A

WAGENINGEN
UNIVERSITY & RESEARCH

WOT Natuur & Milieu

Postbus 47 1 6700 AA Wageningen

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Directie Aam en Natuurkennis (ANK)
Postbus 20401
2500 EK Den Haag

DATUM

28 juni 2018
ONDERWERP

CDM-advies 'Effecten van
beweiding en mesttoediening
op ammoniakemissies'
ONS KENMERK

1817400/WOTN&M/JE
POSTADRES

Geachte heer

Postbus 47
6700 AA Wageningen
BEZOEKADRES

Op uw verzoek heeft de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) een advies
opgesteld over het effect van beweiding en het al dan niet emissiearm toedienen van
mest op de totale ammoniakemissie van een gemiddeld melkveebedrijf.
Per 1 januari 2019 is het uitrijden van drijfmest op grasland gelegen op klei- of
veengrond via de sleepvoetbemester verboden, vanwege een te geringe beperking
van de ammoniakemissie. Verschillende melkveehouders willen de
sleepvoetbemester echter blijven gebruiken, en hebben voorgesteld om de vereiste
emissiereductie te realiseren door de mest te verdunnen met water en door het
melkvee te laten weiden. De vraag is echter of de emissiereductie dan voldoende is.

Wageningen Campus
Gebouw 101 / Bodenummer
554
Droevendaalsesteeg 3
6708 PB Wageningen
INTERNET

www.wur.ni/wotnatuurenmilieu

De CDM heeft de ammoniakemissies van een gemiddeld melkveebedrijf op
veengrond berekend bij verschillende varianten van beweiding en mesttoediening. De
totale ammoniakemissie (veld + stal) van het melkveebedrijf neemt duidelijk af
naarmate de beweidingsintensiteit toeneemt, van ruim 70 kg/ha bij volledig opstallen
tot ruim 40 kg bij onbeperkt weiden. Verdunning van mest met water geeft ook een
sterke emissiebeperking. Indien alle mest onverdund via de sleepvoetbemester wordt
toegediend dan moet de beweidingsduur toenemen van 720 tot 4200 uur per jaar om
dezelfde veldemissiebeperking te realiseren als bij het toedienen van verdunde mest
met een sleepvoetbemester of van onverdunde mest met een zodenbemester.
Samenvattend, beweiding en verdunning van mest met water bij toediening
verminderen de emissie van ammoniak op bedrijfsniveau. Het onverdund toedienen
van mest met de sleepvoetbemester kan in theorie volledig worden gecompenseerd
door de beweidingsintensiteit te vergroten, maar de vereiste beweidingsduur wordt
dan erg hoog (>200 dagen per jaar) waardoor het risico van afwenteling ook sterk
toeneemt (toename nitraatuitspoeling en -afspoeling, en vertrapping zode).
Ik hoop u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.
Hoogachtend,

cc.

drs. R.P. van Brouwershaven, Directeur Directie Plantaardige Agroketens en
Voedselkwaliteit (PAV), ministerie van LNV.
ing. 3. Van Vliet, ministerie van LNV, directie PAV
dr.ir. G.L. Velthof (secretaris CDM)

Wageningen University & Research is
specialised in the domain of healthy
fond and living environment.

Effect van beweiding met melkkoeien op
ammoniakemissie
Jouke Oenema en Koos Verloop, 18 juni 2018
Wageningen Plant Research, Agrosysteemkunde

1

Samenvatting
Per 1 januari 2019 is het uitrijden van drijfmest op grasland gelegen op klei- of veengrond via de
sleepvoetbemester verboden, vanwege een te geringe beperking van de ammoniakemissie. Verschillende
melkveehouders willen de sleepvoetbemester echter blijven gebruiken, omdat op deze melkveebedrijven
relatief veel drijfmest in kleine hoeveelheden per hectare wordt uitgereden en omdat de perceelsomvang
en -indeling het gebruik van zware zodenbemesters van loonwerkers niet toelaat. De vereiste
emissiereductie bij mestaanwending (per 1/1/2019) kan wel worden gerealiseerd met de
sleepvoetbemester indien de drijfmest verdund met water (1 deel water op 2 delen mest) wordt
toegediend. Dit is echter bewerkelijk. Voornoemde melkveehouders hebben vervolgens aangegeven dat
beweiding sterk bijdraagt aan beperking van de ammoniakemissies en dat veel beweiding in combinatie
met het gebruik van de sleepvoetbemester ongeveer dezelfde totale emissie zou geven als weinig
beweiding en toediening van mest met de zodenbemester.
Het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) heeft de Commissie Deskundigen
Meststoffenwet (CDM) advies gevraagd over het effect van beweiding en het al dan niet emissiearm
toedienen van mest op de totale ammoniakemissie van een gemiddeld melkveebedrijf. In reactie hebben
medewerkers van Wageningen Plant Research modelberekeningen uitgevoerd voor het genoemde bedrijf.
Er is gebruik gemaakt van rekenregels van het model NEMA en de Kringloopwijzer.
De totale ammoniakemissie (veld + stal) van het melkveebedrijf neemt duidelijk af naarmate de
beweidingsintensiteit toeneemt, van ruim 70 kg/ha bij volledig opstallen tot ruim 40 kg bij onbeperkt
weiden. Verdunning van mest met water geeft ook een sterke emissiebeperking. Indien alle mest
onverdund via de sleepvoetbemester wordt toegediend dan moet de beweidingsduur toenemen van 720
tot 4200 uur om dezelfde veldemissiebeperking te realiseren als bij het toedienen van verdunde mest
met een sleepvoetbemester of van onverdunde mest met een zodenbemester.
De beperking van de ammoniakemissie in het veld door beperkt weiden (720 uur per melkkoe) bedraagt
6,4 kg/ha (11% van de totale veldemissies) voor het standaardbedrijf, ten opzichte van een bedrijf dat
geen beweiding toepast en waarbij de mest in beide gevallen niet-emissiearm wordt toegediend. Bij
emissiearme toediening van de mest wordt de grootte van de beperking van de ammoniakemissie door
beweiding iets kleiner (3,6 kg/ha; en 11% van de totale veldemissie).
De emissiebeperking door verdunning van mest is het grootst in de zomer. Toepassing van verdunning
van mest is dan relatief duur indien de loonwerker moet worden ingeschakeld, omdat in de zomer slechts
een beperkt aantal percelen gelijktijdig kan worden bemest en de 'voorrijdkosten' dan relatief sterk
doordrukken in de totale kosten.
Samenvattend, beweiding en verdunning van mest met water bij toediening verminderen de emissie van
ammoniak op bedrijfsniveau. Om een bepaalde emissiebeperking of -niveau op bedrijfsniveau te
realiseren kan in theorie gekozen worden tussen verdunning van mest bij toediening en/of beweiding.
Het onverdund toedienen van mest met de sleepvoetbemester kan in theorie volledig worden
gecompenseerd door de beweidingsintensiteit te vergroten, maar de vereiste beweidingsduur wordt dan
erg hoog (>200 dagen per jaar) waardoor het risico van afwenteling ook sterk toeneemt (bijvoorbeeld
toename nitraatuitspoeling en -afspoeling, en vertrapping van de zode).

2

1.0

Inleiding

In het kader van het beleid van Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) komt er op grasland op
klei- en veengrond per 1 januari 2019 een verbod op het uitrijden van drijfmest met bemesters die
de drijfmest in sleufjes op de grond leggen. Dit wordt het sleepvoetverbod genoemd, omdat
daardoor de sleepvoetbemester niet meer kan worden toegepast. Er zijn alternatieve
bemestingssystemen ontwikkeld, ondere andere de sleepvoetbemester in combinatie met drijfmest
verdund met water (1 deel water op 2 delen mest). De technische borging die bij dit systeem
hoort, is relatief duur als uitgegaan wordt van de technische voorzieningen die nodig zijn voor een
effectieve borging (CDM, 20171). Het ministerie van LNV heeft aangegeven dat een dergelijke
borging wel nodig is voor de handhaafbaarheid van dit bemestingssysteem, want anders kan niet
het doel, namelijk een vermindering van 1,5 kton ammoniakemissie door van het sleepvoetverbod
zoals in 2014 overeengekomen tussen overheid en bedrijfsleven, worden vatsgesteld. Dat de
kosten van de borging (relatief) hoog zijn, geldt met name voor de vele sleepvoetbemesters die nu
op weidebedrijven op veengronden en in mindere mate op kleigronden in gebruik zijn om drijfmest
uit te rijden. Deze boeren willen de sleepvoetbemesters graag blijven gebruiken, ook omdat er
relatief veel drijfmest in kleinere hoeveelheden per hectare wordt uitgereden (vanwege het
beweiden) en omdat de perceelsomvang en -indeling het gebruik van een niet al te massief
bemestingssysteem vergt.
Het bedrijfsleven heeft nu het voorstel gedaan om melkveebedrijven die de melkkoeien
(bovengemiddeld) laten weiden en drijfmest onverdund via de sleepvoetbemester toedienen als
'emissie-arm' aan te merken. De achterliggende gedachte hierbij is dat bij beweiding al sprake is
van een relatief geringe ammoniakemissie uit dierlijke mest.
Het ministerie van LNV heeft aan de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) advies
gevraagd over het effect van beweiding op de totale ammoniakemissie van een gemiddeld
melkveebedrijf op veengrond die mest aanwenden met een sleepvoetbemester. De CDM heeft
Wageningen Plant Research gevraagd om berekeningen uit te voeren naar de ammoniakemissie op
bedrijfsniveau bij verschillende beweidingsregimes als de geproduceerde drijfmest (tijdens
opstallen in najaar en winter) onverdund via de sleepvoetbemester wordt toegediend.
De hoofdvraag van het ministerie van LNV is (zie Bijlage 1):
`Bij welk aantal uren weidegang per melkkoe per jaar is er op een melkveebedrijf dat de sleepvoet
met onverdunde drijfmest uitrijd met een sleepvoetbemester, sprake van een ammoniakemissie
die op hetzelfde niveau ligt als dat dit bedrijf bij gemiddeld 720 uren weidegang per melkkoe in
combinatie met een emissiearm bemestingssysteem (als de zodenbemester) toepast?'
De volgende (overige) uitgangspunten zijn door het ministerie van LNV gesteld:
1. Bedrijf met 45 hectare grasland op veengrond;
2. 80 melkkoeien met een gemiddelde melkproductie van 8.000 kg FPCM per koe per jaar;
3. De melkkoeien lopen gemiddeld 720 uren per jaar in de weide tussen 15 maart en 1
november;
4. 23 stuks jongvee van 1 jaar en ouder die worden geweid van 1 mei tot 1 november;
5. 25 stuks jongvee jonger dan 1 jaar die worden geweid vanaf de leeftijd van 6 maanden van 1
mei tot 1 september;
6. Het ammoniakemissievoordeel door minder emissie uit de mest die in de weide valt kan
worden gecompenseerd door de inzet van onverdunde drijfmest via de sleepvoetbemester;

1 httos://www.wunni/uoload mm/2/4/0/e18d2669-79e3-4778-94e3-29ed1113de9a 1716236 Oene%200enema.odf

3

7. In de periode tot en met 15 mei rijdt het bedrijf in het voorjaar de drijfmest met een
emissiearm bemestingssysteem uit en daarna met niet-emissiearme sleepvoetbemester.

Aanvullende vragen:
1. Wat is het ammoniakemissievoordeel van een weidend bedrijf met de omvang zoals in de
uitgangspunten staat en dat 720 uren weidegang per melkkoe toepast, ten opzichte van een
bedrijf met dezelfde omvang waar niet wordt geweid?
2. Wat is het ammoniakemissienadeel als op een bedrijf zoals in de uitgangspunten staat, het
jongvee niet wordt geweid?
3. Hoe hoog is voor het bedrijf met bovenstaande uitgangspunten het benodigde aantal uren
weidegang per melkkoe bij 0%, 20%, 40%, 50% en 80% emissiearm uitrijden van drijfmest in
combinatie met een niet-emissiearme sleepvoetbemester om op een zelfde emissieniveau te
komen?
4. Indien een bepaald aandeel emissiearm uitrijden van drijfmest noodzakelijk is, in welk deel van
het groeiseizoen levert het emissiearm uitrijden dan het grootste voordeel op voor de
melkveehouder?

4

2.0 Materiaal & Methode
2.1

Aanpak

De berekeningen zijn uitgevoerd met rekenregels en uitgangspunten van het NEMA-model2 (Van
Bruggen et al., 2017) en de KringloopWijzer (Schriider et al., 2018). De ammoniakemissie wordt
uitgedrukt in kg N1-13/ha en bestaan uit veldemissies en stalemissies (inclusief emissies uit mestopslagen
buiten de stal). De veldemissies zijn:
•

Emissie tijdens beweiding

•

Emissie tijdens toediening van dierlijke mest

•

Emissie tijdens toediening van kunstmest

Bij de stalemissies wordt onderscheidt gemaakt in de stalemissie tijdens de stalperiode (periode dat de
dieren dag en nacht in de stal verblijven) en tijdens de weideperiode (periode dat de dieren tijdens
beweiding in de stal verblijven).
In het model worden verschillende 'scenario's' doorgerekend, afhankelijk van de hoeveelheid weidegang
(koeien, kalveren en pinken). Daarbij wordt rekening gehouden met de verdeling van mest geproduceerd
in de weide en mest geproduceerd op stal. De berekening van de weidemestproductie is toegelicht in
Bijlage II. Tabel 2.1 geeft een overzicht van de schema's met weidegang die zijn doorgerekend. Het
weidemest is berekend volgens de werkwijze beschreven in Bijlage II. Scenario #4 is gelijk aan de
uitgangspunten van het basisbedrijf (zie Inleiding en paragraaf 2.2).
Tabel 2.1
Scenario's van verschillende weidegangschema's van koeien, kalveren en pinken.
Weidegang is uitgedrukt in dagen per jaar en in uren per dag. Het percentage weidemest geeft weer
hoeveel van de geproduceerde stikstof in mest in een jaar op het bedrijf in de wei wordt gedeponeerd
door weidend vee.
Scenario's

Koeien'

Kalveren

Pinken

Weidemest

dagen uren maanden uren maanden uren
1

0

0

0

0

0

0

0

2
120
4
0
0
2
24
7
3
120
6
0
24
4
24
11
4
120
6
3
24
6
24
16
5
180
8
4
24
6
24
23
6
170
10
6
24
8
24
29
7
190
12
6
24
8
24
34
8
205
15
6
24
8
24
41
9
205
18
6
24
8
24
46
10
210
20
6
24
8
24
51
11
245
20
6
24
8
24
57
1 Dit is inclusief de koeien tijdens droogstand. In de praktijk zullen koeien tijdens droogstaand een
afwijkende weidegang hebben dan de melkgevende koeien: of ze worden geweid met het jongvee, of ze
staan op stal. De verwachting is dat het effect van deze aanname op de resultaten zeer klein zullen zijn.

2 National Emission Model Agriculture; het model dat wordt gebruikt om de ammoniakemissie uit de landbouw in Nederland te
berekenen.
5

2.2

Aannames en uitgangspunten

De uitgangspunten voor het basisbedrijf, zoals geformuleerd in de inleiding, zijn:
•
•
•
•
•

Bedrijf met 45 hectare grasland op veengrond;
80 melkkoeien met een gemiddelde melkproductie van 8.000 kg FPCM per koe per jaar;
De melkkoeien lopen gemiddeld 720 uren per jaar in de weide tussen 15 maart en 1
november;
23 stuks jongvee van 1 jaar en ouder die worden geweid van 1 mei tot 1 november;
25 stuks jongvee jonger dan 1 jaar die worden geweid vanaf de leeftijd van 6 maanden van 1
mei tot 1 september;

Het uitgangspunt "In de periode tot en met 15 mei rijdt het bedrijf in het voorjaar de drijfmest met een
emissiearm bemestingssysteem uit en daarna met niet-emissiearme sleepvoetbemester" (zie inleiding) is
niet meegenomen in de beantwoording van de hoofdvraag en van de aanvullende vragen 1, 2 en 4, maar
kan worden afgeleid uit het antwoord op aanvullende vraag 3 (zie hoofdstuk 3.4).
De uitgangspunten voor ammoniakemissie zijn gebaseerd op NEMA (Van Bruggen et al., 2017):
•

•
•

Stalemissies tijdens stalperiode:
o
Emissiefactor (EF) stal voor koeien (standaardstal): 14,3% van het ammoniumdeel
(TAN) in de mest (Anonymus, 2018)
o
EF voor jongvee (standaardstal): 14,3% van TAN
Stalemissies tijdens zomerperiode:
o
Deze is afhankelijk van het aantal uren/dag weidegang (zie Bijlage III)
Veldemissies:
o
EF beweiding: 4% van de TAN-excretie tijdens beweiding
o
EF toediening kunstmest: 3,4% van de toegediende N (Schr5der et al., 2018)
o
EF toediening onverdunde dierlijke mest met sleepvoetbemester: 30,5% van de
toegediende TAN
o
EF toediening verdunde dierlijke mest met sleepvoetbemester: 19% van de
toegediende TAN (gelijk aan de EF toediening onverdunde dierlijke mest met
zodebemester; Huijsmans et al., 2017; CDM, 2017b3)

Overige uitgangspunten zijn:
•
•
•
•

•

TAN-gehalte van dierlijke mest tijdens toediening en tijdens beweiding is 60%
TAN-gehalte van mest in de stal is 62°h (TAN 'onder de staart')
Aanwending van dierlijke mest op het land: 250 kg N/ha
Productie van dierlijke mest: 275 kg N/ha. Er is aangenomen dat het basisbedrijf meer mest
produceert dan dat er aangewend mag worden (gebaseerd op resultaten van KringloopWijzers
2016 uit de Centrale Database van ZuivelNL van bedrijven met vergelijkbare uitgangspunten
van het basisbedrijf; n=10).
Kunstmestgebruik: 118 kg N/ha (= gemiddeld gebruik van bedrijven op veengrond, n=880; op
basis van KringloopWijzers 2016 uit de Centrale Database van ZuivelNL). De kunstmest wordt
als ammonium en/of nitraat toegediend.

3 https://www.wur.nl/uoload mm/9/2/a/39227151-dd14-48f8-aedd798542e7a328 1719217 Oene%200enema%20bijlaRe%201.odf

6

3,0 Resultaten

3.1

Hoofdvraag

De hoofdvraag luidt:
Bij welk aantal uren weidegang per melkkoe per jaar is er op een melkveebedrijf dat de sleepvoet
met onverdunde drijfmest uitrijd met een sleepvoetbemester, sprake van een ammoniakemissie
die op hetzelfde niveau ligt als dat dit bedrijf bij gemiddeld 720 uren weidegang per melkkoe in
combinatie met een emissiearm bemestingssysteem (als de zodenbemester) toepast?

In de basissituatie (720 uren weidegang per melkkoe in combinatie met een emissiearm
bemestingssysteem) bedraagt de totale ammoniakemissie 50,2 kg/ha, waarvan 28,9 kg/ha emitteert van
het land (drijfmest, weidemest en kunstmest) en 21,3 kg/ha uit de stal (Tabel 3.1).
Wordt de drijfmest niet-emissiearm toegediend (hier gedefinieerd als toediening van onverdunde
runderdrijfmest met een sleepvoetbemester) dan zal het aantal weideuren per melkkoe iets hoger
moeten zijn dan 4200 uur om met de veldemissie op hetzelfde niveau uit te komen (Tabel 3.1).
Vergeleken met de basissituatie is de stalemissie afgenomen van 21,3 tot 19,5 kg/ha. De totale
ammoniakemissie van het melkveebedrijf neemt duidelijk af naarmate de beweidingsintensiteit
toeneemt.
In het scenario van 4200 uren weidegang is in Tabel 3.1 ingevuld als 210 dagen en 20 uur per dag. Maar
er zijn ook andere schema's denkbaar, bijvoorbeeld 233 dagen en 18 uur per dag beweiding.
Wordt de totale ammoniakemissie (veld + stal) als maatstaf gebruikt, dan zal het aantal weideuren per
melkkoe tussen de 3075 en 3690 uur moeten zijn om met de ammoniakemissie (50,2 kg/ha) op
hetzelfde niveau uit te komen (Tabel 3.1).
Tabel 3.1

Ammoniakemissie (veld, stal en totaal; kg/ha) in de basissituatie, waarbij de mest

emissiearm wordt toegediend, vergeleken met onverdunde mesttoediening met sleepvoetbemester, als
functie van de beweidingsintensiteit (weide-uren per melkkoe). Het beweidingsregime met onverdunde
mesttoediening waarbij de veldemissie vergelijkbaar is met de basissituatie is aangegeven met de
omlijnde rij.

beweiding koeien'
dagen

veldemissie stalemissie
(kg/ha)
(kg/ha)

totaal
(kg/ha

uren/dag weide-uren

Basissituatie2

6

720

28,9

21,3

50,2

o

0

0

49,8

24,4

74,1

120

4

480

47,5

23,5

71,0

120

6

720

45,2

22,5

67,7

120

6

720

43,4

21,3

64,7

180

8

1440

40,7

20,0

60,7

170

10

1700

38,4

19,0

57,5

190

12

2280

36,1

18,1

54,2

205

15

3075

33,4

17,5

50,9

205

18

3690

31,6

18,4

50,0

210

20

4200

29,3

19,5

48,9

245

20

4900

27,1

17,2

44,3

7

1

De beweiding van het jongvee (kalveren en pinken) is naar ratio van het aantal weide-uren per koe en

loopt op tot maximaal 6 maand voor de kalveren en 8 maand voor de pinken (zie Tabel 2.1).
2

Dit is de basissituatie: beweiding koeien 120 dagen en 6 uur per dag (zie Tabel 2.1). Toediening

drijfmest emmissiearm.

3.2

Aanvullende vraag 1

De aanvullende vraag 1 luidt:
Wat is het ammoniakemissievoordeel van een weidend bedrijf met de omvang zoals in de
uitgangspunten staat en dat 720 uren weidegang per melkkoe toepast, ten opzichte van een bedrijf
met dezelfde omvang waar niet wordt geweid?

Er zijn berekeningen uitgevoerd voor het gemiddelde bedrijf met niet-emissiearme mesttoediening
(onverdund, sleepvoet) en emissiearme mesttoediening (verdund, sleepvoet) bij een beweidingsduur van
0 en 720 uur per melkkoe (Tabel 3.2). Het ammoniakemissievoordeel voor de veldemissies van een
weidend bedrijf (720 uur) vergeleken met geen beweiding bedraagt 6,4 kg/ha (12,8%) in een situatie
dat de drijfmest niet-emissiearm wordt toegediend. Wordt de drijfmest emissiearm toegediend, dan
bedraagt het ammoniakemissievoordeel 3,6 kg/ha (11,1%).
Tabel 3.2

Ammoniakemissie (veld, stal, totaal; kg/ha) bij geen beweiding en bij 720 uur

weidegang per melkkoe voor een bedrijf dat de drijfmest niet-emissiearm toedient (onverdund,
sleepvoet) en een bedrijf dat de drijfmest emissiearm toedient (verdund, sleepvoet).
Onverdund, sleepvoet

Beweiding

Geen beweiding

Verdund, sleepvoet

veldemissie

stalemissie

totaal

veldemissie

stalemissie

totaal

(kg/ha)

(kg/ha)

(kg/ha)

(kg/ha)

(kg/ha)

(kg/ha)

49,8

24,4

74,1

32,5

24,4

56,9

43,4

21,3

64,7

28,9

21,3

50,2

Beweiding (720
uur)
Verschil (kg/ha)
Verschil (%)

6,4

3,0

9,4

3,6

3,0

6,6

12,8%

12,5%

12,7%

11,1%

12,5%

11,7%

8

3.3

Aanvullende vraag 2

De aanvullende vraag 2 luidt:
Wat is het ammoniakemissienadeel als op een bedrijf zoals in de uitgangspunten staat, het jongvee
niet wordt geweid?

Er zijn berekeningen uitgevoerd voor het gemiddelde bedrijf met niet-emissiearme mesttoediening
(onverdund, sleepvoet) en emissiearme mesttoediening (verdund, sleepvoet), bij beweiding volgens de
opgestelde uitgangspunten en bij een situatie waarbij het jongvee niet wordt geweid (Tabel 3.3). Het
ammoniakemissienadeel voor de veldemissies van het opstallen van jongvee bedraagt 3,9 kg/ha (8,9%)
in een situatie dat de drijfmest niet-emissiearm wordt toegediend. Wordt de drijfmest emissiearm
toegediend, dan bedraagt het ammoniakemissienadeel 2,2 kg/ha (7,6%).
Ammoniakemissie (veld, stal, totaal; kg/ha) in de basissituatie (basis; weidegang
Tabel 3.3
melkoeien en jongvee) en in de situatie waarbij het jongvee niet wordt geweid, voor een bedrijf dat de
drijfmest niet-emissiearm toedient (onverdund, sleepvoet) en een bedrijf dat de drijfmest emissiearm
toedient (verdund, sleepvoeet).
Beweiding

Verdund, sleepvoet

Onverdund, sleepvoet

veldemissie stalemissie totaal veldemissie stalemissie totaal
(kg/ha)

(kg/ha)

(kg/ha)

(kg/ha)

(kg/ha)

(kg/ha)

Basissituatie

43,4

21,3

64,7

28,9

21,3

50,2

Jongvee op stal

47,3

23,8

71,1

31,1

23,8

54,9

Verschil (kg/ha)

-3,9

-2,5

-6,3

-2,2

-2,5

-4,6

Verschil (%)

-8,9%

-11,6%

-9,8%

-7,6%

-11,6%

-9,3%

9

3.4

Aanvullende vraag 3

De aanvullende vraag 3 luidt:
Hoe hoog is voor het bedrijf met bovenstaande uitgangspunten het benodigde aantal uren
weidegang per melkkoe bij 0°k, 20%, 40%, 50% en 80% emissiearm uitrijden van drijfmest in
combinatie met een niet-emissiearme sleepvoetbemester om op een zelfde emissieniveau te
komen?
In de basissituatie (720 uren weidegang per melkkoe in combinatie met 100% emissiearm
bemestingssysteem) bedraagt de ammoniakemissie in het veld 28,9 kg/ha (Tabel 3.4a; zie ook Tabel
3.1). Naarmate het % emissiearm toedienen van dierlijke mest afneemt (en het percentage nietemissiearm toedienen toeneemt), dan zal de weidegang moeten toenemen om op het zelfde
emissieniveau uit te komen als in de basissituatie. Bij 100% niet-emissiearm toedienen van dierlijke
mest vergeleken met 100% emissiearm toedienen zal de weidegang van koeien met een factor 6 moeten
toenemen om het emissieniveau gelijk te houden. Verondersteld is dat bij een hogere weidegang van
melkkoeien de weidegang van jongvee proportioneel toeneemt (zie Tabel 2.1).
Tabel 3.4a

Het aantal benodigde uren weidegang per melkkoe als functie van het % emissiearm

toedienen van dierlijke mest bij een constant veldemissieniveau van in totaal 28,9 kg NH3/ha
(basisvariant).
Emissie-arme

Veldemissie,

toediening, %

kg/ha

dagen

uren/dag

weide-uren

100 (basis)

28,9

120

6

720

205

8

1637

80

Beweiding koeien'

60

204

12

2449

40

204

16

3258

20

216

18

3892

0
217
20
4332
1 De beweiding van het jongvee (kalveren en pinken) is naar ratio van het aantal weide-uren per
melkkoe en loopt op tot maximaal 6 maand voor de kalveren en 8 maand voor de pinken (zie Tabel 2.1).
In Tabel 3.4b is het resultaat weergegeven indien rekening wordt gehouden met de totale
ammoniakemissie (veld + stal). De totale ammoniakemissie in de basissituatie bedraagt 50,2 kg/ha (zie
ook Tabel 3.1). Indien rekening wordt gehouden met de totale ammoniakemissie zal bij 100% nietemissiearm toedienen van dierlijke mest vergeleken met 100% emissiearm toedienen de weidegang van
koeien met een factor 4,4 moeten toenemen om het emissieniveau gelijk te houden.
Tabel 3.4b

Het aantal benodigde uren weidegang per melkkoe als functie van het % emissiearm

toedienen van dierlijke mest bij een constant emissieniveau van in totaal 50,2 kg NH3/ha (basisvariant).
Emissie-arme

Totale emissie,

toediening, %

kg/ha

dagen

uren/dag

weide-uren

100 (basis)

50,2

120

6

720

Beweiding koeien'

80

174

8

1392

60

168

10

1681

40

181

12

2169

20

194

14

2722

0
235
15
3528
1 De beweiding van het jongvee (kalveren en pinken) is naar ratio van het aantal weide-uren per
melkkoe en loopt op tot maximaal 6 maand voor de kalveren en 8 maand voor de pinken (zie Tabel 2.1).

10

Eén van de uitgangspunten van het basisbedrijf (zie inleiding) is om voor 15 mei gebruik te maken van
een emissiearm bemestingssysteem. Bemesten voor 15 mei betreft de bemesting voor de eerste snede
en, afhankelijk van het oogsten van de eerste snede, ook al een gedeelte voor de tweede snede. In de
praktijk zal dan het aandeel emissiearm bemesten variëren tussen de 30 en 60%.

3.5

Aanvullende vraag 4

De aanvullende vraag 4 luidt:
Indien een bepaald aandeel emissiearm uitrijden van drijfmest noodzakelijk is, in welk deel van het
groeiseizoen levert het emissiearm uitrijden dan het grootste voordeel op voor de melkveehouder?

Uit proeven van Huijsmans et al. (2018) met de sleepvoetbemester blijkt dat op klei- en veengrond de
ammoniakemissie in de zomermaanden wat hoger is dan in het voorjaar en najaar (Figuur 1). Figuur 1
laat overigens ook zien dat er ook dagen in het vroege voorjaar zijn waarbij de ammoniakemissie hoger
is dan in de zomer. Maar gemiddeld genomen levert het emissiearm toedienen van drijfmest in de
zomermaanden het meeste voordeel op om ammoniakemissie te beperken. Dat zou dan ook een
voordeel moeten zijn voor de melkveehouder omdat er minder stikstof verloren gaat naar het milieu.
Maar de keerzijde is de uitvoerbaarheid in de praktijk. De mest moet dan in de zomermaanden worden
verdund met water. Dit vergt extra tijd, en is relatief duur om uit te besteden aan loonwerkers, omdat er
slechts een beperkt areaal gelijktijdig kan worden bemest. Voor de eerste snede kunnen alle percelen
gelijktijdig worden bemest, na de eerste snede is dat meestal niet meer het geval worden, zeker als er
beweid wordt. Na de eerste snede kan de loonwerker niet meer in een keer grote delen van het areaal
van het bedrijf bemesten, maar slechts een of enkele percelen, waardoor de 'voorrijdkosten' relatief
sterk doordrukken in de totale kosten per kuub mest.
Wordt de mest jaarrond emissiearm toegediend (zodebemester) dan zijn de verschillen in
ammoniakemissie gedurende het groeiseizoen minder groot. Dit geldt ook voor zandgrond (Huijsmans et
al., 2018).

40

40

30

30

20

20

10

10

0

0

LL

2 3 4 5 6 7 8 9 10

2 3 4 5 6 7 8 9 10

Maand

Maand

Figuur 1 Invloed van het seizoen op de ammoniakemissie voor toedienen van mest met de sleepvoet.
(Huijsmans et al., 2018).

11

Literatuur
Anonymus, 2018. Handreiking bedrijfsspecifieke excretie melkvee, versie vanaf juni 2018 (in
voorbereiding)
Eerdt, M.M. van, 1998.
Mestproductie, mineralenuitscheiding en mineralen in de mest, 1997. Maandstatistiek van de
Landbouw (CBS) 98/12: 52-61.
Huijsmans, J.F.M., J.M.G. Mol, H.A. van Schooten, B.R. Verwijs, 2017. Ammoniakemissie bij met water
verdunde mest toegediend met een sleepvoetenmachine op grasland. Resultaten 2016-2017.
Wageningen Research, Rapport WPR-754, 35 pp.
Huijsmans, G.D. Vermeulen, J.M.G. Mol, P.W. Goedhart, 2018. A model for estimating seasonal trends of
ammonia emission from cattle manure applied to grassland in the Netherlands. Atmospheric
Environment 173, 231-238
Van Bruggen, C., A. Bannink, C.M. Groenestein, J.F.M. Huijsmans, H.H. Luesink, S.V. Oude Voshaar,
S.M. van der Sluis, G.L. Velthof & J. Vonk (2017). Emissies naar lucht uit de landbouw in 2015.
Berekeningen met het model NEMA. Wageningen, WOT Natuur & Milieu, WOt-technical report 98.
138 pp
Schroder, J.J., Sebek, L.B., Reijs, J.W., Oenema, J., Goselink, R.M.A., Conijn, 3.G., Boer, J.M. de, 2018.
Rekenregels van de KringloopWijzer 2017. Achtergronden van BEX, BEA, BEP en BEC: actualisatie
van de 2016-versie. Wageningen, Plant Research International, Rapport wpr-790, 88 p.

12

Bijlage I

Brief van ministerie van LNV aan CDM

Aan Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM)
t.a.v. secretaris dr. ir. G. Velthof
Alterra Wageningen UR
Postbus 47
6700 AA Wageningen

Datum: 17-05-2018
Betreft: Verzoek om advies over minimale beweiding van melkkoeien in ammoniakemissiearm
bedrijfssysteem

Geachte leden van de CDM,
In het kader van het beleid van Programmatische Aanpak Stikstof (PAS) komt er op grasland op
klei- en veengrond per 1 januari 2019 een verbod op het uitrijden van drijfmest met bemesters die
de drijfmest in sleufjes op de leggen. Dit wordt het sleepvoetverbod genoemd, omdat daardoor de
sleepvoetbemester niet meer kan worden toegepast. Er zijn alternatieve bemestingssystemen
ontwikkeld, ondere andere de sleepvoetbemester in combinatie met drijfmest verdund met water
(1 deel water op 2 delen mest). De technische borging die bij dit systeem hoort, is relatief duur,
maar is wel nodig voor de handhaafbaarheid van dit bemestingssysteem. Dat geldt met name voor
de vele mesttankwagens die op veel weidebedrijven op veengronden en in mindere mate op
kleigronden in gebruik zijn om daarmee in combinatie met een sleepvoetbemester de drijfmest uit
te rijden. Dat wil men graag blijven doen, omdat er relatief veel drijfmest in kleinere hoeveelheden
per hectare wordt uitgereden (vanwege het beweiden) en omdat de perceelsomvang en -indeling
het gebruik van een niet al te massief bemestingssysteem wenselijk maakt. Daarom ligt er het
voorstel van het bedrijfsleven op tafel om dergelijke melkveebedrijven die de melkkoeien
(bovengemiddeld) laten weiden in combinatie met gebruik van onverdunde drijfmest via de
sleepvoetbemester als ammoniakemissievrij aan te merken. De achterliggende gedachte is dat bij
beweiding er sprake is van een lagere ammoniakemissie uit dierlijke mest.

De hoofdvraag is:
Bij welk aantal uren weidegang per melkkoe per jaar is er op een melkveebedrijf dat de sleepvoet
met onverdunde drijfmest uitrijd met een sleepvoetbemester, sprake van een ammoniakemissie
die op hetzelfde niveau ligt als dat dit bedrijf bij gemiddeld 720 uren weidegang per melkkoe in
combinatie met een emissiearm bemestingssysteem (als de zodenbemester) toepast?

De volgende (overige) uitgangspunten worden gesteld:
1. Bedrijf met 45 hectare grasland op veengrond;
2. 80 melkkoeien met een gemiddelde melkproductie van 8.000 kg FPCM per koe per jaar;
3. De melkkoeien lopen gemiddeld 720 uren per jaar in de weide tussen 15 maart en 1
november;
4. 23 stuks jongvee van 1 jaar en ouder die worden geweid van 1 mei tot 1 november;
5. 25 stuks jongvee jonger dan 1 jaar die worden geweid vanaf de leeftijd van 6 maanden van 1
mei tot 1 september;

13

6. Het ammoniakemissievoordeel door minder emissie uit de extra mest die in de weide valt kan
worden gecompenseerd door de inzet van onverdunde drijfmest via de sleepvoetbemester;
7. In de periode tot en met 15 mei rijdt het bedrijf in het voorjaar de drijfmest met een
emissiearm bemestingssysteem uit en daarna met niet-emissiearme sleepvoetbemester.
Aanvullende vragen:
1. Wat is het ammoniakemissievoordeel van een weidend bedrijf met de omvang zoals in de
uitgangspunten staat en dat 720 uren weidegang per melkkoe toepast, ten opzichte van een
bedrijf met dezelfde omvang waar niet wordt geweid?
2. Wat is het ammoniakemissienadeel als op een bedrijf zoals in de uitgangspunten staat, het
jongvee niet wordt geweid?
3. Hoe hoog is voor het bedrijf met bovenstaande uitgangspunten het benodigde aantal uren
weidegang per melkkoe bij 0%, 20%, 40°h, 50% en 80% emissiearm uitrijden van drijfmest in
combinatie met een niet-emissiearme sleepvoetbemester om op een zelfde emissieniveau te
komen?
4. Indien een bepaald aandeel emissiearm uitrijden van drijfmest noodzakelijk is, in welk deel van
het groeiseizoen levert het emissiearm uitrijden dan het grootste voordeel op voor de
melkveehouder?
U wordt verzocht het advies op uiterlijk 1 juni 2018 op te leveren en een eerste concept op
uiterlijk 25 juni 2018. Mocht oplevering op deze datum niet mogelijk zijn, dan verzoek ik u in
contact te treden met de hieronder genoemde contactpersoon.
Ik verzoek u uw advies te rechten aan:
•
•

de directeur van Directie Agrokennis (DAK), dhr. ir. M.A.A.M. Berkelmans en
de directeur van directie Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit (PAV), dhr. Drs. R.P.
van Brouwershaven.
Voor inhoudelijke informatie over dit verzoek kunt u contact opnemen met dhr. Ing.1 van Vliet,
i.vanvliet@minez.nl, tel. 065 271 7797

Met vriendelijke groet,
Leo Oprel (Loprel@minez.n1)
Ministerie van Economische Zaken
Directie Agro- en Natuurkennis
Postbus 20401
2500 EK 's-GRAVENHAGE

14

Bijlage II De berekening van het aandeel weidemest
Hieronder wordt in 4 stappen beschreven hoe het aandeel van weidemest (in dit geval N) wordt
berekend.

Stap 1: Mestproductie op stal
In dit geval is het niet belangrijk om te weten wat de absolute hoeveelheid mestproductie op stal is. Het
gaat om het 'relatieve' aandeel van weidemest. We stellen de mestproductie op stal op 1000 kg N

Stap 2: Berekening van het aantal 'dierdagen' op het bedrijf
Hoeveel (gewogen) dieren zijn er op een bedrijf in een jaar aanwezig, uitgedrukt in het aantal
'dierdagen':
koeien = aantal koeien * factor4* aantal dagen stalperiode
klaveren = aantal kalveren * factor * aantal dagen stalperiode
pinken = aantal pinken * factor * aantal dagen stalperiode

Totaal aantal dierdagen = koeien + kalveren + pinken
Stap 3: Berekening van het aantal 'staldierdagen'
De totale mestproductie op stal is geproduceerd door het aantal dierdagen op stal (staldierdagen).
Daarbij wordt onderscheid gemaakt in de stalperiode en weideperiode.

Stalperiode:
koeien = aantal koeien * factor * aantal dagen stalperiode
kalveren = aantal kalveren * factor * aantal dagen stalperiode
pinken = aantal pinken * factor * aantal dagen stalperiode
Aantal staldierdagen stalperiode = koeien + kalveren + pinken

Weideperiode:
koeien = aantal koeien * factor * (aantal uren stal/24) * aantal dagen weideperiode
kalveren = aantal kalveren * factor * (aantal uren stal/24) * aantal dagen weideperiode
pinken = aantal pinken * factor * (aantal uren stal/24) * aantal dagen weideperiode
Aantal staldierdagen weideperiode = koeien + kalveren + pinken
Totaal aantal staldierdagen = aantal staldierdagen stalperiode + aantal staldierdagen weideperiode
Stap 4: Berekening de hoeveelheid weidemest
weidemest = ((totaal aantal dierdagen - aantal staldierdagen) / aantal staldierdagen) * mestproductie
op stal.
Met andere woorden: weidemest = ((stap 2 - stap 3) / stap 3) * stap 1
Stap 5: Berekening van het aandeel weidemest
Fractie weidemest = weidemest/(weidemest + stalmest)

4

Factor is de verhouding in totale N en P-productie per diersoort per jaar (Eerdt, 1998). Voor melkkoeien geldt een factor 1.
De factor voor de kalveren en pinken is de verhouding tussen de N-productie van deze diersoorten met de N en P-productie van
melkkoeien. De N-factor voor kalveren is 0,33 en voor pinken 0,71. De P-factor voor kalveren is 0,26 en 0,56 voor pinken.
15

Bijlage III Stalemissies in de zomerperiode
Bron: Anonymus, 2018
Uren weidegang per dag

Emissiefactor (kg NH3 per 100 kg uitgescheiden ammonium-N)

0

14,3

1

14,5

2

14,8

3

15

4

15,3

5

15,7

6

16

7

16,5

8

16,9

9

17,5

10

18,1

11

18,8

12

19,6

13

20,6

14

21,7

15

23,2

16

24,9

17

27,2

18

30,3

19

35,5

20

40,9

16