Meerjarenplan
2013-2014
Inspectie Sociale Zaken
en Werkgelegenheid

Meerjarenplan
2013-2014
Inspectie Sociale Zaken
en Werkgelegenheid

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 1

Voorwoord
Dit eerste meerjarenplan van de Inspectie SZW beschrijft op hoofdlijnen de ambities, werkwijze en
activiteiten van de Inspectie SZW voor de komende twee jaar. Dat is wellicht een wat korte periode voor een
Meerjarenplan. We hebben daarvoor gekozen vanwege de dynamische ontwikkelingen binnen en buiten de
organisatie. Zo zijn de gevolgen van de economische crisis vrij onvoorspelbaar. En binnen de Inspectie SZW
zien we een organisatie die nog in ontwikkeling is. We werken aan nieuwe strategieën en instrumenten.
Bijvoorbeeld voor het systematisch signaleren en analyseren van risico’s, en voor het meten van de effecten
van ons toezicht.
De Inspectie SZW legt in haar toezicht de focus op het aanpakken van misstanden en notoire overtreders die
(ernstige) maatschappelijk schade veroorzaken. Zo kan gezond en veilig werken binnen bedrijven in het
geding zijn, sprake zijn van uitbuiting van werknemers of grove financiële benadeling van de overheid door
fraude met uitkeringen en subsidies. Daarom pakt de inspectie onder meer malafide uitzendbureaus aan,
treedt op tegen misstanden bij asbestsanering en tegen georganiseerde fraude met uitkeringen.
De Inspectie SZW werkt risicogericht en zet haar mensen en middelen in waar dat het meeste effect sorteert.
Om te weten waar ons optreden het hardst nodig is, hebben we een analyse gemaakt van de risico’s.
Dit hebben we over de volle breedte van het werkterrein van SZW gedaan. Deze risicoanalyse is – met een
omgevingsanalyse – een belangrijke pijler onder het meerjarenplan. Vanuit de risicoanalyse komen we tot
een onderbouwde keuze van prioriteiten in het toezicht.
Vergeleken met 2012 leidt de SZW-brede risicoanalyse in 2013 en 2014 tot accentverschuivingen voor de inzet
van onze toezicht- en opsporingscapaciteit. De nieuwe accenten zien we in de integrale aanpak met een mix
van toezicht en opsporing in sectoren waar sprake is van stapeling van risico’s en bij hardnekkige over­
treders. Voorbeelden daarvan zijn de aanpak van malafide uitzendbureaus, asbestsanering en sommige
delen van de land- en tuinbouw.
Werkgevers en werknemers zijn primair zelf verantwoordelijk voor het naleven van de regels. Gelukkig zijn
verreweg de meesten in staat hun verantwoordelijkheid te nemen voor gezond, veilig en eerlijk werken.
De Inspectie richt daarom haar schaarse inspectiecapaciteit (veel) minder op deze groepen. Daarentegen
kunnen bedrijven, instanties en burgers die de regels moedwillig blijven overtreden, rekenen op een stevige
aanpak door de Inspectie. Daarbij kunnen we bestuursrechtelijke en ook strafrechtelijke middelen inzetten.
Ook hier is de Inspectie SZW genoodzaakt voortdurend af te wegen waar en hoe de beschikbare capaciteit
het meest effectief kan worden ingezet.
De activiteiten van de Inspectie SZW zijn er altijd op gericht om met de beschikbare middelen maximaal
effect voor de samenleving te bereiken. Daartoe werken binnen de Inspectie SZW verschillende disciplines
nauw samen: inspecteren, opsporen, onderzoeken, signaleren. Buiten de inspectie werken we samen met
andere inspecties en organisaties zoals Belastingdienst, Politie en Openbaar Ministerie.
In het Jaarplan 2013 dat tegelijkertijd met het Meerjarenplan 2013-2014 verschijnt, is de programmering uit
het meerjarenplan in concrete toezichtactiviteiten uitgewerkt.
Met voldoening kijk ik terug op het maken van dit meerjarenplan. Het is gelukt ambities en veranderingen
binnen de Inspectie SZW in dit meerjarenplan bij een te brengen tot een aantal heldere keuzen. Het is ook
de aanzet voor de organisatie de komende twee jaar verdere stappen te zetten met ‘één inspectie, meer
effect’. Dat is en blijft onze mooie opdracht.
Mr. J.A. van den Bos
Inspecteur-generaal Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 3

Inhoud
Voorwoord

3

Samenvatting

7

1
1.1
1.2

De Inspectie SZW en het Meerjarenplan
De Inspectie SZW
Doel, opbouw en proces van het Meerjarenplan

11
11
13

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Risico’s en ontwikkelingen in de omgeving
Inleiding
Risico’s op het domein van SZW
De omgeving van de Inspectie SZW
Relevante ontwikkelingen in beleid en regelgeving
De rol van het toezicht

15
15
15
19
21
24

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Richtingen voor inhoud en aanpak
Inleiding
Focus op notoire overtreders en misstanden
Overtreders
Nalevers
Indicatoren gebruiken en ontwikkelingen onderzoeken

27
27
27
29
30
30

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Programmering op hoofdlijnen
Inleiding
Onderzoek naar klachten, meldingen en onderzoek op verzoek
Accentverschuiving in de programmering
Domein ‘functioneren arbeidsmarkt’
Domein ‘gezond en veilig werken’
Domein ‘re-integratie en inkomensbescherming’

35
35
36
37
44
45
49

5
5.1
5.2
5.3

Processen, organisatie en werkwijze
Inleiding
Processen risicoanalyse, signalering en effectmeting
Organisatie en werkwijze

53
53
53
54

Lijst met gebruikte afkortingen

59

Geraadpleegde bronnen

60

Bijlage I: Uitleg weging en herbeoordeling risico’s

62

Bijlage II: Beknopte weergave ontwikkelingen in de omgeving

72

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 5

6 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Samenvatting
De Inspectie SZW is op januari 2012 formeel van start gegaan. Toezicht, bestuursrechtelijke handhaving en opsporing op het terrein van gezond en veilig werken,
arbeidsmarkt en sociale zekerheid zijn in één inspectie bijeengebracht. De Inspectie
SZW wil haar effectiviteit vergroten door activiteiten, kennis en vaardigheden te
bundelen bij de aanpak van risico’s op het domein van SZW.
Risico- en omgevingsanalyse
Een belangrijke pijler van de Inspectie SZW is het risicogericht werken. Daarmee draagt de Inspectie SZW bij
aan een gezonde en veilige werkplek voor werknemers, een eerlijke en goed werkende arbeidsmarkt en een
goed functionerend stelsel van werk en inkomen. De Inspectie heeft het risicogericht werken versterkt door
net als vorig jaar een risicoanalyse te verrichten op het domein van sociale zaken en werkgelegenheid.
Daarnaast heeft de Inspectie in een omgevingsanalyse gekeken naar belangrijke ontwikkelingen in de
samenleving en de gevolgen daarvan voor het veld waarop de Inspectie toezicht houdt. De risicoanalyse en
omgevingsanalyse zijn belangrijke bouwstenen van dit Meerjarenplan. Ze zijn het fundament onder de
keuzes van de Inspectie op inhoud en aanpak en ze sturen de activiteiten van de Inspectie voor de komende
twee jaar.

Notoire overtreders en misstanden
De Inspectie SZW wil de komende jaren meer capaciteit inzetten voor de aanpak van notoire overtreders en
misstanden. De Inspectie spreekt van notoire overtreders wanneer bedrijven of instanties twee of meer keer
overtredingen begaan, waarbij sprake is van een risico dat de Inspectie als hoog of midden beschouwt. De
Inspectie SZW pakt notoire overtreders repressief aan in combinatie met andere interventies.
Bij misstanden gaat het om ernstige overtredingen van de wet- en regelgeving waardoor mensen onaanvaardbare risico’s lopen of de overheid op grove wijze wordt benadeeld en die het rechtsgevoel in de
samenleving schenden. Arbeidsuitbuiting is daarvan een voorbeeld. Indien een misstand aan het licht
komt, dan pakt de Inspectie SZW deze aan. Door over de aanpak en resultaten in de media te communiceren, laat de Inspectie SZW zien dat zij misstanden niet gedoogt. De Inspectie wil daarmee bedrijven en
instanties afschrikken om zich met misstanden in te laten.
Omdat met de vorming van de Inspectie SZW het palet aan interventiemogelijkheden is verbreed, kan de
Inspectie notoire overtreders en misstanden vanuit meer kanten en met verschillende interventies
bestrijden. Eén van de mogelijkheden waaraan de Inspectie denkt, is het beter benutten van netwerken of
ketens rondom bedrijven of instanties die stelselmatig de regels overtreden of betrokken zijn bij misstanden. Zo kan samenwerking met andere inspecties ervoor zorgen dat het net zich sluit rond een bedrijf dat
stelselmatig de regels overtreedt. De Inspectie SZW gaat de komende twee jaar ook andere mogelijkheden
onderzoeken om vanuit een netwerk of keten notoire overtreders tot naleving te bewegen.
De Inspectie SZW wil bij de aanpak van misstanden en notoire overtreders haar capaciteit gerichter inzetten
door een scherpere detectie. Als onderdeel van deze aanpak gaat de Inspectie zich vooral richten op
sectoren, bedrijven of locaties waar sprake is van niet-zelfredzame werknemers of personen. De Inspectie
doelt daarmee op werknemers die niet goed zelf of met anderen ervoor kunnen zorgen dat ze gezond, veilig
en eerlijk werken. Vaak gaat het om ongeschoold en vuil werk waar de risico’s op fysieke aandoeningen
groot zijn. Andere indicaties voor een grotere kans op regelovertreding zijn sectoren of bedrijfstakken waar
de concurrentie sterk is en situaties waarin met overtreding van de regels veel winst te boeken is.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 7

Overtreders
De Inspectie SZW blijft actief optreden tegen overtreders van arbeids- en sociale zekerheidswetgeving. Dit
betreft bedrijven, instanties en personen die niet uit zichzelf bereid zijn de regels na te leven. Ook voor deze
groep put de Inspectie uit een breed palet van interventiemogelijkheden. Naast inspecties gaat het om
zelfregulering, gebruik van netwerken (zie hierboven), meldlijnen en voorlichting. De Inspectie SZW gaat
komende periode na in welke sectoren of bedrijfstakken vormen van zelfregulering mogelijk zijn. Indien
door zelfregulering de naleving in een sector op peil blijft, gaat de Inspectie het aantal inspecties beperken.
In dat geval richt de Inspectie zich meer op het toezicht op het systeem van zelfregulering.
Bij bedrijven en instanties die de regels redelijk tot goed naleven, vinden onderzoeken plaats als de
Inspectie signalen krijgt dat er iets mis is. De Inspectie SZW kan deze groep ondersteunen met digitale
voorlichting en advies. De Inspectie SZW zal vaststellen waar inspecties achterwege kunnen blijven. In
sectoren of locaties waar dat het geval is, blijft de Inspectie wel de vinger aan de pols houden.
Een deel van haar capaciteit besteedt de Inspectie SZW aan behandeling van meldingen, klachten en
onderzoeken op verzoek van bewindslieden.

Arbeidsmarktfraude
De komende periode plant de Inspectie activiteiten in lijn met de uitkomsten van de risico- en omgevingsanalyse. Voor de aanpak van arbeidsmarktfraude betekent dat meer inzet van capaciteit in de sectoren als de
bouw, land- en tuinbouw, schoonmaak, uitzendbureaus, horeca en detailhandel. Inspecties in deze
sectoren zijn gericht op het aanpakken van arbeidsuitbuiting, onderbetaling en illegale arbeid. De Inspectie
richt zich momenteel al op de aanpak van notoire overtreders in de champignonteelt, de schoonmaak­
sector en malafide uitzendbureaus. Op de aanpak van malafide uitzendbureaus zet de Inspectie meer
capaciteit in. Daarnaast hanteert de Inspectie op het domein arbeidsmarktfraude een thema-aanpak in
meer sectoren voor de risico’s ‘misbruik van de regelingen kennismigranten en buitenlandse studenten’.

Arbeidsomstandigheden
Op het terrein van arbeidsomstandigheden is de Inspectie SZW actief in vijftien sectoren, waarvan zeven
sectoren met een zogenoemde brede aanpak en de overige met een zogenoemde smalle aanpak. In
sectoren met een brede aanpak zitten de meeste hoge risico’s en worden de regels vaak door meerdere
complexe oorzaken niet nageleefd. De brede aanpak omvat daarom een mix van interventies. Deze aanpak
gebruikt de Inspectie onder meer in de bouw, asbestverwijdering en gezondheidszorg.
De uitkomsten van de risicoanalyse laat concentratie zien van ‘hoog’ en ‘midden’ risico’s op het gebied van
arbeidsomstandigheden in bepaalde sectoren (bouw, industrie, afval en recycling). De Inspectie gaat in lijn
met de uitkomsten van de risicoanalyse meer capaciteit aan die sectoren toedelen.
Bij de smalle sectoraanpak gaat het voornamelijk om een repressieve aanpak, met inspecties bij bedrijven
die de regels niet naleven. Deze aanpak zet de Inspectie in voor onder andere de sectoren afval en recycling,
onderwijs, vlees- en zoetwarenindustrie, hout, timmer, meubel en bouwmaterialen.
Daarnaast richt de Inspectie SZW zich op een aantal sectoroverstijgende thema’s, zoals grote-risicobedrijven
(bedrijven met grote hoeveelheden gevaarlijke stoffen), arbozorg (naleving van de systeemverplichtingen
uit de Arbowet), gevaarlijke stoffen (blootstelling van werknemers aan gevaarlijke stoffen), Kernenergiewet
(blootstelling aan ioniserende straling) en markttoezicht (veiligheid van machines).

8 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Stelsel van werk en inkomen
De Inspectie SZW houdt toezicht op het functioneren van het stelsel van werk en inkomen. Belangrijke, op
de risicoanalyse gestoelde, onderwerpen die de Inspectie onderzoekt, zijn intensieve handhaving en
fraudebestrijding door SVB, UWV en gemeenten. Voor grootschalige en georganiseerde fraude met
uitkeringen zet de Inspectie meer van haar opsporingscapaciteit in. De Inspectie onderzoekt bovendien de
verdergaande digitalisering van de dienstverlening met name bij UWV en de gevolgen daarvan voor de
klanten. Ook onderzoekt de Inspectie de regierol van gemeenten in het regionale arbeidsmarktbeleid.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 9

10 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

1 De Inspectie SZW en
het Meerjarenplan
1.1

De Inspectie SZW

Vanaf 1 januari 2012 is de Inspectie Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) als
toezichthouder op het terrein van het ministerie van SZW een feit. Toezicht,
bestuursrechtelijke handhaving en opsporing zijn onder één dak gebracht met de
ambitie: ‘één inspectie: meer effect’. De Inspectie SZW werkt aan een gezonde en
veilige werkplek voor werknemers, een eerlijke en goed werkende arbeidsmarkt en
een goed werkende sociale zekerheid. Hiermee kan de Inspectie SZW bijdragen aan
vergroting van de arbeidsparticipatie van de Nederlandse beroepsbevolking en aan
een sociaal en krachtig Nederland met werk en bestaanszekerheid voor iedereen.
Eigen verantwoordelijkheid burgers, bedrijven en instanties
De Inspectie SZW gaat in haar werk ervan uit dat de meeste bedrijven en werknemers zelf ervoor zorgen dat
ze gezond, veilig en eerlijk werken. De Inspectie SZW neemt als toezichthouder geen verantwoordelijkheid
over. Dit betekent dat de Inspectie wegblijft waar bedrijven en instellingen zich aan de regels houden. De
Inspectie pakt misstanden aan en treedt op tegen bedrijven en instellingen die stelselmatig de regels
overtreden.
Onafhankelijkheid in onderzoek en oordeelsvorming
De Inspectie SZW functioneert onder ministeriële verantwoordelijkheid als onafhankelijk toezichthouder.
Uitgangspunt is dat de Inspectie zelf bepaalt wat zij onderzoekt en rapporteert. De minister van SZW kan de
Inspectie vragen onderzoek te doen naar een bepaalde problematiek. De minister stuurt de bevindingen
onversneden aan het parlement. Bij de programmering van haar werk en inzet van capaciteit houdt de
Inspectie rekening met ontwikkelingen in beleid en uitvoering. De Inspectie SZW is transparant in haar
keuzes en geeft rekenschap van wat ze heeft gedaan aan toezicht, bestuursrechtelijke handhaving,
opsporing, risicoanalyse en signaleren.
Één Inspectie SZW: meer effect
Met het samenbrengen van verschillende onderdelen in één organisatie kunnen synergievoordelen worden
behaald. De Inspectie bundelt de inzet van kennis, kunde, ervaring en interventies daar waar dat meerwaarde heeft. Één inspectie betekent dat de juiste mix aan toezichtinterventies – preventie, signalering en
handhaving – in de volle breedte kan worden ingezet. Een effectievere inzet van interventies is hierdoor
mogelijk op het hele terrein van SZW. De interventies staan niet los van elkaar: zij hebben invloed op elkaar
en versterken elkaar. De Inspectie SZW werkt nauw samen met andere rijksinspecties om de effectiviteit van
het optreden te vergroten.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 11

Risicogericht toezicht
De Inspectie SZW wil zicht hebben op de belangrijkste risico’s op het SZW-terrein. Door risicoanalyse brengt
de Inspectie nieuwe risico’s op haar terrein in kaart. De Inspectie SZW bepaalt op welke risico’s zij zich richt,
afhankelijk van hun (nadelig) effect op het terrein van SZW. Zo zet de Inspectie SZW in op risicogericht
toezicht en opsporing: ‘vissen waar vis zit’.
Signalerend toezicht
De Inspectie SZW is alert op nieuwe risico’s en ontwikkelingen op haar terrein en geeft daarover signalen af.
Politiek, beleid en bestuur kunnen deze signalen betrekken in hun beleids- en besluitvorming. Deze
signalen maken de bedrijven en instanties waarop de Inspectie SZW toezicht houdt bewust van problemen
binnen hun sector. Dit kan hen aanzetten om zelf actie te ondernemen. Signaleren van problemen dient
ook een preventief doel, omdat de Inspectie potentiële overtreders laat weten wat er speelt en waar zij
eventueel gaat ingrijpen.
De Inspectie SZW is transparant over wat ze doet
Transparantie draagt bij aan de voorspelbaarheid van de Inspectie SZW. Voorspelbaarheid houdt in: open en
eerlijk zeggen wat je doet (en wat niet) en waarom. Het uitgangspunt is ‘open tenzij’. De Inspectie SZW is
voorspelbaar door transparant te zijn over:
• de uitkomsten van de risicoanalyse;
• de op basis van de risicoanalyse gemaakte keuzes;
• de bevindingen van de Inspectie;
• de rol en verantwoordelijkheid van inspectie enerzijds en van bedrijven en instellingen anderzijds.
Die transparantie biedt de Inspectie SZW in openbare jaarplannen en jaarverslagen. Inhoudelijk legt de
Inspectie verantwoording af via haar rapportages, die onder andere via de website van de Inspectie SZW
toegankelijk zijn.

12 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

1.2 Doel, opbouw en proces van het Meerjarenplan
Dit Meerjarenplan schetst voor de komende twee jaar een beeld op hoofdlijnen van de ambities, werkwijze
en activiteiten van de Inspectie SZW. Het geeft antwoord op de vragen op welke terreinen de Inspectie SZW
zich gaat begeven, tot welke keuzes voor de inhoud en aanpak van het werk dit leidt, en wat deze keuzes
betekenen voor de programmering van de activiteiten voor de komende twee jaar.
De ambities en aanpak vragen om aanpassingen in processen, instrumenten en competenties van medewerkers. Nieuwe instrumenten, strategieën en innovaties op het terrein van zelfregulering, communicatie,
digitalisering en gebruik van internet zijn nodig om de ambities van de Inspectie mogelijk te maken. Dit
Meerjarenplan geeft de aanzet tot die veranderingen.
Het Meerjarenplan is tot stand gekomen op basis van een inspectiebrede risicoanalyse en een omgevingsanalyse. De informatie vanuit die bouwstenen is geanalyseerd en waar mogelijk met elkaar verbonden. In
het schema hieronder zijn de bouwstenen en hun plek in het proces naar het Meerjarenplan schematisch
weergegeven.

Risicoinventarisatie

Risicoanalyse

Deskresearch
Richtingen op basis
van risicoanalyses
Consultatie

Omgevingsanalyse

Richtingen
op basis van
omgevingsanalyse

Meerjarenplan

Jaarplan

Visie
Beleidsdirecties
SZW

Inventarisatie
methoden
effectmeting

Tegelijk met het Meerjarenplan brengt de Inspectie SZW het Jaarplan 2013 uit. Het Jaarplan bevat de
programmering van de activiteiten voor het jaar 2013.
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 van dit Meerjarenplan beschrijft de risico’s op het domein van SZW, de ontwikkelingen in de
samenleving, het beleid van het ministerie van SZW en de ontwikkelingen in het toezicht. Dit hoofdstuk is
de grondslag voor hoofdstuk 3, de richtingen voor inhoud en aanpak, en hoofdstuk 4, de programmering
op hoofdlijnen. Hoofdstuk 5 geeft een blik op de belangrijke processen, organisatieaspecten en mogelijke
verschuivingen in capaciteit.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 13

14 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

2 Risico’s en
ontwikkelingen in de
omgeving
2.1 Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft de uitkomsten van de risicoanalyse, de omgevingsanalyse,
relevante ontwikkelingen in beleid en regelgeving op het terrein van SZW en de rol
van toezicht. Dit biedt context voor de richtingen voor inhoud en aanpak in hoofdstuk 3 en voor de programmering op hoofdlijnen in hoofdstuk 4.

2.2 Risico’s op het domein van SZW
De Inspectie heeft een SZW-brede risicoanalyse uitgevoerd. Doel is om de belangrijkste risico’s op het hele
werkterrein van de Inspectie SZW te beschrijven en te kunnen vergelijken. De Inspectie heeft dit jaar een
verdere stap gezet in het verbeteren van de methodiek om pluriforme risico’s te kunnen vergelijken. De
komende jaren blijft de Inspectie hierin investeren.
Risico’s zijn factoren waardoor doelen van SZW mogelijk in mindere mate worden behaald. Deze doelstellingen zijn een gezonde en veilige werkplek voor werknemers, een eerlijke en goed werkende arbeidsmarkt
en een stelsel van werk en inkomen dat naar behoren functioneert. Een voorbeeld: een risico voor het doel
‘gezonde en veilige werkplek’ is dat werknemers tijdens hun werk naar beneden vallen waardoor ze
(tijdelijk) niet meer kunnen werken.
De Inspectie heeft de risico’s geselecteerd die mogelijk schade berokkenen aan het maatschappelijk belang,
namelijk de veiligheid en gezondheid van werknemers, een goed werkende arbeidsmarkt, goede toeleiding
naar de arbeidsmarkt, inkomensbescherming en een goed functionerend stelsel van werk en inkomen. Een
ander selectiecriterium was dat voldoende informatie beschikbaar moest zijn om een beschrijving en
vergelijking te kunnen maken. Bij de risicoanalyse is namelijk uitgegaan van bestaande kennis en zijn geen
nieuwe onderzoeken uitgevoerd.
Uit de inventarisatie zijn 44 risico’s naar voren gekomen. Voor elk van deze risico’s zijn de volgende
elementen op uniforme wijze beschreven:
• Kans. Dit is beschreven als het aantal (mogelijk) betrokken werkgevers, werknemers en/of
uitkeringsgerechtigden.
• Effect. Dit is gemeten als (mogelijke) schade aan het maatschappelijk belang.
• Ontwikkelingen. Op basis van ontwikkelingen in de samenleving is een inschatting gemaakt of een risico de
komende jaren zal afnemen, gelijk blijven of toenemen.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 15

Vervolgens zijn de risico’s geordend en onderling vergeleken op basis van kans maal effect. Daarbij is veel
aandacht besteed aan de vergelijkbaarheid van risico’s. Hoe kan de schade door een arbeidsongeval worden
vergeleken met schade door uitkeringsfraude? Om risico’s met elkaar te kunnen vergelijken hebben
deskundigen punten toegekend aan de ernst van de schade, of dit nu de gezondheid van werknemers
betreft of de financiële schade van uitkeringsfraude. Het Risicodiagram geeft de uitkomsten van deze
risicovergelijking weer.
Wanneer een risico bijvoorbeeld linksboven in het diagram staat, betekent dit dat een risico weinig mensen
betreft, maar dat de maatschappelijke schade (zeer) ernstig is. Zo hebben bijvoorbeeld weinig werknemers
te maken met werken onder overdruk (zoals duikarbeid door de brandweer), maar zijn ongevallen of
calamiteiten veelal dodelijk. Een ander voorbeeld is het risico ‘beeldschermwerk’. Ongeveer 2,7 miljoen
werknemers werken achter een beeldscherm en indien werknemers hierdoor klachten krijgen, kunnen ze
gemiddeld dertien weken niet werken. Dergelijke risico’s zijn rechtsonder in het diagram te vinden.
Bovenstaande risico’s zijn samen met de uitkomsten van de omgevingsanalyse kwalitatief gewogen. De
criteria voor deze weging zijn gebaseerd op de in hoofdstuk 3 genoemde richtingen voor inhoud en aanpak
van de Inspectie. Het gaat om de criteria schadelijk effect, de invloed van ontwikkelingen en of sprake is van
niet-zelfredzame groepen. Als belangrijkste uitgangspunt is gekeken naar wat het schadelijke effect van een
risico is. Vervolgens zijn de risico’s zwaarder of lichter gewaardeerd, afhankelijk van de andere twee criteria.
Indien beide criteria in dezelfde ‘richting’ scoren (negatief of positief ), dan wordt een risico hoger of lager
gewaardeerd.
Twee voorbeelden. Het risico ‘biologische agentia’ (ziekmakende stoffen) heeft een gemiddeld effect: de
schade varieert van dertien weken ziekteverzuim tot overlijden. De verwachting is dat dit risico zal toenemen
door globalisering, intensievere pluimvee- en veehouderij en toenemend gebruik van antibiotica. Daarbij is
sprake van een niet-zelfredzame groep omdat het gaat om fysiek zwaar werk door veelal laaggeschoolden. Door
deze beide criteria heeft dit risico een zwaarder gewicht gekregen. In dit geval is het risico van ’midden’
opgeschoven naar ‘hoog’.

16 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Risicodiagram
Asbest
Overdruk

Zeer
ernstige
schade

Kankerverwekkende stoffen
Reproductietoxische stoffen
Arbeidsuitbuiting

Besloten ruimten

ATEX

Ioniserende straling

Illegale tewerkstelling

Valgevaar
Psychosociale arbeidsbelasting

Ernstige
schade

Machineveiligheid

Bewegende
voorwerpen

Digitalisering dienstverlening

Uitkeringsfraude
Schadelijk geluid

Casemanagement
Samenwerking buiten keten

Aangescherpte
uitkeringsvoorwaarden
Geen uitstroom werklozen

Re-integratiesubsidiefraude

Aanzienlijke
schade

Ongewenste omgangsvormen

Beperkte
schade

Onderbetaling

Regionaal
arbeidsmarktbeleid

Misbruik
studentenregeling

Gevaarlijke stoffen

ZZP-fraude

Redesign UWV
Biologische agentia

Intensivering handhaving
Repeterende bewegingen

Misbruik
kennismigrantenregeling

Tillen, dragen,
duwen, trekken

Eenmalige
gegevensaanlevering

Ondeugdelijke
inrichting
arbeidsplaatsen

Ongunstige houding

Beeldschermwerk

Temperatuur etc.

Misbruik ESF

Trillingen

Niet-ioniserende straling

Zeer
beperkte
schade

Zeer kleine
risicopopulatie

Kleine
risicopopulatie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Aanzienlijke
risicopopulatie

Grote
risicopopulatie

Zeer grote
risicopopulatie

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 17

Een ander voorbeeld is niet-ioniserende straling. Dit risico heeft een laag effect: het gemiddelde ziekteverzuim is een halve week. Het risico neemt naar verwachting toe door toenemend gebruik van draadloze
verbindingen. Dit risico treft vrijwel iedereen en het gaat dus niet specifiek om niet-zelfredzame groepen.
Dit risico blijft daarom ‘laag’ scoren.
De weging heeft een rangorde van risico’s opgeleverd. In het onderstaande schema wordt weergegeven
welke risico’s hoog, midden of laag scoren
Prioriteit risico
Hoog
Arbeidsuitbuiting
Illegale tewerkstelling
Uitkeringsfraude
Asbest
Valgevaar
Werken onder overdruk
Besloten ruimten
ATEX (explosiegevaar)
Kankerverwekkende stoffen
Reproductietoxische stoffen
Digitalisering dienstverlening
bemoeilijkt maatwerk
Biologische agentia
Onderbetaling
Fraude zzp’ers of
schijnzelfstandigen
Geen uitstroom werklozen met
grote afstand tot de arbeidsmarkt

Midden
Ioniserende straling
Aangescherpte
uitkeringsvoorwaarden
Gevaarlijke stoffen
Misbruik studentenregeling
Intensivering handhaving
werk&inkomen onvoldoende
Onprofessioneel casemanagement
Ongewenste omgangsvormen
Psychosociale arbeidsbelasting
Samenwerking tussen sectoren
binnen gemeenten loopt niet
Machineveiligheid
Bewegende voorwerpen

Laag
Schadelijk geluid
Re-integratiesubsidiefraude
Niet-ioniserende straling
Beeldschermwerk
Ondeugdelijke inrichting
arbeidsplaatsen
Misbruik ESF-subsidies
Eenmalige aanlevering gegevens
onvoldoende
Ongunstige of statische houding
Temperatuur, verlichting,
luchtverversing
Trillingen

Afname dienstverlening door
Redesign UWV
Regionaal arbeidmarktbeleid
onvoldoende
Tillen, dragen, duwen, trekken
Repeterende bewegingen
Misbruik kennismigrantenregeling

De rangorde van risico’s binnen de kolommen loopt van boven naar beneden. Bijvoorbeeld binnen de
kolom midden heeft ‘Ioniserende straling’ de hoogste score en ‘Misbruik kennismigrantenregeling’ de
laagste. Bijlage I van dit Meerjarenplan laat meer in detail zien hoe de risico’s zijn gewogen en beschrijft
kort elk risico.
De Inspectie SZW richt zich bij de programmering van activiteiten (zie hoofdstuk 4) op de risico’s uit de
categorieën ‘hoog’ en ‘midden’. Bij deze risico’s is de maatschappelijke schade gerelateerd aan de doelen
van SZW het grootst. Bij het bepalen van de categorie geeft het risico met het grootste schadelijk effect de
doorslag. Arbeidsuitbuiting bijvoorbeeld berokkent zowel schade aan de gezondheid van werknemers als
schade aan het functioneren van de arbeidsmarkt.

18 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

2.3 De omgeving van de Inspectie SZW
De Inspectie SZW betrekt de ontwikkelingen in haar omgeving bij de planvorming. De Inspectie heeft dat
gedaan door begin 2012 een omgevingsanalyse te verrichten. Deze verkenning is gebaseerd op:
• een deskresearch maatschappelijke ontwikkelingen. Uit publicaties van instituten als het Centraal Planbureau
(CPB), de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) zijn belangrijke ontwikkelingen in de samenleving
geïnventariseerd.
• een consultatieronde. Zeventien prominenten uit wetenschap, politiek, bestuur en bedrijfsleven zijn
bevraagd over maatschappelijke ontwikkelingen en over ontwikkelingen en risico’s waarmee de Inspectie
de komende tijd te maken krijgt.
De omgevingsanalyse geeft een beeld van ontwikkelingen voor de komende jaren in de economie,
demografie en technologie. Deze ontwikkelingen kunnen gevolgen hebben voor het domein van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid. Hierna worden ze beknopt benoemd. Een uitgebreidere weergave met
bronvermeldingen staat in bijlage II.
Economische ontwikkelingen De Nederlandse economie krimpt sinds 2009 als gevolg van de financiële crisis.
Zowel het bruto binnenlands product (bbp) als de export zijn gedaald. De binnenlandse vraag wordt geremd
door een dalend consumentenvertrouwen en een afname van het besteedbaar inkomen. Prognoses zijn
lastig te geven vanwege de onzekerheid in de economische ontwikkeling. Het CPB verwacht dat de
werkloosheid in 2012 stijgt naar 6,25% (circa 510.000 werklozen) van de beroepsbevolking en in 2013 stijgt
de werkloosheid nog verder naar 7% (circa 575.000 werklozen) van de beroepsbevolking.
Demografische ontwikkelingen Nederland ontgroent en vergrijst. De beroepsbevolking zal vanaf 2020
afnemen en ouder worden. De aanspraak op sociale verzekeringen (AOW) zal toenemen. Omdat mensen
langer doorwerken en de arbeidsparticipatie omhoog gaat, is het effect van vergrijzing op de werkgelegenheid voor de korte termijn gering. Daarentegen biedt het vrije verkeer van personen binnen Europa naar
verwachting mogelijkheden om tussen de verschillende landen arbeidstekorten en -overschotten met
elkaar uit te wisselen.
Technologische ontwikkelingen Werknemers hebben te maken met elkaar opvolgende technologische
vernieuwingen. Zij moeten zich constant aanpassen aan de veranderingen en de eisen van werkgevers.
Het risico ‘fysieke belasting door zwaar werk’ neemt weliswaar af, maar zorgt nog steeds voor ziekteverzuim
en arbeidsongeschiktheid. De risico’s van psychosociale belasting zijn vanaf de jaren negentig toegenomen,
maar blijven volgens CBS-cijfers de laatste jaren stabiel. De toename van digitalisering kan leiden tot risico’s
als verstoring van primaire processen binnen bedrijven en instanties vanwege uitval van automatiseringssystemen. De gevolgen van innovaties als grootschalige toepassing van nanotechnologie zijn vooralsnog
onbekend.
Sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen De tendens van individualisering van de samenleving is al decennia
zichtbaar in Nederland. Typerend zijn bijvoorbeeld het toenemend aantal eenpersoonshuishoudens, de
ontkerkelijking en een andere sociale cohesie. Traditionele sociale verbanden maken plaats voor fragmentatie van de samenleving in informele netwerken, waar groepen met een bepaald belang elkaar treffen en
met elkaar onderhandelen. Deze ontwikkeling wordt versterkt door de mogelijkheden van internet. Zo
kunnen risico’s ontstaan voor groepen burgers die niet, of minder, gebruik kunnen maken van de groeiende individuele autonomie.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 19

Flexibilisering van de arbeidsmarkt Individualisering kan tot gevolg hebben dat andere arbeidsrelaties
ontstaan. De onderneming bepaalt wat moet gebeuren, maar de professional maakt steeds meer zelf uit
hoe dat gebeurt. Het belang van vakbonden lijkt af te nemen in de flexibele arbeidsmarkt met meer
individuele verantwoordelijkheid. Flexibele arbeid vormt nu, afhankelijk van de gekozen definities, een
vijfde tot een derde van de arbeid van de werkende beroepsbevolking. De sterke groei is vooral te danken
aan de toename van het aantal zelfstandigen zonder personeel (zzp’ers) en het aantal werknemers met een
tijdelijk contract. Meer traditionele vormen van flexibele arbeid, zoals uitzend-, oproep- en invalwerk, zijn
redelijk stabiel gebleven. De omvang van de ‘flexibele schil’ is sterk conjunctuurgevoelig. De flexibele schil
groeit gestaag door de toename van het aantal zzp‘ers, Oost-Europese arbeidskrachten en contractanten.
Zzp’ers maakten begin 2011 bijna 10 procent van de werkzame beroepsbevolking uit.
Duurzame inzetbaarheid en employability De trend is dat baanzekerheid plaats gaat maken voor werkzekerheid. Belangrijk is dat werkgevers meer gaan nadenken over hoe zij werknemers aan zich kunnen binden.
Werknemers moeten nadenken over hun inzetbaarheid om langer te kunnen werken. Dit heeft gevolgen
voor de benodigde competenties en de fysieke en psychische belasting van de werknemer. Daarnaast wordt
betaald werk steeds meer gecombineerd met mantelzorg en de zorg voor kinderen. Dit heeft gevolgen voor
de inzetbaarheid van werknemers. Werkgevers kunnen hierop inspelen door bijvoorbeeld variabele
werktijden aan te bieden.
Arbeidsmigratie Sinds de uitbreiding van de Europese Unie (EU) geldt voor een veel grotere groep burgers het
vrij verkeer van werknemers en diensten. Dit vergemakkelijkt economisch verkeer in de vorm van bedrijvigheid en arbeidsmigratie. Het aandeel migranten in Nederland is groeiende en blijft naar verwachting
groeien, afhankelijk van het beleid van Nederland en de EU. Arbeidsmigranten vullen in grote mate de
flexibele schil van de arbeidsmarkt. Momenteel vervullen ze veelal vacatures in arbeidsintensieve sectoren
waar gebruik wordt gemaakt van laaggeschoolde arbeid. Voorbeeldsectoren zijn de land- en tuinbouw,
bouw, horeca en schoonmaak. De kwetsbare positie van arbeidsmigranten zorgt voor een verhoogd risico
op onderbetaling, illegale tewerkstelling, slechte arbeidsomstandigheden en fraude. De vaak tijdelijke aard
van migratie, arbeidsrelaties en ook ondernemerschap zal de komende jaren toenemen en vraagt om een
aanpak die op deze ontwikkelingen aansluit.
Arbeidsomstandigheden en zelfregulering Arbeidsomstandigheden zijn over het algemeen goed geregeld in
Nederland. De wettelijk verplichte aandacht voor arbeidsomstandigheden en de Wet loondoorbetaling bij
ziekte hebben daaraan bijgedragen. Het toezicht op arbeidsomstandigheden is mede hierdoor veranderd
van gedetailleerde regelgeving en controle op naleving naar het stellen van normen en grenswaarden en
zelfregulering. Controle blijft nodig in sectoren waar het risico bestaat dat de arbeidswetten niet worden
nageleefd. Daarnaast komen er risico’s in beeld zoals arbeidsomstandigheden van zelfstandigen zonder
personeel (zzp’ers), nanotechnologie en psychosociale arbeidsbelasting (PSA) in bepaalde sectoren.
Handhaving en fraudebestrijding Er is groter maatschappelijk draagvlak ontstaan voor een strengere aanpak
en zwaardere straffen bij fraude. De tolerantie in de maatschappij voor misstanden lijkt minder te worden.
Fraudebestrijding bij uitkeringen en subsidies blijft een belangrijk aandachtspunt om het financiële en
maatschappelijk draagvlak van deze voorzieningen te behouden. Mensen in de bijstand worden erop
aangesproken iets terug te doen voor de maatschappij en het wordt minder acceptabel gevonden dat
mensen die kunnen werken, dat niet doen.
De compacte overheid Vanaf midden jaren tachtig streeft de overheid naar minder bemoeienis met bedrijfsleven en samenleving. De overheid verwacht van werkgevers en werknemers dat zij zelf meer verantwoordelijkheid nemen voor bijvoorbeeld goede arbeidsomstandigheden. Wanneer ze die verantwoordelijkheid
oppakken, dan past het de overheid zich terughoudend op te stellen. Daarentegen zijn risico’s en incidenten meer zichtbaar geworden en worden minder geaccepteerd. Dit zet aan tot een roep om minder gedogen
en meer toezicht. De overheid kan echter niet alle risico’s afdekken en richt zich op de ernstigste risico’s.

20 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

2.4 Relevante ontwikkelingen in beleid en regelgeving
Op grond van een consultatie bij beleidsdirecties van SZW worden hierna de belangrijkste ontwikkelingen
op het beleidsterrein het ministerie beschreven. In hoofdstuk 4, programmering op hoofdlijnen, wordt
aangegeven wat de Inspectie doet naar aanleiding van deze ontwikkelingen.
Een belangrijke doelstelling van het ministerie van SZW is vergroting van de arbeidsparticipatie. Wie kan
werken, moet werken. Handhaving is een integraal onderdeel van het hierop gerichte beleid. Ook gezond
en veilig werken is een belangrijk thema, om werknemers duurzaam inzetbaar te houden. Om deze
doelstelling te bereiken, zet het (demissionaire) kabinet onder andere in op een intensievere aanpak van
fraude, wijzigingen in het arbeidsmigratiebeleid, meer verantwoordelijkheden voor werkgevers en
werknemers en langer doorwerken.
Het kabinet wil ook de dienstverlening binnen het stelsel van werk en inkomen efficiënter en effectiever
maken. Bij de dienstverlening aan werkzoekenden komt meer nadruk op eigen verantwoordelijkheid en
zelfregie. Enkele wetten en besluiten om dit te bereiken worden in 2013 van kracht en geïmplementeerd.
Andere voorstellen worden naar verwachting in 2013 behandeld in de Tweede Kamer. Ook worden de
komende jaren richtlijnen en verordeningen van de Europese Unie geïmplementeerd die gevolgen hebben
voor het toezicht door de Inspectie SZW.
Intensieve aanpak van overtredingen en fraude
Grenzen stellen en handhaven gericht op een veiliger, sterker en welvarender Nederland, is een belangrijke
ambitie van het regeringsbeleid.1 Het kabinet heeft daarom wetgeving en beleid ontwikkeld voor een
intensieve aanpak van fraude in de arbeidswetgeving en de sociale zekerheid. Het toezicht op bedrijven die
keer op keer in overtreding zijn, wordt geïntensiveerd. Zodra dit wetsvoorstel wordt aangenomen, worden
bij ernstige overtredingen van onder meer arbeidswetten en sociale zekerheidswetgeving, hogere boetes
opgelegd voor bijvoorbeeld illegale tewerkstelling of fraude met uitkeringen.2 Ook zijn er, als de wet wordt
aangenomen, meer mogelijkheden om bedrijven stil te leggen als zij zich niet houden aan de wet- en
regelgeving.
Accenten in de opsporing
Het Openbaar Ministerie is met de Bijzondere Opsporingsdiensten (BOD’en), waaronder de opsporing
binnen de Inspectie SZW, overeengekomen om het accent3 te leggen op:
• het afnemen van met criminele activiteiten verdiend vermogen;
• het aanpakken van faciliteerders van georganiseerde criminaliteit;
• het tegengaan van misbruik van publieke gelden;
• integriteitschendingen, zoals verduistering of fraude.
In het handhavingarrangement 2012-2015 hebben het OM en de Inspectie SZW deze accenten geoperationaliseerd. In elk opsporingsonderzoek door de Inspectie SZW zal het afpakken van crimineel vermogen
onderdeel van het onderzoek zijn. Zowel de straf- als bestuursrechtelijke mogelijkheden worden daarbij
benut. Bij het aanpakken van faciliteerders gaat het om tussenpersonen en bemiddelingsbureaus betrokken
bij arbeidsuitbuiting. Zij loodsen mensen illegaal Nederland binnen en bezorgen hen werk.

1

2

3

Minister van Veiligheid en Justitie, Brief aan de Tweede Kamer, Taakuitvoering bijzondere opsporingsdiensten, maart 2011
(Kamerstuk 32 715, nummer 1), p. 2.
Het gaat onder andere om de Wet arbeid vreemdelingen (Wav), Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag (WML),
Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi), Arbeidstijdenwet (ATW) en Arbeidsomstandighedenwet
(Arbowet).
Kamerstuk 32715 Brief Minister I.W. Opstelten aan de Tweede Kamer over de taakuitvoering door Bijzondere
Opsporingsdiensten 22 maart 2011.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 21

WML eenvoudiger te handhaven
Het toezicht op de WML (Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag) is de afgelopen jaren vereenvoudigd. Zo wordt nu een minimumuurloon berekend op basis van een 40-urige werkweek en worden
inhoudingen voor bijvoorbeeld kosten voor een ziektekostenverzekering beperkt geaccepteerd. Door een
wetswijziging in 2012 mag de Inspectie een werkgever-werknemersrelatie veronderstellen met de werkgever
waar iemand werkend wordt aangetroffen. Daarmee is de bewijslast omgekeerd.
Meer verplichtingen voor en toezicht op zelfstandigen
Een zelfstandige draagt zelf verantwoordelijkheid voor zijn veiligheid en gezondheid, zijn employability en de
verzekering tegen bepaalde risico’s. De wetgever heeft de afgelopen jaren, in geval van ernstige risico’s,
arbowetgeving op zzp’ers van toepassing verklaard om andere werkenden en omstanders te beschermen.
Om ontduiking van de WML te voorkomen, wordt ook gewerkt aan een wetswijziging waardoor werk ‘op
basis van een overeenkomst tot opdracht’ onder de WML gaat vallen.
Aanpak malafide uitzendbureaus
De Wet arbeidsallocatie door intermediairs (Waadi)4 is per 1 juli 2012 aangescherpt met een registratieplicht
voor uitzendbureaus in de handelsregisterwet van de Kamer van Koophandel. De wet maakt gegevensuitwisseling tussen de Inspectie SZW en de Stichting Normering Arbeid (SNA) mogelijk. De SNA kan dan de
certificaten intrekken van uitzendorganisaties die zich volgens de Inspectie niet aan de regels houden.
Duurzame inzetbaarheid vergroten
Het vergroten van de duurzame inzetbaarheid en het verhogen van de arbeidsparticipatie zijn belangrijke
elementen in het beleid van het ministerie van SZW. Met het vitaliteitspakket5 investeert de overheid in
gezondheid, scholing en mobiliteit. Wat gezondheid betreft zijn fysieke en psychische overbelasting de
belangrijkste oorzaken van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid. Voor het risico ‘fysieke belasting’
wordt de stand van de techniek in kaart gebracht zodat referentiewaarden ontstaan voor bedrijven en de
Inspectie SZW.
Visie op het stelsel voor gezond en veilig werken
Op 30 maart 2012 heeft het kabinet zijn visie op het stelsel voor gezond en veilig werken naar de Tweede
Kamer gezonden.6 Volgens de visie wordt de rol van de overheid in het stelsel kleiner en worden werkgevers
en werknemers meer verantwoordelijk voor het realiseren van goede arbeidsomstandigheden. Ze krijgen
daarvoor meer ruimte. De regeldruk wordt verminderd en de partijen worden aangespoord om zelf meer
verantwoordelijkheid te nemen. Werkgevers en werknemers maken nu al afspraken over gezond en veilig
werken in arbocatalogi. De overheid gaat uitbreiding daarvan ondersteunen. Daarnaast zet de overheid
onder meer in op een sterkere rol van de preventiemedewerkers op de werkvloer en een betere samenwerking tussen de reguliere en bedrijfsgeneeskundige zorg. Als het wetsvoorstel voor intensievere aanpak van
fraude en overtredingen wordt aangenomen, worden partijen die hun verantwoordelijkheid onvoldoende
nemen, hard aangepakt.
Toezicht op certificerende en keurende instellingen
Het sanctie- en maatregelenbeleid dat in 2012 in werking is getreden, versterkt de mogelijkheden om
handhavend op te treden. In 2013 krijgt de Inspectie SZW bevoegdheden om certificerende en keurende
instellingen sancties en maatregelen op te leggen.

4

5
6

Voorstel van wet tot wijziging van de Waadi in verband met de invoering van een registratieplicht voor intermediairs die
arbeidskrachten ter beschikking stellen (Wet registratieplicht intermediairs die arbeidskrachten ter beschikking stellen) 19
april 2012.
Brief van minister Kamp aan de Tweede Kamer over het vitaliteitpakket 4 juli 2011; kamerstukken II 2010/2011/30413 nr 157.
Brief van de staatssecretaris van SZW aan de Tweede Kamer over Visie op stelsel voor gezond en veilig werken,30
maart 2012; kamerstuk 25883 nr. 209

22 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Landelijke Aanpak Toezicht (LAT) Risicobeheersing Bedrijven
In het Eindbeeld LAT-RB 2015 staat de ambitie om bij grote-risicobedrijven (Brzo) de risico’s op het gebied van
veiligheid, arbeidsomstandigheden en milieu optimaal te beheersen. Het overheidstoezicht zal met
‘systeemgericht’ toezicht aanhaken op de bedrijfsinterne managementsystemen. De Inspectie SZW neemt
alle aspecten van arbeidsomstandigheden op in een landelijke handhavingstrategie.
Afschaffing van de ARIE-regeling in 2013
Het (demissionaire) kabinet-Rutte heeft aangegeven dat de ARIE-regeling (Aanvullende risico-inventarisatie
en -evaluatie) wordt ingetrokken7 per 1 januari 2013, met behoud van toezicht op bedrijven die werken met
veel gevaarlijke stoffen.
Versterking markttoezicht8
Op grond van een Europese verordening moeten de lidstaten een nationaal markttoezichtprogramma
opstellen.9 De NVWA doet dat voor Nederland, met input van de Inspectie SZW. Samen vernieuwen ze hun
markttoezichtbeleid. Ongevallen in Nederland, maar ook verzoeken van collega-diensten en gecoördineerde Europese acties zijn aanleiding voor markttoezicht op bepaalde producten. Producten die niet voldoen
of waarvan het technisch dossier of de gebruiksaanwijzing niet op orde zijn, kunnen op basis van de
Warenwet van de Nederlandse en de Europese markt worden geweerd.
Veranderingen in wetgeving en beleid werk en inkomen
Het (demissionaire) kabinet heeft diverse maatregelen aangekondigd om een extra impuls te geven aan de
activering en re-integratie van mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. De Wet werken naar
vermogen (Wwnv), die momenteel de status ‘controversieel’ heeft, biedt één regeling voor iedereen die
(deels) kan werken en die nu nog een beroep doet op uiteenlopende regelingen als WWB, Wajong en WSW.
De Wajong blijft bestaan voor mensen die volledig en duurzaam arbeidsongeschikt zijn. Uitgangspunt van
het ministerie van SZW is dat alleen de mensen die dat echt nodig hebben, nog worden ondersteund bij het
zoeken naar werk. Daarom wordt vanaf 2012 niet langer een re-integratiebudget ingezet voor
WW-gerechtigden. Aanvraag van een uitkering en bemiddeling zullen vooral digitaal verlopen.
Taakstelling Inspectie SZW
Voor de periode 2012–2015 geldt een taakstelling10 voor de Inspectie SZW van 160 fte. Deze taakstelling gaat
de Inspectie langs twee lijnen realiseren. Ten eerste boekt de Inspectie efficiencywinst door de samenvoeging van organisaties in de Inspectie SZW en ten tweede versterkt de Inspectie risicogericht toezicht. Dit
leidt ertoe dat de Inspectie minder inzet op de volgende onderwerpen:
• onderzoek arbeidsomstandigheden. De Inspectie gaat selectiever onderzoek doen naar klachten over arbeidsomstandigheden en ongevalsmeldingen. Bovendien brengt de Inspectie het aantal sectoren terug dat
prioriteit krijgt in het onderzoek naar arbeidsomstandigheden;
• geen ‘nationale kop’ bovenop EU-regels. De ARIE-inspecties worden gestopt en meegenomen bij de reguliere
inspecties;
• illegale tewerkstelling. Doordat meer overtredingen bestuursrechtelijk worden afgedaan en door het vrij
verkeer van nieuwe lidstaten (in de toekomst ook voor Roemenen en Bulgaren) zijn er minder opsporingsmiddelen nodig en is het mogelijk te besparen op opsporingscapaciteit.

7
8

9

10

Handhavingsarrangement Ministerie SZW 2012-2015
Het gaat hier om toezicht op de veiligheid van producten voor professioneel gebruik, zoals machines, stoomketels,
persoonlijke beschermingsmiddelen en liften.
Verordening (EG) Nr. 765/2008 van het Europees Parlement en de Raad van 9 juli 2008 tot vaststelling van de eisen inzake
accreditatie en markttoezicht betreffende het verhandelen van producten en tot intrekking van Verordening (EEG) nr.
339/93 768/2008/EG over een gemeenschappelijk kader voor het verhandelen van producten.
Brief van minister van SZW, Invulling hoofdlijnen taakstelling SZW-domein 2012-2015, 14 maart 2011.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 23

2.5 De rol van het toezicht
De rol van toezicht in de Nederlandse samenleving is de afgelopen decennia veranderd. Toezichthouders
zijn zich meer gaan richten op de effectiviteit van hun handelen. Dit doen zij door zich eerst een beeld te
vormen van die effectiviteit om op basis daarvan gerichter en effectiever te kunnen signaleren, oordelen en
interveniëren.
Toezicht is het verzamelen van informatie over de vraag of een handeling of zaak voldoet aan de daaraan gestelde
eisen, het zich daarna vormen van een oordeel daarover en het eventueel naar aanleiding daarvan interveniëren.11
11

Het gaat om zowel de controle op naleving van wet- en regelgeving als stelseltoezicht gericht op de
doeltreffendheid van combinaties van uitvoeringsinstanties. Op een aantal niveaus vinden ontwikkelingen
plaats die het toezicht van de Inspectie SZW beïnvloeden.
Toenemende individualisering en fragmentatie van de samenleving zet de overheid en haar inspecties voor
uitdagingen als het gaat om toezicht houden. De traditionele koepels als vertegenwoordigers van sectoren
of groepen, zijn in de gefragmenteerde en door internet beheerste samenleving minder aanspreekbaar voor
de overheid. In de omgeving waarin inspectiediensten zich bewegen, gaat het steeds meer om netwerken
van vele spelers. Het bereiken van de verschillende netwerken van spelers vergt andere communicatiekanalen. Het feit dat een deel van de samenleving goed voor zichzelf kan zorgen en een deel van de bedrijven en
instellingen bereid is de regels na te leven, betekent niet dat toezicht volledig kan wegblijven. De gedachte
dat er een toezichthouder is die de vinger aan de pols houdt of handhaaft, bevordert de bereidheid van
bedrijven, instanties en burgers om zich aan de regels te houden.
Taakoverdracht, samenwerking en coördinatie met andere inspectiediensten
De overheid zet in op minder regeldruk en administratieve last voor bedrijven om zo bij te dragen aan
verbetering van de concurrentiekracht. Via de Inspectieraad werken de rijksinspecties samen aan het
verminderen van de inspectielast. Door afstemming en indien mogelijk taakoverdracht komen er minder
inspecties bij een bedrijf over de vloer. Toezichttaken uitvoeren voor een andere inspectie is vooral zinvol
als het om dezelfde bedrijven en instellingen gaat en de inspectieonderwerpen dicht bij elkaar liggen.
De rijksinspecties willen bereiken dat de samenleving hen ervaart als één rijksinspectie. Door samenwerking, wederzijds signaleren en coördinatie wordt niet alleen de inspectielast minder, maar kan ook de
effectiviteit van het toezicht toenemen.
Toezicht in Europees en internationaal perspectief
De Europese strategie voor veiligheid en gezondheid op het werk van 2007-2013 beoogt het aantal arbeidsongevallen in Europa ten opzichte van het jaar 2006 met 25 procent terug te dringen. De Inspectie draagt bij
aan Europese initiatieven van de gezamenlijke Arbeidsinspecties om arbeidsongevallen te verminderen.
Uiterlijk 1 januari 2014 moet de Nederlandse arbeidsmarkt open zijn voor Bulgaren en Roemenen.
Momenteel is 40 procent van de personen die in Nederland illegaal te werk zijn gesteld, van Roemeense of
Bulgaarse afkomst. Dat kan in 2013 nog wat toenemen, maar zal in 2014 geen overtreding meer zijn.
De Inspectie SZW zal eventuele gevolgen van het visumvrij mogen bezoeken van Nederland door Turken en
inwoners van kandidaat-lidstaten van de EU nauwlettend volgen. Als blijkt dat onder de aangetroffen
illegaal tewerkgestelden vaker burgers van die lidstaten worden aangetroffen, zal de Inspectie SZW hierover
rapporteren.

11

Tweede Kamer, 2005-2006, 27 831, nr. 15. Minder last, meer effect. Kaderstellende visie op toezicht 2005.

24 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Op grond van het handhavingprogramma SZW 2011-2014 heeft de Inspectie SZW binnen de Europese
samenwerking twee speerpunten: meer grensoverschrijdend financieel rechercheren en een betere
rechtsbasis en samenwerking voor het grensoverschrijdend innen van bestuurlijke boetes12.
De Nederlandse inbreng vanuit de Inspectie SZW, via het Senior Labour Inspectors’ Committee, is onder
andere gericht op het beperken van regeldruk en toezichtlast en het bieden van ruimte voor zelfregulering
en zelfwerkzaamheid.13 Het ministerie van SZW en zijn Inspectie gebruiken hun kanalen om Europese
wetgeving te bevorderen die zich beperkt tot concrete doelbepalingen, maar waaraan landen en sectoren
zelf invulling kunnen geven wat betreft de te hanteren middelen. Onderwerpen als fysieke belasting,
psychische belasting en gevaarlijke stoffen hebben daarbij prioriteit. Het ministerie van SZW en zijn
Inspectie bepleiten op Europees niveau onderzoek naar de gevolgen van nieuwe technieken, zoals het
werken met nanomaterialen.

12
13

Handhavingsprogramma 2011-2014 p. 35.
Het Senior Labour Inspectors Committee streeft op Europees niveau naar gedeelde uitgangspunten voor het toezicht op
arbeidsomstandigheden,.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 25

26 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

3 Richtingen voor inhoud
en aanpak
3.1 Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft op grond van de risico’s en de ontwikkelingen in de omgeving de gekozen richtingen voor de inhoud en aanpak van de Inspectie SZW.
In paragraaf 3.2 wordt de focus op notoire overtreders en misstanden beschreven.
In paragraaf 3.3 komt de aanpak van bedrijven met een kans op overtreding van de
arbeids- of sociale verzekeringswetgeving aan bod en in paragraaf 3.4 de bedrijven
en instanties die de regels redelijk tot goed naleven. In paragraaf 3.5 staan de ontwikkelingen en indicatoren die belangrijk zijn op het domein van SZW en waaruit
nieuwe risico’s kunnen voortkomen.

3.2 Focus op notoire overtreders en misstanden
De aanpak van notoire overtreders en misstanden heeft prioriteit. De Inspectie SZW sluit daarmee aan bij
het beleid van het ministerie van SZW.
Focus op notoire overtreders
De Inspectie SZW gaat meer nadruk leggen op de aanpak van bedrijven en instellingen die zich stelselmatig
niet aan de regels houden. Hiermee wil de Inspectie SZW voorkomen dat stelselmatige overtreding van
regels de naleving binnen sectoren of stelsels ondermijnt. De Inspectie gaat meer energie steken in het
opsporen van notoire overtreders en in de repressieve aanpak van deze groep. De Inspectie laat hiermee
zien dat stelselmatig overtreden van regels niet wordt gedoogd.
De (gepercipieerde) pakkans wordt vergroot. De Inspectie SZW maakt zichtbaar dat zij controleert en dat op
overtredingen altijd een sanctie volgt, zodat fraude niet loont. Bedrijven die de regels blijven overtreden,
kunnen worden stilgelegd.
De Inspectie SZW verstaat onder een notoire overtreder: een bedrijf of instantie die twee of meer keer een
arbeids- of sociale verzekeringswet overtreedt, waarbij sprake is van een risico dat de Inspectie SZW als hoog of
midden beschouwt.

Focus op misstanden
De Inspectie SZW gaat misstanden intensiever aanpakken. Een voorbeeld van een misstand is arbeidsuitbuiting. Bij arbeidsuitbuiting gaat het om meer dan slecht werkgeverschap. Het betreft een combinatie van
ernstige en vaak onmenselijke situaties die zich op de werkvloer kunnen voordoen. Uitbuiting bestaat
veelal uit een stapeling van slechte arbeidsomstandigheden, betaling onder het minimumloon, zwart loon,
fysiek geweld, bedreigingen en/of slechte huisvesting.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 27

De Inspectie SZW spreekt van een misstand als sprake is van ernstige overtredingen van wet- en regelgeving
waardoor onaanvaardbare risico’s voor mensen of grove benadeling van de overheid kunnen ontstaan en die het
rechtsgevoel in de samenleving schenden.

Als de Inspectie misstanden constateert, hanteert zij een repressieve aanpak. Zo nodig grijpt zij gedurende
een langere periode intensief in bij de betrokken sector of het betrokken bedrijf. De Inspectie SZW zal
daarbij putten uit het hele palet van interventies dat zij tot haar beschikking heeft. Naast repressieve
middelen gaat het om communicatie en meldlijnen inzetten, brancheorganisaties inschakelen, bestanden
koppelen en samenwerken met andere inspecties.
De Inspectie maakt zichtbaar dat zij misstanden aanpakt met als doel bedrijven, instanties of personen af te
schrikken om zich met misstanden in te laten. Zichtbaar optreden betekent dat de Inspectie SZW helder
communiceert wat onder misstanden wordt verstaan, welke misstanden de Inspectie SZW aanpakt en wat
de resultaten zijn van het inspectieoptreden.
Bij de uitvoering van de geplande activiteiten streeft de Inspectie er vooral naar om binnen de sectoren deze
notoire overtreders en situaties op het spoor te komen. Als zij overtreders of misstanden op het spoor is,
maakt de Inspectie een zogenoemde (informatiegestuurde) selectie van bedrijven, probleemgebieden en/of
situaties. Hiervoor worden data vanuit verschillende systemen aan elkaar gekoppeld, zoals meldingen
(bijvoorbeeld via de website inspectieszw.nl en Meld Misdaad Anoniem), klachten, ongevalsonderzoek,
handhaafgegevens en lopende inspecties. Deze aanpak vereist dat hiervoor capaciteit binnen de Inspectie
beschikbaar is of komt.
Netwerken benutten
Waar mogelijk pakt de Inspectie SZW misstanden en notoire overtreders vanuit verschillende hoeken aan
door met andere (rijksinspectie)diensten samen te werken. Zo kan het net rond een bedrijf zich sluiten.
Deze samenwerking tussen verschillende rijksinspecties vindt op dit moment al plaats. Daarnaast kan de
Inspectie de omgeving van notoire overtreders of bedrijven die bij misstanden zijn betrokken, gebruiken
om druk op hen uit te oefenen de regels na te leven. De Inspectie SZW wil eerst de mogelijkheden van dit
soort interventies onderzoeken, voor ze daadwerkelijk toe te passen.
De Inspectie kan bijvoorbeeld het belang dat bedrijven en instanties hechten aan naleving van de regels
door anderen beter gaan benutten. Zo kunnen bonafide bedrijven ogen en oren voor de Inspectie SZW zijn
bij het opsporen van malafide concurrenten. En de Inspectie SZW kan bijvoorbeeld onderbetaling op het
spoor komen door samen te werken met vakbonden. Ook burgers kunnen rechtstreeks invloed uitoefenen
op de veiligheid, duurzaamheid en kwaliteit van werk en inkomen door misstanden bij de Inspectie SZW te
melden.
Een andere mogelijkheid is dat de Inspectie partijen in een keten informeert, dat zij diensten of producten
afnemen van een bedrijf dat het niet zo nauw neemt met de arbeidswetgeving. Verzekeringsmaatschappijen
kunnen ook behulpzaam zijn wanneer het gaat over aansprakelijkheid.
Het netwerk van de Inspectie SZW is omvangrijk en bestaat uit veel verschillende en wisselende partijen.
Wil de Inspectie een netwerk benutten om overtreders de regels te laten naleven, dan is per sector inzicht
nodig welke netwerken met welke partijen er bestaan. De Inspectie heeft hierover al veel informatie en zal
de komende jaren investeren om deze te verbeteren en te kunnen toepassen. Overigens wil de Inspectie
deze netwerken niet alleen inzetten om notoire overtreders onder druk te zetten, maar ook om te bevorderen dat andere bedrijven en instellingen spontaan de regels naleven.

28 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

3.3 Overtreders
Op basis van ervaringscijfers en risicoanalyses is bij de Inspectie bekend in welke sectoren een hogere kans
bestaat op overtreding van de arbeids- of sociale verzekeringswetgeving. Deze overtreders wil de Inspectie
de regels laten naleven door gebruik te maken van verschillende interventies, namelijk inspecties bij
bedrijven in die sectoren en de inzet van specifieke communicatiemiddelen.
Zelfregulering en certificering
De Inspectie SZW stelt zich in haar toezicht terughoudend op bij sectoren die voor zelfregulering of
certificering kiezen; de Inspectie houdt in die sectoren wel de vinger aan de pols. Dit kan de Inspectie doen
door op gezette tijden deze bedrijven te inspecteren. Mocht blijken dat gecertificeerde bedrijven de regels
niet naleven, dan houdt de Inspectie SZW de bevoegdheid om in te grijpen, bijvoorbeeld door certificerende
instanties aan te spreken.
Zelfregulering houdt in dat maatschappelijke partijen in bepaalde mate zelf verantwoordelijkheid nemen voor het
opstellen en/of uitvoeren en/of handhaven van regels.14

.14
Certificering omvat het geheel van activiteiten op grond waarvan een onafhankelijke, deskundige en betrouwbare
instelling vaststelt en schriftelijk kenbaar maakt dat er een gerechtvaardigd vertrouwen bestaat dat een duidelijk
omschreven object (een product, proces, systeem of de vakbekwaamheid van een persoon) voldoet aan vooraf
gestelde eisen.

De Inspectie SZW heeft kennis van en ervaring met toezicht op systemen van zelfregulering, waaronder
certificering. De Inspectie wil deze kennis en expertise aanvullen en gebruiken om zelfregulering in
sectoren te bevorderen waar dat kan.
Arbocatalogi zijn een vorm van zelfregulering op het terrein van arbeidsomstandigheden. Goede arbocatalogi ondersteunen werkgevers en werknemers bij de invulling van hun verantwoordelijkheden en dragen bij
aan verbetering van arbeidsomstandigheden, betere naleving van de regels en minder lasten. Daarbij gaat
het om maatwerkoplossingen per sector, die de wil en de zelfwerkzaamheid van partijen laten zien.
De implementatie van arbocatalogi in bedrijven behoeft nog wel verbetering. De beleidsafdeling van SZW
zet in op een tijdelijke subsidie aan de Stichting van de Arbeid voor de verbetering hiervan. Ook is de inzet
om de toets van arbocatalogi, die de Inspectie SZW nu doet, op landelijk niveau te organiseren zonder
inhoudelijke bemoeienis van de overheid. Voorwaarde is dat deze catalogi als referentiekader voor de
handhaving door de Inspectie SZW kunnen blijven dienen.
Sociale partners kunnen ervoor kiezen om een arbocatalogus op te stellen, waarin de belangrijkste risico’s in de
sector worden beschreven en oplossingen worden aangedragen waarmee bedrijven de risico’s kunnen aanpakken.
Arbocatologi worden als referentiekader gebruikt bij handhaving van de Arbeidsomstandighedenwet. Omdat de
Inspectie ze als referentiekader gebruikt, toetst zij deze catalogi vooraf en marginaal, in hoofdzaak op strijdigheid
met de wet.

14

Eindrapportage. Onderzoek naar Zelfregulering op het terrein van arbeidsomstandigheden, Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid, 15 november 2011.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 29

Naleving ondersteunen
Naast het toezicht gaat de Inspectie met communicatie in sectoren of netwerken naleving van de regels
ondersteunen en bevorderen. Dit gaat zij doen door de normen uit te dragen en uit te leggen waarom
bedrijven en instellingen zich daaraan moeten houden. Over goede arbeidsomstandigheden geeft de
Inspectie al voorlichting om bedrijven te helpen de regels na te leven. Zo heeft zij zelfinspectietools
gepubliceerd op de website zelfinspectie.nl. Met deze tools kunnen werkgevers en werknemers zelf toetsen
of hun aanpak voldoet aan de wet. Door (digitale) voorlichting aan te bieden in plaats van ter plaatse te
inspecteren, kunnen de toezichtlasten verminderen voor de bedrijven die van goede wil zijn. Om dit verder
uit te bouwen wil de Inspectie SZW de komende jaren nieuwe kanalen aanboren. Daarbij kijkt de Inspectie
goed naar de mogelijkheden van digitale (sociale) media, bijvoorbeeld om normen uit te dragen.

3.4 Nalevers
Indien de Inspectie SZW constateert dat bepaalde sectoren, locaties of bedrijven de regels redelijk tot goed
volgen, dan komt de Inspectie alleen in actie na meldingen of andere signalen.
Dit beleid van wegblijven waar het kan, wordt concreet met de zogenoemde inspectievakantie. Dit houdt in
dat de Inspectie SZW de toezichtlast voor ondernemers de komende jaren vermindert door minimale
inspectie voor ondernemers met een goede staat van dienst. Een bedrijf krijgt maximaal twee inspecties per
jaar (van de Inspectie SZW of een andere rijksinspectie) indien het drie jaar de regels goed heeft nageleefd.15

3.5 Indicatoren gebruiken en ontwikkelingen
onderzoeken
Indicatoren voor misstanden en notoire overtreders
Een belangrijke voorwaarde om de juiste interventies in te zetten is selectief toezicht. Dat wil zeggen dat de
Inspectie uitzoekt in welke sectoren de notoire overtreders zich bevinden en welke bedrijven en instanties
de overtreders zijn. De Inspectie moet helder in beeld hebben om welke sectoren, bedrijven of delen van
stelsels het gaat, om gericht en effectief te kunnen ingrijpen. De Inspectie acht de kans op (stelselmatige)
overtreding groter, indien in sectoren, locaties en bedrijven sprake is van niet-zelfredzame groepen, hoge
arbeidsuitval wegens ziekte en arbeidsongeschiktheid, sterke concurrentie en de mogelijkheid veel
voordeel te behalen door de regels te overtreden.
Focus op niet-zelfredzame werknemers16 Met het vizier op niet-zelfredzame groepen denkt de Inspectie
overtredingen eerder op het spoor te komen. Deze werknemers zijn beperkt in het zelf verantwoordelijkheid nemen voor gezond, veilig en eerlijk werk. Ze verrichten vaker werk met een groter risico op ziekte,
arbeidsongeschiktheid en ongevallen. In sectoren of situaties waar deze groepen zijn oververtegenwoordigd, acht de Inspectie de kans groter dat risico’s als uitbuiting, onderbetaling en mensonwaardige
arbeidsomstandigheden zich voordoen.
Focus op arbeidsuitval Een indicatie voor slechte arbeidsomstandigheden is een relatief hoge arbeidsuitval
door ziekte en arbeidsongeschiktheid. De Inspectie SZW laat meer dan voorheen deze gegevens leidend zijn
in de keuzes welke sectoren prioriteit krijgen. Uitval door psychosociale arbeidsbelasting is een risico dat
door de toenemende werkdruk in belang zal toenemen in de zorg en transport en logistiek. Tegelijkertijd
blijven fysieke aandoeningen belangrijke risico’s voor de Inspectie, omdat ze zich vaker voordoen in
sectoren met niet-zelfredzame werknemers, zoals de bouw, industrie en tuinbouw.

15

16

De Inspectie SZW heeft in het kader van de inspectievakantie bedrijven vrijgesteld van inspecties indien zij voldoen aan
OHSAS 18001. OHSAS 18001 staat voor Occupational Health and Safety Assessment System en is een managementsysteem
voor gezondheid en veiligheid op de werkplek.
Het betreft groepen als laag- of ongeschoolde mensen, langdurig werklozen, analfabeten, digibeten, mensen met fysieke
of sociale beperkingen, mensen die geen Nederlands spreken en werknemers die zich niet in een georganiseerd verband
(vakbond) sterk kunnen maken.

30 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Focus op sterke concurrentie en veel voordeel bij overtreding Risico’s op overtreding of misstanden
kunnen worden versterkt in situaties waarin het voor bedrijven winstgevend is om zich niet aan de regels te
houden. Sterke concurrentie, mogelijk als gevolg van de economische crisis, vergroot de neiging van
bedrijven om minder te investeren in arbeidsomstandigheden en om gebruik te maken van illegale arbeid.
Het verlagen van arbeidskosten maakt het risico op onderbetaling, slechte arbeidsomstandigheden en
uitbuiting groter. Dat geldt voor sectoren waar illegale arbeid traditioneel veel voorkomt, maar ook voor
andere sectoren is de Inspectie SZW de komende twee jaar alert op deze tendens.
Ontwikkelingen onderzoeken en signaleren
De Inspectie SZW is alert op ontwikkelingen met een negatieve invloed op haar doelstellingen: een gezonde
en veilige werkplek voor werknemers, een eerlijke en goed werkende arbeidsmarkt en een stelsel van werk
en inkomen dat goed functioneert. De Inspectie zal de komende twee jaar ontwikkelingen op dit vlak
signaleren aan beleidsmakers en andere spelers in haar werkveld. Deze signalen komen voort uit inspecties
en (strafrechtelijk) onderzoek van de Inspectie. Het signaleren van deze ontwikkelingen aan politiek en
beleidsmakers kan leiden tot aanpassing van de wetgeving.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 31

Belangrijke ontwikkelingen voor de Inspectie SZW
In de onderstaande boxen staan twee ontwikkelingen die belangrijk kunnen worden voor de Inspectie.
Daarom houdt zij zich de komende jaren hiermee bezig. Ook worden ontwikkelingen genoemd die op
langere termijn belangrijk kunnen worden voor de Inspectie en die zij daarom volgt.

Duurzame inzetbaarheid (oudere) werknemers
Een van de ontwikkelingen die de komende jaren een rol speelt in de aanpak van de sectoren gezondheidszorg,
burger- en utiliteitsbouw, afbouw, onderhoud en installatie, grond-, weg- en waterbouw en transport en logistiek, is
duurzame inzetbaarheid van oudere werknemers. Dit zijn werknemers van 55 jaar en ouder. In de literatuur worden
de volgende arbeidsomstandigheden genoemd die bijdragen aan vervroegde uittreding van oudere werknemers:
psychosociale werkbelasting, ongewenste omgangsvormen (vooral agressie en geweld) en fysieke belasting.
Daarnaast is de verwachting dat de relatie werkgever-werknemer (of opdrachtnemer) van kortere duur wordt in de
toekomst. Daardoor is niet uit te sluiten dat op langere termijn de duurzame inzetbaarheid van werknemers een
probleem wordt. Want zijn werkgevers nog bereid te investeren in de employability van werknemers die maar kort in
dienst blijven? Ook is het maar de vraag of werknemers in staat zijn om zelf voor die duurzame inzetbaarheid te
zorgen. De Inspectie ziet deze ontwikkeling als een risico voor ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid op kortere
termijn en voor het benutten van voldoende arbeidspotentieel op langere termijn.

Kennis over gezond en veilig werken in bedrijven
De borging van kennis over arbeidsveiligheid binnen bedrijven kan onder druk komen te staan vanwege diverse
ontwikkelingen. Ten eerste blijkt uit bevindingen van de Inspectie dat de aandacht voor arbeidsomstandigheden
vermindert. Het onderwerp blijkt bij bedrijven niet altijd meer hoog op de agenda te staan. Zij hebben bijvoorbeeld
geen actuele en volledige risico-inventarisatie en -evaluatie. Ten tweede neemt door flexibilisering van arbeid het
verloop van werknemers in bedrijven toe, waardoor behoud van kennis over arbeidsveiligheid een probleem kan
worden. Ook de toenemende vergrijzing kan hieraan op termijn bijdragen, doordat steeds meer mensen met deze
kennis uitstromen. Ten slotte kan toename van het aantal arbeidsmigranten in bedrijven de arbeidsveiligheid extra
aantasten, vanwege taalproblemen en kennisachterstand. De bouwsector is een voorbeeld waar de Inspectie SZW
deze problematiek al heeft geconstateerd.

Ontwikkelingen die de Inspectie SZW zal volgen:
• consequenties van verdergaande automatisering (robotisering) voor laaggeschoolde arbeidskrachten;
• keuze van werknemers voor werkgevers met aandacht voor arbeidsomstandigheden, door de krapper wordende
arbeidsmarkt;
• toename van het aantal arbeidsmigranten door personeelsgebrek vanwege vergrijzing in bepaalde sectoren;
• andere misstanden die illegale arbeid en uitbuiting met zich meebrengen;
• de rol van leefstijl van werknemers bij ziekte en arbeidsongeschiktheid;
• ontwikkelingen op het gebied van nanotechnologie;
• gevolgen van digitalisering (bijvoorbeeld voor digibeten).

32 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

34 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

4 Programmering op
hoofdlijnen
4.1 Inleiding
Het werkterrein van de Inspectie SZW bestaat uit veel verschillende actoren waarop
zij toezicht kan uitoefenen. De omvang en de beperkte capaciteit noodzaken tot het
stellen van prioriteiten bij de programmering van de activiteiten. Zoals in onderstaande figuur is weergegeven, spelen verschillende elementen een rol.
Elementen die een rol spelen in de programmering van activiteiten

Keuzeruimte:
verdeling verplicht en
programmeerbaar
Risicoanalyse en -weging:
rangorde op kans en
schadelijk effect
Weging
Omgevingsanalyse:
beeld maatschappelijke
en beleidsontwikkelingen
en rol toezicht

Programmering op
hoofdlijnen in:
Sectoren, subsectoren,
gebieden, instanties

Meerjarenplan
2013-2014

Inspectie SZ

Programmering:
concrete
activiteiten

Jaarplan
2013
Inspectie SZ

W

W

Nalevingsgedrag

• De risicoanalyse en de kwantitatieve weging van risico’s geven een rangorde van de risico’s op kans en
schadelijk effect.
• De kwalitatieve weging van de risico’s in samenhang met de omgevingsanalyse bepaalt welke risico’s
worden aangepakt.
• De uitkomsten van de omgevingsanalyse zijn bepalend voor de richtingen op inhoud en aanpak.
• De uitvoering van wettelijk verplichte taken, bijvoorbeeld het onderzoeken van meldingen van arbeidsongevallen, en het doen van onderzoek op verzoek van bewindslieden nemen capaciteit in beslag.
• De programmering van activiteiten wordt mede bepaald door waar interventies op zijn gericht: een
sector, subsector, gebied of afzonderlijk bedrijf.
• Binnen de geselecteerde sectoren, subsectoren, gebieden en instanties bepaalt de bereidheid tot naleving
door afzonderlijke bedrijven en instellingen, en daarnaast de mogelijkheden tot handhaving, welke
activiteiten en interventies worden geprogrammeerd.
Hierna wordt de programmering van de activiteiten op hoofdlijnen beschreven. Eerst komen in paragraaf
4.2 activiteiten aan de orde waar de Inspectie op grond van (wettelijke) verplichtingen capaciteit aan
besteedt. Paragraaf 4.3 beschrijft de accentverschuivingen in de programmering. Daarna volgt in de
paragrafen 4.4 tot en met 4.6 voor de verschillende domeinen binnen de Inspectie een beschrijving van de
programmering. Elk domein is gerelateerd aan doelen van het ministerie van SZW, namelijk: een goed
functionerende arbeidsmarkt, gezond en veilig werken en re-integratie en inkomensbescherming.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 35

4.2 Onderzoek naar klachten, meldingen en onderzoek
op verzoek
De Inspectie SZW krijgt meldingen van burgers, werknemers en werkgevers. Voorbeelden hiervan zijn
meldingen van werkgevers van arbeidsongevallen, klachten van werknemers over hun arbeidsomstandigheden en signalen over mogelijke arbeidsuitbuiting, illegale tewerkstelling en fraude met subsidie en
uitkeringen. Op basis van deze meldingen en signalen verricht de Inspectie SZW inspecties of onderzoek.
Naar aanleiding van de aan de Inspectie SZW in 2011 opgelegde taakstelling17 gaat de Inspectie selectiever en
efficiënter onderzoek doen naar klachten, ongevallen en signalen gerelateerd aan arbeidsomstandigheden.
In de periode 2012-2014 wordt de aanpak efficiënter door:
• een scherpere scheiding tussen klachten en signalen;
• signalen met name te gebruiken om risicogericht te inspecteren;
• aanpassing van de onderzoeksmethoden van ongevallen door geen rapportages meer uit te brengen van
ongevallen waar geen causaal verband is vastgesteld tussen het ongeval en een overtreding van de
Arbeidsomstandighedenwet.
De Inspectie SZW blijft aandacht besteden aan het gemak en de efficiëntie van vergunnings- en ontheffingsaanvragen en meldingen. De mogelijkheden van digitalisering worden hierbij maximaal benut.
Onderzoek op verzoek van de bewindslieden
Bewindspersonen kunnen de Inspectie SZW vragen specifiek onderzoek te doen. Vooralsnog gaat het om de
volgende verzoeken waarvoor de Inspectie al onderzoek is gestart of nog gaat starten:
• naleving van het gemeentelijk armoedebeleid bij het hanteren door gemeenten van de 110%-norm van
het minimumloon;
• de wijze waarop gemeenten omgaan met de tijdelijke ontheffing van de sollicitatie- en arbeidsplicht;
• maatschappelijke participatie van kinderen: onderzoek naar de verordeningsplicht van gemeenten
gericht op de maatschappelijke participatie van kinderen;
• nog nader te specificeren onderwerpen die voortvloeien uit het op te stellen referentiekader over de
implementatie van het dienstverleningsconcept ‘Redesign UWV’;
• onderzoek naar Beveiliging Suwinet.
Opsporingsonderzoek op verzoek van derden
Gefinancierd door en in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) beheert
de directie Opsporing een meldingsloket voor fraude met persoonsgebonden budgetten. Daarnaast voert zij
opsporingsonderzoeken uit naar misbruik van deze budgetten. Fraude met persoonsgebonden budgetten
gaat nagenoeg altijd samen met (georganiseerde) uitkeringsfraude.
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie heeft de opsporingstaak op het gebied van de
Algemene pensioenwet politieke ambtsdragers (APPA-regeling) bij de Inspectie SZW neergelegd.
De Inspectie SZW levert expertise om uitkeringsfraude in een vroeg stadium te voorkomen of tegen te gaan.
Gemeenten kunnen gebruik maken van digitale ondersteuning en analyseondersteuning door de Inspectie.
De Inspectie SZW heeft daarnaast onderzoek- en analysecapaciteit beschikbaar om op verzoek risicoprofielen en bestandskoppelingen te maken.

17

Brief minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, d.d. 14
maart 2011; Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 500 XV, nr. 75.

36 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

4.3 Accentverschuivingen in de programmering
De Inspectie SZW werkt risicogericht en zet de capaciteit daar in waar het meeste effect bereikt kan worden.
Bij het maken van keuzes over de inzet van de capaciteit maakt de Inspectie gebruik van een risico- en
omgevingsanalyse. Ook sluit de Inspectie aan bij de prioriteiten in het beleid van het ministerie van SZW.
Op deze wijze draagt de Inspectie SZW bij aan een gezonde en veilige werkplek voor werknemers, aan een
eerlijke en goed werkende arbeidsmarkt en aan een goed functionerend stelsel van werk en inkomen. De
Inspectie focust haar toezicht op:
• Sectoren en thema’s waar volgens de risico- en omgevingsanalyse sprake is van een hoog en midden­
risico. Bij dergelijke risico’s acht de Inspectie de maatschappelijke schade, zoals schade aan de gezondheid van werknemers of voor het functioneren van de arbeidsmarkt, gerelateerd aan de doelen van SZW
het grootst.
• De aanpak van misstanden en notoire overtreders. Daarbij richt de Inspectie zich op sectoren, locaties en
bedrijven waar sprake is van niet-zelfredzame groepen, hoge arbeidsuitval wegens ziekte en arbeidsongeschiktheid, sterke concurrentie en de mogelijkheid veel voordeel te behalen door de regels te ontduiken.
In dergelijke gevallen acht de Inspectie de kans op (stelselmatige) overtreding en misstanden namelijk
groter.
Deze focus van het toezicht vertaalt zich in accentverschuivingen in 2013-2014 ten opzichte van 2012 voor
wat betreft de inzet van de toezicht- en opsporingscapaciteit van de Inspectie SZW op de verschillende
domeinen. Accentverschuivingen, omdat met eerdere risicoanalyses de grootste risico’s op SZW-terrein al in
beeld zijn gebracht. Met de SZW-brede risicoanalyse door de Inspectie vindt, als sprake is van een cumulatie
van risico’s in (deel)sectoren of bij notoire overtreders, een integrale aanpak plaats door een afgestemde
mix van toezicht en opsporing. Dat is bijvoorbeeld het geval bij de aanpak van malafide uitzendbureaus,
bij asbestsanering en in sommige delen van de land- en tuinbouw.
De aanpak van sectoren en thema’s is binnen het domein gezond en veilig werken gebaseerd op een
meerjarenaanpak voor de jaren 2012–2015. Per aanpak is een aantal strategische uitgangspunten geformuleerd die de Inspectie in de sector wil bereiken. Op basis van de strategische uitgangspunten zijn doelstellingen en activiteiten benoemd die men in de periode 2012–2015 gaat uitvoeren. Hierdoor kan een deel van
een sector (groep werknemers van een sector of werkgevers) het ene jaar relatief veel inspectieaandacht
krijgen. Het daaropvolgende jaar zou de inspectieaandacht op die groep kunnen verminderen, om de
bedrijven en instellingen de gelegenheid en de tijd te geven om hun beleid aan te passen. Ook de mate
waarin brancheorganisaties zelf activiteiten ontwikkelen richting de aangesloten bedrijven heeft invloed op
de inzet van het toezicht. Het niet of beperkt inspecteren in een jaar zegt daarmee niet alles over de
arbeidsomstandigheden en de noodzaak tot verbetering. Het is een onderdeel van de strategie om partijen
tot zelfwerkzaamheid aan te sporen.
De meerjarenaanpakken worden op basis van de uitkomsten van de risico- en omgevingsanalyse in de loop
van 2013 herzien. Ook worden de aanpakken afgestemd met de andere onderdelen van de organisatie of
geïntegreerd tot één inspectiebrede aanpak.
Om de capaciteit van de Inspectie SZW als totaal nog beter in te zetten waar de echte problemen zijn, zal het
risicogericht toezicht verder worden versterkt. Om dit te realiseren zal een investering in capaciteit nodig
zijn. Ook het ontwikkelen van nieuwe strategieën en methoden om druk te zetten via netwerken, ketens en
stelsels zal capaciteitsinvestering vragen. Nieuwe technologieën en informatisering bieden nieuwe
mogelijkheden aan werknemers en bedrijven om zelf betere arbeidsomstandigheden te realiseren. De
Inspectie SZW kan daardoor niet alleen met inspecties maar ook met andere instrumenten effect bereiken.
Een investering in het moderniseren en versterken van de wijze van inzet van communicatie moet dit
realiseren.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 37

Als gevolg van de nauwere samenwerking tussen de operaties Arbeidsomstandigheden en Arbeidsmarktfraude neemt het aantal signalen voor opsporing toe. Deze toename leidt vooralsnog niet tot een
verschuiving van capaciteit binnen de Inspectie richting opsporing. De fraudewetgeving biedt meer
mogelijkheden om notoire overtreders bestuursrechtelijk aan te pakken. Aan de hand van de effecten van
de fraudewetgeving zal de verhouding tussen de inzet van toezicht en opsporing nader worden bezien.
Daarnaast geeft de risico- en omgevingsanalyse aanleiding tot enige verschuiving in toezicht- en opsporingcapaciteit binnen de domeinen.

Domein ‘functioneren arbeidsmarkt’
In de volgende sectoren verhoogt de Inspectie de toezichtcapaciteit:
• Bouw
• Land- en tuinbouw (champignons)
• Schoonmaak
• Uitzendbureaus
• Scheepsbouw
De Inspectie verhoogt de opsporingscapaciteit bij de aanpak van het thema:
• Georganiseerde uitkeringsfraude en subsidiefraude, mede gezien de hoeveelheid geld die hiermee is
gemoeid.
In de volgende sectoren en aandachtsgebieden blijft de inzet van toezichtcapaciteit gelijk:
• Detailhandel
• Horeca
• Studentenregeling
• Kennismigranten
De inzet van opsporingcapaciteit blijft gelijk bij de aanpak van het thema:
• Arbeidsuitbuiting
De opsporingcapaciteit wordt verlaagd bij de aanpak het thema:
• Illegale tewerkstelling
De verwachting is dat door de invoering van de fraudewet meer overtredingen op het gebied van illegale
tewerkstelling bestuursrechtelijk worden afgedaan en de inzet verschuift van opsporing naar toezicht.

38 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Domein ‘gezond en veilig werken’
In de volgende sectoren en aandachtsgebieden verhoogt de Inspectie de toezichtcapaciteit:
• Bouw (inclusief Grond-, weg- en waterbouw)
• Asbestsanering
• Metaalverwerkende industrie
• Marktoezicht en veilige producten
Het markttoezicht op veilige producten wordt versterkt, om te voorkomen dat producten met ernstige
veiligheidsrisico’s op de markt worden gebracht en te bevorderen dat producten op een veilige manier
worden gebruikt. Over de implementatie van markttoezicht zijn afspraken in Europa gemaakt.
In de volgende sectoren en aandachtsgebieden blijft de inzet van toezichtcapaciteit gelijk:
• Aardolie, farmacie, chemie, kunststof en rubber; Gevaarlijke stoffen
• Grote-risicobedrijven
• Transport en logistiek
• Gezondheidszorg
• Afval en recycling
• Vlees- en zoetwarenindustrie
• Kernenergie
Vanuit de risicoanalyse is er geen reden om meer capaciteit in te zetten voor het toezicht op grote-risico­
bedrijven (Brzo). Gezien de veiligheidsprestaties van een aantal grote-risicobedrijven, de bevindingen bij
onder andere de brand bij Chemie-Pack in Moerdijk en bij Odfjell in Rotterdam zal het (systeem)toezicht op
de grote-risicobedrijven worden geïntensiveerd in lijn met de aanpak van notoire overtreders. Deze
intensivering, de andere inspectieaanpak en toepassing van de nieuwe handhavingsinstrumenten in het
kader van de Fraudewet, betekenen wel dat er minder capaciteit voor het reguliere inspectieprogramma van
grote-risicobedrijven beschikbaar is.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 39

In de volgende sectoren vermindert de Inspectie de toezichtcapaciteit
• Land- en tuinbouw
• Hout, timmer en meubel en bouwmaterialen
• Mobiliteit
• Overheidsdiensten
In de sector Land- en tuinbouw ligt de nadruk van het toezicht bij het domein ‘functioneren arbeidsmarkt’.
Bij overheidsdiensten wordt de toezichtcapaciteit verminderd, omdat arboproblematiek alleen bij de
klantgerichte en buitendienstonderdelen een rol speelt. Bij de sectoren Hout, timmer en meubel en
materialen en Mobiliteit wordt het toezicht verminderd vanwege de kleine omvang en de concentratie op
het uitvoeren van inspecties bij ‘niet-willers’.
ARIE-inspecties
Het toezicht op aanvullende voorschriften risico-inventarisatie en –evaluatie en de beperking van zware
ongevallen met gevaarlijke stoffen (ARIE-regeling) is vervallen. Het toezicht wordt ondergebracht in de
reguliere Arbotoezicht.
Arbozorg
Toezicht op naleving van arbozorgverplichtingen (zoals RI&E, BHV, contracten met arbodiensten) is een
belangrijk onderwerp. Vanaf 2013 zal dit thematisch worden aangepakt, waarbij naast de reguliere inspecties in de voornoemde sectoren vooral extra communicatie-inspanningen van de Inspectie SZW ingezet
zullen worden.
De opsporingcapaciteit wordt verlaagd bij de aanpak van:
• Meldingen Arbo
Het aantal onderzoekswaardige meldingen voor de inzet van opsporing op het gebied van arbeidsomstandigheden neemt weliswaar toe, maar blijft nog achter bij de oorspronkelijke geraamde capaciteit.
Deze wordt voor 2013 naar beneden bijgesteld.

40 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Domein ‘re-integratie en inkomensbescherming’
Verschuivingen in toezicht op het stelsel van werk en inkomen
In het licht van de uitvoering van haar wettelijke taken met betrekking tot het stelsel van werk en inkomen
spitst de Inspectie haar toezicht toe op de onderwerpen:
• Uitstroom van uitkeringsgerechtigden met grote afstand tot de arbeidsmarkt;
• Aanpak van uitkeringsfraude en intensivering van handhaving in het stelsel van werk en inkomen;
• Digitalisering van de dienstverlening en Redesign UWV;
• Regionaal arbeidsmarktbeleid en de rol van gemeenten;
• Samenwerking tussen sectoren binnen gemeenten;
• Aangescherpte uitkeringsvoorwaarden.
Bij het onderzoek ligt de focus op de doeltreffendheid, dat wil zeggen de vraag in hoeverre de uitvoering
bijdraagt aan het realiseren van de doelstellingen van de wetgever.

Box | (sub)sectoren en thema’s waar(op) de activiteiten zijn geprogrammeerd
Aardolie, farmacie, chemie,
kunststof en rubber
Afval en recycling
Arbozorg
Asbestverwijdering
Burger- & utiliteitsbouw, afbouw,
onderhoud en installatie
Grond-, weg en waterbouw
Detailhandel
Gezondheidszorg
Gevaarlijke stoffen

Grote-risicobedrijven
Horeca 18
Hout, timmer en meubel en
bouwmaterialen
Kennismigrantenregeling
Kernenergiewet
(ioniserende straling)
Land- en (glas)tuinbouw,
champignons
Markttoezicht op veilige producten
Metaalverwerkende industrie

Mobiliteit (garages,
benzinestations)
Onderwijs
Overheidsdiensten (justitiële
inrichtingen, brandweer en politie)
Schoonmaak
Sociale werkvoorziening
Studentenregeling
Transport en logistiek
Uitzendbureaus
Vlees- en zoetwarenindustrie

18

18

Voor het onderdeel gezond en veilig werken is het toezicht overgeheveld naar de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 41

Arbeidsuitbuiting
Illegale tewerkstelling
Uitkeringsfraude
Valgevaar
Asbest
Werken onder overdruk
Besloten ruimten
ATEX
Kankerverwekkende stoffen
Reproductietoxische stoffen
Digitalisering dienstverlening
Biologische agentia
Onderbetaling
Fraude met zzp’ers
Geen uitstroom werklozen met grote afstand tot arbeidsmarkt
Ioniserende straling
Aangescherpte uitkeringsvoorwaarden
Gevaarlijke stoffen
Misbruik studentenregeling
Intensivering handhaving werk & inkomen onvoldoende
Onprofessioneel casemanagement
Ongewenste omgangsvormen
Psychosociale arbeidsbelasting
Samenwerking tussen sectoren binnen gemeenten
Machineveiligheid
Bewegende voorwerpen
Afname dienstverlening door Redesign UWV
Regionaal arbeidsmarktbeleid onvoldoende
Tillen, dragen, duwen, trekken
Repeterende bewegingen
Misbruik kennismigrantenregeling
Schadelijk geluid
Re-integratiesubsidiefraude
Niet-ioniserende straling
Beeldschermwerk
Ondeugdelijke inrichting arbeidsplaatsen
Misbruik ESF-subsidies
Eenmalige gegevensaanlevering onvoldoende
Ongunstige of statische houding
Temperatuur, verlichting, luchtverversing
Trillingen

42 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Hout en meubel en
bouwmaterialen

Metaalverwerkende industrie

Horeca

Grond-, weg- en waterbouw

Afval en recycling

Burger- en utiliteitsbouw,
afbouw, onderhoud en
installatie

Land- en (glas)tuinbouw,
champignons

Risicomatrix

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 43

Sociale werkvoorziening

Onderwijs

Asbestverwijdering

Overheidsdiensten (justitiële
inrichtingen, brandweer, politie)

Mobiliteit

Uitzendbureaus

Vlees- en zoetwarenindustrie

Gezondheidszorg

Transport en logistiek

Detailhandel

Aardolie, farmacie, chemie,
kunststof en rubber

Schoonmaak

In de volgende drie paragrafen wordt per domein (gezond en veilig werken, functioneren arbeidsmarkt,
re-integratie en inkomensbescherming) de programmering van de activiteiten op hoofdlijnen per sector of
thema beschreven.

4.4 Domein ‘functioneren arbeidsmarkt’
De Inspectie SZW bestrijdt arbeidsmarktfraude (illegale tewerkstelling, onderbetaling) en levert daarmee
een bijdrage aan de afname van verdringing op de arbeidsmarkt. Dit is een doelstelling van het departement. De Inspectie beschouwt arbeidsuitbuiting als een misstand. Indien het vermoeden van arbeidsuitbuiting bestaat, dan zet de Inspectie daar opsporingscapaciteit op in. Wanneer de registratieplicht op grond
van de Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi) van kracht wordt, zal de Inspectie
bijdragen aan de bestrijding van malafide uitzendbureaus door te controleren op de naleving van deze
plicht.
De sectoren waar de Inspectie zich bij de bestrijding van arbeidsmarktfraude op richt zijn: bouw; land- en
tuinbouw (champignonteelt); schoonmaak; uitzendbureaus; horeca (shoarmazaken en Chinese restaurants) en detailhandel (massagesalons, nagelstudio’s). Daarnaast participeert de Inspectie in interventieteams die zich richten op de aanpak van malafide uitzendbureaus en op de sectoren glastuinbouw en
champignons, en schoonmaak. Bij sectoroverstijgende thema’s gaat het om: aanpak misbruik kennismigranten en misbruik studentenregeling.
Hierna worden voor het domein ‘functioneren arbeidsmarkt’ de programmalijnen in de sectoren en op
thema’s beschreven.
Uitzendbureaus De aandacht gaat primair uit naar de niet-gecertificeerde intermediairs. Om de malafide
uitzendbureaus op te sporen voert de Inspectie SZW een risicoanalyse uit op basis van gegevens van de
Inspectie zelf en van de Belastingdienst. Behalve illegale arbeid en onderbetaling stuit de Inspectie ook op
misstanden in de huisvesting. Naast de reguliere activiteiten van de Inspectie op het terrein van uitzendbureaus is er sinds begin 2012 het programma Aanpak Malafide Uitzendbureaus (AMU). De Inspectie maakt
onderdeel uit van het betreffende interventieteam. Dit programma vloeit voort uit de intentie van de
minister van SZW om het aantal malafide uitzendbureaus fors terug te dringen. Activiteiten van de Inspectie
die in 2012 op dit gebied zijn gestart, zijn onder meer gericht op het opsporen van de meest malafide
uitzendbureaus (top 100) uit de branche. Waar mogelijk zal het wederrechtelijk verkregen voordeel
ontnomen worden. Verder zet de Inspectie in op versterking van de samenwerking met stakeholders19.
Land- en tuinbouw In de sector is sprake van een groter risico op illegale arbeid en onderbetaling.
Door alleen in bijzondere omstandigheden werkvergunningen af te geven, is de vraag van bedrijven naar
arbeidskrachten in deze sector sterk toegenomen. Daarnaast vormen onderbetaling en het gebruikmaken
van niet-geregistreerde uitzendbureaus risico’s. In de champignonsector en de glastuinbouw is vaker sprake
van onderbetaling en illegale arbeid dan in de rest van de sector. Om die reden treedt de Inspectie in die
sectoren in interventieteamverband op. Bijzondere aandacht blijft bestaan voor ondernemingen die werk
door (buitenlandse) derden laten uitvoeren en daarbij constructies gebruiken om de wettelijke bepalingen
te ontlopen of te ontduiken.
Schoonmaak De Inspectie richt zich op de gehele sector. Een belangrijk risico is dat veel van de werkzaamheden in de avond of het weekend plaatsvinden. In de glasbewassing komt de inzet van Bulgaarse pseudozzp’ers veel voor. Er is vaak sprake van aanneming en onderaanneming van werk. Hierdoor ontstaat een
groter risico op het niet-naleven van wet- en regelgeving, omdat in de keten van (onder)aanneming
hiervoor steeds minder verantwoordelijkheid wordt gevoeld.

19

Zoals: ABU, NBBU, SNA, SNCU, OM, gemeenten, UWV, politie en andere departementen.

44 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Bouw Veelvoorkomende ongeschoolde, zware en piekarbeid zijn in de bouwsector indicaties van illegale
arbeid en onderbetaling. Overtredingen komen vooral voor in de burger- & utiliteitsbouw en bij infrastructurele werken. De Inspectie wil bouwplaatsen controleren tijdens de bouwfasen waarin de kans op illegale
arbeid het grootst is. Bij de Tweede Maasvlakte en Eemshaven geeft de Inspectie SZW samen met de
Belastingdienst voorlichting aan grote opdrachtgevers.
Scheepsbouw De arbeidsmarktproblematiek bij de scheeps(-af )bouw c.q. scheepsreparatie is in de regio’s
(Groningen, Zuid-Holland Zuid en Brabant) naar voren gekomen. Er worden schepen deels afgebouwd bij
casco aanlevering of gerepareerd in scheepswerven op verschillende plaatsen in het land, waarbij buitenlandse ondernemingen worden ingezet. Deze ondernemingen maken gebruik van de notificatieregeling en
vragen dus geen tewerkstellingsvergunningen aan voor de eigen werknemers. Omdat er naar verwachting
sprake is van ‘onzuivere dienstverlening’ (lees: het ter beschikking stellen van arbeidskrachten) wordt de
notificatieregeling ten onrechte gebruikt. Momenteel is een aantal zaken in onderzoek. Hoe groot de
problematiek in de gehele sector is, moet nader worden vastgesteld.
Horeca en detailhandel Voor de horeca liggen risico’s primair bij illegale arbeid en onderbetaling. Binnen
de detailhandel komen veel overtredingen voor bij bakkers, slagers, textielreiniging en uiterlijke verzorging
(kappers, nagelstudio’s en massagesalons).
Thema: aanpak kennismigrantenregeling
De kennismigrantenregeling is bedoeld om hooggekwalificeerde kenniswerkers van buiten de Europese
Unie (EU) toe te laten tot de Nederlandse arbeidsmarkt. De regeling is relatief gevoelig voor misbruik
waardoor personen van buiten de EU onterecht toegang krijgen tot de Nederlandse arbeidsmarkt. Bij de
handhaving van de regeling werken de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en de Inspectie SZW samen.
Thema: aanpak misbruik studentenregeling Studenten van buiten de EU en uit Bulgarije en Roemenië
mogen in Nederland alleen werken met een tewerkstellingsvergunning (twv). De Inspectie SZW stuit op
basis van bestandskoppelingen van IND, UWV en Inspectie SZW op studenten waarvoor geen twv is
afgegeven. Daarnaast komt de Inspectie SZW ook bij reguliere controles studenten tegen voor wie de
werkgever niet over een twv beschikt.

4.5 Domein ‘gezond en veilig werken’
De Inspectie SZW richt zich in het domein ‘gezond en veilig werken’ met diverse partijen, waaronder de
sociale partners, op het naleven van de Arbeidsomstandighedenwet en het verbeteren van de
Arbeidstijdenwet. Belangrijk aandachtspunt is duurzame inzetbaarheid van (vooral oudere) werknemers,
gericht op vermindering van ziekteverzuim en arbeidsongeschiktheid door arbeidsveiligheids- en
gezondheidsrisico’s.
Aandachtsgebieden met veel risico’s voor arbeidsomstandigheden en meerdere oorzaken van niet-naleven,
lenen zich voor een brede aanpak. Die aanpak omvat zowel inspectie en handhaving als algemene voorlichting en voorlichting voor specifieke doelgroepen. Ook het benutten van netwerken rond bedrijven die de
regels overtreden, is een strategie die de Inspectie wil gaan inzetten. Het betreft de sectoren burger- &
utiliteitsbouw, afbouw, onderhoud en installatie; asbestverwijdering; grond-, weg- en waterbouw;
gezondheidszorg; aardolie, farmacie, chemie, kunststof en rubber; transport en logistiek; en metaal.
Aandachtsgebieden met een achtergrond van voornamelijk negatieve redenen om de regels niet na te leven
(bijvoorbeeld concurrentievoordeel behalen) of kleinere aandachtsgebieden, lenen zich beter voor een
smalle aanpak. Een smalle aanpak wil zeggen dat met een enkelvoudige, inspectiegerichte aanpak de
doelstellingen bereikt kunnen worden. Het gaat om de volgende sectoren: afval en recycling; onderwijs (en
subsectoren zoals praktijklokalen); hout, timmer en meubel en bouwmaterialen; vlees- en zoetwarenindustrie; glastuinbouw en champignonteelt; overheidsdiensten; sociale werkvoorziening; en mobiliteit
(garages, benzinestations).

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 45

Naast de brede en smalle sectoraanpakken programmeert de Inspectie activiteiten op sectoroverstijgende of
doorsnijdende thema’s, namelijk: grote-risicobedrijven (Brzo); arbozorg; gevaarlijke stoffen;
Kernenergiewet (ioniserende straling); en markttoezicht op veilige producten.
Hierna worden de programmalijnen voor de sectoren met een brede aanpak en de thema’s beschreven.
Burger- & utiliteitsbouw, afbouw, onderhoud en installatie Het werk in de bouw kenmerkt zich door
tijdelijkheid, mobiliteit en een regelmatig wijzigende bezetting van werknemers van verschillende
bedrijven. Door de complexiteit van het werk is ook de organisatie van arbeidsomstandigheden complex.
Een doeltreffende samenwerking tussen de betrokken partijen in het bouwproces is van groot belang.
De Inspectie richt zich in de bouw op valgevaar, fysieke belasting en gevaarlijke stoffen. De aanpak daarvan
draagt direct bij aan een duurzame inzetbaarheid van de oudere werknemers op de bouwplaats. Door de
inzet van communicatie en samenwerking met sociale partners wil de Inspectie ook effect sorteren bij
niet-geïnspecteerde bedrijven. De komende jaren gaat de Inspectie na hoe arbodiensten en/of arbodeskundigen bedrijven in de bouw kunnen ondersteunen.
Grond-, weg- en waterbouw Het werk in deze sector heeft overeenkomsten met de bouw. De werkplaats is
tijdelijk en wordt steeds opnieuw ingericht. Veelal werken de bedrijven in de rol van onderaannemer. Voor
het beheersen van de arbeidsrisico’s is de rol van opdrachtgevers cruciaal. De Inspectie richt zich op fysieke
belasting, gevaarlijke stoffen (verontreinigde grond) en de inrichting van de arbeidsplaats (aanrijdgevaar).
De aanpak (inspectie, communicatie en samenwerking) met sociale partners is gericht op de duurzame
inzetbaarheid van oudere werknemers. Dat moet leiden tot een proactieve opstelling van opdrachtgevers bij
de beheersing van deze arbeidsrisico’s.
Asbestverwijdering Vanwege grote gezondheidsrisico’s en lage naleving is de aanpak van malafide asbest­
saneerders een belangrijke prioriteit van de Inspectie SZW. Veelal betreft het laag- of ongeschoold personeel.
Het risico dat werknemers aan asbest worden blootgesteld, is nog volop aanwezig. Verwijderen van asbest
gebeurt niet altijd volgens de regels. Behalve op malafide saneerders richt de Inspectie zich op het verbeteren
van de naleving van wet- en regelgeving door gecertificeerde bedrijven. Naast inspecties zet de Inspectie SZW
gerichte communicatieactiviteiten in. De Inspectie werkt daarbij samen met andere inspectiediensten en
medeoverheden, sociale partners en certificerende en keurende instellingen in de asbestketen. In maart 2012
heeft de staatssecretaris van SZW de Inspectie verzocht om de malafide asbestsaneerders met prioriteit aan te
pakken; faillissement en sluiting van deze bedrijven mag daarbij niet worden uitgesloten. Er wordt gestart met
drie pilots waarin de toezichthouders in de asbestketen nauw samenwerken.
Metaalverwerkende industrie Zowel gezondheids- als arbeidsveiligheidsrisico’s komen voor in de metaal.
De effecten van deze risico’s vertalen zich in (relatief veel) ongevallen, beroepsziekten en arbeidsongeschiktheid. Meer dan de helft van de ongevallen komt voort uit onveilig werken met machines. Ongeveer
een derde van de ongevallen vindt plaats op een locatie buiten het eigen bedrijf. De Inspectie richt zich op
machineveiligheid, gevaarlijke stoffen en op de aanpak van de achterliggende oorzaken van arboproblematiek, met name op voorlichting, onderwijs en toezicht door de werkgever. Strengere handhaving voor
bewuste niet-nalevers hoort bij deze aanpak. Ook richt de Inspectie zich op de specifieke veiligheidsrisico’s
van besloten ruimtes, stoomexplosiegevaar bij vloeibaar metaal en werken op hoogte. Daarnaast richt de
aandacht zich op specifieke doelgroepen (jongeren onder 25 jaar en de nieuwkomers) in de sector.
Thema: markttoezicht op veilige producten De Inspectie SZW houdt toezicht op producten voor professioneel
gebruik, zoals machines, stoomketels, persoonlijke beschermingsmiddelen en liften.20 Deze producten komen
voor een belangrijk deel uit het buitenland. De Inspectie SZW versterkt het markttoezicht mede naar aanleiding
van de implementatie van Verordening 768/2008/EG. Volgens deze verordening moeten de lidstaten een ‘nationaal
programma markttoezicht’ opstellen. Het doel is te voorkomen dat producten met ernstige veiligheidsrisico’s op
de markt worden gebracht en te bevorderen dat producten op een veilige manier worden gebruikt.
20

De Inspectie SZW is aangewezen als toezichthouder op de productrichtlijnen Persoonlijke Beschermingsmiddelen
(98/79EG, 89/686/EEG, 93/68/EEG, 96/58/EG) en Machines (98/37 EG),ATEX 95 waarin eisen aan materieel op explosiegevaarlijke plaatsen (94/9/EG), drukvaten van eenvoudige vorm (87/404/EEG), drukapparatuur (97/23) en liften (96/16/EG).

46 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Aardolie, chemie, farmacie, kunststof en rubber (ACFKR) Een deel van de bedrijven valt onder het Besluit
risico’s zware ongevallen (Brzo). Het werken met gevaarlijke (explosieve) stoffen vormt het belangrijkste
risico in deze sector. Gevolgen kunnen zijn: vergiftiging, verstikking, brandwonden, huidziekten, longziekten en kanker. Daarnaast spelen risico’s op de werkvloer, zoals onveilige machines of onveilige inrichting
van de arbeidsplaats. Bij de meeste bedrijven is de Europese Verordening REACH21 van toepassing. De
bedrijven vervullen voornamelijk de rol van fabrikant of handelaar. De Inspectie richt zich op de gezondheidsrisico’s gevaarlijke stoffen, nanodeeltjes, explosie-, verstikkings- en vergiftigingsgevaar, machine­
veiligheid en veilige inrichting van de arbeidsplaats. Daarnaast richt de aanpak zich op procesveiligheid en
onderhoudsstops, waarbij zich heel veel risico’s voordoen. Dit betekent voornamelijk het verrichten van
inspecties. Daarnaast besteedt de Inspectie SZW specifieke aandacht aan voorlichting, stimulering,
samenwerking en preventie.
Thema: gevaarlijke stoffen Bij een op de drie bedrijven worden werknemers blootgesteld aan gevaarlijke
stoffen. Dit veroorzaakt meer sterf- en ziektegevallen dan ongevallen door veiligheidsrisico’s. Minimaal de
helft van de bedrijven geeft onvoldoende invulling aan veilig en gezond werken met gevaarlijke stoffen.
Bedrijven hebben weliswaar beschermingsmaatregelen genomen, maar niet bekend is of deze maatregelen
effectief of juist zijn. Werkgevers hebben moeite met de complexe wetgeving. Het themaprogramma
gevaarlijke stoffen heeft tot doel het arbeidsrisico gevaarlijke stoffen bij werkgevers en werknemers op de
kaart te zetten, en daardoor de naleving en het bewustzijn te vergroten. Hiertoe heeft de Inspectie een
aantal instrumenten ontwikkeld die gebruikt worden bij inspecties. De voornaamste instrumenten zijn
gericht op het eenvoudig en toegankelijk maken van de complexe wetgeving (digitale zelfinspectietool)
voor werkgevers en werknemers en het vormgeven van het toezicht op gevaarlijke stoffen.
Thema: grote-risicobedrijven (Brzo) De Inspectie SZW houdt toezicht op bedrijven met grote hoeveel­
heden gevaarlijke stoffen waaraan grote risico’s zijn verbonden. Bij een calamiteit hebben deze risico’s
doorgaans een grote impact op werknemers en omwonenden. Beheersen en voorkomen van zware
ongevallen is verregaand geregeld en intensief overheidstoezicht op deze categorie bedrijven is wettelijk
vereist. Dit toezicht voert de Inspectie uit met de regionale milieudiensten en de brandweer. Per zogenoemd Brzo-bedrijf wordt op basis van het landelijk toezichtmodel een meerjarig inspectieprogramma
vastgesteld en uitgevoerd. Daarnaast worden bedrijven die bij voortduring niet voldoen aan de Brzoverplichtingen aangepakt. Bij zware ongevallen participeert de Inspectie SZW in opsporingsonderzoeken
onder leiding van het Openbaar Ministerie (OM). Bij de aanpak richt de Inspectie zich op het voorkomen
van zware ongevallen en van veiligheidsrisico’s voor werknemers.
De Inspectie SZW beschikt over een groep inspecteurs die uitsluitend belast zijn met het toezicht op deze
bedrijven en die beschikken over de specifiek benodigde kennis en ervaring. Daarnaast zijn deze inspecteurs
opgeleid en getraind om ongevals- en incidentonderzoek uit te voeren. De inspecteurs hebben allen de
bevoegdheid van bijzonder opsporingsambtenaar en zijn daarmee in staat om opsporingsonderzoek te
doen. De toezichthoudende milieudiensten en brandweer zijn regionaal georganiseerd vanuit de betreffende provincie of gemeenten. In de voorgenomen vorming van de Regionale Uitvoeringsdiensten (RUD)
voor het milieutoezicht zal de coördinatie van het Brzo-toezicht door de regionale overheden in een zestal
Brzo-RUD’s worden ondergebracht. De Inspectie SZW is landelijk georganiseerd en aangestuurd.
Gezondheidszorg Deze sector is gevoelig voor ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, waarbij vergrijzing een
knelpunt kan worden. Uit de analyse blijkt dat de gezondheidsrisico’s groot zijn. Het ziekteverzuim en de
arbeidsongeschiktheid zijn daardoor hoger dan gemiddeld. Goede beheersing van de arborisico’s is ook
noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de werknemers duurzaam inzetbaar blijven en de sector zorg en
welzijn aantrekkelijk blijft om in te werken. De Inspectie richt zich op psychosociale arbeidsbelasting (PSA),
fysieke belasting, biologische agentia (stoffen die de gezondheid van werknemers in gevaar kunnen
brengen) en brandveiligheid. De komende jaren richt de Inspectie zich op deze risico’s in ziekenhuizen, de
ouderenzorg, jeugdzorg, gehandicaptenzorg, geestelijke gezondheidszorg, ambulancezorg, kinderopvang
en maatschappelijke opvang.
21

REACH staat voor Registratie, Evaluatie, Autorisatie (verlening van vergunningen) en restrictie (beperking) van Chemische
stoffen.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 47

Transport en logistiek Naast enkele grote, internationaal opererende bedrijven gaat het in deze sector vaak
om kleine bedrijven met slechts enkele of tientallen werknemers. Chauffeurs krijgen steeds meer te maken
met agressie en geweld van medeweggebruikers, wat het risico op werkstress en psychosociale arbeidsbelasting kan vergroten. De Inspectie richt zich op de bedrijfstakken waar sprake is van (meervoudige) veiligheids- en gezondheidsrisico’s, die zoals uit de analyse is gebleken nog onvoldoende worden beheerst. De
Inspectie kijkt vooral naar de inrichting van de arbeidsplaats. Denk aan vallen, fysieke belasting, gevaarlijke
stoffen (bijvoorbeeld dieselgassen en gassen bij het betreden van zeecontainers) en aanrijdgevaar. Hiernaast
richt de Inspectie zich op bedrijven en inrichtingen waar per installatie een zekere hoeveelheid ontplofbare,
brandbare of toxische stof wordt opgeslagen, gebruikt of gevormd.
Thema: arbozorg De Inspectie SZW gaat de komende jaren meer nadruk leggen op de organisatorische en
systeemverplichtingen van de Arbeidsomstandighedenwet. De reden hiervoor is dat bedrijven deze
verplichtingen niet altijd meer naleven. Dat remt de zelfwerkzaamheid van bedrijven. Met een thema­
gerichte aanpak op de systeemverplichtingen wil de Inspectie de aandacht voor arbozorg binnen bedrijven
vergroten.22 Bij de uitwerking van deze thema-aanpak zoekt de Inspectie in alle gevallen naar een relatie
tussen concrete werkplektekortkomingen en systeemelementen. Bijzondere aandacht wordt gegeven aan
de deskundige medewerker binnen het bedrijf (preventiemedewerker), omdat bij een goede vervulling van
deze functie er continu aandacht is voor het niveau van arbeidsomstandigheden.
Thema: Kernenergiewet (ioniserende straling) Blootstelling aan ioniserende straling kan leiden tot
kanker. De Inspectie richt zich op het verbeteren van de stralingsveiligheid en de stralingsdeskundigheid
binnen bedrijven en instellingen om ongelukken met stralingsbronnen te verkleinen en de blootstelling
van werknemers aan straling te beperken. De Inspectie concentreert zich daarbij onder andere op de
sectoren waar werknemers een hoge reguliere blootstelling hebben, sterke bronnen worden gebruikt en
relatief veel incidenten voorkomen. Inspecties worden uitgevoerd om bedrijven alert te houden op dit
risico. Daarnaast zet de Inspectie communicatieactiviteiten in om de deskundigheid binnen bedrijven te
bevorderen.
Toezicht op certificerende instellingen
Het ministerie van SZW gebruikt voor een aantal risicovolle werkzaamheden en beroepen wettelijke
certificering. Daarmee kunnen risico’s worden beperkt. Organisaties die de minister aanwijst, verzorgen de
keuring en certificering. Certificerings- en keuringsinstellingen (cki’s) zijn commerciële organisaties met
een publieke taak op het terrein van keuringen en certificering van producten en diensten. In 2013 zullen de
sanctiemogelijkheden zijn verbeterd en wordt bij de invulling van het toezicht nauw samengewerkt met de
Raad voor Accreditatie.
Op basis van een risicoanalyse richt het toezicht zich op specifieke doelgroepen (fabrikanten, importeurs en
handelaren). Naar aanleiding van ongevallen, klachten en meldingen neemt de Inspectie maatregelen.
Hierbij kan zij ook de betrokken certificerende of keurende instellingen aanspreken. Om de toezichttaken
zo gericht en efficiënt mogelijk uit te voeren, werkt de Inspectie SZW samen met de NVWA, de Douane en
internationaal met toezichthouders in andere EU-lidstaten.
Het toezicht bestaat uit onderzoeken naar aanleiding van meldingen, risicogerichte onderzoeken en het
jaarverantwoordingsonderzoek. De onderzoeken naar aanleiding van meldingen vinden plaats naar
aanleiding van ongevallen en/of andere signalen die duiden op ernstige tekortkomingen in het veld.
De risicogerichte onderzoeken vinden plaats binnen de werkvelden drukapparatuur, hijskranen, arbodiensten, asbest en liften. Binnen het departement heeft de beleidsdirectie Gezond en veilig werken de Inspectie
SZW verzocht het aanwijzingen- en maatregelenbeleid van certificerende en keurende instellingen van haar
over te nemen. Dit betekent een intensivering ten opzichte van het huidige takenpakket van de Inspectie.
De besluitvorming hierover is nog niet afgerond.

22

Onder systeemverplichtingen arbozorg vallen onder meer de RI&E, voorlichting & onderricht, toezicht, BHV en deskundige
ondersteuning (arbodienst, preventiemedewerker),

48 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

4.6 Domein ‘re-integratie en inkomensbescherming’
De Inspectie SZW houdt toezicht op het stelsel van werk en inkomen. Zij geeft inzicht in het functioneren
van de gezamenlijke uitvoeringsinstanties (SVB, UWV en gemeenten). De Inspectie SZW draagt hiermee bij
aan de doelstelling van het ministerie om de arbeidsparticipatie te vergroten en inkomensbescherming te
geven voor wie dat echt nodig heeft. Voor de aanpak van georganiseerde fraude met uitkeringen en
subsidies zet de Inspectie haar opsporingsinstrumentarium in. Hierna worden – naar aanleiding van de
rangorde in risico’s – de onderwerpen beschreven die de Inspectie SZW de komende periode gaat
onderzoeken.
Uitstroom uitkeringsgerechtigden met grote afstand tot de arbeidsmarkt Door bezuinigingen,
economische recessie en de overgang naar meer digitale dienstverlening, bestaat het risico dat werklozen
met grote afstand tot de arbeidsmarkt meer uit beeld raken en langdurig zonder werk blijven.
Aanpak uitkeringsfraude en intensivering handhaving stelsel werk en inkomen Het (op grote schaal)
frauderen met sociale uitkeringen tast het financieel en maatschappelijk draagvlak voor sociale voorzieningen aan. Dat is een van de redenen dat het ministerie prioriteit geeft aan de aanpak. De Inspectie SZW zet
hierop in langs twee sporen:
• Toezicht op de uitvoering van de handhavingstaak door SVB, UWV en gemeenten. Een goede uitvoering
van de handhavingsmaatregelen door SVB, UWV en gemeenten kan door beperktere beschikbaarheid van
middelen worden aangetast. De Inspectie onderzoekt dit risico in een meerjarig programma, waarin
belangrijke elementen zijn: ‘lik op stuk’ geven, meer toepassen van bestuurlijke boetes en verbeteren van
de incassofunctie.
• In het kader van haar opsporingstaak heeft de Inspectie SZW ook een rol in de bestrijding van uitkeringsfraude. Gaat het om fraude met uitkeringen in georganiseerd verband. Moeten er constructies ontrafeld
worden om de fraude te kunnen aanpakken, dan is de inzet van bijzondere opsporingsmiddelen
noodzakelijk. Daarnaast ontvangt de Inspectie direct meldingen via meldpunten, opsporingsinstanties of
de Criminele Inlichtingeneenheid. Deze meldingen pakt de Inspectie SZW op en in overleg met het
Openbaar Ministerie besluit zij of een opsporingsonderzoek wordt gestart. De komende jaren zet de
Inspectie meer opsporingscapaciteit in op de aanpak van vormen van georganiseerde uitkeringsfraude.
Digitalisering dienstverlening en Redesign UWV Het re-integratiebudget is vanaf 2012 niet meer
beschikbaar voor WW-gerechtigden en het budget voor bemiddeling is gehalveerd. Mede daarom verandert
de dienstverlening aan werkzoekenden door UWV. Aanvraag van een uitkering en bemiddeling gaan primair
langs digitale weg plaatsvinden. Het percentage face to face contacten zal sterk afnemen. Het programma
Redesign heeft ook raakvlakken met gemeenten omdat de dienstverlening van UWV (op de Werkpleinen)
wijzigt.
Het risico bij deze veranderingen is dat een (beperkt) deel van de uitkeringsgerechtigden niet in staat is
gebruik te maken van digitale dienstverlening. Andere vragen die zich voordoen: hoe ervaren burgers en
bedrijven dit alles? In hoeverre voldoen de ict-systemen aan de vragen van deze gebruikers? En zijn de
systemen voldoende veilig en stabiel? De Inspectie zal samen met UWV en beleid een referentiekader
opstellen, om de voortgang te kunnen beoordelen. Dit referentiekader zal vervolgens worden uitgebreid tot
het domein van gemeenten. De Inspectie zal naar de andere genoemde risico’s onderzoek verrichten. UWV
heeft zelf een aantal risico’s en diverse maatregelen benoemd.
Regionaal arbeidsmarktbeleid en de rol van gemeenten Regionaal arbeidsmarktbeleid moet bijdragen
aan het beter op elkaar laten aansluiten van vraag en aanbod. Het ministerie van SZW hecht veel belang aan
de gemeentelijke regierol. Uit eerder onderzoek van de Inspectie blijkt dat de regierol van de gemeente in
de afgelopen jaren nog onvoldoende is ingevuld. Daarom voert de Inspectie een meerjarig programma van
toezicht uit op dit onderwerp.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 49

Samenwerking tussen sectoren binnen gemeenten In de Wet SUWI is opgenomen dat de uitvoerders van
de sociale zekerheid voor een goede dienstverlening samenwerken met andere sectoren, zoals zorg, welzijn
en onderwijs. Voor alle klanten met meerdere problemen die hulp nodig hebben bij het vinden van werk, is
samenwerking met andere sectoren nodig. Met de onderwijssector is bijvoorbeeld samenwerking nodig
voor hulp aan onder andere Wajongers en uitkeringsgerechtigden met een taalachterstand. Door onvoldoende samenwerking lopen mensen met meerdere problemen kans verstoken te blijven van hulp om weer
te participeren in de samenleving. De Inspectie onderzoekt in een meerjarig programma de dienstverlening
aan mensen met meerdere problemen.
Aangescherpte uitkeringsvoorwaarden De Inspectie onderzoekt de implementatie, werking en resultaten
van de uitvoering van de gewijzigde uitkeringsvoorwaarden van de Wet werk en bijstand (WWB) in 2012.
Gezien de complexiteit van de maatregelen bestaat het risico dat gemeenten in onvoldoende mate in de
geest van de wet zullen handelen. Dit kan de benutting van het vermogen om te kunnen werken onder­
mijnen. Binnen deze context voert de Inspectie een meerjarig onderzoeksprogramma uit, gericht op deze
nieuwe maatregelen.
In de risicoanalyse van de Inspectie is het onderwerp schuldhulpverlening niet meegewogen. Toch besteedt
de Inspectie aandacht aan dit onderwerp omdat per 1 juli 2012 de Wet schuldhulpverlening (WGS) van kracht
is. Gemeenten moeten sturing geven aan een integrale aanpak van schuldenproblematiek. De Inspectie zal
onderzoeken welke bijdrage gemeenten leveren aan een effectieve uitvoering van WGS.
De uitkomsten van dit onderzoek naar de uitvoering door gemeenten kunnen de input vormen bij de
evaluatie van de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening, die voor 1 juli 2016 moet worden verricht.
De Inspectie SZW voert daarnaast organisatiegericht onderzoek uit bij SVB, UWV en gemeenten, op grond
van wettelijke taken en risicoanalyse. De komende periode doet de Inspectie onderzoek naar de WWB als
het gaat om: meerjarige aanvullende uitkering aan gemeenten, de incidentele aanvullende uitkering aan
gemeenten en ernstige tekortkomingen in de uitvoering. Ook verricht de Inspectie onderzoek naar het
veranderprogramma binnen de SVB (SVB-10) en naar de verantwoordingen van de uitvoeringsinstanties en
gemeenten over de relevante wetgeving.

50 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

52 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

5 Processen, organisatie
en werkwijze
5.1 Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft een aantal consequenties voor processen, organisatie en
werkwijze. Deze consequenties zijn het gevolg van de keuzes zoals die staan in
hoofdstuk 3 en de programmering op hoofdlijnen in hoofdstuk 4. Eerst worden in
paragraaf 5.2 de belangrijke processen risicoanalyse, signalering en effectmeting
voor de Inspectie beschreven. Daarna worden in paragraaf 5.3 enkele gevolgen voor
organisatieontwikkeling, personeel en informatievoorziening geduid. Ten slotte
wordt in paragraaf 5.4 in vogelvlucht een aantal mogelijke veranderingen in capaciteit en competenties benoemd.

5.2 Processen risicoanalyse, signalering en
effectmeting
Risicoanalyse
Risicogericht toezicht is een belangrijke pijler van de Inspectie SZW. Voorheen werd risicoanalyse verricht
binnen de afzonderlijke organisaties waaruit de Inspectie SZW is ontstaan. Vanaf 2011 verricht de Inspectie
SZW inspectiebrede risicoanalyses. Daarmee heeft de Inspectie in 2012 een verdere stap gezet. De Inspectie
SZW zal de methodologische ontwikkeling en het gebruik van risicoanalyse blijven doorontwikkelen, met
als doel interventies nog gerichter te kunnen inzetten.
De richtingen op inhoud (hoofdstuk 3) laten een aantal doelgroepen en situaties zien die de Inspectie SZW
als risicovol beschouwt. Voor een deel van de sectoren kan de Inspectie risicovolle doelgroepen en situaties
wel inschatten, maar voor een deel van de sectoren niet. Om recht te kunnen doen aan de gemaakte keuzes
in dit Meerjarenplan richt een inspectiebrede risicoanalyse zich (naast andere risico’s) vanaf medio 2012 op
het opsporen van misstanden, notoire overtreders, niet-zelfredzame groepen, sectoren met sterke
concurrentie en situaties waarin het extra loont de regels niet na te leven. Op deze manier verfijnt de
Inspectie SZW het risicogericht werken.
Signalering
De Inspectie SZW investeert in de ontwikkeling van ‘voelsprieten’ om nieuwe ontwikkelingen en risico’s
snel in beeld te krijgen. Deze informatie wordt ook gebruikt om relevante stakeholders als beleid, politiek
of andere toezichthoudende of uitvoerende organisaties attent te maken op actuele onvoorziene risico’s die
zij kunnen aanpakken. Dit houdt de Inspectie zelf, en haar stakeholders scherp. De komende periode bouwt
de Inspectie signalering uit als het gaat om de methode, het inbedden in de eigen werkprocessen en het
daadwerkelijk afgeven van signalen. Daarnaast peilt de Inspectie bij afnemers van signalen wat voor hen de
meerwaarde van de signalering is. Ook wordende signalen als input gebruikt bij volgende risicoanalyses.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 53

Effectmeting
Alles wat de Inspectie doet, is erop gericht door toezichtactiviteiten het beoogde effect te sorteren. Het
meten van effecten draagt bij aan het inzicht: zijn onze interventies effectief; in welke combinaties; en
verandert het nalevingsgedrag door onze interventies? Effectmeting maakt zichtbaar of de Inspectie de
beschikbare middelen optimaal inzet: het laat zien wat wel werkt en wat niet werkt. De Inspectie SZW
bouwt samen met andere diensten in de Inspectieraad aan een ‘gereedschapskist’ met diverse toezicht­
instrumenten. In deze toolbox zit de opgebouwde kennis over de context waarin deze instrumenten het
meest effect sorteren.

5.3 Organisatie en werkwijze
Doorontwikkeling Inspectie SZW
Met de vorming van de Inspectie SZW per 1 januari 2012 is de organisatie niet af. Om de ambitie - meer effect
op gebied van een gezonde en veilige werkplek, een eerlijke en goed werkende arbeidsmarkt en een goed
functionerend stelsel van werk en inkomen - waar te maken, heeft de Inspectie een aantal thema’s
benoemd waar de komende jaren extra aandacht aan wordt besteedt. Thema’s die van cruciaal belang zijn
voor de doorontwikkeling van de organisatie.
Het gaat over de thema’s risicoanalyse, signalering en effectmeting (zie paragraaf 5.2). Deze processen
kunnen alleen tot meer effect leiden als intern en met externe partners meer wordt samengewerkt. Niet om
de samenwerking zelf, maar met het doel om meer effect te bereiken. De Inspectie wil resultaten helder
benoemen, daarover verantwoording afleggen en daarop vanuit een gedeelde visie sturen. Samenwerken,
resultaatgerichtheid en leiderschap zijn dan ook ontwikkelthema’s waar de Inspectie extra op inzet.
Daarnaast wil de Inspectie stappen zetten op het gebied van flexibilisering, zodat medewerkers zonder
(praktische) problemen daar kunnen worden ingezet waar op grond van de SZW-brede risicoanalyse het
meeste effect kan worden gesorteerd. Ten slotte is er een aantal randvoorwaardelijke thema’s om de
organisatie meer op orde te krijgen: inspectieondersteuning, informatiehuishouding en kennisdeling en
-ontwikkeling. De Inspectie kan haar doelen alleen bereiken als de ondersteuning wat betreft automatisering, informatieverwerking en kennisdeling goed is geregeld.
Medewerkers
De Inspectie SZW gaat bij de inzet van haar medewerkers meer rekening houden met de vraag waar de
risico’s zich voordoen. Zij gaat medewerkers flexibeler inzetten om vanuit verschillende disciplines
problemen in een sector aan te pakken. Daartoe gaat de Inspectie SZW werken in projecten en programma’s. De uitstroom van een (groot) deel van werknemers vraagt de komende jaren aandacht van de
Inspectie. Daarbij gaat het om maatregelen om de menskracht op peil te houden en om kennis en kunde
goed over te dragen en te behouden.
De keuzes die de Inspectie voor de komende jaren in dit Meerjarenplan maakt, hebben consequenties voor
waar capaciteit wordt ingezet en welke competenties nodig zijn. In het algemeen leiden de keuzes in het
Meerjarenplan tot een verschuiving van capaciteit van sectoren/bedrijven waar de naleving redelijk tot goed
is, naar sectoren/bedrijven waar naleving een structureel probleem is. Binnen de groep sectoren/bedrijven
met structurele nalevingproblemen gaat meer capaciteit naar situaties die als misstanden kunnen worden
aangemerkt. Belangrijk hierbij is dat ‘zwaardere zaken’ en het volgen hiervan relatief meer capaciteit
kosten.

54 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Als gevolg van de opgelegde taakstelling van het kabinet in de periode 2012-2015 daalt de formatie de
komende jaren met 160 fte’s. Door de werkprocessen en organisatiestructuur efficiënter te organiseren
wordt het effect van het dalen van de formatie van de operationele directies zoveel mogelijk beperkt. Door
het opheffen van de Auditdienst van SZW zijn per 1 mei 2012 aan de Inspectie gerelateerde taken en
medewerkers ondergebracht bij de Inspectie SZW. Als gevolg van de doorwerking van de taakstelling op
deze 7 fte’s wordt per 1 januari 2013 1 fte op deze taak ingeleverd. Door de inzet op het project Aanpak
Malafide Uitzendbureaus voegt de Inspectie gedurende 2013 7 tijdelijke fte’s aan de formatie toe. De
formatie bedraagt begin 2012 1.179 fte’s en zal per 1 januari 2013 verder zijn gedaald tot 1.120. In onderstaande tabel is de personeelsontwikkeling opgenomen.
Personeelsformatie Inspectie SZW
Fte

2010

2011

2012

2013

2014

2015

1.312

1.188

1.179

1.120

1.063

1.033

Informatievoorziening
Bij het realiseren van dit Meerjarenplan wordt de Inspectie SZW door een adequate informatievoorziening
ondersteund. De primaire insteek is dat de basisvoorzieningen die nu op orde zijn, dat door ‘beheerst
verbeteren’ ook blijven. Daarna is er ruimte voor vernieuwing. De Inspectie SZW kiest daarbij voor het
samenwerken met andere inspectie- en opsporingsdiensten om haar informatievoorziening verder te
ontwikkelen en te beheren. Dit gebeurt binnen de context van SZW en i-Strategie Rijk. De herbruikbaarheid
van en de uitwisselbaarheid met de informatievoorzieningen van andere inspectie- en opsporingsdiensten
is hierbij van essentieel belang. Voor het verbeteren van de informatieuitwisseling met andere inspectie- en
opsporingsdiensten en het Openbaar Ministerie is verdere uniformering van het niveau van informatie­
beveiliging vereist. Hiertoe zoekt de Inspectie SZW samenwerking met deze organisaties.
Voor de uitwerking van de informatiestrategie van Inspectie SZW zijn de belangrijkste thema’s:
Risicogericht handhaven
De Inspectie SZW ziet kansen in de inzet van risicoanalyses over de volle breedte van de Inspectie. Een goede
informatievoorziening die aansluit op de huidige en toekomstige risicoanalyseprocessen en -methodieken
op strategisch, tactisch en operationeel niveau is hierbij van essentieel belang. Gedacht kan worden aan een
centrale en eenduidige ontsluiting van broninformatie voor risicoanalyses. Daarbij zal worden ingezet op
het goed op orde houden en krijgen van de kwaliteit van de informatie en de informatiebeveiliging. Om dit
te bewerkstelligen wordt er een informatiearchitectuur ontwikkeld. De inzet, zoals het voor de interventieteams ontwikkelde Systeem Anonieme Risico-Indicatie (SARI), rijksbrede ontwikkelingen zoals de bulkvoorziening Inspectieview Bedrijven, en gebruik van social media en internet worden daarbij overwogen.
Elektronische dienstverlening
Via Inspectieloket.nl moeten onder toezichtstaanden hun informatie gemakkelijk kunnen ophalen,
moeten burgers hun klachten kunnen melden en moeten zij kunnen zien welke bedrijven en instellingen
het goed doen en welke niet. De internetsites van de Inspectie SZW en de verwerking van meldingen,
klachten en vergunningaanvragen zijn gebaseerd op deze eenloketgedachte. De communicatie met onder
toezicht staande bedrijven verloopt steeds vaker via het ondernemingsdossier. In 2013 heeft de Inspectie
SZW de thema’s machineveiligheid en gevaarlijke stoffen als aandachtspunt voor de rubber- en kunststof­
industrie gekozen. Rond deze thema’s wordt de start van het Ondernemingsdossier georganiseerd. Social
media worden, waar effectief, ingezet voor nalevingscommunicatie, kennisdeling en effectmeting.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 55

Samenwerken met andere organisaties
Het programma E-inspecties is bepalend voor de overige directies. De inspectiediensten gebruiken op dit
moment nog eigen systemen, maar maken steeds meer gebruik van elkaars systemen of zijn bezig met het
gezamenlijk ontwikkelen van één systeem, zoals Inspectieview. Dit bevordert de onderlinge uitwisseling van
informatie. De Inspectie SZW sluit haar systemen aan op de basisregistraties, e-voorzieningen rijksoverheid,
e-pv, politieregisters, inbeslaghuis, bulkvoorziening Inspectieview en andere informatiesystemen die voor
de uitoefening van haar taken noodzakelijk zijn.
Het nieuwe werken
De Inspectie SZW wil een moderne organisatie zijn. Door voorzieningen te treffen voor het nieuwe werken
en het verbeteren van de bestaande informatiesystemen kunnen medewerkers van de Inspectie SZW
plaats- en tijdonafhankelijk en flexibel in multidisciplinaire teams werken. Een belangrijk onderdeel daarbij
is het op locatie beschikbaar hebben van actuele en relevante kennis en informatie uit interne en externe
bronnen.

56 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

58 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Lijst met gebruikte
afkortingen
Arbowet		
AMU		
APS		
AWBZ		
Brzo		
ELI		
ICT		
I&I		
IND		
LSI		
MJP		
NVWA		
OM		
PSA		
REACH		
RI&E		
SNA		
SNCU		
SVB		
SZW		
UWV		
VWS		
Waadi		
Wav		
WBa		
WIJ		
WIT		
WKa		
WML		
WWB		
Wwnv		
zzp/zzp’er

Arbeidsomstandighedenwet
Aanpak Malafide Uitzendbureaus
directie Analyse, Programmering en Signalering
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
Besluit risico’s zware ongevallen
Ministerie van Economische zaken, Landbouw en Innovatie
Informatie- en Communicatietechnologie
directie Informatiehuishouding en Inspectieondersteuning
Immigratie- en Naturalisatiedienst
Landelijke Stuurgroep Interventieteam
Meerjarenplan
Nederlandse Voedsel en Waren Autoriteit
Openbaar Ministerie
psychosociale arbeidsbelasting
Registratie, Evaluatie en Autorisatie van Chemische stoffen
Risico-Inventarisatie en -Evaluatie
Stichting Normering Arbeid
Stichting Naleving CAO voor uitzendkrachten
Sociale Verzekeringsbank
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs
Wet arbeid vreemdelingen
Wet Bestuurdersaansprakelijkheid
Wet Investeren in Jongeren
Westland Interventieteam
Wet Ketenaansprakelijkheid
Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag
Wet Werk en Bijstand
Wet werken naar vermogen
zelfstandige zonder personeel

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 59

Geraadpleegde bronnen
Brief van de staatssecretaris van SZW aan de Tweede Kamer over Visie op stelsel voor gezond en veilig
werken 30 maart 2012; kamerstuk 25883 nr. 209
Centraal Bureau voor de Statistiek, Mantelzorgers op de arbeidsmarkt, Sociaal economische trends,
3e kwartaal 2010
Centraal Bureau voor de Statistiek, Persbericht ‘Economische groei valt terug’
Centraal Bureau voor de Statistiek, Persbericht ‘Verdere toename werkloosheid’, mei 2012
CBS, Mededeling: Tweede raming eerste kwartaal 2012: economie krimpt 0,8 procent, 26 juni 2012
Centraal Bureau voor de Statistiek, StatLine
Centraal Planbureau, Centraal Economisch Plan 2012, maart 2012
Centraal Planbureau, Arbeidsaanbod en gewerkte uren tot 2050: Een beleidsneutraal scenario, april 2009
Centraal Planbureau, Macro Economische Verkenning 2012, september 2011
Centraal Planbureau, Notitie Arbeidsmigranten uit Oost-Europa, augustus 2011
Erasmus Universiteit, Arbeidsmigratie in vieren: Bulgaren en Roemenen vergeleken met Polen, augustus
2011
Inspectie Werk en Inkomen, Flexibele arbeid en uitstroom, Nvb-part-11/07, Den Haag, november 2011
LAT BRZO, Brzo-toezicht maakt grote sprong, eindrapportage 2006-2010
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, Kennisagenda OCW, januari 2011
Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan de Voorzitter van de
Tweede Kamer, d.d. 4 juli 2011, Vitaliteitpakket 4 juli 2011; Kamerstuk 29 544, nr. 329.
Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan de Voorzitter van de Tweede
Kamer, d.d. 14 maart 2011, Invulling hoofdlijnen taakstelling SZW-domein
2012-2015.
Minister van Sociale zaken en Werkgelegenheid aan de Voorzitter van de Tweede
Kamer, d.d. 14 maart 2011, Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (XV) voor het jaar 2011, Kamerstuk 32 500
XV, nr. 75.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Handhavingsprogramma 2011-2014,
21 december 2010

60 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Onderzoek naar Zelfregulering op
het terrein van arbeidsomstandigheden, Eindrapportage, 15 november 2011
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Begroting SZW 2012 (publiekssamenvatting), mei 2012
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Kennisagenda 2012, mei 2012
Ministerie SZW en Openbaar Ministerie, Handhavingsarrangement 2012 – 2015, april 2012,
Minister van Veiligheid en Justitie, Brief aan de Tweede Kamer, Taakuitvoering bijzondere opsporingsdiensten, maart 2011, Kamerstuk 32 715, nr. 1.
Publicatieblad van de Europese Unie, Verordening (EG) Nr. 765/2008 Van het Europees Parlement en de
Raad van 9 juli 2008 tot vaststelling van de eisen inzake accreditatie en markttoezicht betreffende het
verhandelen van producten en tot intrekking van Verordening (EEG) nr. 339/93 768/2008/EG over een
gemeenschappelijk kader voor het verhandelen van producten.
Sociaal en Cultureel Planbureau, Actuele maatschappelijke ontwikkelingen 2010, Den Haag, maart 2011
Sociaal en Cultureel Planbureau, De sociale staat van Nederland 2011, Den Haag, november 2011
SEO economisch onderzoek, A. Heyma, J.P. Hop, T. Smid, Langdurig verblijf in de flexibele schil,
Amsterdam, oktober 2010
Staatsblad jaargang 2012, Wet van 7 juni tot wijziging van de Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs in verband met de invoering van een registratieplicht voor intermediairs die arbeidskrachten ter
beschikking stellen, alsmede in verband met het verstrekken door de rijksbelastingdienst en de
Arbeidsinspectie van gegevens over de naleving van bepaalde wetten aan certificerende instellingen
(Wet registratieplicht intermediairs die arbeidskrachten ter beschikking stellen, nr. 260, 19 juni 2012)
TNO Arbeid, Arbobalans 2011: Kwaliteit van de arbeid, effecten en maatregelen in Nederland, februari 2011
Tweede Kamer, 2005-2006, 27 831, nr. 15. ‘Minder last, meer effect’. Kaderstellende visie op toezicht 2005.
Universiteit Twente/Center for e-Government Studies, Trendrapport Computer- en Internetgebruik 2010,
november 2011
Universiteit Utrecht, Aantallen geregistreerde en niet geregistreerde burgers uit MOE- landen die in
Nederland verblijven, augustus 2011
UWV WERKbedrijf, Vergrijzing en krapte op de arbeidsmarkt, Amsterdam, juni 2011
UWV Kenniscentrum, Kennismemo 10/02 Groei van de flexibele arbeid en de gevolgen voor het beroep op
WW, 22 april 2010

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 61

Bijlage I:
Uitleg weging en
herbeoordeling risico’s
Inleiding
Voor de programmering van de activiteiten van 2013 en 2014 heeft de Inspectie SZW
een inspectiebrede risicoanalyse uitgevoerd. Deze risicoanalyse is een belangrijke
pijler van dit meerjarenplan. In onderstaande stappen staat beschreven hoe dit
proces in zijn werk ging. In de komende jaren zal de Inspectie dit proces verder
ontwikkelen.
Risico’s inventariseren en beschrijven
De inspectiebrede risicoanalyse heeft betrekking op het hele SZW-domein. Op een aantal beleidsterreinen
heeft de Inspectie geen formele toezichttaak. Voorbeeld hiervan is het bevorderen van stabiele en evenwichtige arbeidsverhoudingen (zoals cao’s en ondernemingsraden). De Inspectie brengt de risico’s van deze
terreinen ook in kaart vanwege haar signalerende functie voor de minister. De Inspectie heeft de risico’s
voor drie domeinen geïnventariseerd:
• gezond en veilig werken;
• functioneren arbeidsmarkt; en
• re-integratie en inkomensvoorzieningen.
De Inspectie is begonnen met het inventariseren van de risico’s, met de vraag waar de doelen van SZW
(mogelijk) in mindere mate worden behaald. Dit heeft de Inspectie gebaseerd op verschillende elementen,
zoals nalevingniveaus, aantal fraudegevallen, fraudeconstructies en verminderd doelbereik in het sociale
zekerheidsdomein. Deze inventarisatie heeft een lijst van ruim veertig risico’s opgeleverd .
De volgende stap is het ordenen en onderling vergelijken van de risico’s op basis van kans maal effect. Daarbij
is veel aandacht besteed aan de vergelijkbaarheid van risico’s. Hoe kan de schade door een arbeidsongeval
worden vergeleken met schade door fraude met uitkeringen? Door punten toe te kennen aan de ernst van
de schade (of dit nu de gezondheid van werknemers betreft of de financiële schade door fraude met
uitkeringen) kunnen risico’s met elkaar worden vergeleken.

Kans
De kans is gemeten als de ‘risicopopulatie’: het aantal personen dat aan het risico kan zijn blootgesteld.
Dan gaat het onder andere om het aantal werkgevers, werknemers en uitkeringsgerechtigden op wie het
risico (mogelijk) betrekking heeft. Het zijn bijvoorbeeld werknemers die op hoogte werken waardoor zij het
risico hebben om te vallen. De reden om voor de risicopopulatie te kiezen, is dat niet voor alle risico’s cijfers
beschikbaar zijn over de aantallen bij wie het schadelijk effect feitelijk optreedt. Voor de verschillende
risico’s zijn verschillende risicopopulaties van toepassing. De risicopopulaties worden vergelijkbaar door de
risico’s in te delen in een schaalverdeling (zie tabel). Daarmee is ook de kans te vergelijken.
Zo scoort beeldschermwerk hoog op de kans, omdat 2,7 miljoen werknemers beeldschermwerk uitvoeren.
Daarentegen scoort arbeidsuitbuiting laag op de kans, omdat dit zeer weinig werknemers betreft.

62 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Effect
Het schadelijk effect is gemeten als ‘schade aan het maatschappelijke belang’. Dit is voor de risico’s te meten
in verschillende soorten belangen, die corresponderen met doelen van het ministerie van SZW.
Doel
Gezonde en veilige arbeidsomstandigheden
Functioneren arbeidsmarkt
• tegengaan verdringing
• bevorderen werkgelegenheid
• goede balans tussen rechten en plichten van
werkgevers en werknemers
Toeleiding naar arbeidsmarkt

Schade aan belang
Mate van schade aan gezonde en veilige
arbeidsomstandigheden
Mate van schade aan het functioneren van de
arbeidsmarkt

Grootte van de groep (uitkeringsgerechtigden) die niet
aan het werk komt

• bevorderen uitstroom uit de uitkering
Inkomensvoorzieningen

Mate van schade aan burger

• juiste uitkeringsverstrekking
• armoedebestrijding
Functioneren stelsel

Mate van schade aan het stelsel

• arbostelsel
• pensioenstelsel
• stelsel werk en inkomen
• dienstverlening aan burger, werkgever en werknemer
• bescherming privacy
• administratieve lastenverlichting

Een risico kan op één of meerdere doelen effecten hebben. Zo scoort arbeidsuitbuiting zowel bij gezond en
veilig werken (zeer slechte arbeidsomstandigheden van werknemers) als op functioneren van de arbeidsmarkt (oneerlijke concurrentie). Voor ieder risico is gekeken óf een effect van toepassing is, en zo ja, welke
score dat effect krijgt. Sommige risico’s scoren maar op één effect en sommige op drie. In het risicodiagram
zoals dat in paragraaf 2.1 van dit meerjarenplan staat, is het hoogst scorende effect weergegeven.
Arbeidsuitbuiting scoort bijvoorbeeld hoog door de schade aan de gezondheid van werknemers, dus staat
het hoog. Op het gebied van sociale zekerheid is de schade aan het maatschappelijk belang gemeten aan
hoeveel uitkeringsgerechtigden niet of minder snel aan het werk komen.
Prioritering risico’s en vertaling naar programmering
De risico’s zijn een belangrijke pijler voor de programmering van de Inspectie. De risico’s moeten dus
vertaald worden naar de inzet van toezichtinstrumenten. De intensiteit van het toezicht wordt gerelateerd
aan de (gepercipieerde) ernst van de overtreding. In het algemeen geldt dat waar echt normen worden
overtreden en het maatschappelijk belang wordt geschaad (bijvoorbeeld een misstand als arbeidsuit­
buiting), de Inspectie zal optreden. Dat wil niet zeggen dat er geen toezicht nodig is in werkvelden waar
geen, of in minder ernstige mate, sprake is van overtreding van de regels. Op werkvelden waar sprake is van
ministeriële verantwoordelijkheid moet een rijksinspectie in ieder geval nalevingniveaus en doelbereik
basaal monitoren.
De risico’s uit het risicodiagram in paragraaf 2.1 zijn vervolgens in samenhang met de uitkomsten van de
omgevingsanalyse op kwalitatieve wijze gewogen. Criteria voor deze weging zijn afgeleid van keuzes die de
Inspectie in het Meerjarenplan maakt (zie hoofdstuk 3). Als belangrijkste uitgangspunt is gekeken wat het
schadelijke effect van een risico is. Vervolgens zijn de risico’s als zwaarder of lichter gewaardeerd, afhankelijk van twee andere criteria:
• de invloed van maatschappelijke ontwikkelingen op het risico; en
• de vraag of er sprake is van niet-zelfredzame groepen.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 63

Beslisboom waarderingrisico’s
ja
toename

ja
Verwachte
ontwikkeling

blijft gelijk

ja

ja

ja

gemiddeld

Verwachte
ontwikkeling

blijft gelijk

ja

ja

ja
Verwachte
ontwikkeling

blijft gelijk

ja

5

Midden

6

Hoog

7

Midden

8

Hoog

9

Midden

10

Midden

11

Laag

12

Midden

13

Laag

14

Midden

15

Laag

16

Laag

17

Laag

18

Niet-zelfredzame
groepen
nee

64 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Hoog

Niet-zelfredzame
groepen
nee

afname

4

Niet-zelfredzame
groepen
nee

klein

Hoog

Niet-zelfredzame
groepen
nee

toename

3

Niet-zelfredzame
groepen
nee

afname

Hoog

Niet-zelfredzame
groepen
nee

Schade aan het
maatschappelijk
belang (effect)

2

Niet-zelfredzame
groepen
nee

toename

Hoog

Niet-zelfredzame
groepen
nee

afname

1

Niet-zelfredzame
groepen
nee

groot

Hoog

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Indien beide criteria in dezelfde ‘richting’ scoren (negatief of positief ), dan wordt een risico hoger of lager
gewaardeerd. Als het risico gelijk blijft, maar er sprake is van niet-zelfredzame groepen, dan wordt een
risico ook hoger gewaardeerd. Alle risico’s zijn door middel van de beslisboom op de pagina hiernaast
gewaardeerd.
Dit heeft een rangorde van risico’s opgeleverd ingedeeld naar ‘hoog’, ‘midden’ en ‘laag’, zoals is weergegeven in het schema in paragraaf 2.1 in dit Meerjarenplan. Daarbij geldt dat risico’s waarvan de Inspectie
bij voorbaat inschat dat interventies geen effect zullen hebben, zijn uitgesloten.
Beschrijving risico’s
Van de risico’s uit het net genoemde schema ‘hoog, midden, laag’ wordt hierna een korte beschrijving
gegeven. De beschrijving van risico’s loopt,net als in genoemd schema, van risico’s die ‘hoog’ uit de weging
zijn gekomen naar risico’s die ‘laag’ zijn gewogen. Dus het eerst beschreven risico ‘arbeidsuitbuiting’ is als
‘hoogste risico’ uit de weging gekomen en het laatst beschreven risico ‘trillingen’ komt als ‘laagste risico’
uit de weging.
Arbeidsuitbuiting Hieronder wordt verstaan: slavernij, met slavernij of dienstbaarheid te vergelijken
praktijken en gedwongen of verplichte arbeid. Bij arbeidsuitbuiting gaat het om meervoudige afhankelijkheid van de werkgever. Dit kan betrekking hebben op huisvesting, loon, identiteitspapieren en vervoer.
Arbeidsuitbuiting betreft extreem ongunstige voorwaarden in een arbeids- of dienstenrelatie.
Arbeidsuitbuiting is te zien als een moderne vorm van slavernij.
Illegale tewerkstelling Dit betreft het tewerkstellen van vreemdelingen zonder dat – indien vereist – aan de
vergunningsplicht van de Wet arbeid vreemdelingen is voldaan.
Uitkeringsfraude Uitkeringsfraude is ‘het ten onrechte of tot een te hoog bedrag ontvangen van een
uitkering als gevolg van het verstrekken van onjuiste of onvolledige inlichtingen dan wel het ten onrechte
in het geheel niet verstrekken van inlichtingen aan een uitvoeringsorgaan van de sociale zekerheid’. Het
gaat hierbij om uitkeringen die UWV, SVB en gemeenten verstrekken. Het kan gaan om individuele
gevallen, maar ook om grootschalige en georganiseerde vormen van uitkeringsfraude.
Asbest Asbest is een natuurlijk mineraal met een vezelachtige kristalstructuur dat (long)kanker kan
veroorzaken. Door inademen van asbest hebben mensen kans op asbestose, longkanker, mesothelioom
(zeldzaam) en pleurale plaques. Dit risico doet zich vooral voor bij het verwijderen van asbest. De gevolgen
van inademing van asbestvezels openbaren zich pas na langere tijd (tien tot dertig jaar).
Valgevaar Valgevaar ontstaat door werken op hoogte, vloeren en (hellende) daken in de uitvoeringsfase
(ruwbouw) en beheerfase, bij gebruik van ladders en (rol)steigers. Bij werken op hoogte is sprake van
valgevaar bij aanwezigheid van risicoverhogende omstandigheden, openingen in vloeren, of als het gevaar
bestaat om 2,5 meter of meer te vallen. Andere risico’s zijn getroffen worden door vallende voorwerpen, of
een langere vluchtweg bij calamiteiten.
Werken onder overdruk Werken onder overdruk omvat het uitvoeren van duikarbeid, hyperbare geneeskundearbeid, caissonarbeid en overige arbeid onder overdruk (> 4 Pa). De belangrijkste risico’s zijn
verstikking door het wegvallen van ademgas of een verkeerde samenstelling van het ademgas, en de
gevolgen van druk en decompressieverschijnselen. Andere risico’s zijn onderkoeling, warmtestuwing,
werken in vervuild water en gehoorschade. Het belangrijkste effect zijn de zogenaamde decompressie­
verschijnselen. Dit kan grote schade veroorzaken in bijvoorbeeld gewrichten, spieren en de hersenen.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 65

Besloten ruimten Het risico van werken in besloten ruimten komt onder andere door onvoldoende
luchtverversing in besloten ruimten, beperkte bewegingsvrijheid en moeilijke bereikbaarheid. De aard en
de vorm van de ruimte of het karakter van de werkzaamheden kunnen gezondheids- en veiligheidsrisico’s
met zich mee brengen. Daarbij kan gedacht worden aan onder andere letsel door bewegende delen,
stroomdoorgang (elektrocutie), vallen, uitglijden, vallende voorwerpen, struikelen over obstakels,
verstikking, bedwelming, explosieve omgeving, en verbranding als gevolg van verblijf in een besloten
ruimte met een zuurstofarme, toxische of explosieve/brandbare atmosfeer. Veel incidenten vinden plaats
omdat werknemers de gevolgen en/of de gevaren van werken in besloten ruimten onderschatten.
ATEX ATEX staat voor Atmospheres Explosibles, ofwel stoffen die ontploffingsgevaar en/of brandgevaar op
kunnen leveren. ATEX levert veiligheidsrisico’s op (calamiteiten), maar ook gezondheidsrisico’s (bij blijvend
letsel). Ontploffingen kunnen plaatsvinden met (mengsels van) ontplofbare vaste of vloeibare stoffen, maar
ook met brandbare gassen, vernevelde vloeistoffen of fijne vaste stofdeeltjes gemengd met lucht. Oorzaken
voor ontploffingen kunnen zijn: statische ontladingen in combinatie met een specifieke samenstelling van
de atmosfeer (samenstelling, druk, temperatuur), vonken, vuur, temperatuur en druk, en onjuiste of
kritische samenstelling van mengsels.
Kankerverwekkende en mutagene stoffen Kankerverwekkende stoffen kunnen kanker veroorzaken of de
kans op kanker vergroten. Bij kankerverwekkende stoffen gaat het zowel om natuurlijke producten
(waaronder kwarts en asbest) als om synthetische producten (zoals vinylchloride). Er zijn ook kankerverwekkende processen. Dieselmotoremissies zijn daarvan de bekendste en meest voorkomende. Mutagene
stoffen kunnen het erfelijk materiaal beschadigen en in combinatie met andere stoffen kanker verwekken.
Reproductietoxische stoffen Reproductietoxische stoffen zijn stoffen die een schadelijk effect hebben op
de vruchtbaarheid van mensen of een effect op het nog niet geboren kind. Contact met deze stoffen
verhoogt de kans op onvruchtbaarheid of (niet-erfelijke) afwijkingen bij het nageslacht. Zowel bij mannen
als vrouwen kunnen dergelijke effecten zich voordoen.
Digitalisering dienstverlening bemoeilijkt maatwerk Doel van de digitalisering van de dienstverlening door
uitkeringsinstellingen binnen de sector werk en inkomen is te komen tot een efficiëntere en goedkopere
dienstverlening. Het risico bestaat dat deze digitalisering niet optimaal vorm krijgt, wat het maatwerk aan
uitkeringsgerechtigden om hen te begeleiden naar werk bemoeilijkt. Re-integratiedienstverlening kan bij
de verkeerde personen terechtkomen. Niet-digitale kanalen voor dienstverlening kunnen overbelast raken.
Biologische agentia In de wet verstaat men onder biologische agentia kleine levende organismen,
bijvoorbeeld bacteriën en schimmels. Materiaal van biologische herkomst – bijvoorbeeld afkomstig van
planten, dieren of dode bacteriën en schimmels – dat ook gezondheidsrisico’s met zich mee kan brengen,
wordt gerekend tot de gevaarlijke stoffen. Werknemers kunnen met biologische agentia te maken hebben
door blootstelling aan bacteriën, virussen, schimmels en parasieten, door te werken met besmette mensen,
dieren, in struikgewas (ziekte van Lyme) of door in aanraking te komen met bloed, fecaliën enzovoort.
Blootstelling aan biologische agentia kan aanleiding geven tot kleine gezondheidsklachten zoals verkoudheid of geïrriteerde luchtwegen, maar ook ernstige gezondheidsklachten opleveren en leiden tot chronische en ernstige ziekten die in bijzondere gevallen zelfs de dood tot gevolg kunnen hebben.
Onderbetaling Bij onderbetaling krijgen werknemers minder betaald dan is vastgelegd in de Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag (WML).
Zzp-fraude/schijnzelfstandigen We spreken van schijnzelfstandigheid (pseudo-zzp’ers) wanneer twee
partijen aangeven op zelfstandige basis samen te werken, maar de schijnzelfstandige in feite zijn prestaties
uitoefent onder gezag, arbeid en loon van de andere (werkgever). (Schijn-)zzp’ers werken veelal onder het
brutominimumloon en werkgevers dragen geen sociale premies af. De schijnzelfstandige is dan niet
beschermd tegen werkloosheid en arbeidsongeschiktheid en bouwt geen pensioen op, in tegenstelling tot
een reguliere werknemer.

66 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Geen uitstroom werklozen met grote afstand tot de arbeidsmarkt De geplande invoering van de Wet
werken naar vermogen23 (Wwnv) op 1 januari 2013 geldt als een ingrijpende stelselherziening die organisatorisch het nodige vergt van UWV en gemeenten. Gemeenten moeten de Wwnv gaan uitvoeren.
Uitkeringsgerechtigden met een grote afstand tot de arbeidsmarkt komen wellicht niet of in mindere mate
aan de slag in reguliere arbeid als gemeenten de Wwnv niet tijdig of in volle omvang invoeren.
Ioniserende straling Ioniserende straling is vooral bekend vanuit de gezondheidszorg, waarbij met
ioniserende straling bijvoorbeeld röntgenfoto’s worden gemaakt of kankerpatiënten worden behandeld
(röntgenstraling en gammastraling). Ioniserende straling wordt ook toegepast in bepaalde meetapparatuur.
Ioniserende straling heeft genoeg energie-inhoud dat er elektronen kunnen worden losgemaakt uit
atomen. Blootstelling aan een te hoge dosis ioniserende straling kan een kortere levensduur en/of een
verminderde kwaliteit van leven veroorzaken door de negatieve effecten van lichamelijke afwijkingen en
kanker, en ernstige genetische effecten. Het werken met deze straling is daarom aan strikte regels gebonden. In het dagelijkse leven staan wij bloot aan natuurlijke ioniserende straling (UV-straling) afkomstig uit
de kosmos.
Aangescherpte uitkeringsvoorwaarden Het kabinet-Rutte introduceerde op het gebied van uitkeringsvoorwaarden maatregelen waarmee mensen worden geprikkeld om te gaan werken. Wanneer deze
maatregelen niet tijdig, volledig en eenduidig door bijvoorbeeld gemeenten worden uitgevoerd, kan dit
een negatieve invloed hebben op het terugdringen van het aantal uitkeringen.
Gevaarlijke stoffen Gevaarlijke stoffen kunnen zorgen voor veiligheidsrisico’s. Veiligheidsrisico’s ontstaan
door het gebruik van, de productie van, of blootstelling aan (inademing, huidcontact, et cetera) stoffen die
toxisch, corrosief, brandbaar of explosief zijn of kunnen worden, eventueel in combinatie met andere
stoffen. Blootstelling kan optreden door falen van een productieproces, fouten bij de behandeling of het
vervoer van stoffen, door ongelukken en/of brand of (onjuiste) opslag, bijvoorbeeld bij onjuiste temperaturen of condities.
Misbruik studentenregeling Buitenlandse personen die als ‘student’ naar Nederland worden gehaald om
te studeren, worden in feite tewerkgesteld. Dit kunnen zogenaamde nepstudenten zijn (die wel staan
ingeschreven voor een studie, maar die in de praktijk werken), ‘echte’ studenten die na afronding van hun
studie het land niet verlaten, of ‘echte’ studenten die naast hun studie meer arbeidsuren maken dan
toegestaan.
Intensivering handhaving werk en inkomen onvoldoende De regering heeft voor de sociale zekerheid
een pakket handhavingsmaatregelen aangekondigd, waarvan een deel zijn wettelijke basis vindt in het
wetsvoorstel ‘Aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZW’. Hiervoor moeten de betrokken uitvoeringsinstanties meer doen met minder geld. Risico is dat het hele pakket maatregelen niet tijdig en niet volledig
wordt ingevoerd. Dit kan een negatieve invloed hebben op het aantal uitkeringen dat wordt uitgekeerd.
Onprofessioneel casemanagement Arbeidsparticipatie is van oudsher een belangrijk beleidsthema in
Nederland. Voor wat betreft het stelsel van werk en inkomen betekent dit dat burgers minder afhankelijk
moeten worden van uitkeringen. Wie kan, moet werken. Wie daarbij activering (drang of dwang) of
ondersteuning nodig heeft, is daarvoor aangewezen op professionals bij UWV en gemeenten: de case­
managers. Wanneer de casemanager niet professioneel opereert, kan dit leiden tot verschillende problemen in de uitvoering, met als mogelijk gevolg dat minder uitkeringsgerechtigden een baan vinden en de
periode van uitkering langer is.

23

Door de demissionaire status van het kabinet-Rutte zal de invoering van de Wet werken naar vermogen niet zoals gepland
ingevoerd worden.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 67

Ongewenste omgangsvormen Onder ongewenste omgangsvormen vallen drie subrisico’s: agressie en
geweld, pesten en discriminatie, en seksuele intimidatie. Het risico agressie en geweld heeft betrekking op
voorvallen waarbij een werknemer psychisch of fysiek wordt lastiggevallen, bedreigd of aangevallen door
het publiek of door collega’s. Het risico pesten en discriminatie is het negatief behandeld worden op het
werk door (een) andere medewerker(s). Onder seksuele intimidatie wordt doorgaans verstaan een vorm van
ongewenst verbaal, non-verbaal of fysiek gedrag met een seksuele connotatie, wat als doel of gevolg heeft
dat de waardigheid van een persoon wordt aangetast.
Psychosociale arbeidsbelasting Van psychosociale arbeidsbelasting (in het bijzonder werkdruk) wordt
doorgaans gesproken wanneer werknemers hun werk niet binnen de gestelde tijd af kunnen krijgen of niet
meer aan de gestelde eisen kunnen voldoen. Werkdruk kan leiden tot werkstress. Dit zorgt voor psychische
en fysieke klachten.
Samenwerking binnen gemeenten tussen sectoren De wetgever geeft in de Wet SUWI aan UWV en de
gemeenten de opdracht om nauwer en beter samen te werken, ter verbetering van de effectiviteit. De
wetgever heeft in de Wet SUWI verder aangegeven dat zowel UWV als gemeenten moeten samenwerken met
andere diensten, instellingen en bestuursorganen die werkzaamheden verrichten die verband houden met
onder andere de arbeidsinschakeling. Daarbij wordt onder meer gedacht aan de zorgsector, de onderwijssector en diverse spelers op de arbeidsmarkt. Als deze samenwerking onvoldoende van de grond komt, is
het mogelijk dat uitkeringsgerechtigden niet de dienstverlening krijgen die ze nodig hebben om hen te
activeren om te gaan werken.
Machineveiligheid Werken met machines (zoals heftrucks, hijs- en hefwerktuigen, aangedreven hand­
gereedschap, vaste machines voor intern transport, verplaatsbare machines voor intern transport (exclusief
heftrucks), mobiele productiemachines en vaste productiemachines) kan gevaarlijk zijn. De gebruiker kan
zich bijvoorbeeld snijden aan de inzetbeitels, -frezen of -messen, worden geraakt door bewegende
onderdelen, of hij/zij kan bekneld raken of worden geplet. Ook kunnen deeltjes wegvliegen of gassen,
stoffen of dampen ontsnappen. Verder kan een onjuist opgestelde machine gevaar opleveren wanneer zij
kantelt. De constructie van machines, de veiligheidsvoorzieningen en het werken met machines moeten
voldoen aan eisen die ongevallen tegengaan.
Bewegende voorwerpen Bij dit risico gaat het om een breed scala van gevaren, zoals het gevaar te worden
geraakt door voorwerpen, producten of onderdelen daarvan, dan wel vloeistoffen of gassen, of het gevaar
bekneld te raken tussen voorwerpen, producten of onderdelen daarvan. Dit gevaar met de bijbehorende
veiligheids- en gezondheidsrisico’s kan optreden bij horizontaal en verticaal transport, bij machinale
bewerking en bij be- en verwerking van materialen. Bij krachtige, harde wind of storm kunnen voorwerpen
of materialen wegvliegen, verschuiven of wegrollen. In dat geval zijn extra veiligheidsmaatregelen nodig.
De theater- en amusementswereld heeft ook te maken met de gevaren van zwevende attributen, zoals
decorstukken, licht- en geluidsapparatuur.
Afname dienstverlening door Redesign UWV Het programma Redesign UWV heeft als opdracht om de
kerntaken, inclusief de ondersteunende werkprocessen, infrastructuur en organisatie van het onderdeel
Werkbedrijf dusdanig te hervormen dat de vereiste besparingen worden gerealiseerd binnen de daarvoor
gestelde termijn. Het programma brengt verschillende risico’s met zich mee. UWV heeft zelf tientallen
risico’s benoemd. Indien het programma niet of slechts gedeeltelijk slaagt, kan dit een negatieve invloed
hebben op de bezuinigingstaakstelling of op de dienstverlening aan de cliënten en als mogelijk gevolg
daarvan de mate van arbeidsparticipatie.
Regionaal arbeidsmarktbeleid onvoldoende Regionaal arbeidsmarktbeleid moet bijdragen aan het beter
op elkaar laten aansluiten van vraag (werkgever met vacature) en aanbod (werkzoekenden al dan niet met
uitkering) op de arbeidsmarkt, dit op zowel macro- als microniveau. Samenwerking tussen gemeenten
onderling en ook met UWV is daarbij van groot belang, ook om de verlangde aanvullende dienstverlening
van de grond te kunnen krijgen. Als deze samenwerking onvoldoende van de grond komt, kan dit een
verminderde match tussen vraag en aanbod tot gevolg hebben. Dit is van invloed is op het aantal uitkeringen dat moet worden uitgekeerd.
68 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Repeterende bewegingen Werknemers die aan de lopende band staan, caissières die boodschappen langs
een scanner halen en slagers die vlees uitbenen. Allemaal maken zij voortdurend herhaalde bewegingen.
Dit kan leiden tot gezondheidsklachten. Omdat het gaat om pijn in spieren van de schoudergordel, armen
en handen wordt tegenwoordig wel gesproken over het ontstaan van KANS (chronische aandoeningen van
of klachten aan nek, schouder en armen) of CANS (de Engelse term).
Tillen, dragen, duwen, trekken Het duwen of trekken van voorwerpen, ook als deze op wielen staan,
vraagt veel energie en kan door fysieke overbelasting leiden tot gezondheidsklachten. Werknemers die elke
dag voorwerpen tillen of dragen, hebben een grote kans op (blijvende) rugklachten.
Misbruik kennismigrantenregeling De definitie van een kennismigrant luidt: ‘hoogopgeleide buitenlander die naar Nederland komt om een bijdrage te leveren aan de kenniseconomie’. In plaats van hoogopgeleiden naar Nederland te halen om de kenniseconomie te bevorderen, worden juist laagopgeleiden
tewerkgesteld. De tewerkstellingsvergunning (twv) wordt aangevraagd door en verleend aan werkgevers op
basis van valse documenten; situaties waarin aan de notificatieplicht bij UWV voor grensoverschrijdende
dienstverlening met eigen personeel (vrijstelling twv-plicht) wordt voldaan, terwijl feitelijk sprake is van
arbeidsrelaties die twv-plichtig zijn.
Schadelijk geluid Werken in een lawaaierige omgeving, met lawaaiveroorzakende machines of gereedschappen. Incidentele blootstelling (explosie of ander kortdurend hard geluid) leidt tot tijdelijke gehoorvermindering, oorsuizen of het waarnemen van een pieptoon. Ernstige blootstelling (meerdere uren per
dag aan hard geluid (> 87 dB) kan leiden tot lawaaislechthorendheid, een gehoorbeschadiging die niet meer
geneest.
Re-integratiesubsidiefraude Het gaat onder meer om middelen die UWV en gemeenten besteden aan
re-integratie, die voor een groot deel door de private markt wordt uitgevoerd. Het voornaamste risico is dat
deze re-integratiegelden niet rechtmatig worden besteed en er sprake is van fraude.
Niet-ioniserende straling
Niet-ioniserende straling heeft niet genoeg energie-inhoud dat er elektronen kunnen worden losgemaakt
uit atomen. Die straling kan dus geen atomaire verbindingen verbreken, in tegenstelling tot ioniserende
straling die daardoor schade aan cellen/DNA kan veroorzaken. De term niet-ioniserende straling staat voor
een breed spectrum van elektrische, magnetische en elektromagnetische velden en straling. Nietioniserende straling kan een natuurlijke of kunstmatige oorzaak hebben. Kunstmatige oorzaken of
bronnen zijn onder andere mobiele telefonie (gsm-/umts-zendmasten), in de gezondheidszorg mri en
lasers, in de energiesector hoogspanningslijnen, en in de industrie onder andere sealers en lasapparatuur).
Blootstelling aan niet-ioniserende straling kan leiden tot opwarming, het veranderen van chemische
reacties of het induceren van elektrische stromen in weefsels en cellen.
Beeldschermwerk Aan beeldschermwerk zijn specifieke risico’s voor de gezondheid verbonden. Lang in
een verkeerde houding achter het beeldscherm werken (al dan niet door een slecht ingerichte werkplek) en
repeterende handelingen van armen, polsen en handen kunnen nek-, schouder-, arm- en polsklachten
veroorzaken, ook wel aangeduid met de verzamelnaam KANS (voorheen RSI genoemd).
Ondeugdelijke inrichting arbeidsplaatsen Wanneer een werkplekinrichting niet voldoet aan de gezondheidseisen kunnen gezondheidsrisico’s ontstaan. De werkgever moet zorgen dat om te beginnen een goede
werkplek voldoende armslag biedt om de werkzaamheden naar behoren te kunnen verrichten. Voor veilig
en gezond werken is een bepaalde hoeveelheid (dag)licht nodig en gelden criteria voor temperatuur,
ventilatie en geluid. Maar ook zijn er normen voor het aantal beschikbare vierkante meters per persoon,
het daglicht, het meubilair en de werkapparatuur.
Misbruik ESF-subsidies Het ESF (Europees Sociaal Fonds) heeft tot doel de werkgelegenheid binnen de EU
te bevorderen. Het fonds helpt lidstaten om werknemers en bedrijven nieuwe, globale uitdagingen het
hoofd te kunnen bieden. Het risico is dat de ESF-subsidies niet rechtmatig worden besteed en dat daardoor
de beleidsdoelen niet worden bereikt. Agentschap SZW voert de regeling uit.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 69

Eenmalige gegevensaanlevering onvoldoende De Wet eenmalige gegevensuitvraag werk en inkomen
(WEU) regelt dat de burger op het terrein van werk en inkomen eenmalig zijn gegevens moet aanleveren en
dat vervolgens hergebruik van deze gegevens plaatsvindt. Elektronische gegevensuitwisseling via Suwinet is
daarbij noodzakelijk om dit op een doelmatige wijze te regelen en om zo de beoogde administratieve
lastenverlichting voor de burger te realiseren. Risico’s zijn dat de elektronische gegevensuitwisseling in de
praktijk onvoldoende plaatsvindt, dat de uit te wisselen informatie kwalitatief nog niet goed genoeg is (er is
nog geen sprake van authentieke registraties) en dat daardoor kans op fouten bestaat.
Ongunstige of statische houding Er is sprake van een statische houding als een lichaamsdeel meer dan
vier seconden dezelfde houding aanneemt. Statisch werk is vooral het geval bij beroepen die snijwerk of
precisiewerk verrichten, zoals chirurgen, horlogemakers, edelsmeden, laboratoriummedewerkers, lassers
en mensen die fijn montagewerk doen. Ook beeldschermwerk is vaak statisch als men langdurig met een
muis moet werken. Medewerkers die veel staan zonder te bewegen hebben een statische belasting van hun
lichaam. Klachten zijn spataderen, rugpijn en pijnlijke gewrichten in de benen. Dit is bijvoorbeeld het geval
bij leraren, keukenpersoneel, kappers en medewerkers aan de lopende band.
Temperatuur, luchtverversing, verlichting Een goed klimaat heeft niet alleen te maken met de temperatuur, maar ook met luchtvochtigheid en tocht. Het is niet altijd mogelijk om een goed klimaat te creëren.
Bijvoorbeeld op werkplekken in de staal- en glasindustrie, bij het werk in grote loodsen en koel- en
vriescellen, of bij werk in de open lucht. Licht is een voorwaarde voor het goed uitvoeren van het werk.
Voldoende licht zorgt ervoor dat we zien wat we doen en voorkomt daarmee onnodige ongelukken. Licht
stimuleert ook belangrijke processen in ons lichaam, zoals de aanmaak van vitamine. Bovendien blijkt licht
een relatie te hebben met een fitter en aangenamer gevoel. Dat geldt met name voor het natuurlijke
daglicht dat door de zon wordt geproduceerd. Extreme hitte komt voor bij werkzaamheden in onder andere
de volle zon (bouw, dakdekkers, wegwerkers) of in (besloten) ruimten waar het productieproces veel
warmte uitstraalt, bijvoorbeeld bij de metaal- en glasproductie, bij bepaalde chemische processen en in de
voedingsindustrie. Extreme koude komt vooral voor waar producten gekoeld moeten worden, zoals in de
voedingsmiddelenindustrie.
Trillingen Tijdens werkzaamheden kunnen werknemers worden blootgesteld aan ongewenste mechanische trillingen. Dit zijn trillingen die via de voeten of het zitvlak overgedragen worden op de persoon.
Ze worden meestal opgewekt door arbeidsmiddelen zoals gereedschappen en voertuigen. Voorbeelden zijn
sloop-, verdichtings- en snoeigereedschap, grondverzetmachines, heftrucks enzovoort. Lichaamstrillingen
veroorzaken schade aan de lage rug, de wervelkolom en bij zwangerschappen. Ook duizeligheid kan zich
voordoen bij trillingen in een zeer lage frequentie, zoals op schepen (zeeziekte). Hand-armtrillingen treden
op bij gebruik van trillend of stotend handgereedschap, zoals een (haakse) slijpmachine, motorkettingzaag,
motorheggenschaar, pneumatische bikhamer of pneumatische hamer of zogeheten tacker.
Handarmtrillingen veroorzaken neurologische schade in de vingers en handen en verstoringen in de
bloedsomloop. Langdurige blootstelling aan trillingen kan leiden tot chronische gewricht- en zenuwafwijkingen in de rug, hand of arm.

70 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Bijlage II:
Beknopte weergave
ontwikkelingen in de
omgeving
De Inspectie SZW heeft begin 2012 een omgevingsanalyse uitgevoerd. In deze
bijlage worden de uitkomsten zeer beknopt weergegeven. Eerst wordt een aantal
dominante maatschappelijke bewegingen in kaart gebracht op het terrein van
economie, demografie, technologie en sociaal-culturele ontwikkelingen. Deze
ontwikkelingen hebben specifieke gevolgen voor het domein van de Inspectie en
worden hier beschreven. Het gaat om gevolgen voor de arbeidsmarkt, arbeids­
omstandigheden, sociale zekerheid en de rol van de overheid. De uitkomsten van de
omgevingsanalyse vertolken niet de mening van de Inspectie SZW, maar zijn een
weerslag van feitelijke informatie uit de literatuur en hetgeen de geïnterviewden
hebben uitgesproken.
Economische ontwikkelingen
De Nederlandse economie is ten opzichte van tien jaar geleden gegroeid. Sinds 2009 krimpt de economie
echter, als gevolg van de financiële crisis. Dit komt onder meer doordat de financiële sector een belangrijk
onderdeel is van de Nederlandse economie, en dus een groot percentage van het bruto binnenlands
product (bbp) beslaat. Als gevolg van de crisis is - net als in de rest van het eurogebied - zowel het bbp als de
export gedaald. Op sectoraal niveau zijn er wel verschillen in krimp- en herstelbewegingen, mede samenhangend met de internationale oriëntatie.24 In de tweede helft van juni meldde het CBS dat de economie in
het eerste kwartaal van 2012 met 0,8 procent is gekrompen. Deze krimp is echter minder groot dan eerdere
prognoses. Na herberekening bleek volgens het CBS dat de Nederlandse economie met 0,3 procent is
gegroeid in vergelijking met het voorgaande kwartaal.25
Naast de onzekerheid over de ontwikkeling van de internationale markt, wordt de binnenlandse vraag
geremd door een dalend consumentenvertrouwen en een afname van het besteedbaar inkomen. Voor de
toekomst verwacht het CPB dat de financiële crisis aanhoudt, maar niet verder escaleert.26 Ondanks de
terugval in productie tijdens de recessie bleef de werkloosheid beperkt. Waarschijnlijk omdat bedrijven
arbeid gehamsterd hebben.27 De werkloosheid zal echter in 2012 weer stijgen28, onder meer omdat bedrijven

24
25
26
27
28

Centraal Economisch Plan 2012, CPB
CBS, Mededeling: Tweede raming eerste kwartaal 2012: economie krimpt 0,8 procent, 26 juni 2012
Centraal Economisch Plan 2012, CPB, CPB MEV 2012, p.41, CBS Persbericht ‘Economische groei valt terug’
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 6 en 28
CBS Persbericht ‘Verdere toename werkloosheid’, mei 2012; Centraal Economisch Plan 2012, CPB p. 75

72 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

door lage winstmarges hun personeel niet langer vasthouden. De toename van de werkloosheid uit zich in
meer werkloosheids- en bijstandsuitkeringen.29
Sinds 2010 is het effect van de financiële crisis in de koopkracht zichtbaar: de inflatie en armoede stegen, de
gezinsconsumptie nam af.30 Daarbij is de positie van alleenstaanden onder de 65 jaar en eenoudergezinnen
zwakker geworden. Koopkrachtverlies voor veel groepen in de samenleving lijkt het komende jaar aan de
orde. De helft van de huishoudens verliest in 2012 1,75 procent aan koopkracht, voor de andere helft is het
koopkrachtverlies minder. In de periode 2012-2015 voorspelt het CPB een jaarlijks koopkrachtverlies van
gemiddeld 0,75 procent.31

Demografische ontwikkelingen
Op middellange termijn verandert de bevolkingssamenstelling in Nederland door ontgroening en vergrijzing. Hierdoor verandert de samenstelling van de beroepsbevolking (meer oudere werknemers)32, neemt de
beroepsbevolking af (vanaf 2020)33 en neemt de aanspraak op sociale verzekeringen (AOW) toe.34 Het effect
van vergrijzing op het aantal openstaande vacatures – en daardoor op de werkgelegenheid – is naar
verwachting voor de kortere termijn gering. Meer mensen werken langer door, opeenvolgende generaties
laten een nog steeds stijgende arbeidsparticipatie zien en op Europees niveau biedt het vrije verkeer van
mensen en goederen mogelijkheden arbeidstekorten en overschotten tussen markten uit te wisselen.35
Krapte op de arbeidsmarkt kan dus worden verminderd door migratie. Echter: andere landen in Europa
vergrijzen ook, en vaak sneller dan Nederland.36
De impact van de vergrijzing, de procentuele afname van de beroepsbevolking, vanaf 2020, is het grootst in
de sectoren overheid en onderwijs.37 In de sector zorg en welzijn, waar de meeste 45-plussers werken, is de
afname kleiner, maar betreft het een duidelijk grotere sector. Doordat meer mensen een beroep gaan doen
op de zorgvoorzieningen neemt de schaarste aan personeel hier extra toe.38 De verwachte krimp van de
werkgelegenheid binnen de bouw en industrie leidt ertoe dat de verwachte impact van de vergrijzing daar
het kleinst is.39

Technologische ontwikkelingen
Toenemend gebruik van internet, digitalisering en sociale media zijn van grote invloed op het leven van
mensen, de overheid en het bedrijfsleven. De postindustriële wereld is een dorp geworden, waarbinnen
informatie zich verplaatst met de snelheid van het glasvezelnet. Bijna de gehele Nederlandse bevolking
heeft toegang tot het internet (94 procent). Dit aandeel is lager bij mensen die niet werken, ouder zijn of
laag opgeleid.40 Informatietechnologie vergroot de zelfredzaamheid van burgers. Zowel Europees als
nationaal staat de toegang tot e-dienstverlening op de agenda. Er wordt onder andere aandacht besteed aan
het digivaardig maken van burgers en het digitaal toegankelijk maken van overheidsinstanties.
Op de arbeidsmarkt worden werknemers geconfronteerd met snelle, elkaar opvolgende technologische
vernieuwingen. Volgens geïnterviewde respondenten zullen werkgevers daarom hoge eisen stellen aan
werknemers. De kansen en mogelijkheden om duurzaam inzetbaar te blijven zijn met name voor oudere en
laagopgeleide werknemers minder. Laagopgeleiden denken, volgens een aantal respondenten, minder vaak
dat zij langer door kunnen werken dan hoogopgeleiden. Daarnaast zijn in sommige beroepen steeds
29
30
31

32
33
34
35
36
37

38
39
40

Centraal Economisch Plan 2012, CPB
Actuele maatschappelijke ontwikkelingen 2010, SCP p.45-46
Centraal Economisch Plan 2012, CPB p. 20, 94-101; CBS Statline Consumentenvertrouwen, economisch klimaat en
koopbereidheid
CBS StatLine Beroepsbevolking; geslacht en leeftijd
Arbeidsaanbod en gewerkte uren tot 2050 Een beleidsneutraal scenario, CBPp. 8/9
CPB Macro Economische Verkenning 2012, p. 68
Publiekssamenvatting begroting SZW 2012 en Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 36
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 43 en 44
UWV, vergrijzing en krapte op de arbeidsmarkt, Nederland mei 2011, p. 3 en Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012,
mei 2012, p. 43
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 8 en 22
UWV, vergrijzing en krapte op de arbeidsmarkt, Nederland mei 2011, p. 3
Universiteit Twente/Center for e-Government Studies, Trendrapport Computer- en Internetgebruik 2010, november 2011

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 73

minder kennis en vaardigheden nodig (‘deskilling’), doordat het werk van bijvoorbeeld thuiszorgmedewerkers aan strakke regels is gebonden. Ook dit kan de duurzame inzetbaarheid van laagopgeleiden kwetsbaar
maken.41 Nog zo’n ontwikkeling in de maakindustrie is, volgens meerdere geïnterviewden, robotisering
waardoor de industrie meer plaatsonafhankelijk wordt. Daarmee is er minder reden om de productie naar
landen met lage lonen te verplaatsen. Gevolg is dat het aantal arbeidsplaatsen voor laagopgeleiden
terugloopt.
Op het terrein van de arbeidsomstandigheden veroorzaken technologische ontwikkelingen verschuivingen
van risico’s op fysieke aandoeningen naar risico’s als gevolg van psychosociale belasting.42 De verschuiving
komt ook doordat de maakindustrie in Nederland steeds meer plaats maakt voor kennisindustrie. Innovatie
maakt het werk in veel sectoren fysiek lichter, maar leidt tegelijkertijd tot onzekerheid met betrekking tot
onvoorspelbare risico’s. Zo kan, volgens respondenten, de veiligheid in fabrieken worden beïnvloed door
het uitvallen van automatiseringssystemen en zijn de eventuele risico’s die samengaan met grootschalige
toepassing van nanotechnologie vooralsnog onbekend.

Sociaal-maatschappelijke ontwikkelingen
De tendens van individualisering is al decennia aan de gang in Nederland. Binnen de samenleving neemt
het belang van het individu en de persoonlijke ontwikkeling toe, terwijl het belang van traditionele,
collectieve verbanden afneemt. Typerend hiervoor zijn bijvoorbeeld het toenemend aantal eenpersoonshuishoudens, de ontkerkelijking en een andere sociale cohesie.43
Door de individualisering veranderen de wijzen waarop burgers en overheid met elkaar omgaan. Er is,
volgens meerdere respondenten, sprake van een meer complexe, gefragmenteerde samenleving waarin
burgers zich meer bewegen als autonome individuen in min of meer informele netwerken. Het belang van
institutionele, ideologische en religieuze verbanden neemt af. Dit heeft gevolgen voor de maatschappelijke
participatie. Tijdelijke lidmaatschappen van verenigingen en participatie in verschillende netwerken nemen
bijvoorbeeld de plaats in van langdurige relaties en traditionele verhoudingen.44 Burgers zijn meer gericht
op netwerken en onderhandelen. De informele netwerken die ontstaan, zijn sterk naar groepen gefragmenteerd en georganiseerd rond een specifiek belang of specifiek onderwerp.
In moderne arbeidsrelaties is, zo geven respondenten aan, de individualisering terug te zien. De onder­
neming bepaalt wat er moet gebeuren, maar de professional maakt zelf uit hoe dat gebeurt en wil daar
vrijheid en een eigen verantwoordelijkheid in hebben.45 De zzp’er verricht arbeid voor een werkgever, maar
opereert daarin met een ondernemersrisico en maakt geen aanspraak op werknemersverzekeringen of
pensioenen. Het belang van vakbonden is volgens respondenten teruggelopen ten faveure van een meer
flexibele arbeidsmarkt met meer individuele verantwoordelijkheid.46 Sociale partners spelen evenwel nog
een belangrijke rol in het stelsel van sociale zekerheid.
Risico’s ontstaan voor groepen burgers die niet, of minder, in staat zijn gebruik te maken van de groeiende
individuele autonomie.47 Zo’n 4 procent van de burgers in Nederland participeert niet of nauwelijks in
sociale kringen, werkt niet en sluit zich niet aan bij verenigingen of politieke partijen. Deze groep is de
laatste jaren verdubbeld. Verhoudingsgewijs gaat het in deze groepen vaker om ouderen, laagopgeleiden,
werklozen en mannen.48 De kloof tussen burgers die vanwege opleiding en vaardigheden voor zichzelf
kunnen zorgen en de groep die dat niet of veel moeilijker kan, groeit gestaag.49

41
42
43
44
45
46
47
48
49

Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 9 en 22
Omgevingsanalyse Arbeidsomstandigheden, Arbeidsinspectie, p. 5 en Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 9
CBS StatLine Personen; kenmerken huishouden, geslacht en leeftijd
OCW Kennisagenda en Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 11
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 18
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 11
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 10
SCP, Sociale Staat van Nederland 2011
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 10, 22 e.v.

74 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Flexibilisering van de arbeidsmarkt
Werkgevers vinden het steeds normaler om een werknemer een tijdelijk contract aan te bieden. Afhankelijk
van wat tot flexibele arbeid wordt gerekend, behoort een vijfde tot eenderde van de werkende beroeps­
bevolking tot de flexibele schil.50 De groei van de flexibele schil sinds begin deze eeuw is vooral te danken
aan de toename van het aantal zzp’ers en het aantal werknemers met een tijdelijk contract. Toch blijft een
vast contract voor een groot deel van de flexibele schil het einddoel; een groot deel van de werknemers in
flexibele arbeid stapt uiteindelijk over naar een vast contract. Meer traditionele vormen van flexibele arbeid,
zoals uitzend-, oproep- en invalwerk, zijn redelijk stabiel gebleven.
Werknemers in de flexibele schil zijn gemiddeld vaker vrouw, jong, alleenstaand, allochtoon, lager opgeleid
en woonachtig in minder goede wijken.51 Bovendien werken zij vaker onder hun opleidingsniveau. Als het
alleen gaat om zzp’ers dan is tweederde man, bijna de helft is ouder dan 45 jaar en zij zijn wat beter opgeleid
dan de beroepsbevolking als geheel.
De omvang van de flexibele schil wordt beïnvloed door de conjunctuur; gaat het slechter met de economie,
dan neemt de vraag naar flexibele arbeid af, en andersom. De flexibele schil groeit op de lange termijn
gestaag. Deze groei bestaat vooral uit de toename van het aantal zzp’ers, Oost-Europese arbeidskrachten en
contractanten.52 Ook cijfers van het CBS laten zien dat de arbeidsmarkt verder aan het flexibiliseren is. Het
aantal zzp’ers is de afgelopen jaren gestegen, van bijna 400.000 in 1996 tot bijna 700.000 in 2009. En in het
eerste kwartaal van 2011 telde het CBS al 722.000 zzp’ers, bijna 10 procent van de werkzame
beroepsbevolking.53

Duurzame inzetbaarheid en employability
Een flexibelere arbeidsmarkt vraagt meer van de employability van burgers. Ook de zorg voor goede
arbeidsomstandigheden moet de flexibele werknemer in staat stellen ook op langere termijn een eigen
inkomen te blijven verdienen. Dit brengt een verandering in focus van baanzekerheid naar werkzekerheid
met zich mee. Dat betekent dat de baan bij één werkgever niet meer centraal staat, maar de zekerheid dat
werknemers aan het werk blijven.54 Flexibele banen en functies van zzp’ers kennen geen of minder
ontslagbescherming, waardoor aandacht nodig is voor de baan na de huidige baan. De overheid heeft
aangegeven (onder meer in de Miljoenennota 2013) dat ze de weerbaarheid en de mobiliteit op de arbeidsmarkt wil vergroten. Zo wordt in 2013 de vitaliteitspaarregeling ingesteld die de spaarloon- en de levensloopregeling vervangt.
Nu werkt nog één op de vijf werknemers tot zijn 65ste. Werkgevers moeten meer gaan nadenken over de
wijze waarop zij die werknemers kunnen binden. Aan de andere kant moeten ook werknemers meer gaan
nadenken over een volledige arbeidsperiode. Dit heeft gevolgen voor de benodigde competenties en de
fysieke en psychische belasting van de werknemer.55
Met de flexibilisering van de arbeidsmarkt neemt volgens een aantal respondenten ook het aantal kort­
durende dienstverbanden toe. Mobiliteit op de arbeidsmarkt is in het algemeen niet ongunstig voor de
duurzame inzetbaarheid, vooral als werknemers dat vrijwillig doen. Een te hoge mobiliteit kan echter ten
koste gaan van het opdoen van specialistische kennis, wat de inzetbaarheid weer kan beperken. Een hoge
(vrijwillige of gedwongen) mobiliteit kan daarnaast, zo geven meerdere respondenten aan, negatieve
gevolgen hebben voor de betrokkenheid en motivatie van de werknemer. Ook is er een spanningsveld
tussen hoge mobiliteit van werknemers enerzijds en investeringen in scholing door de werkgever
anderzijds.56

50
51
52

53
54
55
56

Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 9 en 45
IWI, flexibele arbeid en uitstroom, p.15 en SEO, Langdurig verblijf in de flexibele schil, p. 1
UWV Kennismemo 10 02 Groei van de flexibele arbeid en de gevolgen voor het beroep op WW en Ministerie van SZW,
Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 9
CBS StatLine Zelfstandigen zonder personeel; persoonskenmerken
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 9, 26 en 45
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 20
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 26

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 75

Betaald werk wordt in toenemende mate gecombineerd met zorg voor zorgbehoevende ouders of partners
(mantelzorg) en kinderen.57 Door overheidsbezuinigingen in de zorg kan de druk op ‘informele’ zorgverleners (ook zorg voor zieken en ouderen) toenemen. Dit heeft gevolgen voor de inzetbaarheid van werknemers en vormt daarmee een risico voor het volledig benutten van arbeidspotentieel. Met krapte op de
arbeidsmarkt in het vooruitzicht, zo verwacht een aantal respondenten, zullen werkgevers moeten inspelen
op bijvoorbeeld variabele werktijden.

Illegale arbeid en uitbuiting
Migratie heeft een belangrijke invloed op de bevolkingsontwikkeling. In Nederland zorgt de migratie voor
bevolkingsgroei en een demping van de vergrijzing. Het aandeel migranten in Nederland groeit, maar
tegelijkertijd remigreren jaarlijks ook duizenden migranten.58 De prognoses gaan uit van een groei van het
aantal migranten uit MOE-landen (Midden- en Oost-Europa), maar kennen een forse bandbreedte.59 De
ontwikkeling is namelijk afhankelijk van een aantal factoren, zoals het beleid van Nederland zelf en andere
EU-staten. Daarnaast speelt de vergrijzing van de beroepsbevolking een rol in Nederland, in andere
EU-landen en in de herkomstlanden.
De arbeidsmigratie van mensen uit zogenoemde MOE-landen is gestegen. Deze groep vult vaak moeilijk
vervulbare vacatures op.60 Polen werken met name in de land- en tuinbouwsector, terwijl Roemenen en
Bulgaren vaker in de bouw werkzaam zijn. Bulgaren en Roemenen die zonder tewerkstellingsvergunning
(twv) werken, voeren grotendeels laaggeschoolde arbeid uit. Daarnaast is er ook een groep hoogopgeleide
migranten, die veel vaker een twv heeft. Het gaat om relatief jonge hoogopgeleide mensen die voornamelijk in de zakelijke dienstverlening (IT) werken.61
Het (demissionaire) kabinet-Rutte heeft samen met gemeenten een pakket van maatregelen vastgesteld om
arbeidsmigratie in goede banen te leiden. Vanaf 2014 mogen Bulgaarse en Roemeense werknemers zonder
twv in Nederland komen werken. Tot die tijd geldt dat deze werknemers alleen worden toegelaten als hun
werkgever een tewerkstellingsvergunning heeft.

Arbeidsomstandigheden, zelfregulering en duurzame inzetbaarheid
Dat in bedrijven in Nederland arbeidsomstandigheden in het algemeen goed zijn geregeld62, wordt door
respondenten breed gedragen. Arbeidsomstandigheden blijken steeds vaker tot de ‘normale’ bedrijfsvoering van organisaties te behoren. Daar zijn verschillende redenen voor aan te geven:
• Werkgevers geven aan vooral vanwege de wettelijke verplichtingen daartoe aandacht te besteden aan
arbeidsomstandigheden (Arbomonitor 2011).
• Een belangrijke impuls is de Wet loondoorbetaling bij ziekte geweest, waarmee werkgevers een sterke
financiële prikkel hebben om ziekteverzuim van hun werknemers te voorkomen.
• Door krapte op de arbeidsmarkt worden bedrijven op de wat langere termijn aangezet om te zorgen voor
goede arbeidsomstandigheden. Doen ze dat niet, dan zullen schaarse werknemers voor een andere
werkgever kiezen.
Deze ontwikkelingen zorgen er, volgens meerdere geïnterviewden, voor dat het thema arbeidsomstandigheden in veel sectoren toe kan met minder gedetailleerde regelgeving. Ook zouden volgens hen minder
intensieve inspecties over de sectoren heen nodig zijn. Het toezicht op arbeidsomstandigheden is vanuit
gedetailleerde regelgeving overgegaan op doelvoorschriften en zelfregulering door het bedrijfsleven.63 Aan
meer zelfregulering op het terrein van arbeidsomstandigheden zitten volgens respondenten wel grenzen.
57

58

Mantelzorgers op de arbeidsmarkt, CBS Sociaaleconomische trends, 3e kwartaal 2010; De sociale staat van Nederland, SCP
2011, p. 86/89
Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 9

59

CPB Notitie Arbeidsmigranten uit Oost-Europa, 26 augustus 2011, p. 14

60

Publiekssamenvatting begroting SZW 2012
Aantallen geregistreerde en niet-geregistreerde burgers uit MOE-landen die in Nederland verblijven, p. 11 en
Arbeidsmigratie in vieren, Bulgaren en Roemenen vergeleken met Polen, Erasmus Universiteit, p. 10-12
Arbobalans 2011: Kwaliteit van de arbeid, effecten en maatregelen in Nederland, TNO
Brzo-toezicht maakt grote sprong’, Eindrapportage LAT BRZO 2006 – 2010, p. 2 en Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012,
mei 2012, p. 11

61

62
63

76 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Inspecties blijven nodig in sectoren met veel kleine bedrijven, sectoren waar veel laag opgeleid personeel
werkt en waar bovendien de organisatiegraad onder werknemers laag is (werknemers in een kwetsbare
positie). Het gaat om sectoren waar werknemers minder makkelijk hun rechten kunnen uitvoeren.
Daarnaast komen er nieuwe risico’s op die samenhangen met technologische vernieuwingen en ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, zoals arbeidsomstandigheden zzp’ers, nanotechnologie en psychosociale
arbeidsbelasting (werkdruk, agressie en geweld tegen werknemers, vermenging werk en privé).
Respondenten betwijfelen of sociale partners dan wel brancheorganisaties over het juiste instrumentarium
beschikken om bepaalde nieuwe risico’s (bijvoorbeeld nanotechnologie) aan te kunnen.

Handhaving en fraudebestrijding
Het handhaven van normen speelt een steeds grotere rol in het publieke en politieke debat.64 Voor gedogen
van of niet optreden tegen misstanden is volgens geïnterviewde respondenten steeds minder ruimte. Dit
heeft geleid tot een groter maatschappelijk draagvlak voor een hardere aanpak en zwaardere straffen bij
fraude. De tolerantie in de maatschappij voor excessen wordt minder, de politiek loopt (volgens respondenten) daarin wat achter de feiten aan en reageert vooral op incidenten. Zaken worden ook steeds sneller
zichtbaar, wat de roep om controle en bestraffing alleen maar doet toenemen. Harde aanpak van fraude en
overtreding van de regels staat hoog op de politieke agenda. Het gaat om een hardere aanpak van zowel
frauderende burgers als frauderende bedrijven.
Bestrijding van fraude met uitkeringen en subsidies blijft volgens meerdere respondenten een belangrijk
aandachtspunt vanwege het financiële en maatschappelijk draagvlak voor deze voorzieningen. Mensen in
de bijstand worden meer aangesproken op wederkerigheid, dus iets terugdoen voor de samenleving. De
houding jegens deze groep is volgens respondenten sterk aan het verzakelijken. Het wordt niet meer
acceptabel gevonden dat mensen die kunnen werken dat niet doen. Aanscherping van uitkeringsvoorwaarden zorgt voor prikkels om mensen uit de uitkering naar werk te krijgen. De mogelijkheden voor huis­
bezoeken bij uitkeringsgerechtigden worden verruimd. Er komt meer ruimte voor bestandskoppelingen.
Gemeenten, UWV en SVB krijgen in 2012 meer mogelijkheden om fraude op te sporen. Geïnterviewden
vragen zich af of gemeenten de maatregelen gericht op bestrijding van bijstandsfraude kunnen gaan
uitvoeren.
De hardere aanpak van fraude leidt waarschijnlijk tot nog meer bezwaar en beroepsprocedures.
Respondenten verwachten dat de druk op het rechtelijk apparaat hierdoor zal toenemen. Een ander risico
van strengere regels is dat mensen eerder proberen de regels te ontduiken. Ook ontlokt het waarschijnlijk
meer agressie en geweld bij mensen die worden aangesproken op hun handelen.

De compacte overheid
Vanaf midden jaren tachtig van de vorige eeuw hebben opeenvolgende regeringen gestreefd naar minder
overheidsbemoeienis met de samenleving.65 Enerzijds om redenen van efficiëntie en kostenbesparingen,
anderzijds om bedrijven en burgers de ruimte te geven hun eigen verantwoordelijkheid te nemen.
Uitgangspunt was en is dat verantwoordelijkheden en bevoegdheden op een zo laag mogelijk niveau
moeten komen te liggen. Ook binnen het toezicht heeft dit volgens de geïnterviewde respondenten
consequenties; het bepaalt mede de focus en de intensiteit van het toezicht. Belangrijke notie van veel
geïnterviewden is dat de overheid niet alle risico’s kan afdekken en dat duidelijk moet communiceren.
Risico’s zijn meer zichtbaar geworden en worden minder geaccepteerd. Incidenten worden als structurele
problemen ervaren. Dit leidt volgens respondenten tot een roep om minder gedogen en strenger toezicht,
zonder dat men (burgers en bedrijven) daar zelf last van heeft. Bij een terugtredende overheid leidt het
alsnog grip willen houden volgens een aantal respondenten tot irritatie bij de burgers. Als de overheid
verwacht dat anderen verantwoordelijkheid nemen en zelfredzaamheid predikt, dan wil men het op een
eigen manier regelen zonder overheidsinmenging, aldus een aantal respondenten.

64
65

Ministerie van SZW, Kennisagenda 2012, mei 2012, p. 10
WRR Het gezicht van de publieke zaak: openbaar bestuur onder ogen, p. 18

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

Meerjarenplan 2013 - 2014 | 77

Ook bij nieuwe initiatieven vanuit de samenleving (bijvoorbeeld broodfondsen voor zzp’ers) past de
overheid volgens meerdere respondenten een terughoudende opstelling. Volgens respondenten is die
houding bijvoorbeeld te zien in het streven om werkgevers en werknemers meer verantwoordelijk te maken
voor de arbeidsomstandigheden en het invoeren van inspectievakanties. De meeste geïnterviewden zijn van
mening dat wanneer taken zijn afgestoten de rijksoverheid zich er niet meer mee moet bemoeien. Een
bepaalde mate van monitoring en informatieverzameling blijft volgens hen vanuit toezicht evenwel nodig.

78 | Meerjarenplan 2013 - 2014

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Inspectie SZW

De Inspectie SZW maakt deel uit van
het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid.
Inspectie SZW
Postbus 820 | 3500 AV Utrecht
tel. 0800 51 51
www.inspectieszw.nl