Rapport
Actieprogramma
Klimaatadaptatie
Gebouwde Omgeving

Consultatie

1.

Inleiding
Klimaatverandering heeft impact op de gebouwde omgeving en op de mensen
in die omgeving. In het Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving
staat de opgave centraal dat de gebouwde omgeving aangepast moet worden
aan het toekomstige klimaat en de weerextremen die zich nu al voordoen.
Het Actieprogramma wordt momenteel ontwikkeld door het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK) in samenwerking met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV). Deze ministeries vinden het van belang om het perspectief van maatschappelijke organisaties in beeld te
brengen en te benutten bij het verder vormgeven van het Actieprogramma.

Rol OFL

Op verzoek van BZK heeft een consultatie over het actieprogramma plaatsgevonden in het Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving (OFL). Onder onafhankelijk voorzitterschap van OFL-voorzitter
Jeroen de Haas hebben vertegenwoordigers van diverse organisaties gereflecteerd op een conceptversie van het Actieprogramma. Het voorliggende rapport is gemaakt naar aanleiding van de
consultatie.
Bijeenkomst
De bijeenkomst heeft plaatsgevonden op dinsdagochtend 29 maart onder voorzitterschap van Jeroen de Haas. Onderwerp van gesprek was:
•
ieders perspectief op het Actieprogramma, in het bijzonder de gestelde doelen, programmalijnen en activiteiten;
•
ideeën en wensen voor verdere betrokkenheid bij de uitvoering van het Actieprogramma.
Deelnemers
Het OFL-secretariaat heeft uit het OFL-netwerk van benoemde leden en deelnemers organisaties
geselecteerd met betrokkenheid bij dit onderwerp en hen uitgenodigd om deel te nemen aan deze
consultatie. Die groep is aangevuld met door BZK en IenW aangedragen partijen. Dit betreft vertegenwoordigers van organisaties op het gebied van bouw, wonen, ontwerpen, normalisatie, natuur en milieu en een aantal kennisinstellingen. Tijdens de bijeenkomst waren 16 deelnemers
aanwezig en daarnaast heeft er een individueel gesprek plaatsgevonden. Een lijst van de deelnemende organisaties is opgenomen in bijlage 1.

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

2.

Steun voor het Actieprogramma
De rode draad is dat de deelnemers aan de OFL-consultatie positief gestemd zijn
over het Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving. Het wordt gewaardeerd dat het rijk de regierol pakt en dat er een helder verhaal ligt met
duidelijke ambitie.
In de conceptversie van het Actieprogramma staat dat het rijk meer regie wil nemen bij klimaatadaptatie in de gebouwde omgeving. Deelnemers onderschrijven die inzet. Het is belangrijk om
integraal te werken aan de opgave en tegelijkertijd voldoende focus aan te brengen. Ook is het
nodig dat de rijksoverheid als regisseur ondersteunend is aan de praktijk, daarbij gebruik makend
van standaarden. Bovendien vestigen de deelnemers de aandacht op de benodigde middelen om
klimaatadaptatie te realiseren.
Minder vrijblijvendheid
Deelnemers achten het nodig dat er minder vrijblijvendheid komt rondom deze opgave en steunen
de inzet op meer regie vanuit het Rijk.
Integraliteit
Deelnemers benadrukken het belang van de opgave om de gebouwde omgeving klimaatadaptief
te maken integraal op te pakken. Daarbij noemen zij specifiek dat:
•
integraliteit meespeelt op verschillende schaalniveaus;
•
het van belang is mee te koppelen met andere transities;
•
samenwerking tussen ministeries en programma’s essentieel is;
•
en de koppeling tussen de programmalijnen binnen het programma ook nodig is.
En tegelijk voldoende focus
Binnen het thema gebeurt veel en er is sprake van een breed stakeholdersveld. Daarom pleit een
aantal deelnemers ervoor wel voldoende focus te houden om ergens te komen. Juist omdat zowel
veel maatschappelijke organisaties als overheden ambitieus zijn, is er het risico zo compleet te
willen zijn dat uiteindelijk onvoldoende echt gerealiseerd kan worden. Daarom, stelt een deelnemer dat het goed zou zijn voor het Actieprogramma de vraag te stellen ‘welk punt heeft veel
impact en moet echt gerealiseerd worden?’ Vanuit die focus kan gezocht worden naar mogelijkheden voor de nodige integraliteit. Bijvoorbeeld door ruimte te geven voor het zoeken en benutten
van meekoppelkansen in de praktijk.
Een andere deelnemer voegt toe dat het niet de keuze is tussen integraliteit of focus, maar dat
het nodig is om integraliteit en focus in samenhang te realiseren. ‘Dat is juist de vernieuwende
opgave die voor ons ligt.’
Ondersteunend aan praktijk
Deelnemers benadrukken dat het er uiteindelijk om gaat dat mensen in de praktijk zorgen voor
een klimaatadaptieve gebouwde omgeving. Die mensen werken bijvoorbeeld bij decentrale overheden, die vaak opdrachtgever zijn voor het inrichten en bebouwen van de omgeving. Dat zijn ook
ontwerpers en de mensen in bouwbedrijven en professionals met kennis over de ontwikkeling van
een groene en gezonde leefomgeving voor bewoners. Zo zijn er vele mensen in de praktijk zonder
wie de gebouwde omgeving niet klimaatadaptief kan worden en evenmin een gezonde en groene
leefomgeving gerealiseerd kan worden. De rijksoverheid heeft een rol in het scheppen van de
voorwaarden en de ruimte daarvoor.
OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

Gebruikmakend van standaarden
Onder de deelnemers is enthousiasme voor de Landelijke maatlat. Als aandachtspunt wordt meegegeven daarin ook gezondheid, natuur en biodiversiteit mee te nemen.
Voortbouwend op kennis
Er wordt aangestipt dat er al veel kennis in ontwikkeling is en dat het goed is daarop aan te sluiten.
Onder meer de Klimaateffectatlas wordt genoemd.
Aansluitend bij Europa
Er wordt opgemerkt dat de link naar Europa sterker kan, want Europa heeft grote invloed op de
bouw, onder meer met de Europese bouwnormen.
Met de benodigde middelen
Een punt van zorg onder de deelnemers is de beschikbaarheid van financiële middelen en de
uitvoeringscapaciteit. Het is van belang dit te adresseren in het Actieprogramma. Deze kwestie
speelt ook bij andere transities. Deelnemers pleiten voor een integrale visie op financiering, zodat
baten en lasten bij elkaar komen. Hoe kun je bijvoorbeeld gezondheidswinst die je haalt uit groen
zichtbaar maken? En wat kunnen we leren van de huidige budgetten voor het landelijk gebied en
de energietransitie in het regeerakkoord?

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

3.

Kansen voor koppeling en aanscherping
De hoofddoelen en programmalijnen worden door de deelnemers herkend en
gesteund. Wel zien de deelnemers nog een aantal thema’s waar koppelkansen
liggen en waar aanscherpingen nodig zijn.
Kwaliteit leefomgeving

De deelnemers vinden dat in het actieprogramma meer nadruk zou kunnen liggen op de kwaliteit
van de leefomgeving. Het realiseren van een klimaatadaptieve omgeving, gaat niet alleen om het
beperken van negatieve gevolgen van klimaatverandering, maar biedt ook kansen voor het verbeteren van de leefomgeving, waaronder het gezonder maken van de leefomgeving. In het derde
hoofddoel van het actieprogramma komt dat wel aan de orde: ‘een prettigere, groenere en gezondere leefomgeving.’ In de verdere uitwerking van de doelen, zou dat meer ruimte verdienen.
Betere leefkwaliteit door toename biodiversiteit
Om draagvlak te creëren, kan het helpen om de verbetering van de directe leefomgeving te benoemen. Een toename van groen en biodiversiteit draagt bij aan zowel de fysieke en mentale
gezondheid als aan de leefkwaliteit van bewoners.
Koppeling met groen
De deelnemers zien een kans om klimaatadaptatie te koppelen aan groen, biodiversiteit en natuurinclusieve bouw. Deze relatie mag volgens deelnemers veel sterker aangezet worden. Dit kan
onder andere binnen de Landelijke maatlat. Het zou goed zijn als certificering op dit gebied gestimuleerd kan worden. Er zijn al voorbeelden van lopende initiatieven op dit gebied.
•
OSKA is bezig met een verkenning natuurinclusief bouwen om te komen een gezamenlijk
gedragen maatlat biodiversiteit in nieuwbouw.
•
NL Greenlabel biedt certificering waar het bredere gebied centraal staat en er veel aandacht is voor de verbinding met biodiversiteit.

Water

Deelnemers zien graag voldoende ruimte voor water in het Actieprogramma. Integraal waterbeheer in combinatie met groen kan een oplossing bieden voor wateroverlast, hitte en droogte en
tegelijkertijd biodiversiteit bevorderen. Zowel drinkwaterbesparing als hergebruik van regenwater
hebben effect op deze opgave.
Drinkwater voor de toekomst
Deelnemers stellen voor om drinkwaterbesparing mee te nemen in de doelen. Deelnemers benadrukken het risico dat verschillende drinkwaterbedrijven binnenkort niet meer de huidige waterkwaliteit kunnen leveren.
Regenwater als grondstof
Deelnemers pleiten voor het hergebruik van regenwater in combinatie met drinkwaterbesparing
als oplossingsrichting voor droogte. Regenwater zou gezien moeten worden als gratis grondstof in
plaats van afvalstroom. Als voorbeeld kunnen we kijken naar buurland België waar men noodgedwongen al verder is, omdat er minder rivieren zijn voor drinkwater.

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

Ook immateriële schade
In de doelen gaat het voornamelijk om materiële schade. Deelnemers wijzen op erop dat wateroverlast, droogte en hittestress ook immateriële schade bij bewoners en vastgoedeigenaren tot
gevolg kan hebben. De kwetsbaarheid van het watersysteem is direct ook een kwetsbaarheid in
het sociaal domein. Hoeveel mensen verliezen alles wat ze hebben opgebouwd? Hoe wordt het
welzijn en de gezondheid van bewoners (vooral kwetsbare groepen) beperkt door hitte? Het is dus
niet alleen een technisch, maar ook een sociaal vraagstuk.

Bouw

Deelnemers vragen om een scherpere formulering van de doelen op de bestaande bouw. De neiging is om binnen klimaatadaptief bouwen in te zetten op nieuwbouw, terwijl het grootste vraagstuk ligt bij de bestaande bouw. De technieken en ideeën om hitte tegen te gaan bestaan wel,
maar zitten nog niet tussen de oren van mensen. De suggestie wordt gedaan om als doel te stellen
dat in iedere aanbesteding – voor nieuwbouw en voor renovatie en bestaand vastgoed - klimaatadaptatie een belangrijke overweging is bij de gunning.
Standaarden
Deelnemers merken op dat standaarden kunnen helpen om aspecten van klimaatverandering in
de uitvoeringspraktijk structureel een plek te geven. Standaarden, zo verwoordt een deelnemer,
‘kunnen zorgen voor afstemming op definities en meetbaar/aantoonbaarheid is in standaarden
vast te leggen. Zo ontstaat er een level playing field.’ De mogelijkheden hiervan zijn nog onderbelicht in het Actieprogramma (programmalijn 2). Daarbij geldt dat een gezamenlijk proces (bedrijfsleven/overheden/kennisinstellingen) voor het opstellen van de standaarden helpt om draagvlak te realiseren. Er zijn meerdere mogelijkheden om een gebouw duurzaam te laten ogen, maar
het is goed om met elkaar te checken of het echt duurzaam en klimaatadaptief is.
Koelen versus isoleren
In de energietransitie is extra aandacht nodig voor klimaatadaptatie. Momenteel is de gangbare
mindset dat we moeten isoleren om energie te besparen. De aandacht is bijna alleen gericht op
warmte, maar moet ook zijn gericht op koeling, of in ieder geval op bestrijding van oververhitting.
Wetgeving nieuwbouw
Binnen nieuwbouw moeten veel maatregelen worden getroffen om oververhitting te voorkomen.
Voor nieuwbouw is er vanaf 1 januari 2021 wetgeving die voorschrijft dat een temperatuuroverschrijdingsberekening moet worden uitgevoerd.
Beperkte maatregelen bestaande bouw
Ook voor bestaande bouw zou er een maatstaf moeten komen voor oververhitting. Vooral omdat
voor de energietransitie 1,5 miljoen woningen voor 2030 moeten worden aangepakt. Binnen bestaande bouw zijn er alleen minder mogelijkheden. Deelnemers delen een aantal maatregelen die
wel kunnen bijdragen aan hittereductie voor bestaande bouw. Er lijken momenteel vier richtingen
te zijn:
•
buitenzonwering
•
ventilatie
•
energietransitiemaatregelen (vooral isolatie)
•
groene omgeving, waaronder (loof)bomen.
De bestaande ‘ladder van koeling’ van ISSO heeft een integrale aanpak en beschrijft bijvoorbeeld
meer vegetatie.
Klimaatadaptief aanbesteden
Volgens deelnemers zou het helpen als de rijksoverheid in het actieprogramma als doel stelt dat
in iedere aanbesteding klimaatadaptatie een belangrijke overweging is bij de gunning. Dat is nodig
om te voorkomen dat partijen met ideeën voor klimaatadaptatie in een aanbesteding het onderspit
delven. Om klimaatadaptatie in de praktijk een grotere plek te geven in aanbestedingen is het

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

cruciaal om uniforme prestatie-eisen te hebben die stellen wat de minimumeisen zijn. Bij een
concrete aanbesteding kunnen bepaalde eisen scherper zijn, of extra nadruk krijgen.

Gezondheid

Het beperken van negatieve gevolgen van klimaatverandering, in het bijzonder door hittestress,
is opgenomen in de doelen van het Actieprogramma. Het is goed erop te wijzen in het Actieprogramma dat dit een gebied is waar nog veel kennisontwikkeling nodig is. Deelnemers wijzen erop
dat er aandacht moet zijn voor de groep kwetsbare bewoners voor wie hittestress met name
speelt.
Verbreding van gezondheidsrisico’s
Deelnemers tekenen aan dat de nadruk op hitte goed is, maar dat gezondheid breder gezien moet
worden. Zo worden bijvoorbeeld in deze tijd van hoge energiekosten ventilatiesystemen dichtgezet, waardoor de binnenlucht minder gezond wordt. Kennis over en ondersteuning van
klimaatadaptatief gedrag door de bewoner zou daarom een element moeten zijn van het Actieprogramma, menen deelnemers.
Kennisontwikkeling
Deelnemers merken op dat er nog veel te leren valt op het gebied van hitte. In het Actieprogramma
kan scherper worden geformuleerd dat er voor hitteadaptatie nog weinig onderbouwing ligt. Daar
wordt hard aan gewerkt, maar is in verhouding met andere beleidsterreinen minder ontwikkeld.
Anders is het risico dat in de uitwerking wordt uitgegaan van wat er nu is en niet van wat er nog
niet is. Op dit gebied kunnen we veel leren van gebouwen in mediterrane gebieden (o.a. luiken,
beplanting, bouwtechnisch).
Hitte lijkt woningprobleem, met name voor kwetsbaren
Volgens een deelnemer tekent zich af dat het hitteprobleem zich met name in de woning afspeelt
en dat de invloed van de buitenruimte relatief beperkt is. Als we specifiek naar hitterisico’s kijken
moet de focus op de woning zijn en dan geldt dit met name voor bewoners die kwetsbaar zijn voor
hitte. Mensen die het meest kwetsbaar zijn voor hitte zijn niet goed in beeld. Er is wel een beeld
dat de armste buurten de warmste buurten zijn; de huursector/gestapelde bouw lijkt gevoelig voor
hittestress. Daar wonen (voor de hitteproblematiek) vaak kwetsbare mensen op leeftijd. Het is
niet duidelijk hoe adviezen deze doelgroep bereiken en in hoeverre er beperkingen zijn om deze
op te volgen.
Actieve rol VWS
De koppeling met programma’s van VWS moet sterker worden, zoals een koppeling aan wijkgerichte aanpak, eenzaamheid en ook armoedebestrijding. Bovendien kan de koppeling met het programma voor een groen en gezonde leefomgeving van VWS en LNV sterker, menen deelnemers.

Betrokkenheid burgers

De opgave gaat over gebouwen en gebieden, maar uiteindelijk gaat het om mensen. Bewoners
moeten een duidelijke plek krijgen in het Actieprogramma. Daarbij is aparte aandacht nodig voor
huurders en kopers, want deze doelgroepen hebben een verschillende maatschappelijke positie en
vereisen een andere aanpak.
Bewoner centraal
Bewoners moeten een duidelijke plek krijgen in de doelstellingen. De belangrijke koppeling van
gezondheid naar de groene omgeving moet meer leidend zijn in de integraliteit. Er is niet alleen
grote inhoudelijke deskundigheid nodig, maar ook zicht op de de mensen voor wie het bedoeld is.
Dat zicht op mensen is niet eenvoudig te krijgen en daardoor nog onvoldoende, vooral waar het
gaat over de meest kwetsbare mensen.

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

Gedragsverandering en participatiegraad
Er zijn veel adaptatiemaatregelen waarvan je hoopt dat burgers en vastgoedeigenaren die nemen
Het is daarom van groot belang dat de participatiegraad toeneemt menen deelnemers. De gedragscomponent is gekoppeld aan bewoners en dus aan burgerparticipatie. Dat is nog onderbelicht
in het conceptactieprogramma. Alle private terreinen en daken bij elkaar vormen een grote oppervlakte die klimaatbestendig en groener gemaakt kan worden. Maatregelen bij huis en tuin zijn
ook nodig omdat deze in verbinding staan met de publieke ruimte. Bijvoorbeeld om wateroverlast
te voorkomen kunnen stoepen worden opgehoogd, of kan een verbeterd gescheiden riool worden
aangelegd. Het zet nog meer zoden aan de dijk als ook huiseigenaren/woningcorporaties zorgen
dat regenwater bij hoosbuien op eigen terrein wordt gebufferd, zoals door het afkoppelen van
daken en terrassen en aanleggen van groene daken.
Bewoners hebben momenteel te maken met verschillende vraagstukken, die vragen om investering in hun woning. Ga je bijvoorbeeld zonnepanelen plaatsen, maak je een groen dak of laat je
je huis beter isoleren? Veel mensen zijn al niet in staat om één van deze zaken te financieren en
zeker niet meerdere zaken. Bewoners kunnen hun euro maar één keer uitgeven.
Daarbij is aandacht nodig voor de verschillen tussen huiseigenaren en huurders. Zij hebben verschillende investeringsmogelijkheden en middelen om te participeren in de samenleving en invloed
uit te oefenen. Bovendien zijn er onder huurders meer kwetsbare mensen. Beide groepen vereisen
een andere benadering.
Visie op burgerparticipatie
Er zijn beleidsstukken op verschillende terreinen, maar niet op burgerparticipatie. Zeker voor hitte
is dat wel essentieel. Een visie van de overheid op burgerparticipatie in dit domein zou helpen,
omdat het een belangrijke rol speelt in de uitvoering.
Daarbij noemen deelnemers dat er koppelkansen zijn op het gebied van burgerparticipatie.
Specifieke koppelkansen die worden genoemd voor programmalijn 2 zijn: Participatie Energietransitie en Programma Groene en Gezonde wijken. Voor programmalijn 3 wordt specifiek genoemd
als koppelkans: Huurders op groen.

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

4.

Hoe samen verder?
Deelnemers aan de consultatie laten bevlogenheid voor het onderwerp zien. Zij
waarderen de mogelijkheid om mee te denken. Vanuit hun diverse invalshoeken
zouden zij graag betrokken willen zijn bij verdere stappen richting een meer
klimaatadaptieve gebouwde omgeving. Een aantal deelnemers heeft concreet
benoemd wat zij kunnen bijdragen.
TABEL 1 | aanbod bijdragen deelnemers aan actieprogramma
Categorie Organisatie

Bijdrage

Bouw

•

Bouwend
Nederland

•
Bouw

NEPROM

•

•

Draagt graag bij aan klimaatadaptatie gebouwde omgeving en beziet
nog waar zij specifiek aan kan bijdragen. Mogelijk deelname aan een
werkgroep.
mede-initiatiefnemer Platform KAN
Met het platform KAN wordt gewerkt aan ervaringen en woningprojecten in nieuwbouw over klimaatadaptief bouwen met de natuur, zo
worden praktijkervaringen gedeeld.
mede-initiatiefnemer Platform KAN

Kennis

ISSO

ISSO maakt een projectplan voor voorkomen oververhitting in gebouwen.
Hiervoor is al een grote groep experts betrokken, maar er is nog geen financiering.

Kennis

TU Delft
Green Village

Green Villlage heeft proeftuin waar verschillende transities bij elkaar komen. Green Village heeft een verbindende rol om partijen aan tafel te
krijgen om te laten zien hoe het in de praktijk kan en waar we tegenaan
lopen. Zij horen graag waar de behoeftes liggen om te testen of onderzoek te doen. Zij kunnen ook ondernemers stimuleren om na te denken
over verschillende oplossingen.

Kennis

WUR

WUR kan vanuit topsectoronderzoek bijdragen met kennis van de groenblauwe leefomgeving (o.a. nature-based solutions) en een netwerk aan
(internet)onderzoek en praktijkpartijen.

Klimaatadaptatie

Klimaatverbond

Klimaatverbond is binnen Samen Klimaatbestendig (samen met Groene
Huisvesters) een Community of Practice Hitte aan het opzetten die integraal (gebied, gebouw, gezondheid) naar de opgave kijkt. Dit is een community waar de thema's die hier aan de orde komen kunnen worden opgepakt in de uitvoering.

Normalisa- NEN
tie

•

•

Programmalijn 1: Landelijke level playing field en de maatlat spreken
erg aan. Binnen NEN zijn de diverse stakeholders in beeld en kunnen
we werken aan een standaard hiervoor. Dit begint met goede definities en eenduidige afspraken.
Programmalijn 2: integratie is ook een onderwerp waar we met verschillende stakeholders reeds aan het onderzoeken zijn welke aanpak
daarin mogelijk is. Er zijn veel verschillende platforms maar een echt
overkoepelende visie ontbreekt nog. Goed als er vanuit het rijk ook
belang aan gegeven wordt.

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

•

Ervaringen vanuit platform CB’23 met werkwijze als regieraad en actieteams om versnelling op circulariteit te bewerkstelligen kunnen gedeeld en mogelijk ingezet worden ook voor andere transities zoals klimaatadaptatie.

Normalisa- OSKA
tie

OSKA kan helpen met de verbindingen leggen met wat er binnen OSKA
loopt en zorgen dat zaken goed op elkaar aansluiten.

Natuur
milieu

•

en IVN

•
Natuur
milieu

en Milieu Centraal •
•
•
•
•
•

•
•
Ontwerpers

BNSP

•
•

Ontwerpers

BNA

•
•
•
•

Wonen

Groene
vesters

Huis- •

•

•
Wonen

VEH

Ondersteunen bij opbouw brede coalitie voor de inzet van groen voor
klimaatadaptatie.
Goede voorbeelden delen van inzet van groen voor klimaatadaptatie
op een wijze die leidt tot meer betrokkenheid bij burgers.
Verkenning circulaire wijken Rapport: verkenning naar circulaire wijken | Milieu Centraal
Activiteiten bewustwording burgers
Webpagina's, onder andere: Duurzaam tuinieren, Water besparen in
de tuin, Groen dak, Woning koel houden/airco
Campagne Week van de Groene Tuin
Tool: Groene subsidiewijzer Subsidies voor je dak en tuin | Groenesubsidiewijzer (verbeterjehuis.nl)
Stappenplannen/how to video's/ervaringsvideo's: tegels vervangen in
de tuin, regenton installeren, regenpijp afkoppelen, infiltratiekratten
installeren
Voorlichtingsactiviteiten
Consumer Insight tegels verwijderen uit tuinen
BNSP kan onderdelen van het actieprogramma opnemen in de academie voor Ruimte
Het delen van voorbeelden van goede toepassingen in plannen
BNA is de linking pin tussen architecten en overheid.
BNA is bezig de kracht van de architectuur te gebruiken om te zorgen
voor optimaal binnenklimaat en het klimaat aan de buitenkant.
BNA brengt ook onder de aandacht welke invloed gebouwen hebben
op het klimaat in straat, wijk en buurt en op stadsniveau.
Via opleidingen binnen de BNA Academie leden uitrusten om met
kennis, klimaatadaptie integraal in ontwerpopgaves mee te nemen.
Programmalijn 1: Aangehaakt bij OSKA. Naast monitoring is ook regelgeving van belang met name op hitte, groennormering, wateropvang op eigen terrein etc. Groene Huisvesters wil graag meehelpen
dat op te zetten en vooral uit te dragen.
Programmalijn 2: Groene Huisvesters wil graag bijdragen aan groene
wijken, hitte, integratie van klimaatadaptatie, energietransitie en circulariteit (zie reeks bouwstenen en sessies in de Groene Huisvesters
Academie), bewoners betrekken (Huurders op Groen). Zij hebben nu
een community “Hitte” (met o.a. Klimaatverbond), waarmee een
groot deel van de achterban bereikt wordt (circa 150 woningcorporaties). Ze hebben ook een Tuinengroep en willen graag andere groepen starten: groene wijken, blauwgroene daken, regenwateropvang
op eigen terrein.
Programmalijn 3: Groene Huisvesters wil bijdragen aan pilots en advies.

Vanuit VEH kunnen huiseigenaren geïnformeerd worden. Ook kunnen in
het ledenpanel vragen aan huiseigenaren worden voorgelegd.

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

5.

Tot slot
Deelnemers zijn positief over het Actieprogramma en ondersteunen de aanpak
en de regierol van het rijk. Veel reflecties, zoals rondom hitte, komen vanuit de
nadruk op een integrale afweging die partijen bepleiten.
OFL-voorzitter Jeroen de Haas benadrukt dat deze consultatie bijdraagt aan het ‘zien’ van alle
domeinen. Perspectieven die de partijen inbrengen zijn onontbeerlijk voor een integrale aanpak.
Tijdsinvestering vroeg in het proces zorgt voor effectievere implementatie tijdens de uitvoering.
Naar aanleiding van de consultatie benadrukt de OFL-voorzitter de noodzaak ook de burgers in
beeld te hebben en tijdig de perspectieven van burgers te betrekken bij het klimaatadaptief maken van de gebouwde omgeving.
Tegelijkertijd is het belangrijk te balanceren tussen integraliteit aan de ene kant en voldoende
focus aan de andere kant. Daarbij kan het helpen vooral in de uitvoering de integraliteit op te
zoeken. Daarvoor is het nodig om op beleidsniveau ruimte te geven aan mensen/organisaties op
uitvoeringsniveau die integraliteit ook daadwerkelijk zoeken en benutten. Het is ook van belang
om duidelijk aan te geven hoe dit Actieprogramma zich verhoudt tot andere opgaven en programma’s.
OFL-voorzitter Jeroen de Haas zal dit rapport aanbieden aan de minister voor Volkshuisvesting en
Ruimtelijke Ordening en de minister daarbij vragen om reactie op dit rapport. Bovendien wordt
het rapport gedeeld met alle deelnemers aan de consultatie en gepubliceerd op de openbare OFLwebsite.
Deelnemers blijven graag op de hoogte van de vervolgstappen van het Actieprogramma. Het OFLsecretariaat zal met BZK in gesprek gaan hoe het vervolgproces van betrokkenheid verder vormgegeven gaat worden.

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

Bijlage 1: betrokkenen consultatie
TABEL 2 | betrokken ministeries

Ministerie
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK)
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW)
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV)
TABEL 3 | deelnemers consultatie

Categorie

Organisatie

Bouw

Bouwend Nederland

Bouw

NEPROM/Platform KAN

Kennis

ISSO

Kennis

TU Delft Green Village

Kennis

WUR

Klimaatadaptatie Klimaatverbond
Normalisatie

NEN

Normalisatie

OSKA

Natuur en milieu IVN
Natuur en milieu Milieu Centraal
Natuur en milieu Stichting Natuur en Milieu
Natuur en milieu Vogelbescherming
Ontwerpers

Beroepsvereniging van Nederlandse Stedenbouwkundigen en Planologen (BNSP)

Ontwerpers

Branchevereniging Nederlandse Architectenbureaus (BNA)

Wonen

Groene Huisvesters

Wonen

Vereniging Eigen Huis

Wonen

Woonbond

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

Bijlage 2: te betrekken organisaties
TABEL 4 | suggesties te betrekken overheden

overheid
VWS
Rijkswaterstaat
GGD
Waterschappen
RIVM
TABEL 5 | suggesties te betrekken organisaties

Categorie

Organisatie

Toelichting

Kennis

Stichting CAS

Met betrekking tot de Klimaateffectatlas, zodat
indicatoren aanhaken bij de behoeftes van de
spelers voor klimaatadaptief bouwen.

Kennis/
Bouw

Dutch Geen Building Council

Bouw

Bouwberaad

Overleg tussen woningmakers en gemeenten

Bouw

Stedenbouwers

Praktijkervaring inbrengen in de uitwerking

Infra

Netbeheerders zoals Stedin en
Liander

Binnen uitvoeringslijnen

Infra

Stichting KAGO (Kennis en advies
Gasmeting en onderhoud)

Water

Drinkwaterbedrijven

In het bijzonder kenniscentra

Water

RIONED

Koepelorganisatie stedelijk waterbeheer

Wonen

Aedes

Vertegenwoordigd in Groene Huisvesters

Groen

Nederlandse Vereniging voor Tuinen Landschapsarchitectuur (NVTL)

Groen

De Groene Stad

Groen

Vereniging Hoveniers en Groenvoorzieners (VHG)

Financieel

Verbond van Verzekeraars

Belangrijk in ontwerp, inrichting en beheer van
groenblauwe oplossingen.

OFL | Consultatie Actieprogramma Klimaatadaptatie Gebouwde Omgeving

Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving | OFL

Dit is een uitgave van:
Overlegorgaan Fysieke Leefomgeving
Rijnstraat 8 | 2515 XP Den Haag
Postbus 20901 | 2500 EX Den Haag
E-mail: info@overlegorgaanfysiekeleefomgeving.nl
Kijk voor meer informatie op:
www.overlegorgaanfysiekeleefomgeving.nl
Uitgave april 2022