De Werkschool als
werkend perspectief

Zicht op werk
Zicht op werk
De werkschool als werkend perspectief Advies Commissie Werkscholen

Advies
Commissie
Werkscholen

Inhoud
Voorwoord 2
Samenvatting: Jongeren zonder startkwalificatie aan het werk
1. Inleiding 15
2. Analyse 19
2.1

Onderwijs

20

2.1.1 Een heterogene doelgroep

20

2.1.2 Variatie in duur, volume en bekostiging
2.2

Uitkering in plaats van werk

2.3

Arbeidsmarkt

22

24

2.3.1 Kerncijfers arbeidsmarkt

24

2.3.2 Relevante ontwikkelingen

26

2.4.

Het werkgeversperspectief

30

2.5

Het perspectief van de jongere

32

2.6

De maatschappelijke opdracht

36

2.7

Beschouwing commissie

37

3. De Werkschool: het antwoord
3.1

Waarom Werkschool?

3.2

De pijlers

39

40

42

4. De Werkschool: uitwerking

45

4.1

Contouren Werkschool

46

4.2

Het Werkschooltraject

50

4.3

De Werkschool: bundeling van krachten

4.4

Organisatie en bekostiging

4.4.1 De organisatie
4.4.2 Spelregels

60
62

Werkend perspectief en invoering

4.5.1 Werkend perspectief
4.5.2 Invoering

66

4.6.

71

Conclusie

Bijlagen

58

60

62

4.4.3 Kosten en baten
4.5.

22

65

65

73

Bijlage 1 Instellingsbesluit

74

Bijlage 2 Samenstelling commissie

78

Bijlage 3 Overzicht van geconsulteerde partijen
Bijlage 4 Literatuuropgave

79

80

Bijlage 5 Infographic voorzieningen­landschap
Bijlage 6 Ingebrachte schriftelijke adviezen

84

82

5

Voorwoord

Het vorige kabinet heeft in zijn demissionaire periode met interesse
kennisgenomen van de gedachte om tot het oprichten van een zogenoemde Werkschool te komen. Jongeren zonder startkwalificatie
leren op de Werkschool in de praktijk een vak en krijgen voldoende
bagage mee om zich geheel of gedeeltelijk zelfstandig te redden
op de arbeidsmarkt. Een groot deel van deze jongeren stroomt
nu direct dan wel indirect de uitkering in. Dat is niet nodig. Dat is
niet wenselijk. Voor deze jongeren moet een betere verbinding zijn
tussen onderwijs en arbeidsmarkt. De Werkschool beoogde oorspronkelijk een directe verbinding te leggen tussen het voortgezet
speciaal onderwijs (vso) en het bedrijfsleven. De focus lag op het
vso, omdat deze onderwijsvorm nog niet de expliciete opdracht
heeft gekregen om zijn leerlingen naar de arbeidsmarkt toe te
leiden.
Voorzichtige eerste gesprekken geven aan dat het bedrijfsleven
niet onwelwillend tegenover een dergelijk initiatief staat en bereid is
om ook jongeren onder startkwalificatieniveau een kans te bieden
op werkervaring en uiteindelijk op reguliere arbeid. Maar om een
dergelijk experiment te laten slagen dienen financiële middelen
ontschot te worden ingezet – over de departementale grenzen en
over de grenzen van het centrale en lokale bestuur heen. Dat blijkt
binnen de bestaande kaders niet goed mogelijk. Bedrijven die
met ‘Werkschooljongeren’ aan de slag gaan, zouden in ieder geval
de Wajong-faciliteiten moeten kunnen benutten (no riskpolis, loondispensatie enzovoort.). Maar dan zouden de jongeren in kwestie
ook eerst de Wajong in moeten. Dat dient met de Werkschool juist
te worden voorkomen.
Tevens kunnen allerlei gemeentelijke voorzieningen niet gemakkelijk in het kader van het reguliere onderwijs worden ingezet.
Hetzelfde geldt voor re-integratiegelden die niet eenvoudig preventief kunnen worden gebruikt voor jongeren die nog op school zitten,
maar waarvan de praktijk leert dat de kans op werkloosheid hoog is.
Tenslotte wijst de eerste verkenning uit dat bedrijven zelden bekend
zijn met de diverse typen van onderwijsvormen onder het startkwalificatieniveau. En dat het dus ook niet voor de hand ligt om bij
al die verschillende onderwijsinstellingen hun stage- en leerwerkplekken aan te bieden.
2

Voorwoord

Het toenmalige demissionaire kabinet en zijn opvolger erkenden de
mogelijke voordelen van de Werkscholen en begrepen dat tussen
droom en daad wetten staan en praktische bezwaren. Tegen die
achtergrond verzochten zij aan een kleine en naar achteraf bleek
hechte en eensgezinde commissie een advies uit te brengen over
de wenselijkheid van een Werkschool; niet alleen voor het vso maar
voor alle vormen van onderwijs onder het startkwalificatieniveau.
Tevens verzocht het kabinet de condities waaronder de Werkschool
kan opereren in kaart te brengen, alsmede de wijze van financieren.
Het bijgaande advies is tot stand gekomen dankzij de inbreng
van een groot aantal deskundigen. De commissie dankt hen allen
voor hun waardevolle inbreng. Zij dankt ook de verschillende medewerkers van de Ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
en Sociale Zaken en Werkgelegenheid voor de voortreffelijke
manier waarop zij de commissie van alle gevraagde informatie
hebben voorzien.
De commissie is samengesteld uit leden die vanuit een verschillende aanvliegroute het vraagstuk waar de commissie voor stond
benaderden. Desondanks kwam de commissie al snel tot een
unaniem standpunt betreffende de Werkschool. De commissie heeft
gedurende haar bestaan gemerkt dat er bij een grote variatie aan
partijen draagvlak voor de Werkschool is. Het is belangrijk het reeds
ontstane draagvlak te koesteren.
Hans Kamps (voorzitter)
Piet Boekhoud
Rita Damhof
Jan van Heerikhuize
Rob Slagmolen

3

4

Samenvatting:
Jongeren zonder
startkwalificatie
aan het werk

Samenvatting:
Jongeren zonder
startkwalificatie
aan het werk
Maatschappelijk en economisch is het niet acceptabel
als jongeren langdurig buiten het arbeidsproces staan.
Toch is dat de dreigende realiteit. De werkloosheid onder
jongeren in de leeftijdsgroep van 15 tot 25 jaar bedraagt
meer dan tien procent. Met name jongeren zonder
startkwalificatie staan aan de kant: onder hen is de
werkloosheid procentueel twee keer hoger dan onder
hun leeftijdsgenoten die wél een startkwalificatieniveau
hebben gehaald. Ook op latere leeftijd is het moeilijker
om zonder startkwalificatie werk te vinden en aan het
werk te blijven.

6

De werkgelegenheid bestaat voor ongeveer een kwart uit banen op ongeschoold
of geoefend niveau. Maar deze banen
worden voor een belangrijk deel bezet
door mensen met een hogere kwaliﬁcatie
dan noodzakelijk is. Dit komt ook omdat
werknemers mee moeten kunnen bewegen met de nieuwe technieken binnen
het bedrijf en wendbaar moeten zijn om
breed inzetbaar te zijn als dat nodig is.
De arbeidsmarkt is een verdringingsmarkt!
Een perspectief voor jongeren met een
zwakke arbeidsmarktpositie kan en mag
niet de uitkering zijn. De weg van school
direct naar de Wajong, de bijstand of de
sociale werkvoorziening is nagenoeg
afgesloten. Daarmee komt naar verwachting de sterke groei van de Wajong tot
stilstand: van 134.000 in 2003 tot 190.000
in 2009. Het is daarbij ook nodig om
scherper te maken welke jongeren echt

kansloos zijn voor de arbeidsmarkt en
welke jongeren niet. Maar dat veronderstelt een reëel alternatief: uitzicht op een
passende reguliere baan. Deze noodzaak
legt een zware verantwoordelijkheid bij
alle partijen die betrokken zijn bij de
toeleiding naar de arbeidsmarkt. Zij
moeten de brug naar de arbeidsmarkt
slaan.

Scholen als ankerpunt
Het aanknopingspunt om ‘zwakke’ jongeren naar reguliere arbeid te begeleiden, is de school. Het gaat dan met name
om het voortgezet speciaal onderwijs
(33.000 jongeren), het praktijkonderwijs
(27.000 jongeren) en AKA / mbo 1 van het
middelbaar beroepsonderwijs (24.000
jongeren). De opgave voor deze scholen
om hun leerlingen na hun opleiding
perspectief op werk te bieden is zwaar.
Docenten staan voor de opdracht om het
maximale rendement uit jongeren met
individueel uiteenlopende problemen en
beperkingen te halen, hen voor te bereiden op de arbeidsmarkt én contacten
met bedrijven en instellingen te leggen
ten behoeve van hun pupillen. Het maatwerk dat deze scholen moeten leveren is
groot en tijdrovend en legt een zware
druk op de docenten. Zij zijn tegelijkertijd opleider, opvoeder, jeugdwerker
en intermediair op de arbeidsmarkt.
Hun maatschappelijke waardering is
onderbelicht.

Commitment van bedrijfsleven
Werk kan niet zonder werkgever.
Voor een succesvolle toeleiding naar
de arbeidsmarkt is commitment van
werkgevers onontbeerlijk. Het bedrijfsleven heeft een bedrijfseconomische
verantwoordelijkheid. Vanuit deze verantwoordelijkheid kan het bedrijfsleven
belang hebben bij de toeleiding van
de jongeren waar het in dit advies over
gaat. Deze bedrijven merken in toenemende mate de effecten van de vergrijzing en de consequenties die dit
voor de arbeidsmarkt heeft. Voor het
bedrijfsleven blijven er vacatures

7

Samenvatting: Jongeren zonder startkwalificatie aan het werk

Een relevante vraag is of de terugkeer
van de economische groei en het komende vertrek van ‘babyboomers’ van de
arbeidsmarkt deze jongeren wel aan de
slag helpen. Natuurlijk, een krappe
arbeidsmarkt is ook in hun voordeel
maar zal de zwakke positie van jongeren
zonder startkwaliﬁcatie op de arbeidsmarkt niet structureel verbeteren. Want
de concurrentiedruk op bedrijven neemt
voortdurend toe, en daarmee de eisen
die aan werknemers worden gesteld.
Jongeren zonder startkwaliﬁcatie kosten
in het algemeen meer tijd om in te werken voor bedrijven, en zijn moeilijker
inzetbaar binnen het bedrijf. Bovendien
vragen zij om investeringen, in de vorm
van intern opleiden door het bedrijfsleven, die niet altijd zijn terug te verdienen. De arbeidsproductiviteit in relatie
tot de arbeidskosten is vaak een probleem evenals de risico’s die bedrijven
nemen, in de vorm van mogelijke uitval.
Onder de jongeren zonder startkwaliﬁcatie zijn er die juist door te leren in
de praktijk meer tot hun recht komen
maar er zijn ook jongeren waar in eerste
instantie zorgtrajecten voor nodig zijn.

bestaan aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Door de vergrijzing zullen de
accenten verschuiven: zo zal er bijvoorbeeld meer behoefte zijn aan laag- of
ongeschoold personeel in de zorg. Daarnaast zijn er natuurlijk bedrijven die
het belangrijk vinden om deze jongeren
een kans te geven. Dat kan alleen als
werkgevers goed gefaciliteerd worden.
De kosten zullen altijd tegen de baten
moeten opwegen. De toeleiding naar
werk kent echter zoveel hobbels, risico’s
en onzekerheden dat het niet aantrekkelijk is om deze jongeren zo maar een plek
te geven op de arbeidsmarkt. Werkgevers
moeten niet alleen gefaciliteerd worden.
Het bedrijfsleven wil één aanspreekpunt hebben, ontzorgd worden, heldere
voorwaarden kunnen stellen en geen
ﬁnanciële risico’s lopen.

De Werkschool: brug naar werk
De Werkschool is een instrument om
voor en namens de genoemde scholen
de brug naar de arbeidsmarkt te slaan.
Zij is bedoeld voor leerlingen zonder
startkwaliﬁcatie, die niet kunnen doorstromen naar vervolgonderwijs én niet
op eigen kracht de stap naar de reguliere
arbeidsmarkt kunnen maken. De Werkschool wordt op regionaal niveau vormgegeven, waarbij in geograﬁsche zin
aangesloten wordt bij de bestaande
dertig arbeidsmarktregio’s. De Werkschool dient overigens niet te worden
gezien als een grote school met lokalen
en docenten, waar alle leerlingen doordeweeks verblijven en les krijgen.
Het gaat hier om een kleine ﬂexibele
organisatie op regionaal niveau die
schakelt tussen de bedrijven en de scholen / leerlingen, en alle ondersteuning
regelt die noodzakelijk is om de leerling
een geslaagd werktraject bij de bedrijven
te laten doorlopen, én het bedrijf als
tevreden afnemer van de leerling aan de
Werkschool te binden. De Werkschoolperiode duurt tussen de 1 en 3 jaar, waarvan de leerling maximaal twee jaar een
stage- en/of een leerwerkplaats vervult.
De Werkschool bundelt de krachten van

de verschillende scholen naar het
bedrijfsleven toe. Deze bundeling
van krachten heeft grote voordelen.
Om er enkele te noemen:
1. De Werkschool specialiseert zich in
het verzamelen van stage- en leerwerkplaatsen voor de leerlingen van
de aangesloten scholen, ontzorgt
de scholen, ontlast de bedrijven,
en zorgt ervoor dat de talloze instrumenten en ﬁnanciële middelen
op landelijk en regionaal niveau in
onderlinge samenhang ‘ontschot’
worden ingezet.
2. De Werkschool is een instrument om
decentralisatie van beleid vorm te
geven. Decentralisatie van beleid
– dicht bij de burgers en bedrijven –
is een groot goed, maar mag niet
leiden tot het verloren gaan van de
samenhang tussen sociale zekerheid,
schuldsanering, onderwijs, jeugdzorg en arbeidsmarktbeleid. De Werkschool moet voor die samenhang zorg
dragen en is zo het instrument om
decentraal beleid – vanuit de gemeenten maar met een landelijke opdracht
– uit te voeren. Door het ontschot en
in samenhang inzetten kunnen aanzienlijke besparingen worden bereikt
en zal de efﬁciency van de arbeidstoeleiding vanuit de scholen sterk
toenemen. De Werkschool heeft de
rol van opdrachtnemer.
3. De Werkschool geeft invulling aan
de arbeidsmarktdoelstelling van
de genoemde scholen en legt de
verantwoordelijkheid voor de
arbeidsmarkttoeleiding bij de
daarin gespecialiseerde Werkschool.
Deze maakt gebruik van de schaalvoordelen doordat zij namens en
voor alle scholen in de regio optreedt.
4. De bedrijven en instellingen hebben
voor jongeren zonder startkwaliﬁcatie met één regionaal aanspreekpunt
te maken waar zij hun stage- en leerwerkplaatsen kunnen aanmelden
of van waaruit zij worden opgehaald.
Dit voorkomt dat ondernemers

8

•

•

•

•

•
•

•

groot belang zijn voor de acquisitie van leerwerkplaatsen bij
erkende leerwerkbedrijven;
het UWV dat een belangrijke rol
kan spelen bij de bepaling van de
werkcapaciteit van de leerling
en het bepalen van de ondersteuningsbehoefte van de leerling;
de VNG die van belang is om aan
de ontschotting van regionale,
gemeentelijke middelen vorm
te geven;
de REA-colleges, vanwege de
expertise op het gebied van de
toeleiding van arbeidsbeperkte
jongeren naar de arbeidsmarkt;
de jeugdzorg vanwege de expertise
op het gebied van zorgjongeren;
brancheorganisaties om aan te
sluiten bij de Werkschool en te
bewerkstelligen dat daar stageen leerwerkplaatsen worden aangeboden;
Brancheorganisaties om aan te
sluiten bij de Werkschool en
te bewerkstelligen dat daar stageen leerwerkplaatsen worden
aangeboden.

6. Het netwerk van contacten met
bedrijven wordt voor iedere school
breder en kansrijker dan in het geval

‘ieder voor zich’ gaat. Na een transitieperiode is het wenselijk dat het
eigen netwerk van de toeleverende
school ten dienste wordt gesteld van
de Werkschool en dus van alle andere
deelnemende scholen: ter versterking
van het geheel. De Werkschool bestaat
immers niet naast de scholen maar
opereert namens en ten behoeve van
alle deelnemende scholen en hun
leerlingen. Zo ontstaat in de praktijk
één krachtig centraal aanspreekpunt
voor de bedrijven in plaats van een
versnipperd en dus niet effectief
netwerk van contacten vanuit de
verschillende onderwijssoorten.
7. De Werkschool draagt de verantwoordelijkheid om aan het einde van het
werktraject de opgedane ervaring
in een EVC-certiﬁcaat te vertalen
en zo aan te sluiten bij de bestaande
kwaliﬁcatiestructuur van het
beroepsonderwijs.

Regionale voorziening
met toeleverende scholen
Het toeleverende onderwijs bestaat uit
het vso, cluster drie ( lichamelijk gehandicapte, zeer moeilijk lerende en langdurig zieke jongeren) en cluster vier
(zeer moeilijk opvoedbare jongeren),
Praktijkonderwijs en AKA/mbo1.
Leerlingen uit cluster 1 en 2 van het vso
komen alleen voor de Werkschool in
aanmerking, daar waar de Werkschool
complementair kan zijn aan de voorzieningen van de school door het bieden
van praktijkervaring/arbeidsmarkttoeleiding. Het is aan te bevelen dat vso en
praktijkonderwijs in het laatste twee jaar
van hun reguliere opleiding een richting
introduceren die jongeren voorbereidt
op instroom in de regionale Werkschool.
Voor AKA/mbo1 is een voorselectie niet
mogelijk vanwege de korte duur van de
opleiding. Wel is belangrijk om in die
periode te werken aan arbeidsvaardigheden en beroepenoriëntatie. Het overgrote deel van de jongeren dat niet aan
de Werkschool wordt toegeleverd, kan
dan naar mbo2 doorstromen.

9

Samenvatting: Jongeren zonder startkwalificatie aan het werk

vanuit verschillende instellingen
worden aangesproken om telkens
voor een iets andere doelgroep stageof leerwerkplekken ter beschikking
te stellen.
5. De Werkscholen worden centraal
gecoördineerd, waardoor ‘best practices’ snel in alle regionale scholen
kunnen worden geïntroduceerd en
een uniforme aanpak / marketing
kan worden ontwikkeld naar de bedrijven met als doel om daar de stageen leerwerkplaatsen op te halen.
Op centraal niveau worden samenwerkingsverbanden afgesloten met
landelijke partijen waarvan iedere
regio proﬁteert. Te denken is aan:

Werkschool: brede voorziening
maar met de vraag als bottleneck
De uiteindelijke doelstelling van de
Werkschool is om voor alle leerlingen
zonder startkwaliﬁcatie die extra steun
nodig hebben de brug naar werk te zijn.
Maar vanzelfsprekend staat of valt de
Werkschool met de mogelijkheden
van de werkgevers om hun stage- en
leerwerkplekken ter beschikking aan
de Werkschool te stellen. Het aantal
van deze plekken is bepalend voor de
opnamecapaciteit van de Werkschool.
De Werkschool is vraaggericht; niet
vanuit keuze maar vanuit noodzaak!
Zolang het contingent stage- en leerwerkplekken niet groot genoeg is om alle
in aanmerking komende leerlingen van
de scholen te bedienen, moet er een
selectie plaatsvinden van de Werkschool.
Dat is onvermijdelijk. Immers op dit
moment lukt het net om voldoende
stage/leerplekken aan te bieden voor het
reguliere onderwijs, zoals blijkt uit de
Colo-barometer. Echter per sector en
regio zijn er verschillen tussen vraag en
aanbod. Selectie betekent echter niet dat
alleen ‘de beste’ leerlingen van de school
naar de Werkschool zullen doorstromen:
Leerlingen die naar een vervolgopleiding
kunnen doorgaan, komen niet in aanmerking voor de Werkschool.
Leerlingen die zonder extra steun, op
eigen kracht, na het voltooien van de
opleiding, een plek op de arbeidsmarkt
kunnen vinden, hebben de Werkschool
(en de toeleverende school) als intermediair naar de arbeidsmarkt niet nodig
en komen dus ook niet in aanmerking
voor plaatsing.
Selectie van de overige leerlingen vindt
niet eenzijdig plaats door de directeur
van de Werkschool. Er is sprake van
directe besprekingen en onderhandelingen tussen de Werkschool en de toeleverende school. Het ligt in de lijn der
verwachting dat de toeleverende school
een ‘package deal’ (een combinatie van
relatief zwak en sterk) wil sluiten met
de directeur van de Werkschool.

De directeur van de Werkschool zal zijn
eigen beoordeling moeten maken over de
kansrijkheid van iedere aangeboden leerling, want de vraag is leidend. Daar staat
tegenover dat de Werkschool wel uit een
breder pallet van maatregelen en expertise kan putten dan de individuele school
dat kan Wat kansarm is in de ogen van de
toeleverende school kan daardoor kansrijk worden gemaakt in de context van de
Werkschool.
Nogmaals, zolang het aantal stage- en
leerplaatsen kleiner is dan het aantal
potentiële deelnemers is wél selectie
noodzakelijk, die echter niet langs de –
voor de beoogde onderwijssoorten wel
erg relatieve – scheidslijnen sterk of
zwak lopen. Bovendien zullen de stageen leerwerkplaatsen naar tevredenheid
van de werkgevers moeten worden
vervuld. De kwalitatieve intermediaire
functie van de Werkschool komt tot zijn
recht als er één-op-één doorstroom is
tussen school, Werkschool en bedrijf.
Anders is het ‘eens maar nooit meer’
en snijden zowel de Werkschool als de
toeleverende scholen in eigen vlees.
Na de acceptatie van de leerling door de
Werkschool ligt deze verantwoordelijkheid geheel bij de Werkschool en heeft
de toeleverende school aan zijn arbeidsmarktverplichting voldaan. De Werkschool zelf wordt afgerekend op de plaatsing van leerlingen op stage- en
leerplaatsen.

Als regulier werk niet mogelijk is
De scholen zullen ook jongeren in de
geleding hebben voor wie de overgang
naar de arbeidsmarkt op korte termijn
niet tot de mogelijkheden behoort.
Voor deze groep is de Werkschool dus
ook geen alternatief. Het ontslaat de
maatschappij en de scholen niet van de
verplichting ook voor deze groep een
verantwoordelijkheid te nemen in de
vorm van toeleiding naar een beschermde werkomgeving of het aanbieden van
op individuele maat gesneden trajecten
en projecten. Regulier werk – ook met

10

Schaarse publieke middelen
Met publiek geld dient efﬁciënt en effectief te worden omgegaan: niet alleen in
tijden van crises maar ook daarbuiten.
De ﬁnanciering van de Werkschool dient
dan ook niet als een additionele voorziening te worden gezien en dus uit extra
middelen te worden betaald. Zij moet uit
herschikking van bestaande middelen
worden geﬁnancierd. Naar de bedrijven
toe is het noodzakelijk dat bestaande
voorzieningen die nu van toepassing zijn
voor ondernemingen die met Wajongers
aan de slag gaan ook gelden voor ‘Werkschooljongeren’. Dat geldt ook voor de
begeleiding door job coaches die door
het UWV worden ingezet en bestaande
re-integratiemiddelen. Daarnaast dienen
alle gedecentraliseerde voorzieningen
‘ontschot’ in het kader van de Werkschool te kunnen worden ingezet.
De Werkschool voorkomt immers een
beroep op Wajong-middelen, een beroep
op de gemeentelijke Wet Investeren in
Jongeren (WIJ) en mogelijkerwijs op
jeugdzorgvoorzieningen en re-integratiebudgetten. De grote ﬁnanciële winnaar
van een succesvolle regionale Werkschool
zijn de gemeenten (op termijn zou een
zij-instroom vanuit de Wet Werk en
Bijstand tot de mogelijkheden behoren).
Het is aan het kabinet om zorg te dragen
voor het ‘ontschotten’ van middelen.
Voor de onderwijsinstellingen betekent
dit dat bij de overdracht van leerlingen
naar de Werkschool de reguliere
ﬁnanciering met de leerling meegaat
(afhankelijk van de gerealiseerde
ontschotte regionale middelen).
De consequenties zijn dat leerlingen
niet in het laatst bekostigde leerjaar
van vso en pro kunnen worden over-

gedragen maar minimaal twee jaar daarvoor. Tevens zou er sprake moeten zijn
van een uniform, gemiddelde bijdrage
vanuit de reguliere ﬁnanciering, zodat
van een oneigenlijke sturing naar de
‘meest lucratieve schoolsoort’ geen
sprake kan zijn en ook de (uitgeﬁnancierde) AKA/mbo1-leerling meebekostigd wordt. Ook de bedrijven moeten van
te voren helder krijgen wat hun bijdrage
is in de kosten, want de investeringen
zijn hoog: bedrijven moeten extra kosten
in vorm van praktijkbegeleiding maken
omdat jongeren zonder startkwaliﬁcatie
in een ander tempo en op andere wijze
leren. Uiteindelijk gaat het om te leren
in de praktijk en dat de leerling zich
verschillende competenties eigen maakt.
Dit zal over het algemeen in de vorm
van stage gebeuren en soms in de vorm
van een tijdelijke leer-werkovereenkomst.

Een aantrekkelijk perspectief
Het kabinet streeft ernaar om jongeren
zo snel mogelijk naar werk, en niet in een
uitkeringsafhankelijke situatie, te brengen. Dat betekent preventief werken: de
brug naar werk moet al vanuit de school
worden geslagen. Het overgrote deel van
de jongeren onder het startkwaliﬁcatieniveau kan en wil werken. Maar deze
jongeren kunnen niet altijd zonder
gerichte en op de persoon toegesneden
steun op eigen kracht een arbeidsplek
veroveren. De bemiddeling naar werk
moet zo vroeg mogelijk worden ingezet:
niet na het beëindigen van de schoolperiode maar tijdens. Bij volledige uitrol
van het Werkschoolconcept met het
ontschot inzetten van regionale middelen, verwachten wij dat:

•

•

Het aantal stage- en leerwerkplaatsen
dat ter beschikking wordt gesteld aan
leerlingen onder startkwaliﬁcatieniveau sterk zal toenemen.
Daardoor steeds meer leerlingen die
op eigen kracht de stap naar werk niet
kunnen maken, werkervaring kunnen
opdoen in de Werkschool.

11

Samenvatting: Jongeren zonder startkwalificatie aan het werk

inzet van het huidige instrumentarium
– is voor deze groep jongeren (nog) geen
optie. Vanwege de andere doelgroep van
leerlingen en de andere afnemers is het
niet wenselijk deze groepen in de Werkschool met elkaar te vermengen. Dat
zou uiteindelijk ten koste gaan van het
volume aan stage- en leerwerkplaatsen.

•

•

•

•

•

De scholen zich kunnen concentreren
op hun leerdoelen en schaalvoordelen
kunnen behalen bij hun arbeidsopleiding.
Scholen als toeleverancier van de
Werkschool het onderwijs arbeidsmarktgerichter gaan inrichten,
waardoor het rendement van het
onderwijs toe zal nemen.
De efﬁciency van centrale en decentrale publieke middelen aanzienlijk
zal toenemen, doordat zij in samenhang kunnen worden ingezet.
Een sluitende aanpak voor alle jongeren met arbeidscapaciteit kan worden
gerealiseerd: of op eigen kracht of
via de Werkschool naar arbeid.
Ook de leerlingen die geen perspectief op werk hebben – en waarvoor de
Werkschool dus ook geen oplossing
biedt – op een effectievere manier
kunnen worden geholpen, doordat
de groep helder is afgebakend en
maatregelen dus gericht kunnen
worden ingezet.

De commissie beveelt aan om op korte
termijn een experiment van twee jaar
met minimaal vijf Werkscholen te
starten met als opdracht: creëer zicht
op werk voor leerlingen die dat anders
niet zouden hebben gehad. Vervolgens
kan de Werkschool in jaar 3 uitgerold
worden over alle 30 arbeidsmarktregio’s.
Uiteraard afhankelijk van de ervaringen
die in de praktijk zijn opgedaan.
De Werkschool is het structurele antwoord om een wezenlijk deel van de
jongeren aan de onderkant van de
arbeidsmarkt aan het werk te krijgen.
Invoering van de Werkschool:
• Biedt de jongere werk in plaats van
een uitkering. Om een beeld te geven:
uiteindelijk stroomt meer dan 70%
van de leerlingen van vso cluster 3,
ongeveer 35% van de leerlingen
van vso cluster 4 en ongeveer 45%
van de leerlingen van het praktijkonderwijs de Wajong in. De Werkschool zal deze uitstroom naar de

•

•

uitkering signiﬁcant verminderen.
Biedt de werkgever een gekwaliﬁceerde werknemer. Het bedrijfsleven
kampt met moeilijk vervulbare
vacatures. Mede door de vergrijzing
ontstaat er aan de onderkant van
de arbeidsmarkt werk. Daar is wel
gekwaliﬁceerd personeel voor nodig.
De Werkschool zal dit personeel
kunnen leveren.
Biedt de overheid meer rendement
met minder middelen. Op dit moment
worden alleen miljarden, geïnvesteerd
in de jongeren voor wie de Werkschool bedoeld is. De Werkschool zal
het rendement aanzienlijk verhogen.
Bovendien, de Werkschool kan budgettair neutraal worden ingevoerd.
Daarnaast is het op basis van een
voorzichtige inschatting mogelijk
om door ontschotte inzet van middelen in de domeinen onderwijs, zorg,
arbeidsmarkt en sociale zekerheid
een besparing te realiseren van
ten minste 20%. Het gaat om een
directe besparing. Op middellange
en lange termijn zullen de besparingen groter zijn. Van de Werkschool
zal een preventieve werking uitgaan:
werk bespaart een langdurige
uitkering.

Kritische succesfactoren
Voor een succesvolle invoering kent
de Werkschool een aantal kritische
succesfactoren:
• Werk is leidend. Het volume van
de Werkschool wordt bepaald door
het aantal beschikbare stage- en
leerwerkplaatsen.
• De Werkschool gaat uit van praktijkgericht leren. De Werkschoolleerling
leert door te werken.
• De Werkschool moet op alle fronten
die essentieel zijn in te toeleiding
van de jongere naar de arbeidsmarkt
de werkgever kunnen ontzorgen.
• De Werkschool moet op alle fronten
die essentieel zijn in te toeleiding
van de jongere naar de arbeidsmarkt
de jongere kunnen ontzorgen.

12

•
•

Samenvatting: Jongeren zonder startkwalificatie aan het werk

Hiervoor moet de Werkschool de
middelen, die hiervoor nodig zijn,
ontschot kunnen inzetten.
De Werkschool moet een goede en
onafhankelijke positie hebben tussen
onderwijs en bedrijfsleven. De Werkschool moet ook vanuit een uniforme
kwaliteitsstandaard werken. Hiervoor
is de franchiseformule met Werkscholen en Werkmaatschappij het
antwoord.

13

1.
Inleiding

1.
Inleiding
Een groot aantal jongeren is niet in staat een startkwalificatie te
behalen, mist in de huidige leerlijnen van het onderwijs de aan­
sluiting met de arbeidsmarkt en wordt in plaats van duurzaam economisch zelfstandig duurzaam uitkeringsafhankelijk. De commissie
constateert dat voor, tijdens en na de economische crisis de werkloosheid binnen deze groep te hoog is. Zonder additionele begeleiding bereiken deze jongeren niet de arbeidsmarkt. Er is een betere
toeleiding van onderwijs naar arbeidsmarkt nodig.
Doelstelling van de Werkschool is om deze toeleiding vorm te geven
en zo de overstap naar de arbeidsmarkt voor deze jongeren te
vergemakkelijken. De doelgroep van de Werkschool is de groep
jongeren die niet in staat is via de bestaande trajecten de arbeidsmarkt te bereiken. Dat wil niet zeggen dat een beroepskwalificatie
voor deze doelgroep niet haalbaar is. De stap naar de arbeidsmarkt
kan door deze jongeren niet worden genomen via de bestaande
scholingstrajecten.
De minister van OCW heeft namens het kabinet de commissie
gevraagd het concept van de Werkschool nader uit te werken.
Meer specifiek dient de commissie een antwoord te geven op
de volgende hoofdvragen:
1. Welke doelgroep bedient de Werkschool?
2. Hoe wordt de Werkschool vormgegeven?
3. Welke kwalificaties worden op de Werkschool behaald?
4.	Wat voor infrastructuur is nodig om succesvol naar de
arbeidsmarkt toe te leiden?
5.	Hoe wordt de Werkschool gefinancierd en welke
randvoorwaarden zijn verder noodzakelijk?

16

1. Inleiding

Aandachtspunten voor de commissie zijn:
	De Werkschool moet een duurzame en integrale oplossing
bieden. Gewaakt moet worden voor een nieuwe loot in het woud
van al bestaande voorzieningen. De Werkschool moet wezenlijk
iets toevoegen en bij voorkeur integreren.
	Bundeling in doelgroep kan het concept versterken, maar
tegelijkertijd wordt van de Werkschool dan wel gevraagd om met
een grote diversiteit aan problemen en doelgroepen om te gaan.
	De commissie dient te onderzoeken of de Werkschool budgettair
neutraal kan worden ingevoerd.
De commissie ziet dat Nederland in een economische crisis
verkeert. Een crisis die ingrijpende gevolgen zal hebben op
de middelen die van overheidswege ingezet kunnen worden.
Meer doen met minder is hierbij het devies. Dit vergt creativiteit
en ondernemerschap. Of zoals Albert Einstein ooit verwoordde:
‘We can’t solve problems by using the same kind of thinking we
used when we created them.’
De commissie heeft een aantal gesprekken gevoerd met mensen
die zich professioneel bezig houden met arbeidsmarkt, onderwijs
en (jeugd-)zorg om vanuit verschillende invalshoeken de contouren
van de Werkschool scherp te krijgen. Daarnaast heeft een aantal
partijen op eigen initiatief hun standpunt ingebracht bij de
commissie. Bij het opstellen van dit advies heeft de commissie
deze standpunten betrokken. In bijlage 3 is een overzicht te
vinden van partijen/personen die geconsulteerd zijn.

17

2.
Analyse

2.1 Onderwijs
2.1.1 Een heterogene doelgroep
De onderwijssoorten
De Werkschool richt zich op jongeren
die in de bestaande leerlijnen de aanslui­
ting met de arbeidsmarkt missen, terwijl
aansluiting wel mogelijk is met additio­
nele begeleiding. De problemen/beper­
kingen van de jongeren kennen een grote
heterogeniteit. Gemeenschappelijk is
dat de jongeren door hun beperkingen
en problemen niet in staat zijn een start­
kwalificatie te halen en daardoor een
grote afstand hebben tot de arbeids­
markt. De overlap in doelgroep is ook
zichtbaar in de regionale verdeling van
het aantal leerlingen pro, vso en mbo1.
Een globaal beeld laat zien dat in Gronin­
gen het aantal leerlingen in het speciaal
onderwijs bijvoorbeeld relatief laag is,
terwijl het aantal leerlingen in het pro
en mbo1 juist relatief hoog is. In de
omgeving Eindhoven is juist het aantal
leerlingen in het speciaal onderwijs
relatief hoog, en het aantal leerlingen
in het praktijkonderwijs relatief laag.
De commissie richt zich dan ook op de
onderwijssoorten waar deze aansluiting
problematisch is, maar geenszins on­
mogelijk. Het gaat dan primair om de
onderwijssoorten die niet opleiden tot
startkwalificatieniveau (een diploma
mbo2, havo of vwo is een startkwalifi­
catie), te weten:

•
•
•
•
•

Voorgezet speciaal onderwijs (‘vso’):
Cluster 1
Cluster 2
Cluster 3
Cluster 4

Circa 33.000 jongeren met een beper­
king volgen onderwijs in het voort­
gezet speciaal onderwijs. Het vso geeft
onderwijs aan leerlingen tot 20 jaar.
Indien nodig kan de Onderwijsinspec­
tie het onderwijs telkens met één jaar
ontheffing verlenen, waardoor het

voor sommige leerlingen mogelijk is
ook na hun 20e in het vso te zitten.
De beperkingen van deze jongeren zijn
zeer divers. Het betreft onder andere
meervoudig gehandicapten jongeren,
zeer moeilijk lerende jongeren en
jongeren met een gedragsprobleem.
De mogelijkheden van de jongeren
lopen vanwege het verschil in beper­
king sterk uiteen. Een globale inschat­
ting laat zien dat een deel van de
jongeren in staat is om met de juiste
begeleiding een regulier diploma te
halen (circa 25 – 30 %), een deel van
de jongeren zal zonder diploma de
arbeidsmarkt kunnen betreden (circa
40-50%), en een deel van de jongeren
zal vanwege zijn beperking niet in
staat zijn een diploma te behalen of
te participeren op de arbeidsmarkt
(circa 25-30%). Grote uitdaging voor
het speciaal onderwijs is om de groep
jongeren die niet in staat is een regu­
lier diploma te behalen, direct naar de
arbeidsmarkt te begeleiden. Een deel
van de scholen heeft deze focus op
arbeidstoeleiding al in hun onderwijs
aangebracht, een ander deel staat
hierin nog in de beginfase.
De commissie richt zich vooral op
cluster 3 (lichamelijk gehandicapte
kinderen, zeer moeilijk lerende kinde­
ren - ZMLK- en langdurig zieke kinde­
ren met een lichamelijke handicap,
of meervoudig gehandicapte kinderen
die één van deze handicaps hebben)
en cluster 4 (zeer moeilijk opvoedbare
kinderen - ZMOK - langdurig zieke
kinderen anders dan met een lichame­
lijke handicap en kinderen in scholen
met aan pedologische instituten).
Jongeren uit cluster 1 (visueel gehandi­
capte kinderen of meervoudig gehan­
dicapte kinderen met een visuele
handicap) en cluster 2 (dove of slecht­
horende kinderen, kinderen met
ernstige spraakmoeilijkheden of
meervoudig gehandicapte kinderen
die één van deze handicaps hebben)
hebben primair een fysieke beperking.
Dit zegt niets over intelligentie of

20

•

praktijkonderwijs (‘pro’)

Circa 27.000 jongeren volgen onderwijs
in het praktijkonderwijs. Het praktijk­
onderwijs geeft onderwijs aan leerlin­
gen tot 18 jaar. Indien nodig kan de
Onderwijsinspectie twee maal het
onderwijs telkens met één jaar onthef­
fing verlenen, waardoor het voor som­
mige leerlingen mogelijk is om tot het
20e jaar praktijkonderwijs te volgen.
Deze jongeren zijn moeilijk lerend (IQ
tussen de 55 en 80) en zijn in principe
niet in staat om een startkwalificatie te
behalen. Het praktijkonderwijs heeft
daarom de wettelijke opdracht om
direct op te leiden voor de arbeids­
markt. De laatste jaren is een tendens
zichtbaar dat jongeren na het verlaten
van het praktijkonderwijs toch probe­
ren een mbo 1 diploma te behalen.
Een aantal van hen slaagt hierin, een
groot aantal echter ook niet. Ook
wanneer de leerling er wel in slaagt
een mbo1 of 2 diploma te behalen, is
het risico groot dat de leerling vervol­
gens de stap naar de arbeidsmarkt
niet zonder begeleiding kan maken.
Het praktijkonderwijs heeft zich de
afgelopen jaren steeds beter ingericht
in de arbeidsmarkttoeleiding van deze
groep jongeren en hiervoor expertise
opgebouwd. Wel is de afstand tot de
arbeidsmarkt van praktijkschoolleer­
lingen groter dan van mbo-leerlingen.
Ook zijn er grote regionale verschillen
in het praktijkonderwijs als het gaat
om het rendement van arbeidsmarkt­
toeleiding. Op dit moment is het prak­
tijkonderwijs een grote toeleverancier
van de Wajong.

•

Middelbaar beroepsonderwijs
(‘mbo’):
• Arbeidsmarktgekwalificeerd
Assistent (‘AKA’)
• Niveau 1: assistent beroepsbeoefe­
naar (geen startkwalificatie)

Circa 24.000 jongeren volgen onder­
wijs in het mbo1/AKA. De instroom
in het mbo1/AKA is drempelloos.
Dit betekent dat jongeren die in het
voortgezet onderwijs geen diploma
gehaald hebben toch het mbo in kun­
nen stromen. Ook oud leerlingen uit
het vso en Praktijkonderwijs behoren
tot de populatie van het mbo1/AKA.
De uitval in het mbo1/AKA is groot.
Een groot deel van de deelnemers
haalt geen mbo1 diploma (percentage
vsv’ers in bol1: 33,4 % en bbl1 39,5%,
voorlopige cijfers 2008-2009), en een
nog lager percentage is vervolgens
in staat om een startkwalificatie te
behalen. In het mbo1 komt veel sociale
problematiek samen. Vanwege de
drempelloze instroom in het mbo zijn
er in mbo2 vooral bij ongediplomeer­
den problemen in de aansluiting met
de arbeidsmarkt

•

De REA-instituten

Er bestaan vijf REA-scholingsinstitu­
ten die scholing verzorgen voor Wa­
jongers met ernstige scholingsbelem­
meringen met als doel plaatsing op de
arbeidsmarkt. Met ingang van januari
2006 heeft de minister van SZW een
vorm van marktwerking voor deze
instituten in het leven geroepen.
De REA-instituten, maar ook andere
private aanbieders, kunnen elk jaar
een subsidieverzoek bij het UWV in­
dienen voor het scholen van Wajon­
gers. Hoewel tot op heden elk jaar
alleen de REA-instituten de subsidie
kregen toegekend, vrezen de REAinstituten vanwege de gekozen finan­
cieringssystematiek voor hun voort­
bestaan en het daardoor verloren gaan
van de door hen opgebouwde expertise.

21

2. Analyse

leervermogen. Vaak is er echter bij
deze jongeren meer aan de hand dan
alleen de aanwezigheid van de fysieke
beperking. De jongeren uit cluster 3
en 4 hebben vaak te maken met multi­
problematiek die, hetzij aangeboren,
hetzij later ontstaan is en hen beperkt
de arbeidsmarkt te betreden.

Deze bestaansonzekerheid ligt ten
grondslag aan de wens van de REAinstituten om onder het OCW-domein
te worden gebracht. De gezamenlijke
REA-instituten begeleiden jaarlijks
ongeveer 400 deelnemers. Het budget
dat hier bij hoort bedraagt ongeveer
13,3 miljoen. In 2009 en 2010 hebben
de REA instituten € 2,5 miljoen extra
financiering ontvangen.

De commissie laat het vmbo expliciet
buiten de reikwijdte van haar opdracht.
Het vmbo heeft als opdracht op te leiden
tot startkwalificatieniveau. Dat neemt
niet weg dat er vmbo-leerlingen zijn
die in de praktijk de aansluiting met de
arbeidsmarkt missen en ook niet in staat
zijn door te stromen naar een hoger
onderwijsniveau. Deze leerlingen horen
in dat geval thuis in het praktijkonder­
wijs of – zij het in mindere mate – het
vso. De commissie beveelt daarom wel
aan om een scherpe selectie aan de poort
te houden van het vmbo en een goede
aansluiting tussen vmbo en praktijk­
onderwijs te borgen voor die jongeren
die niet in staat zijn het vmbo met goed
gevolg af te ronden.

2.1.2 Variatie in duur, volume en
bekostiging
De duur, populatie en bekostiging van
deze onderwijssoorten varieert sterk.
> zie schema 1 op pagina 23

2.2 Uitkering in plaats van werk
De jongeren waar het in dit advies over
gaat lopen het risico de aansluiting met
de arbeidsmarkt te missen. Dat betekent
dat een aantal van deze onderwijssoorten
direct of indirect grote toeleveranciers
zijn van overheidsuitkeringen. De com­
missie constateert dat er weinig bekend
is over de uitstroom van jongeren uit
het onderwijs en de mate waarin deze
jongeren in staat zijn direct dan wel
indirect duurzaam economisch zelfstan­
dig te worden.

Er is, mede op basis van gegevens van
het UWV, wel het een en ander bekend
over de instroom in de Wajong. De door­
stroom van onderwijs naar Wajong
wordt in onderstaand schema weer­
gegeven. Ook vanuit de andere onder­
wijssoorten is er instroom in de Wajong.
Deze instroom is echter van een margi­
naal karakter.
Met de aanpassing van de Wajong
(per 01-01-2010) en de gemeentelijke
verantwoordelijkheid die is vastgelegd
in de WIJ, is er nog onduidelijkheid
over hoe de groep schoolverlaters nu
doorstroomt. Over de effecten van de
nieuwe Wajong is nog onvoldoende
bekend om daar een uitspraak over te
kunnen doen.
> zie schema 2 op pagina 25

Op 1 oktober 2009 werd de Wet investe­
ren in jongeren (WIJ) ingevoerd. Deze
wet verplicht gemeenten om jongeren
tot 27 jaar die zich melden voor een
uitkering een aanbod te doen op het
gebied van (door-)leren, werken of een
combinatie van beide. Dit is een inge­
wikkelde opgave voor gemeenten, omdat
zij (bijna niet) over dit aanbod gaan en
afhankelijk zijn van anderen (werkgevers
en onderwijs).
Op 1 januari 2010 is de nieuwe Wajong
ingevoerd. Deze wet richt zich op jong­
gehandicapten. De nieuwe Wajong be­
oogt ten opzichte van de oude Wajong
een springplank te zijn in plaats van
een vangnet: waar eerst inkomensonder­
steuning centraal stond, gaat het nu om
het vinden en behouden van werk en
de ondersteuning die hiervoor nodig is.
Maar daarmee is het vangnet voor een
groot deel van de Wajong-gerechtigden
weggevallen. Daarbij moet bedacht
worden dat Wajongers geen arbeidsver­
leden hebben en daardoor een zeer grote
afstand tot de arbeidsmarkt hebben ten
opzichte van andere uitkeringsgerech­
tigden. De kans om uit de Wajong te
stromen is aanzienlijk lager dan de kans
om uit andere uitkeringen te stromen.

22

schema 1
Huidige onderwijsbeskostiging per jaar per leerling
aantal leerlingen per jaar
bron: Kerncijfers OCW 2005-2009

1 BOL

4.100

€ 7.400

11.000

€ 7.400

Basis

Onderwijsvorm

AKA BOL

€ 5.000

Kader

LWOO

250 € 31.500

REC 2

2.200 € 17.500

12-13

13.000 € 16.500
18.000 € 13.500

13-14

REC 3
REC 4

Speciaal
onderwijs

REC 1

14-15

16-17

17-18

18-19

19-20

27.000 € 12.000

15-16

PRO

PRO

VSO
20-21

Leeftijd

Basisonderwijs

€ 5.000

MBO 1/AKA

9.200

Gemengd

23

-12

MBO 2

1 BBL

AKA BBL

Theoretisch

MBO 3

VMBO
Onderbouw

MBO

MbO 4

Het UWV – de uitvoerder van de Wajong
- constateerde in 2007 al: ‘Jonggehandi­
capten stromen vooral in als ze jong zijn,
vaak direct van school. School of studie
is daarom een belangrijke herkomst­
categorie. Deze categorie is vooral van
belang omdat het aantal leerlingen op de
schooltypes met veel jonggehandicapten
(het praktijkonderwijs (pro)) en het
voorgezet speciaal onderwijs (vso)) de
laatste jaren sterk toeneemt. Niet alleen
school als herkomsttype is dus van
belang maar ook het schooltype.’ Er is
volgens het UWV weinig reden om aan
te nemen dat het actuele beeld sterk is
gewijzigd. In hetzelfde onderzoek stelt
het UWV: ‘We hebben vastgesteld dat
de instroom van de Wajong vooral toe­
neemt vanwege de toenemende door­
stroom vanuit de Bijstand (inclusief
indirecte invloed), de stijgende instroom
vanuit het vso/pro en een toenemende
instroom van jongeren met vooral autis­
tisch spectrumstoornissen. (…) Ook het
aantal leerlingen op het vso/pro blijft
stijgen (de laatste twee jaar met bijna
10% per jaar) [NB de afgelopen jaren
groeit het praktijkonderwijs niet meer].
Omdat deze groep ruim 40% van de
instroom uitmaakt, leidt een stijging
van het aantal leerlingen met 10% tot een
toename van circa 4%.’ Over het profiel
van de Wajonger zegt het UWV dat ‘de
gemiddelde Wajonger niet iemand is
met een lichamelijke aandoening die is
aangewezen op een rolstoel, maar iemand
met een verstandelijke beperking of
andere ontwikkelingsstoornis, of met
een psychische problematiek. Deze zijn
samen goed voor 85% van de instroom
in 2006.’

2.3
Arbeidsmarkt
2.3.1 Kerncijfers arbeidsmarkt
In 2009 bedroeg de totale Nederlandse
beroepsbevolking bijna 8 miljoen men­
sen, waarvan iets meer dan 900.000
jongeren in de leeftijd 15-25 jaar. Van de
totale beroepsbevolking zijn 377.000
mensen werkloos, een percentage van
4,8% op de totale beroepsbevolking.
Binnen de leeftijdsgroep 15-25 jaar ligt
dit percentage ruim tweemaal zo hoog,
op 11%. 99.000 van de 900.000 jongeren
zijn werkloos. Het Kabinet verwacht in
de Miljoenennota 2011 dat de werkloos­
heid in zowel 2010 als 2011 oploopt tot
5,5% (circa 435.000 personen).
Actuele cijfers van UWV en CBS laten het
volgende zien:
• In september 2010 (gegevens UWV):
• Aantal Niet Werkende Werkzoe­
kenden (NWW’ers; bij UWV inge­
schreven werkzoekenden van 15-64
jaar zonder werk of minder dan 12
uur per week werkzaam): 488.200,
waarvan 116.000 ongeschoold
• 270.000 mensen in de WW
• In augustus 2010 (gegevens CBS):
• 396.000 Werkloze Beroeps Bevol­
king (WBBérs; personen van 15-64
jaar zonder werk of minder dan 12
uur per week werkzaam die direct
beschikbaar zijn voor de arbeids­
markt en actief naar werk zoeken
• 340.000 mensen in de WWB
Startkwalificatie
In totaal kent Nederland ongeveer 2
miljoenen jongeren in de leeftijdscate­

Beroepsbevolking

Werkloze
beroepsbevolking

Werkloosheids­
percentage

15-25 jaar

902.000

99.000

11,0%

15-65 jaar

7.846.000

377.000

4,8%

24

schema 2
Uitstroom per jaar
Instroom in Wajong (2008) en werk
bron: UWV onderzoek ‘De groei van de Wajongstroom’ (2007-2008)

Basisonderwijs

AKA BOL

4.300

Kader

MBO 1/AKA

3.800

5.300

Diploma

1 BOL

Uitval

3.200

Onderwijsvorm

Gemengd

MBO 2

1 BBL

AKA BBL

Theoretisch

MBO 3

VMBO
Onderbouw

MBO

MBO 4

Basis

6.000

REC 1+2

500

REC 3

2600

REC 4

3400

1.400

PRO

Speciaal
onderwijs

Doorstroom

PRO

3.200

700

2.200
200

260

1.500

Direct

VSO

200

1.700

LWOO
Werk
opleiding
anders

1.400

25

-12

12-13

13-14

14-15

15-16

16-17

17-18

1.000
REC 4

PRO

18-19

40

400

REC 1+2

REC 3

19-20

20-21

Leeftijd

Indirect

(Deels) WAJONG

gorie 15 tot 25 jaar. 185 duizend van deze
jongeren (9 %) zat in 2009 niet meer op
school en was ook niet in het bezit van
een startkwalificatie, zo blijkt uit gege­
vens van CBS. De werkloosheid onder
deze groep is gemiddeld bijna tweemaal
zo hoog als van jongeren die wel een
startkwalificatie bezitten. Zo lag in 2009
de werkloosheid onder jongeren zonder
startkwalificatie op bijna 12%, tegen
bijna 7% onder jongeren met startkwali­
ficatie. Deze 2:1-verhouding is het afgelo­
pen decennium tamelijk stabiel gebleven,
ondanks conjuncturele schommelingen.
> zie schema 3 op pagina 27

Onderkant arbeidsmarkt
Van alle werkzoekenden is 24% laagop­
geleid: zij hebben hoogstens een vmbodiploma. In het onderzoek ‘Minder werk
voor laagopgeleiden?’ heeft het SCP
onderzocht hoe de arbeidsmarkt zich de
afgelopen twintig jaar heeft ontwikkeld
voor laagopgeleiden (hoogstens vmbodiploma of gelijkwaardig) en wat de
verwachtingen zijn voor de toekomstige
vraag naar laaggeschoolde arbeid.
Ongeveer 8% van de totale werkgelegen­
heid bestaat uit elementaire banen (hier
is geen opleiding voor nodig) en 22% van
de totale werkgelegenheid bestaat uit
banen waarvoor een opleiding op vmboniveau nodig is. Het aandeel laagopge­
leiden is de afgelopen decennia sterker
gedaald dan het aandeel laaggeschoolde
banen. Dat betekent dat er in principe
voldoende banen zouden moeten zijn
voor deze groep. Het beroepsniveau van
laagopgeleiden daalde wel: ze hebben
vaker dan vroeg een baan op het laagste
niveau (elementair werk).

•

•

Het aandeel laaggeschoold werk is
de afgelopen twintig jaar constant
gebleven. Hoewel de verwachtingen
ten aanzien van de toekomst volgens
het SCP uiteen lopen lijkt de aard van
laaggeschoold te gaan veranderen:
(door mechanisering) zal er minder
agrarisch en technisch/industrieel/
ambachtelijk werk zijn;

•

(Door vergrijzing) zal er meer vraag
naar laag geschoold verzorgend
personeel (alfahulp, thuishulp A).

2.3.2 Relevante ontwikkelingen
De commissie identificeert een aantal
ontwikkelingen die betekenisvol zijn
voor het Werkschoolconcept:
1. Vraag naar andere competenties
van personeel
2. Uittreding babyboomgeneratie
3. Vergrijzing
4. Gevolgen huidige crisis
5. Arbeidsmarktdiscrepanties
1: Vraag naar andere competenties van
personeel
Voor een deel van de jongeren met
ontwikkelingsstoornissen en gedrags­
problematiek is routinewerk zonder
werkdruk het meest geschikt. Dit botst
met de ontwikkelingen die de Neder­
landse economie de afgelopen decennia
heeft doorgemaakt richting een kennisen diensteneconomie, met meer auto­
nomie voor de werknemer, (een zekere
mate van) verandering, strakkere dead­
lines en de vervanging door technologie
bij de uitvoering van routinetaken.
Daarnaast wordt van de moderne werk­
nemer meer sociale vaardigheden
verwacht, als gevolg van kennisdeling,
meer communicatie/-samenwerking
en impliciete regels en verwachtingen.
Deze trend, waarop ondermeer de SER
heeft gewezen in haar advies ‘De winst
van maatwerk’, zorgt voor een toegeno­
men belang van arbeidsmarkttoeleiding.
2: Vergrijzing
De verandering in bevolkingsopbouw
(vergrijzing) legt een groter beslag op
het werkende deel van de beroepsbevol­
king en dit beslag zal de komende jaren
(gezien het grote aantal 40- tot 65-jari­
gen) alleen maar toenemen. Dit maakt
het van belang dat er zoveel mogelijk
mensen aan het werk zijn.

26

schema 3
Werkloosheidspercentage
Jongeren 15-25 jaar met en zonder startkwalificatie

0%

2%

4%

6%

8%

10%

12%

14%

16%

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

bron: CBS

27

3: Uittreding babyboomgeneratie
Met de verandering van de bevolkings­
opbouw zal ook de samenstelling van
de beroepsbevolking veranderen.
De beroepsbevolking is de afgelopen tien
jaar naar verhouding ouder geworden
(zoals blijkt uit onderstaande grafiek).
Een fors percentage van de beroepsbe­
volking zit in de leeftijdscategorie 55 tot
65 jaar (de babyboomgeneratie) en zal
de komende jaren met pensioen gaan.
Van de jongere generaties wordt verwacht
dat ze de plekken gaan overnemen.
Hiertoe moeten deze generaties wel
voldoende geëquipeerd zijn.
> zie schema 4 op pagina 29

4: Gevolgen huidige crisis
Vooral de groep lager opgeleiden zal op
de langere termijn de gevolgen ervaren
van de economische crisis. In de woorden
van de OECD (2010):
‘Since the risk of being unemployed in difficult
economic times is typically greater for less
educated individuals, it is for this group that
cyclical unemployment can become a market
nor actively seeking employment.
Once individuals are out of the labour force for
an extended period, it is, in many instances,
difficult for them to re-enter because of skill
obsolescence, deteriorating incentives to seek
employment, and other barriers to labour
market re-entry. Many jobs that are lost will
not reappear once the economy returns to
growth, particularly in the lower skills segment.’

5: Discrepanties op de arbeidsmarkt
In de Arbeidsmarktanalyse 2010 stelt
het RWI voor de situatie in Nederland:
‘Veel zorg moet uitgaan naar de onder­
kant van de arbeidsmarkt, waar een
groot maatschappelijk probleem dreigt
te ontstaan. Er zijn voldoende onge­
schoolde banen en deze nemen ook niet
in aantal af. De arbeidsmarktanalyse laat
zien dat ongeschoolde werknemers
echter worden verdrongen door werk­
nemers met een opleiding op of rond
startkwalificatieniveau.’ En: ‘Daarnaast
is het van belang om gerichte maatrege­

len in te zetten voor deze groepen laagen ongeschoolden en voor die groepen
wier loonwaarde te laag ligt om aan een
reguliere baan te komen, de komende
jaren sterker aanwezig dan ooit. Zonder
extra ondersteuning is werk voor ieder­
een immers een illusie. Ondanks tal van
subsidiemaatregelen (…) bleven groepen
laaggeschoolden, ouderen, gedeeltelijk
arbeidsgeschikten en jongeren uit bij­
voorbeeld het voortgezet speciaal onder­
wijs ook in een periode van grote krapte
op de arbeidsmarkt zonder werk. (…)
De RWI pleit er in dit verband voor om
(…) ook marktpartijen meer te betrekken
(in publiekprivate samenwerking) om
gebruik te maken van het instrumenten­
palet dat aanwezig is. Dat betekent geen
nieuwe maatregelen en voorzieningen
op hetgeen er al is stapelen, maar eerder
het bestaande toegankelijker en aan­
trekkelijker maken voor werkgevers en
alle (groepen van) werkzoekenden.’
De toekomstige arbeidsmarkt stelt nieu­
we eisen aan werkgevers en werkenden.
Zo vraagt de grotere internationale
concurrentie om innovatieve manieren
om de arbeidsproductiviteit te vergroten,
bijvoorbeeld door slimmer werken en
door technische innovatie. Door struc­
tuurverschuivingen zullen er meer
dienstverlenende functies zijn. Mede
daardoor zal laaggeschoold werk naar
verwachting niet verdwijnen.
De kwantitatieve en kwalitatieve discre­
panties op de arbeidsmarkt zullen voor­
doen, ongeacht het opleidingsniveau.
Hoewel een krapper wordende arbeids­
markt (deels door vergrijzing) meer
baankansen biedt, ook voor lager op­
geleiden, blijven binnen sectoren of in
regio’s personeelsoverschotten of -tekor­
ten bestaan. Voor lager opgeleide en
kwetsbare jongeren kunnen arbeids­
marktdiscrepanties gepaard gaan met
hoge werkloosheid en langdurige uit­
keringsafhankelijkheid. Het laagopge­
leid zijn is een belangrijke risicofactor,
ofschoon werk aan de onderkant van

28

0

500

1000

1500

2000

2500

30 Sept. 2005 tot 29 Sept. 2006

26 Sept. 2003 tot 24 Sept. 2004

28 Sept. 2001 tot 27 Sept. 2002

24 Sept. 1999 tot 29 Sept. 2000

29 Sept. 2006 tot 28 Sept. 2007

24 Sept. 2004 tot 30 Sept. 2005

27 Sept. 2002 tot 26 Sept. 2003

29 Sept. 2000 tot 28 sept. 2001

schema 4
Arbeidsdeelname totale bevolking naar leeftijd en geslacht; stromen

bron: Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen 22-9-2010

55 tot 65
jaar

45 tot 55
jaar

35 tot 45
jaar

25 tot 35
jaar

15 tot 25
jaar

75 jaar
en ouder

65 tot 75
jaar

0 tot 15
jaar

x 1000 personen

29

de arbeidsmarkt niet verdwijnt.
Het is daarom des te belangrijker dat
jongeren ondersteuning krijgen om
voldoende productief te worden en
daarmee werken aan hun toekomstige
positie op de arbeidsmarkt.

2.4.
Het werkgeversperspectief
Ervaringen van werkgevers
Zonder gemotiveerde werkgevers komen
deze jongeren nooit aan het werk. Er is
onderzoek verricht naar de motivatie en
drempels van werkgevers om jongeren
aan te trekken in het kader van beroeps­
praktijkvorming. Werkgevers zijn veelal
gemotiveerd vanwege:

•
•
•
•

een persoonlijke of levensbeschouwe­
lijke overtuiging;
het streven naar maatschappelijk
verantwoord ondernemen;
het economisch-pragmatische
motief;
een combinatie van bovenstaande
motieven.

Van de werkgevers heeft meer dan
90 procent goede ervaringen met
Wajong’ers en AKA-jongeren. AKAleerlingen zijn volgens leerbedrijven
prima inzetbaar: 88% geeft aan voldoen­
de werkzaamheden voor een AKAstagiair(e) te hebben en 51 % is van
mening dat een gediplomeerde AKAstagiaire voldoende inzetbaar is.
Werkgevers die ervaring hebben met
de doelgroep noemen Wajongers over
het algemeen zeer gemotiveerd en en­
thousiast. Maar uit een peiling van
Kenniscentrum CrossOver onder
P&O’ers en HRM’ers blijkt ook dat ‘extra
aandacht en extra tijd (…) de meest
genoemde overwegingen [zijn] om geen
Wajongere in dienst te nemen. Geld
speelt hierin een veel mindere rol.’

In een recente internationale vergelij­
king van Kenniscentrum CrossOver valt
te lezen (Een schets van het buitenland,
Kenniscentrum CrossOver, 2010):
‘Werkgevers zijn over het algemeen
niet zomaar bereid om iemand met een
beperking aan te nemen. Als eerste is het
van belang dat ze voldoende informatie
krijgen over de betekenis voor het func­
tioneren in de werksituatie als ze een
jongere met een beperking aannemen.
Als ze vervolgens door externen worden
ondersteund in het aannemen en bege­
leiden van de jonge werknemer met een
beperking, vergroot dit de kans op aan­
name. Met andere woorden, als „hen
de zorgen uit handen wordt genomen’,
zullen werkgevers eerder geneigd zijn
om over de streep te gaan. Als ze boven­
dien worden gecompenseerd voor de
eventuele lagere productie van de jonge
werknemer met een beperking, vergroot
dit wederom de kans op aanname.
Werkgevers zijn ook gebaat bij een groter
arsenaal aan contractvormen, voor al
hun werknemers, dus ook voor de jonge
werknemer met een beperking.’ Ook het
CPB constateerde in 2007 dat er een
informatieprobleem is met betrekking
tot de productiviteit. Werkgevers,
Wajongers en hun begeleiders hebben
geen scherp beeld van de mogelijkheden
en de productiviteit van de Wajonger.
Belangrijke randvoorwaarden voor
werkgevers zijn:
• de betreffende jongere moet over
bepaalde werknemersvaardigheden
beschikken. Het ontbreken van een
zeker niveau van dergelijke vaardig­
heden vergroot het risico op uitval;
• er moeten mogelijkheden zijn voor
aansturing en begeleiding bij de
uitvoering van werkzaamheden;
• werkgevers moeten goed inzicht
hebben in de (on-)mogelijkheden
van de kandidaat
• werkgevers moeten inzicht hebben
in de voorzieningen en overtuigd zijn
van de duurzame beschikbaarheid
daarvan;

30

•

Interne en externe begeleiding van de
kandidaat moeten goed op elkaar zijn
afgestemd.

Bedrijven zijn vooral op zoek naar duide­
lijkheid. Door de vele experimenten
zien ze door de bomen het bos niet meer.
Onderstaand overzicht van Edunova
geeft een niet uitputtend beeld van
processen die in het onderwijs lopen op
het snijvlak ‘onderwijs/arbeidsmarkt’.
> zie schema 5 op pagina 33

Tenslotte is het belangrijk om te consta­
teren dat jongeren niet altijd in staat zijn
om een regulier diploma te halen. In het
huidige systeem betekent dit dat deze
jongeren per definitie minder kansen
op de arbeidsmarkt hebben omdat ze
„niet gekwalificeerd zijn. Het officieel
niet gekwalificeerd zijn, wil niet zeggen
dat de jongere niet geschikt is om deel te
nemen aan het reguliere of beschermde

Ervaringen van leerbedrijven
Bedrijven willen een volwaardige samen­
werkingspartner van het onderwijs zijn.
Door het gebrek aan communicatie
en informatie-uitwisseling tussen leer­
bedrijf, leerling en school hebben de
leerbedrijven geen duidelijk beeld van
de oorspronkelijke structuur van de
samenwerking tussen school en leer­
bedrijf: ‘wie behoort wat nu precies te
doen?’ Een derde deel van de leerbedrij­
ven geeft dan ook aan dat de duidelijk­
heid qua verantwoordelijkheids- en
taakverdeling tussen bedrijf en school
een knelpunt is. Bedrijven ervaren dat
zij onnodige tijd besteden aan het bege­
leiden van het leerproces van leerlingen,
ten gevolge van de onvolledige voor­
bereiding, gebrekkige samenwerking en
grote verschillen tussen scholen.
De leerbedrijven zijn er van overtuigd
dat de wil tot samenwerken er aan de
kant van de school, bij de docenten,
zeker is. Maar deze wil loopt in de prak­
tijk stuk op allerlei praktische en organi­
satorische zaken. De leerbedrijven geven
aan het gevoel te hebben dat de scholen
een gelijkwaardige samenwerking met
leerbedrijven qua tijd en organisatie
eigenlijk niet goed aan kunnen: ‘te wei­
nig geld, te weinig tijd, teveel verande­
ring… de scholen zijn murw’ (Uit: Det­
mar & De Vries, Beroepspraktijkvorming
in het mbo, ervaringen van leerbedrijven,
2009).

Meer uniformiteit tussen onderwijs­
instellingen in de vormgeving BPV en
inhoud van het onderwijs is noodzake­
lijk. De diversiteit en verschillen tussen
onderwijsinstellingen en onderwijssoor­
ten zorgen voor een onwerkbare situatie

31

2. Analyse

Werkgevers lopen ten aanzien Wajongers
tegen het volgende aan:
• ingewikkelde en ondoorzichtige
regelgeving. Regelgeving rondom
voorzieningen (zoals inzet Wajonginstrumentarium) is complex en
weinig transparant. Daardoor zijn
niet alle werkgevers zich bewust van
de mogelijkheden om gebruik te
maken van deze – permanente –
voorzieningen;
• de administratieve lasten rondom
de aanvraag van de beschikbare voor­
zieningen voor werkgevers;
• beperkte mogelijkheden om functies
aan te passen
• de werkgever heeft onvoldoende
informatie over de mogelijkheden
en beperkingen van een jongere;
• beeldvorming over jongeren met
een beperking;
• onbekendheid met de Wet Wajong
en bijbehorende voorzieningen;
• Wajongers zijn moeilijk vindbaar
voor werkgevers;
• de kwaliteit van de job-coach;
• communicatie en gevoel van urgentie.

arbeidsproces. Voor werkgevers is het
echter moeilijk om in te schatten wat de
jongere wel kan en niet kan. Een aantal
landen heeft dit probleem erkend en er
passende maatregelen voor ontwikkeld,
zo blijkt uit een internationale vergelij­
king (Een schets van het buitenland,
Kenniscentrum Crossover, 2010).

voor leerbedrijven die met verschillende
scholen samenwerken. Hierdoor worden
de eerder genoemde knelpunten aan­
zienlijk versterkt. De Algemene Reken­
kamer heeft in 2008 de beroepspraktijk­
vorming onderzocht. De Rekenkamer
stelt dat voor goede resultaten een goede
samenwerking tussen alle betrokkenen
van wezenlijk belang is, maar dat deze
samenwerking in het stelsel zoals het nu
werkt, lang niet altijd vanzelf tot stand
komt en ook lang niet altijd zo goed is als
ze zou moeten zijn
MKB Nederland en VNO-NCW hebben
ondermeer in december 2006 aangegeven
dat een extra impuls nodig is om de
instroom van goed opgeleide vaklieden
(en het opschalen van werkenden in
het MKB) te stimuleren. De werkgevers­
organisaties bevelen een ‘flexibele
vakmanschapsroute’ aan, waarin erken­
de beroepsopleidingen op een veel flexi­
beler wijze worden aangeboden in de
vorm van werkend leren trajecten. MKB
Nederland en VNO-NCW geven even wel
aan dat het beroepsonderwijs zich meer
en meer verplaatst naar de bedrijven
(waarbij wordt gewezen op onderzoek
van het SCP, juni 2006), dat de lasten­
druk rond praktijkleren fors is (en toe­
neemt), de vergoedingen/middelen
achterblijven en de begeleiding vanuit
de scholen wat betreft kwaliteit sterk
verschilt (zie het overzicht).

Conclusie
De commissie stelt dat de bereidheid van
werkgevers om jongeren te begeleiden in
de route naar de arbeidsmarkt wel aan­
wezig is maar niet automatisch tot stand
komt. Er moet voldaan worden aan een
aantal heldere condities. De toeleiding is
niet werkgeversvriendelijk ingericht.

2.5
Het perspectief
van de jongere
Voor de jongeren die niet doorstromen
naar een vervolgopleiding, maar wel in
staat zouden moeten zijn productief
te zijn in regulier werk, is het de vraag
welke ondersteuningsbehoefte zij heb­
ben en tegen welke belemmeringen
zij oplopen.
In het onderzoek ‘De ondersteuning
geregeld’ heeft Kenniscentrum
CrossOver het afgelopen jaar het
Wajonglandschap in Helmond in kaart
gebracht vanuit het perspectief van
tien jongeren. Gekeken is naar de erva­
ringen van jongeren – van diverse
schoolniveaus en met diverse beperkin­
gen – tijdens school en stage en in de
toeleiding naar werk en in het werk zelf.
Deze jongeren blijken negen ondersteu­
ningsvragen te hebben. Ze willen op
maat ondersteuning om zo min mogelijk

Lastendruk

Ondernemers besteden gemiddeld 16 werkdagen per jaar aan het
begeleiden van stagiairs en zo’n 25 volle werkdagen per jaar aan
het begeleiden van een bbl-leerling.

Financiën

De begeleidingskosten van ondernemers voor het opleiden van een
leerling (rekeninghoudend met inverdieneffecten door geleverde
arbeid) ligt gemiddeld op € 8.500,- - € 11.000,- per bbl-leerling of ruim
€ 4.500,- per stagiair.

Begeleiding

Er zijn instellingen die alleen bij begin of einde van de praktijkleerperi­
ode contact opnemen of zelfs helemaal niet, naast goede en intensieve
contacten. Daarnaast verschillen schoolbegeleiders in kwaliteit wat
betreft vakdeskundigheid, actueel kennisniveau en zorgvuldigheid in
het maken van afspraken.

32

Beroepsgericht

Transitie

Nazorg

Ontwikkelingsperspectief via IHP

33
LVS

Portfolio

naar Transitieplan naar

Koppeling met ZAT & CJS

?

Participatieplan

Regiosessies kwetsbare jongeren (Rader Advies, i.o.v. JGZ en SZW i.r.t. Actieplan Jeugdwerkloosheid

SLO. Bouwstenen voor het VSO. Uitstroomprofiel arbeid

Stakeholdersoverleg & Informatieprogramma Wajong (UWV)
Wet WIJ/Wajong/VVSW

Programma Cultuuromslag Wajong (SZW)

Experimentenregeling UWV

Convenant UWV/WEC-Raad

Onderzoek TNO/WEC-Raad,IVA,Kohnstamm e.a.

Duale trajecten (Actis PrO WEG)

Werkschool (Commisie Kamps)

‘Boris’ (COLL & WEC-Raad)

Kwaliteit en deskundigheid w.o. Slope/WOSO/CED

ESF 2007-2013

Pro-REC/ATC’s/REC’s/BAP/Regionale Wajong netwerken

Databases kenniscentrum Crossover, WIO, Equal, LIESA, Toolbox Assessment, LWPrO

LOB , AT, Burgerschapkunde CED/VOx/InZicht/ MBO 2010 WPL

Wet Kwaliteit VSO (kerndoelen & passend kwalificeren incl. waarderingskader)

Oriëntatie

schema 5
Processen onderwijs/arbeidsmarkt in het onderwijs

bron: Edunova

„last te hebben van de specifieke gevol­
gen van de aanwezige beperking. Er is
afstemming nodig van benodigde zorg,
therapieën en/of ziekenhuisopname.
Jongeren hebben een vervoersvoorzie­
ning nodig voor vervoer van en naar
school, stageplaats of werk. Daarnaast
kan de toegankelijkheid van de gebouw­
de omgeving kan een drempel opwerken.
Verder willen de jongeren graag mee­
doen in school, stage en/of werk, met
betrekking tot:
a. omgaan met instructies;
b. groepswerk en gezamenlijke
opdrachten;
c. werktempo, dagindeling, rooster;
d. vaardigheids- en kennistesten.
Zoals ook de SER constateert hebben
jongeren behoefte aan een vast aan­
spreekpunt. Ook willen jongeren gehol­
pen worden als het gaat om pesten en
gevoelens van eenzaamheid. De jongeren
willen inzien wat de gevolgen van de
beperkingen voor de beroepskeuze zijn.
Tenslotte hebben zij begeleiding nodig
in de overgang van school naar stage en
werk.
De jongeren lopen in hun ondersteu­
ningsvragen tegen vier hoofdproblemen
op:
1. de indicatie voor de therapie of be­
handeling laat lang op zich wachten;
2. de behandelende instanties houden
geen rekening met het normale leven
van de jongere;
3. de behandeling wordt gestopt om
leeftijdsredenen, niet omdat de
behandeling niet meer nodig is;
4. de behandelende instanties werken
niet samen bij de behandeling
van dezelfde jongere.
Een aantal interessante bevindingen
uit dit onderzoek:
• ‘De jongere heeft een duidelijke vraag
om één aanspreekpunt in school,
stage of werk en in de begeleiding die
hij krijgt. Dit aanspreekpunt moet
blijvend zijn, dat wil zeggen, dezelfde
persoon blijven en niet bij voort­

•

•

during wisselen en dit aanspreekpunt
moet iemand zijn die hij kan vertrou­
wen en waarvan hij merkt dat hij er
ook daadwerkelijk steun
van krijgt.’
‘Jongeren die in therapie of behande­
ling zijn, willen graag zo min moge­
lijk vertraging in hun school en willen
ook zo min mogelijk uitvallen in
stage of werk. Zij zijn erg geholpen
als zorg, school/stage en/of werk op
elkaar worden afgestemd; zowel
inhoudelijk als roostertechnisch.’
‘Jongeren met een beperking hebben
extra ondersteuning nodig bij de
overgang van school naar werk, in de
werksituatie en bij hun hernieuwde
zoektocht naar werk als ze hun baan
kwijtraken. Werken is voor velen van
hen nieuw en het omgaan met hun
beperkingen in de werksituatie vraagt
van hen een extra inzet om goed mee
te kunnen draaien in de werksituatie.’

Bij dit onderzoek waren 27 organisaties
betrokken uit de gemeente die constate­
ren: ‘De knelpunten die de organisaties
ervaren hebben vaak te maken met de
transitiemomenten, zoals de overgang
van school naar vervolgonderwijs of de
overgang van school naar regulier werk,
gesubsidieerd werk of een andere vorm
van dagbesteding.’
Deze organisaties zijn vaak verbonden in
een netwerk. In een onderzoek uit 2008
(Organisatienetwerken rond jongeren
met een arbeidshandicap of beperking)
trekt Kenniscentrum CrossOver een
aantal conclusies. Allereerst bestaan
er op regionaal niveau bestaan verschil­
lende organisatienetwerken met ieder
een eigen focus, deelnemers en werk­
wijze. Veel van deze organisatienetwer­
ken zijn geïnitieerd door het rijk en
volgende verkokering die al op Rijks­
niveau ontstaat. Zo wordt het Wajongnetwerk gecoördineerd door het UWV
en is gericht op participatie (SZW), de
ZAT’s zijn gericht op leerlingenzorg
(VWS) en de RMC’s zijn gericht op voor­

34

Een belangrijke conclusie uit het onder­
zoek is: ‘Uitgaan van de ondersteunings­
vraag van de jongeren, betekent voor
de dienstverlenende organisaties dat zij
met elkaar en in onderlinge samen­
werking, onder regie van een partij,
vaststellen op welke wijze zij diensten
in een gezamenlijk, geïntegreerd en
op elkaar afgestemd aanbod kunnen
aanbieden aan de jongere.’
Jongeren die ondersteuning nodig heb­
ben in de route naar de arbeidsmarkt
kunnen te maken krijgen met meerdere
voorzieningen. Deze voorzieningen
vloeien voort uit verschillende wettelijke
kaders, worden door verschillende par­
tijen uitgevoerd en/of vertrekt, worden
in het ene geval toegekend aan de jon­
gere, in het andere geval aan school
of werkgever. Voorzieningen kunnen
domeingebonden zijn. Een jonggehandi­
capte die vervoer nodig heeft voor zijn
privéleven, school, stage en werk, komt
niet in aanmerking voor één vervoers­
voorziening (het blijft immers gaan om
dezelfde jongere), maar kan in aanmer­
king komen voor WMO-vervoer, AWBZvervoer, leerlingenvervoer, een vervoers­
voorziening vanuit de Wajong, et cetera.
Deze voorzieningen gaan gepaard met
uiteenlopende toewijzingsprocedures en
de bijbehorende bureaucratie die neer

kan slaan bij de jongere en zijn ouders,
de school en de werkgever.
De commissie constateert dat er geen
compleet overzicht is van het voorzie­
ningenlandschap voor jongeren die in
een multiprobleemsituatie verkeren en
jongeren die gehandicapt zijn. En dan
specifiek voor die voorzieningen die
voor jongere, werkgever en school rele­
vant kunnen zijn in de route school/stage/
werk. Er zijn diverse bronnen geraad­
pleegd en diverse ministeries, belangen­
organisaties en experts benaderd.
In bijlage 5 is een overzicht te vinden van
een aantal belangrijke voorzieningen.
Dit lijkt, met de kennis die de commissie
inmiddels heeft, een fragment te zijn
van het totale voorzieningenlandschap.
Het lijkt voor de hand te liggen dat zowel
jongeren als werkgevers door de com­
plexiteit van het voorzieningenland­
schap en het gebrek aan overzicht
geconfronteerd worden met tegenstrij­
digheden in wet- en regelgeving. In 2009
heeft Kenniscentrum CrossOver aan de
hand van casuïstiek in het ‘Botsboek’
laten zien waar jongeren tegenaan lopen.
Kenniscentrum CrossOver constateert
verder (Organisatienetwerken rond
jongeren met een arbeidshandicap of
beperking, 2008) dat de verantwoorde­
lijkheid voor jongeren met een arbeids­
handicap of beperking is versnipperd
over diverse publieke organisaties en dat
publieke organisaties op hun beurt voor
de uitvoering weer een breed scala aan
organisaties inzetten. Dit vergroot het
aantal organisaties waarmee jongeren
te maken krijgen.
Tenslotte blijkt uit een recent onderzoek
van Kenniscentrum CrossOver (Past het
onderwijs?, 2010) onder jongeren die
onder de werkingssfeer van passend
onderwijs vallen dat één op de drie jon­
geren vindt dat de school hen goed voor­
bereid op werk. Jongeren die meer of
andere ondersteuning hadden gewild,
noemen met name meer voorbereiding

35

2. Analyse

tijdig schoolverlaten (OCW). Daarnaast
worden de meeste door het rijk geïniti­
eerde organisatienetwerken toegevoegd
bovenop bestaande organisaties.
De coördinerende tussenlaag groeit hier
door. Naast de regionale organisatie­
netwerken zijn er organisatienetwerken
rond een bepaalde aandoening: categori­
ale organisatienetwerken. En er is nau­
welijks verbinding tussen de regionale
organisatienetwerken en categoriale
organisaties of netwerken. Tenslotte zijn
werkgevers niet of nauwelijks betrokken
bij organisatienetwerken die zich richten
op het verwerven en behouden van
(betaald) werk door jongeren met een
arbeidshandicap of beperking.

door bijvoorbeeld een stage op de middel­
bare school, naast het krijgen van goede
begeleiding.

2.6
De maatschappelijke opdracht
De SER heeft de afgelopen jaren veel
gepubliceerd over de aansluiting tussen
onderwijs en arbeidsmarkt. De commis­
sie vindt de volgende inbreng van de
SER waardevol voor het begrijpen van de
problematiek en het vormgeven van de
Werkschool en sluit zich op deze punten
bij de SER aan.
De SER (2007) wijst op de maatschappe­
lijke opdracht om er alles aan te doen om
de participatiedrempels voor mensen
met functiebeperkingen te zoveel moge­
lijk te verlagen. Teveel ligt nog op de
nadruk op wat hen beperkt of wat hun
grenzen zijn, in plaats van op wat ze wel
kunnen. De opdracht is volgens de Raad
om een sluitende aanpak te organiseren,
waarbij:
• het individu centraal staat (er wordt
rekening gehouden met zijn of haar
talenten en functiebeperkingen);
• institutionele regelingen goed op
elkaar zijn afgestemd;
• er voldoende maatwerk ondersteu­
ning en begeleiding beschikbaar is;
• duidelijk is wie wanneer verantwoor­
delijk is voor het bieden van die
ondersteuning en begeleiding;
• alle betrokken organisaties en perso­
nen goed met elkaar samenwerken;
• gezorgd wordt voor een naadloze
overgang van school naar werk,
indien nodig met werkervarings­
plaats of integratietraject.
De SER (2009) ziet dat er vanuit de (Rijks)
overheid inmiddels verschillende initia­
tieven zijn om de participatie van kwets­
bare groepen te bevorderen, maar dat

met name een betere voorbereiding op
participatie nadere aandacht vraagt.
Hierbij benadrukt de SER dat de focus
moet liggen op hun capaciteiten en
talenten, en niet op hun beperkingen.
Dit vraagt veelal om aanpassing of
creatie van functies (‘job carving’) en van
op het specifieke individu toegesneden
ondersteuning.
Betere samenwerking noodzakelijk
De SER acht in haar advies ‘De winst van
maatwerk’ (2009) betere samenwerking
van professionals ten aanzien van multi­
probleemjongeren noodzakelijk. Daartoe
pleit de Raad voor een context waarin
samenwerking afdwingbaar en lonend
is. Hierbij is er één coördinerende
professional die de jongere assisteert,
coacht en begeleidt bij het organiseren
van de noodzakelijke ondersteuning
op maat.
Werkgeverszijde
Op het specifieke individu toegesneden
ondersteuning doet een appel op de
maatschappelijke verantwoordelijkheid
van de werkgever. Daartoe ziet de SER
vanuit de kant van de werkgevers veel
bereidheid. Zo is het aantal cao’s met
afspraken over werkplekken voor Wajon­
gers toegenomen en zijn er convenanten
met (groepen) werkgevers afgesproken.
Maar ook vraagt het om een goede
onder­steuning en facilitering van de
werkgevers en de collega’s op de werk­
vloer. Het belangrijkste voor participatie
is dat jongeren voldoende productief
moeten zijn en gemotiveerd voor het
werk.
In 2007 constateerde de SER nog dat de
wijze waarop werkgevers in staat worden
gesteld hun maatschappelijke verant­
woordelijkheid te nemen, voor verbete­
ring vatbaar is. Voor werkgevers moet
klip en klaar zijn dat zij kunnen rekenen
op uitstekende begeleiding, ondersteu­
nende voorzieningen en compensatie
voor de eventuele verminderde producti­
viteit van de jongere en extra begelei­

36

2.7
Beschouwing
commissie
De commissie constateert het volgende:
1. Ten aanzien van de aansluiting
onderwijs/arbeidsmarkt:
a. Het praktijkonderwijs heeft de
afgelopen twaalf jaar veel ervaring
opgedaan met arbeidstoeleiding.
Voor het vso zal de nieuwe wetge­
ving moeten leiden tot versterking
van arbeidstoeleiding en aanslui­
ting op de arbeidsmarkt. Deson­
danks is er een gebrekkige aanslui­
ting onderwijs/arbeidsmarkt die
het meest pregnant is in de onder­
wijssoorten die in dit hoofdstuk
de revue hebben gepasseerd.;
b. deze gebrekkige aansluiting wordt
al geruime tijd door zeer uiteen­
lopende partijen, waaronder de
SER, geconstateerd. Niemand
geeft echter aan hoe dit moet.
2. ‘Probleemjongeren’ zijn te vinden
in diverse onderwijssoorten.
Deze zwakkere jongeren:
a. krijgen het duurste onderwijs;
b. hebben de slechtste aansluiting
met de arbeidsmarkt.

3. Ten aanzien van de arbeidsmarkt:
a. er tekent zich een dreigende
tweespalt op de arbeidsmarkt af;
b. lijken er voldoende banen te zijn
voor jongeren onder startkwalifi­
catieniveau. Voor een deel van de
jongeren is werk zonder extra
ondersteuning is illusie.
4. Niet alle jongeren zijn in staat zijn om
een regulier diploma te halen. Door
de focus op het behalen van start­
kwalificatieniveau in het huidige
systeem betekent dit dat deze jonge­
ren per definitie minder kansen op de
arbeidsmarkt hebben omdat ze „niet
gekwalificeerd’zijn. Het officieel
niet gekwalificeerd zijn, wil niet
zeggen dat de jongere niet geschikt
is om deel te nemen aan het reguliere
arbeidsproces. Voor werkgevers is het
echter moeilijk om in te schatten
wat de jongere wel kan en niet kan.
5. Vanuit het onderwijs geschiedt mat­
ching nu te veel op basis van toeval­
lige en individuele contacten tussen
school en werkgever. Dit beeld is
wisselend. Zo hebben praktijkscholen
een structureel werkgeversnetwerk
op lokaal en regionaal niveau opge­
bouwd voor arbeidstoeleiding.
Hoewel sommige scholen een stevig
netwerk hebben, is het netwerk nooit
op regionaal niveau dekkend, laat
staan op bovenregionaal of landelijk
niveau. Van een individuele school
kan ook niet verwacht worden dat
de school een dekkend netwerk van
werkgevers heeft.
6. Er is geen zicht op de effectiviteit van
het onderwijs als het gaat om de
aansluiting met de arbeidsmarkt/
duurzame economische zelfstandig­
heid van jongeren. Het onderwijs is
nu nog onvoldoende gericht op het
arbeidsmarktperspectief van de
jongere. De arbeidsmarktgerichtheid
van het onderwijs moet over de volle
breedte versterkt worden.

37

2. Analyse

dingstijd door collega’s. Daarnaast moet
het eventuele risico van tijdelijke of
definitieve uitval elders moet rusten en
moet de administratieve rompslomp
van het aanvragen van voorzieningen en
subsidies uit handen worden genomen,
bijvoorbeeld door het instellen van een
‘regelneef ’ (iemand die alle regelwerk
verricht nodig voor de inzet van de jon­
gere). Ten slotte wijst de Raad erop dat
één-op-één contact bij de werving nood­
zakelijk is, gekeken moet worden of het
‘klikt’.

3.
De Werkschool:
het antwoord

3.1
Waarom
Werkschool?
De commissie constateert dat er een
aanzienlijke groep jongeren is die lang­
durig buiten het arbeidsproces dreigen
te staan. Een groot deel van deze jonge­
ren is wel degelijk in staat een reguliere
passende baan te vervullen. Voor deze
jongeren moet een brug naar de arbeids­
markt geslagen worden, waarbij jongere
en werkgever de begeleiding en onder­
steuning krijgen die nodig is. De com­
missie stelt dat deze brug er nog niet is.
Er worden miljoenen, zo niet miljarden
geïnvesteerd in deze jongeren. Ondanks
de inspanningen van betrokken partijen
en ondanks alle voorzieningen die er
zijn, is de opbrengst mager. Dat is ook
niet verwonderlijk gelet op de complexi­
teit en de fragmentatie van het speelveld.
De opgave is nu om alle bestaande
ingrediënten zo te herschikken dat er
een meervoudig rendement ontstaat:
• Een jongere die een baan in plaats
van een uitkering krijgt;
• Een werkgever die een gekwalificeer­
de werknemer in dienst kan en
wil nemen;
• Een overheid die door een slimme
inzet van middelen veel meer kan
doen met minder.
De brug die de commissie voor ogen
heeft, heet de Werkschool. De Werk­
school heeft één doel voor ogen: zorgen
voor duurzame plaatsing op de arbeids­
markt door jongeren te verbinden met
werkgevers. Vanuit het perspectief van
de jongere en de werkgever zijn er op dit
moment te veel partijen betrokken om
deze brug te kunnen slaan. Het onder­
wijs, de jeugdzorg, gemeenten, het
UWV, de zorgverzekeraar; ze bieden
allemaal ingrediënten om deze brug te
slaan, maar zijn onvoldoende in staat
om de krachten te bundelen. Vanuit een
samenhang van stelsels ontstaan er
ketens. De ketens smelten niet samen

tot één krachtsinspanning waarin
jongere en werkgever centraal staan.
De ondersteuning in de route van school
naar werk is te veel ingericht vanuit het
perspectief van scholen en betrokken
organisaties en te weinig vanuit het
perspectief van jongeren en werkgevers.
Hierbij is de aandacht te veel gericht
op probleemreductie in plaats van kans­
optimalisatie.
Vanuit het perspectief van jongere en
werkgever is het volgende nodig:
• het bedrijfsleven wil één aanspreek­
punt, ontzorgd worden, heldere
voorwaarden en wil geen financiële
risico’s lopen;
• de jongere heeft ondersteuning en
begeleiding nodig, wil ontzorgd
worden en wil ook één aanspreek­
punt. De jongere houdt zich niet aan
de architectuur van stelsels die de
overheid heeft ontwerpen. Een jong­
gehandicapte heeft behoefte aan
aangepast vervoer. Of de jongere
uitgaat met leeftijdsgenoten, naar
school gaat, een stage loopt, voor
behandeling naar een ABWZ-instel­
ling moet of uiteindelijk werkt: de
handicap en de vervoersbehoefte
blijft ongewijzigd;
• Het vermogen van de jongere moet
centraal staan. Jongere en werkgever
hebben hierbij duurzame begeleiding
nodig door een persoon.
Het voorzieningenlandschap voor werk­
gevers, jongeren en scholen is complex
en hierdoor niet efficiënt, versnipperd
en onvoldoende toegankelijk. Het voor­
zieningenlandschap in combinatie met
de bijbehorende regelgeving en aanver­
wante bureaucratie maakt het voor een
deel van de jongeren onmogelijk om een
goede ondersteuning te krijgen in de
route van onderwijs naar arbeidsmarkt
en maakt het voor werkgevers onaan­
trekkelijk om in deze jongeren te inves­
teren. De grootste problemen doen zich
voor in de transitie school/stage en
stage/werk. Er is geen zicht op de effecti­

40

De school is niet het juiste schaalniveau
om de nodige verbeteringen door te
voeren. Het bedrijfsleven heeft te maken
met een woud van tijdelijke initiatieven
en experimenten in verschillende onder­
wijssoorten. Oplossingsrichtingen zijn
ontwikkeld vanuit het perspectief van
onderwijs en niet vanuit het bedrijfs­
leven. Om tot de juiste oplossingen te
komen is ketenomkering nodig: omdat
het doel hier duurzame economische
zelfstandigheid van jongeren is, is het
vertrekpunt is het bedrijfsleven (het
eindpunt) en niet het onderwijs (de
toelevering). Werk moet leidend zijn.
Noch de markt, noch de spelers die een
rol spelen in de toeleiding van de jongere
naar de arbeidsmarkt zijn in staat om dit
op te lossen. De Werkschool is de partij
die door ontschotte inzet van middelen
jongere en werkgever ondersteunt in
de toeleiding van de jongere naar de
arbeidsmarkt.

Een voorbeeld: wat de Werkschool
voor het praktijkonderwijs kan
betekenen
Leerlingen worden in het praktijk­
onderwijs voorbereid op zelfstandig
wonen, werken en vrijetijdsbesteding
als actief burger. Leerlingen moeten
toegeleid worden naar passende arbeid.
Dit betekent dat het onderwijsconcept
daarop ingericht is en dat arbeidstoel­
eiding in al zijn facetten een centrale
plaats inneemt in het programma.
Toch blijkt dat ondanks alle inspan­
ning en mogelijkheden van de school er
niet voor alle leerlingen passende ar­
beid voorhanden is. Ook zijn er leerlin­
gen die nog niet optimaal staat zijn om
deel te nemen aan het arbeidsproces.
De redenen daarvoor kunnen divers
zijn: onvoldoende arbeidsidentiteit,
nog onvoldoende algemene en/of speci­
fieke arbeidscompetenties, sociaalemotionele problemen, problematische
thuissituatie e.d. Als in de laatste fase
(maximaal 2 jaar voor uitstroom) van
het praktijkonderwijs duidelijk wordt
dat de verwachting is dat school onvol­
doende kansen kan bieden om de leer­
ling de transitie naar de arbeidsmarkt
te laten maken, dan kan de leerling
over­gedragen worden aan de Werk­
school. Ook kan de school onder­
steuning inkopen bij de Werkschool.
Dan wordt de Werkschool betrokken
bij het programma van de leerling
In de Werkschool kunnen andere in­
strumenten ingezet worden die in de
school nog niet voorhanden zijn, deze
kunnen o.a. bestaan uit:
• ontschotte middelen vanuit onder­
wijs, re-integratie, (jeugd)zorg;
• netwerk van werkgevers op
regionale schaal met de daarbij
behorende middelen die Werk­
school tot haar beschikking heeft.
De inzet van de Werkschool kan
voor de leerling de extra stap bieden
die nodig is om een plaats op de
arbeidsmarkt te bereiken.

41

3. De Werkschool: het antwoord

viteit en de efficiency van het voorzie­
ningenlandschap. De commissie is ervan
overtuigd dat alle voorzieningen die de
jongere en de werkgever nodig hebben
in de route van onderwijs naar arbeids­
markt bestaan. De wetgeving biedt vol­
doende instrumenten en middelen.
Het probleem is dat de middelen achter
de instrumenten en voorzieningen
te gefragmenteerd worden ingezet.
Ondanks het bestaan van passend onder­
wijs is het onderwijs niet in staat deze
middelen ontschot in te kunnen zetten.
Daarnaast gaat het voor het onderwijs
om slechts een deel van de populatie van
leerlingen waar een maatwerktraject
met ontschotte inzet van middelen voor
nodig is. De Werkschool heeft een grote
toegevoegde waarde door werkgever,
jongere en school te ontlasten/ontzorgen
door toegang te hebben tot de benodigde
voorzieningen en deze in te zetten.
Bij voorkeur via ontschotte inzet van
middelen op basis van één integrale
indicatiestelling.

3.2
De pijlers
De Werkschool is de brug naar de arbeids­
markt voor de jongeren om wie het in dit
advies gaat. Deze brug kent een aantal
belangrijke pijlers.
De Werkschool is er voor jongeren uit
alle onderwijssoorten die niet opleiden
tot startkwalificatieniveau (vso, pro en
mbo1/AKA). Het gaat om jongeren die
in staat zijn regulier werk te verrichten,
maar in het bestaande onderwijs noch de
aansluiting met de arbeidsmarkt realise­
ren, noch in staat zijn door te stromen
naar vervolgonderwijs. Deze onderwijs­
soorten zijn grote leveranciers van uit­
keringen, zoals de Wajong. De Commissie
gaat er dan ook vanuit dat deze scholen
toeleverancier van de Werkschool zullen
zijn.
Werk is leidend. Het vertrekpunt van de
Werkschool is de arbeidsmarkt en niet
het onderwijs. De Werkschool is niet
drempelloos: de vraag van de arbeids­
markt bepaalt de toelating tot de Werk­
school. De Werkschool kan nooit meer
plaatsen hebben dan dat er voor de
Werkschool leerwerkplaatsen en stage­
plaatsen zijn vanuit het bedrijfsleven.
Dit zet de Werkschool onder een gezonde
spanning: plaatsen ‘ophalen’ in het
bedrijfsleven en heel scherp bepalen
welke leerlingen de Werkschool toelaat.
Omdat werk leidend is,

•

•

zal dit ook de pedagogiek van de
Werkschool bepalen. De Werkschool
moet een praktijkgerichte leer­
omgeving aanbieden.
zal het Werkschooltraject als primair
proces de toeleiding van onderwijs
naar de arbeidsmarkt hebben.
Dit betekent concreet: leren door
te werken. De Werkschool zal ook
jongeren begeleiden met een grote
zorgvraag. Deze jongeren moeten
wel in staat zijn om met goede

•

begeleiding te kunnen functioneren
op de werkvloer.
is het belangrijk om jongeren op een
voor de arbeidsmarkt relevante wijze
te kwalificeren. De Werkschool zal
daarom de kwalificatiestructuur
van het beroepsonderwijs volgen.

De Werkschool leidt jongeren op voor de
arbeidsmarkt. Het traject moet zodanig
worden ingericht dat de leerling dat de
vermogens van de leerling maximaal
worden aangeboord en de leerling hier­
door zo breed mogelijk inzetbaar is op
de arbeidsmarkt. De Werkschool neemt
bij de jongere diens vermogens als
vertrekpunt en niet de problematiek.
Geen probleemreductie, maar kans­
optimalisatie staat centraal voor de
Werkschool.
De Werkschool moet niet zodanig
specifiek of functiegericht opleiden
dat het traject slechts toewerkt naar
een specifieke functie bij een specifieke
werkgever. Het gaat er juist om dat er
meerdere competenties worden aange­
leerd en uitgebouwd om aantrekkelijk
te worden voor de arbeidsmarkt.
Voor werkgever en jongeren moet
duidelijk zijn welke vermogens aan­
geboord en ontwikkeld worden en wat
hiervoor de toegevoegde waarde is
voor de arbeidsmarkt. Daarnaast moet
duidelijk zijn wat de impact is van de
aanwezige problematiek/handicap op
de werkvloer. De Werkschool biedt
ondersteuning om deze problematiek/
handicap zo goed mogelijk te compen­
seren. Daarnaast leert de leerling om­
gaan met problematiek/handicap op de
werkvloer. Voor de werkgever moet
duidelijk hoe dit de productiviteit van
de leerling beïnvloedt en of/hoe de
werkgever hiervoor gecompenseerd
kan worden.
Voor een succesvolle aanpak is het be­
langrijk dat de Werkschool goed is aan­
gesloten op het toeleverend onderwijs in
een vroegtijdig stadium. De Werkschool

42

De Werkschool is een regionale voorzie­
ning. De Werkschool beschikt over een
relevant en dekkend werkgeversnetwerk.
De Werkschool gaat de krachten van het
onderwijs gebundeld inzetten naar het
bedrijfsleven. Het ligt voor de hand om
de indeling van de arbeidsmarktregio’s
te volgen. Hierdoor is er ook een goede
aansluiting met het UWV mogelijk.
De commissie adviseert daarom dat er
30 Werkscholen in ons land komen.
De Werkschool biedt een maatwerk­
traject dat het toeleverend onderwijs
niet kan bieden. De Werkschool ontzorgt
werkgever, leerling en toeleverend on­
derwijs voor alle aspecten van het Werk­
schooltraject. Het gaat hier om scholing,
zorg, ondersteuning, begeleiding en
compensatie productiviteitsverlies.
Hiervoor moet de Werkschool ontschot
alle middelen die hieraan gerelateerd
zijn kunnen inzetten. Zo is rendement
en een efficiencywinst te behalen.
De Werkschool krijgt een efficiency
target mee voor het ontschot inzetten
van middelen. De mogelijkheid voor
de Werkschool om middelen ontschot
te kunnen inzetten is voor invoering
een conditio sine qua non. Hierbij wordt
het principe gevolgd dat de middelen
de leerling volgen.

opgericht die landelijk werkt. De Werk­
scholen zullen in een franchiseformule
aangesloten zijn op deze organisatie.
Deze landelijk werkende organisatie
stuurt de Werkscholen aan.
Voor de begeleiding/ondersteuning kan
een pakket maatregelen/voorzieningen
nodig zijn. Een deel van de Werkschool­
leerlingen zal terug te vinden zijn in de
jeugdzorg. De Werkschool zorgt voor de
inzet van de jeugdzorg. De Werkschool
kan zo voor de jeugdzorg de interface
met de werkgever zijn. De jeugdzorg
levert dan een bijdrage aan het Werk­
schooltraject. Werk is dan ook voor de
jeugdzorg leidend. Dat betekent dat de
zorg in het perspectief moet staan van
het Werkschooltraject en de benodigde
zorg om dit traject heen ingericht zou
moeten worden.
De Werkschool zal budgettair neutraal
worden ingevoerd. Het gaat hier om een
herschikking van middelen. Daarnaast
zullen de Werkscholen een efficiency­
target hebben als het gaat om het
ontschot inzetten van middelen voor
jongere, werkgever en toeleverend onder­
wijs. Tenslotte zullen de Werkscholen
een resultaatverplichting hebben waar­
bij de Werkschool met deze jongeren
een substantieel rendement behalen.
De Werkschool krijgt een resultaat­
verplichting voor het beschikbaar stellen
van zoveel mogelijk stage- en leerwerk­
plaatsen.

Er moeten op landelijk niveau standaard­
kwaliteitseisen komen voor de Werk­
school. Vanuit deze landelijke kwaliteits­
eisen moet centraal een instrumentarium
ontwikkeld worden. Daarnaast moeten
zowel landelijk als regionaal afspraken
met werkgevers gemaakt worden over
de toelevering vanuit de Werkscholen.
Hiervoor moet voor de Werkscholen
een overkoepelende organisatie worden

43

3. De Werkschool: het antwoord

is front-office van het toeleverend onder­
wijs voor werkgevers. Het toeleverend
onderwijs heeft bij levering van een
leerling aan de Werkschool voldaan aan
de arbeidsmarktverplichting, voor zover
dit in het huidige onderwijsstelsel een
wettelijke verplichting is.

4.
De Werkschool:
uitwerking

4.1
Contouren
Werkschool
De Werkschool is er om voor de arbeids­
markt werknemers op te leveren die
passend werk kunnen verrichten.
Het gaat om geoefend werk en zal vaak
om routinematige werkzaamheden gaan.
Zonder het maatwerk dat de Werkschool
kan bieden, bereiken de Werkschoolleer­
lingen de arbeidsmarkt niet. Dat neemt
niet weg dat er waardevolle initiatieven
bestaan. Voor het vraagstuk waar de
Werkschool op inspeelt, zijn deze initia­
tieven te kleinschalig. Er is een aanpak
nodig op een ander schaalniveau.

•
•

•
•
•
•

Opdracht
De kernfunctie van de Werkschool is om
te zorgen dat leerlingen duurzaam parti­
ciperen op de arbeidsmarkt. Hierin stelt
de Werkschool de vermogens (en niet de
problemen) van de jongere centraal.
Ook leert het de leerlingen om te gaan
met eventuele beperkingen in de prak­
tijk. De Werkschool geeft deze toeleiding
vorm en vergemakkelijkt zo de overstap
naar de arbeidsmarkt voor deze jongeren.

•

Alle onderdelen van dat proces moeten
hoge kwaliteit hebben om succesvol te
zijn. De kandidaat moet door de Werk­
school worden gevolgd in alle stappen
van het proces. De Werkschool voorziet
in de begeleiding van kandidaat, bedrijf
en toeleverend onderwijs. Deze partijen
behoeven ondersteuning bij de uitvoe­
ring van de maatwerktrajecten voor
kandidaten die niet op de gebruikelijke
manier hun kwalificatie en arbeidsplaats
kunnen verwerven. De Werkschool is
verantwoordelijk voor zowel de kwaliteit
van het proces als voor de doorloop van
iedere kandidaat in dat proces.

•

Kern van de Werkschool is:
• werk is leidend. In de Werkschool
geeft de jongere zijn loopbaan vorm

•
•
•

door in voor de jongere en werkgever
overzichtelijke stappen toe te groeien
naar een volwaardig dienstverband;
vertrekpunt is de vraag van de
arbeidsmarkt;
leren en werken in de praktijk is
voorwaarde. De Werkschoolleerling
leert in een contextrijke omgeving,
namelijk de werkvloer;
de leerling leert zich zelfstandig
te kunnen handhaven op de arbeids­
markt;
verzorgen van passend leeraanbod;
de Werkschool kent een specifiek
pedagogische didactische aanpak die
de leerling het maatwerk biedt dat de
leerling nodig heeft en de leerling in
staat stelt zich te ontwikkelen naar
een werknemer, waarvoor er vraag is
op de arbeidsmarkt;
de Werkschool benut alle beschikbare
resources. Zo zal de Werkschool ook
het werkgeversnetwerk van de sociale
omgeving van de Werkschoolleerling,
indien relevant, betrekken en benut­
ten voor het Werkschooltraject;
inrichten van de zorg;
verzorgen van bijscholing;
‘ontzorgen’ werkgever, jongere,
school als het gaat om inzet compen­
serend voorzieningen in de route
van school naar werk;
het ontschot en flexibel inzetten
van middelen die voor deze route
nodig zijn.

Doelgroep
De doelgroep van de Werkschool is de
groep jongeren die niet in staat is via de
bestaande trajecten de arbeidsmarkt te
bereiken. Dat wil niet zeggen dat een
beroepskwalificatie voor deze doelgroep
niet haalbaar is. De stap naar de arbeids­
markt kan door deze jongeren niet
worden genomen via de bestaande
scholingstrajecten.
De Werkschool is daarom gericht op de
achterliggende problematiek die veroor­
zaakt dat de aansluiting tussen onder­
wijs en arbeidsmarkt niet tot stand

46

Toelatingseisen: werk is leidend
Niet alle jongeren uit deze onderwijs­
soorten komen in aanmerking voor de
Werkschool. De Werkschool is niet
drempelloos en kent een hoofdspelregel:
werk is leidend. De Werkschool redeneert
vanuit de arbeidsmarkt. Alleen jongeren,
waarbij geschat wordt, dat zij in staat
zijn de aansluiting te vinden op de ar­
beidsmarkt, worden toegelaten tot de
Werkschool. De Werkschool werft samen
met de kenniscentra en andere relevante
partijen op regionaal en landelijk niveau
leerplaatsen. Dat betekent dat de vol­
gende groepen jongeren niet in aanmer­
king komen voor de Werkschool:
• jongeren die via het bestaande onder­
wijs duurzame aansluiting vinden
met de arbeidsmarkt;
• jongeren die via het bestaande onder­
wijs in staat zijn om door te stromen
naar vervolgonderwijs;
• jongeren die niet in staat zijn regulier
werk te verrichten;
• jongeren bij wie de zorgvraag zo domi­
nant is dat zij – ook met begeleiding
– niet in staat zijn om te functioneren
op de werkvloer. Dit betekent dat jon­
geren met een grote zorgvraag die wel
in staat zijn het traject van de Werk­
school te doorlopen in aanmerking
kunnen komen voor de Werkschool.
De Werkschool is dus bedoeld voor
jongeren die zonder extra steun geen

duurzame aansluiting vinden met de
arbeidsmarkt. Dat is niet gelijk aan een
afbakening, waarbij de Werkschool er is
voor jongeren die niet de capaciteiten
hebben om een startkwalificatie te halen.
Jongeren die naar de Werkschool gaan
hebben geen startkwalificatie en op dat
moment geen uitzicht op het behalen
van de startkwalificatie en duurzame
aansluiting op de arbeidsmarkt.
Afhankelijk van de ontwikkelbaarheid
van deze jongeren, kan het best mogelijk
zijn dat deze jongeren uitstromen boven
startkwalificatieniveau. Het gaat erom
dat deze jongeren via de Werkschool
wel aansluiting vinden met de arbeids­
markt die zij niet zouden vinden via
de bestaande onderwijslijnen.
Het spanningsveld van de Werkschool
De uiteindelijke doelstelling van de
Werkschool is om voor alle leerlingen
zonder startkwalificatie die extra steun
nodig hebben de brug naar werk te zijn.
Maar vanzelfsprekend staat of valt de
Werkschool met de bereidheid van de
werkgevers om hun stage- en leerwerk­
plekken ter beschikking aan de Werk­
school te stellen. Het aantal van deze
plekken is bepalend voor de opname­
capaciteit van de Werkschool. De Werk­
school is vraaggericht; niet vanuit keuze
maar vanuit noodzaak! Zolang het con­
tingent stage- en leerwerkplekken niet
groot genoeg is om alle in aanmerking
komende leerlingen van de scholen te
bedienen, moet er een selectie aan de
poort van de Werkschool plaatsvinden.
Dat is onvermijdelijk. Selectie betekent
echter niet dat alleen ‘de beste’ leerlingen
van de school naar de Werkschool zullen
doorstromen. Selectie van de overige
leerlingen vindt niet eenzijdig plaats
door de directeur van de Werkschool.
Er is sprake van directe besprekingen en
onderhandelingen tussen de Werkschool
en de toeleverende school. Het ligt in de
lijn der verwachting dat de toeleverende
school een ‘package deal’ wil sluiten
met de directeur van de Werkschool (een
combinatie van relatief zwak en sterk).

47

4. De Werkschool: uitwerking

komt. Deze problematiek is in het gehele
onderwijsveld te vinden, maar is het
meest pregnant in de onderwijssoorten
die niet opleiden tot een diploma
op startkwalificatieniveau of hoger.
De Werkschool is daarom voor leer­
lingen uit:
• voortgezet speciaal onderwijs: REC 3
en 4 (REC 1 en 2 alleen daar waar de
Werkschool complementair kan zijn
aan de voorzieningen van de school
door het bieden van praktijkervaring/
arbeidsmarkttoeleiding);
• praktijkonderwijs (pro);
• mbo: mbo1 en AKA.

De directeur van de Werkschool zal zijn
eigen beoordeling moeten maken over de
kansrijkheid van iedere aangeboden leer­
ling, want de vraag is leidend. Daar staat
tegenover dat de Werkschool wel uit een
breder pallet van maatregelen en exper­
tise kan putten dan de individuele school
dat kan Wat kansarm is in de ogen van de
toeleverende school kan daardoor kans­
rijk worden gemaakt in de context van de
Werkschool.

markt). Er is één aanpak met één front
office voor het bedrijfsleven nodig.
Omdat de arbeidsmarkt zich regionaal
manifesteert, kiest de commissie voor
een Werkschool als regionale voorzie­
ning. De Werkschool volgt de indeling
van de arbeidsmarktregio’s.

Nogmaals, zolang het aantal stage- en
leerplaatsen kleiner is dan het aantal
potentiële deelnemers is wél selectie
noodzakelijk, die echter niet langs de –
voor de beoogde onderwijssoorten wel
erg relatieve – scheidslijnen sterk of
zwak lopen. Bovendien zullen de stageen leerwerkplaatsen naar tevredenheid
van de werkgevers moeten worden
vervuld. Anders is het ‘eens maar nooit
meer’ en snijden zowel de Werkschool als
de toeleverende scholen in eigen vlees.
Na de acceptatie van de leerling door de
Werkschool ligt deze verantwoordelijk­
heid geheel bij de Werkschool en heeft
de toeleverende school aan zijn arbeids­
marktverplichting voldaan. De Werk­
school zelf wordt afgerekend op zijn
plaatsingsresultaten.

Deze regionale voorziening heeft toele­
veranciers. Zoals eerder besproken is het
onderwijs. De Werkschool sluit altijd aan
op onderwijs. De Werkschool moet dan
ook gezien worden als regionale voorzie­
ning voor het onderwijs. Bij voldoende
animo in een regio kunnen scholen
participeren in een Werkschool.
De Werkschool kent op landelijk niveau
een Werkmaatschappij. De Werkmaat­
schappij definieert kwaliteitseisen voor
de Werkschool. Alleen als scholen bereid
zijn hieraan te voldoen, kan een regio­
nale Werkschool worden opgericht.
De Werkmaatschappij ondersteunt de
Werkschool bij het behalen van de stan­
daard en ontwikkelt lesmateriaal voor
de aangesloten scholen. Daarnaast com­
mitteert de Werkmaatschappij bedrijven
in de regio zodat een Werkschool van
de grond kan komen. De Werkschool
verzorgt met de kenniscentra opleidingen
voor aangesloten leerwerkbedrijven.

Positionering
De Werkschool biedt een maatwerktra­
ject. Dat betekent dat de duur per leer­
ling verschillend kan zijn. De Werk­
school gaat uit van traject van maximaal
drie jaar. De commissie vindt het belang­
rijk om de arbeidsmarkt als vertrekpunt
te nemen voor de Werkschool. De com­
missie stelt dat, gelet op de problemen
in de aansluiting tussen onderwijs en
arbeidsmarkt, alle lopende initiatieven
vanuit het onderwijs blijkbaar onvol­
doende het verschil hebben kunnen
maken. Een goede aansluiting op de
arbeidsmarkt is een vraagstuk dat op
individueel schoolniveau niet goed is te
realiseren. De commissie positioneert
de Werkschool vanuit ketenomkering
(terugredeneren vanuit de arbeids­

De Werkschool moet gezien worden als
intermediair tussen arbeidsmarkt en
onderwijs. De commissie benadrukt dat
het belangrijk is dat de Werkschool een
zelfstandige en onafhankelijke positie
heeft. De Werkschool is niet van ge­
meenten. Als dat wel het geval zou zijn,
zou het accent te veel komen te liggen op
zij-instroom van groepen met een af­
stand tot de arbeidsmarkt: WIJ, Wajong,
WWB, WSW, et cetera. Dat is –zeker bij
aanvang van de Werkschool – niet wen­
selijk. De druk van de gemeenten om
zoveel mogelijk kwetsbare groepen te
plaatsen in de Werkschool zou het accent
van de Werkschool 180 graden kantelen
van arbeidsmarktgestuurd (werk is
leidend) naar cliëntgestuurd (cliënten­
bestanden zijn leidend). De Werkschool

48

Leeftijdsgrenzen
De Werkschool kent de volgende leef­
tijdsgrenzen (zie paragraaf 4.2 voor
verdere toelichting):
• Minimumleeftijd toeleiding: 15
• Minimumleeftijd Werkschool: 16
• Maximumleeftijd uitstroom Werk­
school: 21. Deze maximumleeftijd is
21, omdat de leerling de bekostiging
meeneemt uit het toeleverend onder­

wijs voor de Werkschool. Een Werk­
schooltraject duurt maximaal drie
jaar. Vso kan met verlenging door­
lopen tot maximaal 21 jaar, Pro tot
20 jaar. Dan houdt de bekostiging op.
Ook voor de Werkschool.
De leeftijdsgrens wordt ook bepaald
doordat de commissie nadrukkelijk
aanbeveelt om de Werkschool naadloos
te laten aansluiten op het toeleverend
onderwijs.
Kwalificatie
De Werkschool volgt de kwalificatie­
structuur van het beroepsonderwijs.
De Werkschool regelt EVC-procedure
met certificeerbare eenheden op werk­
procesniveau. De leerling krijgt een
traject van de Werkschool, waarbij een
cluster van competenties ontwikkeld
wordt die de Werkschooljongere binnen
een domein/sector/branche aan het
einde van de Werkschool direct inzet­
baar maakt voor regulier werk en tegelij­
kertijd voorkomt dat de leerling zo func­
tiegericht is opgeleid dat de kwalificaties
alleen van toepassing zijn op één werk­
gever. Tijdens het Werkschooltraject
bouwt de leerling een portfolio op met
de voor de EVC-procedure benodigde
bewijsstukken. Aan het einde van de
Werkschool ontvangt de leerling een
diploma met praktijkkwalificatie.
Dit praktijkdiploma is belangrijk voor
jongere en werkgever. Het diploma laat
zien wat de leerling kan. Belangrijke
elementen van het diploma zijn dat de
leerling aantoonbaar een arbeidsidenti­
teit heeft ontwikkeld en functiegericht
adaptief is gekwalificeerd. Het is een
erkenning van geleverde prestaties die
belangrijk is voor de eigenwaarde van
de leerling. Omdat de Werkschool een
maatwerktraject biedt en toeleidt naar
de arbeidsmarkt werkt de Werkschool
niet naar één uniform niveau toe met
bijbehorend diploma. Bij de invoering
van de Werkschool zal het Werkschool­
diploma nader moeten worden uitge­
werkt.

49

4. De Werkschool: uitwerking

zou dan al vanaf de start met een veel te
groot aanbod kampen. Dit zou direct
het gehele concept zodanig ontwrich­
tend dat het nooit tot zijn recht zal
komen. Het is wel denkbaar dat op ter­
mijn de Werkschool gemeenten bedient
met zij-instroom. Gemeenten hebben
sowieso baat bij de Werkschool door
de ontschotte inzet van middelen.
De Werkschool is niet van de scholen:
iemand moet de regie voeren. De Werk­
school moet in het spanningsveld tussen
arbeidsmarkt en onderwijs in staan.
Enerzijds moet de Werkschool gehoor
geven aan de eisen die het bedrijfsleven
stelt en de drempel die het bedrijfsleven
opwerpt voor toelating tot de Werk­
school; anderzijds zal de Werkschool
vanuit het toeleverend onderwijs onder
een gezonde druk komen te staan om
zoveel mogelijk kwetsbare jongeren te
bedienen. De Werkschool moet vanuit
een onafhankelijke positie effectief
met deze druk omgaan.
Bij de invoering van de Werkschool zal
onderzocht moeten worden wat de beste
rechtspersoonlijkheid voor de Werk­
school is. De commissie heeft de voor­
keur voor een pps-constructie voor de
Werkschool, gelet op de opdracht die de
Werkschool heeft: een goede aansluiting
met de arbeidsmarkt dient zowel een
privaat als een publiek belang. Of een
pps-constructie inderdaad het meest
voor de hand ligt zal moeten blijken
tijdens de invoeringsjaren van de Werk­
school. In alle gevallen is de franchise­
formule met één Werkmaatschappij en
daaronder de Werkscholen onontbeerlijk
voor een effectieve aanpak.

Uitstroom
De Werkschool sluit altijd af met het in
kaart brengen van de kwalificaties van
de leerling. Vervolgens is de volgende
uitstroom mogelijk:
• Doorstromen naar baan in stageplek
Werkschool;
• Geen plek: Werkschool zorgt voor
plek elders (Werkschool heeft
inspanningsverplichting);
• Jongere houdt het niet vol:
Werkschool heeft zorgplicht voor
vervolgstap (houdt op bij warme
overdracht).
Eindonderwijs
De Werkschool verzorgt eindonderwijs.
Deelname op de arbeidsmarkt is het doel
en het eindpunt van de Werkschool.
Dit betekent dat de leerling/student na
afronding van de Werkschool in staat
moet zijn om in te stromen op de
arbeids­markt. Dit betekent niet dat de
student na het verlaten van de Werk­
school geen scholing, training of oplei­
ding meer zou kunnen of mogen volgen
in het kader van een leven lang leren.
Na het verlaten van de Werkschool volgt
nazorg om het traject van arbeidstoelei­
ding, transitie en de eerste fase op de
arbeidsmarkt te begeleiden.
De commissie stelt dat de route naar
vervolgonderwijs nooit afgesneden mag
worden voor Werkschoolleerlingen.

4.2
Het Werkschooltraject
Het toeleverende onderwijs bestaat
uit het vso, hoofdzakelijk cluster drie
( lichamelijk gehandicapte, zeer moeilijk
lerende en langdurig zieke jongeren)
en cluster vier (zeer moeilijk opvoedbare
jongeren) – cluster één en twee is moge­
lijk indien de Werkschool een aanzien­
lijke toegevoegde waarde heeft in
toeleiding naar de arbeidsmarkt-, prak­

tijkonderwijs en mbo1/AKA. Het is aan
te bevelen dat vso en praktijkonderwijs
in het laatste twee jaar van hun reguliere
opleiding een richting introduceren die
jongeren voorbereidt op instroom in de
regionale Werkschool. Voor mbo1/AKA
is een voorselectie niet mogelijk vanwege
de korte duur van de opleiding. Het over­
grote deel van het restant van de jongeren
zou dan naar mbo2 moeten doorstromen.
De Werkschool duurt ten hoogste drie
jaar, waarvan de leerling maximaal twee
jaar een stage- en/of een leerwerkplaats
vervuld. Maximaal één jaar wordt besteed
aan het bijspijkeren van kennis en vaar­
digheden die nodig zijn om een werkplek
in een bedrijf te vervullen. In dit deel
maakt de leerling de kanteling van
scholier naar werknemer.
De leerling valt onder de zorgplicht en
verantwoordelijkheid van de Werk­
school. In het traject van de Werkschool
loopt de reguliere OCW-bekostiging
door. Daarnaast worden de middelen die
de leerling meeneemt ontschot ingezet
door de Werkschool. Te denken valt
onder andere aan alle budgetten die in
het onderwijs voor ondersteuning voor
de leerling worden ingezet (onder andere
passend onderwijs, lgf ).
In schema 6 wordt de toeleiding vanuit
het onderwijs in relatie tot de vraag
van de arbeidsmarkt schematisch weer­
gegeven. De pijlen wijzen naar beneden,
omdat wordt teruggeredeneerd vanaf
de arbeidsmarkt.
> zie schema 6 op pagina 51

Werk is leidend: de pedagogische visie
Werk is leidend in het Werkschooltraject.
De vraag van het bedrijfsleven is het
vertrekpunt. Om de leerling zo goed
mogelijk richting arbeidsmarkt te bege­
leiden en alle benodigde vermogens te
ontwikkelen staat een praktijkgerichte
leeromgeving centraal in de Werkschool.
Dit betekent voor de inrichting van de
Werkschool het volgende.

50

Toeleiding werkschool
mogelijk vanaf jaar 3.
Verantwoordelijkheid
van de school

Werkschool

51

3

4

5

6

VMBO

1

2

3

4

Toeleverend onderwijs

PRO

VSO

3

1

3

3

4

1

4

4

5

2

5

5

6

2

6

7

7
6

8

8

Jaar 1

Jaar 2

Jaar 3

Arbeidsmarkt

MBO1/AKA

1

schema 6
Werkschool en toeleverend onderwijs

Het perspectief en de identiteit van
jongeren worden in belangrijke mate
ingevuld vanuit de situatie in hun omge­
ving. Bij veel jongeren op de laagste
niveaus in het beroepsonderwijs is die
situatie niet positief. Ze hebben veel
problemen en weinig stimulans en stu­
ring in hun thuissituatie. Het gevaar dat
deze jongeren de school de rug toekeren
en op den duur niet meer mee doen in
de maatschappij, is levensgroot.
De pedagogisch-didactische benadering
van de leraar kan dan het verschil maken.
Juist het pedagogisch handelen van de
leraar kan ervoor zorgen dat een jongen
of meisje niet buitenboord valt, maar tot
ontplooiing komt. De docent investeert
in een relatie met de leerling. Hij kent de
leerling en zijn omstandigheden goed en
heeft expliciete aandacht voor de erva­
ringen van de leerling. In school, maar
vooral die in de context van de beroeps­
praktijk. De docent kent het beroep
waarvoor de jongere leert van binnen en
van buiten. Al zijn pedagogisch hande­
len is gericht op het ontwikkelen van
arbeidsidentiteit bij de jongeren.
De jongere moet voortdurend ervaren
wat het vak inhoudt. Hij ervaart welke
maatschappelijke betekenis de uitoefe­
ning van het beroep heeft. Jongeren
worden niet alleen beroepsmatig voor­
bereid op hun functie, maar ook als
mens, opdat die mens zelfredzaam
wordt, inzicht heeft in de betekenis van
werk in zijn leven en van daaruit zelf
sturing kan geven aan werk en loopbaan.
Dit leidt tot zingeving en bevredigende
participatie in de samenleving.
‘Opvoeden’ tijdens het leren in reële
beroepscontexten in normen, plichten
en eisen die behoren bij de dagelijkse
arbeidsroutines, dienen daarom een
vanzelfsprekend onderdeel te zijn
van het pedagogisch handelen van de
docent. Dit is een vormende taak die
volgens de commissie te weinig aandacht
heeft gekregen in de afgelopen jaren.

Dit vraagt echte aandacht voor de leerling.
De docent probeert te ontdekken: wat
heeft die leerling nodig om een goede
werknemer te worden. Hoe leg ik bloot
wat er al in zit? Hoe raak ik hem, zodat
het talent tot volle ontplooiing kan
komen. Dat is wat beroepsonderwijs in
essentie is. Dit geldt onverkort voor de
Werkschool. De praktijkopleider maakt
wakker wat er al in de leerling aanwezig
is en brengt hem in verleiding dat te
laten groeien. Goed beroepsonderwijs is
beroepsgericht en ontwikkelingsgericht.
Deze pedagogisch opdracht wordt
ons niet van buitenaf opgelegd door
hoge uitval of verruwing in de maat­
schappij of door ontevreden werkgevers.
Deze pedagogisch opdracht behoort
tot het hart van het beroepsonderwijs.
Het vereist een pedagogisch klimaat
in de school, pedagogisch leiderschap
en pedagogisch handelen.
Proces gekoppeld aan onderwijssoort
De Werkschool sluit aan bij de bestaande
onderwijssoorten. Zij zijn de toeleveran­
ciers van de Werkschool. De Werkschool
overlapt niet per definitie de populatie
van een hele school. In een school, die
onder de werkingssfeer van de Werk­
school valt, kunnen er leerlingen zijn
die, al dan niet via vervolgonderwijs, aan
goede en duurzame aansluiting op de
arbeidsmarkt hebben. Die leerlingen zijn
in dat geval overgekwalificeerd voor de
Werkschool en kunnen de bestaande
leerlijnen in het onderwijs volgen. Per
school zal moeten worden geschat welke
jongeren in aanmerking komen voor
de Werkschool. Het aandeel van de
Werkschool kan dus sterk per school en
onderwijssoort verschillen. Kortom,
per school volgt een deel de bestaande
onderwijsroute; een stroom of stroompje
(afhankelijk van het aantal geschikte en
geïnteresseerde kandidaten) volgt een
traject richting Werkschool.

52

Op mbo-scholen lukt het voor een deel
van de jongeren niet om zich te kwalifi­
ceren op niveau 2. Dat is voornamelijk
omdat de jongeren zich niet kunnen
handhaven op een leerplaats bij een
bedrijf. Via de AKA-opleiding wordt
geprobeerd deze jongeren een nieuwe
start te geven. Dat kan via de Werk­
school. Het Werkschooltraject ziet er
voor AKA en mbo1. Deze leerlingen
kunnen gelijk starten met de Werk­
school. Dat komt, omdat veel jongeren
een vooropleiding zullen hebben gehad
en in hun ontwikkeling klaar zijn om
direct de Werkschool in te stromen.
Toeleiding naar de Werkschool
Toeleiding naar de Werkschool start op
het moment dat het toeleverend onder­
wijs, de ouders en de leerling met in­
stemming van de Werkschool de in­
schatting maken dat de beste route naar
de arbeidsmarkt voor de betreffende
leerling via de Werkschool loopt.
Dit betekent dus:
• de leerling is niet in staat om door
te stromen naar vervolgonderwijs;
• de leerling is in potentie in staat om
regulier werk te verrichten en hierin
productief te zijn en dus komt de
leerling niet in aanmerking voor:
• dagbesteding
• beschermd werk,
• de leerling vindt zonder Werkschool
geen aansluiting met de arbeidsmarkt.
Wanneer school, ouders en leerling deze
inschatting kunnen maken, kan per
jongere sterk verschillen. Toeleiding

start op zijn vroegst in het schooljaar
waarin de leerling 14/15 wordt.
De school is verantwoordelijk voor de
toeleiding. Een goede toeleiding ken­
merkt zich door de arbeidsmarkt in
het onderwijs veel centraler te stellen.
Voor een goede aansluiting is het
wenselijk dat:
• de leerling onderwijs krijgt vanuit
een praktijkgerichte leeromgeving;
• de leerling zijn/haar arbeidsidentiteit
op een dusdanig niveau heeft ontwik­
keld dat het in op de Werkschool in
staat is de rol van werknemer te spelen
en dit in maximaal twee jaar zo te
ontwikkelen dat de leerling zich als
werknemer staande weet te houden
op de arbeidsmarkt;
• de er een beeld is van de interesses en
de potentie van de leerling in relatie
tot de arbeidsmarkt. Het gaat hierbij
bijvoorbeeld om zaken als beroepeno­
riëntatie (hiervoor kan het werk­
geversnetwerk van de Werkschool
worden ingezet) en het houden van
een ontwikkelassessment;
• er de leerling over een portfolio
beschikt voor de overdracht naar de
Werkschool.
Dit zijn elementen die niet geheel
onbekend zullen zijn in het toeleverend
onderwijs. Voor het pro geldt dat
arbeidstoeleiding een wettelijke doel­
stelling is en dat het totale onderwijs­
traject gericht is op voorbereiding op
wonen, werken en vrije tijd als actief
burger. Voor het vso komt voor de uit­
stroom in de richting van de arbeids­
markt een vergelijkbare wetgeving.
In beide gevallen is er voldoende ruimte
voor adaptief (vraaggestuurd) onderwijs
dat uitgaat van de mogelijkheden van
de leerling. In de laatste fase van het
onderwijs wordt de vraagsturing steeds
meer ingevuld door de vraag van de
maatschappij (arbeidsmarkt). Voor het
(v)mbo bestaan er minder mogelijkhe­
den tot een adaptieve en vraaggestuurde
invulling van het (onderwijs)program­
ma. Leerwerktrajecten in het vmbo zijn

53

4. De Werkschool: uitwerking

Voor een deel van de jongeren op de
vmbo- en mbo-scholen bestaat de be­
hoefte de directe route naar de arbeids­
markt te kiezen. Op de vmbo-scholen
wordt daarvoor de arbeidsmarktgerichte
leerweg gekozen, al of niet via experi­
mentele vormen als VM2 en Vakcollege.
Doel daarbij is kwalificering op niveau 2,
al of niet via niveau 1. Waar dat niet lukt,
kan de route via de Werkschool worden
gekozen.

wel direct gericht op uitstroom naar de
arbeidsmarkt, al dan niet gekoppeld aan
scholing.
De school kan, indien gewenst, extra
begeleiding van de Werkschool voor de
toeleiding inkopen. Zo kan de Werk­
school de school bijvoorbeeld begeleiden
in het bieden van maatwerk bijvoorbeeld
door programcarving toe te passen: het
samenstellen van een opleidingspro­
gramma dat gericht is op de mogelijk­
heden van de leerling en dat past bij de
vraag van de werkgevers. Daarbij kunnen
scholen gebruikmaken van de kwalifica­
tiestructuur uit het middelbaar beroeps­
onderwijs en de expertise van de kennis­
centra voor beroepsonderwijs en
bedrijfsleven. Daarin is per beroep/
kwalificatie aangegeven wat je moet
kennen en kunnen als de leerling de
opleiding heeft afgerond. De opbouw
is modulair: iedere kwalificatie is
beschreven aan de hand van kerntaken
werkprocessen en competenties.
Door deze modulaire opbouw is de
kwalificatiestructuur een flexibel instru­
ment om maatwerk te bieden dat aan­
sluit op de mogelijkheden van jongeren
met een beperking. Alleen die vakken
(kennis en vaardigheden) worden aange­
boden die voor de toekomstige werkplek
noodzakelijk zijn. Daarnaast kunnen
scholen het werkgeversnetwerk van de
Werkschool voor hun school benutten,
arbeidsmarktinformatie van de Werk­
school krijgen en lesmateriaal van de
Werkschool gebruiken.
Leerlingen uit mbo1 en AKA stromen
sowieso direct de Werkschool in. Reden
hiervan is de onderwijsduur van mbo1
en AKA in combinatie met het feit mbo1en AKA-leerlingen een vooropleiding
kunnen hebben gevolgd die in meer
of mindere mate al gericht is op het
ontwikkelen van arbeidsidentiteit en
beroepenoriëntatie.

Toelating Werkschool
Aan het begin van het laatste schooljaar
van de leerling wordt definitief de ge­
schiktheid van de kandidaat voor de
arbeidsmarkt bepaald door testen van
competenties en bepalen van voorkeuren.
Daarbij moet rekening worden gehouden
met de mogelijkheden op de regionale
arbeidsmarkt. Een zorgvuldige diagnose
bepaalt zowel de slaagkans op de arbeids­
markt als de motivatie van de kandidaat
gedurende het traject. Alleen die jonge­
ren die een reële kans hebben op het
aangaan van een duurzame arbeidsover­
eenkomst door het doorlopen van de
Werkschool, komen voor de Werkschool
in aanmerking.
Definitieve toelating tot de Werkschool
vindt plaats op basis van:
• Vraag arbeidsmarkt;
• Deskundig oordeel over:
• vraag of leerling in staat is
regulier werk te verrichten;
• ondersteuningsbehoefte leerling.
De commissie stelt voor het UWV boven­
staand deskundig oordeel te laten ver­
zorgen. Het UWV stelt op basis van zijn
oordeel voor elke leerling een verklaring
op. Voor leerlingen uit pro en vso wordt
de indicatiestelling voor pro en vso
betrokken. Aan de hand van de verkla­
ring van het UWV krijgt de Werkschool
een beeld van de ondersteuningsbehoef­
te die nodig is voor het Werkschooltraject. De Werkschool zal de ondersteu­
ning die nodig is voor leerling en
werkgever regelen. De Werkschool is
bevoegd om middelen behorende bij
voorzieningen ontschot in te zetten.
Zo krijgt een leerling, indien dat nodig
is, één adequate vervoersvoorziening
in plaats van verschillende vervoersvoor­
zieningen voor privé, school, stage en
werk.
De toegevoegde waarde van de
Werkschool
Na de toeleiding en de toelating begint
de Werkschool. De Werkschool:

54

•

•

•

•

De Werkschool moet zich voorzien van
een zo groot mogelijk netwerk aan be­
drijven die gemotiveerd zijn om met
de kandidaat aan het werk te gaan, die
professioneel zijn in het opleiden van
kandidaten en die bereid zijn om na
afsluiting van de opleiding de kandidaat
in dienst te nemen.
Leren door doen is de formule die door
de Werkschool moet worden uitgevoerd.

Als plaatsing van de kandidaat heeft
plaatsgevonden in een branche en een
functie die geschikt is voor de kandidaat
dan moet de opleiding worden vorm­
gegeven. Dat kan aan de hand van het
takenpakket dat tussen kandidaat en
bedrijf is overeengekomen. De in de
kwalificatiestructuur beschreven werk­
processen die horen bij die taken kunnen
worden samengevoegd in het opleidings­
plan, compleet met de te bereiken doe­
len. Erkende leerbedrijven zijn gewend
dergelijke doelen te bereiken en beschik­
ken daartoe over opleidingscapaciteit.
De Werkschool voorziet het bedrijf van
hulpmiddelen voor het vormgeven en
begeleiden van de praktijkopleiding.
EVC aanbieders van de kwalificatie(s)
waaruit het takenpakket is samengesteld
kunnen vaststellen of de doelen zijn
bereikt.
De Werkschool begeleidt via een Werk­
schoolcoach de leerling en de praktijk­
opleider. De Werkschool:
• Is makelaar tussen leerling en
bedrijfsleven. De Werkschool zorgt
als front office van onderwijs voor
het leveren van de juiste kandidaten
te leveren aan de arbeidsmarkt en
legt de juiste match.
• Is scholingsinstituut om de lacunes
(vanuit het perspectief van de werk­
gever) uit het onderwijstraject op te
vullen door het bieden van bijscho­
ling/hoofdelijk versnelde scholing.
• Geeft eigen opleidingen in sociale
vaardigheden en werknemersvaardig­
heden, voor zover niet aanwezig.
• Zorgt voor persoonlijk budgetbeheer
bij de leerling, indien nodig.
Niet vergeten moet worden dat van
alle jongeren een kwart problemen
heeft met rondkomen. Het zijn vooral
lager opgeleide jongeren die moeite
hebben om financieel rond te komen.
Eén op de vijf scholieren vertoont
risicovol financieel gedrag. In verge­
lijking met andere scholieren lenen
zij vaker, komen ze vaker geld kort en
hebben ze meer moeite verleidingen

55

4. De Werkschool: uitwerking

•

neemt de zorgplicht van het toeleve­
rend onderwijs voor de leerling over.
De Werkschool voert de laatste jaren
van onderwijs uit voor de toeleverende
school en ontvangt hier de bekosti­
ging voor.
Valt onder de verantwoordelijkheid
van de Werkschool.
duurt maximaal drie jaar, afhankelijk
van de vermogens van de leerling
om inzetbaar te worden voor regulier
werk.
Bestaat uit twee delen:
• Maximaal één jaar wordt besteed
aan het bijspijkeren van kennis
en vaardigheden die nodig zijn
om een werkplek in een bedrijf te
vervullen. Bij een goede toeleiding
zal dit niet of nauwelijks nodig
zijn;
• Maximaal twee jaar vervult de
leerling een stage- en/of een leer­
werkplaats. Dit traject kent twee
delen:
– een stageleerdeel. Hierin loopt
de leerling stage bij de werk­
gever. Eventuele stagevergoe­
ding wordt door Werkschool
gefinancierd;
– een werkleerdeel. Hierin heeft
de leerling een dienstverband
met de werkgever, een praktijk­
overeenkomst met werkgever/
Werkschool en een onderwijs­
overeenkomst met de Werk­
school.
Wordt afgerond met EVC-procedure
met certificeerbare eenheden op
werkprocesniveau.

•
•

te weerstaan en overzicht te houden
over hun inkomsten en uitgaven.
Risicovol financieel gedrag en het
achterliggende gedrag dat hier ten
grondslag aan ligt kan een belemme­
ring vormen voor het succesvol door­
lopen van de Werkschool. De Werk­
school zal in het gehele traject hier
aandacht aan besteden en waar nodig
een schuldsaneringtraject starten.
Zorgt voor casemanagement en legt
de verbinding naar de (jeugd)zorg.
‘Ontzorgt’ het stagebedrijf, afhanke­
lijk van de wensen van het stage­
bedrijf, door:
• Door voor het stagebedrijf alle
instrumenten aan te wenden die
ingezet kunnen worden voor de
stage en de administratie hiervoor
over te nemen (bijvoorbeeld inzet
Wajong-instrumentarium, zoals
premiekorting, no risk, loonkos­
tensubsidie, loondispensatie);
• Door begeleiding te bieden aan
leerling en praktijkopleider;
• Door aanvullende zorg te regelen;
• Ziekteverzuim bij te houden.

Om leerbedrijven te verbinden aan de
Werkschool zijn geen aanvullende erken­
ningeisen nodig. De leerbedrijven zijn
erkend voor de kwalificatiegebieden
waarvoor ze door de Werkschool worden
ingeschakeld. Het kenniscentrum be­
waakt van de kwaliteit van het leerbedrijf,
ook op het gebied van omgang met de
leerling met een beperking. De mate van
deskundigheid van een leerbedrijf wordt
door het kenniscentrum bijgehouden
in het register van leerbedrijven.
De Werkschool koppelt ook de ervarin­
gen met het stagebedrijf terug naar de
toeleverende school. Indien de Werk­
school structureel bijscholing moet
leveren, kan bijvoorbeeld met de school
besproken worden of de school dit niet
regulier zou moeten aanbieden in het
onderwijspakket. De Werkschool voert
ook de nazorg uit voor het toeleverend
onderwijs en informeert het onderwijs
hierover.

De Werkschool is voor de leerling verant­
woordelijk, totdat de leerling een duur­
zame arbeidsovereenkomst aangaat met
zijn/haar werkgever die niet gekoppeld is
aan een praktijkovereenkomst of iets
soortgelijks.
Werkschoolleerlingen zullen vaak niet
volledig productief kunnen zijn.
De Werkschool begeleidt deze leerlingen
naar regulier werk. Hierbij wordt reke­
ning gehouden met de productiviteit.
Het tempo van deze leerlingen zal vaak
lager liggen dan bij een reguliere mboleerling. Daarnaast zal een Werkschool­
leerling veel begeleiding van de praktijk­
opleider vergen. In 2009 heeft DIJK12 de
kosten voor de werkgever voor beroeps­
praktijkvorming in kaart gebracht (be­
roepspraktijkvorming in het mbo, 2009).
Het rapport constateert het volgende:
• Voor een bbl-traject:
• zijn de begeleidingskosten
€ 7.652,- per deelnemer per jaar;
• is de netto-opleidingsinvestering
€ 12.213,- per deelnemer per jaar.
• Voor een bol-traject:
• zijn de begeleidingskosten €
6.215,- per deelnemer per jaar;
• is de netto-opleidingsinvestering
€ 5.902,- per deelnemer per jaar.
Werkgevers maken regulier kosten voor
de begeleiding van jongeren in bijvoor­
beeld bol- en bbl-trajecten. De directe
kosten van de werkgever zijn hoger dan
de directe baten. Op lange termijn kun­
nen deze kosten gezien worden als inves­
teringskosten. De veronderstelling is
dat de werkgever ook goed opgeleide
jongeren terugkrijgt die inzetbaar zijn
voor zijn/haar bedrijf. Voor Werkschool­
jongeren gaat dit verhaal niet volledig
op. Zoals eerder in dit advies is beschre­
ven, zijn er heel wat drempels te nemen
om Werkschooljongeren een duurzame
positie op de arbeidsmarkt te geven.
Voor een werkgever is het op voorhand
niet duidelijk wat de opbrengsten zijn
van de investering die hij/zij pleegt in
een Werkschooljongere. De Werkschool
neemt voor werkgever en jongere alle

56

•

Daarnaast zijn voor het leerwerktraject
dit onderdeel zijn de werkgeversvoorzie­
ningen uit de Wajong (loondispensatie,
loonkostensubsidie, no-riskpolis,
premiekorting) en WVA beschikbaar,
zonder dat de Werkschoolleerling een
Wajonger hoeft te zijn.
Een arbeidsmarkttraject van de Werk­
school bestaat uit een stagewerk- en
een werkleer-deel. Voor de werkgever
betekent dit het volgende:
• Voor het stagewerk-deel:
• Is er een stageovereenkomst
tussen werkgever en leerling;
• Ontvangt de werkgever van de
Werkschool een tegemoetkoming
in de begeleidingskosten van de
praktijkopleider van € 3.000,per leerling per jaar;
• Komt een eventuele stagevergoe­
ding voor rekening van de Werk­
school;
• Worden werkgever en leerling
intensief begeleid vanuit de
Werkschool;
• Is de Werkschool verantwoordelijk
voor het regelen van eventuele
zorg en voorzieningen die nodig
zijn voor de leerling.
• Voor het werkleer-deel:
• Is er een praktijkovereenkomst
werkgever/Werkschool/leerling,
een onderwijsovereenkomst leer­
ling/Werkschool en een arbeids­
overeenkomst werkgever/leerling
gelijk een regulier bbl-traject uit

•

•

•

het mbo (salaris op basis van
jeugdloon betreffende cao. NB het
werkleerdeel is geen regulier
bbl-traject, het is alleen voor dit
aspect gelijksoortig aan bbl);
Bepaalt het UWV de loonwaarde
van de Werkschoolleerling. Op
basis van de loonwaardebepaling
van het UWV is het voor de werk­
gever mogelijk loondispensatie
aan te vragen. Als een Werkschool­
leerling op zijn werkplek bedui­
dend minder kan presteren dan
een collega zonder arbeidsbeper­
kingen, dan mag een werkgever
de Werkschoolleerling minder
dan het minimumloon betalen.
Dit wordt loondispensatie ge­
noemd. De werkgever moet daar­
voor toestemming krijgen van
UWV. Een arbeidsdeskundige van
UWV Werkbedrijf beoordeelt of er
inderdaad sprake is van een duide­
lijk mindere arbeidsprestatie die
verband houdt met de ziekte of
handicap. Op basis van dit oordeel
stelt de arbeidsdeskundige vast
hoeveel loon de werkgever min­
stens moet betalen;
De jongeren moeten instromen in
de aanloopschalen in de Cao’s.
De commissie geeft het advies om
deze schalen in Cao’s op te nemen
waar dit nog niet de situatie is.
Ook zijn er jongeren die een dus­
danige lage arbeidsproductiviteit
hebben dat het mogelijk moet
worden voor de ondernemer om
onder het minimumloon te beta­
len. Aanvulling kan dan plaats­
vinden vanuit de WWB;
Ontvangt de werkgever van de
Werkschool een tegemoetkoming
in de begeleidingskosten van de
praktijkopleider van € 4.000,per leerling per jaar;
komt de werkgever in aanmerking
voor WVA van maximaal € 2.500,per leerling per jaar (Een werkgever
die een medewerker op een leer­
baan aanneemt, maakt aanspraak

57

4. De Werkschool: uitwerking

drempels weg om een goede en duur­
zame aansluiting op de arbeidsmarkt te
kunnen realiseren. De commissie stelt
dat het alleszins redelijk is om in dit
geval de werkgever tegemoet te komen
in de begeleidingskosten en wel als
volgt:
• voor het stageleertraject ontvangt
de werkgever € 3.000,- per jaar per
leerling;
• voor het leerwerktraject ontvangt
de werkgever € 4.000,- per jaar per
leerling.

•
•

op een WVA korting van maximaal
€ 2500 per medewerker per jaar.
Bij een aanstelling van minder
dan 36 uur per week, inclusief
de onderwijs uren, is dit bedrag
evenredig lager;
• kan de werkgever voor alle Werk­
schoolleerlingen aanspraak maken
op het geldende Wajonginstru­
mentarium, zonder dat de Werk­
schoolleerling een Wajonger is,
te weten:
– loondispensatie tijdens werk­
leer-traject Werkschool: als een
Werkschoolleerling minder
presteert dan een vergelijkbare
collega zonder beperking, dan
kan een werkgever de keuze
maken om de Werkschoolleer­
ling minder te betalen.
Het UWV zal het loon van de
werknemer aanvullen als het
onder het minimumloon
uitkomt. Dit loopt via de Werk­
school.
– premiekorting op de WAO/
WIA- en WW-premie: een
korting van maximaal € 1.701,per jaar op de totale WAO/
WIA-premie. Daarnaast een
korting van maximaal € 1.701,per jaar op het werkgeversdeel
van de WW-premie die afge­
dragen wordt aan het Awf of
het UFO. Een werkgever kan
maximaal drie jaar korting
krijgen. Hoeveel premie een
werkgever terugkrijgt, is af­
hankelijk van het loon van de
Werkschoolleerling.
– No-risk-polis: als de Werk­
schoolleerling ziek wordt,
betaalt het UWV de kosten
daarvan. Dit loopt via de
Werkschool.
Worden werkgever en leerling inten­
sief begeleid vanuit de Werkschool.
Is de Werkschool verantwoordelijk
voor het regelen van eventuele zorg
en voorzieningen die nodig zijn voor
de leerling.

•

Regelt de Werkschool alle bijbeho­
rende administratie gerelateerd aan
de inzet van de Werkschoolleerling
bij het leerwerkbedrijf (dus ook
administratie bovenstaande punten).

Zij-instroom
Zowel vanuit de oude als de nieuwe
Wajong heeft het UWV cliënten die nog
niet de aansluiting met de arbeidsmarkt
hebben gemaakt, maar dat wel in zich
hebben, mits zij de juiste ondersteuning
krijgen. Een deel van deze cliënten zou
in aanmerking kunnen komen voor de
Werkschool. Ook hier gaat het om zijinstromers die op dezelfde manier als
de WIJ-jongeren instromen in de Werk­
school. Deze jongeren kunnen de Werk­
school instromen als voldaan wordt aan
de toelatingseisen van de Werkschool.
Dit betekent in ieder geval dat de Werk­
school naadloos aansluit op het onderwijs.
Deze jongeren worden dan vanuit het
onderwijs toegeleid naar de Werkschool.

4.3
De Werkschool:
bundeling van
krachten
De Werkschool is een instrument om
voor en namens de genoemde scholen
de brug naar de arbeidsmarkt te slaan.
De Werkschool bundelt de krachten van
de verschillende scholen naar het be­
drijfsleven toe. Deze bundeling van
krachten heeft grote voordelen. Om er
enkele te noemen:
1. De Werkschool specialiseert zich in
het verzamelen van stage- en leer­
werkplaatsen voor de leerlingen van
de aangesloten scholen, ontzorgt
de scholen, ontlast de bedrijven, en
zorgt ervoor dat de talloze instru­
menten en financiële middelen
op landelijk en regionaal niveau in
onderlinge samenhang ‘ontschot’
worden ingezet.

58

59

4. De Werkschool: uitwerking

2. De Werkschool is een instrument om
• COLO / kenniscentra, die van
groot belang zijn voor de acquisitie
decentralisatie van beleid vorm te
van leerwerkplaatsen.
geven. Decentralisatie van beleid –
dicht bij de burgers en bedrijven – is
• Het UWV dat een belangrijke rol
kan spelen bij de bemiddeling bij
een groot goed, maar mag niet leiden
de bepaling van de werkcapaciteit
tot het verloren gaan van de samen­
van de leerling en het bepalen van
hang tussen sociale zekerheid,
de ondersteuningsbehoefte van
schuldsanering, onderwijs, jeugd­
de leerling.
zorg en arbeidsmarktbeleid. De Werk­
school moet voor die samenhang zorg
• De VNG die van belang is om aan
de ontschotting van regionale,
dragen en is zo het instrument om
gemeentelijke middelen te
decentraal beleid – vanuit de gemeen­
stimuleren en vorm te geven.
ten maar met een landelijke opdracht
– uit te voeren. Door het ontschot en
• de REA-colleges, vanwege de
expertise op het gebied van de
in samenhang inzetten kunnen aan­
toeleiding van arbeidsbeperkte
zienlijke besparingen worden bereikt
jongeren naar de arbeidsmarkt.
en zal de efficiency van de arbeids­
toeleiding vanuit de scholen sterk
• De jeugdzorg vanwege de expertise
op het gebied van zorgjongeren.
toenemen.
3. De Werkschool geeft invulling aan
• Brancheorganisaties ( in de
schoonmaak, beveiliging enz.) om
de arbeidsmarktdoelstelling van de
aan te sluiten bij de Werkschool
genoemde scholen en legt de verant­
en te bewerkstelligen dat daar
woordelijkheid voor de arbeids­
leer- en werktrajecten worden
markttoeleiding bij de daarin gespe­
aangeboden.
cialiseerde Werkschool. Deze maakt
6. Het netwerk van contacten met be­
gebruik van de schaalvoordelen
drijven wordt voor iedere school
doordat zij namens en voor alle
breder en kansrijker dan in het geval
scholen in de regio optreedt.
‘ieder voor zich’ gaat. Na een transi­
4. De bedrijven en instellingen hebben
tieperiode is het wenselijk dat het
met één regionaal aanspreekpunt te
eigen netwerk van de toeleverende
maken waar zij hun stage- en leer­
school ten dienste wordt gesteld van
werkplaatsen kunnen aanmelden of
de Werkschool en dus van alle andere
van waaruit zij worden opgehaald.
Dit voorkomt dat ondernemers vanuit
deelnemende scholen: ter versterking
verschillende instellingen worden
van het geheel. De Werkschool bestaat
immers niet naast de scholen maar
aangesproken om telkens voor een
opereert namens en ten behoeve van
iets andere doelgroep stage- of leer­
werkplekken ter beschikking te stellen.
alle deelnemende scholen en hun
5. De Werkscholen worden centraal
leerlingen. Zo ontstaat in de praktijk
gecoördineerd, waardoor ‘best practi­
één krachtig centraal aanspreekpunt
ces’ snel in alle regionale scholen
voor de bedrijven in plaats van een
kunnen worden geïntroduceerd en
versnipperd en dus niet effectief
een uniforme aanpak / marketing kan
netwerk van contacten vanuit de
worden ontwikkeld naar de bedrijven
verschillende onderwijssoorten.
met als doel om daar de stage- en
7. De Werkschool draagt de verantwoor­
leerwerkplaatsen op te halen.
delijkheid om aan het einde van het
Op centraal niveau worden samen­
werktraject de opgedane ervaring
werkingsverbanden afgesloten met
in een EVC-certificaat te vertalen
landelijke partijen waarvan iedere
en zo aan te sluiten bij de bestaande
kwalificatiestructuur van het beroeps­
regio profiteert. Te denken is aan:
onderwijs.

4.4
Organisatie en
bekostiging
4.4.1 De organisatie
De organisatie kent:
• Een landelijk opererende Werkmaat­
schappij.
• Regionale Werkscholen, waarbij de
indeling van de arbeidsmarktregio’s
wordt gevolgd.
Dat ziet er grafisch als volgt uit:
> zie schema 7 op pagina 61

Werkmaatschappij
De Werkmaatschappij stuurt de regio­
nale Werkscholen aan. De Werkmaat­
schappij is dus verantwoordelijk voor
de Werkscholen. De Werkmaatschappij:
• Ontwerpt Werkschool-traject en
formuleert kwaliteitseisen.
• Regelt bekostiging.
• Verzorgt infrastructuur Werkscholen.
• Traint Werkscholen.
• Zorgt voor pr en communicatie.
• Grijpt in waar nodig.
• Verzorgt lesmateriaal.
• Verzorgt benodigde tools.
• Maakt op landelijk niveau afspraken
met werkgevers.
De Werkschoolorganisatie
De Werkschool:
• Maakt op regionaal niveau afspraken
met werkgevers.
• Zorgt voor:
• deskundig oordeel of leerling in
staat is regulier werk te verrichten;
• ondersteuningsbehoefte leerling.
• Regelt EVC-procedure.
• Begeleidt werkgever en leerling
(en indien gewenst de school );
• Ontzorgt werkgever, leerling, school
in door:
• voorzieningen aan te bieden die
beperking compenseren;
• aanvullende zorg te regelen en

•

zo in te richten dat dit niet conflic­
teert met arbeidstijden;
• administratie werkgever, leerling,
school over te nemen voor beno­
digde voorzieningen (bijvoorbeeld
inzet Wajong-instrumentarium);
• bijscholing te leveren;
• leerling te begeleiden in persoon­
lijk budgetbeheer;
• ziekteverzuim bij te houden.
Komt tegemoet in de begeleidings­
kosten van de praktijkopleider
van het leerwerkbedrijf:
• € 3.000,- per leerling per jaar
voor het stageleer-traject van de
Werkschool;
• € 4.000,- per leerling per jaar
voor het werkleer-traject van de
Werkschool.

Rol kenniscentra en leerwerkbedrijven
De Werkschool organiseert zowel lande­
lijk als regionaal een netwerk van leer­
werkbedrijven. Acquisitie voor leerwerk­
plekken bij erkende leerwerkbedrijven
loopt via de kenniscentra. De kennis­
centra verbinden leerwerkbedrijf en
Werkschool. Hierbij kunnen leerwerk­
bedrijven naast de ondersteuning van de
Werkschool ondersteuning ontvangen
in begeleiding Werkschooljongeren
door kenniscentra.
De Werkschool zal ook met behulp van
de kenniscentra een netwerk opbouwen
met samenwerkingsverbanden.
De Werkschool ziet de samenwerkings­
verbanden van leerwerkbedrijven als
bedrijf en zal conform ondersteuning
bieden.
Rol UWV
Het UWV kan het volgende voor de
Werkscholen betekenen:
1. Verklaring/indicatie Werkschoolleer­
lingen bij aanvang (zie paragraaf 4.2):
• wel/niet in staat tot regulier werk;
• ondersteuningsbehoefte.
De verklaring/indicatie is in samen­
spraak met de Werkschool en is
gerelateerd aan de inzet van een
assessment, voor zover de leerling

60

30 Werkscholen

Bekostiging

OCW

Werkmaatschappij

Werkschool

schema 7
Franchiseformule Werkmaatschappij en Werkschool

61

nog geen assessment heeft gehad.
2. Loonwaardebepaling Werkschool­
leerling bij aanvang werkleerdeel
Werkschooltraject.
3. Inzet Werkpleinen voor doorplaatsen
van jongeren vanuit een leerbedrijf
naar reguliere andere werkgevers.
4. Benutten van arbeidsmarktkennis
van Werkpleinen.
5. Inzet van aanwezige competentie­
testen en andere inzicht vergrotende
formules die op het Werkplein door
voornamelijk arbeidsdeskundigen
worden ingezet.
6. Kennis en inzet van voorzieningen
die positief bijdragen aan de arbeids­
mogelijkheden van werkgever en
jongere (Wajong-instrumentarium).

4.4.2 Spelregels
Om succesvol te kunnen zijn gelden een
aantal spelregels voor de Werkschool:
• De Werkschool kan alle middelen die
worden ingezet door partijen voor
leerling en werkgever ontschot inzet­
ten. In de experimenteerfase zal de
Werkschool de ondersteunings­
behoefte van de jongere aan de hand
van voorzieningen die een compense­
rend effect hebben op handicap en/of
problematiek van de jongere ontschot
in te zetten op basis van een verklaring
van UWV. De commissie constateert
dat de wetgever het mogelijk moet
maken deze middelen afdwingbaar
ontschot te kunnen inzetten;
• Werk is leidend. Zorg en onderwijs
zijn hieraan dienstbaar. De Werk­
school voert de regie van het gehele
Werkschooltraject en de inzet van
andere partijen.
• De productiviteit van Werkschool­
leerlingen wordt collectief op 50%
gesteld.
• Het UWV stelt de ondersteunings­
behoefte van de Werkschoolleerling
vast en doet een uitspraak of de leer­
ling in staat is regulier werk te ver­
richten.
• De Wajongvoorzieningen voor werk­

•
•
•

gevers zijn tijdens het Werkschool­
traject van toepassing op de werk­
gevers die een Werkschoolleerling
begeleiden.
De Bekostiging moet geregeld worden.
Wettelijk verankerd moet worden dat
de Werkschool afsluit met een EVCtraject.
Het toeleverend onderwijs moet de
ruimte hebben producten en/of dien­
sten in te kopen bij de Werkschool,
indien het onderwijs dit zelf wense­
lijk vindt voor een goede toeleiding.
De commissie stelt voor om deze
inkooprelatie die al geruime tijd in
het onderwijs (in ieder geval pro en
vso) bestaat en gedoogd wordt door
de onderwijsinspectie, wettelijk te
verankeren en daarnaast de specifieke
inkooprelatie met de Werkschool,
zoals beschreven, ook wettelijk te
borgen.

4.4.3 Kosten en baten
Met publiek geld dient efficiënt en effec­
tief te worden omgegaan: niet alleen in
tijden van crises maar ook daarbuiten.
De financiering van de Werkschool dient
dan ook niet als een additionele voorzie­
ning, maar uit een herschikking van
bestaande middelen te worden gefinan­
cierd. Naar de bedrijven toe is het nood­
zakelijk dat bestaande voorzieningen die
nu gelden voor ondernemingen die met
Wajongers aan de slag gaan ook gelden
voor ‘Werkschooljongeren’. Dat geldt
ook voor de begeleiding door job coaches
die door het UWV worden ingezet en
bestaande re-integratiemiddelen.
Daarnaast dienen alle gedecentraliseerde
voorzieningen ‘ontschot’ in het kader
van de Werkschool te kunnen worden
ingezet. De Werkschool voorkomt im­
mers een beroep op Wajong-middelen,
een beroep op de gemeentelijke Wet
Investeren in Jongeren (WIJ) en mogelij­
kerwijs op jeugdzorgvoorzieningen en
re-integratiebudgetten. De grote finan­
ciële winnaar van een succesvolle regio­
nale Werkschool zijn de gemeenten

62

Werkscholen en één Werkmaatschappij.
Dit wordt in de betreffende paragraaf
nader uitgewerkt.

Echter, in de transitieperiode is het niet
waarschijnlijk dat regionale middelen
direct ontschot kunnen worden ingezet.
In deze overgangsperiode ligt een
(gedeeltelijke) financiering uit reguliere
middelen van de Ministeries van Onder­
wijs, Cultuur en Wetenschappen en
Sociale Zaken en Werkgelegenheid voor
de hand. Voor de onderwijsinstellingen
betekent dit dat bij de overdracht van
leerlingen naar de Werkschool de regu­
liere financiering geheel of gedeeltelijk
met de leerling meegaat (afhankelijk van
de gerealiseerde ontschotte regionale
middelen). De consequenties zijn dat
leerlingen niet in het laatst bekostigde
leerjaar van vso en pro kunnen worden
overgedragen maar minimaal twee jaar
daarvoor. Tevens zou er sprake moeten
zijn van een uniform, gemiddelde bij­
drage vanuit de reguliere financiering,
zodat van een oneigenlijke sturing naar
de ‘meest lucratieve schoolsoort’ geen
sprake kan zijn en ook de (uitgefinan­
cierde) AKA/mbo1-leerling meebekos­
tigd wordt.

Financiering
De Werkschool wordt bekostigd vanuit
OCW:
• de Werkschool wordt door OCW
bekostigd voor de organisatiekosten
(zie paragraaf 4.5);
• de Werkschool neemt het onderwijs
van de eerder genoemde onderwijs­
soorten over. De Werkschool neemt
de reguliere OCW-bekostiging over.
Hierbij zou sprake moeten zijn van
een uniform, gemiddelde bijdrage
vanuit de reguliere financiering,
zodat van een oneigenlijke sturing
naar de ‘meest lucratieve schoolsoort’
geen sprake kan zijn en ook de
(uitgefinancierde) AKA/mbo1-leer­
ling meebekostigd wordt.
• de Werkschool begeleidt via de Werk­
schoolcoach werkgever, jongere en
(indien gewenst) school in het traject
school-stage-werk. De Werkschool
neemt in haar aanpak taken over
die anders door UWV zouden worden
gefinancierd, zoals jobcoaching.
Daarnaast zet de Werkschool alle
middelen die nodig zijn voor het
Werkschool-traject ontschot in.
Het betreft hier een herschikking
van middelen.

Kosten
De Werkschool kent drie soorten
kosten:
1. Eenmalige invoeringskosten.
Deze kosten zijn gekoppeld aan de
uitrol van de Werkscholen en de
Werk­maatschappij.
2. Organisatiekosten. Dit zijn de going
concern-kosten van de Werkscholen
en de Werkmaatschappij onafhanke­
lijk van de variabele kosten.
3. Variabele kosten. Dit zijn de kosten
die gekoppeld zijn aan de Werkschool­
leerling.
Voor een landelijk dekkend stelsel zijn
30 Werkscholen en één Werkmaatschap­
pij nodig. In paragraaf 4.5 adviseert de
Commissie om gedurende twee jaar te
experimenteren met minimaal vijf

Indien het wenselijk is dat de leerling
een branchecertificaat behaalt, dan
worden over certificaat en financiering
van certificaat afspraken gemaakt tussen
branche, werkgever en Werkschool.
Baten
De commissie constateert dat de Werk­
school budgettair neutraal kan worden
ingevoerd. Het gaat hier om een her­
schikking van middelen, waarvan aan­
nemelijk is dat deze middelen zonder het
bestaan van een Werkschool ingezet
zouden worden voor potentiële ‘Werk­
schooljongeren’. De Werkschool is op
korte termijn niets meer of minder dan

63

4. De Werkschool: uitwerking

(op termijn zou een zij-instroom vanuit
de Wet Werk en Bijstand tot de mogelijk­
heden behoren).

een herschikking van deze middelen,
waarbij het aannemelijk is dat op (mid­
del)lange termijn de Werkschool leidt
tot besparingen op de rijksbegroting.
De Werkschool zal leiden tot een signifi­
cant betere aansluiting op de arbeids­
markt van deze jongeren, een efficiëntere
en effectievere inzet van voorzieningen
voor jongeren en werkgever en minder
instroom in de uitkering. De commissie
stelt dat invoering van de Werkschool tot
een efficiëntere en effectievere inzet van
middelen zal leiden en op middellange
termijn tot besparingen op de rijks­
begroting zal leiden.
De commissie benadrukt dat de situatie
voor de jongeren voor wie de Werkschool
bedoeld is onwenselijk is en onhoudbaar
en niet overeenkomt met de door het
kabinet geformuleerde doelstellingen
uit het regeerakkoord:
• ‘Mensen mogen niet afhankelijk
worden gemaakt van een uitkering.
Voorkomen moet worden dat mensen
te snel worden afgeschreven en
permanent langs de kant staan.’
• ‘Arbeidsgehandicapten met een
beperkte verdiencapaciteit worden
zoveel mogelijk via loondispensatie
aan de slag geholpen bij reguliere
werkgevers. Voor deze groep is een
regeling voor begeleid werken be­
schikbaar, met loonaanvulling tot
maximaal het wettelijk minimum­
loon en persoonlijke voorzieningen
(begeleiding, aanpassing werkplek).
Overige middelen voor re-integratie
worden alleen nog selectief ingezet
voor kwetsbare groepen op de
arbeidsmarkt.’
De arbeidsmarkt heeft iedereen nodig.
De maatschappelijke en economische
kosten voor deze jongeren – en zeker
diegenen met een perspectief op lang­
durige uitkeringsafhankelijkheid – zijn
hoog, onwenselijk en niet nodig.
De baten van de Werkschool wegen
ruimschoots tegen de kosten op, zeker
gelet op het feit dat de Werkschool bud­

gettair neutraal kan worden ingevoerd.
De Werkschool zal middelen inzetten die
in het traject van onderwijs naar arbeids­
markt toch al voor deze jongeren zouden
worden ingezet. Daarnaast zal de Werk­
school de ondersteuning voor jongere
en werkgever ontschot inzetten. Het gaat
hier om een breed spectrum van midde­
len die op dit moment gefragmenteerd,
onsamenhangend en inefficiënt en
ineffectief worden ingezet. Te denken
valt aan zorgmiddelen vanuit het onder­
wijs, re-integratie middelen en (jeugd)
zorg- en participatiemiddelen. Kortom,
de Werkschool levert de volgende
besparingen op:
• Uitkeringen. Ter illustratie: de ge­
middelde verblijfsduur in de Wajong
is ongeveer 30 jaar. Een reële bespa­
ring op de uitkeringslasten zal uit­
komen op 50% tot 100% van de totale
uitkeringslasten (schatting op basis
gegevens UWV). De Werkschool zal
een preventieve werking hebben en
instroom in uitkeringen beperken
• Re-integratiemiddelen.
• Zorgmiddelen.
• Verantwoordingslasten door ont­
schotte inzet ondersteuning.
• Uitvoeringslasten door integrale
en ontschotte inzet middelen voor
Werkschool-traject.
Niet vergeten moet worden dat economi­
sche zelfstandigheid een belangrijke
indicator is voor participatie aan de
samenleving. De commissie gaat er dan
ook van uit dat door werk en participatie
de aanspraak van voorzieningen door
Werkschooljongeren in hun levensloop
aanzienlijk zal afnemen.
De commissie vindt het aannemelijk dat
de Werkschool door integrale inzet van
middelen tenminste een directe bespa­
ring van 20% oplevert. Daar staat een
veel hoger rendement tegenover: immers
bij de huidige inzet van middelen is het
rendement als het gaat om toeleiden
naar regulier werk en duurzame econo­
mische zelfstandigheid zeer beperkt.

64

De baten wegen dus ruimschoots tegen
de kosten op. De commissie volgt hier­
mee het regeerakkoord:

De commissie stelt daarom het volgende
voor:
1. De Werkscholen krijgen een resul­
taatverplichting die inhoudt dat 80%
van de jongeren naar werk wordt
toegeleid: de Werkschool zorgt voor
een stageovereenkomst en/of leer­
werkovereenkomst. Daarnaast is de
toeleiding dusdanig dat de kans op
duurzame plaatsing op de arbeids­
markt groot is. Dit is een significant
hoger rendement dan op dit moment
met deze jongeren behaald wordt,
namelijk vrijwel nihil.
2. De Werkscholen krijgen een efficien­
cytarget van 20% voor het ontschot
inzetten van middelen.
Bekostigingssytematiek
De Werkschool moet leerlingen toelei­
den naar werk. De commissie vindt het
daarom belangrijk dat er een resultaat­
verplichting is ingebouwd in de bekosti­
ging. Tijdens de invoeringsstrategie
(zie 4.5) moet duidelijk worden hoe de
bekostiging exact vormgegeven moet
worden. De bekostiging zou mogelijk
verdeeld kunnen worden over een aantal
belangrijke momenten in het Werk­
school-traject, zoals bij aanvang van het
stagewerktraject, bij aanvang van het
leerwerktraject, bij het doorlopen van
de EVC-procedure en bij duurzame
plaatsing.

4.5.1 Werkend perspectief
Het kabinet streeft ernaar om jongeren
zo snel mogelijk naar werk, en niet in een
uitkeringsafhankelijke situatie, te bren­
gen. Dat betekent preventief werken: de
brug naar werk moet al vanuit de school
worden geslagen. Het overgrote deel
van de jongeren onder het startkwalifica­
tieniveau kan en wil werken. Maar deze
jongeren kunnen niet altijd zonder
gerichte en op de persoon toegesneden
steun op eigen kracht een arbeidsplek
veroveren. De bemiddeling naar werk
moet zo vroeg mogelijk worden ingezet:
niet na het beëindigen van de school­
periode maar tijdens.
Het perspectief is:
• Via een experimenteerfase van ten­
minste 5 Werkscholen in jaar 3 de
Werkschool uitrollen naar alle arbeids­
marktregio’s: 30 Werkscholen.
• Iedere leerling met werkcapaciteiten
onder startkwalificatieniveau aan
de slag. Het aantal stage- en leerwerk­
plaatsen dat ter beschikking wordt
gesteld aan leerlingen onder start­
kwalificatieniveau sterk zal toenemen.
• Daardoor steeds meer leerlingen die
op eigen kracht de stap naar werk niet
kunnen maken, werkervaring kunnen
opdoen in de Werkschool.
• Een sluitende aanpak voor alle jonge­
ren met arbeidscapaciteit kan worden
gerealiseerd: of op eigen kracht of
via de Werkschool naar arbeid.
• Ook de leerlingen die geen perspec­
tief op werk hebben – en waarvoor de
Werkschool dus ook geen oplossing
biedt – op een effectievere manier
helpen, doordat de groep helder is
afgebakend en maatregelen dus
gericht kunnen worden ingezet.

65

4. De Werkschool: uitwerking

‘Het kabinet kiest voor maatregelen die
eraan bijdragen dat iedereen zo veel
mogelijk naar vermogen participeert
in de samenleving. Doel is om mensen
perspectief te geven op werk en inkomen,
het draagvlak te versterken onder onze
sociale voorzieningen en het bestrijden
van dreigende personeelstekorten.’

4.5.
Werkend
perspectief
en invoering

•

•

•

•

•

•

Een forse bezuiniging op publieke
middelen door ontschotting.
De efficiency van centrale en decen­
trale publieke middelen aanzienlijk
zal toenemen, doordat zij in samen­
hang kunnen worden ingezet.
De mogelijkheid de doelgroep van
de Werkschool te verbreden naar
bijvoorbeeld gemeentelijke doel­
groepen, zoals WIJ-jongeren.
Één werkgeversnetwerk waarin alle
lokale werkgeversnetwerken opgaan.
Hierdoor één front-office voor het
bedrijfsleven.
Hierdoor lagere overheadkosten
scholen en betere resultaten. Scholen
kunnen zich concentreren op hun
leerdoelen en schaalvoordelen kunnen
behalen bij hun arbeidsopleiding.
Scholen als toeleverancier van de
Werkschool het onderwijs arbeids­
marktgerichter gaan inrichten,
waardoor het rendement van het
onderwijs toe zal nemen.
Een gestroomlijnde toeleiding
van scholen aan de Werkschool.

De commissie beveelt aan om op korte
termijn een experiment met minimaal
vijf Werkscholen te starten met als op­
dracht: creëer zicht op werk voor leerlin­
gen die dat anders niet zouden hebben
gehad.
Invoering van de Werkschool:
• Biedt de jongere werk in plaats van
een uitkering. Om een beeld te geven:
uiteindelijk stroomt meer dan 70%
van de leerlingen van vso cluster 3,
ongeveer 35% van de leerlingen van
vso cluster 4 en ongeveer 45% van de
leerlingen van het praktijkonderwijs
de Wajong in. De Werkschool zal deze
uitstroom naar de uitkering signifi­
cant verminderen;
• Biedt de werkgever een gekwalifi­
ceerde werknemer. Het bedrijfsleven
kampt met moeilijk vervulbare
vacatures. Mede door de vergrijzing
ontstaat er aan de onderkant van de
arbeidsmarkt werk. Daar is wel

•

gekwalificeerd personeel voor nodig.
De Werkschool zal dit personeel
kunnen leveren;
Biedt de overheid meer rendement
met minder middelen. Op dit
moment worden miljoenen, zo niet
miljarden, geïnvesteerd in de jonge­
ren voor wie de Werkschool bedoeld
is. De opbrengsten zijn mager.
De Werkschool zal het rendement
aanzienlijk verhogen. Allereerst kan
de Werkschool budgettair neutraal
worden ingevoerd. Daarnaast is het
op basis van een voorzichtige inschat­
ting mogelijk om door ontschotte
inzet van middelen in de domeinen
onderwijs, zorg, arbeidsmarkt en
sociale zekerheid een besparing op
te leveren van ten minste 20%.
Het gaat om een directe besparing.
Op middellange en lange termijn
zullen de besparingen groter zijn.
Van de Werkschool zal een preven­
tieve werking uitgaan: als deze jonge­
ren werk hebben, scheelt dat enorm
in de kosten van uitkeringen en de
inzet van gemeenten in het geval
de jongeren geen aansluiting zou
hebben met de arbeidsmarkt.

4.5.2 Invoering
De commissie beveelt aan om de Werk­
school op korte termijn in te voeren.
Uit alle gesprekken die de commissie
heeft gevoerd, blijkt dat er bij zeer uit­
eenlopende partijen draagvlak is voor
de Werkschool. Zo hebben diverse be­
drijven van uiteenlopende grootte zich
aangemeld om te participeren, hebben
onderwijsinstellingen hun interesse al
aangegeven en wil jeugdzorgaanbieder
de Heuvelrug als onderdeel van een pilot
tot een snelle invoering komen van de
Werkschool. Vanuit een tijdelijks status
aparte wordt het door hen mogelijk
geacht om jongeren op zeer korte ter­
mijn uit de doelgroep van de gesloten
jeugdzorg effectief toe te leiden naar
werk. Het urgentiebesef is groot. Partijen
zijn zich er van bewust dat het tijd is om

66

in vijf arbeidsmarktregio’s. Elke Werk­
school begint met 150 tot 250 jongeren.
De begroting ziet er grafisch als volgt uit:
> zie schema 8 op pagina 69

Dit experiment duurt twee jaar. Het
experiment zal zo ingericht worden dat
de Werkschool kan functioneren, zoals
besproken, zonder te hoeven wachten op
benodigde wetswijzigingen.

De kosten zijn als volgt:
1. Eenmalige invoeringskosten. Deze
kosten zijn gekoppeld aan de uitrol
van 10 Werkscholen en de Werkmaat­
schappij. Dat gebeurt in de eerste
3 maanden van jaar 1. De invoerings­
kosten bedragen 3 miljoen euro.
Gelet op de urgentie van het vraagstuk
In de uitrol zal onder andere perso­
stelt de commissie voor direct te begin­
neel worden geworven, de organisatie
nen en niet te wachten op langlopende
worden ingericht, huisvesting wor­
wetswijzigingen. De commissie veron­
den gezocht, de ict-infrastructuur
derstelt dat invoering van de Werkschool
worden uitgerold, kwaliteitsstan­
tot nieuwe en betere verbindingen leidt
daard worden ontworpen, ontwikke­
tussen onderwijs en arbeidsmarkt voor
len cliëntvolgsysteem, producten
de beschreven groep jongeren. De uitein­
Werkscholen worden ontwikkeld en
delijke doelstelling van de Werkschool is
de Werkscholen en Werkmaatschap­
natuurlijk om voor alle leerlingen zonder
pij operationeel worden gemaakt
startkwalificatie die extra steun nodig
(netwerk werkgevers, onderwijs en
hebben de brug naar werk te zijn.
partners Werkscholen opbouwen).
Maar vanzelfsprekend staat of valt de
2. Organisatiekosten. Dit zijn de going
Werkschool met de mogelijkheden
concern-kosten van de Werkscholen
van de werkgevers om hun stage- en
en de Werkmaatschappij onafhanke­
leerwerkplekken ter beschikking aan
lijk van de variabele kosten. De orga­
de Werkschool te stellen. Het aantal
nisatiekosten bedragen 8 miljoen
van deze plekken is bepalend voor de
euro voor 5 Werkscholen en de
opnamecapaciteit van de Werkschool.
Werkmaatschappij. Het gaat hier
De Werkschool is vraaggericht; niet
per Werkschool om een directeur,
vanuit keuze maar vanuit noodzaak!
een secretariaat, een medewerker
Zolang het contingent stage- en leer­
voor communicatie, financiën, facili­
werkplekken niet groot genoeg is om alle
taire zaken en een beperkt aantal
in aanmerking komende leerlingen van
jobcoaches om het benodigde net­
de scholen te bedienen, moet er een
werk op te kunnen bouwen. Het gaat
selectie plaatsvinden van de Werkschool.
hier om ongeveer 10 fte per Werk­
Voor de invoering is de opbouw van een
school en 5 fte voor de Werkmaat­
werkgeversnetwerk daarom van cruciaal
schappij.
belang. De vraag van de arbeidsmarkt
De ontschotte inzet van de variabele
bepaalt het volume van de instroom.
kosten zal tot een kostenbesparing van
Daarom stelt de commissie een invoe­
tenminste 20% leiden. De organisatie­
ringsstrategie voor, waarbij gestart
kosten zullen bij de invoering van
wordt met minimaal vijf Werkscholen

67

4. De Werkschool: uitwerking

met nieuwe en betere arrangementen te
komen. Nederland verkeert in een econo­
mische crisis, de overheid heeft minder
middelen. De jongeren die in aanmer­
king komen voor de Werkschool lijken
nu al tussen wal en schip te vallen.
Zonder interventie van de overheid zal
hun situatie verslechteren. Terwijl de
arbeidsmarkt deze jongeren goed kan
gebruiken. De Werkschool is daarom
een optimistisch verhaal. De commissie
komt in dit advies met een voorstel
waardoor middelen op een buitenge­
woon efficiënte en effectieve manier
worden ingezet. De Werkschool levert
zowel (financieel-)economisch als
maatschappelijk rendement op.

30 Werkscholen ongeveer gelijk blijven,
ongeacht de toename van het aantal
leerlingen. De organisatiekosten kunnen
budgettair neutraal doorgevoerd worden.
De commissie stelt voor dat bij de invoe­
ring de exacte begroting van de Werk­
school wordt ontwikkeld. Wel heeft de
commissie een voorzichtige inschatting
gemaakt van de kosten, waarbij rekening
is gehouden dat het budget tot stand
moet komen door een herschikking
van middelen, waardoor de Werkschool
budgettair neutraal kan worden
ingevoerd:
• De Werkschool neemt de bekostiging
over van het toeleverend onderwijs
en ontvangt hiervoor een flat fee.
De flat fee komt overeen met de
gemiddelde bekostiging voor de
gemiddelde Werkschoolleerling.
De Werkschoolleerling zal vooral
afkomstig zijn uit vso en pro (zie
tabel ‘uitstroom onderwijs per jaar’
in paragraaf 2.2). Gelet op de bekosti­
ging van deze onderwijsvormen zou
de flat fee gesteld kunnen worden
op € 15.000,- per leerling per jaar.
• De Werkschool voorziet leerling en
werkgever van een jobcoach, daar
waar in de huidige situatie het UWV
leerling en werkgever van een job­
coach voorziet. Gelet op de kosten
die het UWV voor een jobcoach voor
één leerling maakt, is grofweg een
bijdrage van € 7.500,- per leerling per
jaar vanuit de SZW-begroting reëel.
• Daarnaast zet de Werkschool overige
middelen voor leerling en werkgever
in die op dit moment ingezet zouden
worden voor (jeugd)zorg, reïntegra­
tie, begeleiding, vervoer et cetera.
Het gaat om alle voorzieningen die
nodig zijn voor om de leerling in staat
te stellen regulier werk te verrichten
en de werkgever hiervoor voldoende
ondersteuning te bieden.
• Dit totaal van middelen zet de Werk­
school ontschot in. Hierdoor is direct
een besparing van ten minste 20%
op deze middelen mogelijk.

•

Vervolgens zal de Werkschool tot
werk en daarmee minder uitkeringen
leiden. Dit is een forse besparing.

In de volgende tabel wordt de herschik­
king van middelen duidelijk:
> zie tabel op pagina 70

De commissie pleit voor een snelle in­
voering van de Werkschool. Dat betekent
dat werkendeweg duidelijk moet worden
wat er in de regelgeving aangepast moet
worden. Tijdens de loop van het experi­
ment zal duidelijk worden welke wets­
wijzigingen nodig zijn voor het goed en
structureel invoeren van de Werkschool
in 30 arbeidsmarktregio’s. Daarnaast
zal de inrichting van de bekostiging en
een reëel uitvalpercentage vastgesteld.
Tenslotte zal tijdens het experiment
moeten blijken wat de definitieve positi­
onering van de Werkschool wordt.
De commissie pleit nadrukkelijk voor
een onafhankelijke positie van Werk­
school en Werkmaatschappij. Immers:
• Als het eigenaarschap van de Werk­
school bij de scholen berust zal de
verleiding groot zijn om in te hoog
tempo het aanbod voor de Werkschool
te vergroten. Dat is funest. Werk is
leidend en moet beschikbaar zijn
• Als het eigenaarschap van de Werk­
school bij gemeenten berust zal de
verleiding groot zijn om de Werk­
school te verbreden naar kwetsbare
groepen waar de gemeenten verant­
woordelijk voor zijn. In eerste instan­
tie zullen WIJ-jongeren in aanmer­
king komen, vervolgens mogelijk
Wajongers, WWB’ers en WSW’ers.
Op termijn is deze verbreding denk­
baar. Ook hier geldt dat het succes
van de Werkschool primair afhanke­
lijk is van de vraag van het bedrijfs­
leven
De kracht van de Werkschool is om
publieke en private belangen te vereni­
gen. Dat kan alleen door een onafhanke­
lijke positie te hebben in dit krachten­
veld en op een effectieve manier met
deze spanning om te gaan.

68

€3m eenmalig

Invoeringskosten

Variabele kosten

€8m per jaar

Organisatiekosten
Werkmaatschappij
+
5 Werkscholen

Exploitatie
- Huisvestiging
- Telefonie/automatisering
- Kantoorkosten
- Kosten/onvoorzien

Exploitatie
- Huisvestiging
- Telefonie/automatisering
- Website/PR
- Kantoorkosten
- Cliënt Volg Systeem
- Lesmateriaal
- Accountants en advieskosten
- Ontwikkelkosten
- Kosten/onvoorzien

Ondersteuning vanuit werkschool door:
- Werkschoolcoach
- Regelaar (voor ontschotte inzet middelen)

Ontschotte inzet middelen (zoals onderwijs, zorg,
begeleiding, ondersteuning) voor leerlingen werkgever

= 11fte

Formatie
- Directeur
- Secretariaat
- Werkschoolcoach
- Facilitaire ondersteuning
- Financiën
- Repportage/monitoring

= 5fte

Formatie
- Directeur
- Secretariaat
- Facilitaire ondersteuning
- Financiën
- Communicatie
- Repportage/monitoring

schema 8
Begroting invoering Werkmaatschappij en 5 Werkscholen

69

Herschikking middelen bij invoering Werkschool
Was

Wordt

Uitstroom naar
Wajong

Cluster 3: circa 70%
Cluster 4: circa 35%
Pro: 45%

Werkschooltraject met toeleiding naar
werk

Onderwijs

Conform onderwijsbe­
kostiging

Maximaal laatste 3 jaar Werkschool in de
plaats van onderwijs conform flat fee gelijk
aan gemiddelde bekostiging Werkschool­
leerling, indien leerling in toeleverend
onderwijs zou blijven

Wajongvoorzie­
ningen voor
jongere en werk­
gever

Vooral ingezet als
jongere reeds Wajonger
is

Inzet voorzieningen op Werkschool om
instroom Wajong te voorkomen

Tegemoetkoming
begeleiding
praktijkopleider

–

€ 3.000,- voor Stagewerkdeel per leerling
per jaar
€ 4.000,- voor werkleerdeel per leerling per
jaar

WVA

–

+

Ontschotte ove­
rige inzet midde­
len

Gefragmenteerde inzet
middelen, indicatiestel­
ling, bureaucratie.
Onder andere: leerlin­
genvervoer, Wajong,
AWBZ, Zorgverzeke­
ringwet, WMO, reintegratiebudget
gemeenten, Participa­
tiebudget gemeenten,
jeugdzorg, schuldhulp­
verlening.

Ontschotte inzet middelen door Werk­
school met 20% efficiencytarget

Tijdens de invoeringsstrategie zal ver­
kend worden wat de raakvlakken en
overlap is met bestaande voorzieningen.
Te denken valt in ieder geval aan:
• Arbeid Training Centra (ATC’s).
• REA College Nederland. Op verzoek
van het ministerie van SZW doen wij
een uitspraak over de relatie Werk­
school/REA College Nederland.
In overleg met REA College Neder­
land stellen wij voor dat het REA
College Nederland en de Werkschool
tijdens de invoering naast elkaar
bestaan. Tijdens de experimenteer­
fase van 2 jaar zal regionaal ervaring
worden opgedaan om verschillende
organisatie- en financierings­

modellen te verkennen met de
REA Colleges. Dat doet niet alleen
recht aan de continuïteit van de
vigerende dienstverlening. Het zet de
blik ook vooruit naar een passende
financieringsstructuur voor de toe­
komst.
Bij gebleken succes zal de Werkschool na
evaluatie in het derde jaar in alle arbeids­
marktregio’s worden ingevoerd.

70

4.6.
Conclusie
De commissie concludeert het volgende:

2. De Werkschool kan budgettair neu­
traal worden ingevoerd en zowel
direct (door ontschotte inzet van
middelen) als indirect (Werkschool
leidt naar werk en voorkomt uitke­
ringsafhankelijkheid) besparingen
zal opleveren.
3. De commissie geeft als volgt invul­
ling aan het regeerakkoord:
a. De passage uit het regeerakkoord
‘mbo-1 wordt betrokken bij de
ontwikkeling van Werkscholen’
wordt opgevolgd door de commis­
sie doordat mbo1, inclusief AKA,
in dit advies één van de toeleve­
ranciers van de Werkschool is.
b. De Werkschool is een concrete
invulling van de passages uit
het regeerakkoord:
I ‘de basis op orde, de lat
omhoog’;
II ‘er zijn betere vakmensen nodig
voor de 21e eeuw. Waar moge­
lijk wordt de oriëntatie
in het onderwijs op onder­
nemerschap en arbeidsmarkt
versterkt door samenwerking
met het bedrijfsleven.’;
III ‘het kabinet kiest voor maat­
regelen die eraan bijdragen dat
iedereen zo veel mogelijk naar
vermogen participeert in de
samenleving. Doel is om men­

4. De commissie constateert dat er een
woud aan tijdelijke voorzieningen,
experimenten, subsidies en projecten
is op de route van school naar werk.
Niemand heeft het overzicht en voor
zover er overzicht is, is het te com­
plex geregeld, is de schaal te klein en
sluit het niet op elkaar aan, of is er
onbewust overlap. Te denken valt
bijvoorbeeld aan de subsidieregeling
stage job-coach, plaatsingssubsidie
UWV voor pro en vso, plusvoorzie­
ningen, reboundvoorzieningen,
campussen, etc. De commissie advi­
seert het kabinet om een schouw te
houden, omdat de commissie veron­
derstelt dat onderwijs, leerling en
werkgever baat zouden hebben bij
een overzichtelijk en efficiënt land­
schap.
5. Scholen zullen ook jongeren in de
geleding hebben voor wie de over­
gang naar de arbeidsmarkt op korte
termijn niet tot de mogelijkheden
behoort. Voor deze groep is de Werk­
school dus ook geen alternatief.
Het ontslaat de maatschappij en de
scholen niet van de verplichting ook
voor deze groep een verantwoorde­
lijkheid te nemen in de vorm van
toeleiding naar een beschermde
werkomgeving of het aanbieden van
op individuele maat gesneden trajec­
ten en projecten. Regulier werk –
ook met inzet van het huidige instru­
mentarium – is voor deze groep
jongeren (nog) geen optie.
Vanwege de andere doelgroep van

71

4. De Werkschool: uitwerking

1. De Werkschool vult een lacune op
voor een bepaalde groep jongeren die
de aansluiting met de arbeidsmarkt
missen en tegelijkertijd met goede
begeleiding wel in staat zouden zijn
om regulier werk te verrichten en
duurzaam economisch zelfstandig
te worden. De Werkschool biedt een
antwoord dat het onderwijs en de
markt niet kunnen bieden.

sen perspectief te geven op
werk en inkomen, het draag­
vlak te versterken onder onze
sociale voorzieningen en het
bestrijden van dreigende
personeelstekorten.’;
IV ‘overige middelen voor reintegratie worden alleen nog
selectief ingezet voor kwets­
bare groepen op de arbeids­
markt.’

leerlingen en de andere afnemers is
het niet wenselijk deze groepen in de
Werkschool met elkaar te vermengen.
Dat zou uiteindelijk ten koste gaan
van het volume aan stage- en leer­
werkplaatsen. De commissie consta­
teert dat er voor deze jongeren nog
geen passend antwoord bestaat en
adviseert daarom het kabinet dit
nader te onderzoeken.
6. De commissie constateert dat er
onvoldoende zicht is op de route die
jongeren afleggen van school naar
werk. Het is daarmee onduidelijk wat
het rendement is van het onderwijs.
De commissie constateert ook dat de
onderwijsbekostiging in algemene
zin scholen onvoldoende prikkelt
om deze aansluiting te realiseren.
De verantwoordelijkheid van de
school houdt niet op bij het afsluiten
van het onderwijstraject met een
diploma. De commissie beveelt het
kabinet daarom aan om de onderwijs­
bekostiging deels afhankelijk te
maken van arbeidsmarktperspectief
van jongeren. Daarnaast beveelt de
commissie het kabinet aan om de
informatiehuishouding zodanig in
te richten dat zichtbaar wordt of de
leerling uitstroomt naar de arbeids­
markt, naar een uitkeringssituatie,
of anderszins.
7. Het Werkschoolconcept is bedoeld
voor leerlingen die in het onderwijs
onder startkwalificatieniveau zitten
en zonder Werkschool niet de aan­
sluiting vinden met de arbeidsmarkt
De commissie heeft overwegen om de
Werkschool ook open te stellen voor
álle leerlingen uit praktijkonderwijs
en vso met een arbeidsprofiel. Daar­
voor heeft de commissie niet geko­
zen. De leerlingen uit pro en vso
die nu doorstromen naar een hoger
onderwijsniveau of de aansluiting
met de arbeidsmarkt realiseren,
hebben niet het maatwerk nodig dat
de Werkschool biedt. Wel is natuur­

lijk mogelijk dat de scholen uit pro
en vso het werkgeversnetwerk delen
met de Werkschool en omgekeerd.
Het is zelfs denkbaar dat de Werk­
school dan voor de werkgevers uitein­
delijk de frontoffice is voor al deze
leerlingen. De leerlingen die niet de
Werkschool nodig hebben blijven dan
gewoon in pro en vso.
Vervolgens stelt de commissie dat het
wenselijk is dat over de volle breedte
van het onderwijs meer en eerder
aandacht besteed moet worden aan
de arbeidsmarkt. Voor de Werkschool
is ook een goede toeleiding vanuit
mbo1/AKA, pro en vso nodig. Elemen­
ten die daarvoor van belang zijn:
ontwikkelassessment, meerjaren­
plan, portfolio-opbouw, beroepenori­
ëntatie, werken aan arbeids­identiteit.
Hierbij kan de pedagogische visie
van de Werkschool als vertrekpunt
genomen worden.
8. De commissie benadrukt dat invoe­
ring van de Werkschool een organi­
sche benadering vergt. In de inter­
actie tussen bedrijfsleven, onderwijs
en overheid via de Werkschool zal een
stevig werkgeversnetwerk ontstaan
dat in staat is steeds meer aanbod
vanuit de eigen behoefte te absorbe­
ren. Dit betekent dat onderwijs en
overheid zich er bewust van moeten
zijn dat bedrijfseconomische afwe­
gingen van de markt het vertrekpunt
vormen en dat de overheid deze
werking van de vrije markt niet in de
hand heeft en kan hebben. Het gaat
hier om het opbouwen van goodwill
en vertrouwen. Indien deze route
wordt bewandeld, ziet de commissie
voor de jongeren die nu aan de kant
staan een veel rooskleuriger perspec­
tief.

72

Bijlagen

Bijlage 1
Instellingsbesluit

74

75

76

77

Bijlage 2
Samenstelling
commissie
De heer drs. J.A. Kamps – voorzitter
Kroonlid SER, voorzitter MOgroep Jeugdzorg, voorzitter ABU

De heer P. Boekhoud
Directeur/bestuurder Rotterdams Offensief

Mevrouw H.T. Damhof mme
Voorzitter College van Bestuur Openbaar Onderwijs Zwolle en regio

De heer drs. J.T. van Heerikhuize
directeur Accent praktijkonderwijs, Meerwegen scholengroep

De heer R. Slagmolen
Secretaris Sociale Zaken VNO-NCW- Nederland MKB

De heer drs. M.T. Crump – secretaris
Principal adviseur B&A Groep

78

Bijlagen

Bijlage 3
Overzicht van
geconsulteerde
partijen
De commissie heeft de volgende partijen geconsulteerd:
• Avenier (jeugdzorgaanbieder): J.W.M. Bedeaux
• Cedris: mw. H. Heinsbroek
• Colo: W.F.F. Seignette, G. Veneboer
• FNV Vakcentrale/FNV Bouw/Aob: mw. I. Coenen, H. de Boer, A. Steenhorst
(zie bijlage 7 voor advies)
• Kingmaschool (vso): C. Blij
• Landelijk Werkverband Praktijkonderwijs: H. van den Brand
(zie bijlage 7 voor advies)
• De Meerlanden Bedrijfsafval: G.J. de Jong
• MBO raad: J.P.C.M. van Zijl
• REA College Nederland: F. Wichers, mw. H. Veltman, B. Kersten
(zie bijlage 7 voor advies)
• UWV: mw. T. Lips, E. Voerman
• VO-raad: S. Slagter
• VNG: mw. Ir. A. van Dam, wethouder onderwijs
en sociale zaken gemeente Alkmaar (namens de VNG)
• WEC-Raad: F. Steendam
De commissie dankt de volgende partijen voor het inbrengen van hun kennis:
• Mw. J.W.A. Verlaan/mw. Y. Koster-Dreese msc/mw. B. van Lierop, CrossOver
• M.J.M. van Os, Vakcollege
• M. Ris/M. Beemsterboer, Regiocollege
• Mw. P. Donkerbroek, School voor Maatwerk
• E.C. Roetering, LCR SUWI
• J. van Nieuwkerk, mbo2010
• F. Meijers, lector pedagogiek van de beroepsvorming aan
de Haagsche Hogeschool
• C.P. Beeke, onderwijzer ROC A12
• K. van Uitert, RWI
• W. van Oosten, Kingmaschool
• E.R. Hallink, Edunova
• Mw. K. Monnink, VO-raad
• A. Paling, M.A. Harms, UWV
• L. van Heumen, DJI De Heuvelrug
• Mw. J. Christiaans, Esloo Praktijkonderwijs

79

Bijlage 4
Literatuuropgave
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Actis advies, 9 december 2009. De uitstroom van leerlingen uit het praktijkonderwijs
in het schooljaar 2008-2009.

Bureau Arbeidsmarktmeester, Inclusieve econonomie.
Colo/UWV Werkbedrijf, mei 2009. Convenant 2009-2013.
Colo/WEC-raad, maart 2010. Bruggen bouwen tussen speciaal onderwijs,
de kenniscentra en de arbeidsmarkt.

Colo/WEC-raad, 2010. Brochure Voor iedereen een plek op de arbeidsmarkt.
Commissie Taskforce Zeeland, maart 2010. Adviesrapport Kerend Tij.
Commissie Arbeidsparticipatie, 2008. Naar een toekomst die werkt.
CrossOver, 2009. Botsboek.
CrossOver, juni 2010. De ondersteuning geregeld. Vraag en aanbod in de ondersteuning
van jongeren naar werk.

CrossOver, augustus 2010. Een schets van het buitenland. Een oriëntatie gericht op de
situatie van jongeren met een beperking in school en werk in een aantal landen in Europa.
CrossOver, 2010. Past het onderwijs?
CrossOver, juni 2009. Wat vinden bedrijven? Een peiling onder HRM’ers en P&O’ers
over het in dienst nemen van een Wajongere.
CPB-document, no. 156, F.W. Suijker, ISBN 978-90-5833-343-8. Verdubbeling van
de instroom in de Wajong: oorzaken en beleidsopties.
Detmar & De Vries, 2009. Beroepspraktijkvorming in het MBO, ervaringen van
leerbedrijven, 2009.
Dijk12, april 2009. Beroepspraktijkvorming in het MBO. Ervaringen van leerbedrijven.
ECBO, juli 2010. Leren kiezen/kiezen leren.
IVA Beleidsonderzoek en advies, maart 2008. De uitstroom van leerlingen uit
het praktijkonderwijs in het schooljaar 2006-2007.
IVA Beleidsonderzoek en advies, december 2008. De uitstroom van leerlingen
uit het praktijkonderwijs in het schooljaar 2008.
IVA Beleidsonderzoek en advies, 2010. Klaar voor het werk?
Kenniscentrum CrossOver, 2010. Past het onderwijs?
KPC Groep, 2007. Branchegerichte cursussen voor leerling-werknemer in opleiding.
Kingmaschool, 2010. De toekomst van het voortgezet speciaal onderwijs.
Kingamaschool, Werken aan de de Werkschool.
Landelijk Werkverband Praktijkonderwijs, jaarverslag 2009.
Ministerie van OCW, 2009. Kerncijfers 2005-2009.
Ministerie van OCW, 2010. Trends in beeld.
MKB Nederland/MOgroep Jeugdzorg, 2008. ‘Focus op een zelfstandige toekomst.’
NIBUD, 2009. Scholierenonderzoek 2008-2009.

80

Bijlagen

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

NIBUD, april 2008. Financieel gedrag van jongeren. Achtergronden en invloeden.
OECD, 2010. Education at a Glance.
Regioplan, 2009. De wajong’er als werknemer.
Regioplan, 2009. Ervaringen van werkgevers met wajongers.
Rijnland Advies, 2008. Doorstroommogelijkheden voor AKA-leerlingen
ROC Midden-Nederland, ML/Versie JV/DGO-02-01. ML-Beroepsopleiding.
Normaal waar mogelijk, speciaal waar nodig.
RWI, 2010. Arbeidsmarktanalyse 2010.
SCP, juni 2010. Minder werk voor laagopgeleiden? Ontwikkeling in baanbezit
en baankwaliteit 1992-2008.
SER, juni 2007, publicatienr. 24 augustus 2007. Meedoen zonder beperkingen.
SER, juli 2009, publicatienr. 7, 18 december 2009. De winst van maatwerk.
Je kunt er niet vroeg genoeg bij zijn.
SEO, Amsterdam, juni 2010. Kosten en resultaten van re-integratie.
UWV kenniscentrum, 1-10-2007. De groei van de Wajonginstroom.
Een onderzoeksrapport in het kader van dossieronderzoek Wajong 2007.
Verwey-Jonker Instituut, 2010. Wajongers op de werkvloer.
Vilans/TNO, 2009. Wajongers en werkgevers: over omvang en omgang.
WEC-Raad, 2010. Brochure Herstart, rebound of op de rails?

81

Bijlage 5
Infographic
voorzieningen­
landschap
bron: ministerie OCW

School Werk

Stage

82

Thuis

•
ividuele
tegratie
eenkomst

•
Wajong
jobcoach

•
WMO

V

UW

UWV

AG
W

st

SZ

la

in

OCW

gd

ns

Be

i
ie

V
UW

st
d
ng

•
Proefplaatsing

Werkgever

W

OC

ns

t

ie

Onderwijs
UW

V
OCW

•
Plaatsingssubsidie

W

la

st

•
Jonggehandicaptenkorting

Be

UWV

ente

in

UWV

di

en

st
•
Wet tegemoetkoming
chronisch zieken
en gehandicapten

•
EVC
trajecten
1
g

•
Stufi/Wtos

•
Wajong

•
Wij

Financiële tegemoetkoming

Geme

OCW
•
Jonggehandicaptenkorting

st

•
Wet vermindering
afdracht

r

Jongere

Zvw •

la

Werkgever

nte

Jeugdzorg

Gemee

UWV

Zorginst.

Belastingdienst

Re-integratie bed
r.

•
Wet op
de jeugdzorg/
jeugd lvg

Begeleiding

UWV

•
AWBZ

•
WMO

Hulpmiddelen

UWV

nt
e

st

Vervoer

la

-geve
emer/
Werkn

•
WIA

Be

UWV

nte

Gemee

en

Be

di

Zorgver.

la
st

ng

Ge
me
e

UWV

SZ
AG

•WIA/
Wajong

en

Be

di

st
i

g
in

Bijlage 6
Ingebrachte
schriftelijke adviezen

84

85

86

87

88

89

90

91

92

93

94

colofon

Voor vragen
Maarten Crump
secretaris Commissie Werkscholen
m.crump@bagroep.nl
Het rapport is te vinden op
http://www.rijksoverheid.nl/
documenten-en-publicaties/rapporten
Concept, ontwerp en productie
VormVijf
Druk
Pantheon Drukkers
Papier
Revive pure natural offset (recycled fsc)
binnenwerk 70 grams
omslag 250 grams

De Werkschool als
werkend perspectief

Zicht op werk
Zicht op werk
De werkschool als werkend perspectief Advies Commissie Werkscholen

Advies
Commissie
Werkscholen