Hoofdlijnenakkoord OCW - VSNU
1. Inleiding
In dit hoofdlijnenakkoord maken de staatssecretaris van OCW, mede namens de minister van
EL&I, en de Nederlandse universiteiten afspraken om het universitair onderwijs en onderzoek
toekomstbestendig te maken.1 De afspraken hebben betrekking op de vier belangrijkste
opgaven voor de komende periode:
het verbeteren van de kwaliteit en de prestaties van het onderwijs, door verhoging van
het rendement van het onderwijs, vermindering van uitval en investeren in
onderwijsintensiteit, docentkwaliteit en excellentie .
verdergaande differentiatie van het onderwijs qua niveau en inhoud en herordening van
het opleidingenaanbod.
voortgaande profilering en zwaartepuntvorming in het onderzoek om de internationale
positie en de wetenschappelijke en maatschappelijke impact van het onderzoek te
versterken.
meer aandacht voor kennisvalorisatie, door kennis beschikbaar te maken voor
economische of maatschappelijke benutting en te vertalen in producten, diensten,
processen en nieuwe bedrijvigheid.
De universiteiten hebben op deze gebieden de afgelopen jaren veel tot stand gebracht. Dat
wordt geïllustreerd door de hoge posities van de Nederlandse universiteiten in internationale
rankings. De huidige resultaten zijn mede het gevolg van de inzet en keuzes van de
universiteiten gedurende de afgelopen 20 jaar. Daarnaast heeft de Tweede Kamer afgelopen
september in grote meerderheid haar steun gegeven aan de beleidsvoorstellen in de
Strategische Agenda Hoger Onderwijs , Onderzoek en Wetenschap.
Met de afspraken uit dit hoofdlijnenakkoord bouwen we hierop voort. Profilering van onderwijs
en onderzoek is een continu proces, waarbij universiteiten inspelen op ontwikkelingen in de
wetenschap en de samenleving. Daarbij maken zij keuzes om de kw aliteit en doelmatigheid
van onderwijs en onderzoek te verbeteren, de internationale positie van het onderzoek te
versterken en beter aan te sluiten op de maatschappelijke vraag naar onderwijs en onderzoek.
Dit verbetert de verbinding van het onderwijs en onderzoek met de buitenwereld.
Om hun ambities te realiseren, hun prestaties verder te verbeteren en hun internationale
toppositie te waarborgen, willen de universiteiten de komende jaren verdergaande stappen
zetten. Om dit proces te ondersteunen zet het kabinet intensiveringsmiddelen in.
Ondanks het beschikbaar komen van die middelen, moeten deze verdergaande stappen gezet
worden binnen de context van zware economische tijden voor het wetenschappelijk onderwijs
en onderzoek, een toename van studentenaantallen2 en een beperkt budgettair kader door het
aflopen van de FES-middelen.

1

Dit hoofdlijnenakkoord wordt afgesloten door de voorzitter van de VSNU als vertegenwoordiger van de
14 Nederlandse universiteiten. Met de OU worden, gezien haar positie in het bestel, specifieke
prestatieafspraken gemaakt, die mede gebaseerd worden op de beoordeling van het instellingsplan van de
OU door een internationaal samengesteld review panel en de beleidsreactie van de staatssecretaris van
OCW op deze beoordeling. De WUR zal prestatieafspraken maken met de minister van EL&I. Het onderwijs
en onderzoek dat verzorgd wordt door de academische ziekenhuizen maakt deel uit van de afspraken in
dit hoofdlijnenakkoord en van de prestatieafspraken die de betreffende universiteiten afsluiten met de
staatssecretaris van OCW.
2
In de periode 2011 - 2016 van 248.200 naar 276.600 (Bron: Referentieraming OCW 2011).

1

Dit hoofdlijnenakkoord vormt het kader voor prestatieafspraken tussen de staatssecretaris1 en
de individuele universiteiten, die in de zomer van 2012 worden afgesloten. In die afspraken
worden de prestaties vastgelegd die elke universiteit in 2015 gerealiseerd zal hebben, en de
wijze waarop universiteiten op deze afspraken worden afgerekend. De korte looptijd van de
afspraken en de financiële druk waar universiteiten mee geconfronteerd worden, vragen om
realisme in de prestatieafspraken.

2. Perspectief 2025
Als richtinggevend kader hebben we het volgende perspectief voor 2025 geformuleerd.
In 2025 zijn er belangrijke stappen gezet in de richting van het door de commissie-Veerman
beschreven toekomstbeeld voor de universiteiten. De positie van het wetenschappelijk
onderwijs en onderzoek is versterkt door meer differentiatie tussen HBO en WO en door meer
profilering en differentiatie binnen het WO. Substantieel meer VWO’ers gaan naar het HBO. De
mogelijkheden voor kwalitatieve selectie worden daartoe deze kabinetsperiode verruimd. Voor
de volgende kabinets periode zal moeten worden bezien of nadere afspraken ten aanzien van
de financieringswijze nodig zijn.
De rendementen en het studiesucces in de bacheloropleidingen zijn aanzienlijk verbeterd. De
uitval uit bacheloropleidingen is sterk afgenomen. Een aanzienlijk deel van de WO-studenten
haalt binnen vier jaar een bachelordiploma. Ook bij de masteropleidingen en de promoties
verbetert het rendement.
De kwaliteit van het onderwijs is verder verbeterd door intensivering van het onderwijs en
investeringen in docentkwaliteit. Meer studenten nemen deel aan excellente trajecten of
excellente opleidingen. Het academisch karakter van het onderwijs is verder versterkt door
meer verwevenheid tussen onderwijs en onderzoek.
Er is sprake van een gedifferentieerd onderwijsaanbod met meer brede bachelors en een
masteraanbod met meer profiel. Het onderwijs sluit goed aan op de arbeidsmarkt.
Universiteiten zullen door verruiming van de mogelijkheden voor collegegelddifferentiatie op
onderdelen hogere private bijdragen van deelnemers ontvangen, om de hogere kosten van het
betreffende onderwijs te dragen.
Elke universiteit heeft een aantal sterke onderzoekszwaartepunten, waarvan enkele behoren
tot de wereldtop. Deze zwaartepunten trekken excellente (buitenlandse) studenten,
onderzoekstalent, buitenlandse topwetenschappers en binnen- en buitenlandse bedrijven aan.
Daardoor is de internationale concurrentiepositie van de Nederlandse universiteiten versterkt.
Vanuit deze zwaartepunten dragen universiteiten bij aan innovatie, economische groei en de
aanpak van maatschappelijke vraagstukken, met name in economische topsectoren en de
grand challenges van de EU. Daarbij werken ze intensief samen met bedrijven, overheden en
maatschappelijke instellingen. Kabinet en universiteiten zetten zich in voor de versterkte inzet
van onderzoek voor maatschappelijke en economische uitdagingen en hebben een
gezamenlijke verantwoordelijkheid dat dit niet leidt tot een onevenwichtige verdeling tussen
onderzoekszwaartepunten. Uiteraard moeten universiteiten ook kunnen beschikken over
voldoende middelen voor vrij en onderwijsgebonden onderzoek.

1

In het vervolg van dit hoofdlijnenakkoord wordt daar waar de staatssecretaris (van OCW) staat tevens de
minister van EL&I bedoeld voor wat betreft het groene onderwijs en onderzoek.

2

Daartoe verwerven universiteiten meer private inkomsten voor onderzoek en bevordert de
overheid dat Nederlandse universiteiten hun aandeel in de EU-onderzoeksmiddelen tenminste
op peil kunnen houden.

3. Governance
Uitgangspunten voor bestuurlijke verhoudingen tussen universiteiten en overheid zijn
vertrouwen, autonomie en accountability. Het maken van prestatieafspraken tussen de
staatssecretaris van OCW en de individuele universiteiten past bij deze sturingsfilosofie. De
universiteiten willen aanspreekbaar en afrekenbaar zijn op h un resultaten. Afspraken dienen
primair betrekking te hebben op doelen en resultaten. De wijze waarop deze doelen en
resultaten worden gerealiseerd behoort tot de verantwoordelijkheid van de universiteiten, die
over hun keuzes en de resultaten die zij daarmee geboekt hebben verantwoording afleggen
aan de overheid en de samenleving. Uit onderzoek en internationale vergelijkingen van de
OECD blijkt dat er een sterk verband bestaat tussen prestaties van hoger onderwijsstelsels en
de mate van autonomie die zij hebben.1
Om te waarborgen dat de kwaliteitszorg en het zelfreinigend vermogen van de universiteiten
op orde blijven en daarmee te bevestigen dat er alle aanleiding is om vertrouwen, autonomie
en accountability als hoekstenen van de sturingsfilosofie voor het wetenschappelijk onderwijs
te hanteren, zullen alle universiteiten zorgen dat ze uiterlijk in 2015 de instellingstoets
kwaliteitszorg van de NVAO met positief resultaat hebben doorlopen. Instellingen die zonder
voorwaarden aan deze instellingstoets voldoen, worden niet geconfronteerd met verscherpt
inspectietoezicht.2

4. Onderwijskwaliteit en studiesucces
De afgelopen jaren hebben de universiteiten hard gewerkt aan het verbeteren van het
studiesucces in de bacheloropleidingen. Uit de evaluatie van de meerjarenafspraken
studiesucces, die eerder dit jaar door de Inspectie van het Onderwijs is uitgebracht, blijkt dat
alle universiteiten gerichte maatregelen nemen om onderwijskwaliteit en studiesucces te
verhogen. Niettemin zijn de uitval en studie -switch op stelselniveau nog altijd hoog en is het
gemiddelde bachelorrendement laag. Recent onderzoek van de Inspectie bevestigt dat de
intensiteit van universitaire opleidingen (vooral in het eerste jaar) voor verbetering vatbaar
is.3
Voortbouwend op de inspanningen in de afgelopen jaren nemen de universiteiten de komende
jaren maatregelen om de prestaties en kwaliteit van het onderwijs verder te verbeteren.
Daarbij zetten zij in op verbetering van het rendement van hun opleidingen, het terugdringen
van uitval en studie-switch en het tot stand brengen van een ambitieuzere en minder
vrijblijvende studiecultuur. Studenten moeten meer tijd aan hun studie besteden en meer
worden uitgedaagd. De intensiteit van het onderwijs gaat omhoog, vooral in grootschalige
opleidingen. Daarmee wordt het academisch karakter van het wetenschappelijk onderwijs
versterkt. De universiteiten investeren in docentkwaliteit en nemen maatregelen om het
aantal studenten dat deelneemt aan excellente trajecten te verhogen.
1

‘Why reform Europe’s universities?’, Brueghel policy brief issue 04 (September 2007)
De staatssecretaris bereidt wetgeving voor om de kwaliteitsborging in het hoger onderwijs verder te
versterken. Dit wetsvoorstel, waarvan wordt beoogd dat het in 2012 in werking treedt, biedt een nieuwe
basis voor inspectietoezicht. Dit toezicht is risicogericht, proportioneel en complementair aan het interne
toezicht en het accreditatiestelsel. Instellingen die goed presteren zullen met minder toezichtslast
geconfronteerd worden.
3
Onderwijstijd in het hoger onderwijs, meting 2010-2011, Inspectie van het Onderwijs.
2

3

Op het gebied van kwaliteit en prestaties van het onderwijs maken de individuele
universiteiten met de staatssecretaris van OCW afspraken over drie categorieën:
a. Kwaliteit en excellentie: deze categorie heeft betrekking op toename van het aantal
excellente trajecten en opleid ingen en de deelname van studenten aan deze trajecten en
opleidingen.
b. Studiesucces: deze categorie heeft betrekking op pre staties op het gebied van rendement,
studie-switch en uitval.
c. Maatregelen: deze categorie betreft de maatregelen om onder a en b genoemde prestaties
te realiseren (met in elk geval maatregelen op gebied van docentkwaliteit en
onderwijsintensiteit).
De afspraken moeten bijdragen aan realisering van het streefbeeld voor het hoger onderwijs,
dat beschreven is in de Strategische Agenda.
Ad a. Kwaliteit en excellentie
Naast maatregelen om de basiskwaliteit van opleidingen te verbeteren en te waarborgen (zie
verder hierna) is blijvende aandacht nodig voor excellentie. Daarbij gaat het onder andere om
honours tracks en University Colleges, om andere opleidingen en tracks die een hoger dan
regulier eindniveau realiseren en om excellente opleidingen. De initiatieven van de afgelopen
jaren in excellentieprogramma’s worden verder uitgebouwd en verduurzaamd. Universiteiten
geven in hun prestatieafspraken aan welke visie zij op excellentie hebben en met welke
ambities en maatregelen zij deze visie verwezenlijken. Dat moet in elk geval leiden tot meer
studenten in excellente trajecten op stelselniveau en meer excellente opleidingen.
Universiteiten en de staatssecretaris spreken met elkaar af dat het percentage studenten in
excellente trajecten stijgt van de huidige 3,5% naar 7% in 2015.
Om ruimte te houden voor de uiteenlopende verschijningsvormen van excellentie zullen op
basis van de voorstellen van universiteiten en een advies van de reviewcommissie (zie verder
hierna) voorstellen voor indicatoren van excellentie nog nader uitgewerkt worden.
Ad b. Studiesucces
De afspraken over prestaties op het gebied van studiesucces hebben betrekking op het
verminderen van de uitval uit het WO en de studies -witch in bachelor 1, 2 en 3 en op
verbetering van het studierendement in de bacheloropleiding. Hierbij gelden als
randvoorwaarden dat de verbetering van het rendement niet ten koste mag gaan van de
kwaliteit e n het eindniveau van de opleidingen en dat er voldoende aandacht blijft voor
persoonlijke en academische vorming. De selecterende, oriënterende en verwijzende functie
van het eerste bachelorjaar blijft gehandhaafd.
Ad c . Maatregelen onderwijsintensiteit en docentkwaliteit
De universiteiten maken afspraken met de staatssecretaris van OCW over de maatregelen die
ze nemen om studiesucces te verbeteren en een ambitieuze studiecultuur te realiseren.
Daarbij wordt in elk geval aandacht besteed aan onderwijsinte nsiteit en docentkwaliteit,
omdat uit onderzoek blijkt dat deze factoren een belangrijke invloed hebben op studiesucces
en onderwijskwaliteit.
Universiteiten breiden de e ffectieve studietijd van studenten uit. Daartoe maken zij met de
staatssecretaris van OCW afspraken over intensivering van het bacheloro nderwijs. Zeker in
het eerste bachelorjaar is voldoende contacttijd daarbij van belang.

4

De staatssecretaris en de universiteiten spreken af dat in het eerste bachelorjaar van alle
opleidingen tenminste 12 contacturen per week worden geprogrammeerd of dat op andere
wijze een equivalente intensivering van het onderwijs wordt gerealiseerd, die zichtbaar,
meetbaar en afrekenbaar is.1
Daarnaast nemen de universiteiten maatregelen om de kwaliteit van docenten verder te
verbeteren. Dat moet op stelselniveau leiden tot uitbreiding van het aantal docenten dat
beschikt over een basiskwalificatie onderwijs (BKO). De universiteiten zetten stappen om
vanaf het studiejaar 2012/13 geleidelijk een Seniorkwalificatie Onderwijs (SKO) in te voeren,
om professionalisering van docenten en onderwijskundig leiderschap verder te stimuleren.
In de prestatieafspraken worden concrete streefdoelen geformuleerd voor de hierboven
genoemde onderwerpen en voor onderwerpen in paragraaf 8. De bijlage bij dit
hoofdlijnenakkoord bevat een overzicht van indicatoren die daarbij worden gehanteerd.

5. Profilering onderwijs
De universiteiten hebben op het gebied van profilering van het onderwijs de afgelopen 10 jaar
al belangrijke stappen gezet, resulterend in vermindering van het aantal opleidingen en meer
differentiatie in het onderwijs.
Voorbeelden zijn de herordening van het opleidingenaanbod in de geesteswetenschappen, de
invoering van brede bachelors, researchmasters en colleges en de toenemende differentiatie in
het onderwijs.
De universiteiten maken prestatieafspraken met de staatssecretaris van OCW over
herordening van hun opleidingenaanbod en differentiatie. Daarbij formuleren ze doelen, die
aansluiten bij hun eigen situatie en hun profiel. Deze zijn gebaseerd op een sterkte-zwakteanalyse van hun opleidingenaanbod in relatie tot hun profiel, de behoeften van studenten en
de arbeidsmarkt en de human capital agenda’s uit het topsectorenbeleid. In de
prestatieafspraken beschrijven de universiteiten maatregelen om deze doelen te realiseren.
Bij differentiatie van het onderwijs kan het bijvoorbeeld gaan om brede bachelors of
geclusterde bachelors, om excellentietrajecten of om de vorming van graduate schools.
Bij herordening van het opleidingenaanbod kan het gaan om het vergroten van de
doelmatigheid en transparantie van het opleidingenaanbod door bredere en meer eenduidige
labels, om het versterken van de aansluiting van het opleidingenaanbod bij het profiel van de
universiteit en bij de topsectoren of om een sterkere verbinding van de masters bij
onderzoekszwaartepunten, al of niet door de vorming van landelijke masters.
In dit proces speelt samenwerking in het kader van de strategische allianties of andere
vormen van samenwerking een belangrijke rol. Deze operatie kan ook leiden tot het afstoten
van opleidingen die niet voldoende aansluiten bij het profiel van de betreffende universiteit.
Op stelselniveau moet deze operatie leiden tot reductie van het aantal (kleine) opleidingen.
Perspectief is een transparant, scherp geprofileerd en doelmatig opleidingenaanbod.
Randvoorwaarden daarbij zijn een doelmatig aanbod van bacheloropleidingen op
landsdeelniveau (en voor het groene onderwijs op sectoraal niveau) en een sterkere koppeling

1

De indicator contactuur is niet voor alle onderwijsconcepten een passende maat voor het bepalen van de
onderwijsintensiteit. Als universiteiten op grond van hun onderwijsconcept kiezen voor andere
maatregelen om de onderwijsintensiteit te verbeteren, dienen zij aan te tonen dat het effect tenminste
vergelijkbaar is met 12 contacturen per week.

5

van masteropleidingen aan zwaartepunten in het onderzoek, al of niet ondergebracht in
graduate schools.

6. Profilering onderzoek
De afgelopen jaren hebben de universiteiten belangrijke stappen gezet op het gebied van
zwaartepuntvorming en samenwerking in het onderzoek. Voorbeelden zijn de focus en massaoperaties in het onderzoek en de vorming van strategische allianties of andere vormen van
samenwerking. Het is de gezamenlijke ambitie van de staatssecretaris en de universiteiten om
de internationale toppositie van het Nederlandse wetenschappelijke onderzoek te waarborgen
en verder te versterken. Het behoud van deze positie vormt een belangrijke p ijler onder de
ontwikkeling en de concurrentiepositie van ons land.
De zwaartepunten hebben zowel betrekking op het wetenschappelijk profiel als op het
maatschappelijk profiel van de universiteit. Inzet daarbij is dat elke universiteit op tenminste
enkele gebieden tot de wereldtop gaat behoren. Dat vereist een scherp onderzoeksprofiel,
gebaseerd op wetenschappelijke sterktes. Alleen zo kunnen de universiteiten hun hoge
posities in de rankings vasthouden.
Bij het maken van de afspraken maken universiteiten keuzes op basis van hun eigen profiel,
wetenschappelijke sterktes, maatschappelijke uitdagingen, grand challenges e n de
innovatiecontracten die in het kader van het topsectorenbeleid worden ontwikkeld.
Daarbij houden ze rekening met de verdeling van de middelen voor infrastructuur en ICT door
NWO en de middelen die in de Strategische Agenda zijn gereserveerd voo r de alfa- en
gammawetenschappen (Canada-akkoord), voor de sectorplannen geesteswetenschappen en
natuur- en scheikunde en voor de toponderzoekscholen, en de middelen die in het kader van
het topsectorenbeleid zijn gereserveerd in de tweede geldstroom. De u niversiteiten geven aan
welk onderzoek ze de komende jaren versterken en welk onderzoek ze afbouwen. Zij
beschrijven ook hun voornemens op het gebied van samenwerking met andere universiteiten,
al of niet in het kader van regionale allianties, met de onderzoeksinstituten van NWO en de
KNAW, met andere kennisinstellingen en met bedrijven.

7. Valorisatie
De universiteiten maken actief werk van valorisatie, volgens de brede definitie uit het
Valorisatieprogramma opgevat als het proces van waardecreatie uit kennis, afkomstig uit alle
disciplines, door kennis geschikt en beschikbaar te maken voor economische en
maatschappelijke benutting en te vertalen in producten, diensten, processen en nieuwe
bedrijvigheid. Doel is dat elke universiteit in 2015 beschikt over een professioneel ingerichte
en bemenste valorisatie -infrastructuur, inclusief onderwijs in ondernemendheid /
ondernemerschap.
De universiteiten maken prestatieafspraken met de staatssecretaris van OCW over de ambities
op valorisatiegebied en de concretisering hiervan. Hiertoe behoort ook de manier waarop
valorisatie in de organisatie en het HRM-beleid wordt verankerd. Een belangrijke stap op dit
gebied is dat de nieuwe functieprofielen voor de universiteiten expliciet aandacht besteden aan
competenties op het gebied van valorisatie. Bovendien wordt in de onderzoeksevaluaties en visitaties de mate, wijze en kwaliteit van benutting van kennis meegenomen in de
beoordeling.
Parallel daaraan gaan de universiteiten met de overheid indicatoren ontwikkelen die op de
langere termijn kunnen worden gebruikt om valorisatie te meten. Inzet daarbij is dat er in

6

2015 een gedragen set indicatoren ontwikkeld en getest is, waarmee de resultaten van de
valorisatie -inspanningen in verschillende wetenschapsdomeinen kunnen worden gemeten en
beschreven. Bij de ontwikkeling van deze set kunnen het rapport “Waardevol” van het
Rathenau Instituut en de uitkomsten van het ERiC-project en andere projecten als handvatten
dienen. Op deze wijze wordt inzichtelijk gemaakt hoe de universiteiten bijdragen aan de
doelstelling om uiterlijk in 2016 minimaal 2,5% van de publieke onderzoeksmiddelen in
Nederland te besteden aan valorisatie. Daarmee wordt een basis gelegd om na 2015 nadere
afspraken te maken gericht op de output op het gebied van valorisatie.

8. Aanvullende afspraken
Monitoring prijs per student
De staatssecretaris van OCW en de VSNU monitoren gezamenlijk de ontwikkeling van de prijs
per student. Doel is in beeld te brengen hoe de prijs per student zich ontwikkelt als gevo lg van
toename van de instroom en het overheidsbeleid, waaronder ook de gevolgen van sneller
studeren. Ook wordt aandacht besteed aan de ontwikkeling van het onderzoeksdeel en aan de
ontwikkeling van het BBP in relatie tot investeringen in het hoger onderwijs. De VSNU en OCW
stellen begin 2012 samen een onderzoeksopzet, inclusief definities, vast.
Deregulering en vermindering administratieve lasten
OCW en de VSNU starten gezamenlijk een project gericht op deregulering en de vermindering
van de administratieve lasten voor universiteiten. Daarbij wordt ook het nieuwe toezicht van
de inspectie betrokken. Op basis van een inventarisatie onder de universiteiten worden
maatregelen genomen die er op gericht zijn regelgeving en rapportageverplichtingen terug te
dringen.
Indirecte kosten
Op basis van de benchmark van Berenschot en de daarin gehanteerde invalshoeken, zullen de
afzonderlijke universiteiten hun indirecte kosten openbaar maken en inzicht geven in de
ontwikkeling van de indirecte kosten. In de prestatieafspraken tussen de staatssecretaris van
OCW en de individuele universiteiten wordt aangegeven wat de ambitie van elke universiteit is
op het gebied van indirecte kosten en welke maatregelen de universiteit daartoe neemt.
Examencommissies
OCW en de VSNU verkennen samen de praktische vormgeving van het voorstel uit de
Strategische Agenda over de bij wet te verplichten deelname van externen in de
examencommissie. Daarbij wordt ook de doelmatigheid van mogelijke varianten onderzocht.
Doorstroom HBO-WO
De u niversiteiten werken waar nodig en mogelijk samen met de hogescholen om de
doorstroming tussen HBO -bachelors en WO-masters te bevorderen en de noodzaak van
schakelprogramma’s te beperken.

9. Condities: regelgeving
Om universiteiten in staat te stellen de genoemde prestaties te realiseren, moet de
regelgeving worden aangepast. De staatssecretaris van OCW zal hiertoe een wetsvoorstel
indienen bij de Staten Generaal en de lagere regelgeving aanpassen.

7

In het wetsvoorstel naar aanleiding van de Strategis che Agenda neemt de staatssecretaris de
volgende maatregelen op:

-

-

-

aanvullend op de bestaande mogelijkheden voor selectie van studenten wordt selectie
mogelijk gemaakt wanneer het onderwijsprofiel van de opleiding dit vereist. Uitbreiding
van het aantal op leidingen waarvoor geselecteerd wordt zal op stelselniveau geleidelijk,
zorgvuldig en in transparantie plaatsvinden .
het vervroegen van de aanmelddatum tot 1 mei.
het wettelijk verankeren van het studiekeuzegesprek.
het creëren van verdere verruiming van mogelijkheden voor collegegelddifferentiatie
het afschaffen van het toelatingsrecht tot het WO voor studenten met een HBOpropedeuse .
voor schakelprogramma’s van meer dan 30 ECTS geldt het instellingscollegegeld; voor
schakelprogramma’s van maximaal 30 ECTS (half jaar) een bedrag ter hoogte van het
wettelijk collegegeld.
het wettelijk verankeren van de promotiestudent als derde fase in het wetenschappelijk
onderwijs en als aanvullende mogelijkheid om te promoveren.

De staatssecretaris faciliteert via een Experimenteer-AMvB het mogelijk maken van een
bindend studieadvies in het tweede en derde bachelorjaar en experimenten met een
jaarklassensysteem.
De beleidsregel Macrodoelmatigheid wordt aangepast om de mogelijkheden voor verbreding
van bacheloropleidingen te verruimen en differentiatie van het opleidingenaanbod mogelijk te
maken. Arbeidsmarktrelevantie en profilering gaan daarbij een belangrijkere rol spelen.
Zowel voor de Experimenteer AMvB als voor de Wet Strategische Agenda geldt als beoogde
inwerking treding het studiejaar 2013/2014. De beoogde inwerkingtreding van de nieuwe
beleidsregel Macrodoelmatigheid is het studiejaar 2012/2013.

10. Aanpak en monitoring
Totstandkoming prestatieafspraken
Op basis van het eigen (bestaande en gewenste) profiel en het streefbeeld uit de Strategische
Agenda formuleert elke universiteit voorstellen voor prestatieafspraken. Daarbij beschrijven
universiteiten wat de stand van zaken is op het gebied van prestaties en kwaliteit van het
onderwijs, profilering van het onderwijs, zwaartepuntvorming en profilering in het onderzoek
en valorisatie en geven zij aan welke resultaten zij de afgelopen jaren op deze gebieden
hebben bereikt. Daarbij hebben zij de vrijheid om een eigen tijdsvenster te hanteren, dat
aansluit bij hun ontwikkelingsproces. Bij deze beschrijving maken zij in elk geval gebruik van
de in de bijlage opgenomen indicatoren. Daarbij wordt ruimte geboden voor maatwerk, om
aan te sluiten bij de lokale situatie.
In het verlengde van deze analyse doet elke universiteit mede op basis van een dialoog met
de omgeving (o.a. het bedrijfsleven), voorstellen voor prestatieafspraken, die aansluiten bij de
eigen situatie en het eigen profiel.

8

Over deze voorstellen vindt in het voorjaar van 2012 overleg plaats met de staatssecretaris
van OCW, waarna de prestatieafspraken door het College van Bestuur van de universiteit en
de staatssecretaris zo mogelijk voor 1 juli 2012 worden ondertekend.
Over de voorstellen van de instellingen voor de prestatieafspraken op het gebied van
profilering van het onderwijs en zwaartepuntvorming en profilering in het onderzoek vindt
afstemming plaats tussen de universiteiten. Op basis hiervan stelt de VSNU in april 2012 twee
rapportages op over de prestaties en voornemens op deze gebieden. In deze rapportage wordt
aangegeven:
wat de universiteiten sinds 2000 hebben gerealiseerd op het gebied van herordening van
het onderwijsaanbod en differentiatie van het onderwijs en wat hun voornemens
(individueel of in het kader van strategische allianties) op dit gebied zijn in de periode tot
en met 2015 en tot 2020
wat het wetenschappelijk profiel en het maatschappelijk profiel van de afzonderlijke
universiteiten is
wat de universiteiten sinds 2000 hebben gerealiseerd op het gebied van
zwaartepuntvorming in het onderzoek en wat hun voornemens (individueel of in het kader
van strategische allianties) zijn op dit gebied in de periode tot en met 2015 en tot 2020
hoe universiteiten inspelen op de topsectoren (innovatiecontracten en human
capitalagenda’s) en de grand challenges.
In deze rapportages wordt ook aangegeven hoe de voorstellen zich verhouden tot bestaande
sectorplannen.
De staatssecretaris van OCW zal zich bij de totstandkoming van de prestatieafspraken en de
hiervoor genoemde rapportages laten adviseren door een reviewcommissie.
Indien de staatssecretaris van mening is dat de voorstellen van de universiteiten op
stelselniveau onvoldoende leiden tot transparantie en doelmatigheid in het opleidingenaanbod,
differentiatie in het onderwijs of zwaartepuntvorming in het onderzoek, onvoldoende
aansluiting op het topsectorenbeleid of dat een te groot verlies van landelijke unieke expertise
dreigt, vindt nader bestuurlijk overleg plaats met de VSNU.
Monitoring en verantwoording
Verantwoording over de realisatie van de afspraken vindt plaats via de jaarverslagen van de
universiteiten en de informatiesystemen over de indicatoren in de bijlage . Dat sluit aan bij het
uitgangspunt dat verantwoording zo veel mogelijk integraal plaatsvindt en dat de
administratieve lasten zo beperkt mogelijk worden gehouden. Jaarlijks wordt in VSNU-verband
een landelijk overzicht opgesteld op basis van de jaarverslagen van de universiteiten.
Als blijkt dat er onvoldoende resultaat geboekt wordt, treedt de staatssecretaris in overleg
met de universiteiten.
Om instellingen te ondersteunen zal de VSNU zorgen voor een jaarlijkse uitwisseling van
ervaringen en best practices tussen universiteiten. Daarnaast wordt systematisch beschreven
‘wat werkt’ en ‘wat niet werkt’, waarmee objectieve, evidence based informatie beschikbaar
komt. OCW zal deze landelijke uitwisseling van expertise financieel ondersteunen.
Universiteiten die de afgesproken resultaten niet realiseren en van mening zijn dat zij wel de
benodigde inspanningen hebben geleverd, kunnen een beroep doen op de hardheidsclausule
en de staatssecretaris verzoeken een audit te laten uitvoeren om te bezien of de instelling
door onvoorziene omstandigheden niet aan haar prestaties heeft kunnen voldoen.

9

11. Financiering

11.1.

Financieel kader

Op basis van de Ontwerpbegrotingen 2012 OCW en EL&I is voor de periode 2011-2016 het
volgende financieel kader beschikbaar (prijspeil 2011):
Financieel kader rijksbijdragen universiteiten
(Programma-uitgaven wetenschappelijk onderwijs)
bedragen x € 1miljoen
Jaar

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Ontwerpbegroting 2012, OCW

3.936

3.894

3.908

3.952

3.961

3.998

Ontwerpbegroting 2012, EL&I

162

163

163

163

163

163

4.098

4.057

4.071

4.115

4.124

4.161

27

84
38
20
3.929

93
38
20
3.964

98
38
20
3.968

105
38
20
3.998

Totaal
waarvan: Voorwaardelijke
financiering
waarvan: Profilering
waarvan: Extra toponderzoekscholen
waarvan: Overig

4.098

20
4.010

Opmerking: Ten opzichte van de ontwerpbegrotingen 2012 OCW en EL&I is er vanaf 2013 € 14 miljoen
minder beschikbaar voor de ‘Voorwaardelijke financiering’ en complementair € 14 miljoen meer
beschikbaar voor ‘Profilering’.

De middelen uit het FES maken geen deel uit van de vermelde budgetreeksen. Dit betekent
dat de afname va n deze middelen vanwege het aflopen van de FES-projecten in dit financieel
kader niet zichtbaar is.
De huidige inschatting is dat in de periode 2011-2016 bij vrijwel gelijkblijvende budgetten de
studentenaantallen in het wetenschappelijk onderwijs toe nemen van 248.200 in het studiejaar
2011-2012 naar 276.600 in het studiejaar 2016-2017. De gediplomeerde uitstroom neemt in
die periode toe van 30.400 in het studiejaar 2011-2012 tot 33.700 in het studiejaar 20162017 (Bron: Referentieraming OCW 2011).
Als gevolg van het topsectorenbeleid zal sprake zijn van een verschuiving van de beschikbare
middelen in de richting van de disciplines die samenhangen met de topsectoren. De
staatssecretaris van OCW en de universiteiten zien het als gezamenlijke verantwoordelijkheid
dat voor het Nederlands onderzoekslandschap relevante topkwaliteit in andere
onderzoeksgebieden behouden blijft.

11.2. Voorwaardelijke financiering voor kwaliteit en studiesucces
De beschikbare middelen voor kwaliteit en profiel van het wete nschappelijk onderwijs beslaan
in 2016 in totaal 143 miljoen euro (ruim 7% van het onderwijsbudget). Ruim 5% van het
onderwijsbudget is beschikbaar als voorwaardelijke financiering. Voorwaarde voor toekenning
van deze middelen is overeenstemming over en ondertekening van de prestatieafspraak over
kwaliteit & studiesucces, indirecte kosten, profilering onderwijs, zwaartepuntvorming
onderzoek en valorisatie.

10

In eerste instantie worden deze middelen voor de periode 2012-2016 toegekend. In 2016
wordt beoordee ld of de afspraken over de periode 2012-2015 zijn gerealiseerd. Voorwaarde
voor continuering van deze middelen in de periode 2017-2020 is het realiseren van de
afgesproken prestaties rond kwaliteit en studiesucces in de periode 2012-2015.
De afspraken op het gebied van profilering en valorisatie worden niet meegenomen in de
voorwaardelijke financiering. Wel zijn er voor onderwijs profilering selectief te verdelen
middelen beschikbaar. Die worden in 2013 selectief toegewezen op basis van plannen van de
instellingen voor de periode 2013-2016, na advisering door de reviewcommissie. Deze
commissie toetst de plannen op realisme en ambitie op basis van een referentiekader dat
begin 2012 definitief zal worden vastgesteld. Dit referentiekader bouwt voort op de in de
Strategische Agenda geformuleerde doelstellingen. Belangrijke randvoorwaarde is dat het
kader voorziet in een gelijk speelveld voor alle universiteiten. De universiteiten zijn
voornemens om in de voortgangsrapportage van de VSNU in april 2012 met op elkaar
afgestemde plannen te komen.
Voor deze selectief toe te wijzen middelen is 2% van het onderwijsbudget beschikbaar.
Voorwaardelijke financiering
De intensiveringsmiddelen worden toegekend als voorwaardelijke financiering. Dat betekent
dat zij voor een bepaalde periode worden toegekend en vanaf 2017 alleen gecontinueerd
worden als de universiteiten de afgesproken prestaties binnen de daarvoor geldende termijn
hebben gerealiseerd .
Voor toekenning van deze middelen worden 3 categorieën prestaties onderscheiden:
a. Kwaliteit en e xcellentie : De universiteit heeft de afgesproken prestaties ten aanzien
van kwaliteit/excellentie gerealiseerd.
b. Studiesucces: De universiteit heeft de afgesproken prestaties op het gebied van
rendement en uitval gerealiseerd.
c. Maatregelen: De universiteit heeft de afgesproken maatregelen uitgevoerd om de
onder a en b genoemde prestaties te realiseren (met in elk geval maatregelen op
gebied van docentkwaliteit en onderwijsintensiteit). In deze categorie worden ook
afspraken op het gebied van indirecte kosten opgenomen.
Aan het eind van de periode waar deze prestatieafspraken betrekking op hebben beoordeelt
de staatssecretaris of aan de voorwaarden voor de voorwaardelijke financiering is voldaan. Als
een universiteit de afgesproken prestaties uit één of meer van deze categorieën niet heeft
gerealiseerd, krijgt de instelling een deel van de middelen uit de component kwaliteit en
studiesucces niet in de periode 2017 -2020. Daarbij telt elke categorie mee voor 1/3.
Als geen van de afgesproken prestaties is behaald, vervallen de middelen die aan een
instelling zijn toegekend voor kwaliteit en studiesucces.
Indien er sprake is van onvoorziene omstandigheden waardoor de prestaties niet gehaald zijn,
kan de instelling vragen om een audit waaruit dit blijkt. De uitkomsten van een dergelijke
audit worden betrokken bij de beoordeling.
De opbrengsten van de kortingen op de instellingen die niet alle afgesproken prestaties
hebben gerealiseerd, worden proportioneel verdeeld over de instellingen die de prestaties voor
alle 3 de categorieën hebben behaald.

11

12. Ontbindende voorwaarden
De individuele universiteiten maken (al of niet samenwerkend in alliantieverband) afspraken
met de staatssecretaris van OCW over hun prestaties. Indien het financiële kader van de
universiteiten significant verandert, vindt nader overleg plaats tussen de staatssecretaris van
OCW en de VSNU of de desbetreffende universiteit over aanpassing van de prestatieafspraken.
De totstandkoming en implementatie van benodigde wet- en regelgeving is conditioneel voor
het realiseren van de prestatieafspraken door de universiteiten. Als de in paragraaf 9
genoemde regelgeving niet tijdig wordt ingevoerd, krijgen de universiteiten meer tijd om de
afgesproken prestaties te realiseren en worden de doelen voor 2015 aangepast.

13. Ondertekening
De voorzitter van de VSNU, die in deze optreedt namens alle Nederlandse universiteiten
verenigd in de VSNU,
en
de staatssecretaris van OCW, die dit hoofdlijnenakkoord mede namens de minister van EL&I
ondertekent,
sluiten dit hoofdlijnenakkoord voor de periode najaar 2011 – 2015,

de Staatssecretaris van OCW
H. Zijlstra

de Voorzitter van de VSNU
S. Noorda

12

Bijlage: indicatoren prestatieafspraken
In de prestatieafspraken hanteren universiteiten in elk geval de volgende indicatoren.
Indicator
Toelichting
Indicatoren a. Kwaliteit en excellentie
Excellentie
Deelname van studenten aan honours programma’s, of een
andere indicator waarmee de deelname van studenten aan
excellente opleidingen in beeld wordt gebracht.
Op basis van voorstellen van de universiteiten en een advies
van de reviewcommissie word(t)(en) de indicator(en) voor
excellentie nader uitgewerkt.
Indicatoren b. Studiesucces
Uitval
Het aandeel studenten van het totaal aantal voltijds
bachelorstudenten (eerstejaars HO) dat na 1 jaar studie niet
meer bij de instelling staat ingeschreven. Bron: 1CijferHO.
Daarnaast kunnen universiteiten uitval uit de opleiding in het
tweede en derde bachelorjaar in beeld brengen.
Switch
Het aandeel studenten van het totaal aantal voltijds
bachelorstudenten (eerstejaars HO) dat na 1 jaar studie
overstapt naar een andere studie bij dezelfde instelling.
Bron: 1CijferHO.
Bachelorrendement
Het aandeel herinschrijvers van de voltijd bachelor studenten
(eerstejaars HO) dat na vier jaar een diploma bij die instelling
behaalt.
Bron: 1CijferHO.
Indicatoren c. Maatregelen
Docentkwaliteit
Het aandeel docenten met een basis kwalificatie onderwijs.
Bron: instellingsadministratie, via VSNU landelijk beschikbaar.
Onderwijsintensiteit
Het aantal geprogrammeerde contacturen en overige
gestructureerde uren in het eerste bachelorjaar (hierbij geldt
een ondergrens van minimaal 12 uur per week in het eerste
bachelorjaar).
Bron: OER en Studiegids.
Indirecte kosten
Alle universiteiten hanteren de door Berenschot gehanteerde
methodologie. Universiteiten kunnen zelf een keuze maken uit
de drie door Berenschot gehanteerde invalshoeken.1

1

Invalshoeken indirecte kosten
a. Overheadformatie als percentage van de totale formatie (fte indirecte kosten / fte totaal). Dit
percentage is exclusief de Onderwijs- en onderzoeksondersteuning.
b. Overhead per fte van de gehele organisatie
Inclusief de Onderwijs- en onderzoeksondersteuning en inclusief de uitbestedingskosten en het
indirecte kostendeel van de automatiseringskosten (dit betreft de kantoorautomatisering en de
bedrijfsvoeringsystemen, niet de onderwijs-ICT).
c. Overhead / omzet
De overhead als percentage van de totale omzet, dit omvat de volgende drie onderdelen:
- Salarislasten overheadfuncties (eigen personeel) / totale omzet
- Kosten inhuur / uitbesteding overhead – opbrengst derden overhead)/ totale omzet
- Indirecte kosten informatisering en automatisering (excl. eigen personeelskosten) / totale omzet

13