Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

29 232

Air France – KLM

Nr. 45

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN FINANCIËN EN VAN INFRASTRUCTUUR EN WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 november 2020
Op 31 oktober 2020 heeft het kabinet uw Kamer geïnformeerd over het
herstructureringsplan dat KLM op 1 oktober 2020 heeft ingediend bij de
Nederlandse staat (Kamerstuk 29 232, nr. 44). In die brief hebben wij u
medegedeeld dat het kabinet het herstructureringsplan niet kon
goedkeuren, omdat nog niet aan alle voorwaarden was voldaan.
Sindsdien heeft wederom intensief overleg plaatsgevonden tussen KLM
en de vakbonden. Dit heeft tot een positieve uitkomst geleid. Hierdoor
heeft KLM voldoende zekerheid kunnen bieden aan het kabinet dat voor
de hele duur van de looptijd van het steunpakket via de arbeidsvoorwaarden een bijdrage aan de kostenreductie wordt geleverd. Het kabinet
kan daardoor instemmen met het herstructureringsplan en heeft dit
inmiddels bevestigd aan de directie van KLM.
Door middel van deze brief willen wij u nader informeren over het
herstructureringsplan. Eerst zal worden ingegaan op een aantal gestelde
voorwaarden om vervolgens de belangrijkste elementen van het
herstructureringsplan te schetsen. Daarna wordt ingegaan op de
bevindingen van het kabinet en de aangestelde externe adviseur. Tot slot
zal toegelicht worden wat dit betekent voor het verdere proces omtrent
het steunpakket.
Gestelde voorwaarden
De Nederlandse staat heeft verschillende voorwaarden gesteld aan de
steunmaatregelen voor KLM. Eén van deze voorwaarden is dat KLM
uiterlijk 1 oktober 2020 een herstructureringsplan opgesteld dient te
hebben. Beoogd doel van dit herstructureringsplan is om de concurrentiepositie te verbeteren door middel van een reductie van de beïnvloedbare
kosten met minimaal 15%.
Uiteraard dient het herstructureringsplan niet strijdig te zijn met de andere
aan de onderneming gestelde voorwaarden. Bij de beoordeling van het

kst-29232-45
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 232, nr. 45

1

plan is hier zorgvuldig naar gekeken. Voor een deel van de voorwaarden
geldt dat KLM hier eigenstandig uitvoering aan kan geven. Voorbeeld
hiervan is de voorwaarde dat KLM geen dividend zal uitkeren gedurende
de looptijd van het steunpakket. KLM kan deze voorwaarden direct
uitvoeren en de State Agent zal daar namens de staat toezicht op houden.
Bij de voorwaarden ten aanzien van arbeidsvoorwaarden, bijdrage van
ketenpartners en duurzaamheid en leefbaarheid is dat complexer, omdat
deze afhankelijk zijn van afspraken met derden of omdat dat dit een
uitgebreid plan van aanpak vereist. Bij de beoordeling van het plan is
gekeken hoe invulling is gegeven aan deze voorwaarden.
Eerder vandaag heeft de heer Sneller (D66) de Minister van Financiën
verzocht of de term sheet met de Kamer gedeeld kan worden. In de term
sheet zijn de voorwaarden voor de steun aan KLM opgenomen. Hoewel
het delen van een dergelijke termsheet ongebruikelijk is, mede gezien het
bedrijfsvertrouwelijke karakter hiervan, zal het kabinet de term sheet bij
uitzondering vertrouwelijk ter inzage leggen1. Dit vanwege de prominente
positie die deze term sheet de afgelopen dagen in het publieke debat heeft
gekregen en omdat de vakbonden vanwege de unieke situatie ook in de
gelegenheid zijn gesteld vertrouwelijk kennis te nemen van de inhoud van
de term sheet.
Belangrijkste elementen herstructureringsplan
Op 26 juni 2020 zijn beide Kamers per brief geïnformeerd over de
steunmaatregelen voor KLM (Kamerstuk 29 232, nr. 41). De Tweede Kamer
heeft hier op 2 juli 2020 (Handelingen II 2019/20, nr. 91, items 32 en 33)
mee ingestemd en de Eerste Kamer op 7 juli 2020 (Handelingen I 2019/20,
nr. 36, item 29). De Europese Commissie heeft op 13 juli 2020 haar
goedkeuring voor de steunmaatregelen gegeven. KLM heeft de daarop
volgende maanden benut om het vereiste herstructureringsplan op te
stellen, waarbij de vakbonden en OR door KLM zijn betrokken bij het
proces van totstandkoming van het plan. Dit heeft geleid tot een interne
goedkeuring van het plan door de raad van commissarissen op
28 september 2020 en een voorlopig akkoord met het georganiseerd
overleg op 1 oktober 2020, waarna KLM het herstructureringsplan aan de
Minister van Financiën op 1 oktober 2020 heeft aangeboden. De maand
oktober is door het kabinet benut om, met behulp van een externe
adviseur, het voorgelegde herstructureringsplan te beoordelen. Hieronder
schetst het kabinet graag de belangrijkste elementen uit dit plan.
Uitgangspunt van het herstructureringsplan is dat de sector zich herstelt
volgens de «prolonged L-shape». Dit is een scenario waarbij ervan wordt
uitgegaan dat er ook in 2021 de nodige reisbeperkingen gelden. Hierbij is
sprake van een geleidelijk herstel, leidend tot vergelijkbare reizigersaantallen in 2025 ten opzichte van 2019. In dit scenario wordt er onder meer
vanuit gegaan dat er sprake is van een structurele afname van de vraag
vanuit de zakelijke markt vanwege een veranderende manier van werken.
KLM concludeert op basis van dit uitgangspunt dat het bedrijfsmodel van
KLM nog steeds deugdelijk en waardevol is, maar dat aanpassingen
noodzakelijk zijn om het bedrijf weer levensvatbaar te maken in een
veranderde wereld. KLM heeft hiervoor een uitgebreide herstructureringsagenda opgesteld, waarbij kostenreductie een belangrijk aandachtspunt
is.

1

Ter vertrouwelijke inzage gelegd, alleen voor de leden, bij het Centraal Informatiepunt Tweede
Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 232, nr. 45

2

De maatregelen voor de kostenreductie zijn in drie groepen in te delen,
ieder met een nagenoeg gelijke impact op de kosten: (i) reductie personeelsbestand en productiviteitsverbetering, (ii) arbeidskostenreductie en
(iii) vlootvernieuwing en afspraken met ketenpartners. Onderstaand wordt
per onderdeel een korte beschrijving van de getroffen maatregelen
gegeven.
(i) Reductie personeelsbestand en productiviteitsverhoging
In eerste instantie zullen zowel de capaciteit als het aantal fte’s noodgedwongen dalen door de reisbeperkingen ten gevolgen van COVID-19. Zo
zal naar verwachting het aantal fte’s eind 2020 al met 5.000 zijn
afgenomen. Wanneer de sector zich herstelt en de productie weer
toeneemt, zal sprake zijn van productie-gerelateerde stijging van het
aantal fte’s. Over een tijdspanne van 5 jaar wordt verwacht dat de
capaciteit zal toenemen, terwijl het aantal fte’s per saldo licht zal afnemen,
resulterend in een productiviteitsstijging. De beoogde productiviteitsverbetering zal in de eerste jaren voornamelijk voortkomen uit een herstructurering van de niet productie-gerelateerde afdelingen (indirecte staf).
Wanneer het herstel van de sector vordert, en de productie weer
toeneemt, zullen initiatieven worden uitgewerkt waarmee de productiviteit
verder verhoogd kan worden.
(ii) Arbeidskostenverlaging
KLM heeft afspraken gemaakt met het personeel over een bijdrage aan
het verlagen van de kosten. Hierbij wordt het principe gehanteerd dat de
sterkste schouders de zwaarste lasten dragen.
– Met het gehele cockpitpersoneel is, op verzoek van de vakbonden, een
gelijke bijdrage afgesproken ter hoogte van ruim 19%. Dit is het
gewogen gemiddelde van de individueel benodigde afdrachten
conform de afgesproken kaders. Deze bijdrage wordt onttrokken uit
eerder afgesproken loonstijgingen, de winstuitkering over 2019 en
eindejaarsuitkeringen. Deze afspraken hebben een looptijd tot maart
2022.
– Voor het cabine en grondpersoneel is een lineair oplopende bijdrage
afgesproken, die start bij 0% voor werknemers met een inkomen van 1
keer modaal en oploopt tot 20% bij een inkomen vanaf 3 keer modaal.
Afhankelijk van de hoogte van de desbetreffende bijdrage, wordt dit
eveneens onttrokken uit middelen als eerder afgesproken loonstijgingen, de winstuitkering over 2019 en eindejaarsuitkeringen. Voor
werknemers met een inkomen tot 1,5 keer modaal betekent dit dat de
bijdrage bestaat uit het afzien van (een deel van) de eerder afgesproken loonstijgingen. Deze afspraken hebben een looptijd tot en met
december 2022.
– De gehele topmanagementlaag levert een bijdrage van ruim 20%. Dit
bestaat uit het niet doorvoeren van eerder afgesproken loonstijgingen
en het afschaffen van het korte en lange termijn variabele inkomen
gedurende de looptijd van het steunpakket.
– De directie levert een bijdrage van tussen de 40% en 65%. Dit bestaat
uit het afschaffen van het korte en lange termijn variabele inkomen
gedurende de looptijd van het steunpakket.
– De vakbonden en KLM zijn een schriftelijke commitmentclausule
overeengekomen waarin de vakbonden toezeggen ook na afloop van
de hierboven genoemde afspraken, en voor de hele duur van de
looptijd van het steunpakket, via de arbeidsvoorwaarden een bijdrage
aan de kostenreductie te zullen leveren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 232, nr. 45

3

(iii) Vlootvernieuwing en afspraken met ketenpartners:
KLM heeft bedrijfsbreed initiatieven ontwikkeld die borgen dat ook
leveranciers van KLM hun bijdrage leveren. Zo zijn (en worden) bij
verlenging van vliegtuigleases betere lease-tarieven bedongen, waar de
onderneming de komende jaren van profiteert. Wanneer leases niet
worden verlengd, worden de vliegtuigen terug geleverd aan de lessors,
die vervolgens het volledige risico dragen van deze vliegtuigen. KLM heeft
voorts haar (bancaire) hedgingportfolio onder de loep genomen met als
doel deze te optimaliseren – dat wil zeggen dat zij daar waar mogelijk en
verstandig het risicoprofiel reduceert op bestaande en nieuwe brandstofen valutahedges. Als gevolg daarvan worden de kosten voor deze
financiële instrumenten gereduceerd. Ook zijn lopende contracten met
leveranciers wereldwijd aangepast aan de actuele productieniveaus,
waarbij in sommige gevallen kortingen of verlenging van betalingstermijnen zijn overeengekomen. In totaal verwacht de onderneming hiermee
een bedrag van € 300–400 miljoen te besparen.
De afgelopen 10 jaar heeft KLM 50% van haar vloot vernieuwd en KLM zal
ook de komende jaren blijven investeren in vlootvernieuwing om de
duurzaamheidsdoelstellingen te bereiken (zie ook onderstaand) en kosten
te reduceren.
Duurzaamheid en leefbaarheid
Naast de voorwaarden gericht op kostenreductie vormen de voorwaarden
op het vlak van duurzaamheid en leefbaarheid een belangrijk aspect bij de
steunverlening. Het is goed om te constateren dat KLM zich hieraan
volledig committeert en hier rekening mee houdt in haar herstructureringsplan. Dit betekent onder meer dat KLM bijdraagt aan de doelstelling
dat de CO2-uitstoot als gevolg van de internationale luchtvaart in 2030 is
teruggebracht naar het niveau van 2005. Ook wordt de uitstoot per
passagier kilometer in 2030 met 50% teruggebracht ten opzichte van het
niveau van 2005. KLM blijft zich verder committeren aan 14% bijmenging
van duurzame luchtvaartbrandstof in 2030, conform de doelstelling uit het
Akkoord Duurzame Luchtvaart. Met betrekking tot leefbaarheid committeert KLM zich aan de verschillende plannen van de rijksoverheid en
Schiphol voor het verminderen van hinder en schadelijke emissies. Het
gaat daarbij om het uitvoeringsplan hinderreductie, het actieplan
ultrafijnstof, het actieprogramma stikstof en de uitvoeringsagenda Air
Rail. Ook zal KLM meewerken aan de stapsgewijze vermindering van het
aantal nachtvluchten.
In lijn met de motie van het lid Stoffer (Kamerstuk 35 505, nr. 18), die het
kabinet verzoekt de kosten die gemaakt moeten worden door KLM om aan
de voorwaarden met betrekking tot verduurzaming te voldoen in kaart te
brengen, heeft KLM, zoals zij zelf heeft aangeven naar beste inschatting en
op basis van de huidige stand van zaken, hiervan ook de financiële
consequenties voor zover mogelijk in kaart gebracht.
Belangrijk is daarbij te constateren dat KLM blijft investeren in vlootvernieuwing. Het vlootvernieuwingsprogramma van KLM vormt een
belangrijk fundament voor het bereiken van de genoemde
duurzaamheids- en leefbaarheidsdoelstellingen. Nieuwere typen
vliegtuigen produceren minder geluid, verbruiken minder brandstof en
stoten daarmee onder meer ook minder CO2 uit. Deze vlootvernieuwing
draagt echter ook bij aan het reduceren van de operationele kosten. Het is
dan ook niet mogelijk om in lijn met de motie Stoffer voor dit aspect exact
aan te geven welk deel direct verband houdt met de duurzaamheids- en
leefbaarheidsvoorwaarden van het steunpakket.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 232, nr. 45

4

Voor het gebruik van duurzame brandstoffen geeft KLM aan dat het
daarbij gaat om € 250–550 miljoen per jaar bij een bijmengverplichting
van 14% duurzame brandstoffen in 2030. KLM geeft verder aan dat de
kosten en gederfde inkomsten die gemoeid zijn met de reductie van het
aantal nachtvluchten liggen tussen € 8 miljoen bij een reductie naar
29.000 nachtvluchten en € 50 miljoen bij een reductie naar 25.000
nachtvluchten. De onzekerheden hierbij zijn vanzelfsprekend groot onder
meer als gevolg van bijvoorbeeld de ontwikkeling van zowel fossiele als
duurzame brandstofprijzen, en voor nachtvluchten de mogelijkheden om
deze (naar een ander gunstig tijdstip) te verplaatsen.
Voor de overige voorwaarden is het nog moeilijker om deze in financiële
zin specifiek te kwantificeren, omdat implementatieplannen, timing en
gerelateerde prijzen in meer detail dienen te worden uitgewerkt, of omdat
hier in belangrijke mate uitwerking aan wordt gegeven met het vlootvernieuwingsprogramma. Ook is het zo dat het commitment van KLM aan de
uitvoeringsagenda Air Rail zich niet direct vertaalt in kosten voor KLM.
Bevindingen
PA Consulting is aangesteld als externe adviseur bij de beoordeling van
het herstructureringsplan en concludeert het volgende:
– KLM beschouwt de gestelde voorwaarden als een contractuele
verplichting en heeft een uitgebreid herstructureringsplan opgesteld
om nakoming van de voorwaarden te garanderen.
– KLM heeft reeds maatregelen genomen om de belangrijkste aspecten
van het plan met onmiddellijke ingang te realiseren, en door middel
van een gedetailleerde herstructureringsagenda verwacht KLM het
volledige plan te realiseren en daarmee te voldoen aan de gestelde
voorwaarden van de Nederlandse staat gedurende de eerste twee jaar.
– Voor de jaren 2023–2025 zijn er verdere mogelijkheden voor kostenbesparingen, omdat de onderneming naarmate de tijd vordert een groter
deel van de kosten kan beïnvloeden. Dit betekent dat additionele
besparingen nodig zijn om ook na 2022 een kostenreductie te
realiseren van minimaal 15% van de beïnvloedbare kosten. Deze
mogelijkheden kunnen verder worden uitgewerkt en worden opgenomen in het herstructureringsplan om aan de volledige vereisten van de
Nederlandse staat te voldoen.
– Voor wat betreft de invulling van de voorwaarden op het terrein van
duurzaamheid en leefbaarheid acht PA Consulting de invulling daarvan
redelijk en haalbaar.
Het kabinet constateert dat KLM een herstructureringsplan heeft
opgesteld dat tot aanzienlijke kostenbesparingen leidt. Met dit herstructureringsplan wordt een structurele kostenreductie van 15% van de
beïnvloedbare kosten nagestreefd en leveren de ketenpartners ook een
bijdrage aan het herstel van de luchtvaartmaatschappij. Daarnaast
constateert het kabinet dat het plan niet strijdig is met de andere
voorwaarden die het kabinet aan de steunmaatregelen heeft verbonden,
zoals die op het vlak van duurzaamheid en leefbaarheid. Zo heeft KLM ook
met de voorgestelde arbeidskostenreductie op een gepaste wijze invulling
weten te geven aan het principe dat de sterkste schouders de zwaarste
lasten dienen te dragen.
Ook is het herstructureringsplan naar mening van het kabinet in lijn met
de door de Kamer aangenomen moties:
– Motie van de leden Stoffer en Slootweg (Kamerstuk 35 505, nr. 17)
over aandringen op het zo veel als mogelijk ontzien van werknemers
met een inkomen tot anderhalf keer modaal bij de herstructureringsplannen: Hoe hoger het loon van de werknemers, hoe hoger de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 232, nr. 45

5

–

–

–

bijdrage. De bijdrage van medewerkers tot 1,5x modaal blijft beperkt,
de maximale bijdrage betreft het inleveren van eerder toegezegde
loonsverhogingen conform cao. Hiermee blijft het nominale inkomen
onveranderd. Voor deze groep werknemers is afgesproken dat de
winstuitkering over 2019 eerder zal worden uitgekeerd dan in eerste
instantie zou zijn toegestaan onder de voorwaarden van de staat. In
het licht van de motie acht het kabinet dit echter een redelijk voorstel.
Motie van het lid Nijboer (Kamerstuk 35 505, nr. 8) over betrekken van
de vakbonden bij de invulling van de gestelde voorwaarden: De
vakbonden zijn door KLM betrokken bij de totstandkoming van het
herstructureringsplan.
Motie van het lid Nijboer (Kamerstuk 35 505, nr. 9) over het bezien of
brandstofhandelaren en vliegtuigleasemaatschappijen ook een
bijdrage kunnen leveren aan de redding van KLM: KLM heeft bedrijfsbreed initiatieven ontwikkeld die borgen dat ook leveranciers van KLM
hun bijdrage leveren. Zie «Belangrijkste elementen herstructureringsplan» voor een uitgebreidere toelichting.
Motie van het lid Stoffer (Kamerstuk 35 505, nr. 18) die verzoekt de
kosten die gemaakt moeten worden door KLM om aan de voorwaarden met betrekking tot verduurzaming te voldoen in kaart te
brengen: KLM heeft aangeven naar beste inschatting en op basis van
de huidige stand van zaken, de financiële consequenties voor zover
mogelijk in kaart te hebben gebracht. Zie «Belangrijkste elementen
herstructureringsplan» voor een uitgebreidere toelichting.

Na ontvangst van het herstructureringsplan constateerde het kabinet een
aantal aandachtspunten. In de eerste plaats waren er slechts afspraken
met de vakbonden voor een deel van de looptijd van het steunpakket.
KLM heeft inmiddels een schriftelijke commitment ontvangen van de
vakbonden dat ook na afloop van deze periode, en voor de hele duur van
de looptijd van het steunpakket, via de arbeidsvoorwaarden een bijdrage
aan de kostenreductie wordt geleverd. Daarnaast was er voor de jaren
2023–2025 uitwerking van additionele kostenbesparingen noodzakelijk om
ook in die jaren de vereiste kostenreductie van 15% van beïnvloedbare
kosten te behalen. Dit aandachtspunt is besproken met de externe
adviseur en KLM. De externe adviseur gaf aan dat het gebruikelijk is voor
een luchtvaartmaatschappij dat in een herstructureringsplan de korte
termijn acties tot in detail zijn uitgewerkt en dat de lange termijn acties
meer «high level» zijn. Doorgaans worden deze «high level» acties verder
verfijnd en in detail ontwikkeld naarmate het plan vordert. KLM heeft als
reactie op dit aandachtpunt een addendum bij het herstructureringsplan
opgesteld, waarin het bedrijf additionele kostenbesparingen voor de
periode 2023–2025 heeft opgenomen waarmee ook in die periode de
beoogde kostenreductie zal worden behaald. De externe consultant heeft
het addendum bij het herstructureringsplan gevalideerd en zij bevestigen
dat KLM voldoet aan de gestelde voorwaarden.
Met inachtneming van dit addendum en het commitment van de
vakbonden concludeert het kabinet dat met het herstructureringsplan
wordt voldaan aan de door de Nederlandse staat gestelde voorwaarden.
Vervolgproces
Sinds de goedkeuring van de steunmaatregelen door het kabinet zijn de
vooruitzichten voor de luchtvaartsector verder verslechterd. Het is niet
uitgesloten dat aanvullende maatregelen in de toekomst nodig zijn om
van KLM weer een financieel gezond bedrijf te maken. Het kabinet is de
directie van KLM erkentelijk voor alle inspanningen die hebben bijgedragen aan de totstandkoming en afronding van dit plan. Het is nu aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 232, nr. 45

6

onderneming om de implementatie van het herstructureringsplan te
realiseren en de vooruitzichten voor de onderneming te verbeteren.
Nu voldaan is aan deze voorwaarde van het steunpakket, kan KLM
gebruikmaken van het resterende deel van de directe lening en de
doorlopende kredietfaciliteit. De heer Jeroen Kremers, aangesteld als
State Agent, zal namens de staat toezicht houden op de implementatie en
naleving van het herstructureringsplan en het kabinet daar periodiek over
informeren.
Zoals eerder aangegeven2, zal informatie over het gebruik van de lening
en over de bevindingen van de State Agent aan de Tweede Kamer
verstrekt worden door middel van rapportages via de bestaande budgettaire nota’s.
De Minister van Financiën,
W.B. Hoekstra
De Minister van Infrastructuur en Waterstaat,
C. van Nieuwenhuizen Wijbenga

2

Beantwoording Kamervragen 30 juni 2020 (Kamerstuk 35 505, nr. 21).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 232, nr. 45

7