd.
Aanlevering data jeugdhulpaanbieders naar CBS.
▪ Vanuit interne registratiesystemen leveren jeugdhulpaanbieders – aan de hand van het
CBS format en informatieprotocol – data aan bij het CBS over het zorggebruik over de
betreffende periode. Met onderscheid naar de verschillende categorieën jeugdhulp.
▪ Aanlevering van deze data gebeurt ofwel handmatig ofwel op een geautomatiseerde
wijze. In het laatste geval is in de ICT-systemen van de jeugdhulpaanbieder een
functionaliteit ingebouwd die het mogelijk maakt om data zorggebruik om te zetten
naar de benodigde informatievelden van het CBS en deze vervolgens ‘up te loaden’.
Jeugdhulpaanbieders ontvangen elk half jaar van het CBS een rapportage over de door hen
aangeleverde data waarbij zorggebruik is geabstraheerd naar aantal cliënten/trajecten en
uitgesplitst naar de categorisering van zorgvormen zoals het CBS deze hanteert; deze
spiegelinformatie wordt door het CBS alleen gedeeld met de jeugdhulpaanbieder. In een aantal
gevallen wordt deze spiegelinformatie gedeeld met gemeenten of regio-organisaties.
In deze ‘informatiedriehoek’ is er geen rechtstreekse informatie-/datarelatie tussen het CBS en
de gemeenten of regio-organisaties. Gemeenten kunnen gebruik maken van informatie zoals
deze beschikbaar wordt gesteld via Statline, waarbij per gemeente informatie beschikbaar is.
Statline geeft geen inzicht in geboden zorg op het niveau van jeugdhulpaanbieders.

3.3

Kwalitatieve beschrijving van de categorie jeugdhulp ander verblijf bij
jeugdhulpaanbieder

Overzicht verblijfsproducten
Onder de categorie jeugdhulp ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder kan een brede range aan
producten2 worden geschaard. Op hoofdlijnen gaat het om:
▪ Verblijf met behandeling; waaronder de behandelgroepen uit de voormalige Jeugd &
Opvoedhulp, behandelgroepen LVG en klinische GGZ
▪ Verblijf zonder behandeling; veelal vormen van begeleid wonen, waaronder
kamertraining
▪ Deeltijdverblijf
▪ Kortdurend verblijf
▪ Observatie
▪ Crisisverblijf
Vervolgens is het van belang te onderkennen op welke wijze deze producten zijn verwerkt in de
registratie- en informatiesystemen van partijen in de keten, en dan vooral van gemeenten en
jeugdhulpaanbieders. Veelal is de vorm of de productstructuur die gemeenten hebben gekozen
2 We gebruiken hier de term producten, waaronder we ook de in de GGZ gehanteerde term ‘interventies’ scharen.

11 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

in de inkoop en bekostiging van de jeugdhulp leidend voor de wijze van registratie door
jeugdhulpaanbieders en het berichtenverkeer tussen gemeenten en jeugdhulpaanbieders. Op
hoofdlijnen onderscheiden wij twee typen productenstructuur in de jeugdhulp:
1. Enkelvoudige productstructuur. Afzonderlijk te onderscheiden producten of diensten.
Merendeels met als hoofdonderscheid ‘ambulant’ vs. ‘residentieel/verblijf’, waarbij per
jeugdhulpaanbieder c.q. gemeente de verdere detaillering kan verschillen. Veelal
onderscheid naar ‘behandeling’, ‘begeleiding’ en in het geval van verblijf onderscheid
naar ‘kortdurend’ of ‘langdurend’ verblijf. Per product of dienst kan het zijn dat de
jeugdhulpaanbieder daarvoor een kostprijs heeft ontwikkeld c.q. heeft gemeente een
tarief vastgesteld. Veelal op basis van uur- of dagniveau. Verantwoording gebeurt op
clientniveau voor deze afzonderlijke producten en diensten.
2. Samengestelde productstructuren. Trajecten of arrangementen die kunnen bestaan uit
een samenstel van te onderscheiden producten en diensten. Voor een dergelijk traject
of arrangement is veelal rekening gehouden met een bepaalde doorlooptijd en
gemiddelde inzet van zorgverleners, wat het mogelijk maakt om een tarief vast te
stellen. Verantwoording gebeurt veelal op het niveau van cliënten, met aanduiding van
aantal geleverde trajecten of arrangementen. Ons beeld is dat dat jeugdhulpaanbieders
ten behoeve van hun interne bedrijfsvoering ook bij trajecten of arrangementen nog
steeds hoofdzakelijk gebruik maken van registratie op het niveau van producten en
diensten.
Daarnaast zijn er een beperkt aantal jeugdzorgregio’s die bekostigen en afrekenen op basis van
een lumpsum, zonder in de ‘afrekening’ en verantwoording onderscheid te maken naar
onderliggende producten of diensten; het bijhouden van producten of interventies is dan aan de
orde voor de onderlinge verrekening tussen betrokken aanbieders. Omdat deze benadering nog
zeer beperkt wordt toegepast hebben we deze niet apart benoemd.
Daarbij wordt in sommige regio’s onderscheid gemaakt naar verschillende intensiteiten als:
▪
▪
▪
▪
▪

Zelfstandigheid
Ontwikkelingsgericht
Intensief specialistische
Zeer intensief specialistisch
en crisis.

Waarbij enkele regio’s aangeven dat een groot deel van de jeugdigen in ‘ander verblijf’,
jeugdigen in de leeftijdscategorie van 16-17 jaar betreft die in een zelfstandigheidstraject zitten.
Dit is een relatief lichte vorm van verblijf.
Veel van de door ons gesproken zorgaanbieders geven aan dat de complexiteit van de zorgvraag
toeneemt, maar trajecten in de regel korter zijn. Onder meer omdat door gemeenten gestuurd
wordt op verkorting van behandelduur.
De kostenstijging van specialistische jeugdhulp is in veel regio’s sterker dan de stijging van
verblijfshulp in termen van aantallen jeugdigen of trajecten; dat duidt op meer intensieve en/of
hoogspecialistische inzet.

12 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

3.4

13 / 28

Analyse van hypothesen

In deze paragraaf gaan we dieper in op de door ons onderzochte hypothesen. De hypothesen
worden op basis van de opgehaalde informatie uit gesprekken en ontvangen data van
gemeenten en zorgaanbieders onderbouwd dan wel gefalsificeerd. Waarbij de beperkte scope
van het onderzoek (kwalitatieve verdieping in 4 regio’s) maakt dat op basis van dit onderzoek
hypothesen wel verworpen kunnen worden, maar dat in geval van onderbouwing hoogstens
aannemelijk gemaakt kan worden dat de betreffende factor een verklaring biedt voor de
waargenomen stijging in de CBS cijfers.

3.4.1 Hypothese 1: Er is sprake van een stijging van de vraag naar jeugdhulp met verblijf
overig: meer jeugdigen die gebruik maken van dit type jeugdhulp

Nadere analyse van de CBS data: nieuw gestarte trajecten
Wanneer we de ontwikkeling van het aantal nieuw gestarte trajecten in de jaren 2015, 2016 en
2017 in beeld brengen, blijkt dat deze stijging beduidend kleiner is dan de stijging van het totaal
aantal trajecten. Dat duidt op een groep jeugdigen die langer dan 1 jaar gebruik maakt van een
‘ander verblijfstraject’.
Aantal trajecten ander verblijf

2015

2016

2017

Totaal aantal trajecten

19.375

22.550

24.890

Aantal nieuwe trajecten

11.785

12.530
(+ 745 / 6%)

13.510
(+ 980 / 8%)

Percentage van totaal aantal
trajecten

61%

56%

54%

Dit wordt ook zichtbaar in onderstaande tabel. Waar de ontwikkeling van het aantal trajecten
naar verschillende categorieën verblijfsduur inzichtelijk is gemaakt. De grootste toename in
2016 is toewijsbaar aan de categorie 1 tot 2 jaar en in 2017 aan de categorie 2 tot 3 jaar 3.

3 Verblijfsduur wordt afgeleid uit de startdatum en einddatum van zorg. Ingeval sprake is van een gecombineerd traject

bij dezelfde aanbieder kan het voorkomen dat verblijf gecombineerd wordt met ambulante inzet en de jeugdige niet de
gehele periode verblijfszorg heeft ontvangen. We kunnen uit deze data dan ook niet automatisch concluderen dat het
aantal volumedagen verblijf ook gestegen is. Omdat aantal volumedagen verblijf niet is af te leiden uit CBS data.

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

14 / 28

31 dec. 2015

31 dec. 2016
#verschil

31 dec. 2017
#verschil

0 – 3 maanden

1575

+ 225 (14%)

-105 (6%)

3 – 6 maanden

1395

+530 (38%)

-10 (0.5%)

6 mnd – 1 jaar

3220

+535 (17%)

+805 (21%)

1 – 2 jaar

2120

+1.220 (58%)

+405 (12%)

2 – 3 jaar

850

+40 (0.5%)

+485 (54%)

3 – 4 jaar

485

+25 (0.5%)

-45 (1%)

> 4 jaar

636

+245 (39%)

-65 (7%)

Tegelijkertijd geven de door ons gesproken zorgaanbieders (N= 8) aan dat in de afgelopen jaren
verblijfscapaciteit gelijk is gebleken of afgebouwd, maar niet is toegenomen.
Beleidsmedewerkers van zorginstellingen hebben juist het beeld dat de gemiddelde
verblijfsduur verder afneemt: ‘we bedienen mogelijk wel meer cliënten, maar ze verblijven steeds
korter bij ons’. Dit zou mede gelegen zijn in het feit dat vanuit gemeenten gestuurd wordt op het
verkorten van trajecten en de trajectduur in sommige gemeenten / regio’s is gemaximeerd,
althans in de bekostiging.
Eén van onze gemeentelijke gesprekspartners zegt daarover het volgende: “Verblijf heeft de
afgelopen jaren een andere invulling gekregen. Men doet andere dingen, maar het is moeilijk om te
definiëren of dat lichter of zwaarder is. We krijgen er niet de vinger achter. We zien dat de kosten
stijgen. Er wordt zwaardere zorg ingezet, maar dat betekent niet automatisch dat de vraag ook
zwaarder wordt.”
“Sinds de transitie hebben we steeds meer cliënten in beeld. Dat verklaart wat ons betreft de
toename van het totaal aantal cliënten. Ze verblijven wel korter. Er wordt veel meer deeltijd
ingezet, vanuit de vraag hoeveel etmalen verblijf echt nodig is in plaats van standaard 7 etmalen in
de week.”
Op basis van deze analyse en de input uit de gesprekken zijn er aanwijzingen dat sprake is van
een groep cliënten met een hoge omloopsnelheid en die veelal kort verblijven in een
jeugdhulpinstelling, en een meer stabiele groep die langjarig in een ‘ander verblijfstraject’ zit.
De stijging in de CBS data is voor het grootste deel toe te schrijven aan de groep die langer dan een
jaar in verblijfszorg zit en in mindere mate aan de groep nieuwe cliënten.

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

15 / 28

Nadere analyse van de CBS data: perspectief
Om meer zicht te krijgen op de aard van de trajecten ander verblijf brengen we in onderstaande
tabel het perspectief4 van deze trajecten in beeld evenals het aandeel op het totaal.
Perspectief binnen trajecten ander
verblijf

2015

2016

2017

Stabilisatie crisis

2.145

2.370

2.735

Begeleiding

4.420 (23%)

6.140 (27%)

7.520 (30%)

Behandeling

12.700

13.890

14.395

Diagnostiek

110

145

245

Deze cijfers laten zien dat het aandeel begeleiding binnen ander verblijf stijgt. Dit zijn veelal
lichtere vormen van verblijf gericht op zelfstandigheid. Mogelijk houdt dit verband met de groei
van de groep langdurig verblijf (2-3 jaar); in aansluiting op hetgeen op het beeld dat uit de
interviews naar voren komt. Toename van de groep jeugdigen (16-18 jaar/16-21 jaar) in verblijf
die bijvoorbeeld via kamertraining worden begeleid naar zelfstandig wonen.

3.4.2 Hypothese 2: De invoering van bekostigingsmodellen op basis van arrangementen
leidt tot meer gecombineerde trajecten die als ‘ander verblijf’ worden geregistreerd
Het Informatieprotocol Beleidsinformatie Jeugd stelt hierover het volgende: ”Alle jeugdhulp van
dezelfde hulpvorm die onderdeel is van één hulpverleningsplan of behandelplan, wordt als één
record aan het CBS geleverd. Als een jeugdhulpaanbieder meerdere ambulante modules of
programma’s tegelijkertijd of na elkaar aanbiedt, dan gelden deze samen als record waarover
aan CBS gegevens moeten worden geleverd. Daarbij is de startdatum van de eerste module de
datum aanvang jeugdhulp en de einddatum van de laatste module de datum einde jeugdhulp.
Als twee verschillende jeugdhulpaanbieders (kunnen ook wijk- of buurteams zijn) tegelijkertijd
een ambulante module aanbieden, dan leveren zij beiden daarover gegevens aan bij het CBS.
Ieder doet dat over de eigen betrokkenheid. Alle hulpverlening en behandeling die gedurende de
pleegzorg en het residentiële verblijf plaatsvinden en door dezelfde jeugdhulpaanbieder worden
aangeboden, vallen onder de pleegzorg en het residentiële verblijf.”
Los van het feit of al dan niet sprake is van meer gecombineerde trajecten, kan een toename van
combinatietrajecten geen verklaring vormen voor de toename van het aantal cliënten in de
categorie ander verblijf. Dit zou immers alleen iets zeggen over de toename in verblijfsduur, of
een onderschatting van het aantal ambulante inzet ingeval enkel het verblijfsproduct
geregistreerd wordt. We zien ook geen afname van het aantal ambulante trajecten of jeugdigen
die gebruik hebben gemaakt van een ambulant traject.

4 Omdat de scores op perspectief slecht worden geregistreerd is besloten door ABJ om deze invalshoek te schrappen. Vanaf 1 januari 2019

hoeft het niet meer te worden bijgehouden. Deze cijfers dienen dan ook met enige voorzichtigheid geïnterpreteerd te worden. We kijken
dan ook niet naar de absolute cijfers, maar baseren ons hier enkel op de relatieve ontwikkeling van de scores op perspectief.

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

Er lijkt mogelijk wel een verband te bestaan tussen de arrangementsystematiek en het daarbij
behorende bekostigingsmodel en wijze van registreren. Een voorbeeld uit een van de
gesprekken met gemeenten: “De gemeentelijke systematiek is leidend voor wat er uiteindelijk bij
CBS aangeleverd wordt. Gezinshuizen zaten in 2017 onder zelfde arrangementen als overig verblijf
en kenden allemaal zelfde productcode. Die zijn direct gekoppeld aan de code ander verblijf (014).
Daarmee zou je een kunstmatige groei op ander verblijf kunnen krijgen.” Deze redeneerlijn
hebben we vervolgens getoetst aan de hand van de CBS data. Die wordt niet ondersteund door
de data. Die laten namelijk voor de betreffende regio zowel een groei op gezinsgericht als ander
verblijf zien. Als deze theorie zou kloppen zou de verwachting zijn dat gezinsgericht in 2017
afneemt.
Tegelijkertijd zien we dat op veel plaatsen – in ieder geval in de jaren 2015 t/m 2017 – nog steeds
pxq wordt afgerekend. Met andere woorden de invoering van arrangementen heeft feitelijk niet
tot grote veranderingen in de bekostiging geleid en daarmee ook niet de wijze van registreren.
(zie ook onderzoek Jeugdhulptrajecten. Nader onderzoek Beleidsinformatie Jeugd van april
2018).
Er zijn echter ook voorbeelden te noemen die wel duiden op samenhang tussen wijze van sturen
en bekostigen en de ontwikkeling van het jeugdhulpgebruik. Eén van de door ons onderzochte
regio’s kent een vrij stabiel gebruik van verblijfszorg over de periode 2015-2017. In die periode
werd gewerkt met een budgetplafond. In de genoemde periode is sprake van oplopende
wachtlijsten. Sinds de overgang van model van enkelvoudige producten naar
prestatiebekostiging/trajecten waarbij het plafond is losgelaten is sprake van een stijging van
verblijf/specialistische jeugdhulp. Het is de vraag hoe deze stijging geduid moet worden; leidt
het loslaten van het plafond tot overproductie, of biedt het ruimte de ontstane wachtlijsten weg
te werken en is de zorgvraag feitelijk niet veel anders dan in het voorgaande jaar maar wordt
hier nu tijdiger en meer op geanticipeerd?

3.4.3 Hypothese 3: Jeugdhulpaanbieders leveren trajecten jeugdhulp met verblijf overig
niet aan conform de eisen die het informatieprotocol hier aan stelt
Uit de gesprekken komt een wisselend beeld naar voren. Afgevaardigden van gemeenten geven
aan dat zij grote verschillen ervaren in de wijze waarop zorgaanbieders hun
informatievoorziening op orde hebben. De kwaliteit van gegevensaanlevering naar gemeenten
in het kader van monitoring en verantwoording verschilt sterk.
“We ervaren grote verschillen tussen aanbieders. Dat heeft vaak te maken met hoe goed hun
softwaresysteem werkt en hoeveel ze nog handmatig moeten doen.”
Uit alle gesprekken komt naar voren dat de kwaliteit en volledigheid van de data bij de start van
de Jeugdwet in 2015 onvoldoende was. Niet alle aanbieders hadden hun productportfolio en
onderliggende administratiesystemen direct voldoende op orde. En op het niveau van
zorgverleners bestaat wisselend beeld over de mate van registratie-trouwheid. Afgelopen jaren
is daar een flinke inhaalslag en verbeterslag in gemaakt. De softwareleverancier die we
gesproken hebben geeft aan dat de applicatie / functionaliteit die zij hanteren al bestond en
toegepast werd voor 2015. Als er sprake is van registratiefouten dan zijn deze met name te
relateren aan de toekenning van zorgproductie naar gestandaardiseerde producten. De data die

16 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

aan de achterkant uit het systeem vloeien, zijn immers voor een groot deel afhankelijk van de
input aan de voorkant.
Meest opvallende aan dit onderzoek en vooral de gesprekken en informatie-uitvraag onder
jeugdhulpaanbieders is de grote inspanning die het vaak vergt om de benodigde data en
informatie te presenteren. Dat komt deels door de registratieproblemen als gevolg van de
transitie Jeugdwet, deels door beperkingen in de systemen en bedrijfsvoering, deels door
organisatorische problemen (personeelswisselingen, fusies en reorganisaties).
Dit beeld wordt bevestigd in gesprekken met aanbieders. We zijn voorbeelden tegengekomen
van medewerkers van de zorgadministratie en informatiebeheer met veel inzicht in de data en
de wijze van aanlevering aan het CBS. Veelal professionals die al vanaf de start – of daarvoor –
van de transitie belast zijn met deze taak. Maar ook voorbeelden waar men dit veel minder goed
op het netvlies heeft staan. Instellingen die zelfs met de nodige inspanning geen cijfers kunnen
overleggen over de ontwikkelingen van het aantal cliënten in verblijf. Instellingen met veel
personeelswisselingen op de administratie waardoor geen van de huidige medewerkers ons kon
vertellen hoe het proces van registratie en doorvertaling feitelijk in zijn werk gaat.
De belangrijkste problemen of knelpunten in de registratie zijn:
▪ relatief nieuw voor instellingen; veel jeugdhulpaanbieders hebben geen ‘historie’ in het
opbouwen van een professionele interne bedrijfsvoering met een daaraan gekoppelde
planning&control-cyclus gestoeld op een betrouwbare (geautomatiseerde)
informatiehuishouding; daarin worden stappen gezet, maar in veel gevallen nog niet op
orde.
▪ Veel overdrachtsmomenten in de keten (binnen en tussen organisaties), waardoor de
kans op ‘vervuiling’ van data kan optreden door vertaalslagen; door de diversiteit in
definiëring van producten en diensten en daarmee diversiteit van productstructuren
▪ ICT , late overstap naar geautomatiseerde verwerking van gegevens in de jeugdhulp.
Mutatieproblemen.
Deze signalen leiden tot vraagtekens bij de validiteit van de data; vooral over het jaar 2015. Deze
waarneming biedt echter geen verklaring voor de stijging, omdat deze onduidelijkheid over
aanlevering dan wel onzorgvuldigheden in de aanlevering in zowel 2015, 2016 als 2017 bestaan.
Het jaar 2015 was een overgangsjaar en kan derhalve niet dienen als goed nulmeting.
Vergelijkbaarheid met de jaren 2016 en 2017 is beperkt. Naast onzuiverheid in de data is mogelijk
ook sprake van onder-registratie in het jaar 2015; als dat het geval zou zijn dan is de stijging van de
categorie ‘ander verblijf’ in werkelijkheid minder groot is dan op basis van de CBS data naar voren
komt.

3.4.4 Hypothese 4: Er zijn de afgelopen jaren verschillende nieuwe zorgaanbieders op de
markt gekomen en – mede als gevolg daarvan – nieuwe vormen van verblijfszorg
ontstaan die worden geschaard onder de categorie ‘ander verblijf’.
We hebben geen aanwijzingen gevonden dat hier sprake van is c.q. dat dit een mogelijke
verklaring voor de cijfermatige stijging is. Veel vernieuwing heeft afgelopen jaren
plaatsgevonden in de lokale ambulante zorg; opbouw en doorontwikkeling van wijkteams en

17 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

18 / 28

nieuwe vormen van intensieve ambulante zorg. Veel minder in de verblijfshulp. Er wordt
weliswaar melding gemaakt van een verschuiving naar meer kleinschalige vormen van verblijf en
ambulante alternatieven. Dit wordt tot op heden pas op kleine schaal toegepast. Daarbij vindt
deze verschuiving veelal plaats binnen de bestaande productcategorieën. Daarmee wordt de
scope van ander verblijf niet opgerekt.
In de gesprekken is een voorbeeld van gezinsopnamen naar voren gekomen. De tijdelijke
opname van een heel gezin, als nieuw product. Dit wordt door sommige aanbieders als
‘gezinsgericht’ geregistreerd en door andere als ‘ander verblijf’. Omvang van dit product is
echter dusdanig klein, dat dit niet of slechts zeer marginaal van betekenis is voor de landelijke
cijfers t.a.v. ‘ander verblijf’.
Als er al sprake is van vernieuwing dan binnen de scope / kaders van ‘ander verblijf’. Er zijn in ieder
geval geen nieuwe zorgvormen ontstaan die deze categorie hebben opgerekt. Daarmee wordt deze
hypothese als mogelijk verklaring voor de stijging verworpen.
3.4.5 Hypothese 5: De stijging wordt met name veroorzaakt door een stijging van
crisisplaatsingen in jeugdhulp met verblijf overig.
Een van de indicatoren van de beleidsinformatie betreft ‘perspectief’. Daaronder worden vier
categorieën onderscheiden; stabilisatie crisis, behandeling, begeleiding en observatie. Wanneer
we nader inzoomen op het perspectief binnen de trajecten ander verblijf laten de CBS data het
volgende beeld zien:
Ander verblijf bij
jeugdhulpaanbieder

2015

2016

2017

Totaal aantal trajecten
perspectief

19.375

22.550

24.890

Totaal aantal trajecten
perspectief crisis

2.145

2.370

2.725

Aandeel perspectief crisis op
totaal

11%

11%

11%

225 (10%)

335 (15%)

Verschil perspectief crisis t.o.v.
voorgaande jaar

De tabel laat zien dat het aantal trajecten met perspectief stabilisatie crisis stijgt; met 10% in
2016 en met 15% in 2017 ten opzichte van het voorgaande jaar. Tegelijkertijd is het aandeel
‘perspectief stabilisatie crisis’ binnen het totaal aantal trajecten ander verblijf, stabiel over de
jaren 2015 t/m 2017.
Toename van aantal crisisplaatsingen wordt door vrijwel alle gesprekspartners onderschreven.
Enkele voorbeelden uit gesprekken met een jeugdhulpaanbieder.
“Er wordt heel lang van alles geprobeerd met een cliënt in het ambulante veld. Dat verklaart de
stijging van het aantal crisissen; als het dan echt niet meer gaat is het ook direct een crisisplaatsing.

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

Open house model leidt er toe dat iedereen zich zorgaanbieder kan noemen. Er zijn veel aanbieders
bijgekomen. Een aantal goeie, maar ook aantal minder goede.Als die maar wat aanmodderen moet
je op zeker moment wel opnemen. Kortom de stijging van verblijf, hangt samen met het
onvoldoende op orde zijn van het voorveld.”
“We hebben in deze regio veel residentiele plekken afgebouwd en omgebouwd naar deeltijd. Daar
komen we nu weer deels op terug. Veel residentieel is afgebouwd, zonder dat ambulant is goed is
opgebouwd. Dat leidt in praktijk tot een toename van crisis. “2017 was een ‘crisisrampjaar’. Dit was
het eerste jaar waarin we met een degressief tarief voor verblijf zijn gaan werken, om te sturen op
substitutie naar intensieve ambulante trajecten. Als gevolg van onvoldoende beschikbaar aanbod
stokte de doorstroom. Dat leidt er ook toe dat cliënten die even ergens naartoe moeten, maar waar
niet echt sprake is van crisis, toch op crisis geplaatst worden. Als je nergens terecht kon, dan werd
het crisis. Vervolgens is de doorstroom vanuit crisis ook niet goed geregeld, met als gevolg dat
jeugdigen langer in crisis verblijven dan eigenlijk nodig is of naar een vervolgplek c.q. vervolgzorg
gaan die niet altijd het meest passend is.”
Conclusie ten aanzien van deze hypothese. Onze gesprekspartners – en dan vooral
jeugdhulpaanbieders – hebben diverse malen aangegeven dat het aantal crisisplaatsingen c.q.
het aantal trajecten vanuit crisis stijgt en dat dit een belangrijke factor zou kunnen zijn in de
verklaring van de stijging ‘jeugdhulp met verblijf, anders dan’. Wij hebben geconstateerd op
basis van CBS data op landelijk niveau dat circa 10% van de groei kan worden toegeschreven aan
de groei in crisisplaatsingen, daarmee dat op basis van de data groei van crisisplaatsingen geen
dominante rol speelt in de stijging.
Deze conclusie sluit min of meer aan bij uitkomsten van eerder onderzoek in de Jeugdzorg-plus5,
waarbij een meerderheid van de instellingen een groei in crisis- en spoedplaatsingen ervaart,
maar dat dit beeld niet onderbouwd kan worden met ‘harde’ cijfers. Dat komt onder meer door
een niet eenduidige definitie van crisis of spoed, zo concluderen de onderzoekers. Die conclusie
was al eerder getrokken in een onderzoek uit 2016 6 gericht op de gehele jeugdhulp, te weten: Er
bestaat geen eenduidige definitie voor het begrip 'crisis' en bestaande criteria voor het bepalen
of er sprake is van een crisissituatie worden in de praktijk niet strikt gehanteerd.

3.4.6 Hypothese 6: De afbakening tussen gezinsgerichte verblijfszorg en overige
verblijfszorg is onvoldoende helder, waardoor gezinsgerichte verblijfstrajecten onder
de categorie ‘overig’ worden geschaard
Er is vooral sprake van onduidelijkheid over de definitie van gezinsgericht, als zijnde dat alle
systematische/gezinsgerichte inzet (ook ambulant!) onder deze categorie wordt geplaatst.
“Dagbehandeling kan ik niet kwijt, dus dan schrijf ik het maar op 12”. De afbakening tussen
gezinsgericht en ander verblijf is in de regel helder.

5 Crisis in context, nader onderzoek spoedplaatsingen in de Jeugdzorgplus, Sophie Hospers coaching en advies, april 2017
6 Crisisplaatsingen in de jeugdhulp, Argos Advies, oktober 2016

19 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

3.4.7 Hypothese 7: De aanlevering van gegevens door aanbieders over jeugdhulp met
verblijf overig is merendeels gebaseerd op een geautomatiseerde vertaalslag van
productiecijfers naar beleidsdata.
In het onderzoek is deze factor door jeugdhulpaanbieders genoemd; niet zozeer als verklaring
voor de geconstateerde, landelijke stijging ander verblijf anders, maar meer als beschrijving van
de wijze waarop aanlevering van data naar het CBS plaatsvindt. We hebben getracht contact te
krijgen met een aantal, landelijk werkende software leveranciers om zicht en grip te krijgen op
geautomatiseerde aanlevering van data. Dat is één keer gelukt. Op hoofdlijnen volgt daaruit het
volgende beeld. De applicatie of functionaliteit bestaat uit een aantal pijlers, waaronder een
productgebouw waar informatie over de geleverde zorg geregistreerd dient te worden.
In dat productgebouw is een voorziening getroffen om per product een standaard koppeling te
leggen met de CBS zorgcategorie en het perspectief. Wanneer in het elektronisch cliëntdossier
een product wordt ingevoerd dan vindt direct een automatische vertaling plaats. De invoering
van geleverde zorg, de vertaling van geleverde zorg (in termen van arrangementen,
intensiteiten, modules of anderszins) naar producten, en vervolgens van producten naar CBS
categorieën is gebaseerd op de interpretatie van de zorgaanbieders. De techniek van de
software zorgt er enkel voor dat dit ‘aan de achterkant’ geautomatiseerd plaatsvindt.
We hebben geconstateerd dat voor de overdracht van data van jeugdhulpaanbieder naar CBS
vertaalslagen nodig zijn die invloed kunnen hebben op de kwaliteit van de informatie in handen
van het CBS. Vertaalslagen die worden gemaakt van de interne productstructuur en daarvan
afgeleide registratie van de jeugdhulpaanbieder naar de ordening die het CBS hanteert. We zijn
verschillende wijze van registreren tegengekomen:
- Handmatige overdracht van data, met als risico dat interpretatie in sterke mate
persoonsafhankelijk is; dat het verbinden van interne product-omschrijvingen aan de
categorieën van het CBS gebeurt op basis van individueel, persoonlijk inzicht. We zijn
één concreet voorbeeld tegengekomen waarbij wisseling van personeel op de
zorgadministratie resulteerde in een ander beeld op verblijf. Werd de geleverde
verblijfszorg de eerste jaren nog vertaald naar categorie 12; gezinsgericht en 14; ander
verblijf. Na de personeelswissel werden alle vormen van verblijf toegekend aan ‘14’.
-

Automatisch, via bepaalde rekenregels. Vertaalslag naar CBS gaat via Excel waar aantal
formules zijn ingevoerd die producten aan CBS codes koppelen. Risico dat hier geen
controles op plaatsvinden.

-

Automatisch via een softwareapplicatie, zoals hierboven reeds toegelicht. Risico zit hier
vooral aan de voorkant bij de toebedeling van producten aan CBS categorieën.

We hebben op basis van dit onderzoek geen volledig beeld van het percentage instellingen dat
gebruik maakt van applicaties/software die automatische aanlevering van data naar het CBS
vanuit de eigen informatie/registratiesystemen mogelijk maakt; ook het CBS heeft hier geen
precies beeld van. Er lijkt wel een ontwikkeling gaande naar meer geautomatiseerde
aanlevering.
In een enkelvoudige productstructuur is de vertaling naar de CBS-categorieën eenvoudiger;
anders is dat dat bij samengestelde producten of trajecten. Dan moet door herkenning van

20 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

bepaalde combinaties en van zorggebruik een keuze worden gemaakt voor een bepaalde,
dominante hulpvorm.
Een voorbeeld uit een gesprek met een jeugdhulpaanbieder: “De geleverde jeugdhulp wordt op
beschikkingsniveau in het zorgregistratiesysteem geregistreerd. Aan elke beschikking
hangen verschillende interne productcodes waarop de zorgproductie is ingevoerd. De vertaalslag
van geleverde zorg naar CBS hulpvorm vindt plaats aan de hand van deze interne producten. Voor
de CBS beleidsinformatie hebben wij een productierapport, waarin per cliënt, per hulpvorm, de
aaneengesloten zorgperiode (= start- en einddatum zorg) is berekend en waarin de overige CBS
gegevens staan. Op dit rapport vinden vervolgens controles plaats, waarbij evt. ontbrekende
gegevens (bv. postcodes, verwijzers of reden eindes) dan nog worden aangevuld in het
bronsysteem door de cliëntenbureaus.”
“Wanneer er sprake is van een onderbreking van de zorg (= uit zorg en daarna weer in zorg)
gedurende de rapportageperiode van het CBS, dan kan het voorkomen dat 1 unieke cliënt voor een
bepaalde hulpvorm met meerdere regels in de beleidsinformatie wordt aangeleverd, maar bij
verblijf komt dit maar zelden voor.”
In regio’s waar sprake is van beperkte vertaalslagen in informatie-uitwisseling in de driehoek
instelling-CBS-gemeenten, neemt de kans op inconsistente of onvergelijkbare data af.
-

-

-

Gemeenten kijken vooral naar data afkomstig van declaratie/facturatieverkeer;
Daarin is voor de instelling de productstructuur van de gemeente leidend;
productstructuur is verweven in gehele keten (toegang, beschikking, inkoop &
tarifering, facturering, verantwoording)
Veelal is de interne categorisering c.q. productstructuur van instelling daarop
afgestemd; voor instellingen met veel gemeentelijke opdrachtgevers is dat lastiger, en
werkt men ook met interne vertaalslagen van interne productstructuur naar
productstructuur die gemeente hanteert
Vervolgens vindt een handmatige/geautomatiseerde vertaalslag plaats van interne
gegevens over zorggebruik naar categorisering CBS.
(productstructuur verbinden aan codering CBS, bij samengestelde productstructuur
spraken van rekenregels)(controles op vertaalslag)

Risico van de vertaalverslag zit dan vooral in samengestelde productstructuur; de omvang van
dit risico is beperkt omdat in de praktijk van de onderzochte gemeenten ook bij arrangementen
wordt afgerekend met pxq.
Onze conclusie ten aanzien van deze hypothese is dat – gezien de beperktheid van het risico - deze
factor niet de stijging van ‘verblijf anders’ deels kan verklaren. We sluiten niet uit dat bij
handmatige vertaalslagen door jeugdhulpaanbieder of in de vertaling van samengestelde
productstructuren naar de CBS-categorieën incorrecte toedeling aan zorgvormen kan plaatsvinden.
Cijfermatige onderbouwing van deze bevinding op basis van het onderzoek in de vier regio’s hebben
wij niet beschikbaar.

21 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

22 / 28

3.4.8 Aanvullende hypothese: hoger aandeel jeugdigen 18+ en WLZ jeugdigen op een
verblijfsplek
Tijdens de gesprekken is verschillende keren aan de orde geweest dat er meer en meer kinderen
in verblijf zitten die daar eigenlijk niet thuishoren. Hierbij is gewezen op de groep jeugdigen die
vallen onder de WLZ, maar waarbij door strengere indicatiestelling gewacht wordt tot 18e
levensjaar met het aanvragen van een indicatie.
Ook wordt genoemd dat de uitstroom bij 18-jarigen stokt door onvoldoende plekken begeleid
wonen (lange wachtlijsten) en een nog niet optimaal functionerende Participatiewet. “Zolang ik
die jeugdigen niet aan het werk krijg, kunnen we niet aan een woning komen en blijven ze hangen
op een jeugd-behandelplek. Terwijl ze daar eigenlijk niet meer thuishoren.”
Dit beeld strookt met de oplopende verblijfsduur voor een deel van de jeugdigen in de categorie
‘ander verblijf’.
Wanneer we nader inzoomen op de groep 18 – 23 in ‘ander verblijf’ laat dit het volgende beeld
zien:

Totaal aantal jeugdigen 18-23, ander verblijf

2015

2016

2017

1135

1650

1600

Deze groep stijgt met 515 jeugdigen in 2016 t.o.v. 2015. Op een totale stijging in de periode
2015 – 2016 van 2.645, lijkt hier een deel van de verklaring in gevonden te kunnen worden.
De toename van het aantal 18+ jeugdigen in ‘ander verblijf’ lijkt zich echter niet door te zetten in
2017.

3.4.9 Overig
Beperkt gebruik en bruikbaarheid CBS data. CBS data is geen sturingsinformatie voor gemeenten
en jeugdhulpaanbieders. Dat is ook de functie niet van de CBS data. Daarom is er een beperkte
prikkel voor gemeenten en jeugdhulpaanbieders om deze data actief te gebruiken en nauwgezet
te zijn op controle van de aangeleverde data aan het CBS. De CBS monitor staat bij velen niet op
het netvlies. Zowel gemeenten als aanbieders doen weinig met de CBS informatie c.q.
raadplegen deze zelden. Daarbij speelt ook dat regionale of gemeentelijke data niet altijd
overeen komen met de CBS informatie. ‘Als het 1 keer niet klopt met je eigen data, leg je het
terzijde en is het vertrouwen in de juistheid van de monitor weg’. Beide cijfers komen echter anders
tot stand, waardoor ze niet altijd vergelijkbaar zijn. Ook al zijn de cijfers technisch juist, in de
beeldvorming leidt dit tot verwarring en twijfels over de betrouwbaarheid van deze data. Deze
veronderstelde ‘mismatch’ tussen gemeentelijke data en informatie CBS, wordt dan snel
toegeschreven aan niet juiste CBS informatie.
Ook constateren we dat gemeenten de CBS gegevens niet gebruiken voor een vergelijking van
hun gebruik met dat van andere gemeenten en regio's. Dat wordt mede gevoed doordat veel

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

gemeenten veelal ‘varen’ op de door henzelf gegenereerde, operationele informatie over
zorggebruik. Vervolgens is het lastig om deze informatie te vergelijken met gemeenten of
regio’s die een andersoortige productstructuur hanteren, waardoor men als snel het gevoel heeft
dat men ‘appels met peren’ vergelijkt. Een regionale vergelijking van zorggebruik is dan al snel
geen optie meer voor beleidsontwikkeling.
De bruikbaarheid van de CBS -beleidsinformatie wordt voor gemeenten groter op het moment
dat zij overgaan van product (enkelvoudige productstructuur) naar een trajectgestuurde
(samengestelde productstructuur) bekostiging; veelal geeft trajectbekostiging geen
verantwoordingsinformatie aan gemeenten over de producten die binnen het traject worden
ingezet door de jeugdhulpaanbieder; terwijl jeugdhulpaanbieders deze vorm van enkelvoudige
registratie veelal wel in stand houden voor hun eigen bedrijfsvoering en voor de aanlevering van
data aan het CBS. Kortom, bij trajectbekostiging zullen gemeenten zwaarder leunen op
beleidsinformatie zoals opgesteld door het CBS c.q. de spiegelrapportage die het CBS maakt
voor de jeugdhulpaanbieders (het is vervolgens aan deze om te besluiten om deze rapportages
te delen met de gemeenten).
Beperkt/geen inzicht in de verwerking data door CBS. In dit onderzoek hebben wij geen onderzoek
gedaan naar de wijze waarop de verwerking van data binnen het CBS plaatsvindt. Daartoe zagen
wij geen directe aanleiding. Van 1 jeugdhulpaanbieder uit 1 van de onderzochte regio’s kregen
wij bericht dat de aangeleverde data van de jeugdhulpaanbieder niet overeen kwamen met de
door het CBS gegenereerde informatie in de spiegelrapportage van de betreffende
jeugdhulpaanbieder. Zo waren een aantal cliënten ‘weggevallen’ in de spiegelrapportage, en
klopte het perspectief niet met hetgeen door aanbieder was aangeleverd. Waar het aantallen
betreft kan dit mogelijk verklaard worden door het feit dat kleine aantallen in de
spiegelrapportages vervangen worden door een puntje. Neemt niet weg dat deze aantallen wel
meetellen in de bovenliggende totalen. Tegelijkertijd geeft dit in de praktijk wel een beeld van
onzekerheid en ruis over de cijfers: heb ik iets verkeerd gedaan, wordt het verkeerd verwerkt,
wat klopt er niet?

23 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

4

Conclusies

In dit laatste hoofdstuk geven we antwoord op de onderzoeksvragen. Overall zijn onze
belangrijkste conclusies op basis van dit onderzoek:
- Gezien de kwaliteit van de registratie van jeugdhulpgebruik in met name 2015 is het
niet realistisch om de data over dat jaar aan te duiden als ‘basisjaar’ voor de meerjarige
vergelijking in de ontwikkeling van de categorie ‘ander verblijf’. Daarbij is een langere
onderzoeksperiode nodig, om onderbouwde uitspraken te kunnen doen over trends.
- En zijn twee factoren geïdentificeerd die de stijging – in eerste instantie in kwalitatieve
zin – deels kunnen verklaren.. 1) De gebrekkige kwaliteit van de data in 2015 heeft
mogelijkerwijs ook geleid tot onderregistratie in 2015 waardoor de waargenomen
stijging in praktijk minder groot is dan de data doen vermoeden. 2) Stagnatie in de
uitstroom van ander verblijf. De groep met een verblijfsduur van plus 1 jaar neemt
aanzienlijk toe, terwijl de ontwikkeling van nieuwe instroom beduidend minder hard
stijgt.
4.1

Welke hulpvormen worden geschaard onder de categorie Jeugdhulp met verblijf
overig?

De diversiteit van onderscheiden producten en diensten in de jeugdhulp is groot. De
gehanteerde productstructuren van gemeenten en jeugdhulpaanbieders zijn talrijk. Die
diversiteit is evenwel niet zichtbaar in de data van CBS over ‘ander verblijf ”
Ons beeld:
- ‘verblijf, anders dan’ omvat alle reguliere residentiele jeugdhulpvormen met als
belangrijkste discriminerende kenmerken: wonen versus behandelen, langdurig en
kortdurend verblijf; waaronder deeltijd en crisis.
- Deze informatie is evenwel niet herleidbaar uit de CBS beleidsinformatie, omdat in de
CBS monitor alle te onderscheiden hulpvormen zijn gebundeld onder 1 categorie
- Deze vormen van verblijf zijn wel te onderscheiden binnen de registratie of
informatiesystemen van jeugdhulpaanbieders, die deze data aanleveren aan het CBS
- Nieuwe vormen van verblijf – veelal gericht op kleinschaligheid – zijn in de regel onder
te brengen in de bestaande categorieën, en zorgen niet voor oprekking van de
categorie ‘ander verblijf ’.
- Voor wat betreft de mate waarin de verblijfsvormen ‘gezinsgericht’ en ‘ander verblijf ’ in
de CBS-data voldoende onderscheidend zijn, constateren we dat de grens tussen deze
producten over het algemeen helder is. Afbakening tussen deze vormen van verblijf en
ambulante hulp is niet altijd even helder. Gezinsgericht wordt nog weleens
geïnterpreteerd als zijnde alle vormen van jeugdhulp met een gezinsgerichte
benadering, waaronder ambulante hulpvormen. Een soortgelijk signaal voor
kortdurend verblijf (minder dan 3 etmalen per week); in feite een ambulant product, die
evenwel door jeugdhulpaanbieder soms geschaard wordt onder ‘ander verblijf ’.

24 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

4.2

Wat zijn verklaringen voor de toename van de scores in deze categorie; zijn deze
geconcentreerd in specifieke hulpvormen?

Op basis van dit onderzoek kunnen we constateren dat er geen eenduidige verklaring is voor de
stijging van ‘ander verblijf ’ over de periode 2015-2017. Wel zien we een combinatie van factoren
die de stijging – in eerste instantie in kwalitatieve zin - kunnen verklaren. We zien een
registratie-effect en een zogenoemd praktijkeffect.
Registratie-effect:
- Onzuiverheden in registratie. Die worden deels verklaard door vertaalslagen die
(handmatig of geautomatiseerd) worden gemaakt vanuit
registratie/informatiesystemen van de jeugdhulpaanbieder naar de categorisering van
het CBS. Een sluitend beeld van mogelijke risico’s in deze vertaalslagen hebben wij
(nog) niet kunnen maken. Gezien het feit dat veel gemeenten en jeugdhulpaanbieders
werken met een enkelvoudige productstructuur, waarvan vertaling naar CBS
categorieën goed mogelijk is, zien wij daar geen grote verklaringsgrond voor de
geconstateerde stijging.
- Onbetrouwbare data over het jaar 2015 en mogelijk ook onderregistratie in 2015,
waardoor deze cijfers feitelijk hoger zijn dan geregistreerd en daarmee het verschil (in
deze de stijging) tussen 2015 en 2016 kleiner is.
Praktijkeffect:
- De ontwikkeling van het gebruik van hulpvormen die worden geschaard onder ‘ander
verblijf ’ is regionaal verschillend en hangt sterk samen met de
verwijs/toegangspatronen, beschikbaar regionaal aanbod en de wijze waarop
gemeenten en jeugdhulpinstellingen omgaan met substitutie van
‘verblijf’/specialistische jeugdhulp naar bijvoorbeeld ambulante zorgvormen of
pleegzorg/gezinsgericht verblijf. We zien regionaal grote verschillen in de mate waarin
‘ander verblijf ’ stijgt.
- Het aantal crisisplaatsingen stijgt op basis van de CBS data met 10%, maar biedt slechts
ten dele een verklaring voor de waargenomen stijging. Obasis van de gesprekken zou
dat sterker effect zijn.
- Langere trajecten; de groep met een verblijfsduur van plus 1 jaar neemt aanzienlijk toe,
terwijl de ontwikkeling van nieuwe instroom beduidend minder hard stijgt. Mogelijke
verklaring voor deze ontwikkeling is een opstopping aan de achterkant als gevolg van
onvoldoende uitstroomplekken voor zowel jeugdigen als voor de groep 18+. Op basis
van de cijfers daaromtrent zou deze factor circa 20% van de verklaring voor de stijging
van 2015 naar 2016 vormen.
- In de transformatie is nog geen volwaardig ambulant aanbod ter substitutie van verblijf
c.q. ander verblijf opgebouwd. Er is zogezegd sprake van een ‘gat’ in het aanbod tussen
bestaande ambulante hulpvormen en verblijf, waardoor jeugdigen in gevallen sneller
dan nodig richting ander verblijf bewegen en vervolgens langer op een dergelijk plek
verblijven dan nodig als gevolg van onvoldoende afschaalmogelijkheden.
Conclusie is dat we op basis van dit onderzoek enkele factoren hebben gevonden die mogelijk
een verklaring bieden voor, maar dat verdiepend en aanvullend onderzoek nodig is om tot een
sluitende verklaring te komen.

25 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

4.3

Wijze waarop aanbieders registreren, en of in verschillende regio’s op dezelfde wijze
wordt geregistreerd.

We constateren dat er verschillen bestaan in de wijze van registreren tussen aanbieders. Veel
jeugdhulpaanbieders hebben geen ‘historie’ in het opbouwen van een professionele interne
bedrijfsvoering met een daaraan gekoppelde planning & control-cyclus gestoeld op een
betrouwbare (geautomatiseerde) informatiehuishouding; daarin worden stappen gezet, maar in
veel gevallen is dit nog niet op orde. Waar de meeste aanbieders gegevens – inmiddels – via een
geautomatiseerde vertaalslag bij het CBS aanleveren, zijn er ook aanbieders waar die
verstaalslag handmatig plaatsvindt.
In regio’s waar sprake is van beperkte vertaalslagen in informatie-uitwisseling in de driehoek
instelling-CBS-gemeenten, neemt de kans op inconsistente of onvergelijkbare data af.
Het risico van de vertaalverslag zit vooral in de samengestelde productstructuur. De omvang van
dit risico is echter beperkt, omdat in de praktijk ook bij arrangementen veelal wordt afgerekend
met pxq. De invoering van nieuwe bekostigingsmodellen is – in ieder geval in de door ons
onderzochte regio’s – pas vanaf 2018 of later aan de orde.
Voorgaande maakt dat enkele door ons gesproken aanbieders aangeven dat in geval van een
gecombineerd traject waar ambulant niet parallel loopt aan verblijf er 2 regels terugkomen in de
data-aanlevering; één voor ambulant en één voor verblijf.
In dit onderzoek hebben we in de onderzochte regio’s het vraagstuk van verschillende
intensiteiten verblijfszorg binnen trajecten of arrangementen aan de orde gehad; voor zover dat
in de betreffende regio’s aan de orde was. Dat leidde tot een wisselend beeld. Zo zagen we dat
in de ene regio het aantal verblijfsdagen daalt, terwijl in een andere regio het aantal
gecombineerde trajecten toeneemt. Veel regio’s hebben te maken met een kostenstijging van
o.a. verblijfszorg, wat zou kunnen duiden op een toenemende intensiteit. Overall kunnen wij op
basis van dit onderzoek en de beperkte waarnemingen geen uitspraak doen over de
ontwikkeling van de intensiteit van verblijfszorg. Inzicht daarover is alleen mogelijk door bij
jeugdhulpaanbieders nader onderzoek te doen; dan is het wel van belang dat aanbieders verblijf
apart registreren en dat wordt veelal bepaald door de wijze van bekostiging en facturering van
trajecten.
4.4

Advies over mogelijke optimalisaties van de meting beleidsinformatie jeugd

Geen grote meerwaarde in verdere detaillering van hulpvormen binnen de categorie ander
verblijf
Gezien de functie van de CBS monitor jeugdhulp achten wij geen grote meerwaarde in een
verdergaande detaillering van ‘ander verblijf ’. Daarbij hanteren wij de volgende overwegingen:
- De diversiteit van vormen waarin de verblijfsfunctie wordt aangeboden door
jeugdhulpaanbieders is groot en aan verandering onderhevig.
- In die zin biedt focus op perspectief van het verblijf wel meerwaarde en ontstaat
daarmee in de beleidsinformatie beter inzicht in de doelen van de inzet van verblijfszorg
(diagnostiek, stabilisatie, behandeling of begeleiding). We geven in overweging om het
schrappen van de uitvraag ‘perspectief’ per 2019 te heroverwegen en in te zetten op

26 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

-

verbetering van de kwaliteit van de aanlevering data door jeugdhulpaanbieders. Daarbij
is het relevant om de haalbaarheid in te schatten van verbetering data-aanlevering op
dit punt.
Een nadere uitsplitsing in te onderscheiden zorgvormen die vallen onder ‘ander verblijf
’ zal ook leiden tot administratieve lasten voor de jeugdhulpaanbieders in de
aanlevering van data; verder verwachten wij dat een dergelijke detaillering leidt tot
extra complexiteit in de aanlevering van data (nog meer vertaalslagen van interne
bedrijfsvoering en registratie aanbieder naar categorisering CBS).

Inzicht in perspectief c.q. doelen van verblijf biedt meerwaarde
Op basis van de huidige ordening van de CBS beleidsdata over jeugdhulp met verblijf is er weinig
tot geen betekenisvolle informatie te genereren over de ontwikkeling van de diverse
verblijfsvormen die vallen onder de categorie ‘ander verblijf’. Focus op perspectief van het
verblijf biedt wel meerwaarde en daarmee ontstaat in de beleidsinformatie beter inzicht in de
doelen van de inzet van verblijfszorg (diagnostiek, stabilisatie van crisis, behandeling of
begeleiding).
We constateren dat een minimaal onderscheid tussen behandelen en begeleiden/wonen
gewenst is. Hiermee wordt de CBS monitor ook een voorspeller voor verwachte
uitstroomprofielen; bijvoorbeeld hoeveel cliënten er op een zeker moment in de Wmo terecht
gaan komen.
We geven daarbij in overweging het volledig schrappen van de uitvraag ‘perspectief’ per 2019 te
heroverwegen. Daarbij rekening houdend met mogelijkheden ter verbetering van de kwaliteit
van de aanlevering data door jeugdhulpaanbieders. We verwachten dat tijd en ervaring daar ook
een belangrijke bijdrage aan kan leveren; een nieuw systeem heeft vaak enkele jaren nodig zich
te ‘zetten’. Dat geldt ook voor de data-aanlevering, die naar verwachting met de jaren aan
kwaliteit zal winnen. Dat pleit voor het niet te snel schrappen van indicatoren omwille van
onzuivere registratie in de eerste jaren na de transitie.
Tot slot kan registratie van het aantal volumedagen meer inzicht geven in de intensiteit van het
verblijf. Zeker nu steeds meer gemeenten en regio’s de overstap naar arrangementen en
daaraan gekoppelde bekostiging maken.

27 / 28

Ontwikkeling ‘ander verblijf bij jeugdhulpaanbieder’

Bijlage: bronnen
▪
▪
▪
▪

Informatieprotocol, versie 4, juli 2017
CBS Statline
Standaardproductcodelijst Jeugdwet
Diverse documenten ontvangen van de door ons gesproken jeugdhulpaanbieders en
gemeenten/regio’s

Deze rapportage is voor het grootste gedeelte gebaseerd op informatie ontleend aan
gesprekken met afgevaardigden van gemeenten, jeugdhulpaanbieders, een softwareleverancier
en het CBS. Op deze plaats willen wij hen bedanken voor hun bijdrage aan dit onderzoek, en
voor hun inspanningen om gevraagde data aan te leveren ten behoeve van dit onderzoek. Tot
slot bedanken we het ABJ voor het aanscherpen van de onderzoeksvraag en -aanpak bij de start
van dit traject en voor hun feedback op de rapportage.

28 / 28