Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

21 501-33

Raad voor Vervoer, Telecommunicatie en Energie

Nr. 1000

VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Vastgesteld 11 januari 2023
De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat en de vaste
commissie voor Europese Zaken hebben op 14 december 2022 overleg
gevoerd met de heer Jetten, Minister voor Klimaat en Energie, over:
– de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 9 december 2022 inzake geannoteerde agenda Energieraad 19 december 2022 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 996);
– de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 24 oktober 2022 inzake verslag informele Energieraad 11 en 12 oktober 2022 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 974);
– de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 14 oktober 2022 inzake verslag van de buitengewone Energieraad van
30 september 2022 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 970);
– de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 18 oktober 2022 inzake stand van zaken «Fit for 55»-pakket (Kamerstuk 22 112, nr. 3521);
– de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d.
18 november 2022 inzake appreciatie noodverordening
Versnelde inzet van hernieuwbare energie (Kamerstuk 22 112,
nr. 3545);
– de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d.
21 november 2022 inzake antwoorden op vragen commissie
over de appreciatie energiepakket van de Europese Commissie
(Kamerstuk 22 112, nr. 3547);
– de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 7 november 2022 inzake verslag Energieraad 25 oktober 2022 (Kamerstuk 21 501-33, nr. 979);
– de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d.
22 november 2022 inzake antwoorden op vragen commissie
over de appreciatie van de moderniseringsvoorstellen voor het
Verdrag inzake het Energiehandvest (Energy Charter Treaty)
(Kamerstuk 21 501-33, nr. 977) (Kamerstuk 21 501-33, nr. 981);
– de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 7 december 2022 inzake antwoorden op vragen commissie over de
geannoteerde agenda extra Energieraad 13 december 2022 en
appreciatie Commissievoorstel marktcorrectiemechanisme
(Kamerstuk 21 501-33, nr. 998);

kst-21501-33-1000
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

1

–

de brief van de Minister voor Klimaat en Energie d.d. 7 december 2022 inzake stand van zaken «Fit for 55»-pakket (Kamerstuk 22 112, nr. 3566).

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken en
Klimaat,
Agnes Mulder
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Bromet
De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat,
Nava

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

2

Voorzitter: Agnes Mulder
Griffier: Reinders
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Boucke, Eerdmans, Erkens,
Agnes Mulder, Van Raan en Thijssen,
en de heer Jetten, Minister voor Klimaat en Energie.
Aanvang 13.01 uur.
De voorzitter:
Goedemiddag, allemaal. Welkom bij de vaste Kamercommissie voor
Economische Zaken en Klimaat. Een speciaal welkom voor de Minister
voor Klimaat en Energie en zijn medewerkers. Welkom aan iedereen die
thuis meekijkt, de mensen hier op de publieke tribune en de collega’s. U
heeft drie minuten en in totaal drie vragen. Het woord is aan de heer
Boucke van D66.
De heer Boucke (D66):
Dank u wel, voorzitter. Het is tijd voor een bescheiden feestje ter ere van
Europa. De afgelopen weken hebben we namelijk weer kunnen zien hoe
Europa ons verder brengt richting een schone toekomst. Dat doet Europa
door de zeevaart onder het EU ETS te brengen, door scherp toe te zien op
de klimaatambities in de luchtvaart en door een akkoord, afgelopen
maandag, op CBAM, een grensheffing waarmee we ervoor zorgen dat
bedrijven van buiten de EU betalen voor vervuiling.
Voorzitter. Ik was er zelf bij in Brussel toen deze voorstellen voor het eerst
met potlood werden uitgetekend, om vervolgens letterlijk in de la te
verdwijnen. De geesten waren toen nog niet rijp. Ook in deze Kamer
waren een paar geesten toen nog niet rijp. Dat de Europese Unie nu grote
stappen zet, is te danken aan ambitieuze koplopers, waar Nederland zich
inmiddels ook onder mag scharen. Laten we die koplopersrol vooral
behouden. Ik heb nog een paar suggesties voor deze Minister om dat te
doen.
Eerst over de energiebelastingen. Door ons belastingstelsel betalen
grootverbruikers minder belasting dan kleinverbruikers en dat is niet
eerlijk. De herziening van de Richtlijn energiebelastingen lijkt onder het
mom van de energiecrisis vast te lopen. Wat D66 betreft pakken we door
om gelijke energiebelastingen Europees te regelen. Twee vragen aan de
Minister. Is de Minister het met mij eens dat we ondanks de energiecrisis
door moeten gaan met het herzien van de Richtlijn energiebelastingen en,
zo ja, welke mogelijkheden ziet de Minister dan om de herziening vlot te
trekken? Kan hij toezeggen om deze stappen te ondernemen? Ook bij de
doelen voor hernieuwbare energie zou Nederland koploper moeten zijn.
Met REPowerEU wil de Commissie het Europese doel voor 2030 ophogen
naar 45% hernieuwbare energie in de mix. De lidstaten zijn nog verdeeld.
Kan de Minister toezeggen zich actief in te gaan zetten voor het ophogen
van het doel naar 45% en met gelijkgestemden op te trekken om ervoor te
zorgen dat dit doel standhoudt in de onderhandelingen?
Voorzitter, dan over het prijsplafond voor gas. Ik steun de Minister in zijn
kritische houding. Het prijsplafond is namelijk een risico voor de
leveringszekerheid en het prijsplafond voor gas is bovendien een pleister
op de wonden. We moeten de energieprijzencrisis juist bij de wortel
aanpakken. Dus we moeten vol inzetten op energiebesparing om
schaarste te voorkomen en gezamenlijk, Europees, gas inkopen om een
prijzenoorlog te voorkomen. Kan de Minister toezeggen dat Nederland
niet akkoord zal gaan met een Europees prijsplafond op gas als daarmee
de leveringszekerheid in het geding is en waarborgen dat echte oplossingen zoals besparen en gezamenlijk inkopen prioriteit krijgen in Europa?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

3

Voorzitter, ik zal afsluiten. Tot slot mijn complimenten aan en aanmoediging van het kabinet. Nederland houdt voet bij stuk in Europa en geeft
gestalte aan de ambitie om een speler van belang te zijn. Neem bijvoorbeeld de modernisering van het energiehandvestverdrag, het ECT. Dankzij
de inzet van Nederland wordt nu gewerkt aan een gecoördineerde
uittreding door de EU. Dat is het best denkbare resultaat voor Nederland
en voor het klimaat.
Dank u wel.
De voorzitter:
U ook bedankt. Daarover is een vraag van de heer Van Raan van de Partij
voor de Dieren.
De heer Van Raan (PvdD):
Excuus dat ik iets later was. Het zou kunnen dat de heer Boucke dit al
behandeld heeft. Er is een noodverordening om de energietransitie te
versnellen. De Europese Unie doet daar iets ongehoords. Ik zal er in mijn
bijdrage ook aandacht aan besteden.
De voorzitter:
Zou u de vragen kort willen formuleren?
De heer Van Raan (PvdD):
Iets ongehoords. De klimaatcrisis hangt heel erg samen met de biodiversiteitscrisis en om de energietransitie te versnellen gaan we de toets op de
Habitatrichtlijn lichter maken. Is de heer Boucke het met mij eens dat dat
de omgekeerde wereld is en het bijna onvoorstelbaar is dat dit zou
kunnen?
De heer Boucke (D66):
We moeten de klimaatcrisis met gezwinde spoed aanpakken. Ik vind het
ook belangrijk dat we daar waar dat mogelijk is echt gaan versnellen qua
actie. We hebben heel lang over doelen gesproken. Die hebben we nu
gesteld. Die zijn ambitieus. We hebben ook acties met elkaar afgesproken
en we hebben ook het geld daarvoor vrijgemaakt. Het is belangrijk dat we
nu wel echt in de actiestand gaan. Tegelijkertijd zie ik ook dat het
belangrijk is dat we bescherming van onze natuur voorop blijven stellen.
Dat is inderdaad de soms ingewikkelde puzzel die we zullen moeten
leggen bij de uitvoering van het klimaatbeleid.
De voorzitter:
De volgende vraag. U heeft in totaal drie vragen.
De heer Van Raan (PvdD):
Dat is prima. Ik ga ze denk ik graag alle drie aan de heer Boucke stellen.
Dit is de tweede vraag. Dit is te makkelijk. Ja, er moet versneld worden.
Ja, er moet een energietransitie zijn. Daar zijn we het over eens. Daar
wordt hard aan gewerkt. Daar worden stappen gemaakt. Maar dat is het
punt niet. Het punt is dat de heer Boucke al vaker gezegd heeft dat de
crises waar we in zitten, samenhangen, dus dat de klimaatcrisis samenhangt met de biodiversiteitscrisis, zeker in Nederland. Dan kan het toch
niet zo zijn dat je de energietransitie gaat versnellen door de eisen, de
toetsing, op klimaatgebied, op habitatgebied, op de Vogelrichtlijn gaat
verlichten? Dat kan toch niet? Daar kan D66 toch nooit mee instemmen?
De heer Boucke (D66):
De heer Van Raan begon zijn tweede vraag met te zeggen dat het te
makkelijk is. Wat ik zei, is helemaal niet makkelijk. Volgens mij is het juist
heel ingewikkeld. We proberen twee crises gezamenlijk op te lossen. We
zijn eindelijk zover dat een meerderheid van deze Kamer ziet dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

4

klimaatcrisis een hele grote, misschien wel de grootste crisis is die deze
generatie bedreigt. We zijn eindelijk zover dat een meerderheid van deze
Kamer ook echt ambitieuze doelen gesteld heeft, dus die puzzel moeten
we nu met zijn allen gaan leggen. Nu al een voorschot daarop nemen en
zeggen «dat kan niet of dat mag», vind ik eigenlijk te makkelijk van de
heer Van Raan.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik hoop dat de voorzitter met mij constateert dat de heer Boucke geen
antwoord geeft. De vraag gaat namelijk over het volgende. We hebben
een biodiversiteits- en klimaatcrisis in samenhang. Dat zegt D66 ook. Nu
lijkt het erop dat de versnelling neerkomt op onder andere een verlichting
van het toetsen in de Vogel- en Habitatrichtlijn, waarmee de biodiversiteitscrisis eigenlijk potentieel verergerd kan worden. Laat ik de vraag
anders proberen te formuleren. Dan is het toch niet verstandig om in het
ene crisisgebied de mogelijkheden tot verergering toe te staan door die
lichtere toets, terwijl je eigenlijk veel meer zou moeten kijken naar waar de
crisis door veroorzaakt wordt? Die wordt bijvoorbeeld veroorzaakt door de
fossiele industrie. Die industrie zou je dan veel harder moeten aanpakken
in plaats van een toets op de habitat te verlichten. Dat is eigenlijk de
vraag. Misschien geeft ie nu wel antwoord.
De heer Boucke (D66):
«Misschien geeft ie nu wel antwoord», haha. Ik ben het met de heer Van
Raan eens dat we niet de ene crisis moeten verergeren om de andere te
proberen op te lossen. Ik ben er ook zeker toe bereid om te kijken wat er
precies voorligt. De heer Van Raan maakt het heel specifiek en heel
concreet. Daar ben ik zeker bij. Waar we elkaar zeker vinden, is op het vlak
dat we ervoor moeten zorgen dat we niet de ene crisis verergeren bij het
oplossen van de andere.
De voorzitter:
Dan gaan we naar de heer Erkens, VVD.
De heer Erkens (VVD):
Voorzitter, dank. Ik spreek ook namens collega Bontenbal van het CDA, die
er helaas niet bij kan zijn; jammer.
Er staan een hoop belangrijke voorstellen op de agenda, om te beginnen
het marktcorrectiemechanisme, waarover gisteren geen akkoord bereikt
is. Wij blijven ons ernstig zorgen maken over de impact van een dergelijk
prijsplafond op de import van gas. Dat kan betekenen dat lng-tankers niet
meer naar Europa komen, omdat de prijs hier lager ligt dan wat China
bereid is te betalen. Elke expert geeft aan dat dit een vrij waardeloos idee
is, om het diplomatiek te verwoorden. Hoe kan het zo zijn dat dit voorstel
het lijkt te gaan halen? Hoe gaat de Minister dit proberen te voorkomen?
Hoe gaat hij de leveringszekerheid borgen? Is hij het met de VVD eens dat
het, als er tekorten ontstaan door dit voorstel, niet aan Nederland is om
dit op te lossen voor landen die dit prijsplafond wilden hebben? Ik hecht
hier waarde aan. Het is namelijk willens en wetens de leveringszekerheid
in gevaar brengen, zoals door heel veel experts wordt aangegeven.
Voorzitter. Binnen de EU wordt ook gesproken over het ophogen van het
overkoepelende doel voor energie-efficiëntie. Wij zijn wel benieuwd naar
de mogelijke uitvoerbaarheid hiervan, bijvoorbeeld ook door de
knelpunten op onze arbeidsmarkt. Het lijkt ons zaak om eerst de huidige
opgehoogde doelstellingen te vertalen naar effectief en concreet beleid en
dan te bezien welke verdere ophoging mogelijk is in Nederland. Wat vindt
de Minister hiervan? Ziet hij de nieuwe doelstellingen als haalbaar voor
Nederland? Wat zou dat betekenen voor onze huishoudens en ondernemers?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

5

Daarnaast zijn we positief over het Europese voorstel om renewable go-to
areas aan te wijzen. Dat leidt tot versnelling van procedures. Dat is iets
waar we al langer voor pleiten, want de lange procedures zijn een groot
knelpunt in de energietransitie. Wat ons betreft moeten die go-to areas
daarom verbreed worden, zodat ook de infrastructuur eronder kan vallen
die bijvoorbeeld noodzakelijk is voor de radicale versnelling van de
verduurzaming van de industrie, maar ook de uitbreiding van het
stroomnet, want dat is in Nederland nu zo’n groot knelpunt voor de
energietransitie. Is de Minister bereid om zich hiervoor in te spannen? Ziet
hij mogelijkheden om dit te realiseren? Hoe relateert het aanwijzen van
die go-to areas bijvoorbeeld ook aan het stikstofvraagstuk in Nederland
op dit moment?
Tot slot, voorzitter. Het Tsjechische voorzitterschap wil daarnaast
koolstofarme waterstof en brandstoffen mee laten tellen voor het behalen
van de doelen onder de Richtlijn hernieuwbare energie, de RED. Betekent
dit dat ook paarse waterstof, waterstof uit kerncentrales, zou meetellen?
Het zal de Minister niet verbazen dat de VVD en het CDA hier groot
voorstander van zijn. Wat vindt hij van dit voorstel? Is hij voornemens om
zich aan te sluiten bij de inzet van het Tsjechische voorzitterschap? Kan hij
dit toezeggen en kijkt hij hierbij ook naar het industriedoel op het gebied
van waterstof?
Voorzitter, afrondend heb ik een heel korte vraag over de methaanverordening. Wat is de kabinetsinzet om ervoor te zorgen dat daarin een
uitzondering komt voor de monitoring van de Nassaumijn, die het kabinet
zelf ook benoemt? Het gaat daarbij om de Nassaumijn in Heerlen.
Dank u.
De voorzitter:
U ook bedankt. Dan komen we bij de heer Eerdmans van JA21.
De heer Eerdmans (JA21):
Voorzitter, dank je wel. Maandag is de Energieraad voor de Minister. Het
staat niet op de agenda, maar ik wil toch even terugkomen op de
uitzending van Zembla, op de documentaire waar we in het vragenuur
vragen over hebben kunnen stellen aan Staatssecretaris Heijnen. De
eindvraag die ik gisteren, dinsdag, aan haar stelde, was: is Nederland niet
te krap voor die windmolens op land? Want daar komt het eigenlijk op
neer als je die uitzending bekijkt: gruwelijke schade voor mensen door
slapeloosheid en stress rond die windturbines, die soms tweeënhalf keer
zo lang zijn of worden als de Euromast. Kunnen wij in een zeer dichtbevolkt land als Nederland dat beleid rond windturbines op land niet beter
afzeggen? Kijk eens naar de Denen, zeg ik tegen de Minister. De Denen
hebben namelijk afstandsnormen tot de windturbines gesteld. Misschien
kunt u dat aan uw collega uit Denemarken vragen als u bij de Energieraad
bent. Die staan daar tien keer de hoogte van een windturbine van elkaar
verwijderd. Dat is een afstand van ongeveer twee kilometer, op land. Het
lijkt ons veel beter en verantwoorder, maar als je dat vertaalt naar de
groene ambities van dit kabinet dan moet je ook vaststellen dat dat
helemaal niet overeenkomt met die ambities. Graag een reactie.
Dan Fit for 55. Wij zijn en waren zeer kritisch op dat megalomane plan van
meneer Timmermans. Ik heb daar al veel vaker vragen over gesteld in
eerdere stadia. Dat Social Climate Fund is een fonds bedoeld om de
energiearmoede op te lossen. Prima, goed idee, maar wij betalen daar
ontzettend veel aan mee en krijgen daar maar heel weinig voor terug,
namelijk 1,11% uit het fonds. Dus we zitten eigenlijk meer de energiearmoede van Bulgarije en Roemenië op te lossen dan die van Nederland. De
Minister schrijft dat het voorstel zich in de triloogfase bevindt. Op
16 december vindt de derde triloog plaats. Er staat dat Nederland
vasthoudt aan een kleiner fonds dan de Europese Commissie voorstelt en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

6

dat het kabinet het allemaal in samenhang met de ambities van Fit for 55
wil blijven bezien.
Daarover heb ik vier vragen, omdat dit nogal vaag overkomt. Hoeveel geld
bent u nu bereid om maximaal in dat fonds te storten vanuit Nederland?
Wat is voor u de absolute ondergrens qua percentage dat wij moeten
terugkrijgen uit dat fonds? Wat is nu de laatste stand van zaken? Waar lijkt
het op uit te draaien? Misschien kunt u daar iets over zeggen. En is de
Minister het ermee eens dat gelet op de huidige omstandigheden – we
hebben nogal wat meegemaakt in de laatste maanden op de energiemarkt – het niet zo goed is uit te leggen aan de inwoners van Nederland
en de Nederlandse belastingbetalers dat wij betalen voor het oplossen
van de energiearmoede in andere landen?
Voorzitter. Tot slot de motie van meneer Erkens en meneer Bontenbal.
Nou, die zitten in één persoon verenigd naast mij, begrijp ik. Hartstikke
goed. Er is door u een motie ingediend om inzichtelijk te maken wat nou
die totale kosten van Fit for 55 zijn voor de Nederlandse economie, dus
huishoudens en bedrijven. In april ontvingen we een afdoening, een
CPB-notitie met wat mij betreft meer vragen dan antwoorden, zonder dat
kostenplaatje over wat dat nou voor Nederland betekent. Dat vind ik vaag.
Ook in de voortgangsbrief lees ik dat de vaststelling van het pakket waar
mogelijk in kaart wordt gebracht en dat we zullen moeten afwachten wat
de gevolgen zullen zijn voor het nationale beleid; dat komt nog een keer.
Dat lijkt ons zo laat, vooral omdat we het graag willen bijsturen als
Nederland, zodat je daar ook nog wat impact op kan hebben. Mijn vraag is
dus of u een recent beeld van de verwachte totale financiële impact aan
ons kan geven.
Voorzitter. Daarmee sluit ik af.
De voorzitter:
Daarover heeft u natuurlijk een vraag van de heer Erkens van de VVD, die
vandaag ook de heer Bontenbal vertegenwoordigt.
De heer Erkens (VVD):
Het voelt een beetje alsof ik nu met twee persoonlijkheden spreek. Maar
we zijn het vaak eens, dus dat helpt. De heer Eerdmans snijdt een terecht
punt aan; ik ben ook heel benieuwd wat dat impact assessment betekent.
Ik heb een hele korte vraag over die afstandsnormen voor wind.
Denemarken heeft vier keer de tiphoogte en daarbovenop nog geluidsnormen. Als wij in Nederland dergelijke normen krijgen, die onderbouwd
zijn, is de heer Eerdmans dan wél voor windmolens die daaraan voldoen
in de toekomst? Of is hij überhaupt tegen?
De heer Eerdmans (JA21):
Wij zijn zeer kritisch op windenergie. Op zee hebben wij daar minder
moeite mee dan op land, maar wij zien het als een instabiele energiebron
die ons niet verder helpt. Dus wij pleiten voor kerncentrales. We hebben
het vorige week hier over waterstof en groen gas gehad. Wij zijn kritisch
op windturbines, voor het landschap, voor de mensen die daar dichtbij
komen te wonen, en op de effectiviteit van de bron. Maar bij de huidige
vergunningen pleiten wij ervoor dat bewoners in ieder geval de rust en de
zekerheid hebben dat ze kunnen slapen. Het lijkt mij bizar dat we een
groene ambitie uitrollen in dit land, waarbij mensen letterlijk in de
hooizolder gaan slapen omdat ze niet in hun eigen bed meer kunnen
liggen van de stress en de bromtoon die blijft doorgaan als het hard
waait. Dus wij zijn daar zeer kritisch op, maar op z’n minst vinden wij dat
bewoners meegenomen moeten worden en we ervoor moeten zorgen dat
ze niet op zo’n korte afstand van die dingen hoeven leven. Zij waren er
ook eerder dan die molens, moet je vaststellen. Denemarken doet tien
keer de masthoogte, is mijn informatie. De afstand van twee kilometer lijkt
ons een minimale eis. Dat heb ik gisteren ook aan de Staatssecretaris

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

7

voorgelegd, want er wordt aan nieuwe normen voor vergunningen
gewerkt.
De voorzitter:
Meneer Eerdmans, u gaf al aan dat het formeel geen onderdeel is van de
agenda, dus het is straks ook aan de Minister of hij dit wel of niet
beantwoordt. Het staat er namelijk niet op. Ik vermoed zomaar dat hij dat
gaat doen, maar hij is geëxcuseerd als hij dat niet zou doen. Dan weet u
dat.
Dan gaan we door met de volgende spreker van vandaag, de heer Van
Raan van de Partij voor de Dieren.
De heer Van Raan (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Het ene na het andere onderzoek toont aan dat het
verbranden van bomen geen oplossing is in de klimaatcrisis, maar een
heel groot probleem. Boven op het al eerdere wetenschappelijke bewijs is
op 28 november in het wetenschappelijke tijdschrift Nature een artikel
gepubliceerd waaruit blijkt dat zowel het klimaat als de biodiversiteit met
de biomassaplannen uit Fit for 55 veel slechter af zijn. Het biomassakaartenhuis is razendsnel in elkaar gestort. Prompt kwam daar van de week de
NOS bovenop met een update over de staat van het Europese bos. De
klimaatcrisis zelf blijkt ook schadelijk te zijn voor dat Europese bos.
Kortom, het blijven doorgaan met biomassa als duurzaam bestempelen
gaat verdacht veel op ecocide lijken. Ik vind het dan ook onbegrijpelijk,
maar misschien heb ik wat gemist, dat de Minister nog niet is teruggekomen op zijn toezegging om met een appreciatie van het artikel in Nature
te komen. Dit terwijl de Kamer alleen nog vanavond heeft om hem iets
mee te geven voor de aanstaande Energieraad. Kan de Minister in tweede
termijn met een bespiegeling komen over de gevolgen van dit voortschrijdende inzicht voor het Nederlandse klimaatbeleid? En is hij bereid om net
als bijna 700 wetenschappers recentelijk in de brief aan de wereldleiders
hebben gedaan, de inzet van houtige biomassa als hernieuwbare energie
als onwetenschappelijk en onacceptabel af te wijzen? Graag een reactie.
Voorzitter. We hadden het er net al even over in het debat met de heer
Boucke: de EU wil met de noodverordening de energietransitie versnellen
door een lichtere toets op de Vogel- en Habitatlijn toe te staan bij het
realiseren van duurzame-energieprojecten. Een scherpere zelfmoordverordening is nauwelijks voor te stellen. In de klimaat- én biodiversiteitscrisis
in Nederland is de biodiversiteitseisen verlágen bijna crimineel te
noemen. Ik lees dat het kabinet in beginsel positief staat tegenover dit
plan. Wat bedoelt de Minister precies met dat het plan meerwaarde kan
bieden vanuit «het perspectief van de stikstofdeposities tijdens de bouw
van de energietransitieprojecten»? Ziet de Minister nou zijn kans schoon
om de stikstofuitspraak van de rechter te omzeilen? Graag een reactie. Ik
lees ook dat het kabinet een noodverordening in de huidige vorm niet ver
genoeg vindt gaan. Ziet de Minister nu liever helemaal geen natuurtoets
meer of ligt dat aan mij? Graag een reactie.
Voorzitter. Klimaat en natuur zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Een
snellere energietransitie is wat de Partij voor de Dieren betreft dan ook
een snellere natuurinclusieve energietransitie. Hier is gelukkig toenemende aandacht voor in de Kamer. Is de Minister het ermee eens dat de
natuur onder geen beding nog verder mag leiden onder energieprojecten
en dus ook niet onder stikstofdeposities tijdens de bouw van energieprojecten? Is hij bereid hiervoor te pleiten in de Energieraad?
Tot slot. Niet de natuur vertraagt de energietransitie, maar de fossiele
subsidies. Het is tijd om daar een einde aan te maken. Is de Minister
bereid om tijdens de Energieraad het initiatief van Tuvalu en Vanuatu bij
te vallen? Zij pleiten voor een fossiel non-proliferatieverdrag.
Voorzitter, dank u wel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

8

De voorzitter:
U ook bedankt. Ik kijk naar de Minister. Kan hij direct overgaan tot
beantwoording? Nee, we schorsen tot 13.35 uur.
De vergadering wordt van 13.22 uur tot 13.39 uur geschorst.
De voorzitter:
Goedemiddag. We gaan verder met de eerste termijn van de Minister. De
leden hebben net als in eerste termijn drie interrupties tot hun
beschikking. Het woord is aan de Minister.
Minister Jetten:
Dank u wel, voorzitter. Ik zal proberen de beantwoording kort te houden.
Er zijn natuurlijk een aantal heel concrete vragen gesteld. Ik ben gisteren
in Brussel geweest voor een extra Energieraad waar met name het
marktcorrectiemechanisme op de agenda stond. Dat is de maximumprijs
die we in Europa eventueel willen inzetten om de gasmarkt te kalmeren. Ik
zal zo meteen bij de beantwoording van de vragen die daarover gesteld
zijn, even terugblikken op gisteren en vooruitblikken op de Raad van
aankomende maandag. Daarna zal ik de vragen beantwoorden die zijn
gesteld over de methaanverordening, over de RED, over REPowerEU en
over de EED en tot slot beantwoord ik nog wat overige vragen die niet
helemaal bij de agenda’s van de Energieraden passen, zoals u zelf ook al
aangaf.
Voorzitter. We hebben de afgelopen maanden op Europees niveau een
aantal heel belangrijke besluiten genomen om Europa goed voor te
bereiden op de winter waar we nu middenin zitten. We zijn ook volop
bezig om ons nog beter voor te bereiden op de komende winters. Daarbij
gaat het om een paar elementen. Dan gaat het over gasleveringszekerheid
in heel Europa. Hoe zorgen we ervoor dat de gasopslagen voldoende
gevuld zijn? Hoe zorgen we ervoor dat er meer lng naar Europa toe komt,
zodat we Russische fossiele energie kunnen vervangen door energie uit
andere delen van de wereld? Hoe zorgen we er met energiebesparing
voor dat überhaupt de druk op de gasmarkt afneemt?
Wat daar natuurlijk doorheen speelt, is de hele discussie over de prijs.
Deze energiecrisis gaat niet alleen maar over leveringszekerheid, maar
ook over de betaalbaarheid voor huishoudens en bedrijven. Dat laatste
deel speelt natuurlijk voornamelijk op nationaal niveau, waarbij Nederland
het prijsplafond voor huishoudens, de tegemoetkoming voor blokaansluitingen en de tegemoetkoming energiekosten voor energie-intensieve
ondernemers invoert. Maar je ziet dat andere EU-lidstaten ook heel erg
naar Europa kijken om naast leveringszekerheid ook het prijsissue op te
lossen. Vandaar ook de discussie over het marktcorrectiemechanisme.
De heer Boucke en de heer Erkens hebben daar de meest specifieke
vragen over gesteld. Laat ik die beantwoorden. De heer Boucke vroeg of ik
kan toezeggen dat Nederland niet akkoord zal gaan met zo’n Europees
marktcorrectiemechanisme als daarmee de leveringszekerheid voor
Nederland in het geding komt. Hij vroeg ook hoe ik ervoor zal zorgen dat
andere oplossingen zoals besparen en gezamenlijk inkopen, echt worden
geborgd. Ook de heer Erkens stond uitgebreid stil bij de risico’s voor de
leveringszekerheid. Ik wil vooropstellen dat Nederland vanaf het begin
heel kritisch is geweest over en zelfs geen voorstander is geweest van
zo’n marktcorrectiemechanisme, juist vanwege de risico’s voor de
leveringszekerheid, omdat je als Europa ook concurreert met andere delen
in de wereld, die ook gas proberen te kopen voor hun eigen samenlevingen en economieën. Nederland heeft altijd bepleit dat er andere
maatregelen voorhanden zijn waarmee we de gasleveringszekerheid maar
ook de beheersing van de prijs veel beter kunnen faciliteren. Dat is
inderdaad: energie besparen, energie besparen, energie besparen! Maar
het is vooral ook op een veel slimmere manier de gezamenlijke inkoop

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

9

organiseren, zodat we op een ordentelijke manier de gasopslagen voor de
volgende winter gevuld krijgen.
Als je terugkijkt naar wat er in het afgelopen jaar is gebeurd, dan zie je in
augustus een enorme prijspiek van tot over de € 300 op de Europese
handelsmarkten. Die prijspiek van augustus heeft eigenlijk Europabreed
de grote onrust veroorzaakt. Maar als je er echt in gaat duiken, dan zie je
dat die prijspiek voor een heel groot deel toch ook zelf veroorzaakte pijn
is. Een aantal Europese landen en bedrijven waren op hetzelfde moment
massaal gas aan het inkopen en elkaar aan het overbieden, om maar hun
handen op gas te krijgen om hun gasopslagen gevuld te krijgen. Dus we
hebben deze situatie voor een deel ook zelf veroorzaakt. Dan is het dus
verstandig – en daar zijn we het inmiddels gelukkig over eens – om tot een
gezamenlijke inkoopstrategie te komen met dat gezamenlijke inkoopplatform op Europees niveau. Daarbij organiseren we op een veel
ordentelijkere manier en verspreid over het jaar de gasinkopen en het
vullen van de gasopslagen. Het is mijn inschatting, en ook de inschatting
van veel experts, dat dat een veel effectievere maatregel is om de prijs te
beheersen dan zo’n marktcorrectiemechanisme. Ik blijf dus ook volop
inzetten op alle andere maatregelen die op dit gebied genomen moeten
worden en die door de heren Boucke en Erkens genoemd zijn.
De andere kant van het verhaal is wel dat een groot deel van de lidstaten
– daar is een groep van vijftien het meest vocaal over – echt gelooft dat
zo’n marktcorrectiemechanisme kan helpen om speculatie op de markt te
voorkomen, de prijzen op de markt meer te stabiliseren en daarmee ook
de doorvertaling van de prijs naar huishoudens en bedrijven beter te
kunnen beheersen. Nederland zit simpelweg niet in een blokkerende
minderheid om dit voorstel tegen te houden. Daarom hebben we ons de
afgelopen weken ook heel erg ingezet voor het verbeteren van het
voorstel. Want als het voorstel sowieso een meerderheid gaat halen, dan
heb ik liever een voorstel dat zwaar is verbeterd ten opzichte van de
oorspronkelijke plannen dan dat we ons daar vanaf dag 1 al bij zouden
neerleggen.
Voorzitter. We hebben daar gisteren toch echt wel voortgang op geboekt.
We zijn tot overeenstemming gekomen over de objectieve criteria op
basis waarvan zo’n marktcorrectiemechanisme moet worden uitgezet.
Dan gaat het over vragen als: zie je perverse effecten op de handelsmarkt,
zie je perverse effecten op de toestroom van lng naar Europa, zie je dat er
sprake is van bijvoorbeeld een hele koude periode waardoor er überhaupt
meer gas moet worden ingekocht? Zo zijn er een aantal criteria waarvoor
we nu de puntjes op de i aan het zetten zijn. Maar deze zijn voor
Nederland wel echt heel erg belangrijk om de effecten op de leveringszekerheid zo goed mogelijk te kunnen managen. Ik hecht er ook aan dat we
de komende dagen, in aanloop naar de volgende Energieraad van
aankomende maandag, wederom van experts van financiële markten,
energiebedrijven en de handelsmarkten, maar ook van de Europese
Centrale Bank, De Nederlandsche Bank, iedereen die zich daar de
afgelopen tijd ook al over heeft uitgelaten, een nadere impactanalyse
krijgen of feedback op hoe dat marktcorrectiemechanisme nu door het
Tsjechische voorzitterschap wordt uitgewerkt en of er nog risico’s zijn die
we over het hoofd hebben gezien. Dan kunnen we die ook adresseren
voordat we volgende week eventueel overgaan tot definitieve besluitvorming.
Voorzitter. Tot slot op dit punt zijn een aantal landen, waaronder
Nederland, natuurlijk ook nog volop bezig met tot een verstandig
prijsniveau komen waarop dit marktcorrectiemechanisme zou moeten
intreden en met hoe je dan in de situatie van zo’n marktcorrectiemechanisme daarmee moet omgaan. Zodra het definitieve voorstel er ligt, zal ik
met name op basis van de energieleveringszekerheid beoordelen of
Nederland dat voorstel wel of niet kan steunen. Tot die tijd doe ik er in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

10

ieder geval alles aan om het voorstel zo veel mogelijk te verbeteren en
aan te scherpen.
De voorzitter:
Daarover is er een vraag van de heer Erkens van de VVD.
De heer Erkens (VVD):
Dank aan de Minister voor de toelichting hierop. Ik snap dat hij in een
moeilijke positie zit, omdat er inderdaad geen blokkerende minderheid is.
De kans is dus vrij groot dat Nederland en Duitsland weggestemd worden
en dan krijgen we met een voorstel te maken dat gewoon heel slecht kan
zijn voor onze leveringszekerheid. Is het mogelijk om een uitzonderingspositie te krijgen, waardoor bijvoorbeeld Nederland en Duitsland niet
meedoen aan zo’n mechanisme, terwijl andere landen het wel kunnen
invoeren? Is het gesprek daarover gegaan? Daaraan gekoppeld: als ik de
Minister goed begrijp, dan laat hij – als ik het even probeer expliciet te
maken – zijn voor- of tegenstem ervan afhangen of hij wel of niet het
vertrouwen heeft dat de leveringszekerheid hiermee geborgd kan blijven.
Minister Jetten:
Dat laatste klopt. Ik zal op basis van het totaalpakket beoordelen of het
goed genoeg is of niet. Daarin spelen verschillende elementen een rol,
maar de leveringszekerheid is voor Nederland en Noordwest-Europa wel
heel cruciaal. De uitzondering is, denk ik, niet zinnig, omdat het marktcorrectiemechanisme ook echt ingrijpt op de TTF-handelsmarkten en
daarmee ook meteen meerdere landen raakt. Je kunt eigenlijk geen
uitzondering voor één specifiek land maken. Ik zit hier even hardop na te
denken, maar ik zie niet hoe wij hem dan zouden moeten snijden, omdat
je op Europese handelsmarkten ingrijpt en daarmee direct ook alle andere
EU-lidstaten zou raken.
We hebben de afgelopen dagen heel veel tijd besteed aan meer begripsvorming over en weer, want je ziet dat die handelsmarkten ook gewoon
op een heel andere manier effect hebben. Een land als Griekenland
bijvoorbeeld koopt eigenlijk geen gas in dat via de TTF-markt in
Griekenland terechtkomt. Zij handelen veel meer via andere handelsplatformen, bijvoorbeeld omdat ze daarmee gas uit Azerbeidzjan kunnen
afnemen. Maar in hun contracten is de prijs vaak gerelateerd aan de
TTF-markt. Ze hebben dus op een heel indirecte manier veel last van de
prijspiek die we in de zomer hebben gezien.
In Nederland en Duitsland heb je een heel andere situatie, omdat het bij
ons ook echt gaat om het gas dat wij inkopen en dat fysiek naar ons toe
komt. Door daar de afgelopen dagen veel meer over te praten, is er ook
meer begrip over en weer voor de situatie waar men in zit. Daardoor
hebben we gisteren ook veel voortgang kunnen boeken op die objectieve
criteria voor deactivatie. Ik ben dus wel blij dat die tijdsinvestering zich
ook uitbetaalt in dat men meer rekening houdt met onze situatie.
De voorzitter:
Voordat ik het woord opnieuw aan de heer Erkens geef: er zijn zo plenaire
stemmingen. Ik neem aan dat de collega’s daar niet naartoe hoeven. Dan
kunnen wij gewoon doorgaan met het debat. De stemmingsbel gaat
mogelijk dan nog wel, maar dan weet u dat vast. Een vervolgvraag van
meneer Erkens.
De heer Erkens (VVD):
Het antwoord stelt me in ieder geval ten dele gerust. Ik ben blij dat er wat
meer wederzijds begrip is ontstaan, omdat dat volgens mij heel erg
ontbrak, ook in de laatste Energieraden waarover de Minister hier
gesproken heeft. Als het ingrijpen op de TTF toch gaat zorgen voor risico’s
voor de leveringszekerheid, zou dan volgend jaar de rol van bijvoorbeeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

11

andere vormen van gasinkoop via langetermijncontracten niet nog
belangrijker gaan worden voor Nederland? Daarmee verminder je immers
het risico voor onszelf, omdat je dan niet meer per se gekoppeld bent aan
de TTF-markt.
Minister Jetten:
In principe ziet het marktcorrectiemechanisme echt op het aankomende
jaar. Ook daarvoor is een einddatum voorzien, omdat het echt voor een
uitzonderlijke situatie is. Gelukkig hoorde ik gisteren ook een aantal
andere landen, waar ik het niet per se van had verwacht, bepleiten dat dit
echt een noodinstrument is voor in een noodsituatie, en niet een
structurele hervorming van hoe we de Europese gasmarkt hebben
georganiseerd. Ik denk dat dit opnieuw de grilligheid van de markt toont
en de behoefte van andere EU-lidstaten om daar heel hard op in te
grijpen. Het laat ook zien dat het verstandig is om die langetermijncontracten ook voor Nederland beter te organiseren. Ik hoop u op korte
termijn te informeren over een eventuele uitbreiding van onze importfaciliteiten. Dat zou het ook makkelijker maken om die langetermijncontracten
af te sluiten.
De voorzitter:
We stoppen even vanwege de bel. Die duurt een minuut en kondigt de
stemmingen in de plenaire zaal aan.
Formeel heeft collega Thijssen niet deelgenomen aan de eerste termijn
van de Kamer, maar ik denk dat de collega’s hem wel de ruimte willen
geven om nu vragen te stellen. Dan is het woord aan de heer Thijssen van
de PvdA.
De heer Thijssen (PvdA):
Speciale dank aan de heer Eerdmans dat ik toch welkom ben. Dat zei hij
namelijk net buiten de microfoon.
Ik had nog een vraag over de onderhandeling die nu gaande is. We
hebben ook al eerder tegen elkaar gezegd dat als er nu fiks gas bespaard
zou worden, dan ook de prijs niet zo enorm omhoog zou gaan. Wordt in
deze discussie meegenomen dat er een extra borging komt, dat we eerst
echt nog een keer gaan proberen om die 20% gasbesparing te bereiken
voordat dit mechanisme ingaat? Daarmee kunnen we immers de
prijsstijgingen en de leveringsonzekerheid überhaupt voorkomen.
Minister Jetten:
Dank voor deze vraag van de heer Thijssen. Ik voel me een beetje de
roepende in de woestijn in de Energieraad, zeg ik maar eerlijk. Ik bepleit
daar elke keer dat er bindende gasbesparingsdoelen moeten komen en
dan zie ik iedereen knikken, maar als puntje bij paaltje komt, zijn ze daar
eigenlijk allemaal tegen. Ik kom zo meteen nog op een aantal andere
vragen die zijn gesteld over aangescherpte doelstellingen. Je merkt dat
iedereen zegt: dat is wel een goed idee, maar liever niet voor mij. Dat zie
je ook op dit vlak. Gelukkig hebben we wel in de laatste rapportages
gezien dat steeds meer landen het goed doen qua besparingspercentages.
Afgelopen zomer zagen we nog dat het gasverbruik in meerdere
EU-lidstaten was toegenomen in plaats van afgenomen. Nu is er overal
wel een afname te zien, alleen mag het nog wel intensiever.
De vraag van de heer Thijssen is afgelopen maandag ook heel duidelijk
uitgesproken door Fatih Birol, de directeur van het Internationaal
Energieagentschap, die samen met de Commissievoorzitter een persconferentie hield en daarin waarschuwde dat Europa potentieel aankomend
jaar nog 30 bcm aan gas tekortkomt. Ook zijn pleidooi was: de beste
manier om dat gat van 30 bcm op te vullen, is energiebesparing. Dus ik
blijf het proberen, in alle Raden waar ik kom. Maar helaas is er vooralsnog
geen meerderheid om daar bindende afspraken over te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

12

De voorzitter:
De Minister vervolgt zijn betoog.
Minister Jetten:
Voorzitter. Dan kom ik bij de ene vraag die is gesteld over de methaanverordening. De Nassaumijn is inderdaad per 31 december 1974 gesloten en
dat betekent dat de monitoringeis voor deze mijn per 31 december 2023
komt te vervallen, want dan is het 50 jaar na sluiting. De verordening
schrijft voor dat je tot 50 jaar na sluiting zou moeten monitoren. Die
verordening komt er nu aan, maar die 50 jaar halen we volgend jaar. Dan
zou het een beetje raar zijn om voor dat ene jaar nog aan monitoring te
moeten doen. Daarom hebben we de Europese Commissie gevraagd om
een uitzondering voor de Nassaumijn. We hebben daar nog geen formele
bevestiging op gekregen, maar de Commissie heeft ons wel comfort
gegeven dat ze de situatie van de Nassaumijn begrijpen, dus ik ga ervan
uit dat dat goed komt.
Voorzitter. Er zijn een aantal vragen gesteld over verschillende voorstellen
die in Europa op tafel liggen over hernieuwbare energie, energiebesparing en de versnelling van de energietransitie via REPowerEU. De heer
Boucke vroeg me naar de Richtlijn energiebelastingen en of het niet
verstandig zou zijn om die herziening vlot te trekken. Dat ben ik zeer met
hem eens. De herziening van de Richtlijn energiebelastingen kan namelijk
enorm helpen, niet alleen om in alle EU-landen de prikkels veel beter te
zetten en dus fossiele energieën duurder te maken en duurzame alternatieven goedkoper, zoals we dat ook in Nederland doen conform het
coalitieakkoord. Het zou ook goed zijn om op dat vlak in Europa nader tot
een gelijk speelveld te komen.
De Minister van Financiën is in dezen vanuit Nederland de trekker, omdat
dit onderwerp bij de Ecofin ligt. Ook de Minister en de Staatssecretaris
van Financiën zijn hier actieve pleitbezorgers van. Helaas bleek alleen op
de Ecofin-Raad van 6 december dat er nu nog te veel grote verschillen zijn
tussen de lidstaten om echt tot besluitvorming over te gaan. Je merkt dat
landen worstelen met hun huidige energiemix, dat het ook uitmaakt waar
je geografisch in Europa ligt of welke ruimte landen nu zelf zien en
ervaren om nu echt op hoog tempo die energiebelastingen te herschikken.
Maar wij hebben bij de aankomende voorzitter Zweden aangegeven,
zowel vanuit de portefeuille van de Minister van Financiën als vanuit mijn
portefeuille, dat dit onderwerp wat ons betreft een prioriteit is tijdens het
Zweedse voorzitterschap. Hopelijk kunnen zij daar ook meer voortgang op
boeken dan de Tsjechen het afgelopen halfjaar hebben kunnen doen. Ik
moet overigens wel zeggen dat ik echt onder de indruk ben van wat de
Tsjechen op meerdere dossiers hebben gedaan, maar dat geldt zeker ook
op klimaat en energie.
De heer Boucke vroeg ook of ik me actief kan inzetten voor het ophogen
van het doel naar 45% als het gaat om de RED, de Richtlijn hernieuwbare
energie. Eerder is afgesproken om het doel voor 2030 op te hogen van
32% naar 40%. Nederland heeft die ophoging altijd gesteund, ook omdat
we dat percentage zelf ook nodig hebben om bijvoorbeeld de hele
verduurzaming van onze industrie mogelijk te maken, die gewoon om
groene elektronen vraagt. In het kader van REPowerEU, het pakket dat
afgelopen zomer werd gepresenteerd om sneller onafhankelijk te worden
van Russische importen, heeft de Commissie voorgesteld om niet naar
40% maar 45% ophoging te gaan. Het Europees Parlement is hier ook een
heel groot pleitbezorger van. Nederland behoort tot de groep van meer
ambitieuze lidstaten die ook richting Commissie en parlement hebben
aangegeven positief te zijn ten opzichte van deze ophoging, maar dat
haalbaarheid en uitvoerbaarheid wel goed in de gaten gehouden moeten
worden. Daar hebben we het vorige week ook over gehad in het waterstofdebat. Je ziet dat er in Nederland nu een enorme inhaalslag bezig is
van hernieuwbare energie, maar omdat we pas vrij recent bijvoorbeeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

13

over wind op zee heel veel besluiten hebben genomen, gaan we pas in
2030/2031 echt heel grote volumes groene-energieproductie in Nederland
halen. Dus enige flexibiliteit in dat doel kan verstandig zijn, maar de
richting die met 45% wordt aangegeven vind ik wel erg verstandig. Ik ben
op dit punt wel optimistisch dat we de goede kant opgaan.
De heer Erkens vroeg heel specifiek naar koolstofarme waterstof. In
dezelfde RED-richtlijn zijn afspraken gemaakt over het percentage
hernieuwbare waterstof dat we in Europa willen produceren. De heren
Boucke en Erkens moedigen mij elke week aan om nog sneller nog meer
hernieuwbare waterstofproductie ook in Nederland van de grond te
krijgen, maar daar is eigenlijk een tweede discussie bij gekomen, namelijk
over waterstof uit kernenergie: koolstofarme waterstof, paarse waterstof
of, in uw verkiezingsprogramma, oranje waterstof; er zijn allerlei kleuren
aan te geven. Ik vind het zelf verstandig om te blijven bij het voorstel van
de Commissie om binnen de RED zoals die nu voorligt afspraken te maken
over het percentage hernieuwbare waterstof, ook omdat dat een steun is
voor de Nederlandse ambities ten aanzien van wind op zee, lokale
elektrolyseproductie en ook de afname daarvan door de industrie.
Tegelijkertijd zie ik dat zes tot acht Europese lidstaten bezig zijn met
concrete investeringen in nieuwe kerncentrales. Op een aantal van die
plekken kun je in plaats van energieproductie kiezen voor waterstofproductie. Ik heb Frankrijk, dat de grootste pleitbezorger is van afspraken over
koolstofarme waterstof, eerder al gevraagd of het niet verstandig is om in
ieder geval met die groep landen afspraken te maken over hoe we
waterstof uit kernenergie willen produceren en hoe we dat op een
verstandige manier inzetten. Dat is wat mij betreffend aanvullend op de
doelen die er al liggen voor groene waterstof, want de waterstofvraag zal
de komende jaren groot zijn. Wat dat betreft zou ik zeggen: laten we
allebei de technieken op een zo verstandige mogelijke manier inzetten.
De heer Erkens heeft ook een vraag gesteld over de ophoging van het
EED-doel. Dat is de richtlijn die gaat over energie-efficiëntie.
De voorzitter:
Maar voordat we daarvoor tijd maken, gaan we eerst naar de heer Erkens
voor zijn laatste vraag.
De heer Erkens (VVD):
Ja, de vragen gaan snel op deze manier. Ik hoor wat de Minister zegt.
Naar ik begrijp is een groep lidstaten nu aan het bekijken of je de rol van
paarse waterstof beter kunt definiëren in het beleid dat nu wordt uitgezet,
zodat er een gelijk speelveld is en de businesscase van kernenergie in de
toekomst verbetert. Is de Minister bereid om, wellicht in een volgende
brief over waterstof of over de Energieraad, wat nader toe te lichten hoe
hij de rol van paarse waterstof in het energiesysteem ziet? In de Kamer
zien we dat er voor groene waterstof doelen worden gesteld, maar voor
paarse waterstof wordt er vrij weinig geregeld op Europees vlak, terwijl
we wel behoefte hebben aan duidelijkheid.
Minister Jetten:
Ik zal toezeggen dat ik daar in een volgende brief uitgebreider op terug zal
komen. Misschien nog even kort een aanvulling op wat ik net al zei. Je ziet
nu twee dingen ontstaan. Er zijn EU-lidstaten die heel erg tegen
kernenergie zijn. Die zullen in elk debat over koolstofarme waterstof dat
hele debat weer heropenen. Ik vind de aanpak van sommige landen die
pro koolstofarme waterstof zijn dan ook onverstandig, omdat ze te veel
olie op het vuur gooien. Er zijn ook een paar landen die gaan investeren in
kerncentrales en die zeggen: ik wil helemaal geen Europees doel voor
koolstofarme waterstof, want ik ga mijn kerncentrales inzetten in de
energiemix voor CO2-vrije elektronen en als ik daar een Europees
waterstofdoel overheen krijg, dan word ik beperkt in mijn beleidsvrijheid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

14

over hoe ik die kerncentrales wil inzetten. Daarom mijn pleidooi om het
wat meer stap voor stap te benaderen. In de volgende brief kan ik
schetsen waarover we tot nu toe met Frankrijk van gedachten hebben
gewisseld en wat een verstandige weg is om tot iets meer guidance op
Europees niveau te komen op dit vlak.
Voorzitter. Ik was gebleven bij de andere vraag van de heer Erkens, over
de EED. Dat is de richtlijn die gaat over energie-efficiëntie. Ook daar loopt
een debat over ophoging van de doelen in het kader van de gascrisis en
het versneld onafhankelijk worden van Rusland. Ik denk, net als de heer
Thijssen, die dat net ook al bij interruptie bepleitte, dat energiebesparing
een veel zwaarder onderdeel moet worden van de Europese en nationale
aanpakken. Wat dat betreft is de ophoging van de doelen binnen de EED
dus een verstandige, om ook echt te borgen dat alle EU-lidstaten meer
inspanningen plegen op deze energie-efficiëntie. Tegelijkertijd weten we
dat we binnen de Nederlandse gebouwde omgeving echt al een enorme
opgave hebben om de doelen te halen. Ik heb TNO ook onderzoek laten
doen naar de doorvertaling naar de nationale doelen voor energiebesparing. Ik hoop dat rapport deze week of anders volgende week naar de
Kamer toe te kunnen sturen. Dan kunt u alvast kennisnemen van het
TNO-rapport en dan krijgt u kort na het reces van mij daar de appreciatie
op. In het Europese debat hierover benadruk ik elke keer het belang van
energiebesparing en het belang van scherpe doelen, maar ook dat we
goed moeten kijken naar de uitvoerbaarheid daarvan per lidstaat, omdat
het ook echt per lidstaat verschillend is.
De heer Boucke (D66):
Ik heb nog een vraag over het vorige onderwerp. Het is een verhelderende
vraag. Ik wil een check doen of ik de Minister goed begrepen heb. Zei de
Minister dat nu pleiten voor stimuleringsmaatregelen in de EU voor het
opschalen van waterstof uit kernenergie de doelen voor groene waterstof
in gevaar zou kunnen brengen, of daar in ieder geval een risico voor zou
vormen? Begrijp ik dat goed?
Minister Jetten:
Ja, wel als je het ter vervanging gaat doen binnen het doel dat we nu in
de RED voor echt groene waterstof hebben gemaakt. Je ziet ook dat de
vraag bij bepaalde industrieën heel concreet is. Die willen groene
waterstof, zodat ze kunnen garanderen aan hun aannemers dat ze
bijvoorbeeld groene chemische producten maken. Het in stand houden
van het groenewaterstofdoel dat er al op Europees niveau ligt, is dus heel
erg belangrijk om echt richting en helderheid te geven voor de capaciteit
aan elektrolyse, wind op zee et cetera die er moet komen om daaraan te
voldoen. Dan is mijn pleidooi: laat groene waterstof niet verdringen door
koolstofarme waterstof, maar ga kijken of je met de Fransen een aparte
aanpak voor koolstofarme waterstof kan maken. Want alle vieze waterstof
die we kunnen vervangen door helemaal groene of koolstofarme
waterstof is natuurlijk mooi meegenomen, maar ik zou die twee zaken
elkaar dan juist laten versterken.
Voorzitter. De heer Erkens vroeg naar de versnelling binnen REPowerEU
van het aanleggen van onze energie-infrastructuur. Dan kom ik ook nog bij
wat vragen die de heer Van Raan daarover heeft gesteld.
De voorzitter:
Maar voordat u daarmee doorgaat, is er toch een vraag van de heer
Thijssen, PvdA.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik dacht: doe ik het wel, doe ik het niet? Want dit speelt pas over twaalf
jaar, maar ik doe het toch maar even wel. Over die koolstofarme
waterstof: als er dan toch een brief komt die laat zien hoe dat dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

15

misschien samen zou kunnen, kan er dan ook iets gezegd worden over de
kosten daarvan? Want als we kernenergie, dat niet zo’n heel groot aandeel
in Nederland gaat worden, omzetten in waterstof, verliezen we de helft en
daarna zetten we het weer om in stroom. Daar zit wel een prijskaartje aan,
dus als we echt die kant op willen en daarin willen investeren, is het
misschien ook wel goed om even inzichtelijk te maken of dat nou
financieel wel zo verstandig is.
Minister Jetten:
Maar dat laatste heb ik nog niet gezegd, want ik ben nog bezig met de
verdere uitwerking voor de twee kerncentrales die we nu met voorkeurslocatie Borssele willen gaan ontwikkelen. We zullen in de verdere uitwerking
van die plannen nog moeten kijken: gaan we dat inzetten voor onze
elektriciteitsproductie of is er een kans voor waterstofproductie in
Nederland? Die keuze hebben we wat dat betreft nog helemaal niet
gemaakt, dus ik vind het nu nog te vroeg om daar hele inschattingen van
te gaan maken. We gaan daar in de verdere uitwerking van die twee
kerncentrales op terugkomen. Mijn toezegging aan de heer Erkens gaat
over het volgende: als je op Europees niveau afspraken maakt over
koolstofarme waterstof, wat kan daar dan allemaal onderdeel van zijn?
Wat zijn de voor- en nadelen van meer Europese richting op dat vlak? Dan
kom ik bij de verdere uitwerking van de twee nieuwe kerncentrales in
Nederland terug op de vraag of je die kerncentrales wel of niet moet
inzetten voor waterstofproductie.
Voorzitter. Dan over de versnelling van de energie-infrastructuur. Ik denk
dat het heel verstandig is dat de Europese Commissie steeds meer
mogelijkheden biedt om de aanleg van energie-infrastructuur te
versnellen. We weten dat we vaak vele jaren kwijt zijn aan windparken en
netverzwaringen. Dat heeft voor een heel groot deel te maken met
vergunningverlening, grondaankopen en alles wat daarbij komt kijken. In
het huidige voorstel is het mogelijk om binnen het kader van
hernieuwbare energie go-to areas aan te wijzen. Dat zijn gebieden waar
productie of infrastructuur van energietransitieprojecten het beste kunnen
plaatsvinden. In die go-to areas zou je dan verdere versnelling kunnen
aanbrengen in het realiseren van die projecten.
Tegen de heer Erkens zeg ik dat het huidige voorstel in onze beleving geen
directe oplossing is voor de knelpunten waar we in Nederland tegen
aanlopen. De stikstofproblematiek vraagt vooral echt dat «de kraan van
stikstof dichtgaat», zoals mevrouw Van der Wal altijd mooi zegt. We
moeten eerst die natuur beter beschermen en dan ontstaat er ook weer
ruimte voor nieuwe projecten. Maar ik ben met de Minister voor Natuur
en Stikstof aan het kijken of we met een aparte benadering heel specifiek
voor energie-infra ervoor kunnen zorgen dat die projecten ook wel in
hoog tempo doorgang kunnen vinden. Dat vraagt dus denk ik een
Nederlandse aanpak, en niet zozeer deze aanpak met de go-to areas.
Daarbij moeten we er natuurlijk altijd goed naar kijken of de aanleg van de
energie-infrastructuur effect heeft op de kwaliteit van de natuur daar. En
hoe moet je dat dan op een goede manier compenseren? Ik hoop bij een
aantal heel grootschalige projecten daarover binnenkort al de eerste
knopen door te kunnen hakken met de Minister van Natuur en Stikstof,
zodat onder andere aanlandingen van wind op zee en netverzwaringen in
Zuid-Nederland wel door kunnen gaan, ook in het licht van deze stikstofcrisis.
Er ontstond een interessant interruptiedebat tussen de heer Van Raan en
de heer Boucke op ditzelfde punt. Dat ging over de vraag hoe we nou
moeten omgaan met wat eigenlijk een dubbele crisis is, namelijk de
klimaatcrisis en de biodiversiteitscrisis. Ik ben het helemaal met de heer
Van Raan eens dat die beide crisissen eigenlijk even belangrijk zijn. Ze
hangen ook echt volledig met elkaar samen. We zouden het paard achter
de wagen spannen als we de klimaatcrisis zouden oplossen zonder ook op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

16

de biodiversiteitscrisis een goed antwoord te formuleren. Maar ik zie nu
tegelijkertijd ook dat de huidige Habitatrichtlijn ons beperkt in het echt
tempo maken met die energietransitie. Dat gebeurt terwijl het beperken
van de opwarming van de aarde tot 1,5 graad toch wel echt in het belang
is van het beschermen van de biodiversiteit. Het zou dus eigenlijk een
beetje zonde zijn als we in een papieren werkelijkheid vijftien jaar over
energietransitieprojecten zouden gaan doen, terwijl we daarmee eigenlijk
de biodiversiteit juist nog meer zouden schaden. We moeten dus zoeken
naar een goede balans waarbij we die energietransitie meer tempo
kunnen geven, zonder dat we de natuur daar kwaad mee doen. Ik zie daar
een paar mogelijkheden.
Ik denk dat de Noordzee toch echt het makkelijkste voorbeeld is. We zijn
nu op de Noordzee echt op projectniveau aan het sturen op de instandhouding van onze natuur, terwijl we vanuit alle Noordzeelanden in de
komende jaren zó veel gaan doen op die Noordzee. Daarom is het veel
verstandiger om vanuit een systeemintegratie met die landen gezamenlijk
plannen te maken. Dat moet gaan over: hoe gaan we dan op die hele
Noordzee de natuur beter beschermen? Hoe gaan we de kwaliteit van die
natuur verbeteren? Dat moeten we zowel doen bij de aanleg van die
parken, als tijdens de langdurige exploitatiefase. Dan kom je waarschijnlijk
ook tot andere oplossingen en andere beleidsmaatregelen dan wanneer
elk land dat afzonderlijk gaat zitten doen. Die discussie is de afgelopen
jaren eigenlijk veel te weinig gevoerd. Bij die nieuwe Habitatrichtlijn
zoeken we dus wel echt naar meer flexibiliteit en meer ruimte om echt
tempo te kunnen maken, maar zullen we met andere landen samen naar
goede mitigerende en compenserende maatregelen moeten kijken. Ik ben
zelf aankomend jaar de voorzitter van NSEC, dat is een samenwerkingsverband van Noordzeelanden. Dit thema is daar een van de prioritaire
thema’s. Hoe kunnen we nou met elkaar recht doen aan die twee
belangen van enerzijds tempo in de energietransitie, en anderzijds betere
bescherming van de natuur op de Noordzee?
De voorzitter:
Er is een vraag voor de Minister van meneer Van Raan.
De heer Van Raan (PvdD):
Hier neemt Europa natuurlijk een heel onvergeeflijke en tragische afslag,
door te zeggen dat we de energietransitie gaan versnellen door de Vogelen Habitatrichtlijn misschien lichter toe te passen. Dan maak je echt een
tragische fout, en ook een onvergeeflijke fout, zeker voor toekomstige
generaties. De Minister lijkt daarin mee te gaan. Dat begrijp ik niet, want
de Minister snapt zelf ook dat de versnelling in de energietransitie niet ten
koste kan gaan van de natuur. Dat hoor ik hem zeggen. Dan kun je niet de
Vogel- en Habitatrichtlijn lichter gaan toetsen. Dat kan gewoon niet. Wat
moet je dan doen? Je moet de fossiele kant aanpakken. De klimaatcrisis
en de biodiversiteitscrisis pak je aan door fossiel te beperken, niet door de
natuurtoets lichter te maken. Is de Minister het daarmee eens? Dat is wel
wat er voorligt.
Minister Jetten:
Nee, dat ben ik niet met de heer Van Raan eens. Natuurlijk moet je fossiel
zo veel mogelijk beperken om de klimaatdoelen te halen, maar de realiteit
is wel dat we op dit moment voor een project voor wind op zee zo’n tien
jaar nodig hebben voordat we alle vergunningverlening hebben
doorlopen en het project hebben gerealiseerd. Willen we in 2030 nog in
de buurt blijven van de 1,5 graad, dan zullen we de doorlooptijd van de
projecten bijna moeten halveren. Je zult dus heel veel zaken meer
gelijktijdig moeten doen. Je zult vergunningverlening moeten versimpelen en verkorten, en dan ook andere manieren moeten vinden om die
natuur op een goede manier te beschermen en te waarborgen. Dat doe je

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

17

onder andere door ecologie veel meer centraal te stellen bij de toekenning
van kavels voor wind op zee. Volgens mij hebben we deze week weer een
nieuwe winnaar van een toekenning van een kavel voor wind op zee.
Daarbij geldt qua ecologische toetsen de hoogste standaard voor een
nieuw windpark die we ooit hebben gezien op de Noordzee. U weet ook
dat ik dat veel meer hard wil gaan borgen in die criteria. Het is dus
en-en-en. Maar we hebben nu in Europa ook te maken met een Commissaris voor Energie die tegen mij zegt: maak meer tempo met de energietransitie. En we hebben te maken met een Commissaris voor Natuur die
bezig is met een herziening van de Vogel- en Habitatrichtlijn die elke vorm
van vergunningverlening onmogelijk aan het maken is. Ja, dan schieten
we dus helemaal niks op. We moeten dus echt met elkaar op Europees
niveau de discussie voeren over de vraag hoe we op een verstandige
manier allebei de crisissen gelijktijdig kunnen aanpakken. Dat doe je wat
mij betreft veel meer via de systeemintegrale benadering.
De voorzitter:
De heer Van Raan stelt nog een korte vraag.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik neem aan dat de Minister nog terugkomt op de biomassa en RED IIpunten, want mijn tweede vraag gaat er hier aan. Dan hoef ik die eerdere
vraag niet meer te stellen. Maar ik snap niet dat de Minister niet begrijpt
dat er hier een systeemfout wordt ingebakken. Het is namelijk niet voor
niks dat de Vogel- en Habitatrichtlijn strenger wordt. Dat komt omdat de
gewone economie, die we moeten transformeren, die niet haalbaar is en
die niet binnen de grenzen past – ik noem Tata maar weer even –
veranderd moet worden. Dáár moet je het aanpakken, en niet door te
denken: om de energietransitie te versnellen, gaan we maar wat soepeler
met de natuur om. Dan maakt de Minister hier samen met Europa een
systeemfout. Nogmaals, ik snap niet dat hij dat niet snapt. Hij legt
namelijk niet uit dat de biodiversiteits- en klimaatcrisis het best worden
aangepakt door fossiel aan te pakken. Is hij het ermee eens dat hij niet de
natuurtoets lichter moet maken, maar dat hij eigenlijk de eisen aan fossiel
dermate streng moet maken dat die afbouw veel sneller gaat?
De voorzitter:
Dank u wel.
De heer Van Raan (PvdD):
Dan ben je systemisch bezig.
De voorzitter:
U gaat over de minuut heen, hè, dus probeer echt korter te zijn. De
Minister.
Minister Jetten:
Met dat laatste van de heer Van Raan ben ik het eens. Wil je de klimaatcrisis en de biodiversiteitscrisis het hoofd bieden, dan moeten we harder
ingrijpen in alles wat nu nog fossiel is en die beide crises dus versnelt. Dat
is één kant van het verhaal. Maar de andere kant van het verhaal is dat we
voor energietransitieprojecten vooral moeten kijken naar de vraag hoe het
op een verstandige manier kan, met respect voor de natuur. Dan zijn we
het toch meer met elkaar eens dan ik in eerste instantie dacht.
Voorzitter. Dan had de heer Eerdmans nog een vraag: als je nu kijkt naar
de tussenstand van Fit for 55, wat is er dan te zeggen over de totale
kosten voor Nederland? Over dat totaalpakket van Fit for 55 wordt dus
nog onderhandeld. Er zijn inmiddels akkoorden bereikt op ESR, LULUCF
en CO2-emissies voor voertuigen. We zijn bijna bij akkoorden over het
ETS, RED en EED. De heer Boucke heeft net ook stilgestaan bij CBAM. Je

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

18

ziet dus dat dat totaalpakket ook heel veel voordelen voor Nederland
oplevert, want juist ook de Europese normering en de versnelling van de
transitie in andere landen maken dat deze hele klimaat- en energietransitie
gewoon kosteneffectiever wordt. Hoe meer ook andere landen hun
verantwoordelijkheid gaan pakken, hoe minder er alleen maar op het
Nederlandse bordje komt te liggen.
Maar uiteindelijk zijn er ook voor Nederland kosten die zich door kunnen
vertalen naar huishoudens en bedrijven. Ik heb met de Staatssecretaris
van Financiën de taak op me genomen om dat totaalpakket, zodra het af
is, door te vertalen naar de Nederlandse situatie. In het coalitieakkoord
hebben we bijvoorbeeld afspraken gemaakt over aanpassingen van de
energiebelastingen. Het kan zo zijn dat Fit for 55 ook impact heeft op de
kosten van je energierekeningen. Je moet dan heel goed kijken of alle
aanpassingen uit het coalitieakkoord nog steeds de meest verstandige
zijn, of dat je die wat anders zou moeten vormgeven, gegeven het feit dat
er nog kosten uit Europa bij komen. Bij de Voorjaarsnota en de Miljoenennota zullen we de impact weer zo concreet mogelijk voor u in kaart
brengen. We kunnen daar dan ook weer het politieke debat over voeren.
Het Sociaal Klimaatfonds hangt daar natuurlijk mee samen. De heer
Eerdmans heeft daar ook een aantal vragen over gesteld. Misschien is het
goed om ook vanuit mijn kant nogmaals te benadrukken dat Nederland
nooit voorstander is geweest van het Sociaal Klimaatfonds, omdat we
vinden dat EU-lidstaten vooral ook op nationaal niveau moeten kijken hoe
ze die groene transitie op een sociale manier kunnen aanpakken. We zijn
ook altijd bezorgd geweest dat de inzet van het Sociaal Klimaatfonds voor
landen vooral een reden is om allerlei noodzakelijke maatregelen ten
aanzien van normering, regulering en beprijzing maar niet te treffen,
omdat het Sociaal Klimaatfonds er is. Dus toen er op Europees niveau
eenmaal een meerderheid was om het Sociaal Klimaatfonds toch te
introduceren, hebben we als Nederland, maar ook met een aantal andere
landen, altijd de eis gesteld dat dat kan, mits de ambities op die andere
dossiers dan ook hoog genoeg zijn en het Sociaal Klimaatfonds ook
beperkt blijft in omvang. Daar zal ik uiteindelijk het onderhandelingsresultaat ook op beoordelen. Is de omvang van het Sociaal Klimaatfonds
voldoende in balans met alle normerende, regulerende en beprijzende
maatregelen die daar ook tegenover moeten staan? Doen al die andere
landen nu ook echt hun best om de verduurzaming van de gebouwde
omgeving en de mobiliteitssector te versnellen?
Ik kan verder nog niet zeggen wat de impact gaat zijn, wat de specifieke
percentages zijn, wat de Nederlandse bijdrage is of wat Nederland eruit
zou kunnen ontvangen, want dat hangt heel erg samen met de omvang
van dat fonds. Ik heb eerder ook wel aan uw Kamer aangegeven dat,
zodra we weten hoeveel Nederland uit het Sociaal Klimaatfonds kan
ontvangen, ik dan weer met de Staatssecretaris van Financiën, de Minister
voor Volkshuisvesting en de Minister van Sociale Zaken zal kijken welke
groepen in Nederland het meest in aanmerking zouden komen voor een
stukje financiering uit dat Sociaal Klimaatfonds, zodat we ook in
Nederland echt kunnen laten zien dat het niet alleen een groene, maar ook
een sociale transitie is.
De voorzitter:
Daarover heeft de heer Eerdmans van JA21 een vraag.
De heer Eerdmans (JA21):
Een van de grote problemen met Europa die onze partij ziet, is dat ons
geld linea recta van Noord naar Zuid verdwijnt. Dat is bekend. Hiermee
wordt vooral het sociaal klimaat in de zuidelijke lidstaten goed gespekt.
Dat is ook de reden dat wij moeite hebben met dat fonds. Ik begrijp dat
Nederland daar inderdaad niet voor was en nu vecht over de omvang van
dat fonds. Als u dan niet kunt zeggen hoe groot dat fonds wordt, is het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

19

misschien wel interessant om te vragen wat de ondergrens is. Ik begrijp
dat we nu 1,1% krijgen uit dat fonds waar we veel geld in stoppen. Dat is
natuurlijk een wanverhouding. Wat is voor de Minister nou de ondergrens
waardoor het voor ons nog minimaal een werkbaar fonds zou zijn en de
energiearmoede in Nederland wordt opgelost in plaats van in Bulgarije of
andere lidstaten? Ik zou graag willen horen wat die ondergrens is en wat
wij uit dat fonds terugkrijgen. Dat zit meer op principe.
Minister Jetten:
Ik zou dan iets willen uitzoomen, want wat we ervoor terugkrijgen, bevindt
zich eigenlijk deels op andere dossiers die hiermee samenhangen. De
beste manier voor Nederland om in de gebouwde omgeving en de
mobiliteitssector de klimaatdoelen te halen, is Europese regulering,
bijvoorbeeld op het gebied van CO2-standaarden voor voertuigen. Die kun
je niet nationaal organiseren. Die autofabrieken staan in andere landen.
Daar moet je dus ook dwingende regelgeving voor maken. Het totaalpakket aan ETS-beprijzing is daarbij heel belangrijk. Dat
ETS-beprijzingspakket hangt samen met de omvang van het Sociaal
Klimaatfonds.
Dan een ander aspect. Kijk, we hebben heel veel fondsen in Europa. Dat
was ook een reden waarom we dachten: moet er nou echt nóg een fonds
bij, of kunnen we het in Europa beschikbare geld beter richten en
inzetten? Uit het Innovatiefonds, dat op Europees niveau ook een rol
speelt, haalt Nederland bijvoorbeeld echt een bovengemiddeld
percentage, juist omdat onze bedrijven bij allerlei trajecten heel goed zijn
in het verkrijgen van die middelen. Vind ik dan dat Nederland een
evenredig deel uit al die groene fondsen krijgt? Laten we dan naar alle
groene fondsen kijken. Ik denk dat we heel veel innovatiegeld onze kant
op weten te halen doordat we gewoon heel goede voorstellen doen. Wat
armere landen die nog een veel grotere stap hebben te zetten in de
verduurzaming van hun woningvoorraad, zullen wat meer uit het Sociaal
Klimaatfonds krijgen, maar we moeten gewoon goed naar die balans
kijken. Ik verwacht niet dat het percentage veel hoger gaat worden dan het
percentage dat de heer Eerdmans noemt, maar wat het in totaal gaat zijn,
kan ik echt pas zeggen als de triloog een paar stappen verder is.
De heer Eerdmans (JA21):
Ik vind het toch een beetje bijzonder dat je zo’n operatie aangaat omdat
Nederland van een ander fonds wat voordeel heeft. We betalen netto
vreselijk veel aan Europa. Bij nieuwe fondsen zoals dit SCF zou ik juist
veel, veel terughoudender zijn. Ik hoor u vaak zeggen dat een level playing
field is wat we graag hebben, maar het punt is dat dat hier totaal
ontbreekt. Het gaat hier om een specifiek fonds voor het oplossen van de
energiearmoede, terwijl we daar in eigen huis zo veel problemen mee
hebben. Dat maakt het zo onverkwikkelijk, vind ik. Dan zou Nederland toch
echt wel wat meer uit zo’n fonds mogen trekken dan 1%. Het valt mij
tegen als de Minister niet zegt: dat is voor ons niet aanvaardbaar. Sorry,
maar we hebben in Nederland te veel huishoudens die ... Ik hoef hier
helemaal geen PVV-verhaal te houden, want in de Kamer noemt Wilders
bijna elke week de treurige voorbeelden van mensen die op waxinelichtjes
enzovoorts hun eten warm maken. Dat hoef ik hier niet te doen, maar wij
weten dat het voor heel veel mensen in Nederland best wel zwaar is. De
energiearmoede in Nederland is een feit. Een fonds waaruit je zo weinig
rendement krijgt en waar je naast al het andere zo veel geld in moet
stoppen, vind ik dan niet aanvaardbaar. Ik hoop dat de Minister daar in de
Energieraad stevig voor wil pleiten.
Minister Jetten:
Dit is ook de reden geweest waarom het kabinet altijd heel erg kritisch is
geweest op de instelling van zo’n sociaal klimaatfonds. Wat dat betreft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

20

verschilt de inzet van de heer Eerdmans, denk ik, niet heel erg met die van
het kabinet. Alleen, we zitten nu in de fase dat we weten dat er een sociaal
klimaatfonds gaat komen. En dan moeten we er vooral voor zorgen dat dit
met de goede spelregels en binnen de kaders plaatsvindt. En dat is ook
wel belangrijk: het Sociaal Klimaatfonds is dankzij de Nederlandse inzet
niet bedoeld voor inkomenssteun. Want inkomenssteun in het kader van
energiearmoede moet echt via het nationaal beleid plaatsvinden, zoals wij
dat nu ook in Nederland doen met het prijsplafond en een aantal andere
maatregelen. Het Sociaal Klimaatfonds moet ook echt bijdragen aan een
versnelling van de verduurzaming. Op dat vlak heeft Nederland met zijn
Nationaal Isolatieprogramma van 4 miljard euro ook wel een luxe die veel
andere landen nog niet kennen. Dat is, denk ik, de beste omschrijving van
het speelveld in Europa, maar ik kan de heer Eerdmans geruststellen: het
Sociaal Klimaatfonds is echt gericht op versnelling van de verduurzaming
en niet op directe inkomenssteun in andere landen. Dat zou inderdaad
echt onverstandig zijn.
Voorzitter. Ik heb nog twee vragen over, nee, drie: een van de heer
Eerdmans en twee van de heer Van Raan. Ik blijf gewoon even bij de heer
Eerdmans, want hij vroeg naar de ruimte voor windmolens op land. Het
klopt dat andere EU-lidstaten andere vormen van normering voor wind op
land hebben. Een aantal lidstaten heeft ook afstandsnormen, die
Nederland nu nog niet heeft. In het coalitieakkoord is afgesproken dat we
in Nederland naast andere milieunormen zoals normen voor geluid,
afstandsnormen gaan laten meewegen. Onder aanvoering van de
Staatssecretaris van IenW wordt nu een plan-MER uitgewerkt, waarin
verschillende varianten worden meegenomen. Die gaan over de
tiphoogte; dat is dan twee, drie en vier keer de tiphoogte. We hebben
laatst ook in een brief aangegeven dat we echt naar een balans willen
inzake afstand, geluid en een paar andere zaken die daarbij een belangrijke rol spelen. Het is overigens wel interessant om te melden dat een
land als Polen, dat tot voor kort nog tien keer de tiphoogte hanteerde voor
de afstandsnorm, onlangs in het kader van de versnelling van de
energietransitie naar twee keer de tiphoogte is gegaan. Er is dus veel
voortschrijdend inzicht in allerlei EU-landen waar we misschien ook ons
voordeel mee kunnen doen.
Voorzitter. Dan nog twee vragen van de heer Van Raan. Allereerst de vraag
over het artikel in Nature.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, wil de heer Eerdmans nog een vraag stellen. Tot
slot, meneer Eerdmans.
De heer Eerdmans (JA21):
Nou, de heer Van Raan fluistert me in dat dat komt doordat Polen ook de
tiphoogte twee keer heeft verhoogd. «Een flauwe opmerking», zegt de
heer Van Raan. Ja, een flauwe opmerking. Maar die interruptie is voor de
heer Van Raan.
Minister Jetten:
Ik was in Polen aanwezig op de Poolse nationale winddag. Die hebben ze
daar. Want Polen is echt een copy-paste van Nederland aan het doen als
het gaat om wind op zee. Dat is echt heel interessant. Er zijn enorme
plannen voor windprojecten op de Baltische Zee. Veel Nederlandse
bedrijven gaan daar ook aan meedoen, en dus ook geld verdienen aan
windparken. Dat is mooi om te horen. De Poolse Minister, die daar niet
echt bekendstaat als een enorme klimaatdrammer, mocht op dat congres
de nieuwe afstandsnormen voor Polen aankondigen. Met veel trots werd
daar verteld dat dankzij deze aangescherpte afstandsnormen de Poolse
bevolking in staat is om nog veel dichter bij windmolens huizen te
bouwen om daarmee het huizentekort op te lossen. Ik vond dat een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

21

prachtige framing. Ga dus vooral vanuit een andere invalshoek bekijken
hoe je zo’n afstandsnorm kan toepassen. Maar dat even tussendoor.
De heer Van Raan had mij gevraagd om een appreciatie van een artikel in
Nature over ecocide. Juist omdat ik dat zorgvuldig wilde appreciëren, zat
het nog niet in de laatste updatebrief, maar ik heb net te horen gekregen
dat u nog voor het kerstreces van mij een aparte appreciatie krijgt van dat
artikel in Nature, zodat we daarover in een volgend klimaatdebat met
elkaar van gedachten kunnen wisselen.
Hij vroeg ook naar de resolutie van Vanuatu, voorgelegd tijdens de
Algemene Vergadering van de VN. Vanuatu heeft samen met VN-jongeren
van over de hele wereld gekeken hoe we advies kunnen vragen over wat
landen moeten doen om klimaatverandering tegen te gaan, ook in het
licht van de bredere mensenrechtendiscussie. De Nederlandse
VN-jongerenvertegenwoordiger Dennis Jansen heeft daar ook aan
meegeholpen. Ik ben van plan om nog voor het kerstreces mede namens
de Minister van Buitenlandse Zaken en de Minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking te reageren op de resolutie van
Vanuatu. In die brief zullen we dan ook aangeven hoe we ons in de
Algemene Vergadering van de VN willen gaan opstellen. Maar ik kan wel
aangeven dat ik wel begrijp waar deze vraag van Vanuatu vandaan komt.
U krijgt daar snel een uitgebreide brief over.
De heer Van Raan (PvdD):
Even over mijn twee vragen. Kijk, dat artikel in Nature is heel alarmerend.
Dat past in een hele lange lijn van waarschuwingen voor biomassa en in
het kader van RED II: doe het niet, doe het niet. De Minister deed een
toezegging en zei: er zijn nog twee Energieraden, dus de 13e en anders de
19e. Dat was de toezegging. Nu zegt de Minister eigenlijk dat we dat niet
gaan halen. Dat vind ik teleurstellend, maar niet zo erg. Prima, dat kan
gebeuren. Maar wanneer maakt Nederland nou de scherpe draai, die
noodzakelijk is, door in de RED II-onderhandelingen – dat wordt dan
natuurlijk RED III – te zeggen «houtige biomassa kan niet meer; we
stoppen ermee»? Dat is het punt. Wanneer volgt de Minister de
wetenschap?
Minister Jetten:
Volgens mij was mijn toezegging in een van de vorige debatten tweeledig.
Eén. Ik zou appreciëren wat in het Nature-artikel staat over ecocide. En
twee: wij zouden ons in de Energieraden blijven inzetten voor de hoogst
haalbare duurzaamheidsafspraken over de inzet van biomassa. Het een
hoeft het ander niet uit te sluiten. Dan de vraag over de keuze ten aanzien
van houtige biomassa. Nederland is het meest ambitieuze land in Europa
als het gaat om duurzaamheidscriteria voor biogrondstoffen. Daarin
hebben we een kleine voortgang geboekt, maar, en dat ben ik met de heer
Van Raan eens, nog onvoldoende. Landen die veel biogrondstoffen
produceren hebben daarbij echt andere belangen en een andere inzet op
Europees niveau dan Nederland. Ik denk dat we het afgelopen jaar als
kabinet al een belangrijke keuze hebben gemaakt door ook geen nieuwe
subsidies te verstrekken voor de inzet van houtige biogrondstoffen. Ik vind
dat we daarmee op dit moment ook de verantwoorde lijn hebben
gekozen.
De voorzitter:
Daarmee is de Minister aan het eind van zijn beantwoording. Dan gaan we
naar de tweede termijn van de Kamer, een minuut per fractie. Dat is altijd
een derde van de inbreng in eerste termijn. Ik geef als eerste het woord
aan de heer Boucke van D66.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

22

De heer Boucke (D66):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording van
mijn vragen. Ik constateer dat deze Minister dezer dagen misschien wel
vaker in Energieraden dan in de ministerraad zit. Voor nu is dat misschien
helemaal niet zo erg, want er wordt heel veel werk verzet in Europa en we
zien ook dat Europa levert. Het doel zit volgens mij al op 57% en het hele
pakket is nog niet afgerond. Ik moedig de Minister dus aan: zet door. Ik
ben blij om te horen dat het kabinet prioriteit geeft aan de herziening van
de Richtlijn energiebelastingen. Ik ben ook heel blij dat de Minister heeft
aangegeven dat hij het verhoogde doel van 45% omarmt, met de nodige
mitsen en maren. Maar volgens mij is de ambitie helder. Ik moedig de
Minister dus enorm aan en wens hem heel veel succes op 19 december.
Hopelijk lukt het hem om ervoor te zorgen dat het prijsplafond er niet
komt.
Dank u wel.
De voorzitter:
Het woord is aan de heer Erkens, VVD.
De heer Erkens (VVD):
Dank u, voorzitter. Dank aan de Minister voor de beantwoording in eerste
termijn. Nog twee vragen van mijn kant. Eén betreft dat hogere doel dat is
voorgesteld voor de EED. De Minister gaf aan dat er een TNO-onderzoek
naar de Kamer komt. Mijn verzoek daarbij zou wel zijn om in die brief
wellicht specifiek in te gaan op wat die EED-doelen vervolgens voor
Nederland betekenen en of die haalbaar zijn. Ik wil de Minister ook
oproepen om niet in te stemmen met een hoger doel totdat we daar zicht
op hebben.
Mijn tweede vraag gaat over dat prijsplafond op de import van gas. Ik blijf
me daar zorgen over maken. Ik snap de inzet van de Minister en wens
hem ook veel succes om het minst schadelijke resultaat te behalen. Wel
denk ik dat het maar weer aangeeft dat je minder van de grillen van die
internationale gasmarkt afhankelijk wilt zijn. Ik vraag de Minister dan ook
wat hij concreet aan het onderwerp van die langetermijnimportcontracten
gaat doen. We hebben het er vaak over, maar ik heb nu wel behoefte aan
concreetheid. Kan hij dan ook specifiek ingaan op een contract met
Noorwegen, waarbij in de toekomst zou kunnen worden overgegaan op
waterstof?
Voorzitter. Ik heb zelf een vooraankondiging gedaan voor een tweeminutendebat. Wat mij betreft is dat niet nodig, omdat de vragen afdoende zijn
beantwoord.
De voorzitter:
Dank. Dan gaan we naar de heer Eerdmans van JA21.
De heer Eerdmans (JA21):
Voorzitter. Voor ons geldt dat wij de komende maanden scherp zullen
blijven op het fonds, het Social Climate Fund, waar de Minister ook voor
aan de slag gaat. Ik begrijp dat u de battle hebt verloren, in die zin dat het
er komt. Maar zeker wat JA21 betreft moet de inzet van Nederland in de
fase die volgt scherp op het Nederlands belang gericht blijven. Dat is onze
algemene inbreng in het Europadebat, maar zeker waar het gaat over het
geld voor het bestrijden van energiearmoede zullen wij ook het nationaal
belang hoog moeten houden en moeten kijken wat de verdeelsleutel voor
Nederland wordt, om hier meer uit te krijgen dan de schamele 1,11%. De
Minister heeft daar best op gereageerd, dus het lijkt mij goed om die
vraag door te passen naar de toekomst.
Voorzitter. Dat is voor mij voldoende op dit punt. Dank u wel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

23

De voorzitter:
U ook bedankt. Dan komen we bij de heer Van Raan, Partij voor de Dieren.
De heer Van Raan (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Graag een tweeminutendebat. De systeemfout die
Europa nu maakt door te zeggen dat we de biodiversiteit en de klimaatcrisis gaan bestrijden met een lichtere toets van de Vogel- en Habitatrichtlijn, is echt een historische fout. Ik roep de Minister op om daar niet
aan mee te doen. Dat is één.
Twee. Ik hoor de Minister bejubelen hoe streng onze biomassa gecontroleerd wordt. Dank aan de heer Thijssen die dat nog even naar voren
brengt. Klokkenluiders van Enviva zeggen dat dat gewoon een grap is; dat
gebeurt helemaal niet. Wil de Minister in die brief, in die appreciatie, dat
punt meenemen? Ik zou hem toch willen verzoeken om in Europees
verband te pleiten voor dat non-proliferatieverdrag, want we weten nu al
dat hij dat over twee jaar gaat doen, want dan is hij tot het inzicht
gekomen dat dat inderdaad wel handig was geweest. Dus doe dat nú dan
al. Ook hier is de wetenschap een pleitbezorger voor wat er moet
gebeuren. Dus neem dat voortouw en ga ervoor pleiten; steun die landen,
steun die oproep.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
U ook bedankt. Dan kom ik bij de heer Thijssen, PvdA.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank, voorzitter. En ik had echt zo’n mooie inbreng, maar ik zal ’m nu
verkorten tot drie punten. Eén. Los van de definitieve vorm van het
energieprijsplafond blijf ik erop wijzen dat energiebesparing zo verschrikkelijk belangrijk is. De Minister blijft een roepende in de woestijn, en ik
blijf hem hier stimuleren om daar vooral toe te blijven aanmoedigen, want
dat is volgens mij dé manier om al onze doelen zo snel mogelijk te halen.
Mijn tweede punt is groene waterstof. De Minister heeft antwoord
gegeven op mijn schriftelijke vragen daarover. Dank daarvoor. Maar als ik
het goed lees, is het ook aan bedrijven om aan de geldende
OESO-richtlijnen te voldoen. Dit terwijl ik me zo kan voorstellen dat als we
nu als Europa zeggen dat we meters willen maken op groene waterstof en
we daar de marktmacht van Europa achter zetten, we ook echt met onze
vuist op tafel kunnen slaan en iets in de keten voor groene waterstof
kunnen betekenen.
Tot slot sluit ik me aan bij de opmerkingen over de klokkenluider over
biomassa. Ik hoor dat de Minister geen nieuwe beschikking gaat afgeven
voor houtige biomassa, maar op dit moment moet de biomassa ook
gewoon kloppen. Dus in de brief die komt, wil ik graag een appreciatie
van wat deze klokkenluider gezegd heeft.
Dank, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Heeft de Minister behoefte aan een korte schorsing? Of kan hij
meteen verder? Ik schors voor enkele ogenblikken.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
Het woord is aan de Minister.
Minister Jetten:
Dank u wel, voorzitter. Ik dank de Kamerleden voor de verschillende
aanmoedigingen voor die onderhandelingen. De heer Boucke heeft
inderdaad gelijk: ik heb de afgelopen maanden soms vaker in Europese

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

24

Energie- of Milieuraden gezeten dan in de ministerraad. Maar er gebeurt
ook heel veel op Europees niveau, dus dat doe ik met plezier. En
nogmaals, zo zeg ik tegen de heer Boucke, we zullen bij het Zweeds
voorzitterschap onder de aandacht brengen dat de herziening van die
richtlijn voor energiebelastingen voor ons echt prioriteit heeft.
De heer Erkens vroeg nog heel specifiek naar de ophoging van het
EED-doel. De inschatting is dat het Zweeds voorzitterschap dat pakket pas
gaat afronden. Daar zit dus wat minder tijdsdruk op dan op de andere
dossiers. In de brief bij het TNO-rapport zal ik in ieder geval inzicht geven
in de uitvoerbaarheid van die verschillende doelen. Dan hebben we ook
nog tijd om daar met elkaar over van gedachten te wisselen voordat de
Zweden tot afronding overgaan.
Dan het marktcorrectiemechanisme en de vraag van de heer Erkens over
die langetermijncontracten. U heeft, ik meen vorige week vrijdag, een
brief gekregen van mij en de Staatssecretaris over de strategie ten aanzien
van de gasopslagen. We hebben ook aangekondigd dat we begin volgend
jaar nog uitgebreider in een brief zullen ingaan op de langetermijninkoop
voor Nederland en Noordwest-Europa. Daarbij speelt energiediplomatie
op Europees niveau een hele belangrijke rol. De Europese Commissie is al
langer in onderhandeling met Noorwegen over langetermijncontracten,
die niet alleen op gas zien maar ook op een aantal andere aspecten waar
we met de Noren afspraken over kunnen maken. Wel is het zo dat de
Noren nu qua aardgas echt aan een bijna maximale leveringscapaciteit
zitten. We moeten het dan dus vooral hebben van een lagere prijs voor
dat gas dat we al afnemen, maar op termijn ook van CCS-afspraken en
waterstofafspraken met de Noren.
Verder zijn recentelijk vanuit Nederland de Minister van BuHa-OS maar
ook ambtelijke teams van EZK in een aantal landen in het Midden-Oosten
en Afrika op bezoek geweest, om ook daar nieuwe contracten met
Nederland voor te bereiden, zodat Nederlandse bedrijven met die landen
contracten kunnen gaan afsluiten. Aankomend jaar zal het kabinet ook
weer een aantal van die reizen ondernemen. Verschillende leden van het
kabinet zullen dan weer naar het Midden-Oosten en Afrika reizen om ook
met landen als Oman, Namibië en Marokko nadere afspraken te maken
over de levering van energie aan Nederland. Maar daar zal ik in die brief
waarvan ik denk dat die in het eerste kwartaal komt, uitgebreider voor u
op ingaan.
Ik heb de aanmoedigingen van de heer Eerdmans goed gehoord ten
aanzien van het Social Climate Fund. Die neem ik zeker mee.
Dan de vraag van de heer Van Raan. Ik zie het tweeminutendebat
tegemoet. Ik denk dat we een systeemfout maken als we de energietransitie nu niet versnellen, want dan zouden we het scenario van de 1,5 graad
nooit meer halen. Als je de biodiversiteit wil beschermen, moet je volgens
mij alles uit de kast trekken om sneller te kunnen gaan met energieinfraprojecten. Een lichtere toets binnen de Vogel- en Habitatrichtlijn wil
niet zeggen dat je daarmee geen recht doet aan ecologische standaarden
voor die projecten, want die kun je onder andere in de kwaliteitscriteria
van de windparken op zee voorschrijven. Dan maak je meer tempo in de
vergunningverlening en borg je op een andere manier dat het ecologisch
verantwoord is.
Tot slot de vraag van de heer Thijssen. Dank voor de continue aanmoedigingen wat betreft energiebesparing. Ik gebruik die ook in de Raden. Ik
zeg dan dat het parlement mij daarover dicht op de huid zit.
Dan over groene waterstof, over de marktmacht van Europa. Dat ben ik
heel erg met de heer Thijssen eens. Ik heb aangekondigd dat ik
300 miljoen euro ga investeren in H2Global om samen met Duitsland
groenewaterstofprojecten van de grond te krijgen in andere delen van de
wereld en om die groene waterstof naar Europa te halen. Ik ben heel blij
dat de Commissie nu ook heeft aangekondigd een Europese waterstofbank op te willen richten, waarmee we die Europese marktmacht ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

25

echt kunnen organiseren, niet alleen om grotere volumes naar Europa te
halen, maar ook om afspraken te maken over wat we onder groene
waterstof verstaan en hoe we die waterstofproductie op een verantwoorde manier in de landen van herkomst kunnen doen.
Tot slot de opmerking van de heer Thijssen over de klokkenluiders ten
aanzien van biomassa. Ik heb recentelijk in een brief nog gereageerd op
de misstanden die met name in Zuidoost-Europa plaatsvinden ten aanzien
van biogrondstoffen die naar andere EU-lidstaten worden geëxporteerd.
In die brief heb ik aangegeven dat daarvan waarschijnlijk niets tot een zeer
beperkt deel op de Nederlandse markt terecht is gekomen. Ik denk dat dat
positief nieuws is, tussen aanhalingstekens. Maar goed, die niet-duurzame
biogrondstoffen zijn dus elders in Europa ingezet. Ook dat moet worden
aangepakt. Dat onderstreept nogmaals de noodzaak tot strengere
duurzaamheidseisen. U vraagt mij om een nieuwe brief, maar volgens mij
heb ik recentelijk al gereageerd op deze berichten.
De voorzitter:
Daarover is een vraag van de heer Van Raan.
De heer Van Raan (PvdD):
Ja, een verduidelijkende vraag. Het gaat er niet om dat die duurzaamheidsvoorschriften strenger worden. Daar hebben we het in 2016 heel veel
over gehad met destijds Minister Wiebes. De stapel certificeringen is bijna
oneindig. Het gaat om naleven en om het feit dat er wel degelijk mee
gefraudeerd wordt, met houtpallets die naar Nederland komen. Daar wil ik
graag een reactie op. Dat is wat wij beiden vragen.
Minister Jetten:
Dat is een terecht punt van de heer Van Raan en de heer Thijssen. Het is
allemaal prachtig als je op papier allerlei duurzaamheidsafspraken maakt,
maar als die niet worden nageleefd, dan heb je er nog steeds niks aan. We
hebben eerder dit jaar – dat is door mijn voorganger in gang gezet –
onderzoek laten doen naar projecten in onder andere Estland die wel veel
leveren aan Nederland. Er waren signalen dat daar absoluut niet werd
voldaan aan de duurzaamheidscriteria die van tevoren zijn voorgeschreven. Dat onderzoek heeft aangetoond dat de misstanden voor de
leveringen aan Nederland meevielen, maar dat er wel degelijk grote
verbeteringen te maken zijn in toezicht en naleving. Daar zijn gelukkig ook
steeds betere technieken voor. Je kunt bijvoorbeeld met satellietbeelden
veel meer in detail meekijken met hoe de bosbouw en de productie
plaatsvinden. We zijn nog bezig met de verwerking van de aanbevelingen
van dat onderzoek in het Nederlandse beleid. Volgens mij is de Nederlandse Emissieautoriteit daar onder andere mee bezig. Maar ik ga dat naar
aanleiding van deze opmerkingen en dit commissiedebat nog even
dubbelchecken. In een volgende brief kom ik daar gewoon weer op terug.
De voorzitter:
Goed. Daarmee komen we aan het einde van de tweede termijn van de
Kamer. Er zijn een paar toezeggingen gedaan. Ik controleer even bij u of
die toezeggingen kloppen.
– De Minister zegt toe in een volgende brief in te gaan op waterstof uit
kernenergie en het Europese energiesysteem en de gedachtewisseling
daarover met Frankrijk. Dat is een toezegging aan het lid Erkens.
– De Minister zegt toe in de brief bij het TNO-rapport over de EEDrichtlijn inzicht te geven in de uitvoerbaarheid van de voorstellen. Ook
dat is een toezegging aan de heer Erkens.
– De laatste toezegging betreft de toezegging die net is gedaan. Kan dat
dan bij het verslag of komt dat in een aparte brief?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

26

Minister Jetten:
Dat komt even in een aparte brief, voorzitter. Dan ga ik ook even aan de
Nederlandse Emissieautoriteit en anderen vragen waar we nu staan met
de implementatie van die aanbevelingen. Maar ik zal zorgen dat er op dit
punt wordt teruggekomen in het eerste kwartaal, in een reeds geplande
brief of in een aparte, korte brief.
De heer Van Raan (PvdD):
Volgens mij heb ik de Minister verkeerd gehoord, of misschien was het
wishful hearing. De Minister zei ook wat over dat non-proliferatieverdrag
over fossiel. Hij ging dat niet nu al aanbevelen, maar ging er wel iets
anders mee doen, meen ik.
Minister Jetten:
Nee, ik heb gereageerd op uw vraag over Vanuatu. Waarschijnlijk krijgt u
nog voor het kerstreces de Nederlandse appreciatie van de resolutie van
Vanuatu. Dat is een brief van mijzelf, de Minister van Buitenlandse Zaken
en de Minister voor Buitenlandse Handel. Die brief komt er sowieso aan.
De voorzitter:
Prima. Daarvoor hebben we het nog gehad over de andere toezegging.
Die brief komt in het eerste kwartaal. Of het is een aanvulling op een
andere brief, of een aparte brief. Dan hebben we dat genoteerd.
Ik dank iedereen hartelijk voor de inbreng en de beantwoording. Ik dank
ook de mensen op de achtergrond die aan de beantwoording hebben
meegewerkt, iedereen die hier op de publieke tribune zit en de mensen
die het thuis hebben gevolgd. Natuurlijk ook veel dank aan iedereen die
deze vergadering mogelijk heeft gemaakt. Ik sluit de vergadering, maar
niet nadat ik u nog een hele gezegende dag heb gewenst.
Sluiting 14.43 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-33, nr. 1000

27