1

Leden van de Staten-Generaal,

2
3

Wij leven in een tijd van tegenstrijdigheden en onzekerheid. Het is tegenstrijdig dat

4

bestaanszekerheden onder druk staan en armoede toeneemt in een periode van

5

economische groei en lage werkloosheid. Tegenstrijdig is dat mensen zich in ons vrije land

6

onvrij voelen om hun mening te geven, uit angst voor harde reacties of zelfs bedreigingen.

7

En zorgwekkend is ook dat mensen in een volwassen democratie als de onze het

8

vertrouwen verliezen in het oplossend vermogen van politiek en bestuur. Daarnaast groeit de

9

onzekerheid van mensen over de dag van morgen en de verder weg gelegen toekomst. Over

10

koopkracht en woningnood. Over de opvang van asielzoekers en de oorlog in Oekraïne.

11

Maar ook over de grote veranderingen die op ons afkomen op terreinen als arbeidsmarkt,

12

klimaat, energie en stikstof. Al deze onderwerpen zijn bepalend voor de manier waarop wij

13

en onze kinderen straks wonen, werken, ondernemen en met elkaar samenleven.

14
15

Toch mogen we houvast ontlenen aan de manier waarop ons land in het verleden

16

stapsgewijs grote veranderingen heeft doorgemaakt. Die geleidelijkheid is wezenlijk. Niet

17

alles kan en hoeft tegelijk, ook niet in het hier-en-nu. Vaak beseffen we pas achteraf hoe

18

ingrijpend ontwikkelingen zijn geweest. Denk bijvoorbeeld aan de periode van de industriële

19

revolutie of, dichterbij, de introductie van het internet. Denk aan de grote ruilverkavelingen en

20

de bouw van grote nieuwe woonwijken in de tweede helft van de vorige eeuw. Of denk aan

21

de moeilijke periode van de naoorlogse wederopbouw.

22
23

Zo sprak mijn grootmoeder in 1948 bij haar inhuldiging de volgende woorden tegen uw

24

voorgangers. Ik citeer:

25
26

‘Wij bevinden ons op dit ogenblik van de wereldgeschiedenis in een toestand, waarin

27

alles aankomt op onze houding tegen de dreiging van nieuwe onheilen. Nederland

28

moet niet alleen drijvende blijven op de wilde golven van het wereldgebeuren. Het

29

moet zelf zijn koers bepalen, en bovendien trachten met de andere volken samen de

30

koers uit te zetten van de ganse wereldvloot.’

31
32

Einde citaat. In die onzekere jaren hebben onze ouders en grootouders gezamenlijkheid en

33

veerkracht getoond. Van ons wordt nu, onder heel andere omstandigheden, hetzelfde

34

gevraagd. Daarin staat Nederland overigens niet alleen. Andere landen staan voor

35

vergelijkbare opgaven. Niemand kan voorspellen hoe de wereld eruitziet als de kinderen van

36

nu zelf kinderen hebben. Maar het zal anders zijn, want onze huidige manier van leven stuit

37

op economische, sociale en ecologische grenzen. Dat vergt een andere economie en
1

38

arbeidsmarkt. Een andere omgang met ruimte en natuur. Andere manieren van wonen,

39

werken, ondernemen en reizen. En andere vormen van samenleven. Wat niet verandert, is

40

dat samenwerking Nederland sterker maakt dan polarisatie. Dat is van alle tijden.

41
42

Het kabinet realiseert zich dat Nederlanders kritisch zijn op de werking van het politiek-

43

bestuurlijke bestel. Tegelijkertijd is nog altijd een ruime meerderheid tevreden over het

44

functioneren van de democratie. Voor het kabinet is dat een aansporing om, hoe moeilijk en

45

omstreden ook, die maatregelen te nemen die echt nodig zijn en daarover open en

46

transparant te zijn. Begin dit jaar startte het kabinet met een ambitieuze toekomstagenda

47

voor 2030 en daarna – in de overtuiging dat volgende generaties, net als wij, een goed leven

48

moeten kunnen leiden in een schoon en veilig land met kansen voor iedereen. Dat

49

perspectief moet er zijn voor mensen van elke geloofsovertuiging, geaardheid, leeftijd,

50

herkomst, opleiding of beroep. Voor inwoners van stad én platteland. Hier én in Caribisch

51

Nederland, in samenwerking met Aruba, Curaçao en Sint Maarten.

52
53

Voorgaande generaties hebben de basis gelegd voor de voorspoed en vrije manier van

54

leven die zo kenmerkend zijn voor ons land. Nu wordt die manier van leven bedreigd door de

55

brute agressie van Rusland tegen Oekraïne. Sinds 1945 leven wij in Nederland in vrede. Nu

56

is een oorlog dichtbij en wordt de internationale rechtsorde en daarmee onze eigen vrijheid

57

aangevallen. We zeggen op 4 en 5 mei heel gemakkelijk dat de waarden van vrijheid en

58

democratie niet vanzelfsprekend zijn en dat ze actief onderhouden moeten worden en

59

doorgegeven. Nu worden we geconfronteerd met de vraag: wat hebben we daar dan

60

concreet voor over – moreel én materieel? De gastvrije opvang en alle hulp die vanuit

61

Nederland direct beschikbaar kwam, geven daarop een eerste antwoord.

62
63

De regering kiest met overtuiging voor militaire en humanitaire steun aan Oekraïne,

64

internationale sancties tegen Rusland, en eensgezindheid en nauwe samenwerking in de

65

Europese Unie, de NAVO en de Verenigde Naties. Oekraïne heeft het volste recht zichzelf te

66

verdedigen. Eens te meer blijkt dat voor Nederland de EU, de NAVO en de VN de ankers

67

zijn van het buitenlands en veiligheidsbeleid. Het kabinet heeft de voorgenomen extra

68

investeringen in defensie met brede parlementaire steun kunnen versnellen en verhogen.

69

Dat is nodig nu verschillende landen streven naar een wereld waarin het recht van de

70

sterkste geldt. In dat wereldbeeld worden democratie, soevereiniteit en vrijheid uitgehold.

71

Daartegen moet Nederland samen met zijn internationale partners een dam opwerpen. Dat

72

vraagt om een goed toegeruste krijgsmacht voor een veilig Europa en een krachtige NAVO.

73

Het vraagt een doelgerichte, democratische en zelfbewuste Europese Unie, die een grotere

74

rol pakt op het wereldtoneel. En het vraagt van Nederland dat het zijn bredere internationale
2

75

verantwoordelijkheid blijft nemen. Internationale samenwerking via hulp en handel draagt bij

76

aan vrede, veiligheid en een menswaardig bestaan wereldwijd.

77
78

Een direct gevolg van de oorlog en de internationale sancties tegen Rusland is dat gas,

79

elektriciteit en voedsel flink duurder zijn geworden. De gevolgen voor mensen, gezinnen en

80

bedrijven zijn ernstig. Financiële problemen leiden tot meer schulden, faillissementen,

81

gezondheidsproblemen en kinderarmoede. Het is pijnlijk dat steeds meer mensen in

82

Nederland moeite hebben met het betalen van hun huur, boodschappen, zorgpremie of

83

energierekening. Daarom komt het kabinet met een ongekend fors maatregelenpakket van

84

ruim 18 miljard euro, vooral ten behoeve van de lage en middeninkomens. Maar zelfs

85

daarmee kunnen niet alle prijsstijgingen voor iedereen volledig worden gecompenseerd.

86
87

Sommige maatregelen zijn bedoeld voor de korte termijn. Het kabinet werkt aan een

88

prijsplafond voor energie, zodat mensen hun energierekening kunnen blijven betalen. De

89

belastingverlaging op brandstof en de energietoeslag lopen door in 2023. De zorgtoeslag en

90

de basisbeurs voor studenten gaan komend jaar omhoog. Deze maatregelen worden onder

91

andere gedekt door een tijdelijke extra bijdrage van gas- en oliemaatschappijen. Daarnaast

92

komen er structurele inkomensverbeteringen voor lage en middeninkomens. Per 1 januari

93

gaan het minimumloon en de daaraan gekoppelde uitkeringen met 10 procent omhoog. De

94

huurtoeslag en het kindgebonden budget worden hoger. Voor werkenden daalt de

95

inkomstenbelasting en stijgt de arbeidskorting, zodat werken meer loont. Deze maatregelen

96

worden onder andere gedekt door hogere belastingen op winst en vermogen, waarbij het

97

midden- en kleinbedrijf zoveel mogelijk wordt ontzien. Uiteraard steunt het kabinet de

98

inwoners van Caribisch Nederland op Bonaire, Sint Eustatius en Saba, die ook te maken

99

hebben met stijgende prijzen.

100
101

Het kabinet zoekt hierbij steeds naar de juiste financiële balans. Koopkrachtverbetering is

102

hard nodig. Tegelijkertijd is het onverantwoord rekeningen door te schuiven naar de jongeren

103

van nu, of noodzakelijk beleid te vertragen. De toekomstagenda duldt geen uitstel.

104
105

Het kabinet zal al het mogelijke doen om een breed draagvlak te krijgen voor de aanpak van

106

het stikstofprobleem. Industrie, mobiliteitssector én landbouw moeten de uitstoot naar

107

beneden brengen. Het doel is natuurherstel, een vitaal platteland en een goede toekomst

108

voor de Nederlandse boeren. Daarom is halvering van de stikstofuitstoot onontkoombaar,

109

ook vanwege gerechtelijke uitspraken en om te zorgen dat de vergunningverlening niet stil

110

komt te liggen. Tegelijkertijd zijn er begrijpelijke emoties van boeren die vrezen voor de

111

toekomst van hun familiebedrijf, waar ze zo trots op zijn, vaak al generaties lang. De omslag
3

112

naar kringlooplandbouw vraagt veel, maar biedt boeren perspectief op een goede toekomst

113

en een fatsoenlijk inkomen. Het is belangrijk om komend jaar voldoende tijd te nemen voor

114

de precieze uitwerking per gebied. Soms zal een andere bedrijfsvoering uitkomst bieden,

115

soms nieuwe technologie, soms bedrijfsverplaatsing, en soms zal uitkoop de beste optie zijn.

116

Ook banken, veevoerfabrikanten, supermarkten en consumenten hebben een eigen

117

verantwoordelijkheid. Het komende jaar werkt het kabinet met alle partijen verder aan

118

gezamenlijke oplossingen.

119
120

De urgentie van klimaataanpak en energietransitie wordt alleen maar groter nu er recent

121

vragen zijn gerezen over de gasvoorraad voor komende winter en onze afhankelijkheid van

122

Russisch gas. Dat vraagt om verschillende acties. Samen met de andere EU-lidstaten werkt

123

Nederland aan energiebesparing en een nog snellere overstap naar schone energie. De

124

Nederlandse gasopslagen zijn goed bevoorraad en worden nog verder gevuld. Het doel is

125

dat Nederland voor het einde van 2022 onafhankelijk is van fossiele brandstoffen uit

126

Rusland. Ondertussen moet het oog gericht blijven op de langere termijn, want de toekomst

127

wacht niet. Het streven naar 60% minder CO2 -uitstoot in 2030 vraagt nu om actie. Het

128

kabinet richt zich op een snelle verduurzaming van de industrie, op meer windenergie en

129

groene waterstof, en op een nieuwe rol voor kernenergie. Mensen die hun huis

130

energiezuiniger maken, kunnen daarvoor subsidie krijgen. De droogte van deze zomer

131

onderstreept nog eens hoe belangrijk het is dat we voorbereid zijn op extreme

132

weersomstandigheden en ons aanpassen aan klimaatverandering.

133
134

Een belangrijke vraag voor de toekomst blijft hoe goede en persoonlijke zorg voor iedereen

135

beschikbaar en betaalbaar blijft. Nieuwe oplossingen zijn nodig. Daarin staat het begrip

136

passende zorg centraal. Dat betekent: voor iedereen de juiste zorg op de juiste plek op het

137

juiste moment. Door de eerstelijnszorg van huisartsen en wijkverpleging te versterken,

138

kunnen meer mensen dicht bij huis worden geholpen. Op basis van het Preventieakkoord

139

blijft het kabinet sportbeoefening en een gezonde leefstijl stimuleren – voorkomen is nu

140

eenmaal beter dan genezen. Corona is nog niet weg en het kabinet bereidt zich uiteraard

141

voor op de mogelijkheid van een volgende pandemie.

142
143

De situatie op de woningmarkt is nijpend. Een goed en betaalbaar koop- of huurhuis is voor

144

steeds meer mensen onbereikbaar, vooral voor starters en jongeren. Daar mogen we ons

145

niet bij neerleggen. Iedereen heeft recht op een eigen thuis in een veilige, bereikbare en

146

aantrekkelijke wijk en daar ligt een kerntaak voor de overheid. Het kabinet trekt de regie over

147

de volkshuisvesting en ruimtelijke ordening weer naar zich toe. De Nationale Woon- en

148

Bouwagenda formuleert een ambitie van 900.000 nieuwe woningen tot en met 2030. De
4

149

praktijk is weerbarstig, maar de urgentie is hoog en daarom is een versnelling in de

150

woningbouw dringend noodzakelijk. Samen met provincies, gemeenten,

151

woningbouwcorporaties en de bouwsector wil het kabinet die versnelling realiseren, inclusief

152

de bijbehorende infrastructuur en vervoersmogelijkheden.

153
154

Zorgen voor veiligheid in een sterke en goed functionerende rechtsstaat is een andere

155

kerntaak van de overheid. De aanpak van georganiseerde criminaliteit heeft de hoogste

156

prioriteit. Nationaal en internationaal moet het verdienmodel van de georganiseerde misdaad

157

worden verstoord. Het moet veel makkelijker worden criminele vermogens af te pakken en

158

crimineel handelen vanuit de gevangenis een halt toe te roepen. Het kabinet investeert fors

159

in een betere bescherming van de hoeders van onze rechtsstaat, zoals advocaten, rechters,

160

politici, bestuurders en journalisten. Over de volle breedte is er ruimte voor meer personeel

161

en nieuwe technologie, van Openbaar Ministerie tot rechtspraak, van politie tot fiscale

162

opsporing en van gevangeniswezen tot reclassering. Aan de preventieve kant wordt

163

samengewerkt om via opleiding, werk en begeleiding te zorgen dat jonge mensen niet in de

164

criminaliteit terechtkomen. Daarnaast werkt het kabinet aan een betere toegang tot het recht.

165

De griffierechten voor burgers en het midden- en kleinbedrijf gaan omlaag en de

166

vergoedingen voor de sociale advocatuur gaan omhoog.

167
168

Alle inwoners van Nederland moeten hun recht kunnen halen en het kabinet voelt de

169

absolute plicht recht te doen aan de inwoners van het aardbevingsgebied in Groningen en de

170

slachtoffers van de toeslagenaffaire. Het blijft pijnlijk en beschamend dat zoveel mensen en

171

gezinnen in grote problemen zijn gekomen door fouten en nalatigheid van de overheid. Alles

172

is gericht op zo snel mogelijke compensatie en zo snel mogelijk herstel. Helaas kost dat tijd,

173

ondanks de inspanningen van veel mensen en een ruime inzet van middelen. Om nieuwe

174

schrijnende situaties te voorkomen, werkt het kabinet ondertussen aan verbetering van de

175

publieke dienstverlening en daarmee aan mogelijk herstel van vertrouwen. Regels kunnen

176

en moeten eenvoudiger en minder rigide, zodat bijvoorbeeld bijstandsgerechtigden niet

177

meteen in de problemen komen als zij een extraatje ontvangen.

178
179

Deze zomer ontstond er in korte tijd een tekort aan opvangplekken voor asielzoekers, met

180

schrijnende en ongewenste situaties als gevolg, zowel voor de mensen die hier een veilig

181

heenkomen zoeken als voor de medewerkers van opvanglocaties en omwonenden. Het

182

kabinet rekent zich dit aan en werkt met gemeenten en andere betrokken organisaties aan

183

oplossingen. Ons asielsysteem is en blijft gebaseerd op het uitgangspunt dat er in ons land

184

altijd een plek is voor mensen die vluchten voor oorlog, geweld en onderdrukking. Wie hier

5

185

kan blijven, krijgt alle rechten en plichten om volwaardig mee te doen en in onze

186

samenleving te integreren.

187
188

Investeren in de toekomst van ons land begint met goed en toegankelijk onderwijs.

189

Kansengelijkheid betekent dat elk kind het optimale uit zichzelf kan halen en dat begint met

190

goed leren lezen, schrijven en rekenen. Daaraan geeft het kabinet de allerhoogste prioriteit.

191

Er is geld om, samen met gemeenten en maatschappelijke instanties, te zorgen voor

192

huiswerkbegeleiding, sportmogelijkheden en andere kansen voor kinderen en jongeren voor

193

wie dat niet vanzelfsprekend is. Daarnaast investeert het kabinet in meer

194

doorstromingsmogelijkheden, zodat leerlingen op een eigen moment de stap kunnen zetten

195

naar het best passende niveau. Grote investeringen in mbo, hoger onderwijs en wetenschap

196

brengen rust en ruimte voor docenten en studenten. De herinvoering van de basisbeurs

197

vanaf het studiejaar 2023-2024 moet voor jonge mensen zoveel mogelijk de financiële

198

drempels wegnemen om te gaan studeren.

199
200

Alleen met een goed opgeleide beroepsbevolking kunnen we bouwen aan een innovatieve

201

en ondernemende toekomst. Nederlandse ondernemers en hun personeel hebben tijdens de

202

coronacrisis veerkracht getoond. Het is een hard gelag dat zoveel bedrijven nu opnieuw met

203

grote problemen te maken krijgen vanwege enorme kostenstijgingen. Zeker in het midden-

204

en kleinbedrijf, dat zo belangrijk is voor ons land, hebben veel ondernemers het moeilijk.

205

Versterking van het mkb-ondernemersklimaat is nodig, bijvoorbeeld door te zorgen voor een

206

betere toegang tot financiering en ondersteuning bij verduurzaming. Het kabinet blijft ook

207

verder investeren in het toekomstige verdienvermogen van ons land. Belangrijk zijn een

208

aantrekkelijk vestigingsklimaat, ruimte voor de topsectoren en innovatieve start-ups, en het

209

benutten van alle kansen die digitalisering biedt. Belangrijk is ook een goed functionerende

210

arbeidsmarkt, zeker nu veel bedrijven kampen met personeelstekorten. Het kabinet vindt dat

211

een vaste baan de norm moet zijn en werkt daarom aan een nieuwe balans tussen vaste en

212

flexibele contracten. Goed werkgeverschap loont en ook arbeidsmigranten verdienen een

213

fatsoenlijke behandeling. Om te stimuleren dat mensen meer uren gaan werken, worden in

214

de loop van deze kabinetsperiode de kosten voor kinderopvang voor alle werkende ouders

215

bijna geheel vergoed. Het kabinet werkt aan een nieuw pensioenstelsel dat klaar is voor de

216

toekomst en beter past bij een arbeidsmarkt waarin de meeste mensen tijdens hun leven

217

meerdere werkgevers hebben. In het nieuwe stelsel is er eerder perspectief op indexatie en

218

krijgen mensen beter zicht op de opgebouwde pensioenpot.

219
220

Het is onvermijdelijk dat beleidsvoornemens vaak in geld, cijfers en jaartallen worden

221

uitgedrukt. Maar in wezen gaat het steeds om de kwaliteit van onze samenleving. In dat
6

222

streven is een bruisende en voor iedereen toegankelijke culturele en creatieve sector

223

onmisbaar. Het culturele leven is in de coronaperiode hard geraakt. Het kabinet investeert

224

daarom in herstel, vernieuwing en groei, want cultuur confronteert, maakt moeilijke zaken

225

bespreekbaar en verbindt mensen.

226
227

In een samenleving waarin geen plaats is voor racisme en discriminatie, en waarin iedereen

228

zich gehoord en erkend voelt, is een open blik nodig op de minder mooie bladzijden uit onze

229

geschiedenis. Niet om met opvattingen van nu te oordelen over onze voorouders, wel met

230

oog en gevoel voor wat onze geschiedenis betekent voor verschillende groepen en culturen

231

die deel uitmaken van onze samenleving. Dat geldt nadrukkelijk voor het hele Koninkrijk en

232

voor alle landen waarmee wij vanwege de geschiedenis een speciale band hebben. Door het

233

gesprek over het verleden te voeren, wil de regering bijdragen aan noodzakelijke erkenning

234

en de verbinding tussen mensen. Hoe moeilijk en emotioneel dat gesprek soms ook is, onze

235

blik op het verleden kan niet statisch zijn. Eerder al sprak de regering zich uit over het

236

optreden van de Nederlandse overheid tijdens de Jodenvervolging en het extreme geweld

237

van Nederlandse zijde tijdens de dekolonisatieperiode in Indonesië. Op weg naar de

238

herdenking van 150 jaar afschaffing van de slavernij in 2023 is er opnieuw aanleiding onszelf

239

rekenschap te geven van ook dit deel van onze geschiedenis.

240
241

Leden van de Staten Generaal,

242
243

‘Tezamen zullen wij werken voor het heil van Nederland’ – aldus mijn grootmoeder in 1948.

244

Het zijn woorden die steeds opnieuw actueel zijn. Laat ons in deze onzekere tijd hoop en

245

hernieuwd vertrouwen putten uit de wetenschap dat maatschappelijke vernieuwing in ons

246

land altijd stapsgewijs en door samenwerking wordt bereikt. Zo was dat in het verleden, zo is

247

het ook nu. Vanuit die gedachte wil de regering, samen met u en samen met alle positieve

248

krachten in ons land, blijven werken aan oplossingen voor vandaag en een goede toekomst

249

voor alle inwoners van het Koninkrijk. U mag zich in uw belangrijke werk gesteund weten

250

door het besef dat velen u wijsheid toewensen en met mij om kracht en Gods zegen voor u

251

bidden.

7