Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 000 XIV

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (XIV) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2019

Nr. 8

VERSLAG HOUDENDE EEN LIJST VAN VRAGEN EN
ANTWOORDEN
Vastgesteld 29 oktober 2018
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, belast
met het voorbereidend onderzoek van dit voorstel van wet, heeft de eer
verslag uit te brengen in de vorm van een lijst van vragen met de daarop
gegeven antwoorden.
De vragen zijn op 28 september 2018 voorgelegd aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Bij brief van 26 oktober 2018 zijn
ze door de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
beantwoord.
Met de vaststelling van het verslag acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid.
Voorzitter van de commissie,
Kuiken
Griffier van de commissie,
Haveman-Schüssel

kst-35000-XIV-8
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

1

1. Kunt u toelichten waarom niet alle auditrapporten van de Auditdienst
Rijk (ADR) die betrekking hebben op het werkveld van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit (LNV) openbaar zijn gemaakt?
Antwoord
Alle auditrapporten van de Auditdienst Rijk (ADR) die betrekking hebben
op het werkveld van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit zijn openbaar
gemaakt, behalve het Auditrapport 2017 van de Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit (NVWA) en het Auditrapport 2017 Diergezondheidsfonds.
Deze omissie is inmiddels rechtgezet en de rapporten zijn nu gepubliceerd.
2. Welke ADR-rapporten op LNV-terrein zijn niet openbaar gemaakt en
kunt u per auditrapport toelichten waarom deze niet openbaar is
gemaakt?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 1.
3. Bent u bereid de nog ontbrekende rapporten van de ADR zo spoedig
mogelijk openbaar te maken?
Antwoord
De niet openbaar gemaakte rapporten zijn inmiddels openbaar gemaakt.
4. Kunt u toezeggen de rapporten van de ADR op het terrein van LNV in
het vervolg binnen zes weken na publicatie openbaar te maken?
Antwoord
Ja, tenzij de aard en de inhoud van het rapport zich daartegen verzetten.
Het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) volgt
daarbij de rijksbrede lijn. Over deze lijn bent u door de Minister van
Financiën geïnformeerd middels een begeleidende brief bij de beantwoording van vragen van de leden Ronnes en Omtzigt (beiden CDA) aan
de Ministers van Financiën, van Veiligheid en Justitie, de Staatssecretaris
van Financiën en de Minister van Defensie over de rapporten van de
Auditdienst Rijk (Kamerstuk 32 802, nr. 23).
5. Welk deel van de kosten voor de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) gaat naar sancties en boetes voor schending van het
dierenwelzijn?
Antwoord
De volledige omvang hiervan kan niet worden bepaald, omdat de kosten
die de NVWA maakt niet op dit detailniveau worden geregistreerd. Om
een beeld te geven van de orde van grootte kan het volgende gemeld
worden. Bij de divisie juridische zaken houden zich in 2018 ongeveer 5 fte
(ca. € 0,7 miljoen) bezig met het opstellen van boetes en maatregelen op
het gebied van dierenwelzijn. Naast deze inzet besteden ook inspecteurs
en opsporingsmedewerkers tijd aan het opstellen van de Rapporten van
Bevindingen (RvB), de processen verbaal en schriftelijke waarschuwingen
op het terrein van dierenwelzijn.
6. Hoeveel geld is er in de begroting gereserveerd voor implementatie van
de nieuwe landbouwvisie?
Antwoord
Met de visie zet ik de fundamentele omslag in naar kringlooplandbouw.
Dit is een opgave die het commitment en de inzet van velen vraagt; ik zie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

2

het primair als mijn rol om voor dat commitment en die inzet maatschappelijk draagvlak te realiseren. De overheid (LNV) zal daarbij ook een
partner in verandering zijn, wat betekent dat de visie doorwerking krijgt in
het LNV-beleid, inclusief de begroting. De komende tijd zal de uitvoering
van de visie vormgegeven worden – intern en met maatschappelijke
partijen. Daarvoor zal werkbudget beschikbaar worden gemaakt. Het
kabinet vertrouwt op de kracht in de samenleving om de omslag, die in de
Visie Landbouw, Natuur en Voedsel, waardevol en verbonden (Kamerstuk
35000 XIV, hierna: LNV-visie) wordt geschetst, te bereiken.
De eerste stap is dat maatschappelijke partijen en overheid medio 2019 tot
afspraken komen over hoe de transitie de komende jaren bereikt gaat
worden, hoe resultaten gemeten gaan worden en welke inzet dat van
eenieder vraagt.
Dit is in eerste instantie geen budgettaire opgave. Veel van de budgetten
liggen ofwel grotendeels vast of lopen niet via de LNV-begroting, zoals de
betalingen vanuit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB).
Agrarisch ondernemen, ook natuurinclusief en met sluitende kringlopen
op zo klein mogelijk niveau, moet lonend zijn uit zichzelf. De LNV-visie is
wel richtinggevend, bijvoorbeeld in onderhandelingen over het nieuwe
GLB en in de verdere uitwerking van bijvoorbeeld het interbestuurlijk
programma Vitaal Platteland en de warme sanering van de varkenshouderij. Ook de partijen betrokken bij de klimaattafel Landbouw en landgebruik kunnen de LNV-visie betrekken bij het uitwerken van de concrete
plannen.
Waar kennis- en innovatieopgaven liggen, zal de LNV-visie worden
verbonden aan de uitwerking van een missiegedreven innovatieaanpak
onder het thema Landbouw, Water, Voedsel. Dit onder meer in samenspraak met het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW). De
missies die in het kader van dit traject worden gedefinieerd, zullen
richtinggevend zijn voor de inzet van de topsectoren Agri&Food (AF) en
Tuinbouw & Uitgangsmaterialen (TU), maar ook voor onderdelen van de
kennis- en innovatieagenda’s van de Topsector Water en andere sectoren
die aan deze missie kunnen bijdragen (bijvoorbeeld vanuit sleuteltechnologieën).
In dit traject worden de bestaande budgetten voor de topsectoren en de
extra middelen die in het regeerakkoord zijn vrijgemaakt voor toegepast
onderzoek, onder meer voor de TO2-instituten en Publiek-Private
Samenwerking (PPS) en het midden- en kleinbedrijf (mkb), ingezet. Waar
mogelijk zal hier ook de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) bij worden
betrokken.
Het is goed ons te realiseren dat er al veel trajecten lopen die bijdragen
aan de doelen die de LNV-visie schetst. Denk aan het advies dat de
commissie Grondgebondenheid (LTO en NZO) heeft opgesteld voor
mineralenkringlopen en om veevoer meer lokaal te produceren. Of de
inzet voor precisielandbouw, die heel precies gebruik van hulpstoffen
mogelijk maakt, of de verduurzaming van de visserij. Andere voorbeelden
zijn de pilotprojecten uit het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn (zoals
het project Kunstmestvrije Achterhoek), de ondersteuning van het dit jaar
opgerichte Nederlands Centrum voor Mestverwaarding en kennis- en
innovatieprogramma’s zoals Kas als Energiebron.
De LNV-visie geeft richting om al die (nieuwe) initiatieven en kennis en
innovatie beter op elkaar af te stemmen en elkaar te laten versterken.
7. Welke nieuwe investeringen in kringlooplandbouw worden gedaan en
ten koste van welke investeringen wordt dit gedaan?
Antwoord
Ik hanteer de LNV-visie en de daarin opgenomen meetlat voor het toetsen
van geldend en natuurlijk ook voor nieuw beleid. Diverse investeringen
van het Ministerie van LNV dragen bij aan de ontwikkelingen naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

3

kringlooplandbouw. Van concrete herschikking van middelen binnen de
begroting is nog geen sprake. Mijn LNV-visie zal nader worden uitgewerkt
en daarbij zal ook worden bekeken of financiële herschikking nodig is om
bepaalde onderwerpen te versterken die de transitie naar kringlooplandbouw versnellen.
8. Hoeveel budget wordt er binnen de Kaderrichtlijn Mariene Strategie
(KRM), of daarbuiten, vrijgemaakt voor goede monitoring om een
basisbeeld te krijgen van hoe haaien en roggen gebruik maken van de
Noordzee?
Antwoord
Er is geen apart budget gealloceerd om het gebruik van de Noordzee
specifiek door haaien en roggen te monitoren. De KRM-gegevens over
haaien en roggen komen uit de vissurveys die onder het Gemeenschappelijke Visserij Beleid worden uitgevoerd op basis van het Data Collection
Framework.
9. Hoeveel budget wordt er binnen de KRM vrijgemaakt voor de
(bij)vangsten van haaien en roggen in de visserij (met betrekking tot de
uitzondering op de aanlandplicht)?
Antwoord
In het kader van het Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) haaienactieplan dat uw Kamer op 13 mei 2016 heeft ontvangen (Kamerstuk 33 450,
nr. 48), heb ik met stakeholders gewerkt aan concrete voorstellen voor het
verhogen van de overlevingskans van haaien en roggen en voor het
verlagen van de ongewenste bijvangst. Deze hebben dit voorjaar de
bouwstenen gevormd voor een voorstel voor een uitzondering van de
aanlandplicht voor roggen op basis van hoge overleving. Ten behoeve
van de uitvoering van deze uitzondering op de aanlandplicht wordt er
momenteel op verzoek van de Europese Commissie (EC) een roadmap
opgesteld. Hierin moet worden uiteengezet op welke wijze lidstaten
kennislacunes willen gaan vullen de komende jaren. Daarnaast moet er in
2019 een actieplan komen vanuit de sector met maatregelen die vissers
op schepen kunnen nemen om overleving te vergroten. Het benodigde
budget voor het vullen van kennislacunes is momenteel nog niet bekend
en moet bezien worden samen met andere lidstaten. Middelen vanuit het
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV-fonds) kunnen
hiervoor worden benut. Vanuit de KRM is geen budget beschikbaar.
10. Hoeveel geld wordt er geïnvesteerd in kennis en innovatie binnen de
biologische sector?
Antwoord
Voor projecten voor de ontwikkeling en verspreiding van kennis en
innovatie is jaarlijks € 130.000 beschikbaar. Hiernaast is in de jaren 2016
t/m 2018 ongeveer € 300.000 geïnvesteerd in onderzoek voor de biologische sector in het kader van het multilaterale samenwerkingsverband
ERA-net Core Organic. In datzelfde verband zal in 2018–2020 ongeveer
€ 1,3 miljoen worden geïnvesteerd. Door het karakter van de internationale onderzoeksprojecten waarbij de nationale financiers elk maar een
deel van een veel groter onderzoeksproject betalen, is er een hefboomwerking van de Nederlandse investering. Hierdoor komt voor een veel
groter bedrag aan onderzoekproducten beschikbaar voor de Nederlandse
biologische sector. Het Ministerie van LNV laat zich in deze samenwerking
bijstaan door Bionext om maximaal met de sector de vraagarticulatie en
de doorstroming van de onderzoeksresultaten te realiseren.
In de topsectoren AF en TU bestaan meerdere integrale onderzoeksprogramma’s waar de biologische sector deel van uitmaakt. Omdat deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

4

programma’s veelal niet alleen de biologische sector dienen, is een
duiding van budgetten niet te geven.
11. Wat vindt u van de uitslag van het voedsel referendum in Zwitserland
en welke zaken kunnen hieruit worden geleerd voor de Nederlandse
situatie?
Antwoord
In het voedselreferendum van 23 september 2018 konden de Zwitsers zich
uitspreken over voorstellen voor een duurzamere en meer lokale
voedselketen. Ruim 60 procent stemde uiteindelijk tegen de voorstellen. In
de aanloop naar het referendum had de Zwitserse regering gewaarschuwd voor de onuitvoerbaarheid van de voorstellen. In dat licht is het
niet vreemd dat de voorstellen zijn weggestemd. Het is wel een goed
streven dat al het voedsel dat op ons bord ligt duurzaam geproduceerd is.
In Nederland ben ik hier hard mee bezig door het consumenten steeds
gemakkelijker te maken om een duurzame keuze te maken. En door het
bedrijfsleven te stimuleren om te blijven verduurzamen. Samenwerking in
de keten is hiervoor essentieel (zie ook de LNV-visie).
12. Kunt u toelichten of er geld gereserveerd is voor de ontwikkeling en
Nederlandse inzet voor innovatieve toepassingen zoals CRISPR-Cas en
mutagenese?
Antwoord
Vanuit verschillende budgetten, zoals budget voor kennisbasis en
PPS-projecten binnen de Topsector TU, wordt onderzoek gefinancierd
naar veredelingstechnieken. Crispr-Cas is een techniek die Wageningen
University & Research (WUR) bijvoorbeeld vanuit kennisbasis onderzoekt.
13. Kunt u toelichten of geld is gereserveerd voor het voedselverspillingsbeleid?
Antwoord
Voor het voedselverspillingsbeleid is tot nu toe een bedrag van € 7
miljoen (2018–2021) gereserveerd, dat vooral wordt ingezet voor de acties
van de Taskforce Circular Economy in Food. Zie verder Kamerstuk 31 532
nr. 190 van 20 maart 2018.
14. Op welke wijze worden bestaande initiatieven en kennis over
kringlooplandbouw ondersteund?
Antwoord
Binnen de begroting van het Ministerie van LNV voor het jaar 2019 zijn
middelen beschikbaar om innovaties te stimuleren, bijvoorbeeld via de
topsectoren AF en TU. Daarnaast kunnen ondernemers gebruik maken
van subsidieregelingen, van diverse fiscale faciliteiten en van financieringsfaciliteiten. Ook vanuit het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn
worden diverse initiatieven die bijdragen aan kringlooplandbouw
ondersteund.
15. Op welke wijze wordt de innovatieve biologische sector ondersteund,
met name in haar transitie richting kringlooplandbouw?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar mijn antwoord op vraag
10.
16. Hoe behoudt u de hoogwaardige kwaliteit en een hoog plantgezondheidsniveau van plantaardige producten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

5

Antwoord
Een hoogwaardige kwaliteit en een hoog plantgezondheidsniveau van
plantaardige producten zijn voor de Nederlandse concurrentiekracht van
groot belang. Het beschermen van gewassen tegen ziekten, plagen en
onkruiden is een belangrijke randvoorwaarde om een hoogwaardige en
duurzame productie te blijven realiseren.
Belangrijk speerpunt is het voorkomen van de in- en uitsleep van
plantenziekten in Nederland. Belangrijke uitvoerende organisaties hierin
zijn de NVWA en de plantaardige keuringsdiensten. Het beleid voor
plantgezondheid/fytosanitaire zaken speelt zich in hoge mate af in een
internationale context. Nederland kent een grote handel in plantaardig
materiaal en het maken van goede afspraken hierover in internationaal
kader is essentieel. Nederland blijft de inzet zowel in multilateraal kader
als in bilaterale afspraken (markttoegang) in 2019 voortzetten. Verder zal
de implementatie van de herziening van het nieuwe Europese fytosanitaire stelsel worden voortgezet.
17. Hoe wordt de Nederlandse concurrentiekracht versterkt?
Antwoord
Zoals eerder gemeld, bijvoorbeeld in de brief aan uw Kamer (Kamerstuk
31 104, nr. 4) met de onderzoeksopzet van de voorgenomen beleidsdoorlichting van begrotingsartikel 6, richt het LNV-beleid zich op internationaal
toonaangevende, concurrerende, sociaal verantwoorde, veilige, en dieren milieuvriendelijke agro-, visserij- en voedselketens. Deze algemene
doelstelling is geoperationaliseerd in een aantal doelstellingen,
waaronder versterking van concurrentiekracht en verduurzaming van
agroketens en visserij.
Het beleid om de concurrentiekracht van de Nederlandse agrosector
verder te versterken maakt ook onderdeel uit van het bedrijvenbeleid
waarmee het kabinet inzet op verduurzaming en vernieuwing van de
Nederlandse economie. Het beleid versterkt onder andere gerichte
samenwerking tussen bedrijven, onderzoekers en overheden om
innovatie te bevorderen.
18. Hoe is de ambitie van de Landbouwvisie vormgegeven in deze
begroting en wat zijn de extra investeringen die de realisatie hiervan
dichterbij brengen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 6.
19. Klopt het dat er geen extra investeringen worden gedaan in duurzame
veehouderij, duurzame plantaardige productie en kennisontwikkeling?
Antwoord
Nee. Voor een additionele reductie van broeikasgasemissies in de
veehouderij en de glastuinbouw en voor het Programma bodem zijn extra
middelen uit de Klimaatenveloppe beschikbaar gemaakt. Verder is een
enveloppe van € 200 miljoen gereserveerd voor de sanering van de
varkenshouderij en de verduurzaming van de varkens-, pluimvee- en
melkgeitenhouderij (Kamerstuk 28 973, nr. 200).
Binnen de begroting van het Ministerie van LNV voor het jaar 2019 zijn
subsidiemiddelen beschikbaar voor innovaties en kennisontwikkeling
(PPS) projecten via de Topsector AF en de Topsector TU. Ook zijn
middelen beschikbaar voor het actie- en innovatieprogramma Kas als
Energiebron en de subsidieregelingen Marktintroductie Energie Innovaties
(MEI) en Energie-efficiëntie glastuinbouw (EG). Daarnaast kunnen
ondernemers gebruik maken van de subsidieregeling Stimulering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

6

duurzame energieproductie (SDE+), Demonstratie energie-innovatie (DEI),
Hernieuwbare energie (HE), van fiscale faciliteiten zoals de Energieinvesteringsaftrek (EIA), milieu-investeringsaftrek (MIA) en Willekeurige
afschrijving milieu-investeringen (Vamil) op basis van de Maatlat
Duurzame Veehouderij en van financieringsfaciliteiten als de Borgstelling
MKB Landbouwkredieten (BL), Regeling groenprojecten en van de
regeling Risico’s afdekken voor aardwarmte.
20. Waar in de begroting staan de middelen voor het Haaienactieplan voor
Caribisch Nederland, dat in de brief van de voormalig Staatssecretaris van
Economische Zaken (EZ) op korte termijn is toegezegd, maar de Kamer
nog niet heeft bereikt (Kamerstuk 33 450, nr. 48)?
Antwoord
De middelen voor het Haaienactieplan voor Caribisch Nederland maken
onderdeel uit van het opdrachtenbudget voor Caribisch Nederland binnen
artikel 12.
21. Bent u aangesloten bij de interdepartementale werkgroep Behavioural
Insights Netwerk Nederland (BIN NL) en in welke mate is BIN NL
betrokken bij het voedselverspillingbeleid?
Antwoord
Om kennis en ervaringen te delen is in 2014 het Behavioural Insights
Netwerk Nederland opgericht. Alle ministeries nemen hieraan deel, zo ook
het Ministerie van LNV. Met betrokkenheid van het Behavioural Insights
Team van het Ministerie van EZK/LNV zijn verkennende onderzoeken en
interventies uitgevoerd naar gedragsfactoren bij voedselverspilling. Zie
hiervoor ook de BIN NL Rapportage «Rijk aan gedragsinzichten: editie
2017», die op 23 november 2017 door de Minister van Economische Zaken
en Klimaat (EZK) aan uw Kamer is gezonden (Kamerstuk 34 775 XII, nr.
10).
22. Kunt u aangeven onder welke begrotingsartikelen en daarbinnen op
welke onderdelen vrije ruimte is in de begroting?
Antwoord
Er is geen sprake van vrije ruimte in de begroting. Wel is er sprake van
niet-juridisch verplichte ruimte. Deze uitgaven hebben wel een
bestemming en zijn veelal bestuurlijk gebonden. Er liggen onder andere
programma’s, acties en jaarlijks terugkerende toezeggingen onder die nog
niet feitelijk juridisch verplicht zijn, maar ook niet op korte termijn terug te
draaien zijn. In artikel 11 (Concurrerende, duurzame, veilige agro-, visserijen voedselketens) zit € 20 miljoen aan niet-juridisch verplichte uitgaven
voor 2019. Dit betreft de onderdelen Agrarisch ondernemerschap (€ 2
miljoen), Mestbeleid (€ 5,1 miljoen), Plantgezondheid (€ 3,1 miljoen),
Integraal voedselbeleid (€ 2,4 miljoen), Kennisontwikkeling & (agrarische)
innovatie (€ 2,6 miljoen), Medebewind voormalige productschappen (€ 4
miljoen) en Overig (€ 0,8 miljoen).
In artikel 12 (Natuur en biodiversiteit) gaat het om niet-juridisch verplichte
uitgaven van € 12 miljoen. Hierbinnen gaat het om de onderdelen Grote
wateren (€ 4,2 miljoen), Vermaatschappelijking natuur & biodiversiteit
(€ 3,3 miljoen), Natuur & biodiversiteit op land (€ 2,2 miljoen), Internationale samenwerking (€ 1,9 miljoen) en Overig (€ 0,2 miljoen).
23. Hoe zijn de uitgaven ten aanzien van het Caribisch gebied die u schetst
op pagina 6 te rijmen met de uitgaven waaraan op pagina 47 wordt
gerefereerd?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

7

De uitgaven op pagina 6 van de toelichting op de begroting van LNV
betreft het budget opdrachten Caribisch Nederland. Naast dit budget is op
pagina 47 van deze toelichting ook het budget bijdragen medeoverheden
Caribisch Nederland opgenomen. Dit laatste budget heeft betrekking op
een eenmalig beschikbaar gesteld budget van € 7,5 miljoen voor
natuurprojecten. Hiervoor vinden de laatste betalingen plaats in 2019.
24. Ligt het gezien uw verantwoordelijkheid voor de natuur op de eilanden
Bonaire, Sint Eustatius en Saba (BES), niet voor de hand dat u de
financiering van het Dutch Caribbean Nature Alliance (DCNA) overneemt?
Antwoord
Dit ligt niet voor de hand: de kerntaken van Dutch Carribean Nature
Alliance (DCNA) liggen op het terrein van natuurbeheer, waar de drie
openbare lichamen en de drie andere landen van het Koninkrijk verantwoordelijk voor zijn. Dit neemt overigens niet weg dat ik de DCNA
financier voor taken die onder mijn verantwoordelijkheid vallen op het
terrein van onderzoek en communicatie.
25. Hoe duidt u het woord «minimaal» in de zin dat ten aanzien van de
landbouw het «effect op de gezondheid van omwonenden minimaal» zou
moeten zijn en welke schade aan de volksgezondheid vindt u acceptabel?
Antwoord
Het woord «minimaal» moet in deze context gelezen worden als «zo klein
mogelijk». Zoals ik ook heb aangegeven in de LNV-visie past bij de
verdere verduurzaming van de veehouderij ook de overgang naar
integraal duurzame en emissiearme stal- en houderijsystemen. Deze
verbeteren het leefklimaat voor mens en dier of voorkomen de emissies
van broeikasgassen, ammoniak, geur en fijnstof.
26. Op welke zal gemonitord worden dat de bodem «blijvend gezond»
wordt gehouden en in hoeverre wordt ingezet op integrale monitoring van
bijvoorbeeld het hele landschap?
Antwoord
Binnen het bodemprogramma wordt met onderzoeksinstellingen en
betrokken partijen gewerkt aan deugdelijke, eenduidige en praktisch
hanteerbare set indicatoren en breed toepasbare instrumenten om de
kwaliteit van landbouwbodems (chemisch – inclusief C vastlegging,
fysisch én biologisch) te monitoren ten behoeve van het streefdoel alle
landbouwbodems duurzaam beheerd in 2030. Er wordt naar gestreefd dat
deze binnen enkele jaren door agrariërs toegepast kunnen worden.
Tijdens het Algemeen Overleg (AO) Landbouw- en Visserijraad van 12 juni
jl. heb ik met u gesproken over de bescherming van landschapselementen, en toegezegd u te informeren over de huidige situatie en
mogelijkheden inzake houtopstanden. In mijn brief van 15 oktober jl. aan
uw Kamer hierover heb ik toegelicht dat provincies primair verantwoordelijk zijn voor het landschapsbeleid, en dat er in Nederland nog geen
kaart is waarop alle landschapselementen in beeld zijn gebracht. Hier en
daar zijn wel de inrichtende elementen in kaart gebracht die een
onderdeel vormen van een landbouwperceel. Het kabinet ziet echter voor
het nieuwe GLB kansen om te bezien hoe landschapselementen in het
GLB een stevigere plek kunnen krijgen.
27. Ten aanzien van de sanering van de varkenshouderij zet de regering
ook in op «brongerichte aanpassingen van bestaande systemen en
nieuwe emissiearme houderijsystemen», kan onder deze noemer ook
financiering van ketengerichte innovaties vallen, waarbij de ontwikkeling
van een nieuw stalsysteem wordt gekoppeld aan een marktconcept?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

8

Antwoord
Ik heb uw Kamer per brief van 7 juli jl. geïnformeerd over de nadere
invulling van de sanering van de varkenshouderij en de verduurzaming
van de varkens-, pluimvee- en melkgeitenhouderij (Kamerstuk 28 973, nr.
200). De afspraken die ik hierover heb gemaakt met betrokken provincies
(Noord-Brabant, Limburg, Overijssel, Gelderland en Utrecht), de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de ketenpartijen uit de
Coalitie Vitale Varkenshouderij zijn vastgelegd in een bij genoemde brief
gevoegd Hoofdlijnenakkoord van zeven hoofdlijnen (Kamerstuk 28 973, nr.
200). De verduurzaming ziet op «een innovatie- en een investeringsinstrument voor stallen en technieken waarmee brongericht milieuemissies
uit de stal (geur, ammoniak, methaan, fijnstof en endotoxinen) zoveel
mogelijk worden voorkomen.» Het gaat ten aanzien van de beschikbare
middelen (€ 40 miljoen voor de varkens-, € 15 miljoen voor de pluimveeen € 5 miljoen voor de melkgeitenhouderij) dus specifiek om investeringen in stallen en technieken, niet om investeringen in complete
ketenconcepten. Dat laat onverlet dat nieuwe stalsystemen en -technieken
natuurlijk wel onderdeel kunnen zijn van nieuwe ketenconcepten en bij
kunnen dragen aan het verwaarden van de producten uit de veehouderij.
28. Wanneer wordt het bodemprogramma dat u samen met externe
partijen vormgeeft naar de Kamer gestuurd?
Antwoord
Op dit moment vindt nader overleg plaats met externe partijen om samen
te komen tot overeenstemming over een bodemprogramma. Ik hoop uw
Kamer hierover eind 2018 nader te kunnen infomeren.
29. Wat gaat u, tegen de achtergrond van de fosfaatrechtenschaarste in de
melkveehouderij en de huidige ruimschootse onderschrijding van het
fosfaatplafond, doen met de vrijval van productierechten in de varkenshouderij als gevolg van de saneringsregeling?
Antwoord
Zoals vastgelegd in het Hoofdlijnenakkoord warme sanering varkenshouderij worden de opgekochte rechten definitief doorgehaald om een
maximaal effect te bereiken. Wat betreft het fosfaatrechtenstelsel voor de
melkveehouderij heb ik u in mijn brief van 14 september jl. (Kamerstuk
33 037, nr. 309) medegedeeld dat voor de Eurocommissaris de staatssteungoedkeuring op het fosfaatrechtenstelsel leidend is, en dat het
fosfaatrechtenstelsel en de bijbehorende staatssteungoedkeuring
onverkort en ongewijzigd van kracht blijven. Dit betekent ook dat er geen
sprake kan zijn van (tijdelijke) ontschotting tussen de melkveehouderij en
andere sectoren, waaronder de varkenshouderij. Zoals eerder aangekondigd in het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn zal ik de sectorplafonds vastleggen in de Meststoffenwet. Het wetsvoorstel hiertoe heb ik
recent voor internetconsultatie gepubliceerd.
30. Wanneer in 2019 kunt u uw visie op de toekomst van het mestbeleid
naar de Kamer sturen?
Antwoord
U bent, zoals ook verzocht door de vaste commissie voor Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit (kenmerk 33037–306/2018D42554), per brief
van 24 oktober jl. geïnformeerd over de planning rondom het traject van
herbezinning op het mestbeleid.
31. Hoeveel fulltime-equivalent (fte) werken er binnen het Ministerie van
LNV aan het mestbeleid?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

9

Antwoord
Binnen het Ministerie van LNV is het mestbeleid belegd bij de directie
Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit. Binnen deze directie werkt
ca. 9 fte aan het mestbeleid. Deze capaciteit is exclusief de inzet vanuit het
management, tijdelijke krachten en stafdirecties, zoals voor juridische
zaken. Daarnaast zijn er vanzelfsprekend binnen de NVWA en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) medewerkers belast met
het mestdossier.
32. Op welke wijze is de visie van het kabinet over kringlooplandbouw
leidend bij de herziening van het mestbeleid?
Antwoord
Ik hanteer de LNV-visie en de daarin genoemde meetlat voor het toetsen
van geldend en natuurlijk ook voor nieuw beleid. De LNV-visie biedt dus
een kader voor de herbezinning op het mestbeleid. Bij de toelichting op
het proces rondom de herbezinning op het mestbeleid, welke ik u op korte
termijn zal toesturen, zal ik hier nader op ingaan.
33. Welke concrete acties heeft u in gedachten bij de zin «De transitie in
landbouw en landgebruik om aan de klimaatopgave te voldoen, zeker
voor de langere termijn, vraagt om nieuwe standaarden en normen,
investeren in kennis, innovaties en grote systeemveranderingen, mede
vanwege langjarige biologische processen»?
Antwoord
De genoemde acties om aan de klimaatopgave te voldoen worden in het
kader van het Klimaatakkoord voorbereid met bedrijfsleven, NGO’s en
medeoverheden. Onlangs heeft het kabinet in de reactie op het voorstel
voor hoofdlijnen van het Klimaatakkoord een waardering gegeven aan de
voorgestelde acties. Nu is het aan de sectortafel landbouw en landgebruik
om tot concretisering van de voorstellen te komen. De concrete
voorstellen zullen ook voorstellen moeten bevatten die niet alleen op de
korte termijn, maar ook pas op de langere termijn tot reductie leiden.
Biologische processen, waar landbouw en landgebruik door gekenmerkt
worden, zijn immers vaak processen die zich over veel jaren uitstrekken.
34. Welke concrete activiteiten zullen worden ondernomen om mishandeling en verwaarlozing van dieren te voorkomen?
Antwoord
Uit het onderzoek «De aard van het beestje; kenmerken en achtergronden
van dierenmishandelaars», uitgevoerd in opdracht van het Programma
Politie en Wetenschap door Bureau Beke, blijkt dat in Nederland nog
weinig bekend is over de redenen en de oorzaken van dierenmishandeling1. Onderzoek van de Faculteit diergeneeskunde en Bureau Beke via
het Landelijk Expertisecentrum Dierenmishandeling, waaraan o.a. de
Hondenbescherming, de Ministeries van LNV en Justitie en Veiligheid
bijdragen, zal hier meer inzicht in geven. Nadere maatregelen zoals
specifieke voorlichting kunnen daarna worden overwogen. Nu al worden
dierenartsen via dit centrum ondersteund bij het herkennen van dierenmishandeling. Via het meldnummer «144 red een dier» en via voorlichting
over het goed houden en verzorgen van dieren op de website van het
Landelijk Informatiecentrum Gezelschapsdieren (www.licg.nl) wordt
kennis en alertheid over het welzijn van dieren bevorderd.
Een alertere omgeving draagt bij aan vroegtijdige signalering en kunnen
ingrijpen bij problemen. Specifiek ter voorkoming van verwaarlozing van
landbouwhuisdieren hebben erfbetreders een afsprakenkader onder1

Kamerstuk 28 286, nr. 906

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

10

tekend met als doel vroegtijdige signalen van verminderde dierzorg
bespreekbaar maken bij een veehouder. Indien dat niet (meer) mogelijk is,
kunnen zij hierover een melding doen bij het Loket welzijn landbouwhuisdieren. Dit loket kan dan, met instemming van de veehouder, hulp bieden
aan de veehouder en zorgen voor een verbetering van de situatie van het
dier. Over het algemeen zijn de belangrijkste oorzaken van dierverwaarlozing op landbouwbedrijven psychosociale problematiek en/of financiële
problematiek.
35. Wordt er ook budget vrijgemaakt voor het toezicht op en handhaving
van gezonde fokkerij van rashonden en katten?
Antwoord
In 2014 en 2015 had de NVWA voor toezicht en controle binnen de
beschikbare uren voor dierenwelzijn 4 fte beschikbaar voor toezicht en
controle op de hondenhandel en de fokkerij. In 2016 en 2017 was 6 fte
beschikbaar. Ook in 2018 gaat het om 6 fte. De LID (Landelijke Inspectiedienst Dierenbescherming) heeft 16,7 fte beschikbaar die volledig worden
ingezet voor het welzijn van gezelschapsdieren. Ruim 40% van de zaken
die door hen worden opgepakt betreft honden.
36. Welk toezicht is er op het gebied van voorkomen van erfelijke
afwijkingen en inteelt bij rashonden?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 35.
37. Bij welke organisatie wordt de controle van de witte lijst van bonafide
handelaren belegd en is daar in het budget rekening mee gehouden?
Antwoord
Een witte lijst zoals deze in België is ingevoerd, en waar ik de mogelijkheden nu voor onderzoek, gaat uit van een verklaring in het land van
herkomst dat aan de invoereisen, gesteld in het land van invoer, wordt
voldaan. Ik verwacht eind dit jaar de resultaten, waarover ik u nader zal
informeren. Indien de NVWA naar aanleiding van een melding optreedt,
dan zal ook deze verklaring worden gecontroleerd. Omdat de NVWA geen
toezichthoudende bevoegdheden heeft in andere landen, zullen de
controles vooral plaatsvinden tezamen met controles die al uitgevoerd
worden naar aanleiding van meldingen en door de toezichthoudende
autoriteiten in het land van herkomst.
38. Wat is de stand van zaken inzake de komst van een Positieflijst voor te
houden gezelschapsdieren?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn beleidsbrief
dierenwelzijn van 4 oktober 2018 (Kamerstuk 28 286 nr. 991).
39. Kunt u aangeven wat de reden is dat de Positieflijst nog niet naar de is
Kamer gestuurd?
Antwoord
Voor de beoordeling van diersoorten moet een systematiek worden
ontwikkeld met criteria op het terrein van diergezondheid, dierenwelzijn
en gevaar voor de mens. De systematiek dient objectief wetenschappelijk
te zijn en ook eenvoudig te herhalen te zijn. De ontwikkeling van een
dergelijke systematiek is complexer gebleken dan ingeschat en heeft
daardoor meer tijd gekost.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

11

40. Hoeveel budget is er (totaal en uitgesplitst per jaar) in deze kabinetsperiode gealloceerd voor de totstandkoming van de Positieflijst en waar gaat
dit naar toe?
Antwoord
Dit jaar en komend jaar is er € 200.000 beschikbaar, daarna zal worden
bezien welk budget nodig is voor de ontwikkeling en uitvoering van de
positieflijst. In 2018 betreft het de ontwikkeling van de positieflijst voor
zoogdieren en in 2019 dient het budget mede voor de ontwikkeling en
uitvoering van de positieflijst voor vogels en reptielen.
41. Voor hoeveel dieren, uitgesplitst naar diersoort, is een ontheffing
gegeven aan het Dolfinarium in Harderwijk?
Antwoord
Aan het Dolfinarium is een ontheffing verleend voor 6 dolfijnen en 2
walrussen.
42. Wat was de herkomst of bestemming van de dieren die tussen 2015 en
2018 van en naar het Dolfinarium zijn getransporteerd?
Antwoord
De transacties vindt u hieronder per jaar (bron: door Dolfinarium
aangeleverde dierbestanden 2015, 2016 en 2017, obv Dierentuinvergunning):
2015
1 Californische zeeleeuw van Walibi Sud-Quest (Frankrijk) naar Dolfinarium Harderwijk
3 Californische zeeleeuwen van Dolfinarium Harderwijk naar Walibi
Sud-Quest (Frankrijk)
1 Californische zeeleeuw van Dolfinarium Harderwijk naar Marineland
Catalunya (Spanje)
1 walrus van Hamburg Zoo (Duitsland) naar Dolfinarium Harderwijk
1 walrus van Dolfinarium Harderwijk naar Hamburg Zoo (Duitsland)
1 dolfijn van Dolfinarium Harderwijk naar Planete Sauvage (Frankrijk)
1 bruinvis van Dolfinarium naar Ecomare Texel
1 bruinvis van SOS-Dolfijn naar Dolfinarium Harderwijk
2016
2 Californische zeeleeuwen van Dolfinarium Harderwijk naar AquaZoo
Leeuwarden
1 Californische zeeleeuw van Dolfinarium Harderwijk naar Marineland
Catalunya (Spanje)
2 dolfijnen van Dolfinarium Harderwijk naar Marineland Catalunya
(Spanje)
2 dolfijnen van Dolfinarium Harderwijk naar Palmito Park Gran Canaria
(Spanje)
2 dolfijnen van Dolfinarium Harderwijk naar Marineland Mallorca (Spanje)
1 dolfijnen van Dolfinarium Harderwijk naar ZooMarine Portugal
(Portugal)
2017
Geen uitwisselingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

12

2018
Nog niet bekend.
43. Hoeveel diertransporten van en naar het Dolfinarium in Harderwijk
hebben er tussen 2015 en 2018 plaatsgevonden na goedkeuring van de
NVWA?
Antwoord
In 2015 is een zeehond en een dolfijn (of walvisachtige – hier wordt in de
systemen geen onderscheid in gemaakt) ingevoerd van binnen de
Europese Unie. Ook is er in 2015 een dolfijn (of walvisachtige) uitgevoerd
naar een ander EU-land. In 2016 zijn er drie dolfijnen (of walvisachtigen)
uitgevoerd.
44. Hoe wordt de implementatie en validatie van proefdiervrije innovatie
in 2019 bevorderd?
Antwoord
Op 1 juni jl. heb ik uw Kamer geïnformeerd over de gedeelde ambitie van
mij en verschillende partners met betrekking tot de Transitie Proefdiervrije
Innovatie (TPI) (Kamerstuk 32 336 nr. 71). Onderdeel van TPI is het
bevorderen van implementatie en validatie van proefdiervrije methoden.
Concreet worden in 2019 in het kader van het onderzoeksprogramma
«Meer Kennis met Minder Dieren» van ZonMw in de module Life Sciences
& Health (LSH) twee oproepen gedaan. De eerste oproep Create to solve
beoogt versnelde ontwikkeling, toepassing en waar mogelijk en relevant
commercialisering van proefdiervrije innovaties. De tweede oproep
binnen de module LSH is de Ketenfinanciering en heeft als doel projecten
met succesvolle en kansrijke proefdiervrije innovaties een stap verder in
de kennisketen te brengen.
Daarnaast blijft het ministerie implementatie en validatie van proefdiervrije innovatie(s) bevorderen door financiële middelen beschikbaar te
stellen aan kennisinstellingen voor activiteiten op het gebied van
proefdiervrije innovatie.
45. Welke resultaten heeft de overheid in 2018 geboekt met betrekking tot
de bevordering van de implementatie en validatie van proefdiervrije
innovatie?
Antwoord
Ik kan enkele voorbeelden noemen van geboekte resultaten. In 2018 is het
RIKILT gestart met een Europese validatiestudie van alternatieve
methoden waarmee hormoonverstorende stoffen kunnen worden getest.
Bij ZonMw financier ik het programma «Meer kennis met minder dieren»
(MKMD). In projecten onder deze vlag is men erin geslaagd om een in
vitro model met uit stamcellen verkregen hartspiercellen verder te
verbeteren, zodat het een beter model vormt om «kandidaatmedicijnen»
te ontdekken die potentieel gevaarlijk zijn voor het hart. Het is een
voorbeeld van onderzoek dat tien jaar geleden nog in de kinderschoenen
stond, maar nu toepassingen heeft en plaatsvindt in een netwerk waarbij
de hele keten betrokken is, inclusief academici, de private sector als ook
de Food and Drugs Administration (FDA). Ook zijn er in MKMD-projecten
stappen gezet in het onderzoek naar het in kweek houden en bewaren van
menselijk weefsel. Zo is er een protocol voor cryopreservering ontwikkeld,
dat al toepassing heeft gekregen in de zorgverlening van artrose. Ook is er
gewerkt aan de optimalisatie van het in kweek houden van tumoren en
weefsel met fibrose, is er een biobank met tumoren met verschillende
soorten kanker opgezet en is er een systeem opgezet voor het verzamelen
van weefsel met fibrose.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

13

46. Kan er een overzicht worden gegeven van de investeringen die er in
2019 naar proefdiervrije innovatie gaan, van zowel de begroting van het
Ministerie van EZK als vanuit andere departementale begrotingen?
Antwoord
Het Ministerie van LNV heeft voor 2019 voor dierproeven en voor
alternatieven voor dierproeven de volgende budgetten gereserveerd:
– Centrale Commissie Dierproeven (CCD), inclusief CCD-retributies:
€ 1,890 miljoen.
– Nationaal Comité advies dierproevenbeleid (NCad): € 966.000.
– ZonMw-onderzoeksprogramma «Meer Kennis met Minder Dieren
(MKMD) 2018–2020»: gereserveerd is voor 2019 een bedrag van € 1,96
miljoen.
– InTraVacc (voorheen het Nederlands Vaccin Instituut/NVI): ca. € 1,7
miljoen. Het geld staat op de begroting van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Het Ministerie van LNV
heeft trekkingsrecht op dit budget.
– RIVM-kennisvragen 2019: ca. € 810.000.
– RIKILT/WOT-voedselveiligheid (proefdiervrije innovatie): € 537.819.
– Universiteit Utrecht voor onderwijstaken: € 150.000.
– Plan van aanpak Dierproeven en alternatieven: € 300.000.
– Transitie Proefdiervrije Innovatie: € 1 miljoen.
Andere departementen hebben in 2019 de volgende bedragen gereserveerd voor alternatieven voor dierproeven: het Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW) € 2,3 miljoen (voor dierenwelzijn en
alternatieven samen), het Ministerie van IenW € 441.000, het Ministerie
van VWS € 622.346 en het Ministerie van Defensie € 150.000. Het totaal
van de andere departementen is € 3.513.346.
Daarnaast leveren de Ministeries van EZK en OCW een bijdrage door
middel van budgetten die beschikbaar worden gesteld voor innovatie
(bijvoorbeeld via TKI- en PPS-middelen uit het topsectorenbeleid of via
innovatiekredieten) respectievelijk wetenschappelijk onderzoek (via
NWO/NWA en ZonMw). Die budgetten zijn niet specifiek voor TPI
geoormerkt, maar kunnen wel benut worden voor onderzoek dat bijdraagt
aan proefdiervrije innovatie.
47. In hoeveel en in welke onderzoeksprogramma’s die financiering
krijgen worden proefdieren gebruikt?
Antwoord
Er zijn twee onderzoeksprogramma’s die (mede) gerelateerd zijn aan het
terrein van «dierproeven en alternatieven voor dierproeven» die financiering krijgen, waarin proefdieren worden gebruikt. Het betreft ten eerste
de wettelijke onderzoekstaken die het RIKILT heeft op het gebied van
voedselveiligheid (WOT-voedselveiligheid onderzoek). Hierin wordt op
beperkte schaal onderzoek met landbouwhuisdieren gedaan.
Ten tweede betreft het onderzoek bij InTraVacc. In 2019 wordt mogelijk in
één project binnen het onderzoeksprogramma dierproeven gedaan om
een bepaalde test te valideren (onvermijdelijk omdat zonder deze validatie
op dit moment acceptatie door de regelgeving niet mogelijk is). Uiteraard
wordt voor het doen van de dierproeven het vergunningenproces bij de
Centrale Commissie Dierproeven (CCD) doorlopen en wordt zorgvuldig
afgewogen of het belang van de uitvoering van de dierproeven opweegt
tegen het ongerief dat het proefdier ondervindt.
48. Welk percentage van het onderzoeksbudget gaat naar de stimulering
van proefdiervrij onderzoek?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

14

Van de onderzoeksprogramma’s die (mede) gerelateerd zijn aan het
terrein van «dierproeven en alternatieven voor dierproeven» gaan de
volgende percentages van het onderzoeksbudget naar de stimulering van
proefdiervrij onderzoek.
Voor het WOT-voedselveiligheidsprogramma van het RIKILT is in 2019
€ 15.366.266 gereserveerd. Van dit bedrag wordt 3,5% gebruikt voor de
stimulering van proefdiervrij onderzoek. Dat komt neer op zo’n € 537.819.
Voor het onderzoek van InTraVacc is ook voor 2019 een bedrag gereserveerd van € 1,7 miljoen. Hiervan wordt 89% besteed aan de stimulering
van proefdiervrij onderzoek.
Dat betreft een bedrag van € 1.513.000.
Voor de jaarlijkse kennisvragen bij het RIVM is in 2019 ca. € 810.000
gereserveerd.
In 2019 wordt 80% van dit bedrag gebruikt voor onderzoek en activiteiten
in het kader van de Transitie Proefdiervrije Innovatie (€ 648.000) en 20%
voor de «V’s van «verfijning en vermindering» van dierproeven
(€ 162.000).
Voor 2019 is € 1,96 miljoen gereserveerd voor ZonMw. Van dit bedrag zal
ZonMw in 2019 € 1,3 miljoen verplichten. Van het bedrag van € 1,3
miljoen zal € 1,0 miljoen naar proefdiervrij onderzoek gaan (module
Create to solve). Dat is ca. 77% van de € 1,3 miljoen.
49. Welk percentage van het onderzoeksbudget gaat naar onderzoek
waarin dierproeven worden gebruikt?
Antwoord
Van het voor 2019 gereserveerde bedrag voor het WOT-programma
voedselveiligheid, € 15.366.266 wordt 0,3% gebruikt voor onderzoek met
proefdieren. Dat is een bedrag van € 46.099,– (afgerond).
Van het voor InTraVacc gereserveerde bedrag van € 1,7 miljoen op
jaarbasis zal in 2019 rond 1% besteed worden aan dierproeven zelf. De
dierproeven vinden plaats binnen een project gericht op verfijning van
dierproeven.
50. Welke stappen heeft Nederland in 2018 in Europees verband gezet om
proefdiervrij te stimuleren?
Antwoord
Zoals genoemd in de beantwoording van vraag 44, werk ik met partners
aan het versnellen van de Transitie naar Proefdiervrije Innovatie (TPI). Om
deze transitie te stimuleren en te versnellen moeten wij in Nederland én
internationaal onze krachten, kennis en invloed bundelen. Alle TPI
partners benutten hiervoor hun eigen internationale netwerken. Zo heeft
bijvoorbeeld het RIVM in juni 2018 een internationale workshop gehouden
over proefdiervrije veiligheidsbeoordeling. Het Nationaal Comité advies
dierproevenbeleid (NCad) heeft wereldwijd presentaties over TPI gegeven
en in 2018 het initiatief genomen een samenwerkingsverband van
Europese Nationale Comités te starten waarin TPI onder de aandacht
wordt gebracht.
51. Welke kansen heeft Nederland in 2019 en 2020 om in Europa proefdieren te agenderen?
Antwoord
In 2019 organiseer ik een internationale conferentie. Het doel van deze
conferentie is informatie over TPI te verstrekken aan belangrijke internationale partners om samenwerking en coalitievorming te stimuleren.
Daarnaast vindt in 2020 in Maastricht het 11de Wereldcongres over
Alternatieven voor dierproeven plaats onder het motto «3R’s in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

15

Transition». Dit wereldcongres biedt een uitstekend platform voor het
uitdragen van de Nederlandse TPI-ambities en de tot dan toe gerealiseerde resultaten.
52. Welke stappen zet Nederland wereldwijd om proefdiervrij te
stimuleren?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vragen 50 en 51.
53. Heeft Nederland bij herziening van de Registratie, Evaluatie, Autorisatie en restrictie van Chemische stoffen (REACH-)verordening ingezet op
minder proefdieren?
Antwoord
De Minister van IenW heeft op 14 mei jl. een brief over de werking en
evaluatie van REACH aan uw Kamer gestuurd (Kamerstuk 22 112, nr.
2561). Daarin is het belang onderstreept om de doelstellingen van REACH
te realiseren, waaronder het bevorderen van testmethoden zonder
dierproeven. Eén van de conclusies is dat het bevorderen van testmethoden zonder dierproeven succesvol is. In vijf jaar zijn er 38 alternatieve
testen beschikbaar gekomen voor de beoordeling van gevaren van
stoffen.
Het Bulgaarse EU-voorzitterschap heeft eind juni in haar overzicht van
discussies over de evaluatie REACH het Nederlandse verzoek opgenomen
om ook een actiepunt te maken gericht op het zo mogelijk voorkomen van
dierproeven.
54. Kunt u aangeven hoeveel ontheffingen er de laatste vijf jaar zijn
verleend aan het houden van dieren en voor welke dieren deze ontheffing
gegeven is op basis van welke argumentatie?
Antwoord
Sinds 2015 zijn er vijf ontheffingen voor de Productiedierenlijst (Wet
dieren) verleend. Voor het houden van dieren die niet op de Productiedierenlijst staan, kan een ontheffing worden aangevraagd. Informatie
hierover is te vinden op: https://www.rvo.nl/onderwerpen/agrarischondernemen/dieren-houden/huisdieren-houden-en-fokken/
productiedierenlijst. Deze aanvraag wordt beoordeeld door een onafhankelijke commissie. De commissie kijkt naar de risico’s voor mens, dier,
plant en milieu. De commissie bekijkt ook of er geen onaanvaardbare
problemen optreden op het gebied van welzijn en gezondheid van de
diersoort. Op basis hiervan krijgt de aanvrager een ontheffing of wordt de
aanvraag afgewezen. Een ontheffing heeft altijd een geldigheidsduur.
RVO.nl verleent tussen de 150 en 200 bezitsontheffingen (Wet natuurbescherming) per jaar. Voor een aantal beschermde dieren geldt in
Nederland een bezitsverbod. Deze dieren mogen vaak wel gehouden
worden als ze gefokt zijn. Voor katachtige roofdieren, apen, haviken en
dieren uit wild of dieren van onbekende herkomst is een ontheffing van de
Wet natuurbescherming nodig. Een ontheffing wordt alleen verleend als
de instandhouding van de soort niet in het geding is. Voor strikt
beschermde soorten -katachtige roofdieren, apen, Vogelrichtlijn of
Habitatrichtlijnsoorten- wordt ook het belang getoetst.
55. Kunt u aangeven wat de stand van zaken is ten aanzien van de
herziening van de Europese richtlijnen ten aanzien van fokkerij?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

16

De Fokkerijverordening ((EU) 2016/1012) is vastgesteld op 8 juni 2016 en
gepubliceerd op 29 juni 2016. Per 1 november a.s. is de verordening van
toepassing in alle lidstaten.
56. Welke onderzoeksprogramma’s ontvangen in 2019 financiering die
gericht zijn op proefdiervrije innovatie?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 46.
57. Hoe wordt gemonitord of Nederland op schema loopt met de Transitie
proefdiervrije innovatie?
Antwoord
Met de partners van de TPI heb ik de ambitie vastgesteld om als
Nederland voorop te lopen in het terugdringen van het (onnodig) gebruik
van proefdieren. Het TPI-traject is gericht op versnelling van innovaties
zonder dierproeven. Bij het realiseren van deze versnelling worden
vernieuwingsnetwerken opgezet. Vruchtbare ideeën uit de vernieuwingsnetwerken krijgen een vertaling naar concrete projecten die worden
opgepakt door partijen uit de betreffende sectoren. Zoals ik u heb
toegezegd tijdens het AO dierproeven en alternatieven van 7 juni jl. zal ik
uw Kamer jaarlijks informeren over de voortgang en resultaten van TPI.
58. Wanneer zal de Kamer op de hoogte worden gesteld van de verdeling
van de te besteden middelen inzake innovatie in de visserij?
Antwoord
In het afgelopen jaar is veel gesproken met de belanghebbenden over de
mogelijke inzet van de in het regeerakkoord beschikbaar gestelde
middelen. Om tot de juiste innovatieagenda te komen wordt een
zogenaamd «match making event» georganiseerd en worden de plannen
verder uitgewerkt. De Kamer wordt voor het einde van het jaar hierover
geïnformeerd.
59. Welke onderzoeken lopen er naar het bedwelmen van vissoorten
anders dan de paling?
Antwoord
In 2013 is onderzoek gestart naar het bedwelmen van schol, tong, schar
en kabeljauw die op de Nederlandse vissersschepen wordt gevangen. In
2017 is vervolgonderzoek ingezet dat loopt tot en met 2020. Daarvoor is in
totaal een bedrag van ca. € 0,6 miljoen aan Wageningen Marine Research
(WMR) beschikbaar gesteld. Dit onderzoek wordt volledig door het
Ministerie van LNV gefinancierd. De sector stelt faciliteiten beschikbaar
om het onderzoek uit te voeren. In het huidig onderzoek is het nodig om
eerst specificaties vast te stellen, waaraan het verdoven dient te voldoen
en pas daarna kunnen er praktijktesten worden uitgevoerd.
60. Hoeveel geld steekt de vissector zelf onderzoeken naar het bedwelmen
van vissoorten anders dan de paling en met hoeveel geld vult u dit
eventueel aan?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
59.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

17

61. Wanneer komt u met voorstellen om ook voor het bedwelmen en
doden van vissoorten anders dan paling wettelijke regels voor te
schrijven?
Antwoord
Paling (aal) is de meest gekweekte vissoort in Nederland. Voor de tweede
meest gekweekte vissoort, de meerval, is een praktijkrijp apparaat voor
het bedwelmen beschikbaar. Het bedrijf dat de meeste meerval (ruim
50%) slacht, heeft reeds een apparaat in gebruik. Met dit private initiatief
toont het bedrijf eigen verantwoordelijkheid. Het bedwelmen van vis aan
boord van vaartuigen is zeer complex. Momenteel wordt er onderzoek
naar gedaan. Zie ook het antwoord op vraag 63. Als in de toekomst een
bruikbare, wetenschappelijk onderbouwde methode voor het bedwelmen
aan boord van vaartuigen beschikbaar is, zal ik daarbij vanwege het
belang van een level playing field inzetten op EU-regelgeving. Ook voor
de soorten die in Nederland gekweekt worden is mijn uitgangspunt dat
regels voor het bedwelmen van vis voor de slacht op Europees niveau
moeten worden gesteld. Om vissenwelzijn ook internationaal onder de
aandacht te brengen en een gelijk speelveld te waarborgen, informeer ik
de EU over de ontwikkelingen in Nederland.
62. Wat hebt u gedaan en wat gaat u doen om andere lidstaten van de
Europese Unie (EU) en de EU te bewegen wettelijke regels uit te
vaardigen om vissoorten voor het doden te bedwelmen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
61.
63. Welk deel van de visserijbegroting is gereserveerd om onderzoek uit te
voeren naar wildvangst, het verminderen van leed tijdens de wildvangst
en het bedwelmen en doden van uit het wild gevangen vissen, krabben en
kreeften aan boord van schepen?
Antwoord
In 2013 is onderzoek gestart naar het bedwelmen van schol, tong, schar
en kabeljauw die op de Nederlandse vissersschepen wordt gevangen. In
2017 is vervolgonderzoek ingezet, dat loopt tot en met 2020, waarbij een
bedrag van ca. € 0,6 miljoen is voorzien dat aan WMR beschikbaar wordt
gesteld. Dit onderzoek wordt volledig door het Ministerie van LNV
gefinancierd. De sector stelt faciliteiten beschikbaar om het onderzoek uit
te voeren.
In het huidige onderzoek is het nodig om eerst specificaties vast te stellen
waaraan het verdoven dient te voldoen en pas daarna kunnen er
praktijktesten worden gedaan.
64. Welk deel van de begroting is gereserveerd voor het implementeren
van al ontwikkelde bedwelmingsmethoden aan boord van schepen?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar het antwoord op vraag 59.
65. Kunt u aangeven welk deel van de begroting gereserveerd is om het
welzijn van kweekvissen via het optimaliseren van houderijsystemen en
het verplicht bedwelmen van kweekvissen voordat zij geslacht worden, te
verbeteren?
Antwoord
In de afgelopen jaren zijn verschillende onderzoeken gedaan naar het
welzijn van kweekvissen. Zo is bijvoorbeeld onderzoek gedaan naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

18

waterkwaliteitscriteria voor de opkweek van Afrikaanse meerval,
snoekbaars en kweektarbot en is het onderzoek voor paling hiernaar vorig
jaar afgerond. Ook zijn de bedwelmingscriteria voor de belangrijkste
viskweeksoorten in Nederland vastgesteld en zijn er bedwelmingsapparaten beschikbaar voor de 2 belangrijkste soorten (paling en meerval). Op
dit moment zijn er geen initiatieven voor de kweek van andere soorten. Er
is geen budget opgenomen voor het welzijn van kweekvissen. Wel is het
mogelijk om projecten in te dienen onder het Europees Fonds voor
Maritieme zaken en Visserij (EFMZV) waarbij het welzijn van kweekvissen
verder verbeterd wordt.
66. Wat is de stand van zaken van het project ketenborging, welke
maatregelen zijn er sinds 2013 in dit verband genomen om voedselintegriteit te garanderen?
Antwoord
De voormalige Taskforce Voedselvertrouwen heeft criteria opgesteld
waaraan private kwaliteitssystemen (PKS’en) zouden moeten voldoen om
voldoende waarborgen in de keten te kunnen geven voor wat betreft
voedselveiligheid en voedselintegriteit. De NVWA heeft daarin als
onafhankelijke partij de rol om PKS’en te toetsen tegen deze criteria. Als
een PKS aan de criteria voldoet, meldt de NVWA dit aan de Stichting
Ketenborging.nl (een door het bedrijfsleven beheerde stichting) die het
PKS dan op de website Ketenborging.nl vermeldt.
Schema-eigenaren kunnen zich melden bij de NVWA voor een toets tegen
de criteria van de Taskforce. Aanmelding gebeurt op vrijwillige basis.
Op Ketenborging.nl kunnen bedrijven nagaan of hun leveranciers zijn
gecertificeerd tegen een geaccepteerd PKS en daarop hun handelen
aanpassen.
Sinds 2013 hebben 25 PKS’en zich bij de NVWA aangemeld. Zes daarvan
zijn ondertussen geaccepteerd, zeven daarvan zitten nog in verschillende
fases van de beoordeling. Het beoordelingsproces kan soms lang duren,
bijvoorbeeld als een PKS veel aanpassingen moet doorvoeren. Twaalf
hebben zich weer teruggetrokken, vaak omdat ze niet aan de criteria
konden of wilden voldoen.
De NVWA heeft met de geaccepteerde PKS regulier overleg over continue
verbetering (monitoring, informatieuitwisseling, verbeterstappen). De
NVWA heeft in 2017 een pilot uitgevoerd door in bedrijven die aangesloten zijn bij een geaccepteerd PKS het toezicht aan te passen. Dit moet
nog verder ontwikkeld worden en zal onderdeel van het risicogerichte
toezicht uit gaan maken.
Deze ontwikkelingen hebben internationaal veel interesse opgewekt (in
Europees verband, maar ook breder). De Nederlandse criteria zijn
mondiaal overgenomen in de GFSI-eisen (Global Food Safety Initiative, de
benchmark-organisatie voor de voedselveiligheidsstandaarden). In de
uitwerking van de aanbevelingen van de Commissie Sorgdrager en de
Werkgroep Verbetering Zelfregulering wordt gekeken hoe deze
aanscherping van private kwaliteitssystemen en ketenverantwoordelijkheid verder gebracht kan worden.
67. Welke departementen zijn betrokken bij het integrale voedselbeleid en
welke specifieke thema’s vallen onder welk departement?
Antwoord
Naast het Ministerie van LNV zijn ook het Ministerie van VWS, het
Ministerie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
(BHOS), het Ministerie van EZK en het Ministerie van IenW betrokken bij
het integrale voedselbeleid. Centraal in het integrale voedselbeleid staat
de waarde van voedsel, de waarde van de productie van voedsel en de
beschikbaarheid van voldoende en verantwoord geproduceerd voedsel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

19

wereldwijd. Juist vanwege de integraliteit van het voedselbeleid wordt er
samengewerkt op deze thema’s en is het niet voor de hand liggend om
thema’s eenzijdig toe te wijzen aan een departement. De genoemde
departementen hebben in april 2018 over het integraal voedselbeleid een
gezamenlijke brief aan uw gestuurd «accenten in het voedselbeleid»
(Kamerstuk 31 532, nr. 193).
68. Zijn er afgezien van de activiteiten in de zuivelketen waarbij de
schakels tussen de veevoerketen en de primaire veehouderij zijn gesloten
met behulp van SecureFeed, vergelijkbare initiatieven in andere ketens?
Zo ja, hoe beoordeelt u deze initiatieven?
Antwoord
Het gesloten systeem van de zuivelsector is een goed voorbeeld, dat
navolging verdient. De grotere complexiteit van de andere sectoren, o.a.
door meer en meer diverse stakeholders, maakt dat dit minder eenvoudig
en snel te bewerkstelligen is. Het is uiteindelijk aan de ondernemers zelf
om te besluiten deel te nemen aan kwaliteitssystemen, en bij de kwaliteitssystemen aan te dringen op aansluiting tussen de systemen. IKB Ei en
IKB Kip hebben in hun voorwaarden reeds opgenomen dat deelnemers
alleen afnemen van GMP+ gecertificeerde diervoederleveranciers, IKB Ei
vereist tevens SecureFeed.
Wij vinden het belangrijk dat ook andere ketens hun zelfregulering onder
de loep nemen. Elke keten heeft zo zijn eigen problematiek. In de
ketenoverleggen van de Ministeries van LNV en VWS met de verschillende sectoren en stakeholders, en ook de specifieke op toezicht en
handhaving gerichte ketenoverleggen van de NVWA komt deze problematiek regelmatig aan bod.
De Minister van VWS en ik roepen de andere sectoren dan ook op hun
zelfcontrole te toetsen aan de aanbevelingen van de Commissie
Sorgdrager, aan de aanbevelingen van de Werkgroep Versterking
Zelfregulering Eierketen (WVZE) en aan de criteria van de Taskforce
Voedselvertrouwen die vermeld staan op www.ketenborging.nl.
69. Wat zijn de uitgangspunten die u hanteert bij de pilots ten aanzien van
True Pricing, zijn deze gebaseerd op lineaire efficiëntie of gebaseerd op de
principes van kringlooplandbouw?
Antwoord
Uitgangspunt bij True Pricing is dat naast de prijs van goederen die via de
markt verhandeld worden ook de overige effecten van het produceren en
consumeren van een goed in beeld gebracht worden. Dit kan in de vorm
van prijzen maar ook in de vorm van externe maatschappelijke effecten
van producten zoals CO2-equivalenten.
In geval van productie via kringlooplandbouw kan verwacht worden dat er
naast de geproduceerde goederen (met een marktprijs) minder externe
effecten zijn (zoals emissies, reststromen en uitputting van grondstoffen).
70. Bij welke instituten in Nederland zit kennis over kringlooplandbouw en
natuur inclusieve landbouw en op welke wijze gaat u kennisuitwisseling
en samenwerking tussen deze organisaties bevorderen?
Antwoord
Kringlooplandbouw en natuurinclusieve landbouw zijn thema’s waar door
een breed scala aan publieke en private instanties aan wordt gewerkt. Dat
vind ik positief. De belangrijkste (deels) publiek gefinancierde instellingen
in dezen zijn WUR, het Louis Bolk instituut, Rijksuniversiteit Groningen,
het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), en diverse agrarische
hogescholen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

20

De lijnen tussen deze instellingen zijn over het algemeen kort en het is
mijn overtuiging dat deze instellingen ook nu al kennis delen. Samenwerking, kennisuitwisseling en kennisdoorstroming wordt bijvoorbeeld
bevorderd door de in ontwikkeling zijnde Green Deal Natuur inclusieve
landbouw in het groene onderwijs, waar ik samen met uiteenlopende
partners aan werk. En ook in het kader van bijvoorbeeld het zesde
actieprogramma Nitraatrichtlijn worden werksessies georganiseerd
tussen publieke en private instanties om (de uitkomsten van) onderzoeksen pilotprojecten met elkaar te delen.
71. Hoe staat u tegenover ontwerpprincipes (zowel keten als primair
bedrijf) voor kringlooplandbouw en de vertaling hiervan in keurmerken
om de ontwikkeling van ketenconcepten te ondersteunen?
Antwoord
Waar het keurmerken betreft die bedoeld zijn om de communicatie
richting consumenten te ondersteunen, is terughoudendheid gewenst.
Voorkomen moet worden dat door een veelheid aan keurmerken
consumenten het overzicht verliezen. Het doel van de tweede benchmark
duurzaamheidskeurmerken die Milieu Centraal op mijn verzoek uitvoert is
dan ook juist gericht op het ordenen van keurmerken en het bieden van
overzicht. Dat laat onverlet dat de ontwikkeling van ketenconcepten
ondersteund kan worden door de vertaling ervan in een keurmerk.
72. Op welke wijze gaat u het pachtbeleid richten op het bevorderen van
een duurzaam bodemgebruik en kringlooplandbouw en op welke wijze
gaat u dit beleid met provincies en terreinbeheerders op elkaar
afstemmen?
Antwoord
Zoals gemeld in mijn brief van 27 augustus jl. (Kamerstuk 27 924, nr. 72),
ben ik mij aan het beraden op het pachtbeleid. Hierover ben ik in gesprek
met stakeholders en ik zal uw Kamer hier nog dit jaar over informeren. In
algemene zin geldt dat het bevorderen van duurzaam bodembeheer en
kringlooplandbouw belangrijke uitgangspunten zijn voor deze herziening.
Verder zijn er gesprekken met de provincies en terreinbeheerders over
hoe we natuur en landbouw goed met elkaar in evenwicht kunnen
brengen. Hierin zullen de eerdergenoemde onderwerpen ook worden
meegenomen.
73. Op welke manier is de benodigde samenwerking met maatschappelijke organisaties voor de landbouwtransitie in deze begroting terug te
zien?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 7.
74. Kunt u toelichten wat u bedoelt met «elkaars potentieel», wat wordt
verstaan onder «het potentieel van de natuur» en «het potentieel van de
landbouw»?
Antwoord
Met «elkaars potentieel benutten» bedoel ik dat natuur en landbouw veel
aan elkaar kunnen hebben. Natuur herbergt een potentieel dat door de
landbouw benut kan worden. Denk daarbij aan bestuiving door insecten,
plaagwering door natuurlijke vijanden van plaagdieren en de functies die
door het bodemleven worden gerealiseerd, zoals natuurlijke bodemvruchtbaarheid, afbraak van organisch materiaal, vochthuishouding en
hulp bij nutriëntenopname door planten. En landbouwgebieden kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

21

foerageer-, schuil- en broedplaatsen verschaffen aan specifieke soorten.
Denk aan weide- en akkervogels in open gebieden, insecten op en rondom
akkers of kruidenrijke weilanden, of reptielen, amfibieën en kleine
zoogdieren in houtwallen of andere landschapselementen.
75. Wordt in de afstemming met andere departementen met betrekking tot
wind op zee ook specifiek rekening gehouden met de belangen van
vissers?
Antwoord
Voor medegebruik wordt in overleg met de visserijsector en windparken
een pilot uitgewerkt. Hierbij zal ervaring worden opgedaan en zal
aandacht zijn voor de risico’s en economische haalbaarheid.
Doorvaart en medegebruik voor visserij in windparken wordt momenteel
onderzocht. Doorvaart voor schepen tot 24 meter is momenteel al
mogelijk in de bestaande windparken langs de Hollandse Kust. Dit besluit
wordt eind 2019 geëvalueerd. Tevens wordt momenteel al onderzocht wat
de mogelijkheden zijn voor uitbreiding van de mogelijkheden voor
doorvaart voor schepen tot 45 meter, zodat ook de meeste visserijschepen
door windparken kunnen varen. Op basis van de evaluatie en het
onderzoek zal een besluit worden genomen over de uitbreiding van
doorvaart. Dit besluit zal dus voor de opening van het eerste nieuwe
windpark (Borssele in 2021) worden genomen.
Bij de aanwijzing van nieuwe windenergiegebieden wordt de visserijsector nadrukkelijk betrokken, ten einde de belangrijkste visgronden
zoveel mogelijk te ontzien. Het voorkomen van vis in windparken wordt
reeds gemonitord. Dit zal worden aangevuld met onderzoek naar het
eventuele effect op visbestanden.
76. Wordt de Kamer dit jaar nog geïnformeerd over de voortgang van de
Regio Deals, inclusief de lijst met gekozen Deals?
Antwoord
Dit najaar besluit ik in overleg met de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) welke aangemelde voorstellen uitgewerkt
kunnen worden tot Regio Deals. Uw Kamer wordt hier ook in het najaar
over geïnformeerd, inclusief de verdeling van de bijdragen uit de Regio
Envelop.
77. Wat bedoelt u met natuurinclusiviteit?
Antwoord
De term natuurinclusief betekent letterlijk «natuur inbegrepen.» In een
natuurinclusieve werkwijze of bedrijfsvoering wordt dus rekening
gehouden met de natuur.
Dat heeft twee kanten. Enerzijds een voorzorgkant: «brengt mijn werkwijze
of bedrijfsvoering de natuur geen schade toe?» Anderzijds een
kansenkant: «hoe kan ik in mijn werkwijze of bedrijfsvoering gebruik
maken van producten of processen uit de natuur?»
78. In hoeverre kan inzichtelijk worden gemaakt of de biodiversiteit er op
vooruit gaat?
Antwoord
Op diverse manieren wordt de toestand van de Nederlandse natuur en
biodiversiteit gemeten en beoordeeld. Onder meer via de Balans voor de
Leefomgeving (PBL) en via de begrotingsindicator «Percentage niet
bedreigde soorten» (p.42, gegevens van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS)) wordt hiervan op regelmatige basis verslag gedaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

22

79. Op welke wijze wordt samenwerking tussen kennisinstituten in de
Topsector Agri&Food gestimuleerd?
Antwoord
In de Kennis- en Innovatieprogramma’s van de Topsector AF zijn diverse
mogelijkheden voor samenwerking van private partijen met diverse
kennisinstellingen. De Topsector doet jaarlijks een oproep voor toegepast
onderzoek waarbij consortia van private partijen samen met de
WR-instituten of andere kennisinstellingen onderzoek kunnen uitvoeren in
PPS-projecten. Het fundamenteel-strategisch onderzoek van Topsector AF
wordt ingevuld in samenwerking met de Nederlandse Organisatie voor
Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). NWO stelt regelmatig thema’s open
die samen met het TKI Agri&Food worden ontwikkeld. In deze
programma’s kunnen private partijen samen met universiteiten onderzoek
uitvoeren. De Topsector AF heeft innovatiemakelaars (voor
mkb-ondernemers) en onderzoeksregisseurs aangesteld die helpen bij het
vinden en koppelen van passende kenniswerkers, netwerkpartners en
clusters.
80. Is er sprake van aanbesteding van een deel van het budget onder
concurrerende kennisinstituten, op welke wijze is er bij de Topsector
Agri&Food sprake van een gelijk speelveld voor alle instituten in
Nederland en indien dit gelijke speelveld er niet is, op welke wijze
voorkomt u dat gedwongen winkelnering leidt tot suboptimale besteding
van overheidsfinanciën en een maatschappelijk gezien suboptimale
kennisvoorziening?
Antwoord
De Topsector AF organiseert in samenspraak met de departementen
jaarlijks diverse oproepen voor onderzoek en innovatie, waarbij
onderzoeksinstellingen kunnen samenwerken met private partijen. De
Topsector doet zelf een oproep voor toegepast onderzoek. Daarnaast zijn
er programma’s voor fundamenteel onderzoek (door NWO) en
R&D-samenwerkingsprojecten (onderdeel van MIT door RVO.nl). Het
uitgangspunt hierbij is dat er voor private partijen en consortia uit de
sector Agri&Food een gelijk speelveld is. De kaders voor samenwerking
worden verder bepaald door de beschikbare middelen, zoals afgesproken
in het Innovatiecontract. Het Ministerie van LNV stelt capaciteit
beschikbaar voor toegepast onderzoek en samenwerking met
Wageningen Research (WR) waaraan zij subsidie beschikbaar stelt voor
onderzoekprojecten ter ondersteuning van de Topsector. Indien andere
kennisinstellingen nodig zijn in de samenwerking, kan de Topsector (TKI)
de PPS-toeslag of de private cashbijdrage hiervoor inzetten.
De Topsector AF roept op tot innovatief onderzoek op basis van de
gezamenlijk opgestelde kennis- en innovatieagenda en betrokkenheid van
diverse partijen vanuit overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen.
Hierbij zijn verbindingen mogelijk van fundamenteel onderzoek tot
marktintroductie. De partijen bepalen samen welke kennisinstellingen zij
daartoe inschakelen.
De beschikbare capaciteit voor samenwerking met TO2-instellingen
(inclusief WR) voor onderzoek ten behoeve van topsectoren is vastgelegd
in het Kennis- en Innovatiecontract 2018–2019.
81. Wat is de inhoud van de brede Strategische Kennis- en Innovatieagenda (SKIA)?
Antwoord
Momenteel wordt de Strategische Kennis- en Innovatieagenda (SKIA)
vormgegeven. De agenda zal richtinggevend moeten worden voor de
inzet van het kennis- en innovatiebeleid, waarmee zo optimaal als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

23

mogelijk wordt bijgedragen aan het vinden van oplossingen voor de
maatschappelijke uitdagingen die in de LNV-visie zijn verwoord en waarbij
kringlooplandbouw een centrale plaats zal innemen.
82. Op welke programma’s en landen zal de komende jaren de focus
worden gelegd met betrekking tot het internationaal verder op de kaart
zetten van Nederlandse kennis en kunde?
Antwoord
De komende jaren zal met betrekking tot het internationaal verder op de
kaart zetten van Nederlandse kennis en kunde nadruk liggen op het
versterken van voedselzekerheid en de duurzaamheid van de voedselproductie, in het bijzonder via circulaire en klimaatslimme landbouw. Met
onze kennis kunnen we voor andere landen een voorbeeld zijn in het
efficiënt produceren van voedsel in kringlopen zodat schade aan het
ecosysteem (water, bodem, lucht) voorkomen en hersteld wordt. Met
betrekking tot voedselzekerheid (inclusief het tegengaan van verliezen)
draait het in het bijzonder om Afrika, voor duurzaamheid en circulariteit
om de belangrijkste herkomstgebieden van grondstoffen. De kennis die
Nederland met kringlooplandbouw opdoet, kan ontwikkelingslanden
helpen bij het verbeteren van hun akkerbouw en veehouderij. Nederland
kan met zijn kennis en innovaties helpen specifieke problemen aan te
pakken zoals verzilting, droogte en erosie. Verder moedig ik de betrokkenheid aan van kennis- en onderwijsinstellingen binnen internationale
PPS-vormen. Een sterke kenniskolom is een essentiële partner voor
bedrijven die bij de afzet van technologie en het implementeren van
systeemoplossingen onderkennen dat dit niet kan zonder kennisoverdracht en onderwijs.
83. Van de € 22 miljoen die wordt vrijgemaakt voor de Brexit, hoeveel
wordt er per spoor besteed?
Antwoord
Het Ministerie van LNV, inclusief de NVWA en overige keuringsdiensten,
zijn reeds gestart met de voorbereidingen op de Brexit. In 2019 heeft het
kabinet hier ten behoeve van het gehele Ministerie van LNV € 22,2
miljoen voor vrijgemaakt. Van deze € 22,2 miljoen wordt € 4,3 miljoen
ingezet voor de aanloopkosten (waarvan specifiek € 3,4 miljoen voor
NVWA). Hieronder vallen kosten voor werving van extra medewerkers,
taal- en opleidingskosten en inwerkkosten van nieuwe medewerkers en
tegemoetkoming in verhuiskosten voor geworven buitenlandse dierenartsen. De resterende € 17,9 miljoen betreft structurele kosten (specifiek
€ 14,8 miljoen voor NVWA). De voorbereiding bij de NVWA loopt langs
drie sporen: werving van extra medewerkers, in het bijzonder dierenartsen; de mogelijkheden in kaart brengen om de export- en importcontroles zo efficiënt mogelijk te laten verlopen en goede afstemming met
ministeries, andere overheidsdiensten en bedrijfsleven.
84. Wanneer is naar verwachting bekend of Nederlandse vissers ook na de
Brexit toegang blijven houden tot Britse wateren?
Antwoord
Dat tijdstip is nog onbekend; het is afhankelijk van de voortgang in en de
uitkomst van de onderhandelingen tussen het Verenigd Koninkrijk (VK) en
de Europese Unie (EU).
Als de EU en het VK een akkoord bereiken over het terugtrekkingsakkoord,
en dat bovendien geratificeerd wordt door zowel het Europese als het
Britse parlement, treedt zoals voorlopig overeengekomen, op 30 maart
2019 een transitieperiode in werking. Deze periode is bedoeld om het
akkoord over de nieuwe relatie verder uit te werken. Gedurende deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

24

periode verandert er op het gebied van visserij nagenoeg niets. Als de EU
en het VK het dus eens worden over een nieuwe relatie, is uiterlijk
31 december 2020 bekend of de Nederlandse vissers hun toegang
behouden tot de Britse wateren.
In het geval van een no-deal, omdat de EU en het VK het voor de Brexit
(29 maart 2019) niet eens kunnen worden over een terugtrekkingsakkoord
of omdat het akkoord verworpen wordt door een van de parlementen, dan
heeft het VK in principe het recht om vanaf 30 maart 2019 de Nederlandse
vissers de toegang tot de Britse wateren te ontzeggen.
Het risico op een no-deal blijft ook bestaan tijdens de onderhandelingen in
de transitieperiode als de EU en het VK het alsnog niet eens kunnen
worden over een akkoord over een nieuwe relatie.
85. Welk deel van de kosten voor herinrichting van het departement
betreft extra personeel, welk deel ICT en welk deel betreft autonome
ontwikkelingen?
Antwoord
De structurele kosten voor de herinrichting ad € 37,2 miljoen zijn als volgt
verdeeld:
– Personeel: € 12,5 miljoen
– Materieel: € 5,7 miljoen
– ICT: € 5 miljoen
– Inrichtings- en uitvoeringskosten: € 1 miljoen
– EU-uitvoeringskosten: € 13 miljoen.
86.Vallen alle lasten van de herinrichting ten laste van het Ministerie van
LNV? Zo ja, waarom?
Antwoord
Ja, deze uitgaven komen ten laste van de begroting van het Ministerie van
LNV. De LNV-begroting is hiervoor gecompenseerd vanuit algemene
middelen.
87. Welke uitgaven met betrekking tot de herinrichting van het departement staan geboekt voor het jaar 2018?
Antwoord
In 2018 is € 50 miljoen beschikbaar voor de herinrichting van de Ministeries van LNV en EZK. Dit budget is als volgt verdeeld:
– ICT-herinrichting: € 15 miljoen
– Personeel en materieel: € 13 miljoen
– EU-uitvoeringskosten en ICT-problematiek: € 20 miljoen
– Inrichtings- en uitvoeringskosten: € 1,9 miljoen
In de Slotwet – en waar mogelijk in de 2e suppletoire begroting – zal
inzicht gegeven worden in de uitputting van dit budget.
88. Welke uitgaven met betrekking tot de herinrichting van het departement staan gepland voor het jaar 2019?
Antwoord
Het budget voor de herinrichting van de Ministeries LNV en EZK in 2019
bedraagt € 63,2 miljoen. Dit budget is als volgt verdeeld:
– ICT-herinrichting: € 20 miljoen
– Personeel en materieel: € 22,2 miljoen
– EU-uitvoeringskosten en ICT-problematiek: € 20 miljoen
– Inrichtings- en uitvoeringskosten: € 1 miljoen.
89. Wat zijn de structurele meerkosten van de oprichting van het
zelfstandige Ministerie voor LNV en wat zijn de incidentele kosten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

25

Antwoord
De geraamde structurele kosten bedragen € 37,2 miljoen per jaar en de
incidentele kosten in totaal € 69 miljoen, verspreid over de jaren
2018–2021.
90. Kunt u aangeven hoeveel middelen structureel worden gestoken in het
in ere herstellen van het Ministerie van LNV en waaraan deze middelen
worden besteed?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 85.
91. Kunt u aangeven hoeveel middelen incidenteel worden uitgegeven
aan het in ere herstellen van het Ministerie van LNV en waaraan deze
middelen besteed gaan worden?
Antwoord
De geraamde incidentele kosten voor de heroprichting van LNV bedragen
€ 69 miljoen, bovenop de structurele kosten van € 37,2 miljoen. Deze
middelen worden ingezet voor het opvangen van de financiële gevolgen
voor de ondersteunende ICT-systemen. De ICT-kosten zijn uit te splitsen
naar onder meer personeel (o.a. P-Direkt), de Cloud Werkplek, informatievoorziening (o.a. identiteitenbeheer/IBIS, documentenbeheer/DoMuS,
e-mail), financiële functie (o.a. inkoop en boekhouding/Oracle eBS) en
communicatie (o.a. (her)inrichting Rijksportaal). Er is een scenario
gekozen waarbij, daar waar mogelijk, gezamenlijk gebruik wordt gemaakt
van ICT-systemen om de kosten en complexiteit van de oprichting van het
Ministerie van LNV zo beperkt mogelijk te houden.
92. Uit hoeveel fte bestaat het departement LNV en is dit meer of minder
dan in 2010?
Antwoord
Het kerndepartement van LNV komt uit ca. 450 fte te bestaan. Dit aantal is
exclusief het aantal fte’s van de dienstonderdelen die samen gedeeld
worden met het Ministerie van EZK. Deze gezamenlijke onderdelen zijn
formeel opgehangen onder het Ministerie van EZK. Het departement van
LNV bestaat uit minder fte’s dan in 2010.
93. Hoeveel fte binnen het Ministerie van LNV werken er op dierenwelzijn
en hoeveel op dierenrechten?
Antwoord
Op het kerndepartement van het Ministerie van LNV werken ongeveer 11
fte beleidsmedewerkers en 3 fte juristen op het thema dierenwelzijn/
dierenrechten. Ook de leiding van het departement besteedt hier, gegeven
de politieke aandacht, veel tijd aan. De capaciteit wordt flexibel ingezet,
onder andere naar gelang de prioriteiten die de politiek en de betrokken
bewindspersonen stellen. Dierenwelzijn is een onderwerp dat zowel de
maatschappij, politiek als media veel aandacht krijgt.
94. Wat zijn de voordelen van een zelfstandig Ministerie voor LNV (met
structurele meerkosten) ten opzichte van het LNV-beleid als onderdeel van
een groter departement?
Antwoord
Het kabinet ziet op het terrein van landbouw, natuur en voedselkwaliteit
grote maatschappelijke uitdagingen en heeft daarom bij de kabinetsformatie besloten om deze thema’s vanuit een zelfstandig ministerie te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

26

coördineren. De Nederlandse tuinbouw, landbouw en visserij zijn
internationaal toongevend en met een zelfstandig ministerie kan het
kabinet zich sterker positioneren in het agro- en natuurdomein, zowel in
Nederland als in het buitenland.
95. Hoeveel apparaatskosten zijn in 2010 ten tijde van de samenvoeging
van LNV en EZ tot het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie (EL&I) bespaard?
Antwoord
Bij de samenvoeging van de Ministeries van LNV en EZ tot het Ministerie
van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie (EL&I) is invulling
gegeven aan de apparaatstaakstelling van kabinet Rutte I. Het gaat om
een besparing op het apparaat van het kerndepartement van € 58 miljoen.
structureel. De taakstelling bestond uit een generieke korting van vier keer
1,5% en uit een additionele korting die zowel het Ministerie van Economische Zaken (EZ) (17%) als het Ministerie van LNV (10%) is opgelegd.
Invulling van deze taakstelling is voor een belangrijk deel mogelijk
gemaakt door de samenvoeging van beide ministeries.
96. Hoe verhoudt deze besparing uit 2010 zich tot de extra kosten die nu
gemaakt worden?
Antwoord
De kosten die worden gemaakt bij het inrichten van het Ministerie van
LNV worden op dit moment geraamd op structureel € 37 miljoen per jaar.
Dit betreft naast personele en materiele kosten ook investeringen in ICT
en een compensatie van voor het Ministerie van LNV voorziene
EU-gerelateerde uitvoeringskosten. Deze extra uitvoeringskosten hadden
zich ook voorgedaan als het Ministerie van LNV nog onderdeel was
geweest van het Ministerie van EZ.
97. Welke kosten zijn er gemaakt door de naamswijziging EL&I naar EZ?
Antwoord
De kosten die het kerndepartement gemaakt heeft vanwege de naamswijziging van het Ministerie van EL&I naar het Ministerie van EZ bedragen
ongeveer € 0,25 miljoen. De kosten zitten voornamelijk op het gebied van
ICT, drukwerk en vormgeving.
98. Kunt u een overzicht geven van alle kosten die gemaakt zijn ten
behoeve van de (re-)organisatie van het Ministerie van LNV na de
verkiezingen in 2017, inclusief de kosten die gepaard zijn gegaan met de
naamsverandering etc.?
Antwoord
De kosten die worden gemaakt ten behoeve van de inrichting van het
Ministerie van LNV zijn onder te verdelen naar personeel, materieel, ICT
en EU-gerelateerde uitvoeringskosten. Zie ook het antwoord op vraag 85.
De geraamde structurele kosten bedragen € 37,2 miljoen per jaar en de
incidentele kosten € 69 miljoen, verspreid over de jaren 2018–2021.
99. Kunt u met een overzicht inzichtelijk maken naar welke andere
begrotingen de middelen uit de Regio Envelop gaan?
Antwoord
In een beperkt aantal gevallen is er sprake van een overboeking naar de
begroting van een ander departement. Bij de tot nu toe door het Ministerie van Financiën goedgekeurde bestedingsplannen gaat het om de
opgaven Nucleair en ESTEC (beide naar de begroting van het Ministerie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

27

van EZK). Met uitzondering van de beschikbaar gestelde bedragen voor de
BES-eilanden (die na goedkeuring van het bestedingsplan uiteindelijk ook
via de begrotingen van andere departementen beschikbaar zullen worden
gesteld) zijn of zullen voor de overige deals (Eindhoven, Zeeland,
Rotterdam Zuid) de middelen worden overgeboekt naar de begroting van
het Gemeente- of Provinciefonds. Vanuit deze fondsen worden de
toegekende bedragen uit de Regio Envelop middels een decentralisatie
uitkering aan de gemeente of provincie uitgekeerd. Deze systematiek van
decentralisatie uitkeringen zal ook gevolgd worden voor de lopende
tranche van nieuwe Regio Deals.
100. Bent u bereid een overzicht met daarin de middelen die vanuit de
Regio Envelop naar andere begrotingen gaan in het vervolg aan de
begroting toe te voegen?
Antwoord
Vanaf de volgende ontwerpbegroting zal het bestaande overzicht van
uitgekeerde bijdragen uit de Regio Envelop worden uitgebreid met een
kolom met informatie over op welke begroting de vanuit de Aanvullende
Post overgeboekte bedragen uiteindelijk terecht zijn gekomen.
101. Kunt u toelichten wat de Agro-opdracht van de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland (RVO) inhoudt, waarvoor jaarlijks structureel
€ 10 miljoen wordt gereserveerd?
De Agro-opdracht betreft alle uitvoerende taken op het Agro-domein,
waarvoor in 2019 een totaalbedrag is geraamd van € 147 miljoen. De
belangrijkste taak is de uitvoering van het zijn van Europees betaalorgaan
voor de uitbetaling van Europese subsidies, zoals de basisbetaling, de
betaling voor jonge landbouwers en de betaling voor klimaat- en
milieuvriendelijke landbouwpraktijken, en de uitvoering van het EFMZV. In
het kader van het Gemeenschappelijke markt- en prijsbeleid behandelt
RVO.nl aanvragen voor invoercertificaten en tariefcontingenten. Voorts
worden taken uitgevoerd betreffende identificatie en registratie van dieren
en het mestbeleid en verleent RVO.nl vergunningen voor agrarische
ondernemers en voor bezit en handel in beschermde plant- en
diersoorten. Tenslotte wordt het landbouwradennetwerk vanuit deze post
gefinancierd. Nieuwe ontwikkelingen, onder meer met betrekking tot het
fosfaatrechtenstelsel en de geplande invoering van Basisregistratie
Grootschalige Topografie (BGT) voor de landbouwfondsen, resulteren in
een verwachte structurele stijging van de uitvoeringskosten. Hiervoor is
het geraamde budget met € 10 miljoen verhoogd.
102. Wat valt er onder dekking diverse problematiek?
Antwoord
Onder dekking diverse problematiek valt de problematiek gerelateerd aan
beleid en apparaat. Op het artikel Nog onverdeeld stond vanaf de
Voorjaarsnota een reeks middelen gereserveerd ter dekking van deze
problematiek. Het gaat o.a. om de extra bijdrage aan het Inkoop Uitvoeringscentrum, middelen voor het programma Cloud Werkplek, dekking
van ICT-tegenvallers bij DICTU, kosten voor de implementatie van de
Algemene verordening gegevensbescherming en het inrichten van een
team agro-nutriketen bij de Autoriteit Markt en Consument (ACM).
103. Waarom is de € 20 miljoen die volgens het regeerakkoord structureel
uitgetrokken zou worden voor de NVWA nog niet opgenomen in de
voorliggende begroting?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

28

Van deze reeks staat een eerste structurele tranche van € 5 miljoen op de
begroting van LNV (2/3e deel) en op de begroting van VWS (1/3e deel).
Hiermee is nog geen invulling gegeven aan de volledige € 20 miljoen
structureel die vanaf 2022 beschikbaar is. Zoals ik aan uw Kamer heb
gemeld in de brief van 7 juni 2018 (Kamerstuk 33 835, nr. 80), zal ik de
verdere invulling samen laten hangen met de conclusies die zullen
worden getrokken uit de lopende onderzoeken naar kosteneffectiviteit en
efficiëntie.
104. Wordt er na 2019 nog geld geïnvesteerd in de Ontwikkelagenda
Groen Onderwijs?
Antwoord
Met de overheveling van het groen onderwijs naar het Ministerie van
OCW is de Ontwikkelagenda 2016–2025, nu Groenpact genaamd, in een
nieuwe fase terecht gekomen (Kamerstuk 34 284, nr. 9). Het accent is
komen te liggen op de bijdrage van het groen onderwijs aan het realiseren van maatschappelijke opgaven en innovatie aansluitend bij de
LNV-visie en klimaatopgaven. Ik ben in gesprek met de partners van het
Groenpact (o.a. kennis- en onderwijsinstellingen, bedrijfsleven en
maatschappelijke organisaties en regionale overheden) over de gezamenlijke inzet daarbij voor 2019 en verder.
Voor een integrale betrokkenheid van het onderwijs bij de inhoudelijke
thematische programmering van kennis en innovatie voor het Ministerie
van LNV is in 2019 € 4,4 miljoen extra beschikbaar gesteld, naast het
structurele budget van € 4,4 miljoen. Hiermee wordt ook de doorontwikkeling van de groene «Centers of Expertise» (hoger beroepsonderwijs) en
«Centra voor Innovatief Vakmanschap» (middelbaar beroepsonderwijs)
ondersteund.
Daarnaast zet ik in op een goede samenwerking en synergie met de
programma’s van andere departementen zoals de Ministeries van OCW,
EZK en Buitenlandse Zaken (BZ).
105. Wat is de reden dat de afdracht van gelden door Staatsbosbeheer
over een langere periode worden ontvangen?
Antwoord
Het ontvangen van inkomsten, in verband met deze afdracht, uit de
verkoop van erfpachtpercelen op de Waddeneilanden verloopt over een
langere periode dan aanvankelijk voorzien, omdat het verkooptraject later
dan verwacht in gang is gezet. Hierdoor is in 2017 minder gerealiseerd
dan was geraamd.
106. Hoe worden de gelden bestemd voor internationale samenwerking
op het gebied van natuur en biodiversiteit precies gespendeerd?
Antwoord
Dit budget wordt ingezet voor de uitvoering van acties die overeen zijn
gekomen in internationale verdragen en afspraken over biodiversiteit. Het
gaat om de volgende onderdelen:
– Internationaal biodiversiteitsbeleid: Coördinatie standpuntbepaling en
implementatie Biodiversiteitsverdrag (CBD), vergroten Nederlandse
betrokkenheid bij kennisbasis Intergovernmental Science-Policy
Platform on Biodiversity and Ecosystem Services (IPBES), Duurzame
Ontwikkelingsdoelen.
– Duurzaam landgebruik: Bijdrage natuur en bos aan klimaatbeleid,
bijdrage bossen aan uitvoering afspraken Klimaatverdrag, nationaal en
internationaal bosbeleid, duurzame agroketens, planmatig landgebruik.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

29

–

–

Regeling in beslag genomen goederen (IBG): Budget voor de opslag
van goederen of opvang van levende dieren die in het kader van het
CITES-verdrag in Nederland in bewaring of in beslag worden genomen.
Soorten internationaal: dit budget wordt ingezet voor acties op het
gebied van handel in bedreigde dier- en plantensoorten (CITES),
migrerende soorten, bestrijding van wildlife crime en International
Whaling Committee.

107. Hoe wordt de inzet op de «Ontwikkeling van Klimaatslimme
landbouw en veehouderij in Oost-Afrika» vormgegeven, welke sectoren
en welke systemen betreft dit en wie wordt er bij dit project betrokken?
Antwoord
Gesteund door de Ministeries van LNV en BHOS en de ambassades
worden in de Hoorn van Afrika (Kenia, Uganda en Ethiopië) programma’s
uitgevoerd door SNV Netherlands Development Organisation (voorheen
Stichting Nederlandse Vrijwilligers) in nauwe samenwerking met private
en kennispartners als WUR en Agriterra. Deze marktgerichte programma’s
stimuleren boeren om te werken aan duurzame intensivering van
voedselproductie in de akkerbouw en melkveehouderij/zuivel. Door
co-creatie van en introductie van duurzame teelttechnieken en betere
dierverzorging wordt beoogd de broeikasgasuitstoot per eenheid product
te verminderen. Ook worden boeren door het bevorderen van betere
productie en opslag van ruwvoer en waar mogelijk en nuttig met
toepassing van irrigatie minder seizoen afhankelijk, wat bijdraagt aan de
weerbaarheid van boeren.
108. Wat wordt er bedoeld met «door aanscherping van het toezicht wordt
ingezet op het beschermen van de reputatie van de agro foodsector»,
welke activiteiten vallen hieronder en hoeveel fte wordt hiervoor ingezet?
Antwoord
Door de extra financiering die beschikbaar is gemaakt in het regeerakkoord kan de handhaving van de NVWA versterkt worden. Deze richt zich
in 2019 op de domeinen voedselveiligheid en dierenwelzijn. Er wordt
daarbij ingezet op onder meer versterking van de Inlichtingen en
Opsporingsdienst (IOD), extra administratief en digitaal toezicht,
versterking van de kennisopbouw en risicoduiding, openbaar making van
handhavingsresultaten en een pilot met Cameratoezicht in slachthuizen
Voor 2019 is in het regeerakkoord € 5 miljoen beschikbaar gesteld.
Hiervoor kan de NVWA structureel ca. 45 fte extra personeel hierop
inzetten. Daarnaast is er in 2019 eenmalig € 4 miljoen extra aan financiering toegevoegd waarmee er in 2019 in totaal ca. 80 fte extra kan
worden ingezet op voornamelijk de bovengenoemde onderwerpen. Voor
beide bedragen geldt de verdeling 2/3 deel voor de begroting LNV en 1/3
deel voor de begroting VWS. Doordat deze investering parallel loopt met
eerder ingeboekte efficiencyverbeteringen, die leiden tot personele krimp,
zorgt dit niet voor een groei in de omvang van de organisatie.
De investering draagt bij aan de beoogde omslag in het werken van de
organisatie.
Door een gerichte versterking van het toezicht wordt er naar gestreefd de
naleving van wet- en regelgeving te verhogen. Een goede naleving moet
incidenten door niet-naleving voorkomen. Dat werkt door in de reputatie
van de agro foodsector.
109. Welke markt wordt bedoeld in de zin «gericht op de wereldmarkt en
in evenwicht met natuur en milieu en samengaat met versterking van
biodiversiteit en dierenwelzijn»?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

30

Antwoord
Deze zin komt zo niet voor in de memorie van toelichting bij het
wetsvoorstel. In de memorie van toelichting (Kamerstuk 35 000 XIV, nr. 2)
wordt het begrip «wereldmarkt» één keer gebruikt, op pagina 17. Met het
begrip «wereldmarkt» wordt bedoeld de (internationale) markt waar de
uitwisseling van vraag en aanbod uit alle delen van de wereld plaats
heeft.
110. Kan het Borgstellingsfonds worden ingezet voor de (mede)financiering van bedrijven en ketens van bedrijven die stappen naar kringlooplandbouw willen zetten?
Antwoord
De Borgstelling MKB-Landbouwkredieten (huidige naam voor de regeling
die tot 2010 door het Borgstellingsfonds voor de Landbouw werd
uitgevoerd) kan worden gebruikt bij financieringen verleend aan primaire
agrarische bedrijven voor de investeringen zij op hun bedrijf doen. Dus
ook voor financieringen die zij, voor hun aandeel daarin, doen gericht op
het sluiten van kringlopen.
111. In welke andere zaken kunnen jonge boeren investeren binnen het
jonge boeren bedrijfsovernamefonds, naast ondersteuning voor investeringen in innovatie en ondersteuning van coaching en begeleiding van het
overnameproces?
Antwoord
Het algemene uitgangspunt is dat startende agrarische ondernemers
worden uitgedaagd om op het moment van bedrijfsovername te
investeren in bedrijfsverbetering die bijdraagt aan een duurzame
versterking van de sociaaleconomische positie van de agrarische
onderneming in de keten, rekening houdend met de doelstellingen van de
LNV-visie. Uw Kamer wordt later dit jaar geïnformeerd over de invulling
van het bedrijfsovernamefonds jonge boeren.
112. Zijn de financieringen als onderdeel van het jonge boeren bedrijfsovernamefonds aan kaders en richtlijnen gebonden, welke zijn dat?
Antwoord
Het bedrijfsovernamefonds is bedoeld voor startende agrarische
ondernemers van bedrijven met voldoende continuïteitsperspectief ten
behoeve van investeringen die de sociaaleconomische positie van de
agrarische onderneming in de keten duurzaam versterken, daarbij
rekening houdend met de doelstellingen van de LNV-visie. Daarbij moet
vermeden worden dat ondersteuning uit het bedrijfsovernamefonds een
grondprijsopdrijvend effect heeft of leidt tot een hogere overnameprijs ten
behoeve van het pensioen van de ouders en/of de erfenis voor andere
gezinsleden.
113. Welk deel van de kosten voor het jonge boeren bedrijfsovernamefonds gaan naar investeringen die milieu en klimaatrichtlijnen ten goede
komen?
Antwoord
Startende agrarische ondernemers van bedrijven met voldoende
continuïteitsperspectief zullen gebruik kunnen maken van het bedrijfsovernamefonds ten behoeve van investeringen die de sociaaleconomische
positie van de agrarische onderneming in de keten duurzaam versterken,
daarbij rekening houdend met de doelstellingen van de LNV-visie. Het is
niet voorzien dat er bepaalde percentages gekoppeld worden aan
concrete doelstellingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

31

114. Hoeveel Europese subsidie, directe betalingen, bijdragen aan
promotiecampagnes of andere vormen van steun zoals fiscale regelingen
of kortingen gaan er naar de Nederlandse varkenshouderij, op basis van
welke regelingen is dit, wat is (per regeling of andere vorm van steun) het
doel, hoe wordt (per regeling of andere vorm van steun) bepaald hoe
hoog de bijdrage is, wat is in de afgelopen vijf jaar (per regeling of andere
vorm van steun) de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn
hierbij (per regeling of andere vorm van steun) de voorwaarden?
Antwoord
De afgelopen jaren is jaarlijks ca. € 13 miljoen aan directe betalingen
gedaan aan varkenshouderijbedrijven. Verder zijn er in 2016 en 2017
buitengewone steunmaatregelen getroffen voor de varkenshouderij en
mestverwerking in verband met de slechte situatie op de markt: € 19
miljoen in 2016 en € 4 miljoen in 2017. In 2015 en 2016 zijn er vergoedingen betaald voor de particuliere opslag van varkensvlees: € 989.000 in
2015 en € 3 miljoen in 2016. Het is niet bekend of en hoeveel de verschillende sectoren gebruik maken van fiscale regelingen.
Aan promotieregelingen is vanuit het EU-budget de afgelopen jaren
jaarlijks gemiddeld € 500.000 uitgekeerd voor promotie van regelingen
rond dierlijke producten (varkensvlees, kalfsvlees, zuivel, eieren). In welke
mate de verschillende sectoren gebruik maken van fiscale regelingen is
niet inzichtelijk.
Voor wat betreft de nationale regelingen is over de genoemde jaren via de
departementale jaarverslagen verantwoording afgelegd over de
uitvoering van het beleid. Uw kamer heeft naar aanleiding hiervan
schriftelijk en mondeling vragen gesteld en deze zijn door mijn ambtsvoorgangers beantwoord (Kamerstukken 34 950 XIII 1, 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12
19; 34 725 XIII 1, 3, 4, 6, 20; 34 475 XIII 1, 3, 4, 6; 34 200 XIII 1, 3, 4; 33 930
XIII 1, 2, 3, 7, 20, 21).
Het doel van deze regelingen is bij te dragen aan een concurrentiekrachtige en duurzame landbouw.
115. Hoeveel Europese subsidie, directe betalingen, bijdragen aan
promotiecampagnes of andere vormen van steun zoals fiscale regelingen
of kortingen gaan er naar de Nederlandse melkveehouderij, op basis van
welke regelingen is dit, wat is in de afgelopen vijf jaar (per regeling of
andere vorm van steun) de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest, wat
is (per regeling of andere vorm van steun) het doel, hoe wordt (per
regeling of andere vorm van steun) bepaald hoe hoog de bijdrage is en
wat zijn hierbij (per regeling of andere vorm van steun) de voorwaarden?
Antwoord
De melkveehouderij ontving de afgelopen 5 jaar jaarlijks ca. € 370 miljoen
aan directe betalingen. Daarnaast ontvangt de grondgebonden melkveehouderij steun uit de regeling agromilieu, ca. € 5 miljoen per jaar (cijfers
2017) en diverse kleinere regelingen, zoals de schoolmelkregeling en de
graasdierpremie. De kosten voor particuliere opslagregeling boter en
room bedroegen de afgelopen jaren jaarlijkse ca. € 2,5 miljoen. De laatste
twee jaar zijn er ook betalingen gedaan in het kader van de particuliere
opslagregeling voor magere melkpoeder (€ 726.000 in 2016 en € 2,6
miljoen in 2017). In deze jaren was er ook sprake van openbare opslag van
magere melkpoeder (€ 52.000 in 2016 en € 2,2 miljoen in 2017). Daarnaast
zijn er betalingen gedaan in het kader van de tijdelijke buitengewone
steun voor melk en melkproducten in 2016 en 2017 van respectievelijk
€ 11 miljoen en € 26,1 miljoen. In welke mate de verschillende sectoren
gebruik maken van fiscale regelingen is niet inzichtelijk. Voor promotieregelingen en de nationale regelingen verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 114.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

32

Het doel van deze regelingen is bij te dragen aan een concurrentiekrachtige en duurzame landbouw.
116. Hoeveel Europese subsidie, directe betalingen, bijdragen aan
promotiecampagnes of andere vormen van steun zoals fiscale regelingen
of kortingen gaan er naar de Nederlandse kalverhouderij, op basis van
welke regelingen is dit, wat is in de afgelopen vijf jaar (per regeling of
andere vorm van steun) de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest, wat
is (per regeling of andere vorm van steun) het doel, hoe wordt (per
regeling of andere vorm van steun) bepaald hoe hoog de bijdrage is en
wat zijn hierbij (per regeling of andere vorm van steun) de voorwaarden?
Antwoord
De kalverhouderij ontving in 2014 € 50,3 miljoen en in 2017 € 32 miljoen
aan directie betalingen. Dit jaarlijkse budget laat vanwege het toegroeien
naar een gelijke hectare betalingen in 2019 een verder daling zien. In
welke mate de verschillende sectoren gebruik maken van fiscale
regelingen is niet inzichtelijk. Voor wat betreft de promotieregelingen en
de nationale regelingen verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 114.
Het doel van deze regelingen is bij te dragen aan een concurrentiekrachtige en duurzame landbouw.
117. Hoeveel Europese subsidie, directe betalingen, bijdragen aan
promotiecampagnes of andere vormen van steun zoals fiscale regelingen
of kortingen gaan er naar de Nederlandse pluimveehouderij, uitgesplitst
naar de vleeskuikenhouderij en de legkippenhouderij, op basis van welke
regelingen is dit, wat is in de afgelopen vijf jaar (per regeling of andere
vorm van steun) de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest, wat is (per
regeling of andere vorm van steun) het doel, hoe wordt (per regeling of
andere vorm van steun) bepaald hoe hoog de bijdrage is en wat zijn
hierbij (per regeling of andere vorm van steun) de voorwaarden?
Antwoord
De vleeskuikenhouderij ontving de afgelopen jaren jaarlijks € 3 à € 4
miljoen aan directe betalingen en de legkippenhouderij ca. € 3 miljoen.
Het is niet bekend of en hoeveel de verschillende sectoren gebruik maken
van fiscale regelingen. In welke mate de verschillende sectoren gebruik
maken van fiscale regelingen is niet inzichtelijk. Voor wat betreft de
promotieregelingen en de nationale regelingen verwijs ik u naar mijn
antwoord op vraag 114.
Het doel van deze regelingen is bij te dragen aan een concurrentiekrachtige en duurzame landbouw.
118. Hoeveel Europese subsidie, directe betalingen, bijdragen aan
promotiecampagnes of andere vormen van steun zoals fiscale regelingen
of kortingen gaat er nog naar andere sectoren binnen de veehouderij,
zoals houderijen van konijnen, kalkoenen of eenden? Op basis van welke
regelingen is dit, wat is in de afgelopen vijf jaar (per regeling of andere
vorm van steun) de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest, wat is (per
regeling of andere vorm van steun) het doel, hoe wordt (per regeling of
andere vorm van steun) bepaald hoe hoog de bijdrage is en wat zijn
hierbij (per regeling of andere vorm van steun) de voorwaarden?
Antwoord
Voor graasdieren, niet zijnde melkvee, bedraagt het jaarlijkse steunbedrag
aan directe betalingen ca. € 53 miljoen. Voor kleinere sectoren, zoals de
kalkoenen-, eenden- en konijnenhouderij, is de bijdrage vanuit het GLB
beperkt. In welke mate de verschillende sectoren gebruik maken van
fiscale regelingen is niet inzichtelijk. Voor wat betreft de nationale
regelingen verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 114.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

33

Het doel van deze regelingen is bij te dragen aan een concurrentiekrachtige en duurzame landbouw.
119. Welk percentage van de Europese landbouwgelden gaat naar
biologische landbouw en welk percentage van de landbouwgelden gaat
naar de reguliere landbouw?
Antwoord
2,64% van de GLB-gelden in Nederland gaat naar de biologische
landbouw. Dit cijfer is gebaseerd op de verdeling van de uitgaven over
2017. De overige gelden gaan naar de reguliere landbouw.
120. Welk percentage van de Europese landbouwgelden gaat naar de
productie van dierlijke eiwitten en welk percentage van de landbouwgelden gaat naar de productie van plantaardige eiwitten, uitgesplitst naar
de productie van eiwitten voor dierlijke consumptie en de productie van
eiwitten voor menselijke consumptie?
Antwoord
Het GLB koppelt steun voor de productie niet aan specifieke gewassen,
landbouwproducten of componenten daarvan. Daarom is deze vraag niet
goed te beantwoorden. Gegeven het feit dat de directe betalingen het
grootste deel van het GLB-budget uitmaken en gelet op het gebruik van
landbouwgrond in Nederland (volgens het CBS2) werd in 2017 van het
totale areaal cultuurgrond van 1.789.992 hectare, 962.955 hectare gebruikt
voor grasland, 215.286 hectare voor groenvoedergewas en 164.078
hectare voor granen (waarvan een belangrijk deel gebruikt wordt als
diervoeder), is een eerste benadering dat rond 70% van de betalingen
gebruikt wordt voor de teelt van gewassen voor dierlijke consumptie
(gras, groenvoedergewassen, granen bestemd voor diervoer). Van het
resterende deel van de landbouwgrond in Nederland wordt het grootste
deel gebruikt voor productie van gewassen voor menselijke consumptie
en een kleiner deel voor sierteelt en teelt van vezelgewassen.
121. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de varkenshouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit
bedoeld, onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt
hiermee gediend (zoals het uitfaseren van de kraamkooi, bedrijfsbeëindiging of emissiereductie)?
Antwoord
Vanuit de € 200 miljoen die in het regeerakkoord is gereserveerd voor de
warme sanering van de varkenshouderij, is € 120 miljoen bestemd voor
het beëindigen van varkensbedrijven en het opkopen van varkensrechten
en € 40 miljoen bestemd voor verdere verduurzaming van de varkenshouderij (innovatiespoor brongerichte stalemissie maatregelen) (Kamerstuk
28 973, nr. 200). Dit bedrag staat nog niet op de begroting van LNV voor
het jaar 2019. Voor het jaar 2019 is op de LNV-begroting € 5 miljoen
gereserveerd voor methaanreducerende projecten in de veehouderij. Dit
bedrag is nog niet specifiek gelabeld aan een sector. In artikel 11 van de
LNV-begroting is voor het jaar 2019 voor de verschillende dierlijke
sectoren budget beschikbaar, dat is verdeeld over verschillende beleidsinstrumenten.
Er is € 79.439.000,- gereserveerd voor subsidies voor Kennisontwikkeling
en (agrarische) innovatie. Onderdeel hiervan zijn de PPS-projecten in het
kader van de Topsector AF. Voor de varkenshouderij worden in 2019 acht
PPS-projecten op het terrein van diergezondheid, dierenwelzijn en
2

De gebruikte oppervlakten zijn ontleend aan statline.cbs.nl, tabel «Landbouw; gewassen, dieren
en grondgebruik naar regio» datum 21 maart 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

34

robuuste dieren door LNV gecofinancierd voor een bedrag van
€ 922.000,-. Voor de melkveehouderij worden in 2019 zes PPS-projecten
op het terrein van duurzaamheid, dierenwelzijn, diergezondheid en
robuuste dieren door LNV gecofinancierd voor een bedrag van
€ 1.422.000,-. Voor de kalverhouderij worden twee PPS-projecten op het
terrein van dierenwelzijn en robuuste dieren gecofinancierd door LNV
voor een bedrag van € 731.000,-. Voor de pluimveehouderij worden in
2019 drie PPS-projecten op het terrein van dierenwelzijn, diergezondheid
en robuuste dieren door LNV gecofinancierd voor een bedrag van
€ 539.000,-.
Er is € 2.822.000,- gereserveerd voor opdrachten en bijdragen aan derden
voor Duurzame veehouderij. Hiervan is € 100.000,- bestemd als bijdrage
aan de uitvoering van het Actieplan vitalisering varkenshouderij en
€ 50.000,- als bijdrage aan de voorbereiding van de saneringsregeling
varkenshouderij. Voor de melkveehouderij is voor het jaar 2019
€ 295.000,- gereserveerd voor verschillende projecten voor het stimuleren
van weidegang. Voor de kalverhouderij is uit deze post € 1.158.600,bestemd voor uitvoeringskosten van de Europese subsidieregelingen
binnen het Plattelandsontwikkelingsprogramma (POP3). Voor de
pluimveehouderij is € 50.000,- bestemd als bijdrage van LNV aan het
uitwerken van een duurzaamheidsagenda voor de pluimveeketen. Het
resterende bedrag is niet gelabeld aan een specifieke dierlijke sector.
Er is € 13.081.000,- gereserveerd voor Opdrachten mestbeleid ten
behoeve van de implementatie van het zesde Actieprogramma Nitraatrichtlijn. Dit richt zich als gevolg daarvan met name op de toepassing van
meststoffen en goede landbouwpraktijk bij gewasteelt en de effecten
daarvan op de waterkwaliteit, inclusief controle en handhaving. Daarmee
komt het breed ten gunste van zowel de plantaardige als verschillende
dierlijke sectoren.
Er is € 10.128.000,- gereserveerd voor Opdrachten Diergezondheid,
dierenwelzijn en antibiotica. Hiervan is € 120.000,- specifiek bestemd voor
een project gericht op het voorkomen van staartcouperen en € 50.000,- als
bijdrage voor de ontwikkeling van een benchmark voor diergezondheid in
de varkenshouderij. Voor de pluimveehouderij is € 100.000,- gereserveerd
voor flankerende maatregelen voor het verbod op ingrepen en € 25.000,bestemd als bijdrage van het Ministerie van LNV aan het uitwerken van
een strategie voor Aviaire Influenza. Het resterende bedrag is niet
gelabeld aan een specifieke dierlijke sector of is nog niet gelabeld aan
concrete projecten.
Er is € 11.401.000,- gereserveerd voor Opdrachten Kennisontwikkeling en
(agrarische) innovatie. Hiervan is € 133.000,- bestemd voor onderzoeksprojecten gericht op het voorkomen van staartcouperen in de varkenshouderij. Voor de pluimveehouderij is € 90.000,- gereserveerd voor een
onderzoek naar preventie en bestrijding van Aviaire Influenza, € 330.000,voor onderzoek naar fijnstofemissiereductie en € 200.000,- voor
onderzoek naar de vogelmijt. Het resterende bedrag is niet gelabeld aan
een specifieke dierlijke sector.
Voor de kalkoenen- en eendenhouderij zijn geen middelen gereserveerd
voor specifieke projecten.
122. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de melkveehouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit
bedoeld onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt
hiermee gediend?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
121.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

35

123. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de kalverhouderij en voor welke specifieke maatregelen is dit
bedoeld, onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt
hiermee gediend (zoals investering in alternatieve vloeren voor kalveren)?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
121.
124. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de pluimveehouderij, uitgesplitst naar de leghennenhouderij en de
vleeskuikenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld,
onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee
gediend?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
121.
125. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de eendenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld,
onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee
gediend?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
121.
126. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de kalkoenenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit
bedoeld, onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt
hiermee gediend?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
121.
127. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de nertsenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld,
onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee
gediend?
Antwoord
Van de begrotingsreserve Landbouw is een bedrag van € 22 miljoen
bestemd voor het flankerend beleid pelsdierhouderij. Deze flankerende
maatregelen behelzen een tegemoetkoming in de kosten van sloop en
ombouw en een bevoegdheid voor de Minister om een tegemoetkoming
te verlenen bij onbillijkheden van overwegende aard die zich, als gevolg
van de wet, voor kunnen doen ten aanzien van de pensioenvoorziening.
Op 28 februari 2018 is de Regeling subsidiëring sloop- en ombouwkosten
pelsdierhouderij in werking getreden. Recent heb ik uw Kamer medegedeeld (Kamerstuk 28 973, nr. 200) nog een aanvullend bedrag van € 8
miljoen te reserveren voor de flankerende maatregelen pelsdierhouderij.
128. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de schapenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit
bedoeld, onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt
hiermee gediend?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

36

Er zijn geen middelen op de begroting van het Ministerie van LNV voor
het jaar 2019 gereserveerd die specifiek bestemd zijn voor de
schapenhouderij.
129. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de geitenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld,
onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee
gediend?
Antwoord
Er zijn geen middelen op de begroting van het Ministerie van LNV voor
het jaar 2019 gereserveerd die specifiek bestemd zijn voor de geitenhouderij. Zoals aangegeven in mijn antwoord op vraag 27 wordt vanuit de
€ 200 miljoen die in het regeerakkoord is gereserveerd voor sanering van
de varkenshouderij wel € 5 miljoen gereserveerd voor verdere verduurzaming van de melkgeitenhouderij. Dit bedrag staat nog niet op de
begroting van LNV voor het jaar 2019 gereserveerd.
130. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de konijnenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit
bedoeld, onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt
hiermee gediend?
Antwoord
Sinds 2016 tot en met 2019 loopt de PPS «Gezondheid en welzijn van
parkgehuisveste konijnen» in het kader van Topsector AF. Voor de hele
duur van deze PPS gaat het om een financiering van € 240.000,- vanuit de
begroting van LNV. De konijnenhouderij investeert hetzelfde bedrag in de
PPS. De sector werkt samen met WUR aan de verduurzaming van de
konijnenhouderij via onder meer een verlaging van het antibioticagebruik
en een blijvende verbetering van het niveau van dierenwelzijn, boven de
huidige wettelijke eisen. Er wordt geïntegreerd gewerkt aan deze doelen
via optimalisatie van de huisvesting en het management (zoals diergezondheid) om de ambities in markt en maatschappij waar te maken.
131. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de struisvogelhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit
bedoeld, onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt
hiermee gediend?
Antwoord
Er zijn geen middelen op de begroting van het Ministerie van LNV voor
het jaar 2019 gereserveerd die specifiek bestemd zijn voor de
struisvogelhouderij.
132. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de waterbuffelhouderij en voor welke specifieke maatregelen is dit
bedoeld, onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt
hiermee gediend?
Antwoord
Er zijn geen middelen op de begroting van het Ministerie van LNV voor
het jaar 2019 gereserveerd die specifiek bestemd zijn voor de
waterbuffelhouderij.
133. Hoeveel geld van de begroting van het Ministerie van LNV gaat er
naar de hertenhouderij, voor welke specifieke maatregelen is dit bedoeld,
onder welke regeling valt dit en welk concreet doel wordt hiermee
gediend?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

37

Antwoord
Er zijn geen middelen op de begroting van het Ministerie van LNV voor
het jaar 2019 gereserveerd die specifiek bestemd zijn voor de
hertenhouderij.
134. Hoeveel geld is er in de begroting gereserveerd voor het saneren van
de intensieve veehouderij, welke sectoren betreft het, om hoeveel dieren
gaat het en worden de dierproductierechten van deze dieren uit de markt
gehaald?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik naar de brief van 7 juli jl.,
waarin ik u heb geïnformeerd over de hoofdlijnen van de sanering van de
varkenshouderij (Kamerstuk 28 973, nr. 200).
135. Hoeveel geld is er vanuit de begroting gereserveerd voor het
Programma Aanpak Stikstof (PAS) en voor welke maatregelen is dit geld
gereserveerd (zoals emissiereducerende staltechnieken, mestvergisters,
etc.)?
Antwoord
Het Ministerie van LNV heeft voor de komende jaren gemiddeld € 2,5
miljoen per jaar begroot voor uitvoering van het Programma Aanpak
Stikstof (PAS). Dit opdrachtenbudget wordt onder andere ingezet voor het
meten van effecten van het PAS op de stikstof- en ammoniakconcentraties, kosten voor de reguliere actualisatie van het programma,
juridische procedures, de organisatie en programmasturing van het PAS
en het beheer en de (door)ontwikkeling van het rekeninstrument AERIUS.
Vanuit dit opdrachtenbudget is geen geld gereserveerd voor uitvoering
van specifieke maatregelen als emissie reducerende staltechnieken,
mestvergisters, etc.
136. Wat is het totaalbedrag dat in 2016 en 2017 is besteed aan onderzoek
ten aanzien van de agroketen en welke onderzoeken waren dit?
Antwoord
Het budget voor kennisontwikkeling en innovatie ten behoeve van het
groene domein bedroeg in 2016 € 163,6 miljoen en in 2017 € 165,4
miljoen. Het is besteed aan onderbouwing en uitvoering van beleid, aan
instandhouding van de kennisbasis van het groene domein, aan wettelijke
onderzoekstaken en aan PPS’en van de topsectoren AF en TU.
137. Hoeveel van het onderzoeksbudget in 2016 en 2017 is besteed aan
onderzoek ten behoeve van dierenwelzijn en welke onderzoeken waren
dit?
Antwoord
Voor het onderzoek op het gebied van dierenwelzijn is in 2016 € 1.323.000
besteed. In 2017 is € 911.000 besteed.
Het ging om onderzoeken ten behoeve van de verbetering van het welzijn
van landbouwhuisdieren en gezelschapsdieren, bijvoorbeeld naar een
systematiek voor het opstellen van de positieflijst voor zoogdieren, naar
het voorkomen van misstanden in de hondenfokkerij en naar de vitaliteit
van biggen.
Daarnaast was dierenwelzijn één van de aspecten van diverse onderzoeksprojecten van de Topsector AF die voor de helft gefinancierd worden door
de overheid en voor de andere helft door het bedrijfsleven. Het gaat dan
bijvoorbeeld om de ontwikkeling van nieuwe huisvestingssystemen voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

38

onder meer kalveren, vleeskuikens, vleeskuikenouderdieren en varkens,
gericht op een verbetering van het dierenwelzijn, diergezondheid en ook
milieu.
138. Hoeveel van het onderzoeksbudget van het Ministerie van LNV
alsmede van andere departementen is in 2016 en 2017 besteed aan
onderzoek ten behoeve van dierenwelzijn voor gezelschapsdieren?
Antwoord
Van het onderzoeksbudget van het Ministerie van LNV dat besteed is aan
onderzoek ten behoeve van dierenwelzijn, is in 2016 een bedrag van
€ 769.000 besteed aan onderzoek ten behoeve van gezelschapsdieren; in
2017 ging het om € 256.000. Het is mij niet bekend of andere departementen onderzoeksprojecten betreffende het welzijn van gezelschapsdieren hebben gefinancierd.
139. Kunt u een overzicht geven voor de jaren 2019 t/m 2024 van de
investeringen in onderzoek ten behoeve van dierenwelzijn vanuit zowel de
begroting van het Ministerie van LNV als vanuit andere departementale
begrotingen?
Antwoord
In 2019 ben ik voornemens minimaal € 755.000 te investeren in beleidsondersteunend onderzoek ten behoeve van dierenwelzijn. In 2020 ben ik
voornemens minimaal € 509.000 te besteden.
Daar komt nog een deel van de PPS-projecten onder Topsector AF bij met
(gedeeltelijk) focus op dierenwelzijn die doorlopen tot 2019, 2020 of 2021.
Voor de jaren 2021 t/m 2024 zijn de precieze bedragen van de investeringen in beleidsondersteunend onderzoek voor dit onderwerp nog niet
bekend. Verder is het mij niet bekend of andere departementen uitgaven
gaan doen ten behoeve van onderzoek naar dierenwelzijn.
140. Hoeveel geld is er de laatste vijf jaar gegaan naar het subsidiëren of
financieren van stallen groter dan 300 Nederlandse grootte-eenheden
(nge) in Nederland?
Antwoord
De gevraagde informatie wordt niet geregistreerd en is derhalve niet
beschikbaar.
141. Kunt u een opsomming geven van de projecten «natuurinclusieve
landbouw» die u ondersteunt, financieel of anders?
Antwoord
Projecten of initiatieven op het gebied van natuurinclusieve landbouw die
ik op dit moment ondersteun, zijn onder meer:
– Green Deal Weidevarkens;
– Green Deal Natuurinclusief Grondgebruik Herenboeren;
– Living Lab natuurinclusieve melkveehouderij in Fryslân;
– Landschapsherstel met een businesscase in het veenweidegebied rond
Amsterdam door Stichting Commonland;
– Experimenten natuurinclusieve landbouw die Staatsbosbeheer met
een aantal pachters uitvoert;
– Diverse projecten voor weidevogels in het kader van het amendement
Grashoff-Leenders (Kamerstuk 34 300-XIII, nr. 91);
– Green Deal Voedselbossen;
– Onderzoek door onder meer WR, Louis Bolk Instituut, Universiteit
Utrecht en PBL naar verdienmodellen, transitieaspecten en beweegredenen voor boeren om over te gaan op natuurinclusieve landbouw;
– Het samenbrengen van initiatieven in het kader van de Bijenstrategie;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

39

–
–
–
–

–

–
–
–
–
–
–

Vervaardiging van onderwijsmateriaal voor het groene onderwijs
(middelbaar en hoger beroepsonderwijs);
Informatiedagen voor docenten uit het groene onderwijs (middelbaar
en hoger beroepsonderwijs);
Pilots voor het onderbrengen van natuurinclusieve maatregelen en
bedrijfsvoeringen in het GLB;
Pilot LandvanWaarde van Stichting Courage, Landschap Overijssel en
het Nationaal Groenfonds, waarin boeren en hun zakelijke partners
werken aan een set van belonende prikkels die boeren zodanig moet
stimuleren dat natuurbeheer een volwaardige pijler onder hun
bedrijfsvoering wordt;
De vorming van een netwerk van koplopers op het gebied van
natuurinclusieve landbouw door de Stichting Nationaal Netwerk
Natuurinclusieve Landbouw;
Ontwerpatelier over het Lege Midden van Fryslân in het kader van de
tentoonstelling Places of Hope;
Ontwerpwedstrijd Brood en Spelen van het College van Rijksadviseurs;
Procesondersteuning bij de totstandkoming van het Deltaplan
Biodiversiteitsherstel;
Het innovatielab «Voor de Oogst van Morgen», dat georganiseerd
wordt door het Overlegorgaan Infrastructuur en Milieu;
Een inspiratiedag Natuurinclusief Platteland, georganiseerd door Landen Tuinbouworganisatie (LTO), BoerenNatuur en Landschappen NL;
Het project «Towards an enhanced sustainable future EU agriculture»
van de Europese afdeling van de International Union for Conservation
of Nature (IUCN).

142. Hoeveel geld is er besteed aan de YouTube-serie «Boeren» waarin
verhalen van boeren in Nederland worden verteld en hoeveel geld gaat er
nog aan worden besteed?
Antwoord
Voor de Youtube-serie Boeren wordt geen externe partij ingehuurd. Deze
wordt binnen de Directie Communicatie van het Ministerie LNV (in nauw
overleg met beleidsafdelingen van het ministerie) ontwikkeld en gerealiseerd. Er staat momenteel geen einddatum voor de serie gepland.
143. Wat is het doel van de serie «Boeren»?
Antwoord
De Directie Communicatie van het Ministerie van LNV heeft een beeldstrategie geformuleerd met daarin de beeldambities voor 2018 en later. Een
van de geformuleerde ambities is het gebruik van nieuwe beeld- en
vertelvormen. Daarbij ligt de focus op mooie voorbeelden uit de samenleving die raken aan ons beleid. Zo is er rond de presentatie van de
LNV-visie een aflevering over kringlooplandbouw gemaakt. Daarnaast
haakt de serie Boeren aan bij de ambitie van LNV om Nederland te laten
zien hoe boeren iedere dag bezig zijn om gezond en goed voedsel op ons
bord te krijgen.
144. Op basis van welke criteria zijn de deelnemende boeren aan de serie
«Boeren» geselecteerd?
Antwoord
De Directie Communicatie van het Ministerie van LNV maakt, in samenwerking met de verschillende beleidsafdelingen van het ministerie, een
lijst van een zo divers mogelijk palet aan boeren die mee willen werken.
Uiteindelijk moet de serie Boeren een soort «canon van de Nederlandse
boer» vormen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

40

145. Kunt u een overzicht geven van de samenwerkingsverbanden met
ketenpartners om duurzame voedselinnovaties op de markt te brengen,
van de deelnemers hieraan, van de bijdrage die de overheid hieraan heeft
geleverd, van de investeringen van het bedrijfsleven hierin en van welke
duurzame voedselinnovaties hieruit zijn voortgekomen?
Antwoord
Het is geen taak van de overheid om alle samenwerkingsverbanden die
(keten)partijen aangaan om nieuwe voedselinnovaties op de markt te
brengen te monitoren. Daarom is het niet mogelijk om het gevraagde
overzicht te geven. Wel wil ik in dit verband enkele voorbeelden geven
van PPS-verbanden in de Topsector AF en de Topsector TU en wil ik het
Sustainable Food Initiative (SFI) naar voren brengen.
In de topsectoren AF en TU wordt op diverse manieren gewerkt aan
gezonde en duurzame voedselinnovaties. In deze publiek-private
samenwerkingsverbanden financieren de private partijen minimaal 50%
van de programmakosten. Enkele voorbeelden zijn:
de PPS-Verwaarden en verduurzamen waarin CONO Kaasmakers en Keten
Duurzaam Varkensvlees met ondersteuning van WUR gewerkt hebben aan
de verduurzaming van hun productieketens. Met de aangesloten boeren is
gewerkt aan consumentgerichte productontwikkeling op gebied van
smaak, dierenwelzijn (lange staarten) en milieu (ammoniak). LNV en
private partners investeren beide € 530.000.
In de PPS-Groente als ingrediënt werken 4 bedrijven samen met de
gemeente Helmond, GGD, HAS Den Bosch en WR om de groenteconsumptie te stimuleren bij jongeren (12–18 jaar). Het doel is het verhogen
van de groenteconsumptie door het ontwikkelen van een gevarieerd
productaanbod geschikt voor eetmomenten buiten de warme maaltijd.
LNV, gemeente Helmond en bedrijven investeren samen € 387.000.
Een initiatief in opbouw is het Sustainable Food Initiative. Diverse
bedrijven, onderzoeksinstellingen, universiteiten en overheden hebben in
het SFI de handen ineengeslagen met als doel een systeemsprong te
maken in de verduurzaming van de voedselproductie door onderzoek,
ontwikkeling en innovatie sneller en in betere samenwerking uit te voeren.
Betrokken zijn Unilever, DSM, Cosun, Heineken, Avebe, Danone, Cargill,
Corbion, KraftHeinz, ISPT, TIFN, WUR, Universiteit Utrecht, TU/e, diverse
mkb-bedrijven, de Topsector AF, de Ministeries van EZK en LNV en de
provincie Gelderland.
146. Kunt u een overzicht geven van de ontwikkeling van aantallen dieren
binnen de landbouwsector van de afgelopen twee jaar, landelijk en per
provincie, van de volgende soorten: runderen (melk- en vleesvee),
varkens, kippen (legkippen en vleeskippen), geiten, konijnen, kalkoenen,
herten en nertsen?
Antwoord
De ontwikkeling van het aantal runderen (melk en overig), varkens, kippen
(legkippen en vleeskippen), geiten, konijnen, kalkoenen en (edepelsdieren)
nertsen vindt u op de website van het CBS:
http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/
?DM=SLNL&PA=80780NED&D1=459–460,466,469,475–
476,479,486,542,561,568,572,575,578&D2=0,5–16&D3=16–
17&HDR=G1&STB=T,G2&VW=T.
Voor herten is deze informatie niet beschikbaar.
147. Hoeveel varkens zijn er in Nederland, op elk moment en op jaarbasis,
uitgesplitst naar het aantal kraamzeugen, het aantal biggetjes dat nog bij
de zeug ligt, het aantal gespeende biggen, het aantal vleesvarkens vanaf
25 kg en het aantal fokberen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

41

Antwoord
Het aantal varkens op 1 april 2017 (CBS Landbouwtelling) is in onderstaande tabel weergegeven.
Categorie

Aantallen * 1.000

Kraamzeugen
Overige zeugen
Fokberen
Biggen bij de zeug
Gespeende biggen
Vleesvarkens

178
973
7
2.186
3.425
5.631

Totaal

12.400

Door middel van de Landbouwtelling heb ik inzicht in de aantallen dieren
op 1 april van een jaar. Hoewel mijn ministerie voor diverse doeleinden
(zoals Identificatie & Registratie, I&R) gegevens bijhoudt over de
Nederlandse veestapel geven alleen de gegevens van de Landbouwtelling
inzicht in de dieraantallen op dat specifieke moment. De gegevens over
het totaal aantal gehouden dieren in een jaar heb ik niet tot mijn
beschikking.
148. Welk percentage van de varkens wordt gehouden in gangbare
houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter
Leven-keurmerk van de Dierenbescherming, in een houderijsysteem met
twee sterren, met drie sterren en biologisch en om hoeveel varkens gaat
dit?
Antwoord
Ik verwijs u voor deze cijfers naar de Monitor Integraal duurzame stallen
2018 van WUR, die ik u op 22 oktober 2018 toezond. Hierin staat per
diersoort zowel het percentage stallen als aantal dierplaatsen verder
uitgesplitst naar onder andere het Beter Leven Keurmerk (BLK) en
biologisch. Tevens kunt u uit de monitor afleiden hoe de verhouding is
met gangbaar. In de monitor wordt bij het BLK geen onderscheid gemaakt
naar aantal sterren. Deze gegevens zijn niet verzameld ten behoeve van
de monitor en derhalve ook niet bij mij bekend. Het zijn private gegevens.
149. Wat zijn de verschillen tussen een varkenshouderijsysteem met drie
sterren van het Beter Leven-keurmerk en biologisch gehouden?
Antwoord
Het Beter Leven Keurmerk is een privaat initiatief. Per diersoort en per ster
zijn de eisen overzichtelijk gepresenteerd op de volgende website:
https://beterleven.dierenbescherming.nl. Ook is daar de vergelijking met
de eisen voor biologisch gehouden dieren te vinden.
150. Welk percentage van de varkens is gehuisvest in stallen waar het
voeren, de watervoorziening en de luchtventilatie volautomatisch
geregeld is, de zogenoemde volautomatische stallen, en om hoeveel
varkens gaat dit?
Antwoord
Het is niet exact bekend hoeveel volautomatische varkensstallen er zijn in
Nederland. Een inschatting van sectordeskundigen is dat meer dan 90%
van de varkens in volautomatische stallen wordt gehouden.
151. Hoeveel varkens worden er per jaar naar Nederland geïmporteerd,
vanuit welke landen en met welk doel?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

42

Antwoord
Zie de tabel hieronder voor het antwoord op uw vraag.
Import varkens 2017
Herkomstland

Fokken

Productie

Slacht

Totaal

België
Denemarken
Duitsland
Frankrijk
Hongarije
Nederland
Noorwegen
Spanje
Tsjechië
Verenigd Koninkrijk
Totaal bestemming

30
1.780
21.189
1.134
3.746

6.002
4.191
32.061
336
2.571
450

555.076

45.611

565.561

561.108
5.971
57.772
7.348
6.317
535
129
5
135
18
639.338

129
5
135
18
28.166

4.522
5.878
85

152. Hoeveel varkens worden er per jaar geëxporteerd, naar welke landen
en met welk doel?
Antwoord
In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de export van
varkens in 2017 uitgesplitst naar land en doel.
Exporten Varken 2017
Bestemmingsland

Albanië
België
Bosnië-Herzegovina
Bulgarije
Denemarken
Duitsland
Frankrijk
Griekenland
Hongarije
Ierland
Israël
Italië
Kroatië
Litouwen
Luxemburg
Moldavië
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Singapore
Slovenië
Slowakije
Spanje
Tsjechië
Verenigd Koninkrijk
Zwitserland
Totaal per bestemming

Erkende
Instanties

Fokken

1

18.819

Overig

Productie

600
963.563
1.410
9.783

1

Slacht

84.395

1
2

88.070
541
8
454
56
187
1.262
12
45

4.960.622
16.960

494

217.430

3.134.981
38.001
740
781

170.386
43.261

80.541
116.823

36.173
9.450
28.336
210.123

2.179

4.986
1.734
41

2
5

2.240
18
75
50
114.107

188.765
41.807
2.560
355.436
29.140

1

7.285.805

750
72.539

3.536.716

Totaal per land

600
1.066.778
1.410
9.784
1
8.183.673
55.504
748
218.665
56
187
252.189
160.096
45
38.352
9.450
28.336
210.617
4.986
190.499
41
42.557
2.560
430.215
29.158
75
52
10.936.634

153. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij varkens, om hoeveel
varkens gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Bij de varkens gaat het om het couperen van de varkensstaarten, het
castreren, het aanbrengen van de dier identificatie en het vijlen van de
tanden. Het couperen van varkensstaarten wordt nog regulier toegepast.
Bij de biologische varkenshouderij is couperen niet toegestaan. Castratie
wordt in Nederland nog bij +/- 35% van de mannelijke varkens toegepast.
Dit vindt plaats in alle verschillende houderijsystemen. Het aanbrengen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

43

van dier identificatie is een wettelijke verplichting. Het vijlen van tanden
komt in zeer beperkte mate voor.
154. Hoeveel legkippen zijn er in Nederland op elk moment en op
jaarbasis, uitgesplitst naar jonge leghennen en producerende leghennen?
Antwoord
Op 1 april 2017 (CBS Landbouwtelling) werden in Nederland totaal
46.441.900 leghennen gehouden. Dit waren 11.625.800 leghennen jonger
dan 18 weken, 32.648.500 leghennen van 18 weken tot 20 maanden en
2.167.700 leghennen ouder dan 20 maanden.
Voor een algemene uitleg over de registratie van dieren in Nederland
wordt u verwezen naar het antwoord op vraag 147.
155. Hoeveel haantjes worden er jaarlijks gedood, op welke manieren
gebeurt dit en om hoeveel haantjes gaat het per dodingsmethode?
Antwoord
Er worden ca. 40 miljoen leghaantjes gedood op jaarbasis. Deze worden
alle middels gas gedood.
156. Wat gebeurt er met de gedode haantjes, worden deze bijvoorbeeld
gebruikt als veevoer? Zo ja, voor welke dieren?
Antwoord
Het overgrote deel wordt gebruikt als voeding voor dierentuindieren en
als voeding voor andere dieren, zoals vogels van valkeniers.
157. Welk percentage van de legkippen wordt gehouden in gangbare
houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter
Leven-keurmerk van de Dierenbescherming, met twee sterren en met drie
sterren?
Antwoord
Ik verwijs u voor deze cijfers naar de Monitor Integraal duurzame stallen
2018 van WUR die ik u op 22 oktober 2018 toezond. Hierin staat per
diersoort zowel het percentage stallen als aantal dierplaatsen verder
uitgesplitst naar onder andere het Beter Leven Keurmerk (BLK) en
biologisch. Tevens kunt u uit de monitor afleiden hoe de verhouding is
met gangbaar. In de monitor wordt geen onderscheid gemaakt naar
legkippen of vleeskuikens. Bij het BLK is geen onderscheid gemaakt naar
aantal sterren. Deze gegevens zijn niet verzameld ten behoeve van de
monitor en derhalve ook niet bij mij bekend. Het zijn private gegevens.
158. Wat zijn de verschillen tussen een houderijsysteem voor legkippen
met drie sterren van het Beter Leven-keurmerk en biologisch?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 149.
159. Welke stalsystemen voor legkippen vallen onder «gangbaar»?
Antwoord
Het merendeel van de leghennen op legeindbedrijven wordt gehouden in
een scharrelsysteem.
Leghennen worden verder gehouden in huisvestingssystemen zoals
toegestaan in het Besluit houders van dieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

44

160. Hoeveel van de leghennen worden gehouden voor de productie van
scharreleieren, voor vrije uitloopeieren en voor biologische eieren?
Antwoord
Conform Uitvoeringsverordening 2017/1185 geven alle lidstaten jaarlijks
voor 1 april de productie van leghennen naar houderijsysteem door aan
de EC.
De volgende aantallen leghennen (dus exclusief de opfokleghennen) in
Nederland verdeeld over de houderijsystemen is in 2018 aan de EC
doorgegeven:
– Verrijkte kooi 6.234.000
– Vrije uitloop 5.487.000
– Scharrel 20.608.000
– Biologisch 1.997.000
bron: Koppel Informatiesysteem Pluimvee (KIP)
Dit overzicht kunt u ook vinden op de volgende website van de EC:
https://circabc.europa.eu/faces/jsp/extension/wai/navigation/container.jsp.
161. Op welke leeftijd worden de leghennen geslacht, welk percentage
van de leghennen wordt in Nederland geslacht, welk percentage wordt in
het buitenland geslacht, welke landen betreft dit en welk percentage
wordt in welk land geslacht?
Antwoord
Gemiddeld worden leghennen op ongeveer 85–90 weken geslacht. Naar
schatting wordt circa een kwart van de leghennen in Nederland geslacht.
Gegevens over welke percentages leghennen in welke landen worden
geslacht heb ik niet tot mijn beschikking.
162. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij leghennen, om hoeveel
leghennen gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
De enige ingreep die nog wordt uitgevoerd bij leghennen is de snavelbehandeling. De laatste inventarisatie omtrent de snavelbehandeling eind
2017 liet zien dat 69% van de hennen op dat moment onbehandeld werd
gehouden. Deze dieren zijn verdeeld over de kooi-, vrije uitloop- en
scharrelsystemen. Biologische bedrijven houden alleen onbehandelde
hennen. Vanaf 1 januari 2019 is het niet meer toegestaan leghennen aan
de snavels te behandelen, zoals ik u heb laten weten in de brief over de
Evaluatie Ingrepen Pluimvee van 5 juni 2018 (Kamerstuk 28 286 nr. 983).
163. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij de mannelijke ouderdieren
van de legkippen, om hoeveel hanen gaat het en in welk houderijsysteem
worden zij gehouden?
Antwoord
Bij wit bevederde hanen die als ouderdier van legkippen worden
gehouden is het toegestaan om de kammen te verwijderen ter identificatie. Tevens is snavelbehandeling bij deze categorie dieren nog toegestaan gedurende vijf jaar. De legouderdieren worden in vergelijkbare
huisvestingssytemen gehouden als leghennen, houderij in volière- en
strooisel/rooster-systemen. Informatie over het aantal hanen is niet
voorhanden.
164. Hoeveel vleeskuikens zijn er in Nederland, op elk moment en op
jaarbasis?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

45

Op 1 april 2017 waren er 48.237.240 vleeskuikens (CBS).
Voor een algemene uitleg over de registratie van dieren in Nederland
wordt u verwezen naar het antwoord op vraag 147.
165. Welk percentage van de vleeskuikens wordt gehouden in gangbare
houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter
Leven-keurmerk van de Dierenbescherming, met twee sterren, met drie
sterren en biologisch?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 157.
166. Wat zijn de verschillen tussen een houderijsysteem voor vleeskuikens
met drie sterren van het Beter Leven-keurmerk en biologisch?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn vraag 149.
167. Hoeveel vleeskuikens zijn gehuisvest in stallen met de in de EU
hoogst toegestane dichtheid van 42 kg/m2 volgens de EU- Richtlijn
2007/43/EG van de Raad van 28 juni 2007 en hoeveel vleeskuikenhouderijen betreft dit?
Antwoord
Er zijn op dit moment 708 stallen in categorie 3, dat zijn 232 bedrijven. Het
totaal aantal dieren betreft: 18.693.306 (bron: RVO.nl). Er zijn in totaal
ongeveer 600 vleeskuikenbedrijven in Nederland (incl. biologisch), met
zo’n 2000 stallen. Eén bedrijf kan meerdere locaties hebben.
168. Wat is de mortaliteit in de stallen met de in de EU hoogst toegestane
dichtheid van 42 kg/m2?
Antwoord
De gemiddelde gecumuleerde dagelijkse mortaliteit is in 2018, voor
stallen in de hoogste bezettingscategorie: 3,5% (bron: RVO.nl).
169. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij vleeskuikens, om hoeveel
vleeskuikens gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Vleeskuikens worden in grondstallen, met of zonder vrije uitloop
gehouden. Er zijn geen ingrepen toegestaan bij vleeskuikens. Voor de
aantallen verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 164.
170. Hoeveel koeien zijn er in Nederland, op elk moment en op jaarbasis,
uitgesplitst naar jongvee voor de melkveehouderij, vleeskalveren,
vleeskoeien en melkkoeien?
Antwoord
Op 1 april 2017 waren er 1.200.000 stuks jongvee voor de melkveehouderij, 953.000 vleeskalveren, 1.694.000 melkkoeien en 59.000 overige
koeien (CBS, RVO.nl). Voor een algemene uitleg over de registratie van
dieren in Nederland wordt u verwezen naar het antwoord op vraag 147.
171. Welk percentage van de koeien krijgt weidegang en hoeveel uur
weidegang krijgen zij per dag?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

46

Het percentage koeien met weidegang in 2017 bedraagt 68%. Dit is een
groei van 3% ten opzichte van 2016.
Van de koeien met weidegang wordt 17% dag en nacht geweid met
gemiddeld 19 uur per etmaal. 83% van de koeien met weidegang wordt
alleen overdag geweid met gemiddeld 7 uur weidegang per etmaal. In de
beantwoording van vragen naar aanleiding van het schriftelijk overleg
Initiatiefnota Wei voor de koe (Kamerstuk 34 313, nr. 6) zijn de gegevens
over dag- en nachtweiden in eerdere jaren opgenomen.
172. Welk percentage van de koeien staat nog in grupstallen, welk
percentage daarvan staat jaarrond aangebonden op stal en welk
percentage gedurende een deel van het jaar, bijvoorbeeld in de herfst en
winter?
Antwoord
Uit gegevens van de Stichting Kwaliteitszorg Onderhoud Melkinstallaties
(www.stichtingkom.nl/) blijkt dat er op 1122 grupstallen koeien worden
gemolken (2017). Dat komt overeen met ca. 6,5% van de melkveebedrijven. Er zijn geen gegevens beschikbaar over het percentage koeien.
Naar verwachting is het percentage koeien aanzienlijk lager dan 6,5%
omdat de grupstal vooral gebruikt wordt op de kleinere bedrijven.
Datzelfde geldt voor het percentage dat jaarrond op stal staat, omdat
kleinere bedrijven vaker dan gemiddeld weidegang toepassen.
173. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij kalveren en koeien bestemd
voor de melkproductie, om hoeveel koeien en kalveren gaat het en in welk
houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Vrijwel alle kalveren krijgen als ze jong zijn twee oormerken ter identificatie. Daarnaast worden vrijwel alle kalveren die bestemd zijn om melkkoe
te worden onthoornd, kalveren bestemd voor de vleeskalverhouderij
worden niet onthoornd. Een aantal melkkoeien krijgt een nummer door
middel van vriesbranden. Dit vriesbranden wordt met ingang van
1 januari 2019 verboden (Kamerstuk 28 286, nr. 942). Voor een beperkte
groep houders die nu nog vriesbranden, wordt vrijstelling verleend.
174. Hoeveel vleeskalveren worden er in Nederland gehouden, op elk
moment en op jaarbasis?
Antwoord
Op 1 april 2017 waren er 597.000 kalveren gehouden voor blankvlees en
356.000 rosé kalveren (CBS Landbouwtelling).
Voor een algemene uitleg over de registratie van dieren in Nederland
wordt u verwezen naar het antwoord op vraag 147.
175. Kunt u aangeven hoeveel vleeskalveren, op welke leeftijd, in 2017
naar Nederland werden geïmporteerd?
Antwoord
In onderstaande tabel wordt een overzicht gegeven van de geïmporteerde
vleeskalveren uitgesplitst naar land. Het betreft dieren die niet ouder zijn
dan 12 maanden.
Land
België
Bulgarije
Denemarken
Duitsland
Estland

2014

2015

2016

2017

2018

91.718
0
34.765
479.143
14.792

52.389
0
28.350
535.822
12.041

29.619
0
24.370
531.631
9.912

40.622
0
21.614
539.548
13.166

73.391
0
15.624
388.014
7.409

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

47

Land
Frankrijk
Verenigd Koninkrijk
Hongarije
Ierland
Italië
Letland
Litouwen
Luxemburg
Oostenrijk
Polen
Roemenië
Slowakije
Spanje
Tsjechië
Totaal

2014

2015

2016

2017

2018

327
0
0
31.534
3.088
22.622
29.579
9.617
0
34.053
14
422
0
7.211
758.885

1.066
0
0
30.785
1.649
20.655
18.836
11.249
0
24.455
0
0
0
7.355
744.652

3
1
0
16.397
0
20.635
8.204
12.434
0
11.918
0
83
0
7.980
673.187

1
0
0
26.208
156
21.287
5.766
14.054
0
2.246
0
352
0
10.258
695.278

2
0
0
28.012
0
18.337
6.319
3.810
0
1.074
0
54
0
5.891
547.937

176. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij vleeskalveren? Om hoeveel
kalveren gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Kalveren die gehouden worden voor de vleesproductie krijgen twee
oormerken. Zij worden niet onthoornd. Voor de aantallen verwijs ik u naar
mijn antwoord op vraag 170.
177. Hoeveel vleesrunderen zijn er in Nederland, op enig moment en op
jaarbasis?
Antwoord
Op 1 april 2017 waren er 175.000 stuks jongvee voor de vleesproductie,
59.000 overige koeien en 16.000 stieren van 2 jaar en ouder (CBS, RVO.nl).
Voor een algemene uitleg over de registratie van dieren in Nederland
wordt u verwezen naar het antwoord op vraag 147.
178. Welk percentage van de vleesrunderen wordt gehouden in gangbare
houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter
Leven-keurmerk van de Dierenbescherming, met twee sterren, met drie
sterren en biologisch?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 157. In de monitor valt vleesvee onder de categorie rundveehouderij.
179. Wat zijn de verschillen tussen een houderijsysteem voor vleesrunderen met drie sterren van het Beter Leven-keurmerk en biologisch?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 149.
180. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij vleesrunderen? Om hoeveel
vleesrunderen gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Voor het aantal vleesrunderen dat in Nederland wordt gehouden en in
welk systeem verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 146.
Vrijwel alle kalveren krijgen als ze jong zijn twee oormerken ter identificatie, ook kalveren die bestemd zijn te worden gehouden als vleesrunderen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

48

181. Hoeveel kalkoenen zijn er in Nederland, op enig moment en op
jaarbasis?
Antwoord
Op 1 april 2017 (CBS Landbouwtelling) werden er in Nederland 670.500
kalkoenen gehouden.
Voor een algemene uitleg over de registratie van dieren in Nederland
wordt u verwezen naar het antwoord op vraag 147.
182. Welk percentage van de kalkoenen wordt gehouden in gangbare
houderijsystemen, in een houderijsysteem met één ster van het Beter
Leven-keurmerk van de Dierenbescherming, met twee sterren, met drie
sterren en biologisch?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 157. In de monitor vallen kalkoenen onder de categorie pluimvee.
183. Wat zijn de verschillen tussen een houderijsysteem voor kalkoenen
met drie sterren van het Beter Leven-keurmerk en biologisch?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 149.
184. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij kalkoenen, om hoeveel
kalkoenen gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Bij kalkoenen vindt een behandeling aan de snavel plaats. Kalkoenen
worden in grondstallen gehouden, deels met overdekte uitloop. Voor de
aantallen verwijs ik u naar het antwoord op vraag 181.
185. Hoeveel geiten zijn er in Nederland, op elk moment en op jaarbasis?
Antwoord
In onderstaande tabel is het aantal bedrijfsmatig gehouden geiten
weergegeven voor het jaar 2017. Voor een algemene uitleg over de
registratie van dieren in Nederland wordt u verwezen naar het antwoord
op vraag 147.
Geiten
Melkgeiten

Overige geiten

totaal
totaal
jonger dan 1 jaar
1 jaar en ouder
totaal
jonger dan 1 jaar
1 jaar en ouder

532.872
376.421
54.335
322.086
156.451
123.299
33.152

186. Hoeveel geitenhouderijen zijn er?
Antwoord
Op grond van de gegevens uit de Landbouwtelling waren er in 2017 in
totaal 2.660 agrarische bedrijven waar één of meerdere geiten werden
gehouden. Het aantal gespecialiseerde melkgeitenhouderijen bedraagt
volgens de Nederlandse Geitenzuivel Organisatie (NGZO) 365 bedrijven.
187. Hoeveel biologische geitenhouderijen zijn er?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

49

Volgens Skal waren er in 2017 in totaal 88 geitenbedrijven gecertificeerd
als biologisch bedrijf.
188. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij geiten, om hoeveel geiten
gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Geiten die worden gehouden met het oog op de melkproductie mogen
worden onthoornd, behalve in de biologische melkgeitenhouderij.
Precieze cijfers over het onthoornen zijn niet bekend, maar het algemene
beeld is dat het overgrote deel van de geiten in de gangbare melkgeitenhouderij wordt onthoornd. Op grond van het Handboek Kwaligeit, het
keten-kwaliteitszorgsysteem van de Nederlandse Geitenzuivel Organisatie
(NGZO), is pijnbestrijding bij onthoornen verplicht.
189. Hoeveel gehouden vissen zijn er in de aquacultuur en welke soorten
vissen betreft dit?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 191.
190. Hoeveel aquacultuurbedrijven zijn er?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 191.
191. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij gehouden vissen, om
hoeveel vissen gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Viskweek in Nederland is relatief klein waarbij paling(aal) de belangrijkste
kweekvissoort is. In totaal zijn er 30 bedrijven die samen ca. 5.000 ton per
jaar kweken. Het gaat om paling, Afrikaanse meerval, Claresse, tarbot,
snoekbaars, forel en yellowtail kingfish. Bij de fok van meerval wordt bij
het geschikte mannetje onder verdoving een deel van de hom operatief
verwijderd. Het dier komt naderhand weer bij. Tijdens de houderij van
pootvissen en de opkweek tot marktwaardige vissen is er geen sprake van
ingrepen.
192. Hoeveel eenden worden er in Nederland gehouden, op enig moment
en op jaarbasis?
Antwoord
Op 1 april 2017 waren er 1.009.400 eenden (CBS). Voor een algemene
uitleg over de registratie van dieren in Nederland wordt u verwezen naar
het antwoord op vraag 147.
193. Hoeveel eendenhouderijen zijn er?
Antwoord
Op 1 april 2017 waren er 50 eendenhouderijen in Nederland (CBS).
194. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij eenden, om hoeveel eenden
gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Bij eenden worden geen ingrepen uitgevoerd en zij worden gehouden in
grondstallen met stro als bodembedekking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

50

195. Hoeveel konijnen worden er in Nederland gehouden, op enig
moment en op jaarbasis?
Antwoord
Op 1 april 2017 (CBS Landbouwtelling) werden in Nederland 342.903
gespeende vleeskonijnen en voedsters gehouden.
Voor een algemene uitleg over de registratie van dieren in Nederland
wordt u verwezen naar het antwoord op vraag 147.
196. Welke houderijsystemen voor konijnen zijn er en welk percentage is
gehuisvest in welk houderijsysteem?
Antwoord
De voedsters met jongen verblijven voor 98% in de welzijnskooien en
voor 2% in het parksysteem. De vleeskonijnen verblijven voor 40% in de
welzijnskooien en voor 60% in het parksysteem.
197. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij konijnen, om hoeveel
konijnen gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Bij konijnen worden geen ingrepen uitgevoerd.
198. Hoeveel herten worden er in Nederland gehouden, op enig moment
en op jaarbasis?
Antwoord
Op 1 april 2017 (CBS Landbouwtelling) werden er in Nederland 409
damherten en 897 edelherten gehouden. Voor een algemene uitleg over
de registratie van dieren in Nederland wordt u verwezen naar het
antwoord op vraag 147.
199. Hoeveel hertenhouderijen zijn er?
Antwoord
Op 1 april 2017 (CBS Landbouwtelling) waren er 36 bedrijven met
damherten en 24 bedrijven met edelherten.
200. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij herten, om hoeveel herten
gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Er worden geen ingrepen uitgevoerd bij herten.
201. Hoeveel waterbuffels worden er in Nederland gehouden, op enig
moment en op jaarbasis?
Antwoord
Op 1 april 2017 werden er 582 waterbuffels gehouden in Nederland (CBS
2017). Voor een algemene uitleg over de registratie van dieren in
Nederland wordt u verwezen naar het antwoord op vraag 147.
202. Hoeveel waterbuffelhouderijen zijn er?
Antwoord
In 2017 waren er 8 waterbuffelhouderijen in Nederland.
203. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij waterbuffels, om hoeveel
waterbuffels gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

51

Antwoord
Er worden voor zover mij bekend geen ingrepen toegepast op
waterbuffels.
204. Hoeveel struisvogels worden er in Nederland gehouden, op enig
moment en op jaarbasis?
Antwoord
Op 1 april 2017 (CBS Landbouwtelling) werden er in Nederland 63
struisvogels gehouden (vrouwelijk, geslachtsrijp).
Voor een algemene uitleg over de registratie van dieren in Nederland
wordt u verwezen naar het antwoord op vraag 147.
205. Hoeveel struisvogelhouderijen zijn er?
Antwoord
Op 1 april 2017 (CBS Landbouwtelling) werden er in Nederland op twee
bedrijven struisvogels gehouden.
206. Welke ingrepen worden er uitgevoerd bij struisvogels, om hoeveel
struisvogels gaat het en in welk houderijsysteem worden zij gehouden?
Antwoord
Er worden geen ingrepen uitgevoerd bij struisvogels.
207. Welke soorten dieren en welke aantallen worden per jaar geëxporteerd, naar welke landen, en met welk doel (Bijvoorbeeld x aantal varkens
naar Roemenië om te worden vetgemest, y aantal kalkoenen naar
Duitsland om te worden geslacht, z aantal melkkoeien naar Rusland om
mee te fokken etc.)?
Antwoord
In onderstaande overzichten wordt per diersoort, per categorie en
uitgesplitst per land het aantal dieren vermeld dat in 2017 is geëxporteerd.
Exporten paarden 2017
Bestemmingsland

België
Bulgarije
Canada
China
Costa Rica
Cyprus
Denemarken
Duitsland
Estland
Finland
Frankrijk
Griekenland
Hong Kong
Hongarije
Ierland
India
Iran
Israël
Italië
Ivoorkust
Koeweit
Kroatië
Letland
Libanon
Litouwen
Luxemburg

Fokken

Overig

Geregistreerde
Paarden

Slacht

Eindtotaal

2.776

59

287

20

136

374
1.596
6
32
181

27
2
1
5

594
30
59
79
5
1
411
1.620
12
226
817
25
1
277
252
6
22
5
1.085
3
96
10
17
13
17
9

3.716
30
59
235
5
1
785
3.243
20
259
1.003
25
1
307
263
6
22
5
1.698
3
108
10
20
21
21
12

30
11

556
12
3
8
4
3

57

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

52

Bestemmingsland

Fokken

Malta
Marokko
Mexico
Monaco
Noorwegen
Oman
Oostenrijk
Peru
Polen
Portugal
Qatar
Roemenië
Saoedi Arabië
Slovenië
Slowakije
Spanje
Sri Lanka
Thailand
Tsjechië
Turkmenistan
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Staten
Vietnam
Zuid Korea
Zweden
Zwitserland
Totaal per bestemming

Overig

110

Geregistreerde
Paarden

Slacht

38
14

6

18

1

90
76
4

8

38
28
6.232

2
27
336

3
1.168
382
13.095

307

115
28
102
24
251
93
332
2
423
261
35
23
53
44
123
1.130
14
13
51
4
2.574
745
4
3
1.208
437
19.970

Erkende
Instanties

Fokken

Productie

Slacht

Totaal per land

8.992

136.384

661

51.637

2
92
23

5

28
3
12
41
3

5
28
102
24
249
1
304
2
375
258
35
11
12
41
123
1.086

Eindtotaal

20

13
32
4
2.476
669

Runderen
Exporten Rund 2017
Bestemmingsland

Algerije
België
Bulgarije
Denemarken
Duitsland
Egypte
Estland
Ethiopië
Frankrijk
Georgie
Griekenland
Hongarije
Ierland
Italië
Jordanië
Kazachistan
Kroatië
Letland
Libanon
Libië
Litouwen
Luxemburg
Malta
Marokko
Moldavië
Oekraïne
Oezbekistan
Oostenrijk
Pakistan
Polen
Portugal
Roemenië
Rusland
Slovenië

1

1

378
10.174
591
10
5.721
648
2
112
858
239
276
10.149
39
538
1.168
66
425
621
1.848
712
312
12
35
1.850
67
109
663
10
520
7.540
275
2.041
22.674
54

31
168

1.300

2.189
283
3.747

728
300

3.482

12.386

111

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

71

378
155.550
591
10
58.019
648
33
112
2.327
239
276
12.338
322
5.013
1.468
66
3.907
621
1.848
712
312
12
35
1.850
67
109
663
10
520
19.998
275
2.041
22.674
165

53

Bestemmingsland

Erkende
Instanties

Fokken

Productie

152
25.559

2

963
8.595
29
12.049
15
8
92.396

Erkende
Instanties

Fokken

Overig

1

18.819

Slowakije
Spanje
Tsjechië
Verenigd Koninkrijk
Wit-Rusland
Zwitserland
Totaal per bestemming

Slacht

Totaal per land

58.982

190.420

1.115
34.154
29
13.270
15
8
341.800

Productie

Slacht

Totaal per land

1.221

Varkens
Exporten Varken 2017
Bestemmingsland

Albanië
België
Bosnië-Herzegovina
Bulgarije
Denemarken
Duitsland
Frankrijk
Griekenland
Hongarije
Ierland
Israël
Italië
Kroatië
Litouwen
Luxemburg
Moldavië
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Singapore
Slovenië
Slowakije
Spanje
Tsjechië
Verenigd Koninkrijk
Zwitserland
Totaal per bestemming

600
963.563
1.410
9.783

1

7.285.805

3.536.716

600
1.066.778
1.410
9.784
1
8.183.673
55.504
748
218.665
56
187
252.189
160.096
45
38.352
9.450
28.336
210.617
4.986
190.499
41
42.557
2.560
430.215
29.158
75
52
10.936.634

Fokken

Mesten

Slacht

Totaal per land

473
5
95
65
24
14
33
74
23
11
14
50
57
185
12
22
429
8
48
1.642

1.498

56.708

11
1.900
330

76.502
34.755

58.679
5
76.608
36.720
354
14
33
256
23
11
14
50
57
185
12
22
429
8
48
173.528

1

84.395

1
2

88.070
541
8
454
56
187
1.262
12
45

4.960.622
16.960

494

217.430

3.134.981
38.001
740
781

170.386
43.261

80.541
116.823

36.173
9.450
28.336
210.123

2.179

4.986
1.734
41

2
5

2.240
18
75
50
114.107

188.765
41.807
2.560
355.436
29.140

750
72.539

Exporten Schaap/Geit 2017
2017 Schapen
Bestemmingsland
België
Denemarken
Duitsland
Frankrijk
Hongarije
Ierland
Italië
Letland
Luxemburg
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Rusland
Slowakije
Spanje
Verenigd Koninkrijk
Zweden
Zwitserland
Totaal per bestemming

182

3.739

168.147

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

54

2017 Geiten
Bestemmingsland

Erkende
Instanties

België
Bosnië-Herzegovina
Cyprus
Denemarken
Duitsland
Estland
Frankrijk
Griekenland
Hongarije
Italië
Kazachistan
Luxemburg
Oostenrijk
Roemenië
Rusland
Spanje
Tsjechië
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Arabische Emiraten
Totaal per bestemming

Fokken

Mesten

Slacht

Totaal per land

2.873
15
6
131
342
5
12
13
6
11
339

249

2.889

451

2.889

6.011
15
6
131
342
5
14
13
6
11
339
29
333
1
51
3
16
155
21
7.502

Overig

Slacht

Totaal per land

2

29
333
1

1

10
3
16
25
21
4.161

41

130

Pluimvee
Exporten Pluimvee 2017
2017 Kuikens (Hannen/kippen, Kalkoenen en eenden ≤ 185 gr)
Bestemmingsland

Azerbaidjan
België
Benin
Burkina Faso
Centraal Afrikaanse Republiek
Cyprus
Denemarken
Duitsland
Egypte
Estland
Ethiopië
Filipijnen
Finland
Frankrijk
Gabon
Georgie
Ghana
Griekenland
Guinea
Hongarije
Iran
Israël
Italie
Ivoorkust
Jordanië
Kameroen
Kazachistan
Kongo
Kroatië
Libanon
Litouwen
Malawi
Mali
Malta
Mauritius
Moldavië

Erkende
Instanties

4.000

43.900

Fokken

42.880
16.243.898
42.212
564.039
26.008
57.712
342.233
167.951.112
27.300
98.264
49.274
500.468
256.326
1.128.432
19.667
586.316
5.368
3.570
250.360
143.026
152.440
106.200
1.575.708
542.984
19.200
114.000
891.494
56.852
5.112
75.800
57.236
60.320
1.000.992
41.128
37.480
65.640

34.472

358.316

218.300

154.800

40.000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

42.880
16.247.898
42.212
598.511
26.008
57.712
342.233
168.353.328
27.300
98.264
49.274
500.468
256.326
1.128.432
19.667
586.316
223.668
3.570
250.360
143.026
152.440
106.200
1.575.708
542.984
19.200
268.800
891.494
56.852
5.112
115.800
57.236
60.320
1.000.992
41.128
37.480
65.640

55

2017 Kuikens (Hannen/kippen, Kalkoenen en eenden ≤ 185 gr)
Bestemmingsland

Erkende
Instanties

Nepal
Niger
Noorwegen
Oeganda
Oekraëne
Oezbekistan
Oman
Oostenrijk
Pakistan
Polen
Portugal
Republiek Kongo
Rusland
Saoedi Arabië
Senegal
Sierra Leone
Soedan
Spanje
Thailand
Togo
Tsjechië
Verenigd Koninkrijk
Wit-Rusland
Zambia
Zweden
Zwitserland
Totaal per bestemming

Fokken

Overig

Slacht

Totaal per land

21.248
40.656
1.320
16.376
412.364
294.356
51.568
1.456.705
118.790
8.628.214
86.112
93.904
5.010.607
144.284
96.640
45.128
88.976
1.862.168
21.210
201.152
58.197
10.841.727
246.168
473.104
96.630
572.200
224.120.855

1.224.318

100

21.248
40.656
1.320
32.606
412.364
294.356
51.568
1.466.705
118.790
8.628.214
251.812
93.904
5.010.607
144.284
96.640
45.128
88.976
1.899.968
21.210
201.152
58.197
10.841.727
434.868
473.104
96.730
572.200
225.393.173

Erkende
Instanties

Fokken

Overig

Slacht

Totaal per land

27.805

2.050.163
6.124.579
415.028
22.384
579.320
11.491
101.723
343.480
8.400
786.738
31.035
10.474.341

41.238
450

25.534.969
5.286.362
60.767

50.188

36.923.517

27.654.175
11.411.391
480.295
22.384
579.320
19.991
101.723
6.384.899
8.400
786.738
31.035
47.480.351

Erkende
Instanties

Fokken

Huisdieren

Productie

Totaal per land

41

13
247

27

37
7

163
539

47.900

16.230

10.000

165.700

37.800

188.700
100

2017 Oudere dieren (Hennen/kippen, Kalkoenen en eenden > 185 gr)
Bestemmingsland

Belgie
Duitsland
Frankrijk
Italië
Litouwen
Luxemburg
Oostenrijk
Polen
Slovenie
Spanje
Verenigd Koninkrijk
Totaal per bestemming

4.500

32.305

8.500
6.041.419

Exporten Overige dieren
2017 Overige dieren
Bestemmingsland

België
China
Denemarken
Duitsland
Frankrijk
Hongarije
Ierland
Indonesie
Italië
Kroatië
Letland
Luxemburg

21
627
163
51
2

2
1

107
7
2
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

81
247
21
827
709
51
4
1
107
7
2
4

56

2017 Overige dieren
Bestemmingsland

Noorwegen
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Spanje
Tsjechië
Turkije
Verenigd Koninkrijk
Verenigde Arabische Emiraten
Vietnam
Zweden
Zwitserland
Totaal per bestemming

Erkende
Instanties
3
6
32
3
3
127
141
121

3
7
1.467

Fokken

Huisdieren

Productie

2

3
18
1
3
2
1
334

858
6
224

38

1.824

38

Totaal per land

3
6
34
3
3
985
150
18
384
3
2
4
7
3.663

208. Hoeveel vlees, geslacht en verwerkt, is in 2017 naar het buitenland
geëxporteerd, uitgesplitst per diersoort en naar de landen waar dit vlees
naartoe is geëxporteerd?
Antwoord
De exporten in 2017 vanuit Nederland naar buiten de Europese Unie
betreffen:
428.700.000 kg varkensvlees verdeeld over 20.000 zendingen naar de
volgende landen: Afghanistan, Albanië, Angola, Armenië, Aruba,
Australië, Bosnië en Herzegovina, Brunei, Canada, Chili, China, Congo,
Equatoriaal-Guinea, Filipijnen, Georgië, Guinee, Guinee-Bissau, Haïti,
Hongkong, IJsland, Israël, Ivoorkust, Japan, Kosovo, Libanon, Macedonië,
Maldiven, Moldavië, Montenegro, Nieuw-Zeeland, Oman, Servië, Siërra
Leone, Singapore, Somalië, Taiwan, Tanzania, Thailand, Tsjaad, Verenigde,
Arabische Emiraten, Verenigde Staten, Zuid-Afrika en Zuid-Korea;
33.500.000 kg kalfsvlees verdeeld over 556 zendingen naar: Aruba, Israël,
Libanon, Mauritius, Montenegro, Oekraïne, Thailand, Verenigde Arabische
Emiraten en de Verenigde Staten;
36.000.000 kg rundvlees verdeeld over 4000 zendingen naar: Afghanistan,
Albanië, Angola, Bahrein, Belarus, Bosnië en Herzegovina, Canada, Ceuta,
Chili, Congo, Cyprus, Egypte, Equatoriaal-Guinea, Filipijnen, Gambia,
Georgië, Ghana, Guinee, Guinee-Bissau, Hongkong, IJsland, Israël,
Ivoorkust, Japan, Kosovo, Libanon, Macedonië, Mauritanië, Nederlandse
Antillen, Rusland, Saoedi-Arabië, Servië, Singapore, Tanzania, Togo,
Tsjaad, Verenigde Arabische Emiraten en de Verenigde Staten;
1.660.000 kg schapen- en geitenvlees verdeeld over 300 zendingen naar:
Afghanistan, Azerbeidzjan, Centraal-Afrikaanse Republiek, Congo,
Equatoriaal-Guinea, Gambia, Georgië, Ghana, Guinee, Haïti, Israël,
Ivoorkust, Kosovo, Liberia, Nederlandse Antillen, Niger, Nigeria,
Seychellen, Sierra Leone, Soedan, Suriname, Togo, Turkmenistan;
453.500 kg gemengd vlees van meerdere diersoorten verdeeld over 320
zendingen naar: Afghanistan, Angola, Australië, Bahrein, Barbados,
Burkina Faso, Centraal-Afrikaanse Republiek, Congo, Cyprus, EquatoriaalGuinea, Ethiopië, Gabon, Gambia, Ghana, Gibraltar, Guinee, Hongkong,
Irak, Israël, Ivoorkust, Jemen, Jordanië, Kosovo, Libanon, Liberia,
Madagaskar, Maldiven, Maleisië, Mali, Mongolië, Mozambique, NieuwCaledonië, Panama, Qatar, Saint-Pierre en Miquelon, Sierra Leone,
Somalië, Suriname, Verenigde Arabische Emiraten, Wallis en Futuna en
Zuid-Korea.
De systemen van de NVWA zijn niet ingericht om eenvoudig een
uitsplitsing te maken naar kilogrammen per diersoort per land.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

57

209. Wat zijn de aantallen dieren en diersoorten die per jaar in Nederland
worden geslacht en die buiten de cijfers van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS) van slachtingen per jaar worden gehouden, zoals eenden
en konijnen?
Antwoord
Deze aantallen zijn niet bekend omdat ze niet worden gemonitord door
het CBS. Mijn beeld is dat het om relatief kleine aantallen gaat.
210. Wat is de reden dat die diersoorten buiten de CBS-cijfers over
slachtingen worden gehouden?
Antwoord
Het aantal slachtingen voor eenden en konijnen wordt niet gemonitord
door het CBS omdat hiervoor geen Europese verplichting geldt.
211. Hoeveel slachterijen van konijnen zijn er in Nederland?
Antwoord
Het slachten van konijnen gebeurt meestal in België en soms ook in
Duitsland. Derhalve zijn er in Nederland geen gespecialiseerde konijnenslachterijen. In Nederland bestaat wel een aantal kleinere slachterijen
die ook konijnen slachten. Verder worden er konijnen geslacht bij diverse
poeliers.
212. Hoe worden deze konijnen gedood?
Antwoord
Op het doden van productiedieren, waaronder konijnen, is de Europese
Verordening nr. 1099/2009 van de Raad, 24 september 2009, inzake de
bescherming van dieren bij het doden, van toepassing. Voorgeschreven is
dat de dieren uitsluitend worden gedood, nadat zij volgens één van de
toegelaten methoden zijn bedwelmd. Bij de slacht van konijnen worden
de dieren onmiddellijk, nadat zij elektrisch of mechanisch zijn bedwelmd,
gedood door middel van verbloeden na halssnede.
213. Wat zijn de aantallen dieren per diersoort die in het buitenland
worden geslacht, (zoals bokjes, konijnen, kalkoenen, varkens) en welke
landen betreft dit per diersoort?
Antwoord
De NVWA houdt hiervan geen gegevens bij.
214. Wat is de reden, per diersoort, dat deze dieren in het buitenland
worden geslacht en wat is de transportduur?
Antwoord
De precieze overwegingen hierachter zijn mij niet bekend.
215. Wat zijn de slachtcondities in de landen waar dieren in het buitenland
worden geëxporteerd en wordt hier door u toezicht op gehouden? Zo ja,
op welke wijze?
Antwoord
De Nederlandse overheid ziet niet toe op de productieomstandigheden in
buitenlandse slachthuizen, dat is aan de betreffende nationale overheden.
Wel moeten alle lidstaten van de Europese Unie voldoen aan dezelfde
Europese wetgeving. De EC voert in alle lidstaten inspecties uit en
controleert of de lidstaten het toezicht op naleving van deze wetgeving
goed inregelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

58

216. Hoe staat het met de projecten om Welfare Quality in Nederland door
te voeren, hoe staat het met het onderzoek hiernaar en wanneer en hoe
worden de welzijnsmonitors ingevoerd?
Antwoord
Zoals ook aangegeven bij de beantwoording van de begrotingsvragen
vorig jaar (Kamerstuk 34775, XIII, nr.7) is de pilot voor Welfare Quality in
de melkveehouderij afgerond en zijn de uitgangspunten overgenomen in
Koekompas. Koekompas is een uitgebreid bedrijfsmanagementsysteem
dat door de veehouder samen met zijn (bedrijfs-)dierenarts gebruikt
wordt, waar de uitgangspunten van de WQ in opgenomen zijn, naast
diergezondheidsaspecten en andere bedrijfsmanagementzaken. In de
vleeskalverhouderij is een pilot met de vereenvoudigde monitor uitgevoerd. De eindrapportage heeft vertraging opgelopen, maar komt voor het
eind van het jaar beschikbaar. De sector bekijkt hoe ze verder willen met
de aanbevelingen die dit heeft opgeleverd. Het bestaande WQ protocol
voor leghennen is recent aangescherpt en verbeterd en wordt incidenteel
gebruikt voor het toetsen van nieuwe houderijsystemen op welzijnsvriendelijkheid. Het is en blijft echter zeer tijdrovend en daardoor in de praktijk
niet grootschalig bruikbaar. Het is niet mogelijk gebleken het protocol te
vereenvoudigen. Voor vleeskuikens heeft de WUR onlangs onderzoek
afgerond om te bezien hoe WQ verder in de praktijk kan worden geïmplementeerd. Publicatie hiervan volgt binnenkort en dan wordt samen met de
sector bekeken of en hoe dit in de praktijk geïmplementeerd kan worden.
217. Hoe staat het met de projecten om de projecten Welfare Quality in
Nederland in de melkveehouderij, de vleeskalverhouderij en de pluimveehouderij door te voeren, loopt er nog onderzoek en wanneer en hoe
worden de welzijnsmonitors ingevoerd?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 216.
218. Zijn er plannen om Welfare Quality ook in de varkenshouderij in te
voeren? Zo ja, wat houden deze plannen in? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
In 2016 zijn de Keten Duurzame Varkenshouderij, DLV Advies en
Wageningen Livestock Research (WLR) gestart met het ontwikkelen van
een monitor om op bedrijfsniveau het welzijn te verbeteren voor de
varkenshouderij. Hierbij wordt gebruik gemaakt van onderdelen van het
EU Welfare Quality project. Het project is in de afrondende fase. Daarna
wordt bekeken of en hoe dit in de praktijk geïmplementeerd kan worden.
219. Wat is de stand van zaken met betrekking tot het voorkomen van de
slacht van hoogdrachtige dieren, zoals in de brief van 5 juli 2017 weergegeven (Kamerstuk 28 286, nr. 922)?
Antwoord
Ik ben bezig met de uitwerking van een wettelijk verbod voor het
aanvoeren van drachtige dieren in het laatste derde deel van de dracht
naar een slachthuis. Ook ben ik in gesprek met de sector over het
voorkómen van de aanvoer, betere administratie inzake de drachtigheid
en bewustwording. Ik zal u begin volgend jaar nader informeren.
220. Kunt u over de afgelopen twee jaar aangeven hoeveel pluimveeslachterijen er waren en hoeveel er waterbadbedwelming, meerfasen
CO2-bedwelming, gasbedwelming en andere vormen van bedwelming
gebruikten?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

59

Antwoord
Voor pluimvee zijn gebruikelijke, conform de Verordening 1099/2009
inzake de bescherming van dieren, bij het doden toegelaten bedwelmingsmethodes:
– koolstofdioxide tweefasen CAS-bedwelming;
– elektrische waterbadbedwelming.
Van de grote pluimveeslachthuizen gebruiken er momenteel 14
CAS-bedwelming en 5 slachthuizen gebruiken waterbadbedwelming.
In onderstaande tabel staan de grote slachthuizen met permanent toezicht
van de NVWA3:
# pluimveeslachterijen met:
2012
2013
2014
2015
20161
2017
20182

CAS bedwelming

Waterbad bedwelming

9
10
12
13
14
14
14

11
10
8
7
5
5
5

1

In 2016 is 1 slachthuis gestopt (overgenomen)
In 2018 actuele situatie in maart; overige jaren peildatum 31 december. Sommigen slachterijen
hebben meerdere slachtlijnen, waarbij niet alle slachtlijnen gelijktijdig omgeschakeld zijn van
waterbad naar CAS.
Andere toegelaten methoden zijn:
– elektrische head-only bedwelming;
– «Low Atmosphere Pressure Stunning» (LAPS); bedwelming door drukverlaging van de
omgevingslucht, dit is een in 2018 door de EC nieuw toegelaten methode.
Head-only bedwelming wordt vooralsnog alleen bij handmatige slacht op kleine schaal
toegepast. LAPS wordt in de praktijk (nog) niet gebruikt.

2

221. Hoeveel kosten zijn er de laatste vier jaar gemaakt in het kader van
het Convenant onverdoofd ritueel slachten en waar is dit aan besteed?
Antwoord
De kosten die de afgelopen 4 jaar gemaakt zijn in het kader van het
Convenant onbedwelmd slachten volgens religieuze riten zijn:
– Onderzoek uitgevoerd door onderzoekscommissie onder leiding van
de heer Vanthemsche: € 42.000,- (2015)
– Wetenschappelijke Adviescommissie (2015 t/m 2018) € 93.000,222. Sinds wanneer worden er in Nederland geen kippen meer
onbedwelmd geslacht en wat is hiervoor de reden geweest?
Antwoord
Slachthuizen die onbedwelmd willen slachten dienen hiervoor geregistreerd te zijn bij de NVWA, waarbij de standaardwerkwijzen van het
betreffende slachthuis erin moet voorzien dat zij dit op zorgvuldige wijze
uit kunnen voeren.
Óf en hoe vaak slachthuizen daadwerkelijk onbedwelmde slacht
uitvoerden werd tot 1 januari 2018 niet geregistreerd. Vanaf 1 januari
mogen slachthuizen uitsluitend onbedwelmd slachten als zij hiertoe bij de
NVWA voor die momenten dat zij onbedwelmde slacht uit willen voeren
permanent NVWA-toezicht aanvragen.
Geen enkel pluimveeslachthuis heeft vanaf 1 januari 2018 hiertoe een
aanvraag ingediend.
223. Waar en op welke manier worden de kippen waarvan het vlees in
Nederland wordt verkocht als koosjer kippenvlees geslacht?
3

Komt overeen met de bedrijven zoals gerapporteerd in de NVWA naleefmonitor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

60

Antwoord
De op joodse wijze onbedwelmde slacht van kippen voor koosjer vlees
vindt plaats buiten Nederland, in andere landen binnen de EU. Dit is mij
bevestigd door vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap in
Nederland.
224. Waar en op welke manier worden de kippen waarvan het vlees in
Nederland wordt verkocht als halal kippenvlees geslacht?
Antwoord
Er zijn meerdere slachterijen waar kippen geslacht worden die onder het
predicaat «halal» verkocht worden. Het is bekend dat sommige van deze
slachterijen slachten na een elektrische waterbadbedwelming; andere
slachterijen slachten na gasbedwelming.
De overheid heeft geen bemoeienis met de eisen die gesteld worden aan
het predicaat «halal», noch op het toezicht van de naleving hiervan.
225. Kunt u uiteenzetten hoeveel vlees in slachthuizen op jaarbasis wordt
afgekeurd voor menselijke consumptie, in kilogrammen en uitgesplitst per
diersoort?
Antwoord
In 2017 is in Nederlandse pluimveeslachthuizen in totaal 6,9 miljoen stuks
pluimvee (10.566 ton vlees) afgekeurd, dat is 1,1% van de totale geslachte
hoeveelheid. In roodvleesslachthuizen zijn in totaal 75.562 dieren (9.314
ton vlees) afgekeurd, dat is 0,42% van de geslachte hoeveelheid. Zie
onderstaande tabellen voor een uitsplitsing per diersoort.
Tabel: Afgekeurde dieren pluimvee in 2017
Afgekeurde zieke dieren
(aantal)

Afgekeurde hoeveelheid vlees
(ton)

6.759.807
141.066
50.138
66
3
6.951.080

10.274,9
214,4
76,2
0,1
0,005
10.565,6

Afgekeurde zieke dieren
(aantal)

Afgekeurd vlees (ton)

45
13.538
5
1
3.007
0
13.077
82
432
57.558

13,5
20,3
0,3
0,07
451,1
3.923,1
2,1
10,8
4.892,4

Vleeskuikens
Kippen
Eenden
Duiven
Parelhoenders
Totaal

Tabel: Afgekeurde dieren roodvlees in 2017

Eenhoevig dier
Geit
Gekweekte damherten
Gekweekte edelherten
Kalf
Lama
Rund
Schaap jonger dan 1 jaar
Schaap ouder dan 1 jaar
Varken

226. Kunt u uiteenzetten wat de voornaamste redenen zijn voor het
afkeuren van vlees als geschikt voor menselijke consumptie (zoals
ontstekingen of andere gezondheidsproblemen, onjuist verbloed of
onjuist gesneden), waar mogelijk in percentages en uitgesplitst per
diersoort?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

61

In 2017 waren de drie meest voorkomende redenen voor afkeur van hele
pluimveekarkassen: 1) afwijkende kleur, geur & consistentie, 2) polyserositis en 3) hepatitis. De drie meest voorkomende redenen voor afkeur van
delen en organen van pluimveekarkassen waren huidontsteking,
omvangrijk letsel en pericarditis. Zie de tabel hieronder voor een
uitsplitsing per diersoort.
Hele karkassen
Totaal pluimvee

Kippen

Afwijkende kleur,
geur en
consistentie
Afwijkende kleur,
geur en
consistentie
Ei concrementen

Eenden

Hdrops

Duiven

Afwijkende kleur,
geur en
consistentie
Cachexie

Vleeskuikens

Parelhoenders

Delen en organen
Polyserositis

Hepatitis

Huidontsteking

Omvangrijk
letsel

Pericarditis

Polyserositis

Hepatitis

Huidontsteking

Omvangrijk
letsel

Pericarditis

Afwijkende kleur,
geur en
consistentie
Cachexie

Polyarthritis/
synovitis

Huidontsteking

Arthritis/
synovitis

Omvangrijk letsel

Polyserositis

Pericarditis

Arthritis/
synovitis

Open fracturen

Cachexie

Bij roodvlees werden de meeste karkassen zonder nader laboratoriumonderzoek afgekeurd (0,4% van het aanbod). De redenen voor afkeur na
nader onderzoek (0,01%) variëren per diersoort maar in het algemeen
werden tumoren, positief bacteriologisch onderzoek en tuberculose,
vlekziekte het meest genoemd.
Diersoort

eenhoevig dier
geit
gekweekte damherten
gekweekte edelherten
gekweekte zwijnen
Kalf

aangeboden

niet toegelaten ter
slachting

aantal

aantal

%

aantal

%

aantal

%

2.528
153.848
1.000
651
16
1.503.698

30
325

1,2%
0,2%

13
1.016
5
1
5

0,5%
0,7%
0,5%
0,2%
31,3%

1
377
0
0
0

0,04%
0,2%

tumoren
tumoren

239

0,02%

6
0
193
1
9

bacteriologisch onderzoek
(BO)

0,1%
0,004%
0,1%

0,3%
0,0%
1,9%
0,0%
0,3%

0,0004%

615
18
75

3.765
0
12.170
94
361

0,03%
0,0002%
0,01%

tumoren, BO
BO
tumoren

5.440

0,04%

46.482

0,3%

1.024

0.01%

vlekziekte, tuberculose

6.742

0,037%

63.912

0,4%

1.611

0,009%

lama
rund
schaap <1 jaar
schaap >1 jaar
Varken

15
644.315
414.228
130.866
15.155.650

Totaal

18.006.815

afgekeurd zonder
nader onderzoek

afgekeurd na nader
onderzoek

afkeurreden na nader
onderzoek

227. Wat zijn de sterftecijfers (de «uitval» voordat de dieren naar de slacht
gaan) van varkens, leghennen, vleeskippen, runderen, konijnen, eenden,
nertsen, geiten, vissen, schapen, van geboorte tot aan de slachtleeftijd?
Antwoord
Op grond van de RVO-rapportage Dierregistraties over 2017 betreft het
aantal doodmeldingen geregistreerd in het I&R-systeem over 2017 (dus
ongeacht of deze dieren bestemd waren voor slacht):
– Runderen 253.972
– Doodgeboren kalveren 173.278
– Schapen 136.581
– Geiten 110.237
– Varkens 5.903.679

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

62

Voor pluimvee, nertsen, konijnen en vissen worden geen doodmeldingen
geregistreerd. Voor een nadere duiding van de gegevens uit I&R verwijs ik
u naar mijn antwoorden op vragen van lid Futselaar (Aanhangsel
Handelingen II 2017/18, nr. 802).
228. Hoeveel dieren zijn er in 2015 t/m 2018 ten gevolge van stalbranden
om het leven gekomen?
Antwoord
Ik verwijs u voor mijn antwoord ook naar de brief van 30 augustus 2017
(Kamerstuk 34 550 XIII, nr. 138) waarin de jaren 2012 – 2016 zijn
opgenomen. Voor 2017 gaat het om 11 stalbranden in de rundveehouderij
met 339 omgekomen dieren, 11 stalbranden in de varkenshouderij met
35352 omgekomen dieren en 3 stalbranden in de pluimveehouderij met
196000 omgekomen dieren. De voorlopige cijfers over 2018 tot 1 augustus
zijn 9 stalbranden in de rundveehouderij met 749 omgekomen dieren, 2
stalbranden in de varkenshouderij met 2510 omgekomen dieren en 5
stalbranden in de pluimveehouderij met 104.000 omgekomen dieren.
229. Omvatten de aantallen dieren die bij stalbranden zijn omgekomen
ook het aantal biggetjes bij de zeug, of biggen onder de 25 kilo, of moeten
die daar apart nog bij opgeteld worden? Zo ja, geldt dit ook voor andere
diersoorten, als konijnen, dat de jongen die nog bij de moeder zijn moeten
worden opgeteld bij de aantallen dieren die zijn omgekomen bij een
stalbrand? Zo ja, wat is dan het werkelijke aantal omgekomen dieren bij
stalbranden in de afgelopen vier jaar?
Antwoord
De genoemde aantallen zijn gebaseerd op de informatie die de brandweer
in de afgelopen jaren heeft verzameld. De brandweer kan zo meer zicht
krijgen op het aantal stalbranden, het aantal omgekomen dieren en
mogelijk de oorzaken van stalbranden. In de brief van 20 september 2017
(Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nr. 25) is nader ingegaan op de vraag
over het daadwerkelijke aantal dieren dat is omgekomen bij stalbranden.
230. Hoe ziet de volledige productieketen vlees er uit voor Nederland,
inclusief de kanalen voor import en export?
Antwoord
Ik verwijs u naar de beschrijving die hiervan gegeven is in de risicoanalyse roodvleesketen4 en de integrale risicobeoordeling pluimveevleesketen.5
231. Wordt er in de productieketen vlees een onderscheid gemaakt tussen
vlees van dieren die in Nederland geslacht zijn dat voor de Nederlandse
markt bestemd is en vlees van dieren die in Nederland geslacht zijn dat
voor een ander EU-land of derde land bestemd is? Zo ja, waar in de
productieketen vlees wordt dat onderscheid precies gemaakt?
Antwoord
Orders worden in alle onderdelen van de keten klaargemaakt conform de
wensen van de betreffende klant. Dit betekent dat vanaf de slachterijfase
stromen gekanaliseerd kunnen worden voor een buitenlandse afnemer.

4

https://www.nvwa.nl/over-de-nvwa/documenten/consument/eten-drinken-roken/vlees-envleesproducten/risicobeoordelingen/risicobeoordeling-roodvleesketen.
5
https://www.nvwa.nl/over-de-nvwa/documenten/consument/eten-drinken-roken/vlees-envleesproducten/risicobeoordelingen/integrale-risicoanalyse-pluimveevleesketen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

63

232. Hoeveel koel- en vrieshuizen zijn er in Nederland die een vergunning
hebben om vlees op te slaan?
Antwoord
De NVWA heeft (per 1 januari 2018) in totaal 530 erkenningen voor koelen vrieshuizen afgegeven. Al deze koel- en vrieshuizen zijn bevoegd om
vlees op te slaan.
233. Wat is de waarde en de hoeveelheid van de vleesproductie van
dieren die in Nederland geslacht worden, uitgesplitst voor de volgende
dieren: alle overige runderen, volwassen koeien, vaarzen, volwassen
stieren, kalveren, alle varkens, alle schapen, alle geiten, alle eenhoevigen,
alle vleeskuikens, alle overige kippen, alle kalkoenen en al het overige
pluimvee? Indien u de gegevens niet zo gedetailleerd heeft, welke
gegevens heeft u dan wel?
Antwoord
Mijn departement houdt de waarde van deze productie niet bij. Deze
informatie is openbaar toegankelijke op de CBS Statline website.6 Daar is
vanaf 1990 informatie beschikbaar per gevraagde onderverdeling.
234. Welk gedeelte van de vleesproductie van dieren die in Nederland
geslacht worden, in waarde en hoeveelheid, gaat niet via een uitsnijderij,
uitgesplitst voor de volgende dieren: alle overige runderen, volwassen
koeien, vaarzen, volwassen stieren, kalveren, alle varkens, alle schapen,
alle geiten, alle eenhoevigen, alle vleeskuikens, alle overige kippen, alle
kalkoenen en al het overige pluimvee? Waar gaat dat vlees dan heen?
Indien u de gegevens niet zo gedetailleerd heeft, welke gegevens heeft u
dan wel?
235 Welk gedeelte van de vleesproductie van dieren die in Nederland
geslacht worden, in waarde en hoeveelheid, gaat van de uitsnijderij direct
richting een koel- en vrieshuis, uitgesplitst voor de volgende dieren: alle
overige runderen, volwassen koeien, vaarzen, volwassen stieren,
kalveren, alle varkens, alle schapen, alle geiten, alle eenhoevigen, alle
vleeskuikens, alle overige kippen, alle kalkoenen en al het overige
pluimvee? Indien u de gegevens niet zo gedetailleerd heeft, welke
gegevens heeft u dan wel?
236. Welk gedeelte van de vleesproductie van dieren die in Nederland
geslacht worden, in waarde en hoeveelheid, gaat van de uitsnijderij direct
richting de retail, uitgesplitst voor de volgende dieren: alle overige
runderen, volwassen koeien, vaarzen, volwassen stieren, kalveren, alle
varkens, alle schapen, alle geiten, alle eenhoevigen, alle vleeskuikens, alle
overige kippen, alle kalkoenen en al het overig pluimvee? Indien u de
gegevens niet zo gedetailleerd heeft, welke gegevens heeft u dan wel?
237. Welk gedeelte van de vleesproductie van dieren die in Nederland
geslacht worden, in waarde en hoeveelheid, gaat van de uitsnijderij direct
richting een vleesverwerkingsbedrijf, uitgesplitst voor de volgende dieren:
alle overige runderen, volwassen koeien, vaarzen, volwassen stieren,
kalveren, alle varkens, alle schapen, alle geiten, alle eenhoevigen, alle
vleeskuikens, alle overige kippen, alle kalkoenen en al het overige
pluimvee? Indien u de gegevens niet zo gedetailleerd heeft, welke
gegevens heeft u dan wel?
238. Welk gedeelte van de vleesproductie van dieren die in Nederland
geslacht worden, in waarde en hoeveelheid, is bestemd voor de Neder6

http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?PA=7123slac

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

64

landse markt, uitgesplitst voor de volgende dieren: alle overige runderen,
volwassen koeien, vaarzen, volwassen stieren, kalveren, alle varkens, alle
schapen, alle geiten, alle eenhoevigen, alle vleeskuikens, alle overige
kippen, alle kalkoenen en al het overige pluimvee? Indien u de gegevens
niet zo gedetailleerd heeft, welke gegevens heeft u dan wel?
239. Welk gedeelte van de vleesproductie dat in Nederland geconsumeerd
wordt, is afkomstig dieren die in Nederland geslacht worden, uitgesplitst
voor de volgende dieren: alle overige runderen, volwassen koeien,
vaarzen, volwassen stieren, kalveren, alle varkens, alle schapen, alle
geiten, alle eenhoevigen, alle vleeskuikens, alle overige kippen, alle
kalkoenen en al het overige pluimvee? Indien u de gegevens niet zo
gedetailleerd heeft, welke gegevens heeft u dan wel?
240. Is er sprake van een stroom vlees in de productieketen vlees die niet
via een uitsnijderij of een vleesverwerkend bedrijf in de Nederlandse retail
terechtkomt? Zo ja, welk gedeelte van de vleesproductie gaat het dan om,
in waarde en hoeveelheid, uitgesplitst voor de volgende dieren: alle
runderen, volwassen koeien, vaarzen, volwassen stieren, kalveren, alle
varkens, alle schapen, alle geiten, alle eenhoevigen, alle vleeskuikens, alle
overige kippen, alle kalkoenen en al het overige pluimvee? Indien u de
gegevens niet zo gedetailleerd heeft, welke gegevens heeft u dan wel?
Antwoord vragen 234 t/m 240
De NVWA registreert de stromen van vleesproducten alleen wanneer deze
gecertificeerd worden voor het buitenland en heeft daarmee geen direct
zicht op de totaalstromen.
241. Is het mogelijk om van vlees dat van een derde land afkomstig is
onderscheid te maken tussen vlees dat voor de Nederlandse markt
bestemd is en vlees dat voor andere EU-landen bestemd is? Zo ja, waar in
de productieketenvlees wordt dat onderscheid gemaakt en kan deze
uitsplitsing per diersoort worden gemaakt? Indien u de gegevens niet zo
gedetailleerd heeft, welke gegevens heeft u dan wel?
Antwoord
Wanneer vlees wordt geïmporteerd, dient aangegeven te worden voor
welk adres de betreffende zending bestemd is. In die fase is er dus zicht
op het vlees met een Nederlandse bestemming. Overigens dienen alle in
de EU ingevoerde producten van dierlijke oorsprong aan dezelfde normen
te voldoen.
242. Hoeveel en welke koel- en vrieshuizen in Nederland slaan vlees over
dat uit een derde land geïmporteerd wordt en dat bedoeld is voor de
Nederlandse markt?
243. Hoeveel en welke koel- en vrieshuizen in Nederland slaan vlees over
dat uit een ander EU-land geïmporteerd wordt en dat bedoeld is voor de
Nederlandse markt?
244. Is er binnen de productieketen vlees, vlees dat van een ander land
komt (EU-land of derde land) dat niet via een koel- of vrieshuis gaat? Zo
ja, om welk gedeelte gaat dat dan, in waarde en hoeveelheid, uitgesplitst
per diersoort? Indien u de gegevens niet zo gedetailleerd heeft, welke
gegevens heeft u dan wel?
245. Wat zijn de totale hoeveelheden vlees en de waarde van dat vlees die
via Nederlandse distributiekanalen lopen, uitgesplitst per handelsstroom
(dus zowel met Nederland als land van oorsprong voor de Nederlandse
markt, Nederland als land van oorsprong voor de EU-markt, Nederland als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

65

oorsprong voor een derde land, Nederland als doorvoerland van ander
EU-land naar een derde land, Nederland als doorvoerland van een derde
land naar een ander EU-land, Nederland als doorvoerland van een derde
land naar een derde land, Nederland als doelland van import uit een
ander EU-land en Nederland als doelland van import uit een derde land)?
Antwoord vragen 242 t/m 245
Het bedrijfsleven is op grond van artikel 18 lid 2 van de algemene
levensmiddelen verordening verantwoordelijk voor de mogelijkheid tot
tracering van producten binnen alle stadia van de eigen productie en
daarbij één stap voorwaarts en één stap achterwaarts in de distributieketen. Bedrijven zijn niet verantwoordelijk om de tracering van onveilige
levensmiddelen en diervoeders in de gehele distributieketen uit te voeren.
In het geval dat er onveilige levensmiddelen (en diervoeders) in de handel
zijn gebracht, zorgt het systeem van een stap voorwaarts en een stap
achterwaarts ervoor dat de onveilige levensmiddelen (en diervoeders) in
de gehele distributieketen worden getraceerd. De NVWA ziet hierop toe.
246. Kunt u een overzicht geven, voor de periode 2000–2018, waaruit
duidelijk wordt wat het budgettaire belang is van de aanspraak op de
landbouwvrijstelling van Nederlandse boeren, uitgesplitst naar: boeren
met minder dan 5 hectare landbouwgrond; tussen de 5 en 15 hectare
landbouwgrond; tussen de 15 en 35 hectare landbouwgrond en meer dan
35 hectare landbouwgrond en uitgesplitst naar gangbare varkensboeren,
gangbare rundveeboeren, gangbare vleeskuikenboeren, gangbare
legkippenboeren, gangbare schapenboeren, gangbare geitenboeren,
gangbaar overig pluimvee, biologische varkensboeren, biologische
rundveeboeren, biologische vleeskuikenboeren, biologische legkippenboeren, biologische schapenboeren, biologische geitenboeren, biologische overig pluimvee, akkerbouwers, tuinbouwers en een totaalcijfer?
Indien u de gegevens niet zo gedetailleerd heeft, welke gegevens heeft u
dan wel?
Antwoord
Het budgettaire belang van de landbouwvrijstelling wordt gemonitord in
de Miljoenennota en staat vermeld op de begroting van het Ministerie van
LNV. Vanaf 2010 is de ramingsmethode gewijzigd, waardoor de reeks voor
2010 niet vergelijkbaar is met de cijfers vanaf 2010. De reeks van 2010 tot
2019 is als volgt:
Tabel 1. Budgettair belang Landbouwvrijstelling 2010–2019
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

1.625

1.773

1.630

1.262

1.109

1.596

1.533

1.471

1.409

1.347

De raming wordt gebaseerd op het gebruik van de landbouwvrijstelling
dat wordt aangegeven bij de belastingaangifte (inkomstenbelasting en
vennootschapsbelasting). Deze informatie is op dit moment in redelijke
mate definitief beschikbaar tot en met 2015. De cijfers voor de jaren
2016–2019 zijn trendramingen. Hoewel de landbouwvrijstelling in principe
geldt voor elke jaarlijkse waardestijging van de grond, wordt deze alleen
aangegeven in de belastingaangifte bij overdracht van de grond tussen
eigenaars of bij herwaardering van de fiscale boekwaarde van de grond.
Met name die herwaarderingen zorgen voor een relatief groot budgettair
belang in de jaren 2010–2019 en voor een aantal jaar-op-jaar verschillen
van meer dan € 200 miljoen.
Uit de aangiftegegevens is geen informatie te herleiden over het aantal
hectare landbouwgrond van de gebruikers of het soort landbouwbedrijf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

66

Ook is niet bekend hoeveelheid cultuurgrond per jaar verhandeld wordt
waarbij er succesvol aanspraak is gemaakt op de landbouwvrijstelling.
247. Kunt u een uitputtend overzicht geven van de totale hoeveelheid
cultuurgrond die verhandeld of vergeven (vervreemd) wordt, uitgesplitst
per jaar voor de jaren 2000 tot en met 2018? Indien u de gegevens niet zo
gedetailleerd heeft, welke gegevens heeft u dan wel?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 246.
248. Kunt u een uitputtend overzicht geven van de gemiddelde
hoeveelheid cultuurgrond die verhandeld of vergeven (vervreemd) wordt
per grondtransactie en het aantal grondtransacties over de jaren 2000 tot
en met 2018? Indien u de gegevens niet zo gedetailleerd heeft, welke
gegevens heeft u dan wel?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 246.
249. Kunt u een uitputtend overzicht geven van de totale hoeveelheid
cultuurgrond die verhandeld of vergeven (vervreemd) wordt per jaar voor
de jaren 2000 tot en met 2018, waarbij er een succesvol aanspraak is
gemaakt op de landbouwvrijstelling? Indien u de gegevens niet zo
gedetailleerd heeft, welke gegevens heeft u dan wel?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 246.
250. Kunt u een uitputtend overzicht geven van de gemiddelde
hoeveelheid cultuurgrond die verhandeld of vergeven (vervreemd) wordt
per grondtransactie en het aantal grondtransacties over de jaren 2000 tot
en met 2018 waarbij er een succesvol aanspraak is gemaakt op de
landbouwvrijstelling? Indien u de gegevens niet zo gedetailleerd heeft,
welke gegevens heeft u dan wel?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 246.
251. Kunt u een uitputtend overzicht geven van het aantal boeren dat per
jaar staakt met de landbouwonderneming van de jaren 2000 tot en met
2018, uitgesplitst per jaar, uitgesplitst naar: boeren met minder dan 5
hectare landbouwgrond; tussen 5 en 15 hectare landbouwgrond; tussen
15 en 35 hectare landbouwgrond en meer dan 35 hectare landbouwgrond
en uitgesplitst naar gangbare varkensboeren, gangbare rundveeboeren,
gangbare vleeskuikenboeren, gangbare legkippenboeren, gangbare
schapenboeren, gangbare geitenboeren, gangbaar overige pluimvee,
biologische varkensboeren, biologische rundveeboeren, biologische
vleeskuikenboeren, biologische legkippenboeren, biologische schapenboeren, biologische geitenboeren, biologische overig pluimvee, akkerbouwers, tuinbouwers en een totaalcijfer? Indien u de gegevens niet zo
gedetailleerd heeft, welke gegevens heeft u dan wel?
Antwoord
Het uitputtende overzicht waarom gevraagd wordt is niet op deze wijze
beschikbaar. Wel zijn er gegevens over de ontwikkeling van het aantal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

67

bedrijven in verschillende (deel)sectoren en daarmee ook een indirect
beeld van de hoeveelheid bedrijven die gestaakt zijn. Deze gegevens
worden ieder jaar in het Voedseleconomisch Bericht (voorheen het
Landbouweconomisch bericht) gepresenteerd, zie hieronder het meest
recente overzicht. Op de website www.agrimatie.nl is daarnaast een grote
hoeveelheid relevante informatie beschikbaar, bijvoorbeeld over
bedrijfsopvolging en economisch resultaat.
Land- en tuinbouwbedrijven naar bedrijfstype, 2000–2017

Glastuinbouw- en champignonbedrijven
Opengrondstuinbouwbedrijven
Akkerbouwbedrijven
Melkveebedrijven
Overige graasdierbedrijven
Intensieve veehouderijbedrijven
Gecombineerde bedrijven
Land- en tuinbouwbedrijven, totaal

Aantal bedrijven

Verschil (%)

2000

2010

2016

2017

2016–2017

8.804
10.489
14.799
23.280
20.208
12.058
7.751
97.389

4.573
7.450
11.962
17.519
19.073
7.911
3.836
72.324

3.056
5.945
10.821
16.503
10.143
6.101
3.112
55.681

2.824
5.866
10.685
16.331
10.030
5.846
3.258
54.840

-7,6
-1,3
-1,3
-1,0
-1,1
-4,2
4,7
-1,5

Bron: CBS-Landbouwtelling, bewerking WEcR.

252. Kunt u een overzicht geven van het totale budgettaire belang van de
landbouwvrijstelling uitgesplitst per jaar voor de periode 2000–2018?
Indien er sprake is van jaarlijkse verschillen van meer dan € 200 miljoen
per jaar, kunt u uitleggen waarom dat het geval is?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 246.
253. Wordt er bij het onbedwelmd slachten bijgehouden hoeveel dieren
na 40 seconden alsnog bedwelmd moeten worden en om welk percentage
van het totaal aantal onbedwelmd geslachte dieren dit gaat? Zo ja, wat
zijn deze cijfers? Zo nee, kunt u dit alsnog gaan bijhouden?
Antwoord
Vanaf 1 januari 2018 wordt wel bijgehouden hoeveel dieren onbedwelmd
aangesneden worden. En er wordt toezicht op gehouden dat de dieren,
indien het bewustzijn nog niet verloren is, de dieren binnen 40 seconden
na het aansnijden alsnog een bedwelming krijgen.
Er wordt niet bijgehouden op welk moment de dieren alsnog een
bedwelming krijgen. Uit het toezicht is wel bekend dat dit varieert van
direct na het aansnijden tot kort voor 40 seconden na het aansnijden.
254. Hoe wordt ervoor gezorgd dat vlees van dieren die bij onbedwelmd
slachten niet binnen 40 seconden buiten bewustzijn zijn geraakt niet bij
consumenten terecht komt die niet om onbedwelmd slachten hebben
gevraagd?
Antwoord
Zoals ik heb gemeld in antwoord op recente vragen van het lid Ouwehand
(Kamerstuk 31 571, nr. 32) houdt de NVWA houdt geen toezicht op de afzet
van vlees van onbedwelmde slacht.
255. Hoe staat het met het optuigen van een systeem om de behoefte aan
vlees van onbedwelmd geslachte dieren in Nederland in kaart te krijgen,
waardoor jaarlijks niet meer dieren onbedwelmd ritueel worden geslacht
dan strikt noodzakelijk? Hoe gaat dit systeem eruit zien en wanneer wordt
dit systeem ingevoerd?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

68

Antwoord
Zoals ik heb gemeld in antwoord op recente vragen van het lid Ouwehand
(Kamerstuk 31 571, nr. 32) staat in het addendum op het Convenant dat
met de partijen afgesproken is dat een stelsel zal worden vormgegeven
waarmee geborgd zal worden dat het aantal dieren dat voor
onbedwelmde slacht aangeboden wordt, beperkt zal worden tot dat aantal
dat nodig is voor de Nederlandse behoefte aan onbedwelmd ritueel
geslacht vlees. Concrete uitwerking van deze punten vergt nog nader
onderzoek. Ik wil hierover spreken met de convenantpartners voor ik mijn
inzet hierop bepaal.
256. Kunt u aangeven hoeveel runderen, schapen en geiten er tijdens het
jaarlijkse offerfeest sinds 2014 zijn geslacht?
Antwoord
In onderstaande tabel vindt u het aantal runderen, schapen en geiten dat
sinds 2014 tijdens het offerfeest is geslacht.
Tabel: aantal geslachte runderen, schapen en geiten tijdens offerfeest
Jaar

Runderen

Schapen en geiten

2014
2015
2016
2017
2018

3.418
3.834
3.391
2.926
2.974

65.938
63.165
67.672
62.231
40.627

257. Kunt u aangeven hoe vaak in de jaren 2014 tot en met 2018 tijdens
het offerfeest door de toezichthouders aanwijzingen zijn gegeven, hoe
vaak er boetes zijn uitgedeeld, en wat de vijf meest voorkomende situaties
waren waarop door de toezichthouder is ingegrepen?
Antwoord
Het aantal rapporten van bevindingen dat door de toezichthouders is
opgesteld ten behoeve van een maatregel, is hieronder weergegeven. De
NVWA legt het aantal gegeven aanwijzingen niet vast. Een aanwijzing
hoeft niet altijd te leiden tot een maatregel (schriftelijke waarschuwing,
boete).
Aantal Rapporten van bevindingen t.b.v.
maatregel
2014
2015
2016
2017
2018

7
6
15
20
8

De meest voorkomende oorzaken voor het ingrijpen zijn door de jaren
heen redelijk stabiel. De 5 meest voorkomende oorzaken staan hieronder
weergegeven.
Tabel: Top 5 meest voorkomende oorzaken ingrijpen toezichthouder
Fecale bezoedeling karkas
Hygiënische werkwijze algemeen
Onvoldoende watertemperatuur sterilisatoren
Contact van karkassen met bordessen / andere karkassen
Onvoldoende scheren van halzen van schapen die bedoeld zijn voor onbedwelmde slacht

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

69

258. Kunt u aangeven hoeveel personeel van de NVWA tijdens de
offerfeesten in de jaren 2014 tot en met 2018 in de mobiele toezichtteams
van de NVWA zijn ingezet om toezicht te houden op de slacht buiten de
daarvoor aangewezen slachthuizen, hoeveel overtredingen zij hebben
geconstateerd en welke sancties daar op zijn gevolgd?
Antwoord
In onderstaande tabel vindt u een overzicht van de inzet van mobiele
teams voor toezicht op slacht buiten de daarvoor aangewezen slachthuizen tijdens het Offerfeest. Deze controles vinden plaats naar aanleiding
van meldingen. Niet elke melding leidt tot vaststelling van een
overtreding. Daarnaast is in dit overzicht ook het aantal overtredingen
opgenomen dat deze teams hebben vastgesteld, evenals de sancties die
zijn opgelegd naar aanleiding van die overtredingen. Dit voor de jaren
2014 t/m 2018.

Hoeveelheid personeel in de mobiele toezichtteams tijdens
het offerfeest
Aantal overtredingen
Schriftelijke waarschuwingen
Proces-verbaal
Rapport van bevindingen voor bestuurlijke boete

2014

2015

2016

2017

2018

48
6
2
3
1

42
9
3
3
3

20
1
–
1
–

24
4
3
1
–

22
–
–
–
–

259. Welke landbouwproducten (zoals dieren, vlees, bloemen, bollen,
diervoer als sojaschroot (doorvoer), verwerkt pluimveebloedmeel,
sperma, etc.) exporteert Nederland naar welke landen? Hoeveel?
Antwoord
In 2017 bedroeg de export van agrarische goederen € 96,7 miljard.
Onderverdeeld naar productengroepen, exporteert Nederland met name
levende planten en producten van de bloementeelt (€ 9.13 miljard), melken zuivelproducten en vogeleieren (€ 8,77 miljard), groente, wortels en
knollen, etc. (€ 6,76 miljard) en fruit (€ 6,64 miljard). De landen Duitsland
(€ 24,7 miljard), België (€ 10,5 miljard) Frankrijk (€ 9,2 miljard) en het
Verenigd Koninkrijk (€ 8,9 miljard) zijn de belangrijkste afnemers.
260. Welke landbouwproducten (zoals dieren, vlees, bloemen, bollen,
diervoer als sojaschroot (doorvoer), sperma etc.) importeert Nederland
vanuit welke landen? En hoeveel?
Antwoord
In 2017 bedroeg de import van agrarische goederen € 66,7 miljard.
Onderverdeeld naar productengroepen, importeert Nederland met name
fruit, schillen van citrusvruchten en van meloenen (€ 6,98 miljard), vettenen oliën (dierlijke en plantaardige) etc. (€ 5,54 miljard), vlees en eetbare
slachtafvallen (€ 4,36 miljard) en cacao en bereiding daarvan (€ 4,32
miljard). De meeste import is afkomstig uit de landen Duitsland (€ 11,9
miljard), België (€ 8,5 miljard) Frankrijk (€ 3,7 miljard) en Brazilië (€ 3,1
miljard).
261. Hoe wordt het sperma van fokberen verkregen, welke handelingen
moeten daartoe worden verricht, wie doet dat en hoe wordt de zeug
bevrucht?
Antwoord
De medewerkers van de KI-stations brengen de fokberen naar een
zogenoemde dekstoel of vangmachine, waar het sperma van de fokberen
wordt verkregen. Het sperma wordt door het KI-station gecontroleerd op
ziekten en kwaliteit en verdund tot de gewenste dosis. Vervolgens wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

70

het sperma in tubes afgevuld en onder geconditioneerde omstandigheden
op bestelling naar de zeugenhouders vervoerd. De zeugenhouders
insemineren op het zeugenbedrijf de berige zeugen.
262. Bij welke voor productie gehouden diersoorten gaat de bevruchting
net als bij varkens ook via kunstmatige inseminatie en hoe wordt daarbij
het sperma verkregen?
Antwoord
Bij melkkoeien en kalkoenen wordt voornamelijk een met varkens
vergelijkbare manier van kunstmatige inseminatie toegepast. Bij
melkkoeien wordt hoofdzakelijk diepgevroren sperma gebruikt en bij
varkens hoofdzakelijk vers sperma. Bij melkgeiten en schapen is voor het
grootste deel sprake van natuurlijke dekkingen. Bij melkgeiten vindt voor
een deel bevruchting via kunstmatige inseminatie plaats. In de paardensector worden kunstmatige inseminatie en natuurlijke dekkingen
toegepast.
263. Bij welke voor productie gehouden diersoorten gebeurt de
bevruchting door mannelijke soortgenoten bij de vrouwelijke dieren te
laten?
Antwoord
Dit is het geval in de vermeerderingssector van de leg- en vleeskuikenpluimveehouderij, in de schapensector en de vleessector. Verder verwijs ik
u naar mijn antwoord op vraag 262.
264. Hoeveel hectare van het totaal areaal aan landbouwgrond (55% van
het oppervlak van Nederland) is biologisch, welk percentage is dat in
verhouding tot gangbaar en hoe verhoudt dit percentage zich tot andere
landen binnen de EU?
Antwoord
Volgens cijfers van het CBS was in 2017 56.400 hectare biologisch; dat is
3,3% van het totaal areaal aan landbouwgrond in Nederland. Volgens
meest recent beschikbare cijfers van Eurostat bedroeg het EU-gemiddelde
in 2016 6,7%.
265. Wat was het percentage biologisch landbouwareaal in Nederland
over de afgelopen vijf jaar?
Antwoord
Het percentage biologisch landbouwareaal steeg in de afgelopen vijf jaar
van 2,8% in 2013, 2014 en 2015 naar 3% in 2016 en 3,3% in 2017.
266. Welk percentage van het totale areaal aan landbouwgrond wordt
gebruikt voor veehouderij, hoeveel voor sierteelt, hoeveel voor
akkerbouw, hoeveel voor glastuinbouw?
Antwoord
Volgens gegevens van het CBS7 bedroeg in 2017 het areaal cultuurgrond8
1.789.992 hectare. Daarvan was 509.147 hectare (28,4%) bestemd voor
akkerbouw, 93.524 voor tuinbouw open grond (5,2%), 9.079 hectare voor

7

8

De gebruikte oppervlakten zijn ontleend aan statline.cbs.nl, tabel «Landbouw; gewassen, dieren
en grondgebruik naar regio» datum 21 maart 2018
Grond die, blijvend dan wel tijdelijk, deel uitmaakt van landbouwbedrijven, en in hoofdzaak
bestemd is voor het voortbrengen van landbouwproducten (akkerbouw, tuinbouw, veehouderij), met inbegrip van braakland en (tijdelijk) grasland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

71

tuinbouw onder glas (0,5%) en 1.178.241 hectare voor grasland en
groenvoedergewassen (65,8%).
267. Waaruit bestaat het grondgebruik voor de veehouderij, zoals voor
grasland of de maisteelt? In welke percentages?
Antwoord
Van het areaal in gebruik als grasland en groenvoedergewassen was
volgens gegevens van het CBS9 in 2017 962.955 hectare (53,8% van het
totale areaal cultuurgrond) in gebruik als grasland; en 215.286 (12,0% van
het totale areaal cultuurgrond) als groenvoedergewas (snijmais, luzerne,
voederbieten en overige groenvoedergewassen). Van die groenvoedergewassen was snijmais in 2017 veruit het belangrijkste groenvoedergewas
met 205.249 hectare (11,5% van het areaal cultuurgrond). Van de in de
akkerbouw verbouwde granen (totaal 164.078 hectare in 2017, overeenkomend met 9,1% van het totale areaal cultuurgrond in dat jaar) wordt
een groot deel gebruikt voor veevoer. De precieze hoeveelheid is
afhankelijk van de kwaliteit van het geteelde graan, maar veelal wordt
veruit het grootste deel van het in Nederland geteelde graan (tweederde
of meer) gebruikt voor veevoer.
268. Waaruit bestaat het grondgebruik voor sierteelt, zoals voor rozen,
lelies en bollen, in welke percentages en op hoeveel hectares worden
lelies geteeld?
Antwoord
Sierteelt vindt zowel in de tuinbouw in de open grond als in de tuinbouw
onder glas plaats.
In 2017 werd volgens het CBS10 op 26.676 hectare tuinbouw open grond
bloembollen geteeld. Dit komt overeen met 1,5% van het totale areaal
cultuurgrond. Van het areaal bloembollen in 2017 was 6.434 hectare
bestemd voor lelies. Het areaal bloemkwekerijgewassen in de tuinbouw
open grond bedroeg in dat jaar 3.108 hectare (0,2% van het totale areaal
cultuurgrond). Het totale areaal boomkwekerijgewassen en vaste planten
(open grond) bedroeg 16.960 hectare (afgerond bijna 1,0% van het totale
areaal cultuurgrond), waarvan 360 hectare rozenstruiken.
Van het areaal tuinbouw onder glas werd in 2017 3.592 hectare (0,2% van
het totale areaal cultuurgrond) gebruikt voor bloemkwekerijgewassen.
Hiervan was 228 hectare bestemd voor (snij)rozen. Van het areaal
tuinbouw onder glas was in dat jaar 401 hectare bestemd voor boomkwekerij en vaste planten (0,02% van het totale areaal cultuurgrond).
269. Waaruit bestaat het grondgebruik voor de akkerbouw, welke
gewassen worden geteeld, op welke schaal (dus hoeveel mais op hoeveel
hectare, hoeveel suikerbieten op hoeveel hectare, hoeveel graan op
hoeveel hectare, etc.)?
Antwoord
Van het areaal cultuurgrond dat in 2017 volgens het CBS11 voor
akkerbouw werd gebruikt (509.147 hectare), werd 164.078 hectare gebruikt
voor granen (zoals tarwe, tarwe, gerst en korrelmais), 162.671 hectare
voor aardappelen (waarvan ruim 76.000 hectare voor consumptieaardappelen en 44.041 voor zetmeelaardappelen) en 85.352 hectare voor
9

De gebruikte oppervlakten zijn ontleend aan statline.cbs.nl, tabel «Landbouw; gewassen, dieren
en grondgebruik naar regio» datum 21 maart 2018
10
De gebruikte oppervlakten zijn ontleend aan statline.cbs.nl, tabel «Landbouw; gewassen,
dieren en grondgebruik naar regio» datum 21 maart 2018
11
De gebruikte oppervlakten zijn ontleend aan statline.cbs.nl, tabel «Landbouw; gewassen,
dieren en grondgebruik naar regio» datum 21 maart 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

72

suikerbieten. Daarnaast was 12.396 hectare bestemd voor handelsgewassen (zoals cichorei, vlas, hennep en koolzaad), 10.084 hectare voor
graszaden, 6.046 hectare voor akkerbouwgroenten (zoals uien,
winterpeen, sperziebonen, spinazie en witlofwortel), 3.063 hectare voor
peulvruchten en 3.980 hectare voor overige akkerbouwgewassen. Het
areaal van het groenvoedergewas snijmais bedroeg in 2017 205.249
hectare.
270. Welke gewassen worden geteeld als voer voor de veehouderij, zoals
mais en wat is het aandeel van deze gewassen in het totale grondgebruik?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 267.
271. Welke gewassen worden geteeld voor menselijke consumptie, wat is
het aandeel van deze gewassen in het totale grondgebruik, wat bedraagt
de oppervlakte van deze teelten en hoe groot is bijvoorbeeld het deel dat
wordt gebruikt voor de teelt van suikerbieten?
Antwoord
Een belangrijk deel van de gewassen geteeld in de akkerbouw is in
hoofdzaak en direct of na industriële verwerking bestemd voor menselijke
consumptie. Dit geldt voor een groot deel van de aardappelen, voor
suikerbieten, voor akkerbouwgroenten en voor een deel van de handelsgewassen (zie ook mijn antwoord op vraag 269). Ook een beperkt deel van
de in de akkerbouw geteelde granen is bestemd voor menselijke
consumptie (zie het antwoord op vraag 267). Het geldt eveneens voor de
teelt van groenten en fruit in de tuinbouw in de open grond en onder glas:
in 2017 werd volgens het CBS 20.463 hectare gebruikt voor fruitteelt in de
open grond, 26.317 hectare voor tuinbouwgroenten in de open grond,
4.992 hectare voor groententeelt onder glas en 95 hectare voor fruitteelt
onder glas. Dit betekent dat rond 350.000 hectare landbouwgrond in 2017
in Nederland gebruikt werd voor gewassen die direct of na industriële
verwerking bestemd zijn voor menselijke consumptie12.
272. Hoe verhoudt de productie van eiwitgewassen voor menselijke
consumptie zich tot het buitenland?
Antwoord
De EC is momenteel bezig om een rapport samen te stellen over de
eiwitproductie in de Europese Unie. In dit rapport worden vraag en
aanbod van eiwitgewassen verkend. Het rapport zal eind dit jaar klaar zijn
en dan zal ook duidelijk worden hoe de Nederlandse productie zich
verhoudt tot het buitenland.
273. Wat zit er in het voer(mengsel) van kippen, koeien, varkens, etc.?
Antwoord
De voersamenstelling voor de Nederlandse landbouwhuisdieren bestaat
uit voer van weiland en akker (gras, snijmais, voederbieten, tarwe),
bijproducten uit de voedingsmiddelenindustrie (bierbostel, wei, gries en
zemelen van granen, sojaschroot, bietmelasse, bietenpulp) en grondstoffen uit het buitenland (maisgluten, tapioca, tarwe, palmpitschilfers,
rietmelasse, citruspulp). Het menu van herkauwers is hoofdzakelijk
afkomstig van de Nederlandse landbouwgronden, de andere diersoorten

12

Zie statline.cbs.nl, tabel «Landbouw; gewassen, dieren en grondgebruik naar regio» datum
21 maart 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

73

worden hoofdzakelijke gevoerd met bijproducten uit de levensmiddelenindustrie en grondstoffen uit het buitenland.
274. Welke stromen uit productieprocessen van humaan voedsel, of
anderszins uit de voedselketen, gaan naar landbouwdieren en welke
stromen (zoals kaaswei, erwteneiwit) worden gevoerd aan welke dieren
specifiek en welke hoeveelheden betreft dit?
Antwoord
Het gaat hierbij om co-producten die afkomstig zijn uit de levensmiddelenindustrie en die ontstaan bij de productie van bijvoorbeeld bier,
sinaasappelsap, patat óf schroten die bijvoorbeeld voortkomen uit het
crushen/persen van oliehoudende zaden zoals zonnebloem, raap, palm en
soja. Het kan echter ook gaan om retourproducten zoals oud brood,
koekjes, pizzabodems of snoepgoed die niet meer geschikt zijn voor
menselijke consumptie omdat dat wettelijk niet mag of omdat het
retourproduct niet verteerbaar/smakelijk is voor mensen. Deze producten
zijn ook niet geschikt voor voedselbanken. Aanwending als diervoedergrondstof is de hoogst mogelijk verwaarding van grondstoffen ná
menselijke consumptie en draagt in hoge mate bij aan de kringlooplandbouw die ik nastreef.
De genoemde producten worden hoofdzakelijk gebruikt in varkensvoer en
in de rantsoenen van melkvee. Bij varkens kan dit aandeel oplopen tot 2/3
van alle gebruikte grondstoffen. Bij melkvee is dat afhankelijk van het
rantsoen; als ook het ruwvoer van eigen grond (gras, maïs etc.) wordt
meegenomen, kan het aandeel oplopen tot 3/4 van het voer. WUR heeft
becijferd dat gemiddeld over alle diervoedermiddelen en diersoorten heen
het aandeel van de co-producten in mengvoer 50,8% bedraagt. Voor
gegevens over de herkomst en volumes van diervoedergrondstoffen
verwijs ik u naar de (tweede editie van de) grondstoffenwijzer van de
Nederlandse diervoederindustrie, uitgebracht door de brancheorganisatie
Nevedi (www.nevedi.nl).
275. Wat gaat er veranderen aan de stromen uit de voedselketen die naar
landbouwdieren gaan, vanuit uw doelstelling om te komen tot een
systeem van kringlooplandbouw, komen er stromen bij? Zo ja, welke?
Antwoord
Mijn beleid was en is erop gericht dat resten uit bijvoorbeeld de voedingsmiddelenindustrie zo hoog mogelijk verwaard worden. Veel van deze
stromen worden al gebruikt als voedsel voor landbouwhuisdieren. Ik sta
positief tegenover initiatieven om elk (rest)product, of dat nu in de
primaire productie is, de verwerkende industrie, de retail, catering of
keuken, in de voedselproductieketen te houden, waarbij de borging van
voedselveiligheid de eerste voorwaarde is. Ik zal mij hier voor blijven
inzetten.
Een stroom waar ik mij bijvoorbeeld voor inzet is diermelen. Nederland
wil in beginsel diermelen die gemaakt zijn met slachtafval van gezonde
goedgekeurde varkens en kippen benutten als veevoedergrondstof voor
pluimvee- respectievelijk varkensvoeders. Daarvoor is aanpassing nodig
van de EU-regelgeving. Nederland vindt dat het mogelijk is dergelijke
diermelen in diervoeders te benutten zonder afbreuk te doen aan het hoge
beschermingsniveau voor mens en dier. De EU is bereid tot deze stap
maar zoekt nog naar goede lab-analysemethodes voor kant en klare
diervoeders. Die zijn nodig voor het toezicht op een verantwoorde
diervoederproductie. Nederland ondersteunt de EC daarin.
276. Waar wordt de kunstmelk die aan kalfjes wordt gevoerd van
gemaakt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

74

Antwoord
Kunstmelk voor kalveren bestaat uit zuivelgrondstoffen, plantaardige
eiwitten, zetmeel, vitaminen, mineralen en organische zuren. Elke
producent hanteert een eigen samenstelling van de voeders.
277. Krijgen kalfjes gemalen vis te eten?
Antwoord
Nee, er zit geen gemalen vis in kalvervoeders.
278. Hoeveel procent van de grondstoffen voor voer van kippen, koeien,
varkens etc. komt van menselijk voedsel, van de levensmiddelenindustrie,
van akkerbouw, van sojaschroot, of andere producten en welke
reststromen of producten zijn dat?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 274.
279. Kunt u een overzicht geven van het aantal gesprekken dat het
ministerie in 2017 en 2018 heeft gevoerd met de veehouderijsectoren en
het aantal gesprekken met natuur- en dierenwelzijnsorganisaties?
Antwoord
Nee, dit is niet mogelijk. Het ministerie voert met alle betrokken partijen
(bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en andere overheden) en op
allerlei niveaus overleg over de vormgeving van het beleid.
280. Kunt u aangeven welke beleidsonderwerpen en regelingen (specifiek)
de gesprekken met de veehouderijsector betroffen?
Antwoord
De overleggen met het veehouderijbedrijfsleven hadden betrekking op het
brede beleidsveld van het Ministerie van LNV.
281. Welke verschillende mestaanwendingstechnieken zijn er? Hoe vaak
worden deze gebruikt?
Antwoord
Vaste mest wordt altijd op de grond gestrooid. In het geval van bouwland
moet dit in een direct erop volgende werkgang in de grond worden
gewerkt.
Wat betreft drijfmest zijn de volgende aanwendingsmethodes te
onderscheiden.13
Methode van aanwending bij
drijfmest

In sleufjes door injectie
(bouwlandinjecteur)
In sleufjes in grond (zodenbemester)
In strookjes op grond (sleepvoetbemester)
Gedeeltelijk in sleufjes en in
strookjes (sleufkouterbemester)
Bovengronds breedwerpig

13

Aandeel (in %) van mesttoediening op grasland en
bouwland
Grasland

Onbeteeld
bouwland

Beteeld bouwland

–

86

–

64

9

70

13

0

30

22
1

0
0

Bruggen, C. van, e.a., 2018: http://edepot.wur.nl/452369.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

75

Methode van aanwending bij
drijfmest

Aandeel (in %) van mesttoediening op grasland en
bouwland
Grasland

Onbeteeld
bouwland

-

5

Onderwerken in één werkgang

Beteeld bouwland

282. Wat doet het uitrijden van de mest met de bodem, per mestaanwendingstechniek?
Antwoord
Er is geen eenduidig onderscheid te maken in het effect van een aanwendingstechniek op de bodem, omdat dit verschilt per bodemsoort en de
draagkracht daarvan. In het algemeen geldt dat naarmate machines groter
en zwaarder worden, het risico op bodemverdichting toeneemt. Daarin
speelt echter ook de druk per oppervlakte-eenheid een rol.
Vanwege de problematiek van geringere draagkracht op veen- en
kleigrond en het gemakkelijk stuk trekken van de graszode op veengrond
en het bij droogte moeilijk (tot niet) in de grond kunnen snijden op
kleigrond is in de praktijk het aandeel van toediening van drijfmest door
zodenbemesting zeer gering. Bij drijfmest in sleufjes in de bodem van
grasland brengen wordt tot ongeveer 5 cm diepte in de bodem gedrongen
door de graszode te doorsnijden. Er zijn, naast de vermelde problematiek
op klei- en veengrond, geen gegevens bekend dat deze vorm van
bemesten nadelig is voor de bodem. Alleen bij (aanhoudende) droogte
kan het gras op de randen van de sleuven verdrogen. Van breedwerpig
bovengronds uitrijden is bekend, dat onder droge omstandigheden er
gemakkelijk verbranding van het gras op kan treden.
Naast het effect op de bodem is het ook van belang om rekening te
houden met de ammoniakemissie bij de aanwending van mest. De laagste
ammoniakemissie vindt plaats bij de bouwlandinjecteur (2%) en de
hoogste ammoniakemissie vindt plaats bij het breedwerpig bovengronds
uitrijden (71%).
283. Hoeveel veetransporten hebben er in 2017, door en vanuit Nederland
plaatsgevonden uitgewerkt naar diersoort?
Zie onderstaande tabel voor de transporten binnen de Europese Unie in
2017. Hierbij moet worden opgemerkt dat meerdere zendingen samen één
transport kunnen vormen. Er zijn geen gegevens bekend over het totaal
aantal binnenlandse transporten.
Import
Diersoort

Paarden
Runderen
Varkens
Schapen/Geiten
Pluimvee
Andere
Totaal

Export

Doorvoer

Aantal
zendingen

Aantal dieren

Aantal
zendingen

Aantal dieren

Aantal
zendingen

Aantal dieren

8.242
12.022
4.069
344
51.114
5.652
81.443

14.440
869.308
639.522
55.624
359.545.291
4.692.016.778
5.053.140.963

13.609
7.624
33.887
1.418
13.936
312
70.786

19.976
341.969
10.941.440
181.030
272.873.524
3.665
284.361.604

8.584
877
4.370
86
1.741
5.607
21.265

12.943
56.817
668.276
8.426
21.633.542
796.907.549
819.287.553

284. Kunt u een overzicht geven van het aantal kalveren dat de afgelopen
vijf jaar is geïmporteerd in Nederland, uitgesplitst naar het land van
oorsprong?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

76

Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 175.
285. Hoeveel varkens zijn er de laatste drie jaar vanuit Nederland naar
Spanje geëxporteerd?
Antwoord
In onderstaande tabel vindt u het aantal varkens dat de laatste drie jaar
vanuit Nederland naar Spanje is geëxporteerd.
Tabel: Aantal varkens
2015

2016

2017

616.465

326.451

427.975

286. Hoeveel geld is in de begroting van uw ministerie gereserveerd voor
de NVWA en hoe verhoudt dit bedrag zich tot de budgetten voor andere
rijksinspectiediensten, zoals de Inspectie Leefomgeving en Transport, de
Inspectie Veiligheid en Justitie en de Inspectie Sociale Zaken Werkgelegenheid.
Antwoord
In onderstaande tabel zijn de budgetten voor 2019 van de rijksinspectiediensten NVWA, ILT, IVJ en ISZW opgenomen. Deze rijksinspectiediensten
verschillen onderling sterk wat taken en werkgebied betreft. De NVWA en
de ILT zijn batenlastenagentschappen die begroten en verantwoorden
volgens het batenlastenstelsel. De Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) en de Inspectie Justitie en Veiligheid (J&V) zijn diensten
die werken volgens het kasstelsel.
Omzet inspectiediensten begroting 2019 (€ miljoen)
Batenlastenagentschappen:

NVWA

ILT

omzet moederdepartement
overige departementen
omzet derden
totaal baten

171,7
90,8
103,4
365,9

120,5
0,9
24,2
145,6

Inspectie J&V

Inspectie SZW

9,5

123,9

Budget inspectiediensten begroting 2019 (€ miljoen)
Kasdiensten
kasbudget

287. Hoe wordt het budget voor de NVWA besteed?
Antwoord
Het budget van de NVWA wordt voor ongeveer 56% besteed aan
personeelslasten (o.a. salarissen, reis- en verblijfkosten, externe inhuur),
voor 38% aan materiële kosten (o.a. huisvesting, dienstauto’s, Kwaliteitskeuring Dierlijke Sector (KDS), practitioners, uitbesteed onderzoek en ICT)
en voor ca. 5% aan afschrijvingskosten (op voornamelijk software, auto’s,
gebouwen en apparatuur).
288. Hoeveel fte is binnen de NVWA beschikbaar voor controles op
levende dieren en diergezondheid en wat voor controles vallen hieronder?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

77

In 2018 was voor controles op levende dieren en diergezondheid in totaal
44.289 uur begroot. Omgerekend betreft dit 32,1 fte. Dit betreft controles
in de primaire fase, dat wil zeggen op de boerderij en bij het transport tot
aan het slachthuis.
De inspecteurs voeren controles uit op de volgende gebieden: verplichte
identificatie & registratie van landbouwhuisdieren en honden, naleving
preventieregeling dierziekten, naleving verplichte monitorings- en
vaccinatieprogramma’s. Ook verrichten zij taken in het kader van
bestrijding van besmettelijke dierziekten in het geval van uitbraken.
289. Wat zijn de taken van de inspecteurs levende dieren en diergezondheid?
Antwoord
Inspecteurs die toezichtcontroles uitvoeren in het kader van levende
dieren en diergezondheid in de boerderijfase en de vervoersfase tot aan
het slachthuis, beoordelen in hoeverre houders van dieren de regelgeving
naleven. Zij stellen daarbij vast of sprake is van overtreding(en) van deze
regels. De inspecteurs maken in geval van overtreding(en) een rapport
van bevindingen op ten behoeve van bestuursrechtelijke maatregelen of
maken een herstel/waarschuwingsbrief op. In die gevallen waarin de
overtreding een strafrechtelijke maatregel vergt, maakt de inspecteur een
proces-verbaal op.
290. Hoeveel fte is binnen de NVWA beschikbaar voor controles vleesketen en voedselveiligheid en wat voor controles vallen hieronder?
291. Wat zijn de taken van de inspecteurs vleesketen en voedselveiligheid?
Antwoord vragen 290 en 291
De NVWA zet in 2018 ongeveer 300 fte in bij het toezicht op de slachthuizen. Deze werkzaamheden betreffen de ante mortem-keuring (keuring
vóór de slacht), toezicht op en/of uitvoeren van de post mortem-keuring.
Bij het toezicht wordt ook aandacht besteed aan onder meer dierenwelzijn, hygiënisch werken, dierlijke bijproducten, traceerbaarheid,
vleestemperatuur en microbiologie.
292. Hoeveel is binnen de NVWA het aantal directe fte (betrokken bij het
primaire proces) in de totale formatie gedaald sinds 2014 en wat is
hiervoor de reden?
Antwoord
De daling in het aantal directe fte’s sinds 2014 wordt vooral verklaard door
het voornemen om in 2019 het laboratorium Voeder- en Voedselveiligheid
van de NVWA te laten fuseren met RIKILT. Het aantal directe fte van de
NVWA daalt hierdoor.
293. Wat heeft dit voor gevolgen gehad voor het aantal uitgevoerde
controles en de tijd die inspecteurs hiervoor hebben?
Antwoord
Het aantal uitgevoerde controles zoals weergegeven in het jaarverslag
over het Multi Annual Control Plan is in de periode 2014–2017 nagenoeg
stabiel (van 147.278 controles in 2014 tot 147.906 controles in 2017). In
2013 was het aantal controles nog 140.207.
In dit totaal zijn naast de controles van en door de NVWA ook de controles
opgenomen op o.a. biologische productie door SKAL en de controles door
COKZ en NCAE. Dat gaat om een relatief gering aandeel in het totaal
(opgeteld 6668 in 2014 tot 8518 in 2017).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

78

In het aantal controles van en door de NVWA worden per jaar en per
domein keuzes gemaakt op basis van risico’s.
Het aantal controles van de I&R-registratie, Dierlijke bijproducten,
Diergeneesmiddelen, Horeca en Claims bijzondere voeding is in de
periode 2014–2017 gedaald. Het aantal controles in de domeinen
Diergezondheid en Import levende dieren is in die periode nagenoeg
gelijk gebleven. Het aantal controles in de domeinen Dierenwelzijn,
Diervoeder, Vlees, Vleesproducten, Residuen&Contaminanten en
Gewasbeschermingsmiddelen is tussen 2014 en 2017 gestegen.
Een effect van risicogericht inspecteren is onder meer te zien in het aantal
boeterapporten dat de NVWA uitschrijft (van 5327 boeterapporten in 2014
tot 8376 boeterapporten in 2017).
294. Kunt u aangeven hoeveel uren er in 2015, 2016 en 2017 zijn begroot
voor de NVWA ten aanzien van inspecties op dierenwelzijn en hoeveel
daarvan daadwerkelijk zijn besteed aan dierenwelzijn?
Antwoord
In onderstaande tabel is een overzicht opgenomen van de geplande en
gerealiseerde uren in het domein dierenwelzijn in de periode 2015–2017.
Tabel: geplande en gerealiseerde uren toezicht 2015 – 2017
Domein
Dierenwelzijn

planning
realisatie

2015

2016

2017

140.000
130.000

126.000
131.000

124.000
121.000

295. Kunt u aangeven hoeveel uren er in 2015, 2016 en 2017 zijn begroot
voor de NVWA ten aanzien van inspecties op levende dieren en diergezondheid en hoeveel daarvan daadwerkelijk zijn besteed aan deze
aandachtsgebieden?
Antwoord
In onderstaande tabel is een overzicht opgenomen van de geplande en
gerealiseerde uren in het domein levende dieren en diergezondheid in de
periode 2015–2017.
Tabel: geplande en gerealiseerde uren toezicht 2015 – 2017
Domein
Levende dieren en
diergezondheid

planning
realisatie

2015

2016

2017

183.000
194.000

178.000
216.000

185.000
201.000

296. Kunt u aangeven hoeveel uren er in 2015, 2016 en 2017 zijn begroot
voor de NVWA ten aanzien van inspecties op vleesketen en voedselveiligheid en hoeveel daarvan daadwerkelijk zijn besteed aan deze
aandachtsgebieden?
Antwoord
In onderstaande tabel is een overzicht opgenomen van de geplande en
gerealiseerde uren in het domein vleesketen en voedselveiligheid in de
periode 2015–2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

79

Tabel: geplande en gerealiseerde uren toezicht 2015 – 2017
Domein
Vleesketen en voedselveiligheid

planning
realisatie

2015

2016

2017

340.000
378.000

343.000
393.000

383.000
394.000

297. Kunt u een overzicht geven van de controleactiviteiten van Nederland
ingevolge de Europese Verordening tot bescherming van dieren tijdens
transport (EG Nr. 1/2005) in de afgelopen vier jaar: a. hoeveel controles
hebben er plaatsgevonden, b. hoeveel overtredingen zijn daarbij
geconstateerd, c. hoeveel en wat voor sancties zijn daarbij opgelegd, d.
wat zijn de tien meest voorkomende overtredingen per diersoort?
298. Kunt u de rapportages die u volgens deze verordening verplicht bent
jaarlijks aan de Europese Commissie te verstrekken over de handhavingsactiviteiten in het kader van deze verordening aan de Kamer sturen?
Antwoord vragen 297 en 298
Van 2014 tot en met 2017 hebben respectievelijk ca. 109.000, 122.000,
127.000 en 133.000 geregistreerde controles op het gebied van transport
(met betrekking tot Verordening EG Nr. 1/2005) plaatsgevonden.
Deze geregistreerde controleactiviteiten van de NVWA vinden met name
plaats voorafgaand aan exporten, bij transporten onderweg en bij
aankomst van buitenlandse zendingen op slachthuizen. Ook worden
reisjournaals en GPS-gegevens van langeafstandtransporten geïnspecteerd en vinden er controles plaats na het ontvangen van buitenlandse
klachten. Daarbuiten zijn er nog aanzienlijke aantallen controles waarvan
geen aantallen worden geregistreerd, zoals bij binnenlandse aanvoer op
een slachthuis.
De NVWA houdt de overtredingen op het gebied van dierenwelzijn bij het
transport niet
apart bij. Bij exportcertificering worden eventuele problemen ter plekke
opgelost of wordt het
certificaat niet afgegeven. In het jaarlijkse Meerjarig Nationaal Controleplan Nederland (MANCP) worden cijfers gegeven over onder meer
controles onderweg op het gebied van dierenwelzijn. Zo laat de meest
recente MANCP (2017) zien dat er 2067 controles door de vervoersteams
zijn uitgevoerd. Bij 27% van die controles werden afwijkingen geconstateerd. Deze MANCP-rapportage wordt jaarlijks gepubliceerd, hierin
worden ook de opgelegde sancties weergegeven.
De meest voorkomende overtreding in 2017 betreft het vervoeren van
dieren die niet geschikt zijn voor transport, door bijvoorbeeld ziekte,
verwondingen of slechte conditie, maar ook runderen die te ver zijn in de
dracht om vervoerd te mogen worden. Er is door intensievere controles
een toename aan overtredingen met betrekking tot vangletsel bij
pluimvee. Verder komen ook tekortkomingen voor ten aanzien van de
wijze waarop dieren vervoerd worden (zoals de beladingsgraad, in het
bijzonder bij pluimvee) en het door de vervoerder niet beschikken over de
juiste documenten (bijvoorbeeld vervoersbewijzen, vergunningen, bewijs
van vakbekwaamheid). Verder wordt er gecontroleerd op overtredingen
ten aanzien van de transport- en rusttijden. Er is door de verschillende
wijze van controles en toezicht geen kwantitatieve rangschikking van
bovenstaande overtredingen te maken.
De controleactiviteiten die Nederland (en overige EU-landen) uitvoeren
ingevolge deze Verordening worden gerapporteerd aan de EC. Deze
rapportages zijn openbaar.14

14

https://ec.europa.eu/food/animals/welfare/practice/transport/inspection-reports_en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

80

299. Kunt u aangeven hoeveel veetransporten er -bij benadering-, in, door
en vanuit Nederland hebben plaatsgevonden en om hoeveel dieren per
diersoort dit gaat en welk percentage van deze transporten is gecontroleerd? Indien u de informatie niet heeft, kunt u dan de informatie geven
die u wel heeft?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vragen 283 en 288. Er zijn geen gegevens bekend over het totaal aantal
binnenlandse transporten. Hieruit volgt dat geen percentage kan worden
gegeven.
300. Kunt u aangeven in hoeverre boetes de eventuele financiële
voordelen van overtredingen ontnemen?
Antwoord
Ik ga ervan uit dat u met uw vraag doelt op de bestuurlijke boetes op
grond van de Wet dieren. De Wet dieren kent vijf boetecategorieën met
vaste boetebedragen. Deze bedragen worden in de overgrote
meerderheid van de overtredingen als effectief en afschrikwekkend
beschouwd. Met ingang van 1 juli 2016 is de boetecategorie 5 verhoogd
(€ 10.000 of, indien dat meer is, 10% van de jaaromzet). Dat kan nodig zijn
als de overtreder met de overtreding een economisch voordeel heeft dat
aanzienlijk meer bedraagt dan het boetebedrag dat normaliter
verschuldigd is voor die overtreding.
301. Kunt u aangeven of het aantal controles en de pakkans bij overtredingen voldoende afschrikwekkend werkt?
Antwoord
De NVWA publiceert jaarlijks de resultaten van o.a. haar controles over
vervoer van dieren via de zogenaamde MANCP-rapportage.15 Daarin is
ook te lezen hoe groot het aantal geconstateerde afwijkingen is ten
opzichte van het aantal controles. Ook worden daarin de sancties
gepubliceerd. Deze controles zijn in principe risico gebaseerd. Het totaal
aantal vervoersbewegingen – met name nationaal – is echter niet bekend.
Over het afschrikwekkende effect kan ik dus in cijfers geen resultaten
geven. Wel ga ik ervan uit dat vervoerders ten algemene weten dat zij
gecontroleerd kunnen worden, en dat zij dat mee nemen in hun overwegingen. Om het afschrikwekkende effect van controles te verhogen zal de
NVWA haar interventiebeleid per 1 januari 2019 aanscherpen zoals ik in
mijn Beleidsbrief dierenwelzijn geschreven heb (Kamerstuk 28 286, nr.
991).
302. Wat weerhoudt u ervan het aantal controles drastisch te verhogen en
de pakkans te vergroten?
Antwoord
Ik vind het belangrijk dat er zo min mogelijk overtredingen worden
gemaakt bij het vervoer van dieren, maar ook andere overtredingen
gericht op dierenwelzijn. Hiertoe worden controles uitgevoerd en wordt
ook ingezet op verhoging van de naleving door inzet van brancheorganisaties en de sector zelf. Daarbij wordt risicogericht te werk gegaan, op
basis van kennis en meldingen, waardoor de pakkans wordt vergroot. De
inzet wordt bepaald door de hiervoor beschikbare capaciteit binnen het
jaarplanproces.

15

https://www.nvwa.nl/over-de-nvwa/organisatie/jaarverslagen-en-jaarplannen-nvwa/multiannual-national-control-plan-mancp.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

81

303. Kunt u aangeven hoeveel controles van veetransporten er voor 2019
zijn gepland, welk percentage dat is van het te verwachten aantal
veetransporten en hoe groot de pakkans en het afschrikkingseffect is?
Antwoord
Er moet een onderscheid gemaakt worden tussen buitenlandse (export)
transporten en binnenlandse transporten. Exporttransporten moeten
gemeld worden, en er moet een keuring door de NVWA plaatsvinden voor
vertrek. Voor binnenlandse transporten bestaat echter die verplichting
niet. Ik kan daarom niet exact aangeven hoeveel veetransporten er in
totaal – inclusief binnenlandse transporten – plaatsvinden.
In het aantal veetransporten voor export heb ik wel inzicht. Dit schommelt
jaarlijks, afhankelijk van de markt, tussen de 60.000 en 70.000 aanvragen.
Naast de keuring voor vertrek voert de NVWA controles onderweg uit. In
2017 waren dit er 2.067, waarbij bij 27% overtredingen werden geconstateerd. Deze overtredingen werden vooral aangetroffen op binnenlandse
transporten. Met betrekking tot de uit te voeren controles zijn er voor 2019
geen grote verschuivingen te verwachten ten opzichte van de voorgaande
jaren. Ik verwijs u tevens naar het antwoord op vraag 297.
304. Hoe vaak heeft de NVWA sinds de bekendmaking in juni 2016 van het
«Nationaal plan voor veetransport tijdens extreme temperaturen» dit plan
vanwege extreme hitte toegepast?
Antwoord
In 2018 is op 22 dagen het Nationaal plan toegepast, in 2016 en 2017
waren dit respectievelijk 11 en 10 dagen.
305. Kunt u aangeven in hoeverre de NVWA bevoegd is om controle en
handhaving op basis van het «Nationaal plan voor veetransport tijdens
extreme temperaturen» uit te voeren, of dat dit enkel vrijblijvende
afspraken gemaakt door de verschillende sectororganisaties zijn en in
hoeverre zijn de afgesproken maatregelen juridisch afdwingbaar?
Antwoord
Het Nationaal plan geeft aan bij welke temperaturen er extra maatregelen
genomen kunnen worden en welke verantwoordelijkheden de verschillende organisaties hebben. Dit plan is geen wet- en regelgeving en vormt
daarom voor de NVWA geen zelfstandige basis voor toezicht en
handhaving. Wel kan de NVWA het Nationaal plan gebruiken ten
onderbouwing van haar handhavend optreden op basis van de Wet
dieren.
306. Kunt u over de periode juni 2016 tot de laatste hitteperiode dit jaar
aangeven: a. hoeveel controles er in het kader van dit plan hebben
plaatsgevonden, b. hoeveel overtredingen daarbij zijn geconstateerd, c.
hoeveel aanwijzingen er zijn gegeven om acute situaties te verbeteren d.
hoeveel en wat voor sancties daarbij zijn opgelegd, e. wat de tien meest
voorkomende overtredingen zijn per diersoort?
Antwoord
De vervoersteams hebben dit jaar 226 inspecties tijdens het vervoer
uitgevoerd in het kader van de extreme temperaturen. De verdeling naar
diersoort is als volgt:
Diersoort

Aantal inspecties

Paarden
Pluimvee
Runderen

11
37
52

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

82

Diersoort

Aantal inspecties

Schapen/ geiten
Varkens
Totaal

1
125
226

In totaal zijn 15 overtredingen geconstateerd die te relateren zijn aan de
extreme temperaturen. Het gaat dan om onnodig lijden (te warm/
hittestress), onvoldoende coördinatie (rekening houden met weersomstandigheden) en onnodig oponthoud. In 2017 zijn in het kader van het
hitteplan 63 inspecties uitgevoerd, waarbij 1 overtreding is geconstateerd.
In 2016 ging het om 169 inspecties waarbij 35 overtredingen zijn
geconstateerd.
307. Kunt u aangeven waarom de Vereniging van de Nederlandse
Pluimveeverwerkende Industrie (NEPLUVI) niet mee doet aan het
hitteprotocol voor transport tijdens extreme temperaturen, worden hier
gesprekken over gevoerd met hen en hoe denkt u de situatie zo te
veranderen dat deze organisatie hier wel aan gaat meedoen?
Antwoord
Nepluvi heeft tot nu toe haar eigen sectorprotocol niet in overeenstemming met het nationaal plan gemaakt, omdat er een verschil van
opvatting is over het transport van dieren bij een temperatuur boven de
35 graden Celsius. Het nationaal plan geeft aan dat er vanaf die temperatuur geen transporten meer kunnen plaatsvinden. Momenteel vinden
daarover nog gesprekken plaats tussen Nepluvi en de NVWA. Ik verwacht
dat die op korte termijn leiden tot een uitkomst waaronder Nepluvi haar
sectorprotocol conform het nationaal plan kan afronden.
308. Op welke wijze wordt dierenwelzijn meegenomen in de kaders voor
de kringlooplandbouw?
Antwoord
In de LNV-visie heb ik aangegeven dat de overgang naar integraal
duurzame en emissiearme stal- en houderijsystemen één van de
kenmerken van kringlooplandbouw voor de veehouderij is. Deze
verbeteren het leefklimaat voor mens en dier en verlagen of voorkomen
de emissies van broeikasgassen, ammoniak, geur en fijnstof. In deze stalen houderijsystemen uit de zorg voor dierenwelzijn zich in de huisvesting
van dieren, die ruimte biedt aan hun natuurlijk gedrag en die wordt
gecombineerd met een goede zorg vanuit hun specifieke behoeften. Ook
wordt bij het ontwerp van stallen, bij de stalinrichting en bij de voederpraktijk expliciet aandacht gegeven aan het voorkomen van ziektes.
Daarnaast heb ik in de LNV-visie aangegeven de visie als meetlat te zullen
hanteren om afwegingen te maken. Ik zal beleidsvoornemens, plannen en
andere voorstellen toetsen aan de negen criteria van de meetlat.
Dierenwelzijn is één van de negen toetsingscriteria. Bij het nemen van
besluiten weegt de overheid zorgvuldig de belangen van het dier tegen
die van mensen en andere belangen af. Gezondheid, welzijn, eigenheid en
integriteit van het dier worden daarin meegewogen. Het is de wens van
het kabinet dat de meetlat ook andere beslissers gaat helpen om
afwegingen te maken.
309. Wanneer komt de volgende versie van «Feiten en cijfers Gezelschapsdieren 2015» in opdracht van het Ministerie van LNV uit?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

83

Naar verwachting zal een volgende versie van «Feiten & Cijfers» in 2020
worden uitgebracht.
310. Wat is de stand van zaken met betrekking tot de herziening van de
Europese richtlijnen ten aanzien van fokkerij?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 55.
311. Hoe staat het met het onderzoek naar het terugdringen van keizersneden in de dikbilhouderij, hoeveel keizersneden zijn er in 2017 en 2018
uitgevoerd, bij welk percentage van de dikbilrunderen en bij welk
percentage van het totale aantal bevallingen en hoeveel jaar is er nodig
om het aantal keizersneden tot minder dan tien procent terug te brengen?
Antwoord
De stamboeken Verbeterd Roodbont en Belgisch Witblauw hebben een
plan van aanpak om toe te werken naar meer natuurlijke geboorten. Voor
raszuivere Belgisch Witblauw koeien wordt er gestreefd naar 60%
natuurlijk afkalven in 2030. Voor Verbeterd Roodbont koeien wordt
gestreefd naar 50% natuurlijk afkalven in 2035. WLR voert op dit moment
een evaluatie uit naar de voortgang van het plan van aanpak «Naar meer
natuurlijke geboorten» van oktober 2014. Daarna zal ik bezien wat
eventuele vervolgstappen zijn. Ik zal u hierover in het eerste kwartaal van
2019 informeren.
312. Welke maatregelen, anders dan fokkerij, implementeert de dikbilhouderij om het aantal keizersneden terug te brengen?
Antwoord
Binnen het project Bewust Natuurlijke Luxe wordt steeds meer focus
gelegd op de kennis en ervaring die nodig is om een koe natuurlijk te
laten afkalven. Zo worden er bijvoorbeeld excursies georganiseerd naar
ervaren fokkers en is er een praktijkdag over afkalven gehouden op de
Faculteit Diergeneeskunde.
313. Hoe staat het met de andere ongeriefpunten (naast keizersneden) bij
dikbilkoeien, bijvoorbeeld het feit dat 10% van de kalveren last heeft van
afwijkingen als een dikke tong, kromme poten en hart- en ademhalingsproblemen, hoeveel kalveren hebben hier in totaal last van en wat wordt
er gedaan om dit terug te dringen?
Antwoord
De overheid houdt geen gegevens bij over de gevraagde aandoeningen.
De sector geeft aan dat er het laatste decennium genomische testen
gebruikt zijn om erfelijke afwijkingen te voorkomen en dat deze daarmee
sterk terug lopen. De door KI-organisaties aangeboden stieren zijn vrij van
de erfelijke kenmerken die geanalyseerd kunnen worden via het DNA.
Vleesveehouders met eigen stieren laten steeds vaker ook deze testen
uitvoeren. Daarnaast selecteren vleesveehouders op andere verervende
kenmerken (functioneel en zoötechnisch) via de beschikbare fokwaarden.
314. Kunt u voor de sectoren legpluimveesector, de vleeskuikensector en
de kalversector aangeven: a. hoeveel geld zij innen via de producenten- of
bedrijfsorganisaties, aan welke onderwerpen dit besteed wordt, welke
dierenwelzijnsonderwerpen daaronder zitten, en kunt u per onderwerp
aangeven hoeveel daar aan besteed wordt? b. Kunt u per onderwerp
aangeven in hoeverre de overheid de budgetten aanvult? c. Kunt u per
onderwerp aangeven in hoeverre naast vertegenwoordigers uit de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

84

betrokken sector zelf de overheid, maatschappelijke organisaties en
andere stakeholders betrokken zijn?
Antwoord
OVONED, PLUIMNED en SBK zijn private organisaties die op grond van de
Regeling producenten- en brancheorganisaties zijn erkend. Dat betekent
dat zij een verzoek kunnen indienen om hun privaatrechtelijke overeenkomsten of privaatrechtelijke regelingen die de bij deze organisaties
aangesloten ondernemers onderling hanteren algemeen verbindend te
verklaren, zodat die overeenkomsten of regelingen (zoals de uitvoering
van onderzoeksprogramma’s) ook moeten worden toegepast door
ondernemers (uit de betreffende sector) die niet bij die organisaties zijn
aangesloten. De uitvoering (waaronder ook de financiering valt) van die
onderzoeksprogramma’s betreft dan ook een eigenstandige verantwoordelijkheid van de brancheorganisaties.
Op 4 april 2018 heb ik onderzoeksprogramma’s in de pluimveesector en
kalversector en de daarbij behorende uitvoeringsregelingen algemeen
verbindend verklaard. De brancheorganisaties zijn daarmee in staat het
onderzoeksprogramma volgens hun eigen opzet uit te voeren dat zij in
samenspraak met de sector hebben opgesteld.
De besluiten en de onderzoeksprogramma’s van de erkende producentenen brancheorganisaties met de onderzoeksthema’s (inclusief de dierenwelzijnsonderwerpen) en begroting zijn gepubliceerd op de RVO-site16.
De overheid vult geen budgetten aan bij een AVV. De overheid stelt
bijvoorbeeld wel geld beschikbaar voor onderzoek in het kader van een
PPS. De sectororganisatie kan dan de AVV gebruiken om de bijdragen van
het sectordeel te innen voor dat PPS-onderzoek. Voor deze overheidsbijdragen verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 121–126.
315. Hoe staat het per diersector met het opzetten van producenten- of
bedrijfsorganisaties bij wijze van alternatief voor de weggevallen
productschappen?
Antwoord
In de varkenshouderij is een producentenorganisatie opgericht en in de
kalver- en pluimveesector zijn brancheorganisaties opgericht. De integrale
Gemeenschappelijke Marktordeningsverordening (iGMO) biedt daartoe de
mogelijkheid. De Regeling producenten- en brancheorganisatie geeft
daaraan uitvoering. Daarmee is deze samenwerkingsvorm tot en met
31 december 2020 (de looptijd van de iGMO) in de Nederlandse regelgeving verankerd.
316. Hoe staat het in de varkenssector met de plannen van de Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV) om via algemeen verbindend
verklaren (AVV) van regelingen heffingen op te leggen voor zaken als
onderzoek en diergezondheid? Loopt er een aanvraag voor een AVV?
Waarom is het toekennen van een AVV tot nu toe niet gelukt?
Antwoord
Het is bekend dat de POV voornemens is een verzoek te doen voor een
AVV met het oog op de uitvoering van een onderzoeksprogramma. De
POV heeft op dit moment nog niet daadwerkelijk een aanvraag bij RVO.nl
ingediend.
317. Welke overige plannen voor AVV’s zijn er tot nu toe met uw ministerie besproken, welke dierenwelzijnsonderwerpen zaten/zitten er in die
plannen, en wat zijn de belemmeringen bij de organisaties en bij de
16

https://www.rvo.nl/onderwerpen/agrarischondernemen/marktordening/
samenwerkingsverbanden-land-en-tuinbouw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

85

overheid waardoor er nog geen algemeen verbindend verklaarde
regelingen zijn?
Antwoord
In april 2016 is algemeen verbindend verklaard het Gezamenlijk
programma Onderzoek en Innovatie en de daarmee samenhangende
verplichting tot afdracht van financiële bijdragen en een registratieverplichting in de akkerbouwsector. Dat betrof een verzoek van de brancheorganisatie Granen, de brancheorganisatie Suiker en de brancheorganisatie
Aardappelen en overige akkerbouwgewassen. Zoals in het antwoord op
vraag 314 is vermeld, zijn in april 2018 de onderzoeksprogramma’s in de
pluimveesector en kalversector en de daarbij behorende uitvoeringsregelingen algemeen verbindend verklaard.
Daarnaast zijn er op dit moment geen concrete verzoeken voor een
algemeenverbindendverklaring.
318. Hoeveel bedrijven in de varkens-, de pluimvee, de geiten-, de kalveren de melkveesector zitten te dicht op woonbebouwing en/of natuurgebieden en zouden vanwege grote overlast gesloten of verplaatst moeten
worden? Indien u hier geen beeld van heeft, bent u bereid hier een
inventarisatie maken en wanneer mogen we die verwachten?
Antwoord
Er is geen norm op basis waarvan vastgesteld kan worden of een
veehouderijbedrijf te dicht op woonbebouwing of en/of natuurgebieden
zit en daardoor «grote overlast» veroorzaakt. Overlast is niet te vangen in
een enkel kengetal en niet toe te wijzen aan uitsluitend de landbouw of
aan een enkele bron (een enkel veehouderijbedrijf). De omstandigheden
ter plaatse bepalen of, in welke mate en wanneer er sprake is van overlast,
waarbij de mate waarin overlast wordt ervaren een zeer persoonlijke is en
sterk kan verschillen tussen personen. Ook de mate van overlast op
(belasting van) een natuurgebied kan zeer sterk fluctueren. De overlast die
door omwonenden wordt ervaren en/of de belasting van een natuurgebied is vrijwel altijd de resultante van de bijdrage van meerdere
bronnen, die niet uitsluitend aan de landbouw gerelateerd zijn (denk
bijvoorbeeld aan verkeer en industriële activiteiten). Het inventariseren
van de hoeveelheid bedrijven die te dicht op woonbebouwing en/of
natuurgebieden zit, is om die reden niet mogelijk en niet zinvol; het
benoemen van een aantal bedrijven dat gesloten of verplaatst moet
worden daarmee ook niet.
319. Welke partijen zijn nodig bij sanering van deze bedrijven?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 318.
320. Kunt u bij benadering aangeven hoeveel geld bij de sanering van de
overlast gevende veehouderijbedrijven gemoeid is, welke schadeposten
worden vergoed en welke niet, en wat het aandeel hierin van bedrijfsleven, banken en respectievelijk overheid zou kunnen zijn, mede in het
licht van het voorbeeld in de varkenshouderij en de pelsdierhouderij?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 318.
321. Wat is er sinds de in 2017 uitgevoerde evaluatie van het topsectorenbeleid, waaruit o.a. bleek dat de Topsector Agri&Food nauwelijks
onderzoek heeft gedaan die gerelateerd zijn aan verbetering van dieren-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

86

welzijn en dat het onderzoek vooral gericht was op de korte termijn en
verdere productieverhoging, gedaan om het beleid op het gebied van
beleidsondersteunend, praktijkgericht en fundamenteel onderzoek op het
gebied van dierenwelzijn in te richten en zodanig aan te sturen dat
maatschappelijke aandachtspunten voldoende aan bod komen bij het
onderzoek?
Antwoord
Beleidsondersteunend onderzoek is niet het terrein van de topsectoren.
Praktijkgericht onderzoek wel. Dialogic noemt in de evaluatie topsectorenaanpak (Kamerstuk 32 637, nr. 289) te weinig aandacht voor dierenwelzijn
als een van de kritiekpunten uit de maatschappij die het draagvlak voor en
acceptatie van de Agri&Food-sector verlagen. De topsector organiseert
daarom de dialoog tussen ondernemers en lokale bewoners om draagvlak
en acceptatie te vergroten. Een van de initiatieven is de Dutch Agrifood
Week. Dialogic heeft in de evaluatie geen opmerkingen over de omvang
van onderzoek naar dierenwelzijn gedaan. Wel doet Dialogic de aanbeveling om de topsectorenaanpak (nog) duidelijker aan maatschappelijke
opgaven te koppelen. Dit is een algemene aanbeveling die niet beperkt is
tot de Topsector Agri&Food. Met de door het Ministerie van EZK aangekondigde missiegedreven aanpak wordt de topsectoraanpak sterker
gericht op de maatschappelijke opgaven en de hiervoor benodigde
grensverleggende innovaties. Voor het thema «landbouw, water en
voedsel» sluit ik hierbij aan met de in de LNV-visie beschreven opgaven.
322. Welke programma’s van de Topsector Agri&Food gerelateerd aan de
veehouderij lopen er en welke onderwerpen staan er op de onderzoeksagenda van deze programma’s?
Antwoord
De Topsector AF heeft een groot aantal PPS’en gerelateerd aan de
veehouderij. Binnen het kernthema Klimaatneutraal wordt een groot deel
van het veehouderijonderzoek uitgevoerd. De PPS’en in dit thema
ontwikkelen kennis gericht op klimaatneutrale, efficiënte, weerbare en
robuuste productiesystemen, met oog voor dier- en plantgezondheid,
dierenwelzijn en biodiversiteit. De beschrijving van de onderzoeksagenda
en de PPS’en zijn te vinden op de website van de topsector; https://
Topsectoragrifood.nl/kennis-en-innovatie/.
323. Welke dierenwelzijnsonderwerpen vallen daaronder en kunt u per
onderwerp aangeven: hoeveel daaraan besteed wordt, in hoeverre de
overheid de budgetten aanvult en in hoeverre, naast vertegenwoordigers
uit de betrokken sector zelf, de overheid, maatschappelijke organisaties en
andere stakeholders betrokken zijn?
Antwoord
Binnen de Topsector AF worden de volgende dierenwelzijnsonderwerpen
opgepakt:
– Relatie voeding en verenpikken;
– Productiesystemen voor vleeskuikens waarin verhoging van dierenwelzijn en verlaging van de milieudruk samengaan;
– Huisvestings- en managementsystemen voor vleeskuikenouderdieren
die ontworpen worden met het oog op verbetering van dierenwelzijn,
milieu, diergezondheid (en antibioticumgebruik) en (re)productie;
– Voedings- en houderijmanagement, resulterend in een verbetering van
de bot- en vleugelontwikkeling van vleeskuikens;
– Het opgroeien en socialiseren van opfokzeugen en het creëren van een
nieuw innovatief huisvestingssysteem voor opfokzeugen;
– Houderijsysteem voor zeugen, biggen en vleesvarkens;
– Alternatieven voor CO2-bedwelming bij varkens;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

87

–
–
–

Vitaal en gezond kalf in de kalverhouderij;
Kansen voor het kalf in de keten;
Inzichten rondom de functie «koe-kalf» en «kalf-kalf» contact in relatie
tot de gezondheid en welzijn van het jonge kalf;
– Ontwikkeling van biomarkers voor welzijn melkvee;
– Gezondheid en welzijn van parkgehuisveste konijnen;
– Integraal duurzame veehouderijsystemen in relatie tot verminderen
van emissies van fijnstof;
– Implementatie van Integrated Pest Management voor vogelmijten.
De publieke bijdrage voor deze PPS’en is € 7,3 miljoen. Private partijen
dragen cash en «in kind» € 6,9 miljoen bij. De sectororganisaties, en bij
sommige onderwerpen ook ngo’s, zijn breed betrokken bij dit onderzoek.
Bij enkele PPS’en dragen provincies en gemeenten financieel bij.
324. Hoe staat het met de transparantie van de beoordeling van de
aangevraagde projecten en de resultaten van het onderzoek in de
Topsector Agri&Food?
Antwoord
De Topsector AF maakt gebruik van onafhankelijke commissies bij de
beoordeling van voorstellen voor PPS’en waarvoor ze oproepen uitzet. Dit
geldt ook voor de onderzoek- en innovatieprogramma’s die door RVO.nl
en NWO worden uitgevoerd. Vanwege de vertrouwelijkheid worden de
resultaten van beoordelingen niet gepubliceerd. De leden van de themaen reviewcommissies, die betrokken zijn bij de beoordeling, staan
vermeld op de website van de topsector. De criteria en weging van
beoordelingsaspecten zijn onderdeel van de oproep en zijn hierdoor
volledig transparant. De afgelopen jaren is de transparantie verder
verbeterd door de publicatie van samenvatting en voortgang van alle
gehonoreerde projecten door de topsector. Voorts zijn met de topsector en
onderzoeksinstellingen aanvullende afspraken op de bepalingen uit de
TO2-regeling gemaakt over de wijze waarop resultaten uit het onderzoek
worden gepubliceerd.
325. Kunt u over de periode 2014 t/m 2017 het aantal meldingen bij het
Vertrouwensloket Welzijn Landbouwhuisdieren, een samenwerkingsverband van o.a. Land- en Tuinbouw Organisatie (LTO), Gezondheidsdienst voor Dieren (GD), Koninklijke Nederlandse Maatschappij voor
Diergeneeskunde (KNMvD) en LNV, per diersoort aangeven wat het aantal
meldingen was van verwaarlozing van landbouwhuisdieren?
Antwoord
In onderstaande tabel staan het aantal meldingen – uitgesplitst per
diersoort – bij het Vertrouwensloket Welzijn Landbouwhuisdieren. De
verwachting is dat in 2018 de meldingen komen op het niveau van 2017.
Aantal meldingen vanaf 2001
Diersoort

Meldingen
2001 t/m 2014

2015

2016

2017

2018
(jan-juni)

Rund
Schaap/ geit
Varken
Pluimvee
Paarden
Overig1

396
111
35
13
X
99

28
8
3
1
X
7

35
10
4
0
X
12

101
25
3
0
X
16

85
13
8
0
X
8

34
4
6
1
4
2

Totaal

654

47

61

145

114

51

Totaal (excl. overig)

555

40

49

129

106

49

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

88

Diersoort

Waarvan recidieven
1

Meldingen

59

2001 t/m 2014

2015

2016

2017

2018
(jan-juni)

4

9

28

26

11

Betreft meldingen van (mogelijke) verwaarlozing bij dieren anders dan landbouwhuisdieren.

Bron: GD

326. Kunt u aangeven waar de stijging van het aantal meldingen bij het
Vertrouwensloket Welzijn Landbouwhuisdieren van verwaarlozing van
landbouwhuisdieren door wordt veroorzaakt?
Antwoord
De eerste jaren was een stijging te zien, maar sinds 2016 lijkt het aantal
meldingen te stabiliseren. Over het algemeen zijn de belangrijkste
oorzaken van dierverwaarlozing op landbouwbedrijven psychosociale
problematiek en/of financiële problematiek.
327. Hoeveel meldingen van verwaarlozing van landbouwhuisdieren
handelde het Vertrouwensloket Welzijn Landbouwdieren zelf af en welke
reguliere hulpverleners werden voor de afhandeling van de overige
gevallen ingeschakeld?
Antwoord
Alle meldingen worden bekeken en indien nodig gaat er een vertrouwensteam van twee mensen naar het bedrijf waarover de melding is gedaan.
Er zijn vertrouwensteams die zijn gericht op korte interventies (preventieteams) en vertrouwensteams gericht op begeleiding met aandacht voor
psychosociale problematiek (begeleidingsteams). Daarbij wordt gebruik
gemaakt van een pool van specialisten met een psychosociale of
bedrijfseconomische achtergrond en dierenartsen. Ook worden er- indien
wenselijk en mogelijk- mensen uit de directe omgeving van de veehouder
ingeschakeld. Het komt ook voor dat de melding door het Vertrouwensloket kan worden afgehandeld, zonder tussenkomst van de vertrouwensteams, bijvoorbeeld als het gaat om relatief eenvoudige situaties of om
het geven van informatie. Ook kan het kan zijn dat de situatie dermate
ernstig is dat de NVWA wordt ingeschakeld. In 2017 zijn de vertrouwensteams 67 keer in actie gekomen en 37 keer in de eerste helft van 2018. In
2017 zijn er 29 meldingen bij de NVWA belegd en 34 meldingen in de
eerste helft van 2018.
328. Hoeveel van de meldingen bij het Vertrouwensloket Welzijn
Landbouwdieren betroffen herhalingsgevallen (recidive) en in hoeverre
wordt in deze gevallen, afhankelijk van de ernst van de zaak en de
oplossingsmogelijkheden, ook gekeken naar het beëindigen van het
houden van vee?
Antwoord
Voor recidivegevallen verwijs u naar mijn antwoord op vraag 325. De hulp
die het Vertrouwensloket geeft is vrijwillig en gericht op zodanig herstel
van de situatie op het bedrijf dat het dierenwelzijn geborgd is, of op
vrijwillige beëindiging van het bedrijf.
329. Welke stimuleringsmaatregelen heeft u genomen en gaat u nog
nemen om aan de ambitie van 80% weidende koeien in 2020 bij te dragen
en welke bedragen zijn daarvoor uitgetrokken of gaan hiervoor nog
uitgetrokken worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

89

Antwoord
In het regeerakkoord is ten aanzien van de doelstelling van weidegang het
volgende aangegeven:
«Het kabinet wil geen wettelijke verplichting tot weidegang. De sector
dient er daarom voor te zorgen dat zij de eigen doelstellingen in 2020
haalt».
Om deze doelstelling te realiseren ondersteun ik weidegang o.a. met de
volgende inzet:
– Uitrol van het project Nieuwe Weiders door Stichting Weidegang; voor
de jaren 2019 en 2020 is hiervoor nog € 172.000,- beschikbaar.
– Deskundigheidsbevordering weidegang van toekomstige ondernemers
en jonge melkveehouders (project vanuit NAJK); voor de jaren 2019 –
2020 is hiervoor nog € 130.000,- beschikbaar.
– Kenniswerkzaamheden over weidegang door (WLR). WLR voert dit
project samen en in overleg met de Stichting Weidegang uit; hiervoor
is in 2019 en 2020 in totaal nog € 100.000,- beschikbaar.
Daarnaast het stimuleren van weidegang via bestaande instrumenten,
zoals:
– De fiscale regeling MIA/Vamil voor integraal duurzame stallen met
weidegang.
– Het expliciet aandacht besteden aan weidegang binnen het agrarisch
onderwijs. Weidegang is een onderdeel van het curriculum op het
Middelbaar agrarisch onderwijs en binnen het Hoger agrarisch
onderwijs functioneert o.a. een lector weidegang. Daarnaast zal bij de
WUR in 2019 een buitengewoon hoogleraar graslandmanagement en
weidegang worden aangesteld.
330. Kunt u aangeven welke stappen de melkveesector, de vleesveesector
en de kalversector hebben genomen om de rundveehouderij vrij te krijgen
van de dierziekten Infectieuze Bovine Rhinotracheïtis (IBR) en Bovine Virus
Diarree (BVD) en hoeveel van de bedrijven in deze sectoren zijn al IBR
resp. BVD vrij?
Antwoord
Er bestaat voor veehouders al sinds lange tijd de mogelijkheid om via een
vrijwillig programma IBR en BVD te bestrijden op bedrijfsniveau. Sinds
1 april van 2018 is de bestrijding van IBR en BVD privaat verplicht gesteld
voor melkveehouders. De meeste zuivelondernemingen hebben dat
geregeld in de leveringsvoorwaarden en/ of het kwaliteitsborgingssysteem. Op dit moment heeft 78% van de melkveebedrijven een gunstige
status voor IBR, voor BVD is dit 77%. Vleesveebedrijven kunnen vrijwillig
deelnemen aan het private programma. In de vleesvee sector heeft
ongeveer 15% van de bedrijven een gunstige status voor IBR, voor BVD is
dit 10%. (Bron: ZuivelNL en GD)
331. In hoeverre ondersteunt de overheid het streven IBR en BVD vrij te
worden financieel, wettelijk en/of met andere maatregelen?
Antwoord
Zoals geschreven in mijn brief van juni 2017 (Kamerstuk 29 683, nr. 232)
bereid ik regelgeving voor die de wettelijke bestrijding van IBR gaat
regelen. In deze brief is ook aangegeven dat de aanpak van BVD voorlopig
aan de sector zelf is, mede omdat op dit moment geen Europees kader
bestaat voor BVD. In de nieuwe diergezondheidsverordening van de EU,
die per april 2021 van kracht wordt, zal een vrijwillig bestrijdingskader
worden opgenomen voor BVD. Ik maak mij er op dit moment, bij de
uitwerking van de uitvoeringsregelgeving bij die verordening, sterk voor
dat die uitvoeringsregelgeving goed zal aansluiten bij de huidige
Nederlandse private aanpak van BVD. Als de uitvoeringsregelgeving is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

90

vastgesteld zal worden bekeken of wettelijke ondersteuning van de
bestrijding van BVD nodig en gewenst is.
332. Hoe staat het met de uitvoering van het verbod op het koudmerken
van koeien?
Antwoord
In het Besluit houdende wijziging van het Besluit diergeneeskundigen en
het Besluit houders van dieren in verband met diverse wijzigingen op het
gebied van dierenwelzijn (hierna: het wijzigingsbesluit) is het vriesbranden als toegestane ingreep bij runderen uit het Besluit diergeneeskundigen geschrapt. Bij motie-Heerema (Kamerstuk 28 286, nr. 940) is bij
het in procedure brengen van dit wijzigingsbesluit de regering verzocht bij
de inwerkingtreding van het wijzigingsbesluit het vriesbranden uit te
faseren. Het wijzigingsbesluit is inmiddels vastgesteld en gepubliceerd en
op 1 juli 2018 in werking getreden, met uitzondering van de wijzigingsbepaling waarbij het koudmerken als toegestane ingreep bij runderen wordt
geschrapt. De inwerkingtreding van deze laatste bepaling wordt bij
koninklijk besluit bepaald en zal naar verwachting op korte termijn
gepubliceerd worden en op 1 januari 2019 in werking treden. Voor een
beperkte groep houders die nu nog vriesbranden komt een vrijstellingsregeling waarmee de uitfasering van het koudmerken wordt geregeld om
daarmee uitvoering te geven aan de motie-Heerema.
333. Hoe denkt u te bepalen welke bedrijven voor de uitzonderingsregel in
aanmerking komen voor het verbod van koudmerken van koeien en hoe
denkt u dit te gaan handhaven?
Antwoord
Dit werk ik op dit moment uit en zal in de vrijstellingsregeling die
binnenkort gepubliceerd zal worden nader worden beschreven.
334. Hoeveel personele inzet en geld is hiermee gemoeid en gaat u de
kosten hiervan volledig doorberekenen aan degenen die nog
koudmerken?
Antwoord
Dit werk ik op dit moment uit en zal in de vrijstellingsregeling die
binnenkort gepubliceerd zal worden nader worden beschreven.
335. Hoe functioneert het per 1 december 2015 gewijzigde protocol
gewetensbezwaarden identificatie en registratie (I&R) rund?
Antwoord
De NVWA heeft in 2017 van de 17 geregistreerde gewetensbezwaarden 16
gecontroleerd (één inspectie is niet doorgegaan in verband met ziekenhuisopname houder). Van de 16 inspecties voldeden 14 aan het protocol
voor gewetensbezwaarden. De overtredingen die bij 2 houders zijn
vastgesteld betroffen:
– Geen foto’s aanwezig van een aangevoerd rund;
– Twee runderen niet juist geregistreerd (verwisseld bij registratie);
– Eén rund geregistreerd, maar niet aanwezig.
336. In 2015 waren er nog 18 gewetensbezwaarden I&R rund, hoeveel zijn
dat er nu?
Antwoord
Er zijn op dit moment 17 gewetensbezwaarden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

91

337. Kunt u aangeven hoeveel paarden en pony’s er vanaf verzamelcentra
uit Nederland in 2017 en 2018 zijn geëxporteerd en hoeveel van deze
verzamelcentra paardenmarkten waren?
Antwoord
In 2017 waren er geen erkende paardenverzamelcentra. Wel was er een
wekelijkse paardenmarkt in Bennekom en hebben er op drie dagen
paardenmarkten plaatsgevonden waar de NVWA exportcertificering
verzorgd heeft. In totaal zijn hier in 2017 1659 paarden geëxporteerd.
In 2018 is de exportlocatie in Bennekom erkend als paardenverzamelcentrum. Tot 1 oktober 2018 heeft de NVWA verder op één ander erkend
paardenverzamelcentrum op één dag gecertificeerd. In totaal zijn vanaf
deze locaties in 2018 516 paarden geëxporteerd.
338. Kunt u aangeven hoeveel aangevoerde, jonge kalveren er in 2016,
2017 en tot nu toe in 2018 op verzamellocaties zijn aangevoerd die ter
plekke zijn gedood of naar een slachterij zijn afgevoerd omdat ze te licht
en/of ziek of gewond waren? Indien u de informatie niet heeft, kunt u dan
de informatie geven die u wel heeft?
Antwoord
Verzamelcentra melden in het I&R-systeem de dieren die dood afgevoerd
worden en de dieren die naar de slacht gaan. Er wordt bij een
doodmelding echter niet geregistreerd of de dieren geëuthanaseerd zijn
en wat de reden is geweest voor euthanasie. Ook voor de naar de slacht
afgevoerde dieren is niet te achterhalen wat de reden hiervoor was.
De informatie die wel beschikbaar is, is het aantal aangevoerde jonge
kalveren op verzamelcentra die naar de slacht zijn afgevoerd of die dood
gemeld zijn vanaf de verzamelcentra.
In 2016 zijn er 2387 jonge kalveren afgevoerd naar de slacht en 3816 dood
gemeld vanaf de verzamelcentra. In 2017 zijn er 2589 jonge kaveren
afgevoerd naar de slacht en 3178 dood gemeld vanaf de verzamelcentra.
In 2018 zijn er tot en met 30 september 2018 1012 jonge kalveren
afgevoerd naar de slacht en 1506 dood gemeld vanaf de verzamelcentra.
339. Kunt u aangeven hoeveel paarden en pony’s er naar verzamelcentra
in Nederland in 2017 en 2018 zijn geïmporteerd en hoeveel van deze
verzamelcentra paardenmarkten waren?
Antwoord
Voor zover uit de datasystemen te achterhalen is, zijn er in 2017 18 dieren
geïmporteerd naar de wekelijkse paardenmarkt in Bennekom. In 2018 zijn
geen importen geregistreerd. Hierbij moet worden vermeld dat de meeste
import indirect plaatsvindt via handelaren, waardoor niet te achterhalen is
wat via deze importstromen op de verzamelcentra en markten
binnenkomt.
340. Hoeveel van het budget van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid
(GLB) is in 2016, 2017 en 2018 naar de paardensector gegaan?
Antwoord
In 2017 en 2016 is in Nederland € 3,5 respectievelijke € 3,2 miljoen
uitgegeven vanuit GLB aan de paarden- en ponybedrijven. De cijfers over
2018 zijn nog niet bekend.
341. Kunt u, in vergelijking met de vier voorgaande jaren, aangeven wat
het effect is van de door de kalversector ingevoerde regeling dat
kalverhandelaren kalveren waarvan het geboortebewijs niet klopt, die te
licht zijn of die niet gezond zijn niet van het melkveebedrijf meegenomen
mogen worden maar daar achter moeten blijven, blijven de kalveren één

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

92

of meer weken langer op het melkveebedrijf en gaan ze dan alsnog naar
de melkveesector, worden ze op het melkveebedrijf doodgespoten of gaan
ze vandaar naar een slachthuis of is er sprake van een stijging van afvoer
van kalveren van melkveebedrijven naar de destructie?
Antwoord
Het plan «Vitaal kalf» van de melkveesector, handel en kalversector
samen, wordt op dit moment geïmplementeerd. Ik heb van de sectoren
begrepen dat het grootste effect dat nu merkbaar is, is dat kalveren
waarvan het geboortebewijs niet klopt of die te licht zijn, niet meegenomen worden vanaf het melkveebedrijf. Hierdoor blijven deze dieren
langer op het melkveebedrijf en gaan op een later moment, als het
gewicht en de registratie klopt, mee naar de vleeskalverhouderij.
Er zijn nog niet genoeg gegevens voorhanden om dit met cijfers te
onderbouwen.
Ik heb geen aanwijzingen dat er meer kalveren worden geëuthanaseerd
op het melkveebedrijf.
342. Gaat u de effecten van de regeling voor de kalverhandelaren, dat de
kalveren waarvan de het geboortebewijs niet klopt, die te licht zijn of die
niet gezond zijn niet van het melkveebedrijf meegenomen mogen worden
maar daar achter moeten blijven, met de kalversector evalueren en wilt u
de Kamer van de resultaten van de evaluatie in kennis stellen? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord
De melkveesector, de veehandelaren en de kalversector voeren
gezamenlijk het plan «Vitaal kalf» uit. In het kader van de nadere
uitwerking van mijn visie over de verduurzaming van de veehouderij ga ik
met deze sectoren afspraken maken over de resultaten die de komende
jaren bereikt moeten worden. Hierover zal ik uw Kamer informeren.
343. Hoeveel kalveren staan er nog op vloeren die hen beschadigen,
hoeveel kalverhouders betreft dat en welk percentage van de kalverhouders is dat?
Antwoord
De gangbare betonnen en/of houten roostervloeren voor (rose)kalveren
voldoen aan de Europese kalverrichtlijn. Om het comfort voor het kalf te
vergroten is er afgelopen jaren grootschalig praktijkonderzoek gedaan
naar alternatieve vloeren. Hieruit is gebleken dat kalveren op alternatieve
vloeren (met rubber) meer comfort ervaren dan op de referentievloeren
(beton en hout) maar de overige dierkenmerken die in het onderzoek zijn
onderzocht zoals de klinische gezondheid en de technisch prestaties
werden niet of nauwelijks beïnvloed door het vloertype.
In mijn brief aan uw Kamer van januari jl. (Kamerstuk 28 286, nr. 942) heb
ik aangegeven niet voornemens te zijn om een verplichting op te leggen
voor rubbermatten en hiermee verder te gaan dan de Europese kalverrichtlijn. Er is inmiddels wel een subsidieregeling voor de aanschaf van
alternatieve vloeren (zie ook mijn antwoord op vraag 348). Hoeveel
kalverhouders hieraan gaan deelnemen is nog niet bekend en daarom kan
ik ook nog niets zeggen over het aantal dieren dat op deze nieuwe vloeren
gehouden gaat worden.
344. Hoeveel kalveren staan op vloeren die hen niet of minder beschadigen, als rubber vloeren, hoeveel kalverhouders betreft dat en welk
percentage van de kalverhouders is dat?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

93

Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
343.
345. Kunt u een overzicht geven van de aantallen, de leeftijd(sklasse) en
de herkomstlanden van in Nederland voor de vleeskalverhouderij
ingevoerde kalveren over de afgelopen vier jaar en het eerste half jaar van
2018?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar mijn antwoord op vraag 175.
346. Klopt het dat u voor de jaren 2015 tot en met 2020 € 10 miljoen heeft
uitgetrokken uit de EU-plattelandsgelden voor de kalversector om hen te
compenseren in de fors mindere inkomenssteun die veel kalverhouders
gaan ontvangen vanwege het in de komende jaren vervangen van de
Europese slachtpremie voor kalveren voor een hectarepremie, gaat het
om € 10 miljoen per jaar of € 10 miljoen in totaal voor de periode 2015 tot
en met 2020?
Antwoord
Ja dat klopt, het betreft hier € 10 miljoen per jaar, in totaal € 50 miljoen.
347. Hoeveel bedroeg de slachtpremie voor kalveren in 2014, hoeveel
bedraagt de slachtpremie nu, en wanneer is deze volledig vervangen door
een hectarepremie?
Antwoord
De laatste betalingen in het kader van de slachtpremie zijn gedaan in
2010. Vanaf dat jaar is de slachtpremie opgegaan in de ontkoppelde
directe inkomenssteun. De slachtpremie bestond in 2014 derhalve niet
meer en dat is nog steeds het geval.
348. Kunt u voor 2015 t/m de eerste helft van 2018 gedetailleerd aangeven
waar de voor de kalversector bestemde gelden uit de plattelandsgelden
ter compensatie aan uitgegeven zijn en hoe deze uitgaven volgens u aan
systeeminnovaties en verduurzaming van de kalfsvleesketen bijdragen?
Antwoord
In december 2016 heeft de toenmalige Staatssecretaris van EZ besloten
een kwaliteitsregeling voor de kalversector open te stellen. De subsidie is
een stimulans voor de deelname aan een nieuw, vrijwillig kwaliteitssysteem. De voorschriften in dit kwaliteitssysteem zijn onder andere
gericht op het terugdringen van het antibioticagebruik en op samenwerking en transparantie in de keten in Nederland. Deze maatregelen
moeten bijdragen aan de gezondheid en het welzijn van het dier, aan de
kwaliteit van het eindproduct (kalfsvlees) en aan de gezondheid van de
mens. Met de vrijwillige kwaliteitsregeling en de eigen inspanningen moet
de sector in staat zijn haar toekomstbestendigheid te verzekeren. Hiervoor
is het van belang om de transparantie te vergroten op het gebied van
diergezondheid en welzijn van het kalf vanaf het melkveebedrijf tot aan de
slacht en vice versa. Dit betekent dat het kwaliteitssysteem ook
voorschriften bevat gericht op een goed werkend keteninformatiesysteem.
Hierdoor krijgt de keten van melkveehouder tot en met de kalverhouder
meer inzicht in de achtergrond en prestaties van de kalveren. Met deze
informatie kan de kalverhouder in samenwerking met de melkveehouderij
zijn opvang en gezondheidszorg van de kalveren gerichter uitvoeren en zo
het antibioticagebruik verlagen.
Het plafondbedrag voor deze kwaliteitsregeling bedraagt € 30 miljoen
(100% EU-middelen) gedurende een periode van 5 jaar. Bijna 1.700
landbouwers doen mee aan de kwaliteitsregeling Kalveren. De vergoeding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

94

die zij ontvangen betreft de kosten verbonden aan de certificering. De
vergoeding is achteraf. De regeling is opengesteld in 2017 en in 2018 en
zal in 2019 nogmaals worden opengesteld. Per 1 juli 2018 is er voor deze
regeling € 3,6 miljoen gedeclareerd bij de EU en is er voor € 22,5 miljoen
verplichtingen aangegaan.
349. Kunt u voor 2019 gedetailleerd en voor 2020 globaal aangeven wat
de plannen zijn voor besteding van de voor de kalversector bestemde
gelden en hoe deze uitgaven volgens u bijdragen aan systeeminnovaties
en verduurzaming van de kalfsvleesketen?
Antwoord
De kwaliteitsregeling loopt door in 2019 en 2020, zie ook mijn antwoord
op vraag 348
Tevens is er in juni 2018 een investeringsregeling voor de kalversector
vastgesteld. Hiervoor is € 15 miljoen (100% EU-middelen) beschikbaar.
Deze regeling is op dit moment (oktober 2018) opengesteld en zal in 2019
nog een keer worden opengesteld. Op dit moment is het nog niet bekend
hoeveel aanvragen er zijn er hoeveel hieraan besteed gaat worden.
De fysieke investeringen zijn primair bedoeld om innovatie en modernisering in de primaire sector te bevorderen, en niet voor uitvoering van
reguliere bedrijfsactiviteiten. Het betreft hier vooral situaties waar steun
voor fysieke investeringen de toepassing van innovatie en modernisering
op grote schaal zal versnellen. De subsidie is een stimulans voor
vleeskalverhouders om investeringen te doen in het realiseren van
welzijnsvriendelijke stalvloeren en in ammoniareducerende systemen in
vleeskalverstallen.
Van de € 50 miljoen is nog € 5 miljoen beschikbaar, hierover ben ik nog in
gesprek met de kalversector.
350. Wat is de stand van zaken met betrekking tot het verhogen van de
stahoogte voor runderen, waaronder kalveren van enkele weken oud,
gelet op het voornemen van de Nederlandse overheid om per 1 januari
2018 uit te gaan van 15 cm boven de schouder van het rund en per
1 januari 2019 van 20 cm, wat is het exacte voornemen en in welk
document staat dat en hoe staat het met de uitvoering?
Antwoord
De voorgenomen invulling van de Europese norm voor de stahoogtes
voor diverse diersoorten is bij de EC genotificeerd. In reactie daarop heeft
de EC in het voorjaar van 2018 te kennen gegeven dat de voorgenomen
invulling in strijd kan komen met het vrije verkeer van goederen. Naar
aanleiding van de door de EC uitgebrachte bezwaren, is besloten de
voorgestelde invulling niet vast te stellen. De NVWA zal dit jaar, in
samenwerking met het Ministerie van LNV en de veesector, verkennen
welke nieuwe afspraken gemaakt kunnen worden over de stahoogte en
beladingsdichtheid van vee om nadere invulling te geven aan deze open
normen van de Transportverordening.
351. Wanneer wordt de voorgenomen stahoogte voor runderen tijdens
transport ingevoerd, of is deze reeds ingevoerd? Zo ja, welke hoogte
betreft dit en waar is of wordt dit vastgelegd?
Antwoord
De vraag naar de termijn van invoering van nieuwe afspraken over
stahoogte en beladingsdichtheid, maakt onderdeel uit van het overleg dat
de NVWA samen met het Ministerie van LNV voert met de veesector.
Verder verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 350.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

95

352. Wordt de bepaling van de stahoogte voor runderen aan de orde
gesteld in de Kamer, of wordt deze uitonderhandeld met de sector en
vervolgens buiten de Kamer om in een Uitvoeringsregeling opgenomen?
Antwoord
Het gaat hier om de uitvoering van (Europese) wetgeving en het toezicht
daarop. Over hoe deze uitvoering er uit komt te zien ten aanzien van
stahoogte voor runderen, zal ik uw Kamer volgend voorjaar informeren.
Verder verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 350.
353. Klopt het dat u voor het plan om het aantal keizersneden bij de
runderen Belgisch Blauwen en Verbeterd roodbont terug te dringen naar
40 a 50% in 2030 of 2035 een bedrag van € 300.000 uittrekt? Zo nee, welke
bijdrage gaat hier dan naartoe?
Antwoord
Voor het project Bewust Natuurlijk Luxe is inderdaad een bedrag van
€ 300.000 uitgetrokken waarvan het project van 2015 tot eind 2018 mede
wordt gefinancierd. Voor raszuivere Belgisch Witblauw koeien wordt er
gestreefd naar 60% natuurlijk afkalven in 2030. Voor Verbeterd Roodbont
koeien wordt gestreefd naar 50% natuurlijk afkalven in 2035. WLR voert op
dit moment een evaluatie uit naar de voortgang van het project zoals ook
benoemd in mijn antwoord op vraag 311.
354. Hoeveel Belgisch Blauwen en Verbeterd roodbont runderen zijn er in
Nederland, hoeveel kalveren worden er jaarlijks binnen deze sector
geboren en welk percentage daarvan wordt geboren via een keizersnede?
Antwoord
Het totaal aantal raszuivere Belgisch Blauwe dieren was 12079 per
31 december 2017. Het totaal aantal Verbeterd Roodbonte dieren was
1550 per 31 december 2017 (aantallen inclusief stierkalveren, deels in de
kalvermesterij). Zie verder het antwoord op vraag 311.
355. Kunt u een overzicht geven van de aantallen varkens die zijn
getransporteerd, ingedeeld in biggen, gespeende biggen, vleesvarkens en
fokzeugen en de landen waarheen deze dieren worden geëxporteerd, over
de afgelopen vier jaar en het eerste halfjaar van 2018?
Antwoord
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de doelen waarvoor de
varkens gecertificeerd zijn, waarbij de term «erkende instanties» met
name doelt op spermawincentra. De systemen van de NVWA zijn niet
ingericht om eenvoudig een nadere uitsplitsing te maken.
DIEREN GECERTIFICEERD
VOOR

Erkende Instanties
Erkende Instanties
Erkende Instanties
Erkende Instanties
Erkende Instanties
Erkende Instanties
Erkende Instanties
Erkende Instanties
Totaal Erkende Instanties
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken

Bestemmingsland

België
Duitsland
Frankrijk
Hongarije
Singapore
Spanje
Verenigd Koninkrijk
Zwitserland
Albanië
België
Bulgarije
Cyprus
Duitsland

2014

2015

2016

2017

1e helft 2018

Aantal Dieren

Aantal Dieren

Aantal Dieren

Aantal Dieren

Aantal Dieren

2
67

2

1
2
2

6
18
3
1

1
230
490
754.469
21.423
4.305.244

2
5

8
93.717

783.047

22.918
1
6
117.974

6

18.819
1

2.477

88.070

8.735

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

96

DIEREN GECERTIFICEERD
VOOR

Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Fokken
Totaal Breeding
Anders
Totaal Anders
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Productie/Mesten
Totaal Productie/Mesten
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Slacht
Totaal Slacht
Grensverkeer
Totaal Grensverkeer
Eindtotaal

Bestemmingsland

Frankrijk
Griekenland
Hongarije
Ierland
Israël
Italië
Kroatië
Litouwen
Luxemburg
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Servië
Singapore
Slovenië
Slowakije
Spanje
Tsjechië
Verenigd Koninkrijk
Zwitserland

2014

2015

2016

2017

1e helft 2018

Aantal Dieren

Aantal Dieren

Aantal Dieren

Aantal Dieren

Aantal Dieren

19.438
783
272.419

379
339
49.100
193
10.215
9.110

541
8
454
56
187
1.262
12
45

13

142
232.656
112.333

9
355
20.303
32
165
4.532
960
41

41
25
129
19
2
33

6.280
3.130
466.397
474
238.498

630
32.849
2
19.415

3.660
7
4.000
650
21

494

27

1.734
6
41

2.196
14

2.240
18
75
50
114.113
1
1
600
963.563
1.410
9.783
4.960.622
16.960

991
12
43

4.850
2.394.528
940

217.430
170.386
43.261
36.173

4.164
77.908
12.015
23.363

5.355
16.265
311.402

9.450
28.336
210.123

4.800
14.932
76.573

6.478
10.347
532.031
42.820
6.442.451

197.328
1.324
23.358
6.168
244.388
34.704
7.112.099

188.765
4.800
41.807
2.560
355.436
29.140
7.290.605

58.574
28.330
17.425
2.285
600.993

80.090
3.626.097
19.971

49.590
3.613.096
16.602

3.605
124.897
174.712
2.244
2.702
48.375
1.450
102
1.985
84.434
686
4.171.350

295
90.800
149.677
1.796

84.395
3.134.981
38.001
740
781
80.541
116.823
2.179

25.161

4.986

82.063

72.539

57.856

4.029.080

3.536.716

1.381.126

11.661.294

11.317.892

10.941.440

5.238.540

80
3.053
13.281
346.304
50.091
28

69
900
35.761
11.692
67

6.846.871

1.047.485

97.384
640
7.315
370.146

1.350
792.121
650
1.600
3.860.019
13.501

936
4
133
6
176.713

Denemarken
Albanië
België
Bosnië-Herzegovina
Bulgarije
Duitsland
Frankrijk
Griekenland
Hongarije
Italië
Kroatië
Luxemburg
Malta
Moldavië
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Servië
Slovenië
Slowakije
Spanje
Tsjechië
Albanië
België
Duitsland
Frankrijk
Griekenland
Hongarije
Italië
Kroatië
Luxemburg
Polen
Portugal
Roemenië
Slovenië
Slowakije
Spanje
Tsjechië
Duitsland

9.575
2.066
20.759

19.007
3.456
19.021

50
2.038
30.726
551.457
600
86.433
3.651.741
31.452
5.649
86.158
102.485
201
16.209
38.811
398
1.790
125.802
6.421
4.154.150
147
147
11.583.581

232.239
177.959
90.383
9.072

4.803
414.265
6.305
246.508

1.460
874.145
1.299
6.120
4.804.019
16.220
1.450
329.653
151.927
43.136
42.378

14.757

2.575
518.396

3.842.651
21.335
1.216.594
17.320

28.876
36.580
1.550
1.015

750

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

97

356. Welke bestemmingen van de varkenstransporten van de afgelopen
vier jaar en het eerste halfjaar van 2018 liggen binnen 8 uur / 500 km
rijden en zijn volgens de Veetransportverordening kort transport?
357. Welke bestemmingen liggen verder weg en vallen onder de definitie
van lange afstandstransporten?
Antwoord vragen 356 en 357
De landen of gebieden die binnen 8 uur zijn te bereiken, zijn België,
Luxemburg, een deel van Duitsland, Noord-Frankrijk en Zuid-Denemarken.
De overige bestemmingen kunnen niet binnen 8 uur bereikt worden. De
overige bestemmingen vallen onder de definitie van lange afstandstransporten.
358. Wat zijn de redenen van het vervoer van varkens over lange
afstanden (meer dan 8 uur/500 km) en welke aangrijpingspunten ziet u
daarin om lange afstandstransporten terug te dringen?
Antwoord
Binnen de Europese interne markt kunnen varkens, met inachtneming van
de Europese regels, naar alle EU-landen worden vervoerd. Dat betekent
voor Nederlandse slachtvarkens soms vervoer van meer dan 8 uur of
verder dan 500 kilometer. Ook buiten de EU is er vraag naar Nederlandse
varkens (zie ook antwoord op vraag 207).
Ik verwijs u voor mijn inzet op het beperken van diertransport naar mijn
beleidsbrief dierenwelzijn van 4 oktober 2018 (Kamerstuk 28 286, nr. 919)
359. Wat is de stand van zaken van de verkenning naar het verder
beperken van het vervoer van dieren die het kabinet in het regeerakkoord
heeft aangekondigd?
Antwoord
Ik verwijs u hiervoor naar mijn beleidsbrief dierenwelzijn van 4 oktober jl.
(Kamerstuk 28 286, nr. 919).
360. Hoe staat het met het project Boars 2018, gericht op het bevorderen
van stoppen met castratie en acceptatie van ongecastreerde beerbiggen
en vlees van ongecastreerde varkens in andere EU-landen: wat is er
afgelopen jaar gedaan, wat gebeurt er dit en komend jaar, hoe zit de
financiering van afgelopen jaar en van dit en komend jaar in elkaar (wat
draagt het bedrijfsleven bij, wat de overheid)?
Antwoord
In het afgelopen jaar, dit jaar en komende jaren wordt door Boars 2018
met name ingezet op het in andere lidstaten in Europa delen van de in
Nederland opgedane kennis op het gebied van stoppen van castreren en
het houden van intacte beren. Lopende activiteiten zijn onder andere
inbreng in het Harmonisatieproject van de EU, het IPEMA Cost action
onderzoeksnetwerk en internationale afstemming met Duitsland,
Denemarken en België op het gebied van borging van de detectie van
berengeur en het verdoofd castreren. Het nationale project Boars 2018 is
onderdeel van de onderzoeksagenda varkenshouderij van de POV.
Jaarlijks gaat het om een bedrag van € 60.000, waarbij in 2017 en 2018
het bedrijfsleven 40% voor zijn rekening neemt en de overheid 60%. In
2019 neemt het bedrijfsleven de helft van de kosten voor zijn rekening en
de overheid de andere helft.
361. Hoe gaat de Verklaring van Brussel waarin Europese koepelorganisaties en stakeholders uit diverse EU-lidstaten toezeggen aan beëindiging van castratie te willen werken, nu verder, nu het dit jaar afkoopt en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

98

het beoogde resultaat nog niet bereikt is en komt er een nieuwe verklaring
met nieuwe doelen en streefdata?
Antwoord
Het is duidelijk dat het beoogde resultaat eind 2018 nog niet bereikt zal
zijn. Er wordt doorgewerkt aan het behalen van het gestelde doel om
castratie verder uit te faseren en ngo’s en het internationale bedrijfsleven
zijn in overleg om tot een nieuwe streefdatum te komen. Het probleem is
dat de afzet van vlees van niet gecastreerde varkens een van de beperkende factoren is door het risico dat er vlees met berengeur op de markt
komt.
362. Van hoeveel biggetjes wordt ieder jaar de staart gecoupeerd?
Antwoord
In de Nederlandse varkenshouderij wordt bij de meeste biggen het
couperen van de staarten toegepast. Bedrijven die in concepten zoals het
Beter Leven keurmerk 2 en 3 sterren of biologisch werken en leveren,
waarin de meerkosten voor lange staarten vergoed worden, houden
varkens met lange staarten.
363. Van hoeveel biggetjes wordt de staart niet gecoupeerd en is dit
gerelateerd aan het stalsysteem? Zo ja, wel stalsysteem is dat?
Antwoord
Dit is een klein percentage en niet gerelateerd aan een stalsysteem. In
ieder geval onder het Beter Leven keurmerk van 2 en 3 sterren en
biologisch worden de staarten niet gecoupeerd. Staartbijten is een
multifactorieel thema dat niet uitsluitend verband houdt met het type
stalsysteem.
364. Hoe staat het met de uitvoering van de Verklaring van Dalfsen: wat is
er het afgelopen jaar gedaan om te komen tot het stoppen met het
couperen van staartjes en wat wordt er dit en komend jaar gedaan en hoe
zit de financiering voor dit en komend jaar in elkaar (hoeveel betaalt de
sector en hoeveel de overheid)?
Antwoord
In de verzamelbrief dierenwelzijn van 5 februari 2018 (Kamerstuk 28 286,
nr. 942) is de stand van zaken rond het couperen van varkensstaarten
gemeld aan uw Kamer. Verder is aan te geven dat afgelopen voorjaar het
praktijknetwerk staarten met 15 varkenshouders van start is gegaan en dat
eind oktober 2018 de nieuwe brochure hokverrijking uitgebracht wordt
voor de varkenshouders. De checklist risicobeoordeling wordt nu in de
praktijk getoetst op de bedrijven die meedoen aan het praktijknetwerk.
Voor de financiering zijn afspraken gemaakt in het kader van de onderzoeksagenda varkenshouderij, waarin onderzoek en innovatie op
gezondheid- en welzijnsdossiers samengebracht zijn. De sector neemt
50% van de totale kosten voor zijn rekening. Voor de bekostiging verwijs
ik u ook naar mijn antwoord op de vragen 121 t/m 126.
365. Hoe staat het met het opstellen van een checklist waarmee varkenshouders kunnen inventariseren welke risico’s er op hun bedrijf zijn op
staartbijten?
Antwoord
De WUR heeft dit jaar een checklist opgesteld die nu binnen het
praktijknetwerk staarten wordt toegepast om ervaring op te doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

99

366. Gaat u het gebruik van een dergelijke checklist waarmee varkenshouders kunnen inventariseren welke risico’s er op hun bedrijf zijn op
staart bijten, verplichten en gaat u het aanpakken van geconstateerde
tekortkomingen verplicht stellen? Zo ja, hoe en wanneer? Zo nee, waarom
niet en hoe bent u in dat geval voornemens het gebruik hiervan te
bevorderen?
Antwoord
De varkenssector onderzoekt de mogelijkheden om de checklist een
verplicht onderdeel te laten zijn van het kwaliteitssysteem Holland Varken,
waarmee invulling gegeven wordt aan de Europese aanbeveling 2016/336
over het uitvoeren van een risicobeoordeling. De checklist geeft een
algemeen beeld over het bedrijf met verbeterpunten voor gezondheid en
welzijn voor de dieren.
367. Hebt u al een datum in het voorjaar van 2019 gepland waarop u met
de varkenssector gaat praten over een datum waarop er een einde komt
aan het routinematig couperen van varkensstaarten?
Antwoord
Hiervoor is nog geen datum gepland. Maar zoals toegezegd zal ik 2019
met de varkenssector in gesprek gaan over een met de sector over een
reële einddatum om te stoppen met couperen.
368. Wat is de stand van zaken met betrekking tot de uitvoering van de in
2015 aangenomen motie van de leden Thieme en van Dekken waarin
wordt verzocht aandacht te geven aan alternatieven voor
CO2-bedwelming bij varkens, en als alternatieven reëel blijken te zijn,
hierbij een termijn te stellen waarbinnen de CO2-bedwelming wordt uit
gefaseerd (Kamerstuk 34 300 XIII, nr. 151 )?
Antwoord
Naar aanleiding van de motie Thieme en Van Dekken wordt binnen het
topsectoronderzoek een project uitgevoerd. In dit onderzoek wordt
meegenomen:
– de mogelijkheden om de negatieve effecten van CO2-bedwelming te
verminderen;
– de mogelijkheden en effecten van andere gassamenstellingen of
toevoegingen;
– de resultaten uit onderzoek in andere landen naar andere bedwelmingsmethoden (gasmengsels, LAPS, N2 in schuim);
– de mogelijkheden van minder stressvolle methoden van opdrijven bij
elektrische bedwelming.
De resultaten van dit onderzoek zullen naar verwachting voor het einde
van dit jaar opgeleverd worden.
Een huidige reeds beschikbare alternatieve methode voor
CO2-bedwelming is elektrische bedwelming. Deze heeft echter als nadeel
dat relatief grote stress optreedt doordat de dieren individueel aangevoerd moeten worden bij het bedwelmingsapparaat. Zowel de elektrischeals gasbedwelming zijn op grond van de EU-verordening 1099/2009 inzake
de bescherming van dieren bij het doden, toegelaten methodes. Deze
methoden kunnen door een lidstaat niet zonder meer verboden worden.
369. Kunt u aangeven wat er naar aanleiding van de in 2015 aangenomen
motie van de leden Thieme en van Dekken in gang is gezet en hoe het
hiermee staat (Kamerstuk 34 300 XIII, nr. 151 )?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
368.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

100

370. Wanneer worden de resultaten van het onderzoeksproject ten aanzien
van de uitvoering van de motie van de leden Thieme en Van Dekken over
CO2-bedwelming bij varkens naar de Kamer gestuurd (Kamerstuk 34 300
XIII, nr. 151)?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
368.
371. Kunt u aangeven welke onderzoeken naar alternatieven voor CO2
bedwelming van varkens er in binnen- en buitenland lopen en wat de
stand van zaken hiervan is?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
368.
372. Is er zicht op alternatieven voor CO2 bedwelming van varkens en
binnen welke termijn deze ingevoerd zouden kunnen worden en wat
weerhoudt de invoering?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
368.
373. Wat is de stand van zaken van het stoppen met het doden van
eendagshaantjes?
Antwoord
Er zijn verschillende technieken in ontwikkeling in onder andere in
Nederland en Duitsland waarmee het geslacht van het kuiken in het ei kan
worden bepaald. Er is op dit moment echter nog geen praktijkrijpe
methode beschikbaar. Een aantal methoden lijkt op niet al te lange termijn
praktijkrijp te kunnen zijn. Naast de geslachtsbepaling worden in het
Kipster-concept de leghaantjes afgemest en het vlees verkocht.
374. Kunt u aangeven hoeveel controles de NVWA de afgelopen vier jaar
en de eerste helft van dit jaar gedaan heeft op «vangbeschadigingen» en
sterfte bij pluimvee tijdens het vangen, tijdens transport en in het
slachthuis, wat daarbij de bevindingen waren per diersoort (vleeskuikens,
leghennen, kalkoenen, eenden, vermeerderingsdieren) en welke trend
hierin zichtbaar is?
Antwoord
Sterfte bij pluimvee tijdens het vangen is niet bekend, aangezien dit niet
wordt geregistreerd. Dode dieren mogen niet naar het slachthuis worden
afgevoerd. In 2015 zijn 32 inspecties uitgevoerd tijdens het vangen van
pluimvee (1 bij kalkoenen, 4 bij leghennen en 27 bij vleeskuikens), waarbij
in totaal 2 overtredingen zijn geconstateerd. In 2017 zijn 65 inspecties
uitgevoerd tijdens het vangen van vleeskuikens, waarbij in totaal 6
overtredingen zijn geconstateerd. Er is in beide gevallen geconstateerd
dat het beoordelen van letsel bij een levend, nog gevederd dier lastig is.
Het valt ook niet uit te sluiten dat de wijze van omgang met de dieren
werd beïnvloed door de aanwezigheid van NVWA-inspecteurs. De
gangbare controles op vangletsel op het slachthuis vinden plaats aan het
einde van de slachtlijn bij de geplukte kip. De controles op vangletsel en
DOA’s (dead on arrival) op de slachthuizen vinden plaats binnen het
reguliere werk op het slachthuis.
Tot 2018 werd er risico gebaseerd toezicht gehouden op vangletsel.
Wanneer de toezichthouder tijdens het lossen het vermoeden had dat er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

101

veel dieren met vangletsel aanwezig waren, werd een telling uitgevoerd.
Zodoende is het aantal uitgevoerde tellingen tot 2018 niet bekend. Enkel
het aantal overschrijdingen van de grenswaarde werd vastgelegd. Sinds
het laatste kwartaal van 2017 wordt toezicht op vangletsel naast risico
gebaseerd ook structureel in kaart gebracht. Hierbij wordt het aantal
DOA’s per koppel geregistreerd. Een rapport van bevindingen (RvB) wordt
opgemaakt bij hoge aantallen DOA’s waarbij kan worden aangetoond wat
de oorzaak hiervan is.
In onderstaande tabellen staan de aantallen afwijkingen per jaar waarvoor
een rapport van bevindingen is opgemaakt. Een rapport van bevindingen
kan leiden tot een schriftelijke waarschuwing of een bestuurlijke boete.
Tabel: pluimvee vangletsel en DOA
Jaar

Vangletsel

DOA

3
13
232
250
109

2
29
32
16
8

2014
2015
2016
2017
2018 (t/m juni)

In 2014 is gestart met een nieuwe wijze van registreren, waardoor de
aantallen voor dat jaar niet het hele jaar omvat. De controles op vangletsel
op de slachthuizen zijn sinds 2016 geïntensiveerd.
Ook is er in de zomer van 2017 een periode intensiever gecontroleerd op
vangletsel. Bij aanvang van deze periode bleek dat bij 45% van de
geïnspecteerde koppels vleeskuikens het vangletsel
onder de interventiegrens lag. Aan het einde van de periode van
intensiever handhaven was de naleving verbeterd tot 92%. De tendens is
dat op vangletsel gerichte handhavingsacties leiden tot
een verbetering, in ieder geval op korte termijn. De sector staat voor de
uitdaging om deze verbetering te continueren.
375. Welke onderzoeken naar preventie en bestrijding van bloedluis lopen
er in Nederland, wat kosten ze, wie betalen het, wat hebben ze opgeleverd
of gaan zij naar verwachting opleveren?
Antwoord
In Nederland loopt sinds dit jaar een MIP (maatschappelijk innovatieprogramma) over vogelmijt (of bloedluis), met als titel «MIP Aanpak van
vogelmijt bij pluimvee», in het kader van Topsector AF. Het MIP wordt
door het Ministerie van LNV, de provincie Gelderland, de gemeenten in de
Food Valley en diverse organisaties en bedrijven uit de pluimveesector
gefinancierd en loopt t/m 2019. Dit onderzoeksproject heeft als doel een
effectieve aanpak van het vogelmijtprobleem, waarbij enerzijds een
gestructureerde aanpak voorgestaan wordt met nadruk op preventieve
maatregelen en anderzijds een overzicht en richtlijn verstrekt worden voor
het verantwoord gebruik van middelen tegen vogelmijt.
376. Kunt u een overzicht geven van wat er aan onderzoek naar bloedluis
in het buitenland loopt?
Antwoord
Het onderzoek naar bloedluis in Europa (waaronder Nederland) richt zich
op een aantal aspecten:
– onderzoek naar chemische en biologische (roofmijt, vaccins en
pathogene schimmels) bestrijdingsmaatregelen van bloedluis. Er
lopen onderzoeksprojecten hiernaar in Nederland, België, Frankrijk,
Spanje, Italië, Polen en Tsjechië;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

102

–
–

–

onderzoek naar (automatische) monitoring en beslismodellen. Dit
onderzoek wordt uitgevoerd in Nederland;
onderzoek van overdracht van ziekten op mens en dier door de
bloedluis. Onderzoek hiernaar wordt uitgevoerd in Nederland,
Griekenland en Noorwegen;
onderzoek van overdracht van bloedluis in de keten in Verenigd
Koninkrijk.

377. In hoeverre worden de binnen- en buitenlandse onderzoeken naar
preventie en bestrijding van bloedluis gecoördineerd en afgestemd?
Antwoord
Wat betreft de coördinatie en afstemming tussen binnen- en buitenlandse
onderzoekprogramma’s is er een COST-action (Cooperation in Science
and Technology) COREMI (Control of Red Mites) die onderzoekers en
bedrijfsleven bij elkaar brengt om elkaar te informeren over het vogelmijtprobleem en het zoeken naar oplossingen voor preventie en control. Een
COST-action is een EU-netwerk van onderzoekers met als doel de
nationaal gefinancierde onderzoeksprogramma’s op elkaar af te stemmen.
COREMI is een Europees Horizon 2020-programma. In COREMI stemmen
onderzoekers hun werk op elkaar af. Dit heeft onder andere geleid tot een
gezamenlijk onderzoek vanuit verschillende lidstaten naar een geïntegreerde aanpak van de bloedluis.
378. Wat is, gelet op wat er nu al gebeurt c.q. onderzocht wordt, het
perspectief op een effectieve en efficiënte aanpak van bloedluis en wat
kan de overheid doen om een dergelijke, liefst preventieve c.q. zo
milieuvriendelijk mogelijke aanpak, te stimuleren?
Antwoord
Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 375 levert de overheid een
financiële bijdrage om te komen tot een effectieve aanpak van vogelmijt
met de nadruk op preventieve maatregelen.
379. Welke bedwelmingsmethoden zijn er voor pluimvee momenteel in
gebruik?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 220.
380. Kunt u over de afgelopen vier jaar aangeven hoeveel pluimveeslachterijen er waren, en hoeveel er waterbadbedwelming, meerfasen
CO2-bedwelming, gasbedwelming of nog weer andere methoden
gebruikten?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 220.
381. Wat is de stand van zaken met betrekking tot de doelstelling uit de
Nota dierenwelzijn uit 2007 dat binnen 15 jaar de stallen zodanig zijn dat
geen ingrepen meer nodig zijn (Kamerstuk 28 286, nr. 76)?
Antwoord
Er is sinds 2007 veel onderzoek verricht naar nieuwe stalsystemen waarbij
het welzijn en de gezondheid van het dier, de veehouder met een goed
verdienmodel en goede arbeidsomstandigheden en de omgeving (milieu)
centraal staan (rapporten: Varkansen, Kracht van Koeien en Houden van
Hennen). Dat heeft geleid tot nieuwe innovatieve houderijconcepten zoals

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

103

de vrijloopstal, de Kipster en het rondeel en ontwikkelingen als de Pro
Dromi kraamhok bij varkens. In deze nieuwe stalconcepten kunnen een
aantal ingrepen achterwege gelaten worden. Daarnaast zijn een aantal
ingrepen verboden. Verder verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 389.
382. Is er een afname van het aantal pluimveeslachterijen dat de waterbadbedwelming gebruikt?
Antwoord
Er is de laatste jaren geen afname van het aantal slachthuizen dat gebruik
maakt van waterbadbedwelming.
383. Wat is de stand van zaken met betrekking tot de doelstelling uit de
Nota dierenwelzijn uit 2007 dat binnen 15 jaar transport van slachtvee
over lange afstand niet meer plaatsvindt (Kamerstuk 28 286, nr. 76)?
Antwoord
De doelstelling blijft overeind. Ik verwijs u naar mijn beleidsbrief
dierenwelzijn van 4 oktober jl. (Kamerstuk 28 286, nr. 919). Hiervoor is een
aanpassing nodig van de Europese Transportverordening.
De inzet op het verbeteren en aanscherpen van de Transportverordening
doe ik via het signaleren van knelpunten in het EU-platform voor
dierenwelzijn, via het netwerk van de National Contact Points Transport en
door samen met mijn collega’s uit de verklaring van Vught druk uit te
blijven oefenen op de EC. Dit zijn acties gericht op de nieuwe zittingstermijn van de EC, aangezien zij heeft aangegeven in de huidige zittingsperiode (tot medio 2019) de focus te leggen op verbetering van de
naleving en handhaving.
384. Op welke wijze zou de overheid en/of het bedrijfsleven het uitfaseren
van de waterbadbedwelmingsmethode bij het slachten van kippen kunnen
stimuleren en versnellen?
Antwoord
De mogelijkheden hiertoe zijn beperkt aangezien waterbadbedwelming
een volgens de Europese regelgeving toegestane methode is. De methode
wordt voornamelijk nog toegepast in kleinere slachthuizen en ten behoeve
van rituele slacht.
385. Wat is de stand van zaken met betrekking tot de doelstelling uit de
Nota dierenwelzijn uit 2007 dat binnen 15 jaar landbouwdieren in principe
zichtbaar zijn voor burgers, ofwel in het landschap, ofwel op het bedrijf
waarbij maatschappelijke transparantie de norm is bij het houden van
dieren opdat de burger als consument zijn verantwoordelijkheid kan
nemen bij de aanschaf van dierlijke producten (Kamerstuk 28 286, nr. 76)?
Antwoord
Transparantie is van belang zodat een consument bewust een keuze kan
maken. Dat vind ik ook van belang zoals ook aangegeven in mijn
beleidsbrief dierenwelzijn van 4 oktober jl. (Kamerstuk 28 286, nr. 991),
want ook de consument heeft een verantwoordelijkheid als het gaat om
het welzijn van dieren. Het maken van een bewuste keuze kan hij of zij
doen op basis van productinformatie (zie ook mijn antwoord op vraag
386). Daarnaast hebben veehouders, soms in samenwerking met de retail,
de afgelopen jaren de stap gemaakt naar transparantie door onder andere
zichtstallen, open dagen en innovatieve stallen waar burgers en consumenten kunnen kijken, zoals de rondeelstal of de Kipsterstal.
386. Welke onderzoeken naar de mogelijkheden om ingrepen die
routinematig bij pluimvee, zoals het verwijderen van de achterste tenen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

104

en sporen bij hanen uit de fokkerij, achterwege te laten, lopen momenteel
en welke onderzoeken zijn de afgelopen tien jaar uitgevoerd?
Antwoord
Ik verwijs hiervoor naar het evaluatierapport van WLR dat de Stuurgroep
Ingrepen Pluimvee heeft aangeboden17. Daarnaast loopt er momenteel
onderzoek naar het achterwege laten van ingrepen bij hanen en hennen in
de vermeerderingssector bij zowel reguliere als trager groeiende rassen.
387. Wat is de stand van zaken met betrekking tot de doelstelling uit de
Nota dierenwelzijn uit 2007 dat binnen 15 jaar consumenten beschikken
over voldoende kennis, informatie en ondersteuning om in redelijkheid
een afweging te kunnen maken bij hun aankoop van dierlijke producten
wat dierenwelzijn betreft (Kamerstuk 28 286, nr. 76)?
Antwoord
Deze doelstelling is behaald. De consument kan aan de hand van het
etiket en een keurmerk op de verpakking informatie verkrijgen over het
dierenwelzijn van de dieren die het product leveren. Op de site van het
Voedingscentrum is een overzicht te vinden van alle keurmerken op het
gebied van dierenwelzijn18.
388. Wat is de stand van zaken met betrekking tot de ambitie zoals
beschreven in de Nota dierenwelzijn uit 2007 dat de intensieve veehouderij «de komende jaren» inzet op het gebruik van meer robuuste dieren
(dit zijn dieren die o.a. fysiek gezond zijn en niet eenzijdig zijn geselecteerd op groei en productie, waardoor zij last van hun poten krijgen) en
wat is hiervan terechtgekomen (Kamerstuk 28 286, nr. 76)?
Antwoord
De sectoren hebben hier afgelopen jaren zeker aandacht voor gehad. In de
vleeskuikenhouderij wordt steeds meer gebruik gemaakt van traag
groeiende en meer robuuste rassen. Het gaat om ongeveer 30 procent van
alle vleeskuikens. Bij kalkoenen wordt geëxperimenteerd met meer
robuuste rassen onder het Beter Leven keurmerk. Bij de varkenshouderij
zijn er maar een beperkt aantal fokkerijorganisaties die werken in een
internationale context, waardoor de sturing vanuit Nederland op
robuustere rassen en eigenschappen moeilijk is. In het plan van aanpak
bigvitaliteit is ook aandacht voor de fokkerij, waarbij de selectiedoelen
onder andere zijn gericht op toomgrootte, bigvitaliteit en bigoverleving.
389. Bent u van plan om mogelijkheden waardoor deze ingrepen
achterwege kunnen worden gelaten te stimuleren? Zo ja, hoe?
Antwoord
Het streven is om het aantal ingrepen zoveel mogelijk te beperken. Dat
was ook een speerpunt uit de beleidsbrief dierenwelzijn uit 2013
(Kamerstuk 28 286, nr. 651). Inmiddels zijn diverse ingrepen verboden,
zoals het verwijderen van sporen bij hanen, het dubben van kammen bij
bruine hanen, leewieken, neusringen bij mannelijke varkens en het
verwijderen van bijklauwtjes bij honden. Op korte termijn komen daar nog
het vriesbranden van melkvee en het snavelbehandelen van legpluimvee
en reguliere vleeskuikenmoederdieren bij. Sommige ingrepen kunnen nog
niet achterwege gelaten worden zonder dat dat welzijnsschade
meebrengt, zoals het couperen van biggenstaarten (staartbijten) en het
verwijderen van achtertenen bij hanen in de vleesvermeerderingssector.
17

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/
detail?id=2018Z10484&did=2018D32210
18
https://www.voedingscentrum.nl/encyclopedie/keurmerken.aspx

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

105

De sector werkt hier aan het uitfaseren en wordt daarbij financieel
ondersteund door het Ministerie van LNV.
390. Wat is er terechtgekomen van de ambitie zoals geformuleerd in de
Nota dierenwelzijn uit 2007 waarin staat dat de overheid zich inzet voor
een aanscherping van de Transportverordening «bij de eerstvolgende
evaluatie (transportcondities op de wagen en transportduur)», welke inzet
heeft de overheid sindsdien gepleegd en wat is de stand van zaken
(Kamerstuk 28 286, nr. 76)?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
383.
391. Welke onderzoeken naar de mogelijkheden om bij vleeskuikenouderdieren het onthouden van voer overbodig te maken, lopen momenteel en
welke onderzoeken hiernaar zijn de afgelopen tien jaar uitgevoerd?
Antwoord
Binnen de PPS Breeders in Balance gaat een proef starten naar beperkte
voergift en mogelijke oplossingen hiervoor.
Zowel in Nederland als internationaal zijn diverse experimenten uitgevoerd waarbij naar de samenstelling van het voer gekeken is en hoe dit
effect heeft op onder andere het gedrag. Daarnaast worden er ook
onderzoeken gedaan waarbij het voer wordt verdund, waardoor de
symptomen van honger worden verminderd. In het buitenland wordt
daarnaast onderzoek gedaan naar het zogenaamde skip-a-day
voerregime, maar dit is voor Nederland niet relevant omdat de dieren hier
wel dagelijks worden gevoerd.
392. Wat is er terechtgekomen van de ambitie zoals geformuleerd in de
Nota dierenwelzijn uit 2007 waarin staat dat de overheid zich op
EU-niveau inzet voor Europese welzijnsregeling voor (opfok) vleeskuikenouderdieren, kalkoenen, nertsen en konijnen, welke inzet heeft de
overheid sindsdien gepleegd en wat is de stand van zaken (Kamerstuk 28
286, nr. 76)?
Antwoord
In de afgelopen jaren hebben voorgaande bewindslieden voor Landbouw
bij de EC en de EU-lidstaten gepleit voor specifieke EU-regelgeving voor
vleeskuikenouderdieren, kalkoenen, konijnen en nertsen. Dit is onder
meer schriftelijk gebeurd via een brief, gevoegd bij brief van 3 oktober
2011 aan uw Kamer (Kamerstuk 21 501-32, nr. 526). Ook in de gemeenschappelijke Verklaring van Vught (december 2014) heeft Nederland,
samen met Duitsland en Denemarken, aangegeven dat het nodig is om
specifieke EU-dierenwelzijnsregelgeving te overwegen, voor kalkoenen,
konijnen, vleeskuikenouderdieren en opfokleghennen. De EC heeft, ook in
reactie op uit de Verklaring van Vught voortvloeiende position papers,
aangegeven te focussen op betere uitvoering van de bestaande
EU-dierenwelzijnsregelgeving – inclusief de algemene dierenwelzijnsrichtlijn 98/58/EG voor landbouwhuisdieren – en afronding van de
actiepunten uit het EU-strategiedocument dierenwelzijn 2012–2015,
voordat zij eventuele wijzigingen qua regelgeving overweegt. De
Commissie heeft afgelopen jaar een inventarisatie-onderzoek gedaan naar
productie en welzijn van konijnen in de Europese commerciële konijnenhouderij. Zij ziet op basis van dit onderzoek echter geen aanleiding om
specifieke EU-welzijnsregelgeving voor de commerciële konijnenhouderij
voor te bereiden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

106

393. Bent u van plan om mogelijkheden waardoor het onthouden van voer
bij vleeskuikenouderdieren achterwege kan worden gelaten, zoals het
gebruik van trager groeiende dieren, te stimuleren? Zo ja, hoe?
Antwoord
Er moet telkens een afweging worden gemaakt tussen het beperken in
voer en de nadelige welzijnseffecten die optreden als gevolg van
overgewicht wanneer er onbeperkt wordt gevoerd. Ik overleg regelmatig
met de sector om te proberen een oplossing voor dit vraagstuk te vinden
waarbij zo goed mogelijk tegemoet wordt gekomen aan het welzijn van de
vleeskuikenouderdieren. Er loopt op dit moment binnen de PPS Breeders
in Balance onderzoek op dit gebied.
394. Wordt er geld overgeheveld van de Topsector Agri&Food, zodat er
geld beschikbaar komt voor beleidsondersteunend onderzoek voor
Innovatie&Duurzaamheid voor de veehouderij? Hoeveel geld is er in 2019
beschikbaar voor het uitvoeren van beleidsondersteunend onderzoek?
Antwoord
Het Ministerie van LNV ondersteunt de Topsector AF met onderzoekscapaciteit voor WR. Dit is onderdeel van de jaarlijkse subsidieverlening en in
overeenstemming met de afspraken in het Nationale Innovatiecontract
2018–2019. Hiermee kan WR PPS’en realiseren waarmee wordt bijgedragen aan de Kennis- en Innovatieagenda van de topsector. Deze agenda
is opgesteld in gezamenlijk overleg met bedrijfsleven, kennisinstellingen
en overheid. Binnen de topsector wordt ook beleidsrelevant publiekprivaat georganiseerd onderzoek uitgevoerd onder andere ten behoeve
van verduurzaming van de veehouderij.
Voor onderzoek ten behoeve van beleidsontwikkeling, beantwoording van
Kamervragen en politieke besluitvorming is in 2019 ca. € 20 miljoen
beschikbaar.
395. Zijn er met betrekking tot de onthouding van water bij vleeskuikenouderdieren in de afgelopen vier jaar en dit jaar overtredingen vastgesteld
door de NVWA? In hoeveel gevallen leidde dit tot sancties en welke waren
dit?
Antwoord
De NVWA heeft sinds 2015 de controle van de bedrijven die vleeskuikenouderdieren houden overgenomen van de productschappen. In de jaren
2015 tot en met 2017 zijn alle bedrijven in Nederland gecontroleerd. In
totaal zijn er 245 controles uitgevoerd. Bij 183 controles werden er
tekortkomingen geconstateerd. De meest voorkomende tekortkomingen
waren de afwezigheid van zitstokken en het niet permanent verstrekken
van drinkwater en/of voer.
Permanente aanwezigheid van drinkwater en voer is geen wettelijke eis.
De pluimveesector acht aanwezigheid van zitstokken in geval van
beschikbaarheid van andersoortige verhogingen in de stal niet noodzakelijk. In de afgelopen jaren is onderzoek uitgevoerd betreffende deze
huisvestings- en verzorgingsaspecten bij vleeskuikenouderdieren.
396. Hoe wordt het beleid ten aanzien van de veehouderij verbonden en
geïntegreerd met het voedselbeleid?
Antwoord
In het kader van de LNV-visie heb ik aangekondigd medio 2019 afspraken
te willen maken over de resultaten die de komende jaren bereikt moeten
worden en welke inzet dat van eenieder vraagt. In de ketens zijn afgelopen
jaren nieuwe concepten en initiatieven ontstaan, maar producenten van
duurzamere dierlijke producten en inkopers van dierlijke producten zoals

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

107

de voedingsmiddelenindustrie, retail, horeca en cateraars kunnen elkaar
niet altijd vinden. Sinds 2016 ondersteunt mijn ministerie daarom
activiteiten van het netwerk MeatNL. Het doel van MeatNL is om de
ontwikkeling van duurzame concepten te versnellen en de afzet hiervan te
vergroten door o.a. bedrijven met elkaar in contact te brengen.
In de komende periode vraag ik nog meer inzet van de inkopers van
dierlijke producten om te verkennen hoe zij kunnen zorgen voor een
groter aanbod van duurzamer geproduceerde producten in hun (Nederlandse) assortiment. Daarbij is een voorwaarde dat boeren voor de
investeringen in duurzaamheid een redelijke vergoeding ontvangen. Om
de consument te bewegen te kiezen voor duurzamer geproduceerd vlees,
heeft de consument (meer) informatie nodig. Hierin wordt onder andere
voorzien door het Voedingscentrum. Maar ook duurzaamheidskeurmerken
spelen hierin een rol. Om de effectiviteit van dit informatiehulpmiddel te
vergroten, wordt in opdracht van mijn ministerie door Milieu Centraal een
(tweede) benchmark duurzaamheidskeurmerken uitgevoerd. Het resultaat
van die tweede benchmark zal begin volgend jaar gepubliceerd worden.
397. Wordt ervoor gewaakt dat beleid ten aanzien van maatregelen op het
gebied van milieu en klimaat niet ten koste gaan van het verbeteren van
dierenwelzijn en wordt er een geïntegreerd beleid op het gebied van
duurzaamheid (inclusief dierenwelzijn) gevoerd en wordt dit ook
doorvertaald naar provinciaal beleid?
Antwoord
Zoals ik in mijn LNV-visie heb aangegeven zal ik beleidsvoornemens,
plannen en andere voorstellen toetsen aan de negen criteria van de
meetlat. Daarin is het belang van dierenwelzijn en diergezondheid
opgenomen. Hierbij kunnen zich dilemma’s voordoen waarbij de
verschillende belangen tegen elkaar moeten worden afgewogen en
keuzes moeten worden gemaakt. Het dierwelzijnsbeleid is primair
rijksbeleid. Het is aan de provincies om dit mee te wegen bij het provinciale beleid.
398. Hoeveel vleeskuikens hadden in 2017, bij het bepalen van voetzoollaesie in het kader van de Europese welzijnverordening vleeskuikens
2007/43/EG bij maximale hokbezettting, een score tussen de 80 en 120,
hoeveel koppels hadden een score van meer dan 120, hebben alle
bedrijven die een score van meer dan 80 hadden ook daadwerkelijk een
verbeterplan ingestuurd, wat is de verdere procedure die deze bedrijven
moeten doorlopen en hoeveel bedrijven zijn daadwerkelijk gedwongen
om een lagere bezetting te handhaven en voor hoeveel opeenvolgende
koppels gold deze sanctie?
Antwoord
71 Bedrijven hadden in 2017 een gemiddelde score hoger dan 80. Deze
bedrijven hebben per brief een voornemen tot het opleggen van een last
onder dwangsom (LOD) ontvangen. Van de 71 bedrijven hebben 13
bedrijven daarop niet gereageerd. Deze bedrijven hebben een LOD
opgelegd gekregen. Hierop hebben 10 bedrijven alsnog gereageerd. Drie
bedrijven hebben helemaal niet gereageerd. Bij deze bedrijven wordt de
opgelegde dwangsom verbeurd.
Zes van de 71 bedrijven hadden een gemiddelde score hoger dan 120
punten. Naast het insturen van een verbeterplan moesten zij ook hun
bezettingscategorie verlagen. Dit is door vijf bedrijven op tijd gedaan. Het
zesde bedrijf heeft een LOD ontvangen en heeft daarna alsnog de
bezetting verlaagd.
Het voldoen aan de eisen uit het Besluit en de Regeling houders van
dieren is een voorwaarde voor het mogen houden van vleeskuikens met
een bepaalde bezettingsdichtheid. Wanneer niet aan de voorwaarden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

108

wordt voldaan, moeten de dieren in een lagere bezettingscategorie
worden gehouden (en dient aan de voorwaarden voor die categorie te
worden voldaan). De verlaagde bezetting moet in stand worden gehouden
gedurende de rest van het kalenderjaar.
Voor het niet indienen van een verbeterplan en voor het niet verlagen van
de bezetting kan een LOD worden opgelegd.
399. Op basis van welke regelingen ontvangt de Nederlandse varkenshouderij subsidies, directe betalingen, bijdragen aan promotiecampagnes of
andere vormen van steun zoals fiscale regelingen of kortingen, wat is (per
regeling of andere vorm van steun) het doel, hoe wordt (per regeling of
andere vorm van steun) bepaald hoe hoog de bijdrage is, wat is in de
afgelopen vijf jaar (per regeling of andere vorm van steun) de hoogte van
de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn hierbij (per regeling of andere
vorm van steun), de voorwaarden?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
114.
400. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de varkenshouderij vanuit de begroting van het Ministerie van LNV de
hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden om
voor dit geld in aanmerking te komen?
Antwoord
Over de genoemde jaren is via de departementale jaarverslagen verantwoording afgelegd over de uitvoering van het beleid. Uw kamer heeft
naar aanleiding hiervan schriftelijk en mondeling vragen gesteld en deze
zijn door mijn ambtsvoorgangers beantwoord (Kamerstukken 34 950 XIII
1, 3, 4, 7, 8, 10, 11, 12 19; 34 725 XIII 1, 3, 4, 6, 20; 34 475 XIII 1, 3, 4, 6;
34 200 XIII 1, 3, 4; 33 930 XIII 1, 2, 3, 7, 20, 21)
Tevens verwijs ik u naar mijn antwoord op de eerdere vragen 121 – 133.
Voorts wijs ik op de voorgenomen beleidsdoorlichting Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit van begrotingsartikel 6: Concurrerende, duurzame en
veilige agro-, visserij- en voedselketens. Ik heb uw Kamer geïnformeerd
over de onderzoeksopzet van de beleidsdoorlichting (Kamerstuk 31 104,
nr. 4). Ook zijn daarover Kamervragen beantwoord (Kamerstuk 31 104, nr.
4).
401. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de melkveehouderij vanuit de begroting van het Ministerie van LNV
de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden
om voor dit geld in aanmerking te komen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
400.
402. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de kalverhouderij vanuit de begroting van het Ministerie van LNV de
hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden om
voor dit geld in aanmerking te komen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
400.
403. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de pluimveehouderij vanuit de begroting van het Ministerie van LNV

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

109

de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden
om voor dit geld in aanmerking te komen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
400.
404. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de eendenhouderij vanuit de begroting van het Ministerie van LNV de
hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden om
voor dit geld in aanmerking te komen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
400.
405. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de kalkoenenhouderij vanuit de begroting van het Ministerie van LNV
de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden
om voor dit geld in aanmerking te komen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
400.
406. Wat is de stand van zaken met betrekking tot het doel om te stoppen
met het doden van haantjes?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
373.
407. Hoeveel van de leghennen zijn gehuisvest in het verrijkte
kooi-stalsysteem?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
160.
408. Wat is de reden dat de leghennen buiten Nederland worden geslacht
en hoelang is de transportduur naar deze landen?
Antwoord
Er zijn in Nederland twee slachthuizen die leghennen kunnen slachten. De
overige Nederlandse pluimveeslachthuizen zijn ingericht voor de slacht
van vleeskuikens. De capaciteit is daardoor beperkt. Voor de transportduur
verwijs ik u naar de bijlage van mijn beleidsbrief dierenwelzijn van
4 oktober 2018 (Kamerstuk 28 286, nr. 919).
409. Wat betreft de stallen met de in de EU hoogst toegestane dichtheid
van 42 kg/m2, hoe vaak heeft u deze de afgelopen vijf jaar gecontroleerd,
hoe vaak heeft er in de afgelopen vijf jaar controle plaatsgevonden op de
luchtkwaliteit in deze stallen, op o.a. zuurstof, CO2, ammoniak, stof en
temperatuur en hoe verhouden deze aantallen en concentraties zich tot de
minimumvoorschriften in de EU-Richtlijn 2007/43/EG van de Raad van
28 juni 2007?
Antwoord
De luchtcirculatie, het stofgehalte van de lucht, de temperatuur, de
relatieve luchtvochtigheid en de gasconcentraties in de omgeving van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

110

dier mogen niet schadelijk zijn voor het dier (art 2.5. lid 4 Besluit houders
van dieren). Specifieke normen voor stofgehalte en zuurstofconcentratie
zijn niet opgenomen in wet- en regelgeving. Tijdens controles bij
vleeskuikens wordt, indien daar aanleiding toe bestaat, het koolstofdioxide en/of het ammoniakgehalte gemeten. Tevens vindt, indien daar
aanleiding toe is, een controle met betrekking tot de binnentemperatuur
plaats. Richtlijn 2007/43/EG, Bijlage II lid 3.b stelt dat de binnentemperatuur de buitentemperatuur met niet meer dan 3°C mag overschrijden,
wanneer het buiten in de schaduw warmer is dan 30°C. In bijgevoegd
overzicht is aangegeven hoe vaak in de periode 2014 t/m 2018 tijdens
inspecties een controle is uitgevoerd ten aanzien van de kooldioxide en
ammoniak. In 2018 zijn naar aanleiding van meldingen 2 controles bij
vleeskuikens uitgevoerd omtrent de temperatuur in de stal. Deze controles
zijn akkoord bevonden.
Controle-item
Aantal inspecties koolstofdioxide (CO2)
Niet akkoord
Aantal inspecties ammoniak
Niet akkoord

2014

2015

2016

2017

2018

10
0
10
0

42
4
42
0

41
5
41
0

44
4
44
4

75
9
75
5

410. Is er over de afgelopen vijf jaar een trend zichtbaar dat de vleeskalveren over steeds grotere afstanden worden getransporteerd en kunt u de
cijfers geven van aantallen kalveren en transportafstanden over de
afgelopen vijf jaar?
Antwoord
Voor wat betreft de herkomstlanden van kalveren die in de vleeskalverhouderij worden gehouden verwijs ik naar mijn antwoord op vraag 345.
411. Hoe worden de vissen in aquacultuurbedrijven gehouden, waaronder
de dichtheid?
Antwoord
In Nederland wordt vissen gekweekt in recirculatiesystemen(RAS). In deze
systemen wordt het water gefilterd en hergebruikt. De waterkwaliteit in
RAS systemen wordt steeds gecontroleerd en bewaakt om zo de
waterkwaliteitscriteria, die in eerdere onderzoeken zijn vastgesteld,
optimaal te houden. Ik verwijs u tevens naar mijn antwoord op vraag 65.
De dichtheid tijdens de kweek is afhankelijk van de vissoorten en varieert
tijdens de opkweek tussen ca. 100 tot 350 kg/1.000 liter water.
412. Welke houderijsystemen voor eenden zijn er, welk percentage is
gehuisvest in welk houderijsysteem?
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
194.
413. Welke houderijsystemen voor herten zijn er en welk percentage is
gehuisvest in welk houderijsysteem?
Antwoord
De vrouwelijke herten (hindes) staan met hun nakomelingen vanaf het
voorjaar tot december in groepen (roedels) van ca. 50 dieren in weiden
met een waterpoel. In de wintermaanden worden de vrouwelijke herten
met hun nakomelingen in ruime stallen gehouden waarvan de zijmuren
vaak zijn verlaagd waardoor de dieren naar buiten kunnen kijken en veel
frisse lucht hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

111

De mannelijke herten worden het hele jaar in weiden met een waterpoel
gehouden.
414. Welke houderijsystemen voor waterbuffels zijn er en welk percentage
is gehuisvest in welk houderijsysteem?
Antwoord
Waterbuffels worden in Nederland gehouden in ligboxenstallen en
potstallen. De meerderheid van de bedrijven houden buffels voor de
melkproductie en een aantal waterbuffelhouderijen combineert melk- en
vleesproductie.
415. Welke houderijsystemen voor struisvogels zijn er en welk percentage
is gehuisvest in welk houderijsysteem?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
206.
416. Wat zijn de aantallen per diersoort die uit het buitenland komen om
in Nederland te worden geslacht, zoals varkens uit Spanje, welke landen
betreft dit (uitgesplitst per diersoort), wat is de transportduur en wat is de
reden dat deze dieren in Nederland worden geslacht?
Antwoord
In onderstaande tabellen wordt een overzicht gegeven van de import van
voor slacht bestemde dieren. De overwegingen om deze dieren in
Nederland te slachten zijn mij niet bekend.
Runderen
Herkomstland

2017

België
Denemarken
Duitsland
Frankrijk
Luxemburg
Nederland
Tsjechië
Totaal per jaar

31.379
11.029
257
13
216
27
42.921

Varkens
Herkomstland

2017

België
Duitsland
Frankrijk
Nederland
Totaal per jaar

555.028
4.522
5.878
85
565.513

Schapen
Herkomstland

2017

België
Denemarken
Duitsland
Frankrijk
Verenigd Koninkrijk
Totaal per jaar

1.337
80
5.425
200
1.224
8.266

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

112

Geiten
Herkomstland

2017

Belgie
Duitsland
Luxemburg
Totaal per jaar

40
414
475
929

Pluimvee
Herkomstland

2017

België
Denemarken
Duitsland
Frankrijk
Nederland
Oostenrijk
Polen
Zweden
Zwitserland
Totaal per jaar

28.282.139
3.617.628
249.075.054
410.223
266.260
77.760
42.140
10.800
281.782.004

417. Wat zijn de sterftecijfers van varkens, leghennen, vleeskippen,
runderen, konijnen, eenden, nertsen, geiten, vissen, schapen uitgesplitst
naar het soort houderijsysteem?
Antwoord
De door u gevraagde cijfers per houderijsysteem heb ik niet tot mijn
beschikking.
418. Wat zijn de sterftecijfers van varkens, leghennen, vleeskippen,
runderen, konijnen, eenden, nertsen, geiten, vissen en schapen, uitgesplitst naar de levensfase van het dier (zoals sterfte in de eerste dagen na
geboorte, sterfte na het spenen, etc.) en hoe is het verloop van deze cijfers
over de afgelopen vijf jaar?
Antwoord
Ik heb geen overzicht van de sterftecijfers over de afgelopen vijf jaar
uitgesplitst naar de door u gevraagde categorieën. De registratie van het
aantal dieren, waaronder geboorte en sterfte, vindt zijn grondslag in de
voorkoming van de verspreiding van dierziekten (I&R) en in het
mestbeleid (Meststoffenwet). Hiervoor is het niet noodzakelijk om sterfte
onder dieren uit te splitsen en te registreren naar levensfase. Sterftecijfers
worden voor alle diersoorten op een verschillende manier bijgehouden.
De cijfers die ik wel tot mijn beschikking heb (zie ook mijn antwoorden op
vragen van lid Futselaar 2017–2018, nr. 208), zijn voor mij reden geweest
om zorg voor jonge dieren een van de speerpunten van mijn beleid te
maken. Ik verwijs u hiervoor naar mijn beleidsbrief dierenwelzijn van
4 oktober jl. (Kamerstuk 28 286, nr. 991).
419. Waarom wordt verwerkt pluimveebloedmeel geëxporteerd naar
Zuid-Afrika en hoeveel betreft het?
Antwoord
Het product is grondstof voor de productie in Zuid Afrika van petfood,
diervoeders en visvoer.
In de periode van mei 2017 tot nu is er 5.102 ton in 247 zendingen van dit
product geëxporteerd naar Zuid Afrika. Van eerder zijn geen gegevens
beschikbaar (Bron: NVWA, E-CertNL).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

113

420. Welke eiwitgewassen voor menselijke consumptie worden in de door
ons omringende landen geteeld, als België, Duitsland, Denemarken,
Frankrijk, en op welke oppervlakten? Hoeveel hiervan importeert
Nederland? Indien u de informatie niet heeft, kunt u dan de informatie
geven die u wel heeft?
Antwoord
Gegevens over welke gewassen in Europa geteeld worden, zijn te vinden
op de website van Eurostat, het instituut voor statistische gegevens van
de EU19.
Een van de datatabellen in Eurostat heeft betrekking op de teelt van
«erwten, tuin- en veldbonen, niet-bittere lupinen, droge bonen, andere
droge erwten, linzen, kikkerwikke, kikkererwten, wikke en andere
eiwithoudende gewassen gezaaid in zuivere gewassen of als mengsels
met droog geoogste granen voor graan» (uit tabel: «Dry pulses and
protein crops for the production of grain (including seed and mixtures of
cereals and pulses) by area, production and humidity»20). Een deel van de
opbrengsten van deze teelten is bestemd voor menselijke consumptie,
een ander deel voor dierlijke consumptie. Het is niet aan te geven hoe
deze verdeling precies is. Deze tabel bevat onder andere de volgende
gegevens (jaar 2017):
land

België
Denemarken
Duitsland
Frankrijk

areaal van
genoemde
gewassen (ha)

opbrengst
(uitgedrukt in EU
standaard
vochtigheidsgehalte, in tonnen)

3.250
20.600
178.100
356.090

13.940
88.060
571.000
1.048.100

Het CBS verzamelt gegevens over de in- en uitvoer van producten uit
Nederland. De tabel «Goederensoorten naar land; natuur, voeding en
tabak»21 bevat gegevens over welke landbouwproducten vanuit welk land
ingevoerd worden. Aangezien de hiervoor genoemde landbouwproducten
ook in verwerkte vorm worden ingevoerd, is het niet mogelijk om precieze
cijfers te geven hoeveel van de hierboven weergegeven in Eurostat
genoemde producten in Nederland geïmporteerd worden.
421. Hoeveel fte is er binnen de gehele NVWA beschikbaar?
Antwoord
De verwachte gemiddelde bezetting van de NVWA in 2019 is 2.350 fte.
Hiervan is 2.159 fte eigen personeel en 191 fte extern (waaronder
practitioners en (tijdelijke) uitzendkrachten).
422. Hoeveel fte is binnen de NVWA beschikbaar voor het controles op
dierenwelzijn en wat voor controles vallen hieronder?
423. Wat zijn de taken van de inspecteurs dierenwelzijn, hoeveel van de
inspecteurs zijn werkzaam op dierenwelzijn van landbouwdieren, zowel in
de stallen als in de slachterijen?

19

Zie: https://ec.europa.eu/eurostat
, zie: https://ec.europa.eu/eurostat/tgm/
refreshTableAction.do?tab=table&plugin=1&pcode=tag00094&language=en
21
Zie:http://statline.cbs.nl/Statweb/selection/?DM=SLNL&PA=81267NED&VW=T
20

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

114

Antwoord op vragen 422 en 433
In 2018 was voor controles op dierenwelzijn in totaal 94.806 uur begroot.
Omgerekend betreft dit 68,8 fte. De beschikbare uren worden besteed aan
welzijnsinspecties in de boerderijfase, tijdens vervoer, bij de slachterij
(inclusief het doden van dieren) en in het kader van welzijn van wilde
dieren, dierentuindieren en circusdieren. Ook de inspecties in het kader
van hondenhandel en -fokkerij en met betrekking tot andere – eventueel
exotische – gezelschapsdieren vallen hieronder. De uren van deze fte’s zijn
geoormerkt, maar niet op inspecteursniveau. Oftewel, een inspecteur kan
naast welzijnsinspecties ook andersoortige inspecties verrichten (I&R,
diergeneesmiddelen en dergelijke).
De taken van de NVWA-inspecteurs die (mede) toezicht en inspecties
uitvoeren op het terrein van dierenwelzijn zijn uitgebreid en divers. Bij
toezichtcontroles in het kader van dierenwelzijn wordt beoordeeld in
hoeverre houders van dieren de welzijnsregelgeving naleven. Vastgesteld
wordt of sprake is van overtreding(en) van deze regels. De inspecteurs
maken in geval van overtreding(en) een rapport van bevindingen op ten
behoeve van bestuursrechtelijke maatregelen of maken een herstel/
waarschuwingsbrief op. In die gevallen waarin de overtreding een
strafrechtelijke maatregel vergt, maakt de inspecteur een proces-verbaal
op. Tot de taken van de inspecteur hoort ook het afstemmen met andere
toezichthouders indien noodzakelijk. Binnen de NVWA zijn er in totaal 540
inspecteurs die welzijnstaken vervullen of kunnen vervullen. De mate
waarin verschilt per inspecteur en is afhankelijk van een aantal factoren,
zoals het team waarin hij geplaatst is en de aard van het totale takenpakket binnen dat team.
424. Hoe financiert de POV nu haar activiteiten, kunt u aangeven op welke
onderwerpen deze betrekking hebben, hoeveel geld er per onderwerp
wordt uitgetrokken en in hoeverre de overheid deze budgetten aanvult?
Antwoord
De POV financiert haar activiteiten gedeeltelijk uit de contributie van haar
leden. Ik verwijs u hiervoor verder naar de site van de POV www.pov.nl.
Daarnaast draagt LNV bij aan de uitvoering van de onderzoeksagenda
varkenshouderij. Ik verwijs u hiervoor naar mijn antwoord op de vragen
121 en 364.
425. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de nertsenhouderij uit de begroting van het Ministerie van LNV de
hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden om
voor dit geld in aanmerking te komen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 400.
426. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de schapenhouderij vanuit het Ministerie van LNV de hoogte van de
jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden om voor dit geld in
aanmerking te komen?
Antwoord
Er is in de afgelopen vijf jaar geen specifieke regeling of steun voor de
schapenhouderij geweest.
427. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de geitenhouderij vanuit het Ministerie van LNV de hoogte van de
jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden om voor dit geld in
aanmerking te komen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

115

Antwoord
Er is in de afgelopen vijf jaar geen specifieke regeling of steun voor de
geitenhouderij geweest.
428. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de konijnenhouderij vanuit het Ministerie van LNV de hoogte van de
jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden om voor dit geld in
aanmerking te komen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 400.
429. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de struisvogelhouderij vanuit het Ministerie van LNV de hoogte van
de jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden om voor dit
geld in aanmerking te komen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 400.
430. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van
steun, de hoogte van de jaarlijkse bijdrage geweest aan de waterbuffelhouderij vanuit het Ministerie van LNV en wat zijn de voorwaarden om
voor dit geld in aanmerking te komen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 400.
431. Wat is in de afgelopen vijf jaar per regeling of andere vorm van steun
aan de hertenhouderij vanuit het Ministerie van LNV de hoogte van de
jaarlijkse bijdrage geweest en wat zijn de voorwaarden om voor dit geld in
aanmerking te komen?
Antwoord
Er is in de afgelopen vijf jaar geen specifieke regeling of steun voor de
hertenhouderij geweest.
432. Wanneer kan de Kamer de concrete uitwerking van de visie
«Waardevol en verbonden» verwachten?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
6.
433. Kunt u toelichten hoe de landbouwvisie bijdraagt aan een versteviging van onze grote rol op het gebied van innovatie, kennis en export
van land- en tuinbouwproducten? Zo ja, op welke wijze?
Antwoord
In de LNV-visie geef ik aan dat Nederland door zijn sterke uitgangspositie
en door de omslag naar kringlooplandbouw koploper kan worden in de
internationaal noodzakelijke omschakeling naar een duurzame kringloopproductie. De LNV-visie draagt daaraan bij doordat zij krachten en
inspanningen bundelt op het gebied van kringlooplandbouw. Hierdoor
ontstaat kritische massa die bijdraagt aan versnelde kennisdeling en
toepassing en dit heeft een positieve invloed op onze kennis- en exportpositie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

116

De LNV-visie krijgt bovendien weerslag in de missiegedreven innovatieaanpak die richtinggevend is voor de kennis- en innovatieagenda’s van de
topsectoren. Deze agenda’s zijn erop gericht de kennis en innovatie op de
maatschappelijke uitdaging te verbinden met economische kansen. Door
gezamenlijk missies te formuleren maken we de kennisvraag expliciet en
bevorderen we samenwerking en krachtenbundeling om maatschappelijke uitdagingen aan te pakken en economische kansen beter te benutten.
434. Kunt u toelichten hoe de landbouwvisie bij gaat dragen aan het
gedrag van consumenten?
Antwoord
De LNV-visie benadrukt dat consumenten een belangrijke rol hebben bij
de verduurzaming van het voedselsysteem. Het helpt als consumenten
weten waar hun voedsel vandaan komt en als zij – daardoor – respect
hebben voor het voedsel zelf en voor de mensen die ervoor gezorgd
hebben. Dat kan bijdragen aan het terugdringen van voedselverspilling en
aan een eerlijke prijs voor producenten. De LNV-visie is geen blauwdruk,
maar ook niet vrijblijvend. Zij geldt voor het Rijksbeleid en het is de wens
van het kabinet dat de LNV-visie als meetlat ook andere beslissers gaat
helpen om afwegingen te maken. Eén van de toetsingscriteria is de mate
waarin beleidsvoornemens, plannen, voorstellen en dergelijke bijdragen
aan erkenning van de waarden van voedsel en aan het versterken van de
relatie tussen boeren en burgers. Het afgelopen voorjaar heeft het kabinet
u geïnformeerd over de accenten die wij de komende jaren in het
voedselbeleid willen zetten (Kamerstuk 31 532, nr. 193); voor een
belangrijk deel zijn deze gericht op het gedrag van consumenten («de
gezonde en duurzame voedselkeuze»). De LNV-visie plaatst dit beleid in
het kader van de omslag van een circulaire voedseleconomie, waarin de
positie van de consument vanzelfsprekend een wezenlijke is.
435. Kunt u aangeven welke rol plantveredeling en biotechnologie speelt
in uw landbouwvisie?
Antwoord
Voor een landbouwsysteem dat meer op kringlopen is gebaseerd zullen
gewassen en rassen moeten worden ontwikkeld met eigenschappen die
daar goed bij passen. Plantenveredeling en gebruik van biotechnologie
zijn daarvoor krachtige hulpmiddelen. Nieuwe, verbeterde plantenrassen
kunnen bijvoorbeeld een belangrijke bijdrage leveren aan voedselzekerheid, verduurzaming van de landbouw, aanpassing aan klimaatverandering. Belangrijke ontwikkeldoelen van nieuwe rassen zijn opbrengst,
resistentie tegen ziekten en plagen en niet-biotische stress als hitte en
zout als gevolg van klimaatverandering.
436. Is het extra budget voor toegepast onderzoek bij Wageningen
Research geoormerkt voor onderzoek ten behoeve van de Nederlandse
land- en tuinbouw?
Antwoord
Het extra budget is geoormerkt ten behoeve van Nederlandse land- en
tuinbouw. Het is, conform mijn brief van 13 juli 2018 aan uw Kamer
(Kamerstuk 33 009, nr. 63), bestemd voor blijvende versterking van de
kennisbasis van WR. Dit geeft WR ruimte voor vernieuwing en langetermijnonderzoek om voorbereid te zijn op vragen van overheden en
bedrijven en om mee te kunnen doen in de volle breedte van de Nationale
Wetenschapsagenda. Daarnaast wordt in 2019 en verder het extra budget
ingezet voor missiegedreven onderzoek dat via de kennis- en innovatieagenda’s van de topsectoren AF en TU wordt geprogrammeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

117

437. Waarom is ervoor gekozen het extra budget voor toegepast
onderzoek alleen ter beschikking te stellen aan Wageningen Research en
niet ook aan andere (private) onderzoeksinstituten die zich met praktijkonderzoek voor de land- en tuinbouw bezig houden?
Antwoord
De TO2-instellingen, waaronder WR, zijn onmisbaar voor het Nederlandse
kennis- en innovatiesysteem. Zij doen onderzoek ten behoeve van de
departementen, voeren wettelijke taken uit, zoeken oplossingen voor
maatschappelijke vraagstukken en versterken de innovatiekracht van het
bedrijfsleven. Ook beheren zij strategische onderzoeksfaciliteiten. Om die
reden worden deze instituten door het Rijk structureel ondersteund. Om te
zorgen dat genoemde instituten, waaronder WR, bovengenoemde taken
succesvol kunnen blijven uitvoeren, heeft het kabinet besloten de bijdrage
structureel te verhogen ter versterking van de kennisbasis en de
uitvoering van missiegedreven onderzoeksprogramma’s.
Een deel van het extra budget is beschikbaar als PPS-toeslag en
versterking van innovatiekracht mkb. Het is voor andere (private)
onderzoeksinstituten mogelijk te participeren in publiek-privaat onderzoek
op het gebied van land- en tuinbouw en op die manier PPS-toeslag en
mkb-innovatiemiddelen (MIT) te ontvangen, voor zover dit onderzoek past
binnen de kaders van de missiegedreven kennis- en innovatieagenda’s.
438. Hoe is het extra budget voor toegepast onderzoek bij Wageningen
Research precies verwerkt in de betreffende begrotingsartikelen?
Antwoord
Structureel is € 13,2 miljoen toegevoegd voor versterking van de
Kennisbasis (blz. 29 van de LNV-begroting, onderdeel bijdrage aan
ZBO/RWT WR).
Structureel is € 12,2 miljoen ingaande 2020 (in 2019 € 4,6 miljoen)
toegevoegd voor missiegedreven onderzoek dat via kennis- en innovatieagenda’s wordt geprogrammeerd (blz. 28 van de LNV-begroting,
onderdeel subsidies kennisontwikkeling en agrarische innovatie).
439. Moet Wageningen Research verantwoording afleggen over de
uitgaven?
Antwoord
Tot en met het boekjaar 2018 worden subsidies aan WR verstrekt via de
«Regeling subsidie Dienst Landbouwkundig Onderzoek». Op grond
daarvan dient WR jaarlijks een aanvraag tot subsidievaststelling in bij de
Minister van LNV. De aanvraag tot subsidievaststelling gaat vergezeld van
de door de raad van toezicht goedgekeurde jaarrekening over het
subsidiejaar, waarbij de accountantsverklaring is gevoegd; en van het
verslag van werkzaamheden over het subsidiejaar.
Met ingang van het boekjaar 2019 gelden de voorwaarden van de
«Subsidieregeling instituten voor toegepast onderzoek». Hierin zijn
voorschriften opgenomen over verantwoording van de uitgaven en de
accountantscontrole ervan.
440. Kunt u aangeven wat het verschil is tussen de post «Kennisontwikkeling en (agrarische) innovatie» onder «Subsidies» en die onder
«Opdrachten»?
Antwoord
Het verschil tussen de post «Kennisontwikkeling en (agrarische)
innovatie» onder «Subsidies» en die onder «Opdrachten» is van juridische
aard. Als gevolg van het in werking treden van de »Subsidieregeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

118

instituten voor toegepast onderzoek» per april 2018 is besloten tot een
herrubricering van de genoemde post.
Budget voor kennis en innovatie kan via een subsidie of via een opdracht
worden besteed. Zo verstrekt het Ministerie van LNV voor de kennis die
het nodig heeft van WR op basis van de «Subsidieregeling instituten voor
toegepast onderzoek» aan WR een subsidie voor de ontwikkeling van die
kennis. Kennis- en innovatieopgaven die worden weggezet bij kennisinstituten die niet onder deze subsidieregeling vallen vindt plaats via
opdrachtverlening, met bijbehorende aanbestedingsregels.
441. Blijft u bij de transitie naar een kringlooplandbouw uitgaan van de
huidige vormen van financiering van onderzoek en innovatie, zoals
publiek-private samenwerkingsconstructies door financiering via de
topsectoren, of zoekt u naar andere vormen van financiering van
onderzoek en innovatie?
Antwoord
De topsectoren vormen een belangrijke bron voor samenwerking en
gezamenlijke financiering van de kennis- en innovatieopgaven in de landen tuinbouw door overheden, kennisinstellingen en bedrijven. Dit blijft zo.
Door de missiegedreven aanpak die het kabinet heeft aangekondigd voor
de grote maatschappelijke opgaven en het meerjarige programma voor
sleuteltechnologieën, wordt thematisch samenwerken aan kringlooplandbouw en daardoor het combineren van meer gezamenlijke financieringsbronnen vanuit sectoren en departementen mogelijk.
Daarnaast wordt de kennisbasis van de WR sterker gericht op de transitie
naar kringlooplandbouw. Ook de extra middelen uit de impuls voor
toegepast onderzoek uit het regeerakkoord voor kennisbasis en missiegedreven onderzoek worden hier sterker op gericht.
Tenslotte werkt NWO samen met departementen aan de thematische inzet
van middelen voor fundamenteel onderzoek. Ook hier ligt een bron voor
ondersteuning van de transitie naar kringlooplandbouw.
442. Hoe verhouden de huidige vormen van financiering en de daarbij
betrokken instituten, die vooral de focus leggen op productieverhoging in
het huidige landbouwsysteem, zich tot de ontwikkeling naar kringlooplandbouw?
Antwoord
De huidige vormen van financiering, zoals de middelen voor kennisbasis
en middelen voor PPS’en, vormen geen beletsel voor de inzet op
kringlooplandbouw. Binnen de werkwijze met de instituten en de
topsectoren is verduurzaming van de voedselproductie een prioriteit en
zijn reeds een groot aantal initiatieven gestart die bij uitstek inzetten op
kringlooplandbouw. Denk aan publiek-private projecten als «Meerwaarde
mest en Mineralen», «Circulaire bioeconomie», «Kas als Energiebron» of
het Sustainable Food Initiative.
De inzet van de instituten op efficiëntie leidt niet alleen tot productieverhoging maar ook tot verdere verduurzaming en het sluiten van kringlopen.
Voor de nabije toekomst geldt dat de programmering en de financiering
van de instituten en de samenwerking van de instituten met de topsectoren nog sterker zal worden verbonden aan de economische kansen van
urgente maatschappelijke thema’s en op een integrale aanpak daarvan.
Voor het Ministerie van LNV gaat het daarbij om kringlooplandbouw en
verduurzaming en het ontwikkelen van alternatieve verdienmodellen.
443. Op welke manier wilt u de transitie naar kringlooplandbouw
realiseren zonder significant middelen vrij te maken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

119

Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
6.
444. Welke middelen zet u in om de onlangs gepresenteerde visie vanaf
2019 om te zetten naar ontwikkelingen in de praktijk?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar het antwoord op vraag
6.
445. Is de € 35 miljoen vrije ruimte in het budget bestemd om tot nieuw
beleid te komen en hoe gaat dit bedrag worden ingezet?
Antwoord
De niet-juridisch verplichte uitgaven voor 2019 zullen grotendeels besteed
worden aan bestuurlijk gebonden opdrachten en subsidies. Dit betreft
veelal jaarlijks terugkerende toezeggingen die nog geformaliseerd worden
in het budgetjaar.
Verder verwijs ik u naar mijn antwoord op vraag 22.
446. Kunt u toelichten of u vindt dat de investering van € 1 miljoen ten
behoeve van het ontwikkelen van kennis om negatieve gevolgen van
verdroging, vermesting en verzuring tegen te gaan, in verhouding staat
tot de omvang van de problemen?
447. Kunt u toelichten of u vindt dat de investering van € 1 miljoen voor
het ontwikkelen van kennis om negatieve gevolgen van verdroging,
vermesting en verzuring tegen te gaan in verhouding staat tot de omvang
van de budgetten die worden besteed aan herstel, beheer, en mitigatie?
Antwoord vragen 446 en 447
Sinds 2014 geldt een bestuurlijke afspraak dat het Ministerie van LNV en
provincies jaarlijks gezamenlijk € 1,6 miljoen bijdragen aan het kennisnetwerk Ontwikkeling en Beheer Natuurkwaliteit OBN; beiden € 800.000.
Afgelopen 2 jaar heeft LNV € 200.000 extra bijgedragen ten behoeve van
het deskundigenteam cultuurlandschap. Zie ook mijn brief van
16 november 2017 (Kamerstuk 32 670, nr. 128). De provincies continueren
dit bedrag vanaf 2019 met een structureel bedrag van € 150.000 per jaar.
Met de ondersteuning van het kennisnetwerk OBN wordt bijgedragen aan
zowel het oplossen van kennisvraagstukken voor terreinbeheer en beleid
in het kader van verdroging, vermesting en verzuring als aan bijvoorbeeld
ontwikkeling van nieuwe natuur en functiecombinaties natuur en
landbouw en natuur en veiligheid (building with nature).
Budgetten voor kennisontwikkeling dienen mijns inziens gerelateerd te
zijn aan gevoelde kennishiaten bij het realiseren van beleid en de
implementatie van beleidsdoelen door het beheer en zijn niet direct een
afgeleide van de budgetten voor uitvoering van maatregelen.
Een zorgvuldige kennisprogrammering moet de basis zijn voor een
optimale besteding van de beschikbare budgetten voor OBN. In de nieuwe
samenwerkingsperiode OBN 2019–2024 zal een stuurgroep onder
voorzitterschap van provincies zorgdragen voor een goede kennisagendering op basis van beleidsprioriteiten en wensen vanuit terreinbeheer.
Daarnaast zal afstemming en samenwerking plaatsvinden met de kennis
en innovatie programmering van mijn ministerie.
448. Is het mogelijk om een deel van het actieprogramma uitvoering
Nitraatrichtlijn te richten op een versterking van het Ontwikkeling en
Beheer Natuurkwaliteit (OBN) zodat er behalve een coördinatie van kennis
weer gestart kan worden met het in praktijk brengen van die kennis?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

120

Antwoord
Met het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn geeft Nederland invulling
aan de verplichtingen van de Nitraatrichtlijn om te voldoen aan het doel
daarvan, namelijk de waterverontreiniging die wordt veroorzaakt of
teweeggebracht door nitraten uit agrarische bronnen te verminderen en
verdere verontreiniging van dien aard te voorkomen. Tevens worden met
de maatregelen in het actieprogramma bijdragen geleverd aan het
voldoen aan de doelen van de Kaderrichtlijn Water (KRW). De consultatie
van belanghebbenden (o.a. LTO, milieuorganisaties) vormt mede de basis
voor het pakket aan maatregelen.
Er is in het actieprogramma Nitraatrichtlijn niet voorzien in een directe
koppeling met OBN. Wel bestaat er een relatie tussen OBN en de PAS. Het
kennisnetwerk OBN wordt frequent geraadpleegd bij het beantwoorden
van kennishiaten die zich bij de PAS voordoen. Een belangrijk deel van de
voor OBN beschikbare financiële middelen (van het Ministerie van LNV en
provincies) wordt dan ook ingezet voor Natura 2000-gerelateerde
vraagstukken.
449. Is het bedrag van € 1 miljoen dat beschikbaar wordt gesteld voor het
kennisnetwerk OBN en wordt gebruikt voor de implementatie van
beleidsinterventies zoals Natura2000, het realiseren van natuurterreinen
en leefgebiedplannen, toereikend en kan dit nader worden toegelicht?
Antwoord
Sinds 2014 geldt een bestuurlijke afspraak dat het Ministerie van LNV en
provincies jaarlijks gezamenlijk € 1,6 miljoen bijdragen aan het OBN;
beiden € 800.000. Afgelopen 2 jaar heeft het Ministerie van LNV € 200.000
extra bijdrage gegeven ten behoeve van het deskundigenteam cultuurlandschap. Zie ook mijn brief van 16 november 2017 (Kamerstuk 32 670,
nr. 128). De provincies continueren dit bedrag vanaf 2019 met een
structureel bedrag van € 150.000 per jaar.
De LNV-bijdrage wordt door Vereniging van Bos- en Natuurterreineigenaren (VBNE), dat verantwoordelijk is voor de coördinatie van het OBN,
besteed aan het in standhouden van de kennisinfrastructuur. De volgende
posten zijn daarbij te onderscheiden:
– Kennisarticulatie
– Kennisverspreiding naar aanleiding van OBN-onderzoekresultaten
– Ondersteuning en coördinatie kennisnetwerk OBN door VBNE
– Langjarige monitoring OBN-experimenten
– Ondersteuning aanbestedingen OBN-onderzoek
Op basis van de evaluatie OBN (Bureau ZET, december 2017) en het
advies van de Commissie Kalden (april 2018) wordt in 2019 een ecologische analyse uitgevoerd per landschapstype op basis van de huidige
OBN-kennis. De uitkomsten van deze analyse worden benut om voor
zover nodig de werkwijze en organisatie, het budget en de kennisagenda
van OBN te herzien.
450. Hoe is te toetsen of het geld aan kennisnetwerk OBN ook goed wordt
besteed?
Antwoord
De VBNE die de coördinatie van het OBN-kennisnetwerk verzorgt,
verantwoordt jaarlijks naar de financiers (het Ministerie van LNV en de
provincies (BIJ12)) alle uitgaven. Daarnaast is in de samenwerkingsovereenkomst voorzien in periodieke evaluaties.
In het kader van de eindevaluatie OBN-periode 2014–2018 heeft Bureau
ZET in december 2017 het kennisnetwerk OBN geëvalueerd. De aanbevelingen zijn vervolgens door de Commissie Kalden meegenomen in haar
advies over de toekomst van OBN. Dit advies (o.a. stel een stuurgroep in
die aan de voorkant aanstuurt, voer een ecologisch assessment uit en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

121

zorg voor extra impulsen voor het netwerk) is de basis voor de nieuwe
samenwerkingsovereenkomst 2019 – 2024.
Het werk van OBN kent al jaren een brede waardering onder terreinbeheerders, beleid en onderzoek en is mede het gevolg van een intensieve
samenwerking en uitwisseling binnen het tripartite netwerk. Dit wordt
onder andere bevestigd door een recente doelgroeppeiling naar de
producten van OBN, uitgevoerd door een extern bureau in opdracht van
VBNE.
451. Kan een deel van het bedrag van € 20 miljoen dat in 2019
beschikbaar wordt gemaakt voor een reeks aan kennisvragen, worden
aangewend om het netwerk ecologische monitoring te verdichten en uit te
breiden zodat ook de ontwikkeling van insecten in het agrarisch gebied in
beeld kan worden gekregen? Zo ja, valt die uitbreiding dan ook inhoudelijk onder het toezicht van het CBS, zijn de uitbreidingen toekomstvast
(bijvoorbeeld 30 jaar volhoudbaar), wordt er bij de inflatiecorrectie
gebruik gemaakt van de indexatiecijfers van het CBS en is de rol van de
vrijwilligers structureel geborgd?
Antwoord
Momenteel ben ik in gesprek met een aantal organisaties waaronder LTO,
CBS, Stichting EIS (Kenniscentrum Insecten en andere ongewervelden) en
Vlinderstichting over het verkennen van de mogelijkheden van monitoring
van insecten in agrarische gebieden. Voor de uitwerking daarvan wordt
gekeken of er een link gelegd kan worden met andere kennistrajecten,
waaronder dat van de genoemde € 20 miljoen. Over de duur van het
meetnet of de daarvoor benodigde bedragen is nu nog weinig te zeggen.
De inflatiecorrectie geldt voor het gehele Netwerk Ecologische Monitoring
(NEM) en wordt jaarlijks vastgesteld op dezelfde wijze als dat ook voor
Staatsbosbeheer gedaan wordt, waarbij beredeneerd van de
CBS-indexatie afgeweken kan worden.
452. Is binnen de € 20 miljoen die in 2019 beschikbaar wordt gesteld om
een reeks kennisvragen te beantwoorden, ruimte om scholen, universiteiten en onderzoeksinstellingen aan te sluiten op de Nationale Databank
Flora en Fauna (NDFF), zodat de in Nederland beschikbare natuurdata ook
werkelijk gebruikt kan worden bij het beantwoorden van onderzoeksvragen?
Antwoord
Scholen, universiteiten en kennisinstellingen kunnen gebruik maken van
de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF) zonder dat kosten voor de
data worden berekend. Er is wel sprake van beperkte leveringskosten, die
worden gemaakt om de juiste data te selecteren en te verstrekken.
453. Hoe is de samenhang tussen de in artikel 11 genoemde kennisnetwerken en informatiebehoeften?
Antwoord
Het is mijn intentie om het kennisnetwerk OBN goed aan te laten sluiten
bij landelijk belangrijke thema’s rond natuur uit de LNV-visie, zoals PAS,
natuurinclusieve landbouw, weidevogels en insectensterfteproblematiek.
Op deze wijze kan OBN bijdragen aan het versterken van de verbinding
tussen natuur en landbouw. Dit zal worden meegenomen met het in 2019
uit te voeren ecologisch assessment.
Breder wordt gewerkt aan de behoefte van terreinbeheerders naar
praktijkgerichte kennis om zo goed mogelijk met de gevolgen van
vermesting, verzuring en verdroging om te gaan. Dit is een gedeelde
verantwoordelijkheid met de provincies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

122

Verder verwijs ik u ook naar mijn antwoorden op andere vragen met
betrekking tot het OBN (nummers 446 t/m 450).
454. Is binnen het begrote bedrag voor nieuwe openstellingen binnen het
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV) voor partnerschappen tussen vissers en wetenschappers, innovatie en Jonge vissers
en via subsidies vanuit het Nationale innovatiefonds, ook ruimte voor
partnerschappen tussen sportvissers en ecologen (bijvoorbeeld voor het
monitoren van intrek van glasaal en advisering in het kader van het
aalherstelplan of het verder ontwikkelen van meetnetten voor vis in het
agrarisch gebied)?
Antwoord
Binnen het EFMZV, worden verschillende subsidiemodules opengesteld.
Er is binnen het EFMZV nog voldoende budgettaire ruimte voor
verscheidene projecten. Of een project dat betrekking heeft op partnerschappen tussen sportvissers en ecologen op steun kan rekenen, hangt af
van of de inhoud van het project binnen de subsidievoorwaarden van een
specifieke subsidiemodule valt. De voorwaarden voor de verschillende
subsidiemodules zijn te vinden in de Regeling Europese EZ-subsidies
(REES).
De afgelopen periode is hard gewerkt aan het opstellen van een plan om
invulling te geven aan het nationale innovatiefonds. Dit plan bevind zich
momenteel in de afrondende fase. Of er ruimte is voor partnerschappen
tussen sportvissers en ecologen binnen dit fonds is afhankelijk van de
uiteindelijke concrete invulling van het plan. In dit stadium kan ik daar nog
niet op vooruit lopen.
455. Kunt u de definitie van grondgebonden landbouw geven die u
hanteert?
Antwoord
De Meststoffenwet stuurt op grondgebondenheid en verantwoorde afzet
van dierlijke mest via de stelsels van verantwoorde en grondgebonden
groei melkveehouderij. De mestplaatsingsruimte wordt bepaald door de
hoeveelheid grond die een bedrijf in gebruik heeft en de voor die gronden
van toepassing zijnde fosfaatgebruiksnormen. In de Meststoffenwet is
hiervoor het begrip fosfaatruimte gedefinieerd. Volledig grondgebonden
groei is in de Meststoffenwet geen eis. Wel moet groei van intensievere
melkveebedrijven voor een deel worden gecompenseerd met extra
fosfaatruimte op het bedrijf. Voor een nadere toelichting hierop verwijs ik
naar Kamerstuk 34 295, nr. 3.
456. Waaruit bestaat de samenwerking met betrekking tot Dutch Cuisine?
Antwoord
Het Ministerie van LNV heeft Dutch Cuisine een subsidie verleend voor de
realisatie van haar vijf principes die gestoeld zijn op de Nederlandse
culinaire identiteit, via ambassadeurs, restaurants, cateraars en zorginstellingen. De vijf principes van Dutch Cuisine zijn vastgelegd in een
manifest22. Het gaat hierbij om eten uit het seizoen, regionaal of lokaal
geproduceerd voor een eerlijke prijs en zonder kunstmatige toevoegingen,
met een balans tussen groenten en vlees en met zo min mogelijk
verspilling.
457. Kunt u aangeven welke stappen u op Europees en nationaal niveau
neemt om duurzame en laagrisicomiddelen sneller toegelaten te krijgen?

22

www.dutch-cuisine.nl/DC2017/wp-content/uploads/2017/10/DC-manifest.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

123

Antwoord
Mijn inzet op het bevorderen van het toelaten van laagrisicomiddelen richt
zich op het stroomlijnen van het beoordelingsproces en, waar mogelijk,
het meer toespitsen van beoordelingscriteria voor gewasbeschermingsmiddelen van biologische oorsprong of gebaseerd op micro-organismen.
In mijn brief van 20 juni 2018 ben ik ingegaan op het stroomlijnen van het
beoordelingsproces door het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb). Het betreft het hanteren van de
vastgestelde beoordelingstermijnen en het opzetten van een zogenaamde
«green track» (Kamerstuk 27 858, nr. 429).
De beoordelingscriteria en -methodieken voor het goedkeuren van
werkzame stoffen en toelaten van gewasbeschermingsmiddelen zijn van
oudsher sterk gericht op individuele chemische stoffen. Potentiële
laagrisicomiddelen zijn vaak van biologische oorsprong, zoals microorganismen, plantenextracten of feromonen. Via onderzoeksprogramma’s
draag ik bij aan de ontwikkeling van beoordelingscriteria en -methoden
die beter zijn toegespitst op deze categorie van werkzame stoffen,
uiteraard met behoud van de veiligheidseisen voor mens, dier en milieu.
Tevens tracht ik in EU en mondiaal (OESO) overleg aandacht te vragen
voor de noodzaak voor de ontwikkeling van deze criteria en methodieken,
onder meer in het kader van de REFIT van de verordening voor het op de
markt brengen van gewasbeschermingsmiddelen.
458. Kunt u een overzicht geven van het aantal toegelaten gewasbeschermingsmiddelen per jaar in de afgelopen twintig jaar?
Antwoord
Onderstaande tabel geeft het aantal toegelaten middelen per jaar in de
afgelopen twintig jaar weer.
Jaar

Aantal toegelaten gewasbeschermingsmiddelen (peildatum
31–12)

1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017

1084
971
789
759
692
656
685
698
705
722
697
699
759
766
771
777
800
860
907
916
941

Bron: Ctgb

459. Kunt u inzichtelijk maken hoeveel gewasbeschermingsmiddelen in de
afgelopen tien jaar eerst toegelaten waren en nu niet meer en zijn er
alternatieven voor deze middelen?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

124

Onderstaande tabel geeft het aantal vervallen toelatingen per jaar weer.
Een toelating kan vervallen op verzoek van de toelatinghouder (bijvoorbeeld om bedrijfseconomische redenen, zoals het op de markt brengen
van een ander middel voor eenzelfde toepassing), omdat de goedkeuring
van de werkzame stof op EU-niveau is vervallen of omdat het Ctgb de
toelating intrekt. Het Ctgb weegt de beschikbaarheid van alternatieven
niet mee in de besluitvorming over het toelaten van gewasbeschermingsmiddelen of de intrekking van een toelating. Deze informatie is daarom
niet beschikbaar.
In specifieke gevallen kunnen knelpunten en mogelijke oplossingsrichtingen voor vervallen toelatingen worden besproken in het Platform
Effectief Middelen en Maatregelen Pakket, waaraan overheid en stakeholders, waaronder teeltorganisaties, deelnemen.
Jaar

Vervallen toelatingen

2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017

111
38
17
53
23
34
34
36
76
75
80

Bron: Ctgb

460. Wat betekent het speerpunt «het voorkomen van de in- en uitsleep
van plantenziekten in Nederland» voor de ontwikkeling van de capaciteit
van de NVWA op dit onderdeel?
Antwoord
Voor de NVWA en de keuringsdiensten staat 2019 in het teken van het
afronden van de implementatie van de nieuwe Plantgezondheidsverordening en Controleverordening, die met ingang van half december 2019
van toepassing worden in de gehele EU. Met deze nieuwe regelgeving
worden het huidige importsysteem en het systeem voor het interne
verkeer van planten en plantaardig materiaal gemoderniseerd en
verstevigd. De personele consequenties worden nog nader gekwantificeerd.
Aan de exportzijde blijft de inzet gericht op het vrijwaren van derde
landen voor insleep van plantenziekten bij import van planten en
plantaardige producten uit Nederland. Vanwege de Brexit wordt
ingespeeld op te verwachten extra fytosanitaire taken bij de export naar
het Verenigd Koninkrijk door werving en opleiding van extra personeel bij
de keuringsdiensten Kwaliteit-Controle-Bureau (KCB) en Naktuinbouw, en
bij NVWA zelf.
461. Waarvoor gebruiken het KCB en NAK Tuinbouw de € 3,1 miljoen in
het kader van de Brexit precies?
Antwoord
Zowel KCB als Naktuinbouw houden zich -onder toezicht van de NVWAo.a. bezig met de afgifte van exportcertificaten naar derde landen en
inspecties van import vanuit derde landen. Het VK is een belangrijke
handelspartner voor plantaardige producten. De Brexit zorgt ervoor dat
het VK een derde land wordt, waardoor extra fytosanitaire taken met
betrekking tot export richting VK op het gebied van groenten & fruit en
sierteelt en van teeltmateriaal ontstaan. Voor deze extra inzet moeten de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

125

keuringsdiensten tijdig extra personeel werven en opleiden zodat
wanneer het nodig is er voldoende capaciteit is. Beide diensten zijn bezig
met het aantrekken en opleiden van extra inspecteurs. De genoemde € 3,1
miljoen worden hiervoor ingezet.
462. Waar besteedt de Raad voor plantenrassen de € 0,9 miljoen aan?
Antwoord
Het werk dat de Raad doet, is voor ca. 90% tariefgefinancierd; aanvragers
van kwekersrecht of van markttoelating betalen een aanvraagtarief en de
kostprijs van de onderzoeken. Het resterende gedeelte van de begroting
van de Raad voor Plantenrassen komt ten laste van de begroting van het
Ministerie van LNV. Dit betreft niet-retribueerbare kosten en financiering
van additionele taken, die voortkomen uit wettelijke of Europese verplichtingen ter hoogte van de genoemde € 0,9 miljoen.
Deze additionele taken betreffen: inrichten en uitgeven van een Rassenlijst
Bomen, inrichten en uitgeven van de Rassenlijst Landbouwgewassen met
bijbehorend cultuur- en gebruikswaarde-onderzoek en het opzetten van
toetsproeven in de bosbouw. Deze activiteiten zijn Europese verplichtingen, toebedeeld aan de Raad. In de bosbouw wordt met deze middelen
ook een bijdrage geleverd aan het oplossen van het probleem van de
essentaksterfte.
Voorts wordt via deze middelen beleidsondersteuning terzake van
rassenregistratie en kwekersrecht georganiseerd. In het bijzonder betreft
dit deelname aan internationale overleggen/bijeenkomsten van The
International Union for the Protection of New Varieties of Plants (UPOV),
Community Plant Variety Office, een agentschap van de EC (CPVO). Dit is
noodzakelijk om de hoogte te zijn en invloed te hebben op de beleidsmatige en technische ontwikkelingen op het terrein van rassenregistratie
en kwekersrecht.
Vervolgens wordt er ook geld besteed aan methodiekenonderzoek
Het is van groot belang dat de rassen met de daarvoor gewenste
eigenschappen, die bedrijfsleven aan het ontwikkelen is, getoetst kunnen
worden voor kwekersrecht en/of toelating. Daartoe is het ontwikkelen van
nieuwe en betere toetsmethodieken noodzaak.
De specifieke toedeling van het budgetten over de verschillende taken kan
jaarlijks variëren. Jaarlijks dient de Raad voor Plantenrassen een plan in
over de geplande besteding van de middelen en jaarlijks legt de Raad
hierover verantwoording af.
463. Hoe vaak is er in de periode van 2013–2018 bij de NVWA op het
gebied van naleving dierenwelzijn en voedselveiligheid gebruikt gemaakt
van strafrecht op basis van de Wet Dieren?
464. Hoe vaak is er in de periode van 2013–2018 bij de NVWA op het
gebied van naleving dierenwelzijn en voedselveiligheid een proces
verbaal opgemaakt?
Antwoord vragen 463 en 464
In de periode 2013–2018 heeft de NVWA 897 processen-verbaal
opgemaakt in het domein dierenwelzijn op basis van de Wet dieren en 70
in het domein voedselveiligheid, op basis van alle wetgeving over
voedselveiligheid waaronder de Wet dieren. De NVWA-IOD heeft in deze
periode in deze domeinen in totaal 32 processen-verbaal opgemaakt als
onderdeel van arbeidsintensieve, grootschalige strafrechtelijke
onderzoeken.
465. Hoeveel niet-slachtwaardige en niet-transportwaardige dieren zijn in
de periode van 2013–2018 toch bij slachthuizen terecht gekomen en welke
vervoerder en slachthuis was hierbij betrokken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

126

Antwoord
Bij pluimvee worden alleen data over dood aangevoerde dieren (dead on
arrival, DOA) bijgehouden, die voorafgaand aan de slacht worden
uitgeselecteerd. Zie onderstaande tabel voor de verhouding tussen de
dood aangevoerde dieren en de totaal aangevoerde dieren bij pluimveeslachthuizen in Nederland.
DOA (% van de aanvoer)

2014

2015

2016

2017

tot 1-9-2018

Vleeskuikens
Kippen
Eenden
pluimvee totaal

0,15%
0,17%
0,14%
0,15%

0,14%
0,15%
0,14%
0,14%

0,13%
0,14%
0,15%
0,13%

0,11%
0,12%
0,14%
0,11%

0,11%
0,15%
0,17%
0,12%

Uit het datasysteem voor roodvlees blijkt dat in 2017 in totaal 6.745 dieren
niet zijn toegelaten voor de slacht (niet-slachtwaardig), dat is 0,04% van
de in totaal aangevoerde dieren. De systemen van de NVWA zijn niet
ingericht om eenvoudig de gegevens voor de jaren ervoor te leveren.
Het aantal niet-transportwaardige dieren wordt niet op centraal niveau
gerapporteerd. In 2017 zijn in verband met overtredingen van de
transportverordening in totaal 192 schriftelijke waarschuwingen gegeven
op roodvleesslachthuizen en 76 rapporten van bevindingen opgemaakt
die leiden tot boeterapporten. Voor pluimveeslachthuizen zijn 27
schriftelijke waarschuwingen gegeven en 155 rapporten van bevindingen
opgemaakt.
466. Kunt u toelichten of geld beschikbaar is om expertise in te kopen op
het gebied van ecologie en/of hydrologie?
Antwoord
Ecologie en/of hydrologie maakt onderdeel uit van de expertise van WR
die met de subsidie van het Ministerie van LNV jaarlijks op peil wordt
gehouden en ingezet ten behoeve van beleidsondersteuning en topsectoren. Indien noodzakelijk kan deze expertise ook bij andere kennisinstellingen worden betrokken.
467. Kunt u toelichten of het geld dat aan Wageningen University &
Research (WUR) wordt gegeven om hun kennisbasis te versterken,
verstrekt wordt onder de voorwaarde dat de verzamelde (natuur)data dan
ook gedeeld wordt volgens het findable, accessible, interoperable,
reusable (FAIR) principe, zodat de informatie over voedselveiligheid,
besmettelijke dierziekten, economische informatievoorziening, visserij,
genetische bronnen en natuur en milieu publiekelijk beschikbaar komt en
komt de met publieke middelen gefinancierde natuurdata dan ook terecht
in de NDFF?
Antwoord
Conform de subsidieregeling op basis waarvan WR subsidie ontvangt,
dient de WR alle resultaten die zijn behaald met onderzoeksactiviteiten
openbaar te maken, voor zover hierop geen intellectuele eigendomsrechten zijn of zullen worden gevestigd. De resultaten van onderzoek
worden door WR via haar website op KennisOnline openbaar gemaakt.
Met betrekking tot de natuurdata van WR die met publieke middelen zijn
gefinancierd geldt dat deze aan de NDFF beschikbaar worden gesteld. Het
onderzoeksinstituut WEnR werkt als één van de kennispartners samen
met de NDFF.
468. Wat is uw juridische inschatting ten aanzien van de opschorting of
vernietiging van het PAS in zijn huidige vorm en welke juridische adviezen
heeft u hierover ingewonnen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

127

Antwoord:
Het Europese Hof van Justitie wordt verwacht op 7 november a.s. een
uitspraak te doen. De nationale rechter zal na dat arrest nog een einduitspraak moeten doen. Ik zal uw Kamer informeren over de uitspraak van
het Europese Hof. Om niet vooruit te lopen op de einduitspraak van de
nationale rechter, zal ik uw Kamer mijn inhoudelijke reactie pas na deze
einduitspraak kunnen geven.
469. Welke consequenties, onder meer voor de bescherming van de
natuur en het functioneren van de economie, heeft een vernietiging van
het PAS?
Antwoord:
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 470. Verder merk ik op dat ook zonder PAS de bron- en herstelmaatregelen uit het programma essentieel blijven om de natuurdoelen te halen
die volgen uit de Habitatrichtlijn.
470. Bent u bezig met een alternatief mocht het PAS onverhoopt
vernietigd worden? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
De PAS-partners werken gezamenlijk verschillende scenario’s uit voor de
uitkomsten van de juridische procedures, waarbij ook aanpassingen aan
het PAS worden verkend. Op basis van de uitspraken wordt bezien óf er
gevolgen zijn voor het PAS en welke dat zijn. Daar loop ik niet op vooruit.
471. Bent u bezig met de voorbereiding van een plan B voor het geval dat
de definitieve uitspraken van het Europese Hof van Justitie en de Raad
van State met betrekking tot het huidige PAS onverhoopt tegen zouden
vallen, om te voorkomen dat vergunningverlening onnodig lang stil blijft
liggen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 470.
472. Hoeveel geld is er vanuit begrotingen van andere ministeries, zoals
het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) en het Ministerie
EZK, gereserveerd voor het PAS, voor welke maatregelen is dit geld
gereserveerd (zoals emissiereducerende staltechnieken en mestvergisters,
etc.)?
Antwoord
In de ontwerpbegroting van het Ministerie van IenW is voor 2019 ca. € 1
miljoen gereserveerd voor het PAS. Dit betreft een bijdrage aan de
programmasturing en organisatie van het PAS, de kosten voor het beheer
en de (door)ontwikkeling van het rekeninstrument AERIUS, de reguliere
actualisatie van het programma en de juridische procedures bij de
Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State en het Europees Hof
van Justitie. Het Ministerie van IenW draagt niet bij aan de kosten voor
generieke brongerichte PAS-maatregelen in de landbouw, zoals emissiereducerende staltechnieken.
Het Ministerie van EZK heeft op haar begroting geen geld gereserveerd
voor het PAS.
473. Hoeveel geld is vanuit de provincies gezamenlijk gereserveerd voor
het PAS?
Antwoord

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

128

De uitvoering van de herstelmaatregelen en PAS natuurmonitoring is
gedecentraliseerd naar de
provincies. De provincies krijgen hiervoor de benodigde middelen binnen
het kader van het
Natuurpact. Provincies investeren daarbij ook eigen middelen in het PAS.
LNV heeft geen zicht op het totale budget dat vanuit de provincies is
gereserveerd voor het PAS.
474. Hoeveel geld van het PAS gaat naar herstelmaatregelen van de
natuur en welk percentage van het totaalbedrag is dit, kunt u specificeren
welke maatregelen dit betreft, zoals plaggen, maaien, kappen van bomen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u ook naar mijn antwoord op
vraag 473. Ik heb geen zicht op het percentage dat de provincies inzetten
voor realisering van herstelmaatregelen en de nadere specificering.
475. Hoeveel geld van het PAS gaat naar emissiereductie van stallen en
naar specifieke maatregelen, welke emissiereducerende technieken zijn
dat en welke specifieke maatregelen zijn dat?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 135. Verder is geen PAS-budget gereserveerd voor emissiereductie
van stallen en specifieke maatregelen.
476. Kunt u aangeven welke invasieve exoten onlangs zijn toegevoegd
aan de unielijst, worden deze wijzigingen gecommuniceerd aan de
provincies en is er overleg over een gezamenlijke aanpak van exoten met
de provincies?
Antwoord
De volgende soorten zijn in 2017 toegevoegd aan de Unielijst van
invasieve uitheemse soorten:
– alligatorkruid (Alternanthera philoxeroides)
– fraai lampenpoetsergras (Pennisetum setaceum)
– gewone gunnera (Gunnera tinctoria)
– Japans steltgras (Microstegium vimineum)
– muskusrat (Ondatra zibethicus)
– Nijlgans (Alopochen aegyptiacus)
– ongelijkbladig vederkruid (Myriophyllum heterophyllum)
– reuzenbalsemien (Impatiens glandulifera)
– reuzenberenklauw (Heracleum mantegazzianum)
– smalle waterpest (Elodea nuttallii)
– wasbeerhond (Nyctereutes procyonoides)
– zijdeplant (Asclepias syriaca)
Deze wijziging van de Unielijst is officieel bekendgemaakt en staat
vermeld op de website van de NVWA. De provincies zijn betrokken bij de
overleggen hierover in Brussel en verder is in werkgroepverband van het
Ministerie van LNV met de provincies de gezamenlijke aanpak van de
implementatie van de verordening besproken.
477. Wat is het belang van het monitoren van de ledenaantallen van de
natuurorganisaties en is daar de subsidie op afgestemd?
Antwoord
De ledenaantallen van natuurorganisaties geven een indicatie van de
mate waarin burgers zich betrokken voelen bij natuur. Op de ledenaantallen van natuurorganisaties worden geen subsidies gebaseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

129

478. Welke activiteiten worden ondernomen in het kader van het
stimuleren van de consumptie van melk door kinderen, gefinancierd uit
Voedselzekerheid en internationaal en Europees landbouwbeleid, hoeveel
geld gaat hier naartoe en vanuit welke potjes, wat zijn de doelstellingen
en op welke kinderen is dit project gericht?
Antwoord
De schoolmelkregeling, gebaseerd op Europese verordeningen, stimuleert
onder andere de melkconsumptie bij kinderen. Erkende leveranciers en
erkende basis- en middelbare scholen krijgen een vergoeding om
leerlingen schoolmelk te verstrekken. Met deze regeling wil de EU
gezonde voedingsgewoontes bij kinderen stimuleren en zo de afzet van
melk en zuivelproducten op de lange termijn bevorderen. Aan de regeling
kunnen scholen in het basis- en voortgezet onderwijs deelnemen.
Het budget voor het schooljaar 2018/19 bedraagt € 1,9 miljoen. De
subsidie bedraagt € 0,14 per 200 milliliter halfvolle, gepasteuriseerde
melk (inclusief de lactosevrije variant) per kind per dag.
479. Welk deel van de begroting heeft u vrij gemaakt om de uitvoering van
de invasieve exoten-strategie op een humane manier, dus rekening
houdend met het welzijn van de invasieve dieren zoals is opgedragen
vanuit de EU, te realiseren?
Antwoord
De uitvoering van dit onderdeel ligt bij de provincies en er is hiervoor
geen specifiek budget gereserveerd.
480. Kunt u aangeven welk deel van de begroting gereserveerd is om
handhaving op de handel in inheemse uit het wild gevangen vogels, uit te
voeren?
Antwoord
De handhaving van de Wet natuurbescherming, waaronder ook het
verbod op de handel in inheemse uit het wild gevangen vogels, wordt
bekostigd uit het budget van de NVWA in opdracht van het Ministerie van
LNV.
481. Welk deel van de begroting (van het Ministerie van LNV en/of het
Ministerie van I&W) is gereserveerd voor het implementeren van
geïntegreerde plaagdierbestrijding bij het voorkomen van overlast aan
eigendommen door onder andere muizen en ratten en de handhaving op
het gecertificeerde buitengebruik van rodenticiden?
Antwoord
Bij het Ministerie van LNV is voor dit onderwerp geen specifiek budget
gereserveerd
482. Ontvangt de Raad van Beheer en/of aangesloten rasverenigingen
financiële hulp van het Ministerie van LNV?
Antwoord
De Raad van Beheer heeft de afgelopen jaren geen financiële steun
gekregen van het Ministerie LNV.
483. Houdt het Ministerie van LNV en/of NVWA toezicht op het afgeven
van stambomen?
Antwoord
Nee, de afgifte van stambomen voor rashonden is een aangelegenheid
van de Raad van Beheer op Kynologisch gebied in Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

130

484. Kunt u aangeven hoeveel exotische- of gezelschapsdieren er in 2017
in beslag zijn genomen en wat de reden van deze inbeslagnames zijn?
Antwoord
Op grond van de Wet dieren zijn in 2017 in totaal 1321 gezelschapsdieren
in bewaring/beslag genomen. Op grond van de Wet Natuurbescherming –
maar ook in bepaalde gevallen op grond van de Wet dieren of beide – zijn
in 2017 in totaal 15.403 beschermde dieren in beslag of bewaring
genomen.
485. Hoe worden de investeringen binnen het programma Naar een vitaal
platteland van € 40 miljoen verdeeld over en ingezet voor de genoemde
kansrijke gebieden rondom Natura2000, veenweidegebieden en gebieden
met een hoge veedichtheid?
Antwoord
De verdeling en de inzet van deze € 40 miljoen is afhankelijk van de
uitwerking van de gebiedsagenda’s voor de geselecteerde kansrijke
gebieden bij het programma Naar een vitaal Platteland. Daarbij zal ik
kijken naar de bijdrage aan mijn doelen voor landbouw en natuur, in
aansluiting op de LNV-visie, maar ook naar de inzet van andere actoren in
dat gebied en de mogelijkheden om verschillende opgaven aan elkaar te
koppelen.
Op basis hiervan ben ik voornemens om in het voorjaar 2019 een besluit
te nemen over de verdeling en inzet van deze € 40 miljoen in de kansrijke
gebieden.
486. Hoeveel geld is er beschikbaar voor veenweidegebieden en waar
wordt dat in geïnvesteerd, is dat vooral in onderwaterdrainage, alternatieve teelten of andere innovatieve methoden?
Antwoord
In 2019 is uit de Klimaatenveloppe € 6 miljoen beschikbaar voor het
realiseren van klimaatdoelen in veenweidegebieden. Voor de toedeling
van deze middelen in het noordelijk- en westelijk veenweidegebied zal
overleg gevoerd worden met betrokken provincies en waterschappen.
487. Hoe is de onderwaterdrainage afgelopen jaar gefinancierd en waar zit
dat komend jaar?
Antwoord
In 2018 wordt in het westelijk veenweidegebied, onder regie van de
provincies Zuid-Holland en Utrecht, € 3,2 miljoen ingezet op een pilot
klimaatslimme landbouw. Deze pilot heeft als doel het toetsen van flexibel
peilbeheer (drukdrainage) en de doorwerking daarvan op klimaatdoelstellingen. De samenwerkende organisaties, de Gebiedscoöperatie Rijn, Vecht
en Venen, de Vereniging Agrarisch Natuur en Landschapsbeheer Rijn &
Gouwe Wiericke en het Hoogheemraadschap De Stichtse Rijnlanden
hebben hiervoor ook andere middelen ingezet, zoals een niet-productieve
investering vanuit het plattelandsontwikkelingsprogamma (POP) en eigen
middelen van agrariërs.
Voor een antwoord op financiering in het komende jaar verwijs ik u naar
mijn antwoord op vraag 486.
488. Waarom lopen de bijdragen aan medeoverheden Caribisch
Nederland voor natuur terug van € 1,495 miljoen in 2017 naar € 0,6
miljoen in 2018 naar € 0,2 miljoen in 2019 en naar € 0 vanaf 2020, welke
activiteiten worden niet langer gefinancierd en welke gevolgen heeft dat
voor natuurbescherming en -beheer in Caribisch Nederland?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

131

Antwoord
In de periode 2013–2019 is eenmalig een budget beschikbaar gesteld van
€ 7,5 miljoen voor natuurprojecten in Caribisch Nederland. De genoemde
uitgaven betreft uitfinanciering van reeds aangegane verplichtingen in de
periode 2014–2017. Voor al de aangegane projecten geldt een eindtermijn
van oktober 2019. De projecten hebben betrekking op bescherming van
koraal, synergie van landbouw en natuur (landbouw en toerisme),
erosiebestrijding van land en duurzaam gebruik van natuur door
toegankelijkheid te vergroten. Na deze investeringen zal natuurbescherming en beheer plaatsvinden volgens de structurele begrotingskaders en de inzet van middelen uit de Regio Envelop.
489. Waaraan wordt het opdrachtenbudget uit artikel 12 voor Caribisch
Nederland exact besteed en welk deel van deze opdrachten is juridisch
verplicht?
Antwoord
Het opdrachtenbudget wordt besteed aan het beheer van de Sababank
(Saba Bank Management Unit), monitoring van koraal en visserij Sint
Eustatius, monitoring schildpadden (Bonaire), bescherming zeezoogdieren en haaien, beheerplannen Ramsar-gebieden Bonaire (Convention
on wetlands) en communicatie (DCNA). De opdrachten voor het beheer
van de Sababank en monitoring van koraal en visserij Sint Eustatius en
monitoring schildpadden zijn juridisch verplicht.
490. Waarom stijgt het budget voor opdrachten Vermaatschappelijking
Natuur en Biodiversiteit in 2020 naar € 6,9 miljoen, in 2021 naar € 8,1
miljoen en daarna naar € 8,9 miljoen en in hoeverre zijn deze budgetten
(van jaar tot jaar) juridisch verplicht?
Antwoord
Er is geen sprake van een stijging van het budget, maar de budgetreeks is
in de eerste jaren lager als gevolg van enkele begrotingsmutaties naar
onder andere het provinciefonds (betreffende een bijdrage voor de
transitie naar een collectief stelsel voor kleine natuurbeheerders en voor
het Agrarisch Natuurbeheer) en naar het beleidsartikel 11 (onder andere
voor het realiseren van diverse meting ten behoeve van de programmatische aanpak Stikstof).
De budgetten zijn in 2019 voor ca 65% juridisch verplicht dan wel
bestuurlijk gebonden, in 2020 is dat op dit moment ca. 40% en vanaf 2021
ca. 30%.
491. In hoeverre is de uitgave Beheer Kroondomein juridisch verplicht?
Antwoord
De subsidie voor Beheer Kroondomein is verplicht voor de periode
2016–2021, in lijn met de beantwoording van vragen van het lid Thieme
(PvdD, Aanhangsel Handelingen II 2007/08, nr. 717).
492. Is binnen de Vermaatschappelijking Natuur en Biodiversiteit ruimte
voor een actieplan groene vrijwilligers om de toekomst van groene
vrijwilligers duurzaam te borgen?
Antwoord
In het eerste jaar na ondertekening van het Manifest «De kracht van de
groene vrijwilliger» is in de opstartfase van het programma veel in
beweging gezet. Met financiering van het Ministerie van LNV zijn vier
onderzoeken uitgezet. Met de inzet van Duurzaam Door, gefinancierd door
het Ministerie van LNV, zijn gesprekken in provincies en met provinciale
organisaties op gang gebracht. In een aantal provincies ontstaan nieuwe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

132

samenwerkingsverbanden voor groene vrijwilligers, het programma heeft
een eerste aanzet gegeven voor een platform.
Dit najaar stellen de manifestpartners een actieprogramma op met
(concrete) projecten die moeten inspireren, uitnodigen tot samenwerking
en uitwisseling van kennis en ruimte bieden voor maatwerk op provinciaal
niveau. Ik ben voornemens de inzet van Duurzaam Door een jaar voort te
zetten en in 2019 de dag van de vrijwilliger te ondersteunen.
493. Worden de Green Deals volledig gedragen door u of is sprake van
cofinanciering vanuit de sectoren of departementen waarmee de
combinatie gemaakt wordt en zijn er afspraken met andere bewindslieden
over de praktische uitwerking van de gesloten deals?
Antwoord
Green Deals worden altijd gesloten op initiatief van een of meer
maatschappelijke partijen. In een Green Deal wordt aangegeven wat de
acties en bijdragen van de verschillende betrokken partijen zijn om het
doel van de Deal te realiseren. Dit kunnen verschillende departementen
zijn. Er kan sprake zijn van een financiële bijdrage van het Ministerie van
LNV aan de Green Deal, maar is zeker niet altijd het geval. Veelal levert het
Ministerie van LNV een bijdrage via het beschikbaar maken van kennis of
capaciteit. Andere partijen doen dat meestal ook, dus wordt een Green
Deal niet alleen door het Ministerie van LNV gedragen.
494. Kunt u toelichten welke middelen beschikbaar zijn om de NDFF te
ondersteunen en ruimte te creëren om een samenhangende visie op
natuurmonitoring te realiseren?
Antwoord
Een consortium, bestaande uit het Ministerie van LNV, het Interprovinciaal
Overleg (IPO) en enkele terreinbeherende organisaties, staat borg voor de
exploitatie van de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF). Voor
onderhoud en beheer van de NDFF is jaarlijks ca. € 2 miljoen. begroot.
Het Ministerie van LNV stelt jaarlijks € 350.000,- beschikbaar, het IPO
€ 500.000,- en de terreinbeheerders gezamenlijk € 90.000,-. De rest van de
uitgaven wordt gedekt door inkomsten uit abonnementen van bedrijven,
gemeenten, waterschappen, groene adviesbureaus en losse leveringen.
Voor een samenhangende visie op natuurmonitoring verwijs ik u naar
mijn brief over de uitvoering van de motie-De Groot (Kamerstuk 34 775
XIII, nr. 34), die u 22 oktober jl. heeft ontvangen.
495. Valt de verantwoordelijkheid voor natuurwaarnemers, natuurdata en
natuurmonitoring onder het Rijk en waar kan dit worden teruggevonden
op de begroting?
Antwoord
Deze verantwoordelijkheid valt voor een deel onder het Rijk.
Het rijksbudget wordt met name ingezet voor (internationaal) verplichte
monitoring van natuurinformatie, waaronder het verzamelen, statistisch
bewerken en toegankelijk maken van de gegevens. Het verzamelen van
gegevens over planten, dieren en habitats (monitoring) is nodig om de
internationale natuurdoelen te kunnen volgen en voor het opstellen van
de internationale verplichte rapportages op het gebied van natuur- en
biodiversiteit (waaronder de EU-richtlijnen, CBD, Verdrag van Bern,
Conventie van Bonn, Waddenverdrag). De gegevens worden vooral via
het Netwerk Ecologische Monitoring (NEM) verzameld. Voor 2019 is
hiervoor het budget overgeheveld naar artikel 11 van de LNV-begroting
voor de uitvoering in de WOT Natuur en Milieu (€ 2,7 miljoen). Verder
verstrekt het Ministerie van LNV een bijdrage aan BIJ12 (provincies) voor
het beheer van de Nationale Databank Flora en Fauna (NDFF) en aan het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

133

CBS voor de statistische bewerking van natuurgegevens en publicaties
daarover in het Compendium voor de Leefomgeving. Ik verwijs u naar de
toelichting op pagina 46, laatste alinea, van de LNV-begroting.
De basis voor de natuurmonitoring zijn de natuurwaarnemingen die door
vrijwilligers gedaan worden. Sinds de decentralisatie van het natuurbeleid
zijn de provincies verantwoordelijk voor de ondersteuning van het
vrijwilligerswerk.
496. Welke efficiencyverbetering wordt er verwacht binnen de NVWA, op
welke wijze is berekend welke daling van de bijdrage aan de NVWA na
2018 daarbij passend is en wat is de reden dat de kosten van de arbeidsvoorwaarden dalen?
Antwoord
De efficiencyverbetering van de NVWA is gebaseerd op twee hoofdpijlers.
De NVWA werkt in het kader van het programma Procesvernieuwing,
Informatie & ICT (P,I&I) aan verbetering van de ICT-systemen. De omvang
hiervan is door KPMG in het Efficiencyonderzoek spoor 1: Efficiencypotentieel Procesharmonisatie en Informatievoorziening geraamd op zeker
haalbare omvang van € 4,3 miljoen en mogelijk oplopend, maar niet op
voorhand zekere omvang van € 14,4 miljoen. Tevens werkt de NVWA aan
verbetering van de planning en inroostering van medewerkers, mede in
het kader van de reistijd-werktijd problematiek. De efficiencywinst is al
ingeboekt vooruitlopend op de realisatie van beide lijnen. Dit vertaalt zich
reeds door naar de formatieve omvang van de NVWA, met als gevolg
dalende arbeidskosten. Momenteel loopt er een onderzoek naar de
kosteneffectiviteit en efficiëntie van de NVWA.
497. Aan welke activiteiten op het gebied van communicatie, educatie,
samenwerking en promotie van Nationale Parken zal een subsidie worden
verleend?
Antwoord
Naast de jaarlijkse subsidie voor de educatie- en communicatieactiviteiten, is de financiële ondersteuning van het Ministerie van LNV aan het
stelsel van nationale parken gericht op kwaliteit van natuur, landschap en
ruimte in de context van transities, aantrekkingskracht en sterk merk (de
internationale marketingcampagne), sociaaleconomische ontwikkeling,
educatie en kennisontwikkeling, governance, samenwerking en organisatie en communicatie met de samenleving.
498. Kunt u toelichten in hoeverre u bij de jaarlijks verleende subsidie
voor ca. € 1 miljoen voor activiteiten op het gebied van communicatie,
educatie, samenwerking en promotie van Nederlandse Parken een rol ziet
voor groene vrijwilligers en waarvandaan wordt de centrale ondersteuning geregeld?
Antwoord
Jaarlijks verleent het Ministerie van LNV een subsidie aan het Instituut
voor natuureducatie en duurzaamheid (IVN, een vrijwilligersorganisatie)
voor de coördinatie van educatie- en communicatieactiviteiten in
nationale parken. Het doel van de subsidie is het vergroten van de
betrokkenheid bij en draagvlak voor natuurbeheer en natuurbehoud in
nationale parken.
De activiteiten worden uitgevoerd door medewerkers van IVN en door
vrijwilligers van het IVN.
Dit jaar heeft bureau Berenschot, op verzoek van het Ministerie van LNV,
een evaluatie opgesteld van deze subsidie aan het IVN. De aanbevelingen
worden in overleg met provincies en de overige partners vertaald naar
nieuwe afspraken. Ik zal u hierover voor het einde van het jaar informeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

134

499. Hoe wordt gecontroleerd of de bijdrage die aan Bij12 ten behoeve
van het beheer van de NDFF wordt verstrekt op de juiste wijze wordt
besteed?
Antwoord
Een consortium staat borg voor de exploitatie van de NDFF (zoals ook is
toegelicht in vraag 494). Aan de basis van de samenwerking tussen de
consortiumpartijen ligt de Samenwerkingsovereenkomst beheer en
exploitatie NDFF. Deze overeenkomst heeft tot doel de samenwerking
tussen de consortiumpartijen te regelen met het oog op het structureel en
duurzaam beheren en exploiteren van de vier kernfunctionaliteiten van de
NDFF: invoer en validatie van natuurgegevens en opslag, beheer en
uitvoer van data, en om afspraken te maken met BIJ 12 over de
voorwaarden van de uitvoering. De stuurgroep NDFF, waarin de consortiumpartijen vertegenwoordigd zijn, geeft sturing aan en houdt toezicht op
de exploitatie van de NDFF conform de afspraken in de samenwerkingsovereenkomst.
500. Kunt u aangeven hoeveel in beslag genomen dieren er in 2017 zijn
geëuthanaseerd en wat de reden is geweest om tot euthanasie over te
gaan?
Antwoord
In 2017 zijn in totaal 98 in beslag genomen dieren geëuthanaseerd. Dit
betrof:
– 76 honden
– 8 katten
– 3 in/uitheemse vogels
– 2 paarden
– 1 gans
– 1 kip
– 5 runderen
– 2 schapen
De redenen voor euthanasie zijn verschillend van aard. Bij honden gaat
het doorgaans om gedragsproblemen. Runderen kunnen worden
geëuthanaseerd als de dieren niet identificeerbaar zijn (zogenaamde
NI-runderen) Bij de overige dieren is doorgaans het welzijn van het
betreffende dier in het geding.
501. Op welke data en locaties heeft de NVWA inspecties uitgevoerd naar
handel in en huisvesting van exotische dieren in 2017?
Antwoord
De NVWA inspecteert dagelijks op handel in beschermde dieren en
planten. Dit betreft ongeveer 600 inspecties en opsporingsonderzoeken.
Een inspectie kan meerdere locaties behelzen of meerdere gecontroleerden per locatie, zoals bij beurzen. Aanleiding voor een inspectie is
bijvoorbeeld verzoeken vanuit RVO.nl, meldingen van burgers, bedrijven,
medehandhavers, zoals de politie en de douane, en projecten. Inspecties
vinden onder meer plaats bij particulieren, bedrijven, dierentuinen, tijdens
vervoer, aan de grenzen, online, en op markten en beurzen.
502. Hoeveel en op welke data zijn er in 2017 exotische dieren inbeslaggenomen door handhavingsinstanties (uitgesplitst naar NVWA, douane,
politie, Landelijke Inspectiedienst Dierenbescherming (LID)) en op grond
waarvan?
Antwoord
In onderstaande tabel staat de informatie weergegeven waar u om vraagt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

135

Overzicht in bewaring en of in beslaggenomen beschermde levende dieren in 2017
Groep

Aantal

Dienst
Opsporende
Instantie

Datum
inbeslagname

Reden van
inbeslagname

Amfibie

16

02 mei 2017

Wet Natuurbescherming

Amfibie

25

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie

15 mei 2017

In/uith-vogel

3

Politie

In/uith-vogel

3

In/uith-vogel

1

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie

02 februari
2017
09 november
2017

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

Inheems
zoogdier

1

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

Inheems
zoogdier
Inheemse vogel

3

Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Politie

14 november
2017
14 februari
2017

5

Politie

23 november
2017
20 januari 2017

Inheemse vogel

11

Politie

22 januari 2017

Inheemse vogel

5

31 januari 2017

Inheemse vogel

1

Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Politie

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

Inheemse vogel

3

Douane

Inheemse vogel

7

Inheemse vogel

21

Nederlandse
Voedse-l en
Warenautoriteit
Politie

Inheemse vogel

9

Politie

05 april 2017

Inheemse vogel

25

Politie

05 mei 2017

Inheemse vogel

1

Politie

17 mei 2017

Inheemse vogel

19

Politie

24 mei 2017

Inheemse vogel

1

08 juni 2017

Inheemse vogel

5

Inheemse vogel

2.250

Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Politie

Inheemse vogel

101

Politie

06 juli 2017

Inheemse vogel

22

Politie

10 juli 2017

Inheemse vogel

1

Politie

19 juli 2017

Inheemse vogel

12

26 juli 2017

Inheemse vogel

19

Inheemse vogel

3

Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Politie

02 februari
2017
17 februari
2017
18 februari
2017

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

13 maart 2017

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

14 juni 2017

Wet Natuurbescherming

17 juni 2017

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

03 augustus
2017

Wet Natuurbescherming

08 augustus
2017

Wet Natuurbescherming

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

136

Groep

Aantal

Dienst
Opsporende
Instantie

Datum
inbeslagname

Reden van
inbeslagname

Inheemse vogel

1

Politie

Inheemse vogel

1

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

Inheemse vogel

1

Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Politie

09 augustus
2017
24 augustus
2017

Inheemse vogel

2

Politie

Inheemse vogel

2

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

Inheemse vogel

28

23 september
2017

Wet Natuurbescherming

Inheemse vogel

23

Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Nederlandse
Voedse-l en
Warenautoriteit
Politie

04 september
2017
14 september
2017
23 september
2017

Inheemse vogel

1

Politie

28 september
2017
24 oktober 2017

Inheemse vogel

3

Politie

25 oktober 2017

Inheemse vogel

1

Politie

25 oktober 2017

Inheemse vogel

10

Politie

Inheemse vogel

17

Politie

Inheemse vogel

2

Insect

113

03 april 2017

Wet Dieren

Insect

33

02 mei 2017

Wet Dieren

Insect
Koraal

84
1

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie
Douane

01 november
2017
08 november
2017
29 november
2017

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

21 mei 2017
11 juni 2017

Koraal

3

Douane

21 juni 2017

Koraal

24

Douane

Koraal

100

Douane

Overig reptiel

11

Overig reptiel
Overig reptiel
Overig reptiel
Papegaai

3
3
1
1

Papegaai

2

Papegaai

1

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie
Politie
Politie
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Politie

19 september
2017
13 december
2017
02 mei 2017

Wet Dieren
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

Papegaai

3

Politie

03 juli 2017

Papegaai

4

18 september
2017

Papegaai

1

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie

21 mei 2017
15 juni 2017
04 oktober 2017
20 januari 2017

Wet Dieren
Wet Dieren
Wet Dieren
Wet Natuurbescherming

14 februari
2017

Wet Dieren

16 mei 2017

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

04 oktober 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

Wet Natuurbescherming

137

Groep

Aantal

Dienst
Opsporende
Instantie

Datum
inbeslagname

Reden van
inbeslagname

Papegaai

2

09 oktober 2017

Wet Natuurbescherming

Papegaai

1

16 oktober 2017

Wet Natuurbescherming

Papegaai

1

01 november
2017

Wet Dieren

Papegaai

22

15 november
2017

Wet Natuurbescherming

Papegaai

2

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie

Wet Dieren

Schaaldier

6

Schelp

15

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie

30 november
2017
20 april 2017

21 mei 2017

Schildpad

1

Douane

15 juli 2016

Schildpad

2

Douane

01 maart 2017

Schildpad

1

30 mei 2017

Schildpad

142

Schildpad

386

Schildpad

4.970

Schildpad

439

Schildpad

4.998

Schildpad

1

Schildpad
Schildpad

1
3

Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Politie
Douane

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Dieren

Schorpioen

15

Slang

26

Slang
Spin

1
19

Uitheems
zoogdier

1

Uitheems
zoogdier
Uitheemse vis

34
3

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit

08 juni 2017

29 juli 2017

12 augustus
2017
13 augustus
2017
14 augustus
2017
15 augustus
2017

Wet Dieren

Wet Dieren / Wet
Natuurbescherming
Wet Dieren / Wet
Natuurbescherming
Wet Dieren / Wet
Natuurbescherming
Wet Dieren / Wet
Natuurbescherming
Wet Dieren / Wet
Natuurbescherming
Wet Dieren

04 oktober 2017
06 december
2017
03 april 2017

Wet Dieren
Wet Natuurbescherming
Wet Dieren

02 mei 2017

Wet Dieren

04 oktober 2017
03 april 2017

Wet Dieren
Wet Dieren

27 januari 2017

Veterinaire wet
en regelgeving

21 mei 2017

Wet Dieren

17 april 2017

Wet Natuurbescherming

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

138

Groep

Aantal

Dienst
Opsporende
Instantie

Datum
inbeslagname

Reden van
inbeslagname

Uitheemse vis

3

17 april 2017

Wet Natuurbescherming

Uitheemse vis

6

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie

21 mei 2017

Uitheemse vis

4

Politie

15 juni 2017

Uitheemse vis

4

11 oktober 2017

Uitheemse vogel

9

Uitheemse vogel

21

Uitheemse vogel

3

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

Uitheemse vogel

12

Politie

22 januari 2017

Uitheemse vogel

1

Uitheemse vogel

473

Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Douane

Uitheemse vogel

576

Uitheemse vogel

20

Uitheemse vogel

4

Uitheemse vogel

58

Uitheemse vogel

Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie

30 juli 2013

Wet Natuurbescherming

13 januari 2017

Wet Natuurbescherming

20 januari 2017

14 februari
2017

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

17 februari
2017
17 februari
2017

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

21 mei 2017

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

27 juni 2017

1

Landelijke
Inspec.
Dierenbescherming
Nederlandse
Voedsel- en
Warenautoriteit
Politie

Uitheemse vogel

42

Politie

Uitheemse vogel

2

Uitheemse vogel

3

Nederlandse
Voedsel -en
Warenautoriteit
Politie

Uitheemse vogel

16

Politie

06 juli 2017

Wet Natuurbescherming

19 juli 2017
09 augustus
2017
23 september
2017

Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming
Wet Natuurbescherming

23 november
2017
23 november
2017

Wet Natuurbescherming
Wet
Natuurbescherming

503. Welke importeur/exporteur was betrokken bij inbeslagname van
exotische dieren in 2017?
Antwoord
Deze gegevens zijn in verband met de privacyregelgeving niet openbaar.
504. Kunt u een overzicht maken van alle registraties van inbeslaggenomen exotische dieren door NVWA, douane, politie en LID?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 502.
505. Welke luchtvaartmaatschappijen waren betrokken bij het transport
van inbeslaggenomen exotische dieren in 2017?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

139

Antwoord
Deze gegevens zijn in verband met de privacyregelgeving niet openbaar.
506. Welke type vergunning moet een houder aanvragen voor een
exotisch dier dat een hoge mate van gevaar voor mens of dier oplevert
zoals giftig of hoog risico van ziekteoverdracht?
Antwoord
Er zijn geen speciale vergunningen vereist voor het houden van een
exotisch dier dat specifiek een hoge mate van gevaar voor mens of dier
oplevert, zoals giftig of hoog risico van ziekteoverdracht. Wel is op grond
van de Wet natuurbescherming het houden van een primaat of grote
katachtige verboden. Daarnaast gelden er ten algemene geboden en
verboden voor de handel en invoer van beschermde dieren.
507. Hoeveel en voor welke diersoorten zijn ontheffingen of vrijstellingen
verleend in 2017 voor exotische dieren die een hoge mate van gevaar
voor mens of dier met zich mee brengen?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 506.
508. Hoeveel Convention on International Trade in Endangered Species of
wild flora and fauna (CITES) in- en uitvoervergunningen zijn er door RVO
afgegeven tussen 2010 en 2017?
Antwoord
In 2010 t/m 2017 zijn 23.390 CITES in- en uitvoervergunningen afgegeven
(bron: Annual Report 2017 NL www.natuurgegevens.nl/verdrag/cites).
509. Voor welke diersoorten zijn er CITES vergunningen afgegeven in
2017?
Antwoord
In 2017 zijn voor 553 verschillende diersoorten CITES vergunningen
afgegeven (bron: Annual Report 2017 NL www.natuurgegevens.nl/
verdrag/cites).
510. Voor welke soorten is er in 2017 een vergunning voor gevaarlijke/
giftige/met uitsterven bedreigde diersoorten verleend?
Antwoord
RVO.nl verleent de vergunningen voor de soorten die met uitsterven
worden bedreigd en voor de soorten die in die situatie kunnen geraken
wanneer de handel niet gereguleerd en gecontroleerd wordt. Daarbij
wordt niet geregistreerd of diersoorten gevaarlijk of giftig zijn.
511. Kunt u aangeven hoeveel geregistreerde gevallen er in de laatste vijf
jaar zijn geweest van zoönosen in relatie tot het houden van exotische
huisdieren?
Antwoord
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) publiceert
jaarlijks het rapport «Staat van Zoönosen» met informatie over het
vóórkomen van geregistreerde zoönosen in Nederland (www.rivm.nl).
Zoönosen in relatie tot het houden van exotische huisdieren zijn bijvoorbeeld psittaccose (papegaaienziekte) en salmonellose. Van 2013 tot en
met 2016 zijn er in totaal 53 patiënten met papegaaienziekte gemeld,
gerelateerd aan het houden van een papegaaiachtige. Het aantal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

140

salmonella besmettingen gerelateerd aan het houden van reptielen daalde
in 2016 naar 7% (112 patiënten) van het totaal aantal salmonella
besmettingen.
512. Is er binnen het budget voor de opslag van in beslag genomen
dieren, naast de IBG-contracten in Nederland, ook geld gereserveerd voor
internationale samenwerking zoals voor CITES-partners?
Antwoord
Nee, het budget is uitsluitend voor de opvang van de in Nederland in
bewaring of in beslag genomen dieren.
513. Waarom zijn er na 2018 geen apparaatskosten meer voor de
zelfstandige bestuursorganen (ZBO’s) en rechtspersonen met een
wettelijke taak (RWT’s)?
Antwoord
De begrotingen over 2019 van de ZBO’s en RWT’s zijn nog niet ontvangen
en zijn daarom niet vermeld in de begroting. De specifieke toedeling van
de budgetten van deze ZBO’s en RWT’s over de verschillende taken kan
jaarlijks variëren. Jaarlijks dienen de ZBO’s en RWT’s in het najaar
(oktober/november) een voorstel in over de geplande besteding van de
middelen en jaarlijks leggen ze hierover verantwoording af in de
sturings-gesprekken die ik met ze voer.
514. Wat is uw verantwoordelijkheid voor de middelen vanuit de Regio
Envelop?
Antwoord
In het regeerakkoord zijn afspraken gemaakt over de aanpak van
maatschappelijke opgaven in de regio door middel van Regio Deals.
Hiervoor is er een enveloppe met € 950 miljoen beschikbaar gesteld: de
Regio Envelop. Over de toedeling van deze middelen aan Regio Deals
beslis ik, in overleg met de Minister van BZK en met de relevante
vakministers. In de huidige kabinetsperiode is er voor gekozen om de
enveloppes op de Aanvullende Post bij het Ministerie van Financiën te
plaatsen. Na het afsluiten van Regio Deals (zoals bij Brainport Eindhoven,
een van de reeds benoemde opgaven in het regeerakkoord), worden de
beschikbare middelen via de meest geëigende weg voor de uitvoering van
de plannen beschikbaar gesteld. In de meeste gevallen zal dit ook via de
begroting van mijn ministerie lopen. De uitwerking van de Regio Deals
wordt door mijn ministerie ter hand genomen in overleg met de Minister
van BZK en met de inzet van kennis en kunde van de betrokken
vakdepartementen.
515. Hoe verhoudt uw verantwoordelijkheid voor de Regio Envelop zich
tot de verantwoordelijkheid van de ministers die de middelen uit de Regio
Envelop op hun begroting toegevoegd krijgen?
Antwoord
Het uitgangspunt is dat de middelen voor een Regio Deal aan de regionale
partners worden verstrekt via een uitkering van het Gemeente- of
Provinciefonds. Nadat de deal gesloten is en specifieke bestedingsplannen zijn goedgekeurd, worden bijdragen uit de Regio Envelop aldus
overgeboekt. Slechts in een beperkt aantal gevallen worden middelen
naar een andere begroting over gemaakt.
Mijn verantwoordelijkheid is er op gericht om het zowel inhoudelijk als
procesmatig er voor te zorgen dat er kwalitatief goede en voldragen Regio
Deals met maatschappelijke impact worden gesloten met partijen in de
regio. In dit proces komen regionale kenmerken en de inhoudelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

141

inbreng vanuit de verschillende vakdepartementen samen. Voorop staat
dat er steeds sprake is van een integrale aanpak van een meervoudige
regionale opgave. Inzet van de middelen vanuit de Regio Envelop kan op
verschillende manieren gebeuren. De meest gangbare wijze is een
specifieke uitkering via het Gemeente- en Provinciefonds richting andere
overheden. Voor specifieke situaties zoals bij ESTEC en de nucleaire
opgave, loopt die inzet uiteindelijk ook via de begroting van het Ministerie
EZK, aangezien hier beleidsmatig de betreffende onderwerpen zijn
ondergebracht.
516. Spelen naast u en de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) ook andere kabinetsleden een rol bij de Regio Deals en
de Regio Envelop?
Antwoord
De kern van de Regio Deals ligt in een integrale aanpak van een
meervoudige regionale opgave. In deze opgave komen verschillende
thema’s bij elkaar. Deze thema’s beslaan een zeer groot aantal beleidsterreinen. De relevante vakdepartementen spelen dan ook een belangrijke
rol bij de duiding van de voorstellen, uitwerking en de uitvoering in
partnerschap met de regio van de Regio Deals.
517. Welke criteria worden gehanteerd bij toekenning van middelen uit de
Regio Envelop?
Antwoord
Bij de toekenning van middelen uit de Regio Envelop wordt het
afwegingskader voor de Regio Deals gehanteerd, zoals reeds gepubliceerd in de Staatscourant.23 Ook wordt bij de selectie van deals gekeken
naar een evenwichtige verdeling over de vier landsdelen, rekening
houdend met de vorige tranche met de zes in het regeerakkoord
genoemde opgaven.24 In het afwegingskader zijn de volgende vragen
opgenomen:
1. Inhoudelijke aspecten
a
In hoeverre is er sprake van een meervoudige opgave?
b
In hoeverre is er sprake van een integrale aanpak van de regionale opgave?
– Er is een duidelijk verband tussen de voorgestelde aanpak en de regionale opgave
(doeltreffendheid);
– De aanpak bestaat uit een aantal verschillende, samenhangende pijlers;
– Op elke pijler wordt actie ondernomen.
c
Is er een te verwachten positief effect op brede welvaart?
d
Sluit de aanpak aan bij inhoudelijke doelen uit het regeerakkoord (of Rijksbeleid)?
e
Vraagt u om een niet-financiële inzet en bijdrage aan het Rijk?
f
Is er voldoende output te verwachten in de periode 2019–2022?
2. Regionale aspecten
a
Geeft u aan waarom deze opgave kenmerkend is voor deze regio?
b
Is omschreven wie de doelgroep(en) is/zijn van de Regio Deal c.q. voor wie de
regionale opgave geldt?
c
Is er bovenregionale uitstraling (regio-overstijgend effect) of gaat deze opgave de
draagkracht van de regio te boven?
3. Financiële aspecten
a
Valt het voorstel binnen de bandbreedte van € 5 miljoen – € 40 miljoen?
b
Zijn er toezeggingen omtrent (ten minste) evenredige cofinanciering?
c
Is financiële houdbaarheid (het financieringsmodel) geborgd?
d
Is er een doelmatige besteding van middelen te verwachten?
4. Organisatorische aspecten
a
Geeft u aan hoe u de governance invult?
b
Is er sprake van PPS/Triple Helix-samenwerkingsverbanden?
c
Is er voldoende organisatorisch vermogen voor realisatie in 2019–2022?

23
24

stcrt-2018–32735
Kamerstuk 29 697, nr. 48.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

142

518. Welke indicatoren hanteert u om doelmatigheid en doeltreffendheid
van de middelen uit de Regio Envelop te bepalen?
Antwoord
Voor elk van de afgesloten en af te sluiten Regio Deals worden specifieke
afspraken gemaakt over de doelmatige en doeltreffende besteding van de
door het Rijk beschikbaar gestelde middelen. De regio, als ontvanger van
de middelen, monitort en rapporteert over deze aspecten in de periodieke
voortgangsrapportage. Er is geen sprake van een generieke set van
vastgestelde indicatoren met betrekking tot de doelmatigheid en
doeltreffendheid.
519. Hoeveel regio’s vragen middelen aan uit de Regio Envelop en welke
regio’s krijgen welke bedragen?
Antwoord
Er zijn veel voorstellen ingediend voor deze tranche Regio Deals. Het gaat
in totaal om 88 voorstellen die een bedrag vragen van € 1,3 miljard. De
voorstellen komen uit alle delen van het land. Momenteel is nog niet
bekend welke voorstellen uitgewerkt zullen worden tot Regio Deals en
waar de middelen uit de Regio Envelop daarmee neer zullen slaan. In het
najaar neem ik hier, in overleg met de Minister van BZK, een besluit over
en zal ik uw Kamer informeren over de geselecteerde voorstellen.
520. Kunt u bevestigen of het nog resterende bedrag dat ingezet gaat
worden «voor de inrichting van LNV geraamde investeringen in ICT» de
bedragen van € 33 miljoen in 2018, € 31 miljoen in 2019, € 14 miljoen in
2020 en € 9 miljoen in de jaren daarna betreft? Zo ja, hoe kunnen deze
enorme bedragen worden uitgegeven aan investeringen in de ICT van het
Ministerie van LNV, waarvoor zijn deze bedoeld?
Antwoord
De genoemde bedragen staan geparkeerd op artikel 51 (nog onverdeeld).
Het budget op dit artikel betreft hoofdzakelijk het restant van de bij de
Voorjaarsnota toegekende middelen voor de herinrichting van de
Ministeries van LNV/EZK. Een deel hiervan is ICT-gerelateerd (ca. € 35
miljoen incidenteel en ca. € 5 miljoen structureel). Deze middelen worden
ingezet voor het opvangen van de financiële gevolgen voor de ondersteunende ICT systemen. De ICT-kosten zijn uit te splitsen naar onder meer
personeel (o.a. P-Direkt), de Cloud Werkplek, informatievoorziening (o.a.
identiteitenbeheer/IBIS, documentenbeheer/DoMuS, e-mail), financiële
functie (o.a. inkoop en boekhouding/Oracle eBS) en communicatie (o.a.
(her)inrichting Rijksportaal). Er is een scenario gekozen waarbij, daar waar
mogelijk, gezamenlijk gebruik wordt gemaakt van ICT-systemen om de
kosten en complexiteit van de oprichting van het Ministerie van LNV zo
beperkt mogelijk te houden.
521. Kunt u uitsluiten dat de nog te verdelen middelen bedoeld zijn voor
het ICT project van de NVWA? Zo nee, in hoeverre zijn deze middelen
bedoeld om het gat te dekken dat ontstaan is bij de NVWA voor de
gigantische overschrijding van de kosten voor hun nieuwe ICT systeem?
Antwoord
Ja, de nog te verdelen middelen op artikel 51 worden niet voor het
programma Procesvernieuwing, Informatie en ICT (P,I&I) ingezet.
522. Op welke wijze kan de Kamer bij het jaarverslag nagaan in hoeverre
de middelen voor de NVWA inderdaad doelmatig en doeltreffend zijn
ingezet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

143

Antwoord
Het jaarverslag van het batenlastenagentschap NVWA omvat conform de
rijksbegrotingsvoorschriften naast een balans, een resultatenrekening en
een kasstroomoverzicht ook een tabel met doelmatigheidsindicatoren.
Daarnaast publiceert de NVWA jaarlijks een openbaar jaarverslag over de
activiteiten en resultaten die zijn behaald. De NVWA is bezig met het
operationaliseren van een systeem van kritische prestatie-indicatoren op
het gebied van efficiency, effectiviteit en kwaliteit. Daarnaast loopt
momenteel een onderzoek naar de kosteneffectiviteit en efficiëntie van de
NVWA.
523. Waar wordt de bijdrage van derden bij de NVWA aan uitgegeven?
Antwoord
De bijdrage die de NVWA ontvangt van derden wordt uitgegeven aan het
dekken van een deel van de kosten van de NVWA (waaronder de
personeels-, huisvestings- en ICT-kosten) voor de werkzaamheden voor
derden.
524. Kunt u aangeven wanneer er meer bekend zal zijn over de extra
kosten van het programma NVWA 2020, met name ten aanzien van de
enorme overschrijding van de begrote kosten en de mogelijke problemen
bij de verdere uitrol van het ICT programma (Kamerstuk 33 835, nr. 80)?
Antwoord
Over de herijking van het programma NVWA2020 heb ik uw Kamer
geïnformeerd per brief van 7 juni 2018 (Kamerstuk 33 835, nr. 80). Het
programmaplan voor het ICT-programma dat onderdeel is van het
programma NVWA2020, is eveneens herzien. Er is een aangepast
programmaplan gemaakt inclusief aanpak, financiën, risico’s en beheersmaatregelen hierop. De planning is erop gericht dat de afronding van het
programma in 2021 zal plaatsvinden binnen de daarvoor gestelde
financiële kaders van € 95 miljoen. Dit plan is ter toetsing aan het BIT
voorgelegd. In de aanbiedingsbrief bij de derde voortgangsrapportage
NVWA 2020 (Kamerstuk 33 835, nr. 107) heb ik uw Kamer laten weten te
verwachten dat het BIT begin 2019 het onderzoek zal afronden.
525. Kunt u toelichten hoe de uitrol van het ICT programma op dit
moment loopt, welke problemen hebben zich voorgedaan en worden nog
verwacht bij de verdere uitrol in andere inspectiedomeinen?
Antwoord
De eerdere uitrol in de domeinen Horeca & Ambachtelijke productie en
Tabak heeft aandachtspunten voor een succesvolle uitrol binnen het
geplande tijdpad aan het licht gebracht. Deze zijn betrokken bij de
herijking van het programma NVWA2020, waarover ik uw Kamer per brief
van 7 juni 2018 heb geïnformeerd (Kamerstuk 33 835, nr. 80). In de
afgelopen maanden heeft de NVWA de aanpak versterkt om daarmee
knelpunten, die bij de verdere uitrol zouden kunnen optreden, te
voorkomen en/of te beteugelen. De eerdere aanbevelingen van het BIT
(20 maart 2017) zijn daarbij eveneens meegenomen. Bij de uitrol in het
domein Natuur is dat reeds effectief gebleken; het betrekken van
inspecteurs aan de voorkant bij het ontwikkelen van de ICT en het
intensief begeleiden van inspecteurs bij het gebruik ervan hebben het
beoogde effect. De NVWA evalueert nu bovendien kortcyclisch de
effectiviteit van de uitrol, zodat er snel kan worden bijgestuurd.
526. Hoeveel fte eigen personeel heeft de NVWA in dienst en hoeveel fte
verwacht de NVWA extern in te huren?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

144

Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u naar mijn antwoord op
vraag 421.
527. Is er nog een bepaalde allocatie van de extra middelen die de NVWA
vanaf 2019 structureel en eenmalig zal ontvangen voor het toezicht op
dierenwelzijn afgesproken?
Antwoord
In het kader van het ter beschikking krijgen van een eerste deel uit de
enveloppe NVWA heeft de NVWA een bestedingenplan opgesteld. In het
bestedingenplan heeft de NVWA aangegeven welke investeringsmaatregelen zij wil nemen met de middelen ter versterking van het toezicht. Bij
iedere investeringsmaatregel heeft de NVWA aangegeven of de
versterking van het toezicht ziet op voedselveiligheid en/of dierenwelzijn.
In onderstaande tabel is de verdeling van de fte’s over de investeringen
opgenomen. Daarbij is tevens per maatregel aangegeven of de maatregel
ziet op versterking van het toezicht op voedselveiligheid en/of
dierenwelzijn.
Investering-maatregel

2019
(fte o.b.v.
structurele en
incidentele
extra
middelen)

2020
(fte)

2021 (fte)

2022 (fte)

Versterking toezicht op voedselveiligheid en/of dierenwelzijn

Administratieve controles/ digitaal
toezicht
Versterking IOD
Pilot Cameratoezicht slachthuizen
kennisopbouw en risicoduiding
Juridische versterking
Openbaarmaking Handhavingsresultaten
Totaal FTE

30

12

12

12

15
5
15
10
5

8
5
5
10
5

8
5
5
10
5

8
5
5
10
5

Overwegend voedselveiligheid en
daarnaast dierenwelzijn
Voedselveiligheid
Dierenwelzijn
Voedselveiligheid en dierenwelzijn
Voedselveiligheid en dierenwelzijn
Voedselveiligheid en dierenwelzijn

80

45

45

45

De aantallen fte’s zijn in de komende jaren afhankelijk van de te maken
keuzes ten aanzien van de intensivering van de NVWA. Dit kan nog leiden
tot een wijziging in het aantal fte’s per thema.
528. Zijn de fte die de NVWA heeft gealloceerd voor dierenwelzijn
geoormerkt?
Antwoord
De beschikbare fte’s zijn geoormerkt binnen de totale begroting van de
NVWA ten behoeve van inspecties. De uren van deze fte’s zijn geoormerkt,
maar niet op inspecteursniveau.
Oftewel, een inspecteur verricht naast welzijnsinspecties ook inspecties op
andere domeinen (I&R, diergeneesmiddelen en dergelijke).
529. Kunt u aangeven hoeveel uren er in 2017 en 2018 zijn begroot voor
de NVWA ten aanzien van inspecties op dierenwelzijn van gezelschapsdieren en hoeveel er daadwerkelijk zijn besteed aan inspecties ten aanzien
van dierenwelzijn gezelschapsdieren?
Antwoord
Zowel in 2017 als in 2018 zijn in totaal voor inspecties op dierenwelzijn
van gezelschapsdieren respectievelijk 6.210 uren per jaar begroot. Er zijn
in 2017 en 2018 daadwerkelijk 6.816 uur respectievelijk 3.979 (t/m
2 oktober) uur besteed aan inspecties ten aanzien van dierenwelzijn
gezelschapsdieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

145

530. Wat waren de retributieopbrengsten van de NVWA in 2016, 2017 en
respectievelijk 2018?
Antwoord
In onderstaande tabel is een overzicht opgenomen van de retributieopbrengsten van de afgelopen drie jaar.
Tabel: retributie-opbrengsten NVWA (* € 1.000)

retributie-opbrengsten
waarvan via KDS:

2016

2017

2018 (begroot)

92.204
14.994

98.816
18.753

97.991
17.881

Bron: de opbrengsten voor 2016 en 2017 zijn afkomstig uit de jaarverslagen EZ en voor 2018 uit
de Ontwerpbegroting 2018 van het Ministerie van LNV.

531. Wat is de verwachte ontwikkeling van het aantal fte van de NVWA in
de komende jaren?
Antwoord
In onderstaande tabel is de verwachte ontwikkeling van het aantal
ambtelijke fte bij de NVWA opgenomen. In deze reeks is rekening
gehouden met de extra middelen uit het regeerakkoord die in deze
begroting zijn opgenomen, evenals met de overgang van medewerkers in
het kader van de fusie van het lab voeder- en voedselveiligheid. Daarnaast
worden jaarlijks bijna 200 fte externen ingehuurd, vooral practitioners en
uitzendkrachten.
Tabel ontwikkeling aantal fte bij NVWA (2019 – 2022)

fte

2019

2020

2021

2022

2.159

2.059

2.059

2.059

De specifieke daling van het aantal fte’s en van de personeelskosten na
2018 in 2019 wordt hoofdzakelijk verklaard door de fusie van het laboratorium voeder- en voedselveiligheid. In de begroting is overigens nog
geen rekening is gehouden met de nog te verdelen structureel
beschikbare middelen uit het regeerakkoord.
532. Waar denkt u het gereserveerde bedrag voor donaties aan te gaan
besteden en waar is dit bedrag in het verleden aan geschonken?
Antwoord
Jaarlijks wordt in de begroting een bedrag van € 0,5 miljoen aan dotaties
gereserveerd om de kosten te dekken van bijvoorbeeld claims die bij de
NVWA worden ingediend en van toegewezen schades in het kader van
juridische geschillen. De werkelijke kosten kunnen vanzelfsprekend hoger
of lager uitvallen, vanwege de inherent onvoorspelbaarheid ervan. In het
verleden heeft de NVWA uit deze reservering betalingen gedaan naar
aanleiding van ingediende claims.
533. Hoeveel geld is er beschikbaar voor de bestrijding van de Afrikaanse
Varkenspest?
Antwoord
Bij een uitbraak van een besmettelijke dierziekte zoals AVP worden alle
uitgaven voor de verdenkingen en bestrijding uit het diergezondheidsfonds vergoed. Deze uitgaven uit het DGF worden voor 100% gedragen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

146

door de varkenssector. Van preventieve maatregelen wordt de kosten
50–50 betaald door sector en overheid.
Er is niet vooraf een bedrag voor uitbraken begroot. De werkelijke
uitgaven worden achteraf via heffingen bij de varkenssector neergelegd.
Als het plafond van DGF voor AVP is bereikt, dan betaalt de rijksoverheid
voor de uitgaven boven het plafond. Het plafond is € 30 miljoen voor de
bestrijding van AVP en Swine vesicular disease (SVD), hiervan is in de
huidige periode 2015–2019 nog niets gebruikt.
Een deel van de kosten van de bestrijding van AVP wordt 50% gefinancierd door de EC. In Verordening 2014/652 staat welke maatregelen voor
subsidie in aanmerking komen, zoals kosten voor de compensatie van
eigenaars voor de waarde van hun geslachte of geruimde dieren en
kosten voor het vervoer en de verwijdering van kadavers. Wat België op
dit moment aan kosten heeft ingebracht bij de EC en welk bedrag de EC
financiert is nu niet bekend.
534. Waar gaat het structurele bedrag van € 5 miljoen voor de NVWA
precies naar toe?
Antwoord
De structurele tranche van € 5 miljoen voor de NVWA gaat voor 2/3 naar
taken die in opdracht van het Ministerie van LNV worden uitgevoerd en
voor 1/3 naar taken in opdracht van het Ministerie van VWS. De precieze
bedragen zijn dus € 3,3 miljoen via LNV en € 1,7 miljoen via het Ministerie van VWS.
In de onderstaande tabel is de verdeling van de fte’s over de investeringen
opgenomen.
Nr.

Investerings-maatregel

2019
(fte)

2020
(fte)

2021 (fte)

2022 (fte)

Versterking toezicht op
voedselveiligheid en/of
dierenwelzijn

a

Administratieve controles/
digitaal toezicht
Versterking IOD
Pilot Cameratoezicht slachthuizen
kennisopbouw en risicoduiding
Juridische versterking

30

12

12

12

15
5

8
5

8
5

8
5

Overwegend voedselveiligheid
en daarnaast dierenwelzijn
Voedselveiligheid
Dierenwelzijn

15

5

5

5

10

10

10

10

Openbaarmaking Handhavingsresultaten
Totaal FTE

5

5

5

5

80

45

45

45

b
c
d
e
f

Voedselveiligheid en dierenwelzijn
Voedselveiligheid en dierenwelzijn
Voedselveiligheid en dierenwelzijn

535. Hoeveel van deze € 5 miljoen voor de NVWA gaat naar dierenwelzijn?
Antwoord
De tabel bij vraag 534 laat een verdeling zien van de investeringsmaatregelen. De pilot cameratoezicht in de slachthuizen is volledig op het gebied
van dierenwelzijn. De overige maatregelen, met uitzondering van de
maatregel «versterking IOD», dragen naast voedselveiligheid tevens bij
aan de versterking van het toezicht op dierenwelzijn.
536. Hoe staat het structurele bedrag van € 5 miljoen per jaar (en
eenmalig € 4 miljoen) voor de NVWA in verhouding met de € 22 miljoen
die naar de NVWA gaat in verband met Brexit?
Antwoord
Van de € 22,2 miljoen die in 2019 bij het Ministerie van LNV beschikbaar is
voor Brexit, komt € 18,2 miljoen ten goede aan de NVWA, € 3,5 miljoen
aan de keuringsinstellingen COKZ (Centraal Orgaan voor Kwaliteitsaange-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

147

legenheden in de Zuivel), KCB en NAKtuinbouw en € 0,5 miljoen aan het
kerndepartement.
De middelen uit het regeerakkoord voor meer capaciteit bij de NVWA voor
het toezicht op voedselveiligheid en dierenwelzijn van structureel € 5
miljoen (en € 4 miljoen eenmalig) staan hier los van.
537. Kunt u een volledig overzicht aanleveren van toezeggingen en de
stand van zaken over het parlementaire jaar 2017/2018?
Antwoord
In de bijlage25 vindt u het volledige overzicht.
538. Kunt u toezeggen dat het volledige overzicht van toezeggingen en de
stand van zaken ook in komende begroting zal worden opgenomen?
Antwoord
Bij de volgende begroting zal er een volledig overzicht worden
opgenomen.
539. Waarom duurt de herziening van het Natuurbeleidsplan Caribisch
Nederland 2013 – 2017 tot 2019?
Antwoord
De herziening van het Natuurbeleidsplan voor Caribisch Nederland
2013–2017 (NBP-CN) duurt tot 2019 omdat een aantal projecten uit het
NBP-CN nog in uitvoering is en omdat het gewenst was en is relevante
informatie af te wachten. Het gaat bij dit laatste om informatie over de
Staat van de natuur van Caribisch Nederland, de lessen die getrokken
kunnen worden uit de afgelopen periode (2013–2017) en de inmiddels
helder geworden budgettaire kaders vanuit de Regio Envelop voor
Caribisch Nederland (Kamerstuk, 29 697, nr. 54.). Daarnaast vindt de
herziening plaats in nauw overleg met het bestuurscollege van de
openbare lichamen. Dit overleg over de definitieve herziening is thans nog
gaande. Over de Staat van instandhouding zal uw Kamer nog worden
geïnformeerd.
540. Klopt het dat de regering verplicht is een natuurbeleidsplan vast te
stellen op basis van de Wet grondslagen natuurbescherming en -beheer
Caribisch Nederland? Zo ja, in hoeverre voldoet de regering aan deze
verplichting nu het laatste natuurbeleidsplan reeds in 2017 verstreken is
en welk natuurbeleidsplan is in de tussentijd van kracht?
Antwoord
Ingevolge de Wet grondslagen natuurbeheer en -bescherming Caribisch
Nederland is de Minister van LNV verplicht een Natuurbeleidsplan vast te
stellen. Het laatste Natuurbeleidsplan behelst de periode 2013–2017. De
doelstellingen van dit Natuurbeleidsplan zijn nog steeds van kracht en een
aantal van de voorziene activiteiten worden nog uitgevoerd: voor een deel
van de voor deze periode geplande projecten blijkt de uitvoering meer tijd
te vergen dan destijds voorzien. In 2019 zal een nieuw Natuurbeleidsplan
gereed komen.
541. Hebt u middelen gereserveerd voor een nieuw vast te stellen
Natuurbeleidsplan Caribisch Nederland? Zo ja, hoeveel en op welke post?
Antwoord
De middelen voor het nieuw vast te stellen Natuurbeleidsplan Caribisch
Nederland zijn opgenomen in het opdrachtbudget in artikel 12 voor
25

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

148

Caribisch Nederland (€ 0,4 miljoen). Daarnaast vindt financiering plaats
uit de Regio Envelop voor Caribisch Nederland (Kamerstuk 29 697, nr. 54).
542. Is er vanuit de EU of vanuit uw eigen begroting geld beschikbaar
voor promotiecampagnes voor vlees, zuivel en eieren? Zo ja, hoeveel en
wat is het doel van deze campagnes?
Antwoord
De EC ondersteunt initiatieven voor voorlichtings- en afzetbevorderingacties van landbouwproducten door deze te cofinancieren. Beroeps- en
sectororganisaties kunnen met deze steun het concurrentievermogen van
de landbouwsector van de EU versterken.
De voorlichtings- en afzetbevorderingsacties richten zich op landen in de
EU (interne markt) en landen buiten de EU (derde landen). Bij de interne
markt gaat het bijvoorbeeld om promotieacties op het gebied van public
relations, afzetbevordering of beursdeelname. Bij derde landen is het doel
voorlichting geven en het bevorderen van de afzet van
EU-landbouwproducten.
Momenteel lopen de volgende programma’s, waaraan Nederland
deelneemt en die door de EC zijn goedgekeurd:
– Everything starts with milk (zuivel)
– Het betreft een promotieprogramma voor melk op de interne markt.
– Het is een gezamenlijke campagne met Frankrijk, Nederland, België,
Denemarken en Ierland. De campagne is gericht op het concept van de
uniekheid van melk: de mens begint met melk.
– Het totale programma is begroot op € 12,4 miljoen, waarvan 80%
gefinancierd wordt door Europese subsidie. Het deel van het programma in Nederland is begroot op € 2,7 miljoen, waarvan 20% wordt
gefinancierd door de Nederlandse Zuivel Organisatie (NZO).
– Veal from Europe: A Trusted Tradition, Trusted Veal (vlees)
– Deze promotie campagne voor kalfsvlees wordt uitgevoerd door de
Centrale organisatie voor de Vleessector (COV). Het is een drie jaren
campagne voor de periode 2018–2020 en is gericht op de markten van
Canada, de Verenigde Staten en Japan. Dit zijn interessante markten
vanwege de grote aantallen consumenten en sterke voorkeur voor
consumptie van rundvlees. De trend naar premium kwaliteitsproducten en gezondheidsclaims vergroten de kansen op deze markten voor
Europees kalfsvlees. De campagne is gericht op de aspecten van
voedselveiligheid, herleidbaarheid, gecontroleerde productie,
duurzaamheid, traditie en dierenwelzijn.
– De totale omvang van het programma is € 1.914.572,- met een
bijdrage aan Europese subsidie van € 1.531.657 (80%). COV draagt de
overige 20% bij.
– Trusted pork from Europe (vlees)
Deze promotiecampagne gericht op de promotie van Europees
varkensvlees wordt uitgevoerd door de COV. Het is een driejarencampagne voor de periode 2017–2019 en gericht op de markten in China,
Japan, Filippijnen, Taiwan en Vietnam.
De campagne is gericht op de promotie van Europees varkensvlees
met hoge kwaliteitsstandaard, voedselveiligheid, duurzaamheid en
gecontroleerde productie.
De totale omvang van het budget van het programma is € 1.999.100
met een bijdrage aan Europese subsidie van € 1.599.280 (80%). COV
draagt de overige 20% bij.
– Bio lekker voor je (biologische producten)
De campagne wordt uitgevoerd door Bionext en heeft een looptijd van
3 jaar van 2019 tot en met 2021. Het doel van de campagne is om bij
de «fans» de waarde van biologische landbouwproducten en voeding
onder de aandacht te brengen. Samen met de boeren, handel en
biologische winkels wil Bionext de doelgroep stimuleren om meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

149

–

biologische producten te kopen en het marktaandeel te verhogen. De
bekendheid van het Europese logo voor biologische producten maakt
onderdeel uit van de campagne.
Het aandeel van de consumptie van biologische producten in
Nederland ligt op 3%, terwijl 26% zegt «fan» te zijn van biologische
producten en naar informatie zoekt over duurzame en gezonde
voeding. Het programmabudget heeft een totale omvang van
€ 1.199.979 met een bijdrage aan Europese subsidie van € 839.986
(70%). Bionext draagt de overige 30% bij.
– BIOrganicLifestyle.EU (biologische producten)
De campagne wordt uitgevoerd door Bionext en heeft een looptijd van
3 jaar van 2019 tot en met 2021.
BIOrganic Lifestyle.EU is gericht op de het versterken van de Europese
biologische producten in Duitsland, Italië en Frankrijk. Het doel is het
marktaandeel te verhogen en de promotie van specifieke kenmerken
van biologische productiemethoden in de EU.
Het budget voor het totale programma is € 8,1 miljoen, waarvan 80%
gefinancierd wordt door Europese subsidie en 20% door Bionext en de
betrokken sectororganisatie in Italië.

543. Is er vanuit de EU of vanuit uw eigen begroting geld beschikbaar
voor promotiecampagnes van vleesvervangers en biologische producten?
Zo ja, hoeveel? Zo nee, waarom niet? Wat is het doel van deze
campagnes?
Antwoord
Voor het antwoord op deze vraag verwijs ik u mijn antwoord op vraag
542.
544. Kunt u een lijst geven van de projecten die zijn aangeleverd om
aanspraak te maken op de middelen die beschikbaar zijn gesteld in de
tweede tranche voor de Regio Deals uit de Regio Envelop?
Antwoord
Er zijn veel voorstellen ingediend voor deze tranche. Het gaat in totaal om
88 voorstellen die een bedrag vragen van € 1,3 miljard. Publicatie van een
lijst met alle voorstellen is in dit stadium niet voorzien. Hiervoor zal in
eerste instantie toestemming aan alle indieners moeten worden gevraagd.
Een substantieel aantal indieners heeft zelf reeds de publiciteit gezocht
met hun voorstel.
545. Welke aanvullende afspraken heeft u gemaakt met bijvoorbeeld het
Gemeente- en Provinciefonds die de middelen van de Regio Envelop
ontvangen om te garanderen dat de middelen worden gebruikt waarvoor
ze bedoeld zijn?
Antwoord
Het Rijk maakt, gecoördineerd vanuit het Ministerie van LNV, in de Regio
Deals afspraken met de regio over monitoring van de voortgang van de
projecten. Periodiek treden de partijen aan de hand van een voortgangsrapportage met elkaar in gesprek. Onvoldoende voortgang kan
opschorting van een dergelijke uitkering tot gevolg hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 000 XIV, nr. 8

150