28 mei 2019

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën
Een vergelijking van tien focuslanden
Chiel Scholten, Ivette Oomens, Elma Dujso en Geert van der Veen

www.technopolis-group.com

Inhoudsopgave
Samenvatting en algemene reflecties .............................................................................................................................................................................................. 1
Introductie: over sleuteltechnologieën en dit onderzoek ............................................................................................................................................................... 4
Overkoepelende analyse: sleuteltechnologieën in tien focuslanden ............................................................................................................................................. 6
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Denemarken ................................................................................................................................................. 15
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Duitsland ...................................................................................................................................................... 19
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën door de Europese Commissie .......................................................................................................................... 25
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Frankrijk ....................................................................................................................................................... 30
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Japan ............................................................................................................................................................ 35
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Nederland .....................................................................................................................................................40
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Singapore...................................................................................................................................................... 49
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in het Verenigd Koninkrijk .............................................................................................................................. 56
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in de Verenigde Staten ..................................................................................................................................... 62
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Vlaanderen ................................................................................................................................................... 67
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Zuid-Korea ................................................................................................................................................... 72
Bijlagen ............................................................................................................................................................................................................................................ 75

i

Samenvatting en algemene reflecties
In deze studie zijn de publieke investeringen in sleuteltechnologieën door
nationale overheden in tien landen geanalyseerd. De onderzochte
focuslanden zijn Denemarken, Duitsland, Frankrijk, Nederland,
Vlaanderen, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten, Singapore, ZuidKorea en Japan. Verder is er gekeken naar de publieke investeringen van
de Europese Commissie. Hieronder volgen de belangrijkste uitkomsten
van deze studie.

RVO ca. 50%), maar dat is, gezien de totale jaarlijkse omvang van de
PPS-middelen (gemiddeld ca. 63 miljoen per jaar in 2013-2016), nog
steeds beperkter dan in de meeste focuslanden.
•

Om de positie op het gebied van sleuteltechnologieën te behouden,
ligt het voor de hand om op zijn minst mee te gaan met de
ontwikkeling in andere focuslanden: investeringen van één tot enkele
tienden procenten van het BBP. Een tiende van het BBP van
Nederland bedraagt €792 miljoen per jaar. Om dat te bereiken, zou
het Rijk €648 miljoen per jaar extra moeten investeren in
sleuteltechnologieën. Nederland loopt dan in pas met de onderzochte
focuslanden (m.u.v. Duitsland en Singapore).

•

Als additionele up-front middelen voor sleuteltechnologieën niet
realiseerbaar zijn, kan ook worden overwogen middelen uit
generieke fiscale instrumenten te verschuiven naar specifieke
instrumenten.

Omvang publieke investeringen in sleuteltechnologieën
De omvang van de publieke up-front investeringen in
sleuteltechnologieën verschillen sterk per land. De meeste focuslanden
investeren enkele tienden procenten van hun BBP aan
sleuteltechnologieën. De investeringen variëren daarmee van enkele
honderden miljoenen euro’s per jaar tot enkele tientallen miljarden
euro’s per jaar. De aankomende jaren zullen naar verwachting deze
investeringen in de meeste focuslanden toenemen.

Reflectie van Technopolis Group
•

Expliciete up-front investeringen in sleuteltechnologieën zijn in
Nederland nu beperkt, veel beperkter dan in de meeste andere
landen.

•

In Nederland is het instrumentarium voor innovatie echter sterk
gefocust op bottom-up sturing (net als in Frankrijk). Mogelijk wordt
vanuit deze instrumenten wel in sleuteltechnologieën geïnvesteerd.
Cijfers hierover zijn echter niet beschikbaar. Omvangrijke fiscale
instrumenten leggen de sturing op innovatie, en de investeringen
daarin, bij het bedrijfsleven. Dat bevordert een focus op de kortere
termijn. Dit lijkt niet aan te sluiten bij het gericht ontwikkelen van
sleuteltechnologieën.

•

Vanuit de Topsectormiddelen voor publiek-private samenwerking
(PPS-toeslag) wordt wel in sleuteltechnologie geïnvesteerd (volgens

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

De Europese context
Ook de Europese Commissie investeert in sleuteltechnologieën. In het
Europese kaderprogramma voor onderzoek en innovatie, Horizon 2020,
hebben sleuteltechnologieën een belangrijke plek. Ook in Horizon
Europe – de opvolger van Horizon 2020 – zullen naar verwachting
sleuteltechnologieën een belangrijke rol spelen. Jaarlijks investeert de
Europese Commissie zo’n €15 miljard up-front aan projecten en
initiatieven rondom sleuteltechnologieën. De Europese Commissie legt
daarbij de link met Grand Challenges (maatschappelijke uitdagingen).
Daarnaast vormt de Europese economie (groei en banen) en
concurrentiepositie het kader waarbinnen de Europese Commissie
investeert in sleuteltechnologieën.

1

Men faciliteert het ontstaan van bottom-up initiatieven in de triplehelix voor sleuteltechnologieën in den brede. Vervolgens kiest men
voor kansrijke initiatieven en legt die vast in beleid als keuze voor upfront investeringen. Dit biedt weinig sturing, maar veel flexibiliteit
en aanpassingsvermogen aan ontwikkelingen/kansen in wetenschap
en industrie. Dit gebeurt o.a. in Nederland en Vlaanderen.

Reflectie van Technopolis Group
•

Voor kleine landen als Nederland is het logisch om internationaal
samen te werken op het gebied van sleuteltechnologieën. Hierdoor
wordt eerder de kritische massa bereikt. Dit kan op EU-niveau, maar
ook bilateraal. Duitsland heeft een dergelijke aanpak.

Verdeling van investeringen en publiek-privaat commitment

Besteding van publieke investeringen

In de tien focuslanden spelen ministeries en (innovatie)agentschappen
een belangrijke rol in de verdeling van publieke investeringen in
sleuteltechnologieën. Daarnaast zijn er ook publiek-private gremia die
meebeslissen over de strategische allocatie van middelen en op voorhand
betrokken zijn bij de beleidsvorming rondom sleuteltechnologieën. Er is
regelmatig sprake van meerjarig publiek-privaat commitment in deze
gremia, maar ook in de vorm van gezamenlijke clusters, instituten of
programma’s. In alle landen levert de industrie cofinanciering, altijd op
projectbasis en soms ook op programmaniveau.

De investeringen worden besteed aan zowel fundamenteel
(wetenschappelijk) onderzoek als aan meer toegepast onderzoek en
innovatie. Het betreft dus zowel lage als hoge TRL’s. Bestedingen gaan in
elk land naar individuele R&D-programma’s en -projecten, maar ook
regelmatig naar publiek-private clusters, netwerken en instituten op het
gebied van sleuteltechnologieën. Ook investeren diverse focuslanden in
R&D-infrastructuur om hoogstaande R&D op het gebied van
sleuteltechnologieën mogelijk te maken. Sommige landen investeren
daarnaast specifiek in human capital en versterking van het high-tech
ecosysteem voor start-ups.

De investeringen worden doorgaans uitgezet via subsidieoproepen
(binnen een vooraf vastgesteld kader voor één of meer
sleuteltechnologieën) of rechtstreeks toegekend aan initiatieven, zoals
clusters of instituten. In sommige landen worden middelen ook meer
regionaal uitgezet, bijvoorbeeld via deel- of lidstaten.

Reflectie van Technopolis Group
•

Het ontwikkelen van expertise op sleuteltechnologieën en daarvan de
vruchten plukken, is een langdurig proces. Daarbij horen een
langetermijnvisie en langjarige instrumenten. Voor het ontwikkelen
van nieuwe expertise en het vooroplopen op sleuteltechnologieën
lenen instituten zich goed. In landen zoals Vlaanderen en het
Verenigd Koninkrijk wordt daar veelvuldig gebruik van gemaakt.

•

Dergelijke instituten kunnen niet volledig door de markt gedragen
worden en hebben continu financiering nodig om zich te blijven
vernieuwen. Het is daarom verstandig om reeds bij de start na te
denken over een financieringsmechanisme dat excellentie bevordert
en (ook na 10 jaar, bij goed functioneren) continuïteit biedt.

•

Veel landen ontwikkelen nieuwe instrumenten – vaak specifieke
programma’s – om in sleuteltechnologieën te investeren.
Programma’s voor investeringen in sleuteltechnologieën in

Reflectie van Technopolis Group
•

In de focuslanden komen twee aanpakken
investeringen in sleuteltechnologieën naar voren:

voor

up-front

Men kiest op basis van een analyse – vaak met de triple-helix – topdown een aantal sleuteltechnologieën in beleid en stuurt daarop. Zo
ontstaan er nieuwe initiatieven voor deze sleuteltechnologieën. Dit
biedt sturing en vergroot de kans op het bereiken van kritische
massa. Het biedt echter minder flexibiliteit en aanpassingsvermogen
aan ontwikkelingen/kansen in wetenschap en industrie. Dit gebeurt
o.a. in Singapore, Japan, Zuid-Korea en Duitsland.
Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

2

Nederland zijn heel beperkt in omvang en scope. Veelal worden deze
gefinancierd vanuit bredere programma’s die niet specifiek gericht
zijn op de langere termijn en die daardoor in beperkte mate
continuïteit bieden.
•

•

Nieuwe instrumenten hoeven echter niet altijd de beste oplossing te
zijn. Vergeet daarom niet bestaande initiatieven – denk in Nederland
aan MESA+, Holst Centre of M2i – en maak daar optimaal gebruik
van.
Voor sleuteltechnologieën is human capital vaak een knelpunt, dat
is ook de reden dat sommige landen daarin expliciet investeren. Ook
in Nederland zijn technische (onderzoeks)functies lastig in te vullen
en worden hiervoor buitenlandse werknemers aangetrokken.
Wanneer publieke investeringen in sleuteltechnologieën worden
vergroot, mag daarom de dimensie human capital niet ontbreken.

Keuze voor sleuteltechnologieën en bijbehorende overwegingen
Veel focuslanden kiezen expliciet voor 5-6 sleuteltechnologieën in hun
innovatiebeleid. Alleen Duitsland, Frankrijk en de EU kiezen voor alle
sleuteltechnologieën, vanwege het belang voor hun brede economie en
maakindustrie. Singapore en Denemarken maken scherpe keuzes,
gebaseerd op bestaande lokale sterktes (om op voort te bouwen) en
zwaktes (om te versterken) en specifieke regionale uitdagingen.
Over het algemeen liggen er bij de focuslanden voornamelijk
economische en maatschappelijke redenen achter de keuze voor
sleuteltechnologieën. Het gaat dan vooral om het versterken en
behouden van de concurrentiepositie, het ondersteunen van de industrie
en het behouden van welvaart en banen. Ook in Nederland zijn in het
huidige regeerakkoord de economische kansen voor sleuteltechnologieën
benoemd. Maatschappelijk leggen veel focuslanden de link tussen
maatschappelijke uitdagingen en oplossingen die sleuteltechnologieën
daarvoor kunnen bieden, bijvoorbeeld op het gebied van duurzame

mobiliteit en gezond ouder worden. In sommige landen spelen ook
geopolitieke redenen een rol – zo wil de VS minder afhankelijk zijn van
het buitenland, America First – en politieke ambities – Singapore wil
bijvoorbeeld een ‘smart nation’ worden en arbeidsmigratie door het
inzetten van robots beperken.

Reflectie van Technopolis Group
•

Sleuteltechnologieën zijn per definitie breed en generiek. Daar waar
met sleuteltechnologieën gewerkt wordt aan concrete toepassingen
of toepassingsrichtingen, is er een link te leggen met
maatschappelijke uitdagingen. Veel landen leggen die link dan ook,
waaronder de EU, Nederland en Duitsland. Voordat er echter aan
toepassingen gewerkt kan worden, moet er geïnvesteerd worden in
onderzoek en ontwikkeling op lagere TRL-niveaus.

•

In diverse landen (incl. de EU) worden artificial intelligence en cyber
security als aparte sleuteltechnologieën onderscheiden. Nederland
kiest voor de bredere paraplu van digital technologies1. Hierdoor
loopt Nederland het risico dat op deze technologieën te weinig
kritische massa wordt ontwikkeld.

Leeswijzer
In deze beknopte rapportage vindt u allereest een korte introductie op de
studie, waarin het gehanteerde raamwerk voor sleuteltechnologieën en
de gebruikte aanpak en methoden staan beschreven. Daarna volgt een
analyse van de resultaten over alle tien focuslanden waarin de
onderzoeksvragen worden beantwoord. In de hoofdstukken daarna
volgen de individuele landenfiches waarin de onderzoeksvragen per land
uitgebreid aan de orde komen. In de bijlage treft u tot slot nog een lijst
van gebruikte afkortingen en definities, alsmede de onderzoeksvragen en
geïnterviewde personen.

1 Zie onder andere het Actieplan Digitale Connectiviteit (2018) van het ministerie van EZK.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

3

Introductie: over sleuteltechnologieën en dit onderzoek
In deze internationale vergelijking zijn de publieke investeringen in
sleuteltechnologieën van tien focuslanden in kaart gebracht door
Technopolis Group, in opdracht van het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat. Hierbij gaat het steeds om de up-front publieke
investeringen op nationaal niveau.
Onder up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën verstaan
we alle investeringen door nationale overheden of overheidsorganisaties
waarbij er vooraf sprake is geweest van een expliciete keuze om te
investeren in (één of meerdere van) deze specifieke technologieën–
ongeacht of het initiatief top-down of bottom-up is ontstaan. Het gaat
dan om expliciete keuzes die vastgelegd zijn in beleid, convenanten en
programma’s die specifiek gericht zijn op één of meerdere sleuteltechnologieën. Daarmee vindt er een zekere sturing plaats op
sleuteltechnologieën. Investeringen uit generieke (niet expliciet op
sleuteltechnologie gerichte) instrumenten vallen daarom niet onder upfront investeringen in deze studie.
Ter introductie vindt u in dit hoofdstuk meer informatie over de
onderzoeksopdracht, de focuslanden, de sleuteltechnologieën en de
aanpak en methoden van deze studie.

HLG. Deze acht sleuteltechnologieën (clusters van specifieke
technologieën) zijn weergeven in Tabel 1 in de grijs gemarkeerde kolom.
In deze tabel staat ook de veelgebruikte classificatie van
sleuteltechnologieën van de EU en de indeling van sleuteltechnologieën
zoals die in het huidige regeerakkoord (2017) is opgenomen. De drie
classificeringen zijn in deze tabel horizontaal aan elkaar gerelateerd.
Tabel 1 Overzicht van verschillende classificaties van sleuteltechnologieën en de
relaties daartussen
Nieuwe ST’s EU

Micro-Nanoelectronics
and Photonics

Advanced materials and
nanotechnologies

Sleuteltechnologieën

ST’s Elsevier Research,
NWO, TNO en WO-HLG

Regeerakkoord
Rutte III

Photonics and Light

Fotonica

Quantum technologies

Kwantumtechnologie

Nano-technologies

Nanotechnologie

Advanced Materials
technologies
Chemical technologies

Sleuteltechnologieën zijn technologieën die aan de basis staan van
innovaties in bijna alle industriële sectoren. Deze technologieën hebben
de potentie om bij te dragen aan economische groei, nieuwe banen,
verbetering van de concurrentiepositie van de industrie en aan
maatschappelijke missies.2

Life Sciences Technologies

Life science technologies

Advanced Manufacturing
Technologies.

Engineering and Fabrication
technologies

In deze studie bestuderen we acht sleuteltechnologieën (ST’s) zoals
geïdentificeerd door o.a. Elsevier Research, NWO en TNO en de WO-

Digital security &
Connectivity

High-tech

Artificial Intelligence
Digital technologies

Technopolis Group, 2018

2 Zie: http://ec.europa.eu/growth/industry/policy/key-enabling-technologies_en.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

4

De onderzoeksopdracht
Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)_heeft
Technopolis Group gevraagd om een beknopte analyse te maken van de
up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën in tien
focuslanden.

is al moeilijk genoeg), wat de internationale vergelijkbaarheid erg lastig
maakt. Daarnaast speelde mee dat het ministerie van EZK vermoedde dat
diverse landen hun up-front investeringen in sleuteltechnologieën recent
hebben verhoogd of willen verhogen. Dit onderzoek richt zich daarom
alleen op up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën.

Verenigd Koninkrijk

De internationale vergelijking in deze studie dient als input voor de
besluitvorming rondom sleuteltechnologieën binnen het missiegedreven
Topsectoren- en innovatiebeleid, o.a. wat betreft de keuze van
sleuteltechnologieën en de omvang van publieke investeringen daarin,
om concurrerend te blijven met andere landen. De aanleiding voor deze
studie vormt de herziening van het nationale innovatiebeleid in
Nederland (het Topsectorenbeleid) waarin maatschappelijke opgaven
(missies) en sleuteltechnologieën centraal zullen staan.

Verenigde Staten

Gehanteerde aanpak en methoden

Singapore

Deze beknopte internationale vergelijking is uitgevoerd op basis van
deskstudie en interviews. In de bijlage is weergegeven welke
onderzoeksmethode(n) er per onderzoeksvraag zijn gebruikt en wie er
zijn geïnterviewd. Voor deze studie is een internationaal team ingezet van
medewerkers van Technopolis Group uit Duitsland, Frankrijk, het
Verenigd Koninkrijk, Zweden (voor Denemarken) en Nederland.
Daarnaast hebben we een beroep kunnen doen op de Innovatie Attachees
van RVO. De informatie is per land verwerkt in landenfiches, op basis
waarvan we een overkoepelende analyse hebben gemaakt. Deze
overkoepelende analyse is weergegeven in het volgende hoofdstuk. De
daaropvolgende hoofdstukken bevatten de landenfiches.

Denemarken
Duitsland
Frankrijk
Nederland
Vlaanderen

Zuid-Korea
Japan
De analyse moet inzicht geven in de omvang van de up-front publieke
investeringen en in beleidskeuzes die de focuslanden hebben gemaakt bij
hun investeringen in sleuteltechnologieën. De specifieke onderzoeksvragen zijn opgenomen in de bijlage van deze rapportage.
Hoewel ook overige publieke investeringen in sleuteltechnologieën door
de focuslanden de interesse hebben van het ministerie van EZK, heeft het
ministerie ervoor gekozen dit onderzoek te beperken tot up-front
investeringen. De reden hiervoor is dat de volle breedte aan
investeringen bijna niet te onderzoeken is (up-front investeringen meten

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

5

Overkoepelende analyse: sleuteltechnologieën in tien focuslanden
Koninkrijk investeren alle focuslanden meer dan het Europees
gemiddelde in R&D. Zie Figuur 2.

Verschillen in investeringen in R&D
De focuslanden verschillen nogal van elkaar in hun economisch profiel
en R&D-profiel. Veelal worden hiervoor indicatoren gebruikt die afgeleid
zijn van het BBP. Een overzicht van het BBP van de focuslanden is
weergegeven in Figuur 1.
Figuur 1 BBP in focuslanden

•

In absolute getallen waren de totale investeringen in R&D in de
Verenigde Staten in 2017 het grootst met €454 miljard en in
Singapore het minst met €6 miljard. Ter vergelijking: In Nederland
bedroegen de totale R&D-investeringen in 2017 ongeveer €15
miljard.

Figuur 2 R&D in focuslanden: GERD (totaal) uitgesplitst in BERD (bedrijven),
GvERD (overheid) en HERD (hoger onderwijs en instituten)3

Technopolis Group, 2019, op basis van OESO en World Bank data (2017)

•

De totale investeringen in R&D (GERD) in de focuslanden bedroegen
in 2017 tussen de 1,7% en 4,2% van het BBP. Behalve het Verenigd

Technopolis Group, 2019, op basis van OESO en World Bank data (2016/17)

3 Zie voor de volledige definitie van GERD, BERD, GvERD en HERD pagina 63 in de bijlage.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

6

•

De meeste investeringen in R&D zijn in alle landen afkomstig uit de
private sector (BERD: gemiddeld 1,9% van het BBP). In alle
focuslanden bedragen investeringen uit de private sector (‘het
bedrijfsleven’) meer dan 60% van alle investeringen in R&D. Hierbij
gaat het vaak om toegepast onderzoek en innovatie.

•

In de meeste focuslanden zijn de investeringen van hoger
onderwijsorganisatie in R&D (HERD: gemiddeld 0,5% van het BBP)
groter dan die van de overheden.4 Alleen in Zuid-Korea is dat niet het
geval. Hierbij gaat het vaak om fundamenteel onderzoek.

•

Een gedeelte van de investeringen in R&D (GvERD: gemiddeld 0,3%
van het BBP) zijn afkomstig van de publieke sector (‘de overheid’).
Met minder dan 13% in alle focuslanden is dit het kleinste deel van
de totale investeringen in R&D. Hierbij gaat het vaak om een
combinatie van fundamenteel en toegepast onderzoek en het
stimuleren van innovatie.

In deze studie kijken we naar de publieke investeringen in
sleuteltechnologieën als onderdeel van de nationale investeringen in
R&D. Als we spreken over publieke investeringen gaat het in de regel om
up-front investeringen: we beschouwen sleuteltechnologieën waarvoor
expliciet in nationaal beleid is gekozen en waaraan up-front publieke
investeringen worden toegekend. De bedragen die in deze studie worden
genoemd betreffen dan ook alleen de up-front investeringen in
sleuteltechnologieën. In deze studie zijn daarom investeringen die,
bijvoorbeeld, vanuit generiek innovatiebeleid, door regio’s of door
kennisinstellingen bij sleuteltechnologieën landen niet meegenomen

om enkele honderden miljoenen euro’s (Denemarken, Vlaanderen en
Nederland), bij andere landen om tientallen miljarden (Duitsland, VS en
EU). Figuur 3 geeft hiervan een overzicht.
Figuur 3 Jaarlijkse up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën per
land

Technopolis Group, 2019

De omvang van nationale publieke up-front investeringen5 in sleuteltechnologieën verschilt per land. Bij sommige landen gaat het jaarlijks

Het overzicht in Figuur 3 geeft alleen een beeld van de up-front
investeringen. Sommige landen, waaronder Nederland en Frankrijk,
investeren voornamelijk bottom-up – via een meer generiek (veelal
fiscaal) instrumentarium – in sleuteltechnologieën. Een analyse daarvan
heeft wel de interesse van het ministerie van EZK, maar is lastig te maken
en valt daarom buiten deze studie6. In deze landen is er minder sprake

4 We merken hierbij op dat een deel van deze hoger onderwijsinstellingen investeringen

5 Het gaat hierbij nadrukkelijk om investeringen van nationale overheden en nationale

doen met middelen die zij van de overheid hebben ontvangen, aangezien veel hoger
onderwijsinstellingen deels publiek worden gefinancierd. Om die reden scharen
beleidsmakers soms HERD en GvERD tezamen onder publieke investeringen in R&D.

overheidsorganisaties – zoals ministeries, agentschappen, onderzoeksfinanciers/fondsen –
en niet om de publieke investeringen van regionale overheden of deelstaten.

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Zie pagina 5 (onder “De onderzoeksopdracht”) voor een verdere toelichting op de
afbakening van deze studie.
6

7

van strategische sturing op sleuteltechnologieën door de nationale
overheid. Daardoor zijn de up-front investeringen in landen als
Nederland en Frankrijk beperkt in vergelijking tot andere landen. Er
zullen dus meer investeringen in sleuteltechnologieën zijn in de
focuslanden dan deze analyse zichtbaar maakt.
Hoewel de omvang van de up-front publieke investeringen in
sleuteltechnologieën in deze studie zo goed mogelijk achterhaald is, is
deze niet voor elk land compleet. Met name ons beeld van de up-front
investeringen in Japan en Zuid-Korea is minder volledig dan dat voor
andere landen.7 In alle gevallen gaat het om zo nauwkeurig mogelijke
schattingen op basis van beschikbare en toegankelijke bronnen.
•

In absolute omvang zijn de jaarlijkse publieke investeringen van de
Europese Commissie en Duitsland het grootst (rond de €15 miljard
per jaar). Ook de VS besteden jaarlijks tientallen miljarden euro’s aan
programma’s die betrekking hebben op sleuteltechnologieën.

•

Denemarken levert met zo’n €100 miljoen euro per jaar de kleinste
publieke investering in sleuteltechnologieën, gevolgd door
Nederland met zo’n €140 miljoen per jaar.

•

Opvallend is dat Frankrijk, als een van de grotere economieën in
Europa, vrij weinig up-front investeert in sleuteltechnologieën. Het
land vindt sleuteltechnologieën belangrijk, maar heeft vooral een
generiek innovatie-instrumentarium.

•

Op basis van de beschikbare gegevens lijken de overheden van Japan
en Zuid-Korea relatief weinig te investeren in sleuteltechnologieën.
Door beperkte beschikbaarheid van informatie, kan dat hoger zijn.

In percentage van het BBP gaat dan voor de meeste landen om
investeringen van enkele tienden procenten van het BBP (zie Figuur 3).

7 Hier is sprake van een onderschatting: deze landen geven veel geld uit aan R&D, maar up-

front hebben we dat voor sleuteltechnologieën maar beperkt kunnen vaststellen. Ten dele
zal hier de verklaring liggen in investeringen die via generieke programma’s lopen.
8 Deze waarden zijn iets groter dan de GvERD van de OESO. Dat heeft hoogstwaarschijnlijk

te maken met een verschillend basisjaar (en dus andere BBP), toename van investeringen

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

•

Singapore is als percentage van het BBP de grootste investeerder in
sleuteltechnologie (0,54%). Duitsland en de EU blijven ook relatief,
ten opzichte van het BBP, grote investeerders in sleuteltechnologieën.8

•

Japan is als percentage van het BBP nog steeds een kleine
investeerder in sleuteltechnologieën (0,02%) op basis van de
beschikbare gegevens. Nederland scoort als percentage van het BBP
even hoog, terwijl Denemarken iets beter scoort, maar nog steeds een
kleine publieke investeerder is.

•

Opvallend is dat de Europese Commissie en de Verenigde Staten als
percentage van het BBP relatief middelmatige publieke investeerders
in sleuteltechnologieën zijn, terwijl in absolute investeringen zij vrij
grote publieke investeerders zijn.

De verschillen tussen de onderzochte publieke investeringen in
sleuteltechnologieën in focuslanden zijn primair te herleiden tot
verschillende beleidskeuzes. De ene overheid vindt het belangrijker om
expliciet te sturen op sleuteltechnologieën dan de andere en investeert
daarom meer of minder up-front in sleuteltechnologieën. Daarnaast
spelen in deze cijfers ook verschillen in bronnen van investeringen een
rol – publiek versus privaat en nationaal versus regionaal – en het al dan
niet aanwezig zijn van innovatiestrategieën en innovatiebudgetten
specifiek gericht op sleuteltechnologieën. Immers, in alle landen is er ook
sprake
van
niet-expliciete,
indirecte
investeringen
in
sleuteltechnologieën, maar die zijn in deze analyse niet meegenomen.
In het nationale beleid in Nederland zijn er op dit moment beperkte upfront investeringen in sleuteltechnologieën. Nederland investeert vooral
bottom-up in sleuteltechnologieën, voornamelijk via de PPS-toeslag9,
via NWO en (waarschijnlijk) de WBSO. In het Topsectorenbeleid

in R&D en methodologie. Anderzijds kan dit ook duiden op een overschatting van de
publieke investeringen in sleuteltechnologieën, doordat cijfers niet altijd uit te splitsen zijn.
Uit een analyse van RVO blijkt dat bijna 50% van alle toegekende PPS-middelen
betrekking heeft op een sleuteltechnologie, dat komt neer op zo’n €117 miljoen over de
periode 2013-2016. Zie: www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl/bedrijvenbeleid/missiegedreventopsectoren-en-innovatiebeleid/hoe-staat-nl-ervoor/sleuteltechnologieen.
9

8

Keuze voor sleuteltechnologieën in focuslanden
De tien focuslanden en de EU kiezen voor verschillende combinaties van
sleuteltechnologieën in hun nationale beleid. Veel landen gebruiken de
term sleuteltechnologie niet, maar verwijzen wel naar technologieën die
onder dat begrip vallen (zie nogmaals Tabel 1). Tabel 2 geeft een overzicht
van alle acht sleuteltechnologieën en het aantal landen dat in nationaal
beleid expliciet heeft gekozen voor een bepaalde sleuteltechnologie.
•

•

Opvallend is dat alle focuslanden, inclusief de EU, kiezen voor digital
technologies en life science technologies. Elk land investeert up-front
in deze sleuteltechnologieën. Veel landen zien het belang van deze
sleuteltechnologieën voor hun economie en voor (hun)
maatschappelijke uitdagingen.
Slechts een aantal landen kiest in beleid expliciet voor chemical
technologies (vier) en photonics and light (vijf). Aan deze keuzes zijn
concrete publieke investeringen verbonden. Bij photonics and light
gaat het alleen om Europese landen. Chemical technologies lijken
veelal indirect onder andere (sleutel)technologieën geschaard en
krijgt zelden een expliciete benoeming in beleid.

10 In het Nederlandse regeerakkoord en het vernieuwde missiegedreven Topsectoren- en

innovatiebeleid worden chemical technologies en engineering and fabrication technologies

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Totaal

Nederland10

EU

VK

Singapore

Frankrijk

Vlaanderen

VS

Denemarken

Duitsland

Japan

Tabel 2 Meeste gekozen sleuteltechnologieën in focuslanden en EU
Zuid-Korea

worden sleuteltechnologieën nu expliciet benoemd, maar er zijn nog
geen directe investeringen aan gekoppeld. Up-front investeringen zijn
maar beperkt programmatisch en veelal gebaseerd op het
cofinancieren van bottom-up initiatieven, zoals QuTech en
PhotonDelta. Naast het ministerie van EZK is NWO medefinancier van
QuTech en PhotonDelta en heeft ook enkele programma’s die zich
expliciet richten op een of meerdere sleuteltechnologieën en een eigen
instituut zoals ARCNL. Defensie levert daarnaast ook een bijdrage aan
up-front investeringen in sleuteltechnologieën, met een nadruk op
digital technologies, en ook OCW doet dat in beperkte mate via twee
routes van de Nationale Wetenschapsagenda.

Chemical
technologies

4

Photonics and Light

5

Advanced Materials
technologies

9

Quantum
technologies

7

Nanotechnologies

8

Life science
technologies

11

Engineering and
Fabrication
technologies

8

Digital technologies

11

Totaal

5

5

8

2

6

6

8

4

5

8

6

Technopolis Group, 2019

De expliciete keuze voor het aantal sleuteltechnologieën in nationaal
beleid verschilt eveneens per land. Sommige focuslanden maken
scherpere keuzes en kiezen ervoor om te focussen op twee tot vijf
sleuteltechnologieën. Anderen kiezen (bijna) niet. Duitsland en de EU
kiezen er bijvoorbeeld expliciet voor om in alle sleuteltechnologieën upfront te investeren. Frankrijk maakt die keuze ook, maar doet dat vooral
door in beperkte mate publiek-private clusters op sleuteltechnologieën te

wel genoemd, maar daaraan zijn vooralsnog geen concrete (up-front) investeringen
verbonden.

9

ondersteunen. Opvallend is dat kleinere landen, zoals Denemarken en
Singapore, scherpere keuzes maken: ze kiezen voor minder sleuteltechnologieën dan grotere landen.
•

•

•

Denemarken en Singapore kiezen in hun beleid voor de minste
sleuteltechnologieën. Denemarken kiest in beleid alleen expliciet
voor twee sleuteltechnologieën, namelijk life science technologies –
waarin het zeer sterk is – en digital technologies – waarin het sterktes
wil opbouwen. Singapore focust op vier sleuteltechnologieën, waarbij
de meeste aandacht uitgaat naar digital technologies.

doelstellingen of het versterken van de concurrentiepositie. In alle
landen spelen economische redenen, zoals concurrentiepositie, een
belangrijke rol. Veel landen hebben ook een koppeling tussen
sleuteltechnologieën en hun mogelijke bijdrage aan maatschappelijk
uitdagingen gelegd. De belangrijkste overwegingen bij het kiezen van
sleuteltechnologieën hebben we hieronder geclusterd op basis van de
expliciete keuze voor alle, veel of enkele sleuteltechnologieën in het
nationale beleid.
•

Duitsland, Frankrijk en de Europese Commissie kiezen juist voor alle
sleuteltechnologieën. Dat is een expliciete keuze. Duitsland ziet het
belang van alle sleuteltechnologieën voor haar industrie en heeft
besloten fors te investeren in sleuteltechnologieën. Frankrijk doet
dat vooral om het concurrentievermogen – deels regionaal – te
versterken. Op EU-niveau nemen sleuteltechnologieën ook een
belangrijke plek in het R&D-beleid.

EU en Duitsland kiezen expliciet voor alle sleuteltechnologieën.
De belangrijkste redenen voor deze keuze zijn:
-

Economie in den brede versterken: Duitsland ziet sleuteltechnologieën als zeer belangrijk voor haar (maak)industrie –
het hart van de Duitse economie. Door te investeren in
sleuteltechnologieën wil Duitsland de economie versterken,
banen voor de toekomst behouden en zo de welvaart van het land
veiligstellen. Ook in de EU investeert men in alle
sleuteltechnologieën vanuit breed economisch perspectief: voor
banen, economische groei en versterking van de Europese
concurrentiepositie. Frankrijk investeert vooral in clusters om de
concurrentiepositie van regionale industrieën te versterken.

-

Diversiteit aan maatschappelijke uitdagingen: Het
innovatiebeleid in Duitsland is sterk gericht op maatschappelijke
uitdagingen, waarvoor sleuteltechnologieën als belangrijk
worden gezien en oplossingen kunnen bieden. Ook in de EU zijn
‘Societal Challenges’ gedefinieerd waarbij sleuteltechnologieën
oplossingen kunnen bieden.

De meeste landen kiezen echter voor 5-6 sleuteltechnologieën die
vaak aansluiten bij de sterktes van het land of die belangrijk geacht
worden voor de maatschappelijke uitdagingen in het land.

In Nederland wordt er vooralsnog in het nationale innovatiebeleid geen
expliciete keuze gemaakt voor enkele of meerdere sleuteltechnologieën.
Wel is er meer aandacht voor sleuteltechnologieën en worden ze
allemaal benoemd in het Topsectorenbeleid en het huidige regeerakkoord11. De up-front investeringen in sleuteltechnologieën zijn
momenteel nog beperkt en gericht op zes sleuteltechnologieën.

Belangrijkste overwegingen in de keuze voor sleuteltechnologieën
Landen hebben verschillende overwegingen om publieke middelen te
investeren in bepaalde sleuteltechnologieën. Veel voorkomende redenen
voor deze investeringen zijn maatschappelijke uitdagingen, geopolitieke

•

De
focuslanden
die
expliciet
kiezen
voor
veel
sleuteltechnologieën in beleid (vijf of meer) zijn het Verenigd
Koninkrijk, Vlaanderen, Nederland, de Verenigde Staten, ZuidKorea en Japan. De belangrijkste redenen voor deze keuze zijn:

In het huidige regeerakkoord staan de sleuteltechnologieën fotonica, kwantumtechnologie, nanotechnologie en high-tech genoemd, waarbij de laatste feitelijk alle overige
sleuteltechnologieën omvat. Zie ook Tabel 1.
11

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

10

-

Aansluiten
bij
bestaande/opkomende
sterktes,
expertise en ecosystemen: De keuze voor sleuteltechnologieën is zodanig dat die past bij eerdere investeringen en
traditionele sterktes om de leidende posities daarin te behouden.
Zo investeert Nederland vooral in bottom-up initiatieven om
bestaande en opkomede sterktes, expertises en ecosystemen te
ondersteunen. Nederland faciliteert deze bottom-up initiatieven
en kent het up-front middelen toe – daarmee volgt het de markt.

-

Specifieke economische redenen: Het gaat dan om het
verhogen van de productiviteit, behouden van de welvaart en
versterken van de huidige industriële sector en de
concurrentiepositie van het land. Daarbij zoekt men aansluiting
bij de meest relevante sleuteltechnologieën. In Zuid-Korea speelt
bijvoorbeeld het versterken van de kenniseconomie een
belangrijke rol: dit is de belangrijkste asset van het land, alleen
door voorop te blijven lopen in o.a. sleuteltechnologieën die
belangrijk zijn voor de kennisdomeinen van het land, kan het die
positie behouden. Japan wil in diverse sectoren juist de
concurrentie met vooral nabije landen versterken.

-

Specifieke geopolitieke redenen: De VS wil met haar
America First beleid de binnenlandse productie versterken op
terreinen waar het nu meer afhankelijk is van het buitenland.
Daarom investeert men in passende sleuteltechnologieën.

-

•

Specifieke maatschappelijke uitdagingen: In de VS gaat
het dan bijvoorbeeld om de nationale veiligheid. Door te
investeren in o.a. digital technologies (cybersecurity) hoopt het
land de digitale en fysieke veiligheid te vergroten.

De landen die expliciet kiezen voor slechts enkele
sleuteltechnologieën (vier of minder) in beleid zijn Singapore en
Denemarken. De belangrijkste redenen voor deze keuze zijn:
-

Focussen op sterktes en versterken grootste zwakte:
Singapore wil haar huidige sterktes behouden en de industrie in
het land versterken en verder ontwikkelen. In tegenstelling tot
omringende landen heeft het een hoogwaardige maakindustrie;
om die positie te behouden hecht het land belang aan innovatie

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

in specifieke sleuteltechnologieën. Het wil daarnaast een
innovatiehub worden om ook buitenlandse bedrijven aan te
trekken, daarvoor is enige specialisatie handig. In Denemarken
bouwt men vooral voort op waar men sterk in is en wil men de
grootste zwakte op digital technologies verbeteren – mede omdat
digital technologies steeds belangrijker en meer alomvattend
worden.
-

Regionale uitdagingen en politieke ambities: Singapore is
klein en vol, waardoor het weinig ruimte en mobiliteitsproblemen heeft. Van sleuteltechnologieën verwacht men
slimme oplossingen voor dergelijke problemen. Het land heeft
tevens te maken met vergrijzing. Om het welvaartsniveau in
stand te houden en de economie draaiende te houden, zet het
land in op verdere robotisering – het wil namelijk migratie
voorkomen (politieke keuze). Daarnaast zet het land in om een
‘smart nation’ te worden (politieke ambitie). De vier gekozen
sleuteltechnologieën zijn volgens Singapore het belangrijkst om
deze ambities te bereiken en regionale uitdagingen op te lossen.

Wijzen waarop middelen worden verdeeld
De tien focuslanden gebruiken verschillende kanalen om de middelen
voor sleuteltechnologieën te verdelen. De mate van betrokkenheid van
private partijen is ook verschillend. In veel gevallen zijn details over het
mechanisme waarop de middelen verdeeld worden niet goed te
achterhalen. Tabel 3 (volgende pagina) geeft op hoofdlijnen een overzicht
van de verschillende wijzen waarop middelen voor sleuteltechnologieën
worden verdeeld.
•

In alle landen wordt een deel van de investeringen rechtstreeks via
het ministerie verdeeld. Het ministerie dat hierover gaat verschilt per
land, in sommige landen is het vooral de ministeries van onderwijs
en wetenschappen, in andere landen vooral economische zaken. In
Singapore is innovatie chefsache en valt het direct onder de ministerpresident.

•

In veel landen zijn ook agentschappen of overheidsinstanties betrokken bij de verdeling van middelen. Het gaat dan bijvoorbeeld om het
11

Europese EASME, het Britse Innovate UK en het Duitse DLR. In
Frankrijk gaat het juist om de nationale investeringsbank Bpifrance.

Nederland

EU

VK

Singapore

Frankrijk

Vlaanderen

VS

Denemarken

Duitsland

Japan

Zuid-Korea

Tabel 3 Wijze van verdeling van middelen per focusland

Verdeling via ministeries of
directoraten
Verdeling via
overheidsinstanties of
agentschappen
Verdeling via de nationale
onderzoeksfinancier
Verdeling via clusters,
platforms, fondsen of raden
met de industrie
Verdeling via lid- of deelstaten

Technopolis Group, 2019

•

In sommige landen spelen (ook) de nationale onderzoeksfinanciers,
een belangrijke rol. Daarbij gaat het doorgaans om fundamenteel
wetenschappelijk onderzoek. In Nederland is dat NWO, waar ook
ruimte is voor meer toegepast onderzoek tussen universiteiten en
bedrijfsleven.

•

In enkele landen vindt de verdeling van middelen ook via de lid- of
deelstaten plaats, zoals in de EU en Duitsland.

•

Opvallend vaak is ook de industrie op enigerlei wijze betrokken bij
de verdeling van middelen, bijvoorbeeld in de vorm van clusters,
platforms, fondsen of raden. Dit zijn vaak structuren waarin de
industrie vertegenwoordigd is in het bestuur. Voorbeelden zijn de
CSTI in Japan en de Economic Development Board in Singapore,
waarin de triple helix veel van de publieke investeringen verdeeld.
Ook in Denemarken, Duitsland en de EU kennen we dergelijke

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

structuren, bijvoorbeeld de Europese JTI’s, het Innovation Fund
Demark – waarin ook vakbonden vertegenwoordigd zijn – en de
strategische platformen in Duitsland.
In Nederland verlopen de up-front investeringen in sleuteltechnologieën voornamelijk via de Topsectoren, NWO, RVO en de TO2instituten. De ministeries van EZK en OCW zijn hierbij wel betrokken,
maar zijn bij de praktische verdeling van middelen vaak meer op de
achtergrond. Bij QuTech, PhotonDelta en het Holst Centre zijn de
ministeries wel direct betrokken en hebben zij bij enkele van deze
initiatieven een convenant ondertekend.

Publiek-private betrokkenheid en commitment
In alle focuslanden is er sprake van zowel publieke als private
betrokkenheid bij de totstandkoming van innovatiebeleid waarin
sleuteltechnologieën een prominente rol innemen. In alle focuslanden is
er sprake van cofinanciering van private partijen, vaak op project- of
programmabasis of bij deelname aan clusters.
We kunnen verschillende vormen identificeren waarop de publiekprivate betrokkenheid plaatsvindt in de verschillende focuslanden:
•

In veel landen zijn private partijen betrokken bij het bepalen van het
innovatiebeleid en de investeringen voor sleuteltechnologieën. Soms
formeel, soms informeel. Duitsland hanteert hiervoor bijvoorbeeld
platforms met betrokkenen uit de industrie en politiek (formeel),
terwijl in de VS lobby een steeds grotere rol speelt (informeel). Twee
andere voorbeelden van formele betrokkenheid zijn Japan en
Singapore waar de industrie in het bestuur van belangrijke
raden/boards zitten die publieke investeringen in R&D verdelen. In
Zuid-Korea is er op minder transparante wijze (formeel/informeel)
veel interactie met bedrijfsleven en overheid als het gaat om publieke
investeringen in R&D.

•

In sommige landen worden er clusters of centra/instituten opgezet
met het bedrijfsleven. Dit gebeurt bijvoorbeeld met de Catapult
Centres in het Verenigd Koninkrijk, de Strategische Onderzoeks
Centra in Vlaanderen en de Pôles de competitivité in Frankrijk. Zij
12

richten zich doorgaans op specifieke sleuteltechnologieën. Bedrijven
betalen hier soms een lidmaatschap voor en hebben invloed op de
specifieke onderzoeksprojecten/-programma’s binnen het cluster,
center of instituut.

Andere bestedingen in focuslanden zijn investeringen in R&Dinfrastructuur voor onderzoek en ontwikkeling naar sleuteltechnologieën en investeringen in valorisatie via start-ups (ter
versterking van het hightech start-up klimaat). Met name in Azië zet
men in om een sterker start-up ecosysteem te ontwikkelen rondom
sleuteltechnologieën.

•

Opvallend is dat sommige landen ook up-front investeren in human
capital op het gebied van sleuteltechnologieën: mensen met de
juiste opleiding, kennis en skills om bij te dragen aan de verdere
ontwikkeling en toepassing van sleuteltechnologieën in het land.

•

•

Alle landen zetten hun investeringen weg in programma’s –
overkoepelend
of
specifiek
gericht
op
een
bepaalde
sleuteltechnologie – en financieren daarbinnen specifieke
onderzoeks- en innovatieprojecten rondom sleuteltechnologieën.
Dat varieert van fundamenteel onderzoek (lage TRL) tot toegepast
onderzoek of innovatie (hoge TRL). Deze financiering wordt vaak
bottom-up uitgezet in de vorm van calls, waarbij het kader van het
programma (de specifieke sleuteltechnologie) leidend is.
Een vrij groot deel van de landen kiest er tevens voor om hun
investeringen te besteden aan instituten of clusters die zich
bezighouden met een sleuteltechnologie, zoals de Catapult Centres in
het Verenigd Koninkrijk en de Strategische Onderzoeks Centra in

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Nederland

EU

VK

Singapore

in

Frankrijk

investeringen

Vlaanderen

Focuslanden besteden hun up-front publieke
sleuteltechnologieën op diverse manieren.

Zuid-Korea

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën

VS

Tabel 4 Besteding van middelen per focusland
Denemarken

In Nederland is een gezamenlijke publiek-private aanpak de regel. Het
is het fundament onder de Topsectoren waarin een sector
vertegenwoordigd is en samen met de overheid kennis- en
innovatieagenda’s opstelt en middelen verdeeld. De Nederlandse
overheid financiert vooral mee als ook bedrijven, en vaak ook
kennisinstellingen, bijdragen – nationale investeringen zijn vooral in de
vorm van cofinanciering. Het initiatief voor grotere programma’s,
instituten en clusters ligt eveneens vaak bij deze partijen en deze komen
bottom-up tot stand. De overheid volgt vaak de markt en is faciliterend.

•

Duitsland

Daarnaast gaat er in Singapore en Japan ook veel publiek geld naar
grote labs van bedrijven of is er soms sprake van corporate labs die
samen met de overheid worden opgezet, o.a. om grote bedrijven aan
te trekken.

In Singapore investeert men ook in een soort publiek-private
instituten, dit zijn zogenaamde corporate labs, waarmee men
private R&D naar het land wil halen.

Japan

•

Vlaanderen. Er vindt geen directe sturing plaats op deze instellingen,
maar zij krijgen wel een duidelijke taakstelling mee.

Projecten en/of programma’s
R&D-infrastructuur
R&D-organisaties en
instituten
Start-ups
Clusters en netwerken
Human capital

Technopolis Group, 2019

In Nederland worden de meeste up-front investeringen voor sleuteltechnologieën besteed aan projecten en/of programma’s (via o.a. de
13

Topsectoren, RVO en NWO). Daarnaast gaan er investeringen naar
R&D-organisaties en instituten, zoals het Holst Centre, ARCNL en
QuTech, en naar clusters en netwerken, zoals PhotonDelta.

overheid vorig jaar doelen gesteld om vooral meer te investeren in
digital technologies.
•

In Japan zullen sleuteltechnologieën ook in het nieuwe STI Basic
Plan (voor de vijf jaar na 2021) – het nationale innovatiebeleid in
Japan – een belangrijke rol hebben.

In alle focuslanden zullen de publieke investeringen in sleuteltechnologieën naar verwachting toenemen. In sommige landen is deze
verwachting gebaseerd op een zichtbare stijging of beweging in
voorgaande jaren.

•

In Singapore komt er een nieuwe editie van het RIE 2020 Plan voor
de 5 jaar na 2020 en zal de nieuwe strategie meer richting
maatschappelijke uitdagingen gaan en daarin de link leggen met
sleuteltechnologieën.

•

Dit is het geval in Duitsland, waar sprake is van een zichtbare stijging
in investeringen in sleuteltechnologieën dankzij de recente HighTech Strategie 2025. Met deze strategie streeft men naar een
toename van het GERD tot 3% van het BBP in 2025, waarvan een
derde dankzij publieke investeringen.

•

In Vlaanderen worden plannen opgemaakt voor vier nieuwe beleidsagenda’s rondom digitale technologieën (AI en cybersecurity).

•

•

In Frankrijk komen er meer publieke investeringen in sleuteltechnologieën onder de term deep tech. De Franse investeringsbank
is van plan de aankomende vijf jaar fors te investeren in deep tech.

Ook in Zuid-Korea gaat het algemene R&D-budget van de overheid
in 2019 met 4,5% omhoog. Dat zal ongetwijfeld ook zijn weerslag
hebben op de investeringen in sleuteltechnologieën.

•

In het Verenigd Koninkrijk stijgen de publieke investeringen voor
R&D de aankomende twee jaar met een half miljard euro. Daaronder
vallen ook fondsen waarin expliciet in sleuteltechnologieën wordt
geïnvesteerd.

In Nederland zijn in 2018 de investeringen van het ministerie van EZK
in innovatie toegenomen. Ook is men momenteel het Topsectorenbeleid
aan het herzien, zodat er meer expliciete aandacht komt voor
sleuteltechnologieën (en maatschappelijke thema’s). Het is nog niet
duidelijk hoe en in hoeverre er gekozen zal worden tussen
sleuteltechnologieën. Er lijkt in de toekomst wel sprake van meer
(expliciete) investeringen in sleuteltechnologieën.

•

In de Verenigde Staten is in 2018 het budget van defensie gestegen
(o.a. DARPA), waarin er meer financiering voor digital technologies
werd aangekondigd. Daarmee zal er naar verwachting een verdere
verschuiving plaatsvinden van overheidsbudgetten richting sleuteltechnologieën.

Verwachtte ontwikkeling publieke investeringen

•

•

Alle focuslanden investeren up-front in meerdere sleuteltechnologieën. Doorgaans is de keuze voor bepaalde sleuteltechnologieën gebaseerd op economische motieven (versterken
concurrentiepositie). Ook leggen veel landen de link met maatschappelijke uitdagingen en thema’s (zoals veiligheid en duurzaamheid).

•

In veel landen zijn er plannen om de investeringen in
sleuteltechnologieën de aankomende jaren te laten toenemen. Ook in
Nederland is er met de voorgenomen wijziging van het Nederlandse
Topsectorenbeleid meer aandacht voor sleuteltechnologieën en
missies.

In de EU gaat er meer geld naar digital technologies om de digitale
transformatie in de periode 2021-2027 verder te ondersteunen.

In andere landen is er een ambitie of duidelijk plan om meer te
investeren in sleuteltechnologieën.
•

Reflectie van Technopolis Group

In Denemarken tracht men met de catalogus Research 2025 een
strategie te ontwikkelen voor de lange termijn, met daarin ook
aandacht voor sleuteltechnologieën. Daarnaast heeft de Deense

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

14

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Denemarken
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:
€100 miljoen per jaar

Basiskenmerken
BBP:

€48.619 per capita (2017)

Populatie:

5,8 miljoen inwoners (2017)

GERD:

2,87% van het BBP (2016)

BERD:

1,89% van het BBP (2016)

GvERD:

0,06% van het BBP (2016)

HERD:

0,91% van het BBP (2016)

12 Zie: https://ec.europa.eu/growth/tools-databases/kets-

Sleuteltechnologieën en beleid
De nationale overheid in Denemarken investeert voornamelijk in life
science technologies en digital technologies (zie schema onderaan deze
pagina). Denemarken is een koploper op het gebied van industriële
biotechnologie12 en heeft een zeer sterke positie wanneer het gaat om
patenten op dit terrein.13
In het Deense beleid wordt de term sleuteltechnologie niet expliciet
gebruik, wel komen dergelijke technologieën daarin aan de orde. Een
belangrijk document is Research2025 (2018) van het Ministerie van
Hoger Onderwijs en Wetenschap.14 Het geeft de nationale consensus
rondom innovatie en technologie prioriteiten weer. Het is geen strategie,
maar meer een catalogus die dient als een bron van inspiratie en kennis
en als een basis voor het prioriteren van investeringen in onderzoek. In
het verleden is er ook een innovatiestrategie geweest Denmark – a

14 Zie: https://ufm.dk/en/research-and-innovation/political-priority-areas/research2025

tools/sites/default/files/policy/denmark.pdf
Zie: https://nanonet.pl/wp-content/uploads/2018/02/European-Competitiveness-inKey-Enabling-Technologies.pdf
13

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

15

nation of solutions (2012) met 27 beleidsinitiatieven. In 2015 is daar
nog een groei- en ontwikkelingsstrategie aan toegevoegd.15

Fund Demark uiteindelijk wel bij nanotechnologie en material science
landen.

In Denemarken zijn er veel organisaties en financiers, waaronder het
Innovation Fund Denmark16, die onderzoeksprojecten financieren. Het
Innovation Fund valt in principe onder het Ministerie van Hoger
Onderwijs en Wetenschap van Denemarken, maar heeft een eigen board
of directors en een onafhankelijke rol. Sturing ten aanzien van beleid
voor specifieke sleuteltechnologieën is beperkt. Het Innovation Fund is
opgericht in 2014 en bevat zogenoemde Grand Solutions17, gericht op
publiek-private samenwerking. Binnen het Grand Solutions programma
is er aandacht voor de sleuteltechnologieën life science technologies en
digital technologies.

De belangrijkste overwegingen die meespeelden bij de focus op die
sleuteltechnologieën waren de sterktes en zwaktes die men relevant acht
voor de Grand Solutions. De keuze voor life science technologies komt
voort uit de traditionele sterkte van Denemarken en de sterke link met
Grand Solutions. De keuze voor digital technologies komt voort uit de
zwakte van Denemarken op dit gebeid – Denemarken heeft vooral
expertise in de meer traditionele ICT – terwijl digitalisering steeds
omvangrijker wordt en belangrijker voor industrie en samenleving.
Volgend op de Research202518 (2018) zijn er bovendien een aantal
globale trends geïdentificeerd waar technologie een oplossing voor kan
bieden, waaronder demografie, globalisering en distributie van
economische bronnen, nationale en globale mobiliteit, consumptie van
natuurlijke bronnen en klimaatverandering. De keuze voor
sleuteltechnologieën wordt door de Deense overheid in dat kader
geplaatst.

Keuze en overwegingen
In Denemarken kiest men in het nationale beleid voor twee
sleuteltechnologieën.
In
recente
beleidsstukken
komen
de
sleuteltechnologieën life science technologies en digital technologies
expliciet aan de orde. Hierin wil men de aankomende jaren investeren.

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren

Denemarken kent een lange traditie in de life science industrie.
Tegenwoordig zijn er veel nieuwe technologieën, en een goed ecosysteem
rondom deze industrie en wetenschap in Denemarken. Ook heeft
Denemarken een traditie in materialen en material science. De expertise
in nanotechnologieën gaat terug tot de jaren ‘80 en ‘90. Toch komt deze
traditie niet expliciet terug in up-front investeringen, al zal een deel van
de financiering voor ‘new technological opportunities’ in het Innovation

In Denemarken speelt met name het Ministerie van Hoger
Onderwijs en Wetenschap een belangrijke rol in beleid en publieke
investeringen in sleuteltechnologieën. Daarnaast is het Innovation Fund
Denmark belangrijk. Hieronder bespreken we de investeringen van de
Innovation Fund en de sleuteltechnologieën die daarin benadrukt
worden.

15 Zie: https://ufm.dk/en/publications/2012/denmark-a-nation-of-solutions

18 Zie: https://ufm.dk/en/research-and-innovation/political-priority-areas/research2025

16 Zie: https://innovationsfonden.dk/en
17 Zie: http://www.tillvaxtanalys.se/in-english/publications/pm/pm/2017-12-22-

international-scanning-of-research-programmes-that-focus-on-societal-challenges.html

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

16

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
Het is niet duidelijk hoeveel de nationale overheid in Denemarken
precies up-front investeert in sleuteltechnologieën en hoeveel procent dit
is van de totale uitgaven aan R&D. Duidelijk is wel dat veel investeringen
in Denemarken niet up-front zijn. Hieronder hebben we een schatting
proberen te maken van de uitgaven aan sleuteltechnologieën gebaseerd
op up-front investeringen van het Innovation Fund Denmark, die
investeert in sleuteltechnologieën via de Grand Solutions.
Tabel 5 Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Denemarken
Investeringsfonds

Sleuteltechnologie

Investeringen

Grand Solutions (brede focus op
sleuteltechnologieën)20

ca. €81 miljoen (2017)

Digital technologies

ca. €13 miljoen over 5
jaar, ca. €3 miljoen per
jaar

Sleuteltechnologieën (new
technological opportunities)21

ca. €13 miljoen (2019)

Digital technologies (robotics
and drones)22

ca. €3 miljoen (2019)

Innovation Fund
Denmark19

Schatting totale investeringen

€100 miljoen per jaar

Technopolis Group, 2019

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
Het is onduidelijk hoe de publieke investeringen verdeeld worden over
de verschillende sleuteltechnologieën en wat het mechanisme is om het
geld te verdelen in Denemarken. Wel is duidelijk dat het ministerie van
Hoger Onderwijs en Wetenschap een belangrijke rol speelt in de
verdeling van middelen, evenals de Innovation Fund Denmark (IFD). De
laatste is een min of meer onafhankelijk fonds, waarin het bestuur zowel
leden vanuit de industrie, de vakbonden als het onderzoek/onderwijs
bevat.

Vormgeving van publiek-privaat commitment
In Denemarken worden private partijen op verschillende manieren
betrokken bij het R&D-beleid voor sleuteltechnologieën. In de grote
Grand Solutions programma probeert Denemarken de link tussen
industrie en universiteiten te 0versterken op basis van
samenwerkingsprojecten. Een bestaand model daarvoor is precompetitieve platformen, waarin bedrijven en universiteiten
samenwerken aan technologieën die nog niet marktrijp zijn. Daarnaast
kent Denemarken ook projecten waarbij onderzoekers een of twee
bedrijven helpen met business strategie. In de meeste gevallen gaat het
om toegang tot het beste onderzoek. IFD probeert zoveel mogelijk private
cofinanciering (in-cash of in-kind) te hebben. In het IFD zitten ook
private partijen in het bestuur, die dus zo ook invloed hebben op het
beleid en de implementatie daarvan.

Zie innovatiefonds strategie: https://innovationsfonden.dk/sites/default/files/201808/innovationsfondensstrategien_0.pdf

21 Zie: https://innovationsfonden.dk/en/programmes/grand-solutions

20 Zie: http://www.tillvaxtanalys.se/in-english/publications/pm/pm/2017-12-22-

technological-opportunities

19

22 Zie: https://innovationsfonden.dk/en/programmes/grand-solutions/new-

international-scanning-of-research-programmes-that-focus-on-societal-challenges.html

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

17

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën
De beschikbare investeringen worden voornamelijk besteed aan
projecten, in sommige gevallen gaat het ook om materialen en
infrastructuren. Zo investeert Innovation Fund Denmark in onderzoeksen innovatieprojecten. Vaak wordt op basis van een project de bouw van
de infrastructuur gestimuleerd.

aannemelijk dat de publieke investeringen in sleuteltechnologieën in
Denemarken de aankomende jaren zullen toenemen.

Reflectie van Technopolis Group
•

Denemarken heeft expliciet de keuze gemaakt voor twee
sleuteltechnologieën en wijst daar up-front investeringen aan toe.
Deze keuze is deels gebaseerd op eerdere sterktes in life sciences en
deels op de mate waarop Denemarken verwacht dat
sleuteltechnologieën
kunnen
bijdragen
aan
globale
trends/uitdagingen. Daarnaast wil Denemarken haar achterstanden
op digital technologies juist wegwerken met extra investeringen.

•

In absolute zin zijn de Deense up-front investeringen in
sleuteltechnologieën
beperkt.
Een
bredere
set
van
sleuteltechnologieën wordt wel meer bottom-up ondersteund. Daar
ligt in deze studie niet de focus op.

Toekomstige investeringen in sleuteltechnologieën
Het is onduidelijk in hoeverre in de aankomende jaren de publieke
investeringen in sleuteltechnologieën in Denemarken zullen toenemen.
Met Research2025 tracht Denemarken wel een strategie te ontwikkelen.
Daarnaast heeft de Deense overheid vorige jaar nieuwe doelstellingen
gedefinieerd voor onderzoek en innovatie, waarin investeringen in met
name digital technologies, maar ook in quantum technologies worden
aangekondigd, o.a. door het opzetten van nationale centers. In deze
doelstellingen krijgen technologieën meer prioriteit. 23 Daarmee lijkt het

23 The Danish Government (2018). Denmark – Ready to seize future opportunities. The

Government’s objectives for Danish research and innovation. Maart 2018.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

18

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Duitsland
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:
€17 miljard euro per jaar

Basiskenmerken
BBP:

€37.979 per capita (2017)

Populatie: 82,7 miljoen inwoners (2017)
GERD:

2,93% van het BBP (2016)

BERD:

2,00% van het BBP (2016)

GvERD:

0,40% van het BBP (2016)

HERD:

0,53% van het BBP (2016)

Die Bundesregierung (2018) Forschung und Innovation für die Menschen.
https://www.hightech-strategie.de/files/HTS2025.pdf
24

Sleuteltechnologieën en beleid
De nationale overheid in Duitsland investeert up-front in alle
sleuteltechnologieën (zie overzicht onderaan de pagina). Sinds 2006 kent
de Duitsland een overheidsbrede (Bundesregierung) innovatiestrategie,
de zogenaamde High Tech Strategie. De High Tech Strategie 2020 is in
September 2018 opgevolgd door de High Tech Strategie 2025 (HTS
2025), die probeert sleuteltechnologieën en Leitmärkte te verbinden met
grote maatschappelijke uitdagingen.24,25,26 De strategie heeft zes
prioriteitsgebieden: digitale economie en samenleving, duurzame
economie en energie, de innovatieve arbeid, gezond leven, intelligente
mobiliteit en civiele veiligheid.
In de strategie geeft de overheid aan dat ze willen samenwerken met
innovatieleiders en sterke partners in Europa op het gebied van
sleuteltechnologieën zoals Scandinavië, Frankrijk en Nederland.
Sleuteltechnologieën worden in het Duitse beleid gedefinieerd als
technologieën met een bijzonder grote economische hefboomwerking. Er
wordt gericht in sleuteltechnologieën geïnvesteerd middels een reeks

Federal Ministry of Education and Research (2018) The New High Tech Strategy.
https://www.bmbf.de/en/the-new-high-tech-strategy-2322.html
25

26 Interview Innovatie Attaché

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

19

nieuwe initiatieven binnen het Duitse onderzoeks- en innovatiebeleid
voor de periode 2018-2021. Deze initiatieven staan weergegeven in Tabel
6.
Tabel 6 Onderzoeks- en innovatiebeleid initiatieven 2018 - 2021
Initiatief

Moment

Interdepartementale strategie van de federale overheid voor
kunstmatige intelligentie

Herfst 2018

Strategie voor het gebruik van digitale methoden in
materiaalonderzoek en materiaalontwikkeling en gebruik van
biologische principes voor het ontwikkelen van materialen.
(Materialdachstrategie)

Vanaf herfst
2018

Agenda ‘Von der Biologie zur Innovation’ omtrent biologische
kennis, biotechnologische en bio-geïnspireerde procedures

Vanaf 2019

Overheidsprogramma voor kwantumtechnologieën.

Vanaf herfst
2018

Kaderprogramma universum en materie (ErUM): wetenschappelijk
basisonderzoek naar grote onderzoeksinfrastructuren bevorderen en
strategische impulsen voor het verwerven van kennis,
sleuteltechnologieën, innovatieoverdracht en digitalisering

Tot 2027

Actieplan ErUM-data: ontwikkelt interdisciplinaire maatregelen op
het gebied van digitalisering en van onderzoeksgegevensbeheer in
wetenschappelijk basisonderzoek

Vanaf zomer
2019

Platform Lernende Systeme– platform voor kunstmatige
intelligentie met toonaangevende experts van wetenschap, economie,
politiek en maatschappelijke organisaties met een focus op de
ontwikkeling en het verantwoord gebruik van lerende systemen

Sinds 2017

Uitbreiding van onderzoek op het gebied van kunstmatige
intelligentie en bouwen aan een nationaal onderzoeksconsortium

Zomer 2018

27 Zie: https://www.photonikforschung.de/

Initiatief

Moment

Forschungsfabrik Mikroelektronik: onderzoekscentrum omtrent
micro-elektronica

Volledig
operationeel
vanaf 2021

Important Project of Common European Interest (IPCEI) voor
micro-elektronica als basis voor verdere ontwikkeling van nieuwe
prototypen

Sinds 2017

Bron: Bundesregierung (2018) Forschung und Innovation für die Menschen

Aan deze overheidsinitiatieven, die onderdeel zijn van de High Tech
Strategie 2025, zijn investeringen verbonden. De overheid investeert
daarmee direct in sleuteltechnologieën. Naast de High Tech Strategie
2025 heeft het ministerie van onderwijs en wetenschap (BMBF) nog
enkele losstaande programma’s waarin directe publieke investeringen in
sleuteltechnologieën plaatsvinden, zoals het programma Photonik
Forschung Deutschland27 waarmee BMBF R&D op het gebied van
fotonica financiert met een jaarlijks bedrag van €100 miljoen per jaar, en
het materiaalonderzoeksprogramma Vom Material zur Innovation met
een investering van €100 miljoen per jaar voor 10 jaar.28
Bredere instrumenten, waarbinnen sleuteltechnologieën prioriteit
krijgen zijn het Pakt für Forschung und Innovation, de
Forschungscampus, het KMU-Innovativ en het Spitzencluster
instrument.
Het Pakt für Forschung und Innovation is een overeenkomst tussen de
federale overheid, deelstaten, universiteiten en onderzoeksinstituten om
samen te werken op het gebied van toekomstgericht strategisch
onderzoek. In ruil daarvoor krijgen de onderzoeksinstituten een
budgetverhoging van 3% per jaar in de periode 2016 – 2020.29

29 BMBF (2018). https://www.bmbf.de/de/pakt-fuer-forschung-und-innovation-546.html

28 BMBF (2015). https://www.bmbf.de/de/vom-material-zur-innovation-1130.html

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

20

Een derde belangrijk instrument is de promotie van publiek-private
partnerschappen op het gebied van ST’s. Dit wordt onder meer gedaan
via het initiatief “Forschungscampus – öffentlich-private Partnerschaft
für Innovationen” van BMBF dat lange termijn samenwerkingen op
grote schaal tussen de wetenschap en industrie ondersteunt, met name
als het gaat om complex onderzoek met meerdere facetten, grote risico’s
en potentie voor een grote sprong voorwaarts.30
Daarnaast richt de overheid zich op het midden- en kleinbedrijf (MKB)
en is van plan om het gebruik van ST’s bij nieuwe producten en diensten
van mkb’ers en hidden champions (kleine, zeer succesvolle bedrijven) te
ondersteunen. Dit wordt onder meer gedaan via het KMU-Innovativ,
waarmee BMBF baanbrekend onderzoek in het Duitse mkb financiert.31
Ten slotte is er het Spitzencluster instrument, bestaande uit (regionale)
clusters met een specifieke technologische invalshoek. Er zijn in totaal 15
clusters die werken aan onderwerpen als biotech, materiaal, microtech
en IT. Als onderdeel van de High Tech Strategie 2025 worden vijf clusters
over een periode voor vijf jaar gefinancierd met maximaal €40 miljoen
per cluster.32 BMBF financiert ook de internationalisering van enkele van
deze clusters.33

Keuze en overwegingen
In Duitsland heeft men expliciet voor alle sleuteltechnologieën gekozen.
De reden dat er geen strikte keuze gemaakt wordt tussen
sleuteltechnologieën komt enerzijds door de focus van het beleid op

30 BMBF (2019).

https://www.bmbf.de/de/forschungscampus-oeffentlich-private-partnerschaft-fuerinnovationen-562.html
31 BMBF (2019). https://www.bmbf.de/de/kmu-innovativ-561.html

maatschappelijke
uitdagingen,
waarbinnen
meerdere
sleuteltechnologieën van toepassing zijn, en anderzijds door de
groeiende overheidsbudgetten voor onderzoek en innovatiebeleid in
Duitsland34. Daarmee onderstreept Duitsland het belang van
sleuteltechnologieën voor de economie en maatschappelijke uitdagingen
van het land.
Duitsland zet breed in op sleuteltechnologieën, omdat die belangrijk zijn
voor de brede en omvangrijke Duitse industrie. Ze dragen bij aan de
verdere ontwikkeling van o.a. de machine- en installatiebouw,
elektrotechniek en de auto-industrie. Deze sectoren in de maakindustrie
zijn belangrijk voor de Duitse economie. Door investeringen in
sleuteltechnologieën wil de Duitse overheid de economische kracht van
Duitsland – vooral de maakindustrie – verder ontwikkelen, banen
behouden en welvaart veiligstellen.35

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren
In Duitsland zijn verantwoordelijkheden voor industrie en innovatie en
voor onderwijs, wetenschap en innovatie verdeeld over de Länder
(deelstaten) en de Bund (federale overheid). Op federaal niveau
coördineert BMBF de HTS 2025. Dit ministerie speelt dan ook een
belangrijke rol in beleid en publieke investeringen in
sleuteltechnologieën. Daarnaast speelt het ministerie voor economie en
technologie (BMWi) een belangrijke rol op het gebied van
sleuteltechnologieën. Zij zetten met name sterk in op de vertaling van

34 Het budget in euro’s liep tussen 2012 en 2016 op van € 11,3 miljard naar € 12,7 miljard.

Wanneer we kijken naar het percentage van het BBP bleef dit echter nagenoeg gelijk (0.4%).
35 BMBF (2018). https://www.bundesbericht-forschung-innovation.de/de/Digitalisierung

- Schlusseltechnologien-1692.html

32 BMBF (2019). https://www.bmbf.de/de/der-spitzencluster-wettbewerb-537.html
33 Zo heeft het Duitse BioEconomy cluster financiering gekregen voor internationalisering

en gaat deze gebruiken voor samenwerking met het Nederlandse Biobased Delta.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

21

wetenschappelijke kennis naar de praktijk. 36 Hiervoor zijn verschillende
programma’s opgezet, waaronder het luchtvaartprogramma en het
programma voor elektromobiliteit, waarbinnen het ministerie onder
meer batterijonderzoek, standaardisatie, digitalisering en intelligente
facturatie van elektriciteit aan oplaadpunten financiert.37 Verschillende
ministeries zorgen voor de uitvoering van de HTS 2025, waaronder
BMWi en het ministerie voor defensie (BMVg).
Ook de deelstaten, universiteiten en onderzoeksinstituten die
gezamenlijk het Pakt für Forschung und Innovation getekend hebben
zijn belangrijk. De Helmholtz onderzoekscentra zijn eveneens onderdeel
van dit pakt en doen belangrijk onderzoek naar sleuteltechnologieën. Zij
worden gedeeltelijk gefinancierd door de overheid en gedeeltelijk door
derde partijen. Andere onderzoeksorganisaties zijn het Fraunhofer
Gesellschaft, Leibniz-Association en de Max Planck Society.

Tabel 7 Beleidsmatige (up-front) investeringen in ST’s in Duitsland
Programma
High Tech Strategie 202540
Spitzencluster
Pakt für Forschung und Innovation
KMU-innovativ41

€ 15 miljard
€ 40 miljoen
€ 975 miljoen
Onbekend

Photonics and light

€ 100 miljoen

Kaderprogramma voor microelektronica42

Nanotechnologies

€80 miljoen

Vom Material zur Innovation

Advanced materials
technologies

€ 100 miljoen

Geschatte totale investering

€ 17 miljard

Technopolis Group, 2019

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
De publieke investeringen in R&D en daarmee de investeringen in
sleuteltechnologieën worden via de ministeries en de deelstaten

36 BMWi (2019).

39 Daarnaast wordt er bijgedragen door

https://www.bmwi.de/Redaktion/DE/Textsammlungen/Industrie/leitmaerkte-mitzukunftspotential.html

aanwezig is.

37 BMWi (2019). Schlüsseltechnologien.

Alle
sleuteltechnologieën
(allemaal expliciet
benoemd in
programma’s, niet
goed uit te splitsen)

Investeringen
(per jaar)

Photonik Forschung Deutschland

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
In totaal investeert de publieke sector als onderdeel van de HTS 2025
alleen in 2018 al ongeveer €15 miljard in sleuteltechnologieën (0,46%
van het BBP).38 Dit budget is ongeveer gelijk verdeeld tussen de federale
overheid en de deelstaten. De verantwoordelijkheid voor het onderzoek
aan universiteiten ligt met name bij de deelstaten. De grote
onderzoeksinstituten zoals het Fraunhofer Gesellschaft en het Max
Planck instituut worden voor het grootste deel federaal gefinancierd.39

Sleuteltechnologie

de deelstaten waarin het betreffende instituut

Bundesregierung (2018). https://www.hightech-strategie.de/de/leitfaden-fuer-diezukunft-1781.html
40

https://www.bmwi.de/Navigation/DE/Themen/themen.html?cl2Categories_LeadKeywo
rd=schluesseltechnologien

41 BMBF (2019). https://www.bmbf.de/de/kmu-innovativ-561.html

38 Bundesregierung (2018). https://www.bundesregierung.de/breg-

D=303

42 Bundesregierung (2019). https://www.hightech-strategie.de/de/massnahme.php?

de/themen/forschung/hightech-strategie

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

22

verdeeld. Ongeveer 60% van het federale R&D-budget wordt uitgegeven
door BMBF, 21% door BMWi en 6% door BMVg.43 Naast het federaal
R&D-budget, zijn er ook investeringen vanuit de Duitse deelstaten in
R&D. In totaal investeren de deelstaten €10,9 miljard in R&D.

opzetten van regionale innovatienetwerken met wetenschap en industrie.
Bovendien draagt dit onderzoekscentrum bij aan veel R&D op het gebied
van sleuteltechnologieën.

Vormgeving van publiek-privaat commitment
Betrokkenheid van private partijen
Private partijen worden in Duitsland vaak middels een platform
betrokken bij vormgeving van strategieën. Bedrijven, kennisinstellingen
overheid en eventuele maatschappelijke organisaties werken samen aan
een strategie voor een bepaald thema, vaak ook met bijbehorende
budgetten. Zo zijn er bijvoorbeeld voor de onderwerpen digitalisering,
mobiliteit, materialen en kunstmatige intelligentie werkgroepen opgezet
die jaarlijks samenkomen, onder gezamenlijk voorzitterschap van een
vertegenwoordiger van de politiek en een vertegenwoordiger uit het
bedrijfsleven.
Verder ondersteunt de Duitse overheid de vorming van ST-clusters, met
name door initiatieven om bedrijven, onderzoeksinstituten en de
academische wereld aan elkaar te linken, o.a. via het eerdergenoemde
Forschungscampus-initiatief. Deze initiatieven zijn er op federaal,
deelstaat en lokaal niveau. Een voorbeeld is de SpitzenclusterWettbewerp
(topclustercompetitie):
een
competitief
financieringsmechanisme dat €40 miljoen heeft toegewezen aan vijf
clusters.44 Ook op regionaal niveau worden er forse investeringen gedaan
in ST’s, zo heeft de overheid in Hamburg €35 miljoen ter beschikking
gesteld om ST-gerelateerde initiatieven te ondersteunen.
Ook ondersteunt het Duitse centrum voor lucht- en ruimtevaart (DLR)
BMBF en de deelstaten via het programma Innovationsforen met het

Federal Ministry of Education and Research (2019). https://www.research-ingermany.org/en/research-funding/funding-organisations/federal-and-stategovernments.html
43

In Duitsland hebben private partijen zich gecommitteerd aan
investeringen in sleuteltechnologieën. Omdat er in Duitsland geen fiscaal
instrumentarium bestaat, maar uitsluitend gebruik gemaakt wordt van
subsidies, leveren bedrijven een bijdrage aan de investeringen in de vorm
van cofinanciering op projectbasis. Daarnaast zijn private partijen
betrokken bij het ontwerp en de implementatie van het innovatiebeleid
voor sleuteltechnologieën. Dat gebeurt middels de eerdergenoemde
platformen en clusterinitiatieven. Het private commitment is voor zover
bekend bij het onderzoeksteam niet op papier vastgelegd.
Duitsland zoekt eveneens samenwerking met Nederland op specifieke
sleuteltechnologieën, bijvoorbeeld 3D-printen. Op dit moment heeft
Duitsland dergelijke bilaterale innovatiesamenwerkingen met andere
Europese landen, zoals Oostenrijk, Frankrijk en Tsjechië.45 Voor
Nederland zouden dergelijke kansen tot samenwerking beter benut
kunnen worden als Nederland de beschikking zou hebben over specifieke
middelen voor bilaterale innovatiesamenwerking.

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën
De beschikbare investeringen worden per sleuteltechnologie besteed aan
onderzoeksprojecten (zowel fundamenteel als toegepast onderzoek),
valorisatie en technologietransfer en onderzoeksinfrastructuur.

45 Interview Innovatie Attaché Duitsland

44 BMBF (2019). https://www.bmbf.de/de/der-spitzencluster-wettbewerb-537.html

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

23

Het grootste deel van de federale middelen voor sleuteltechnologieën
gaat naar de High Tech Strategie, waarbinnen (voor zover bekend) het
meeste budget gaat naar het kaderprogramma universum en materie. Dit
kaderprogramma
richt
zich
met
name
op
(grote)
onderzoeksinfrastructuur. Ook gaat er €0,5 miljard per jaar naar de
interdepartementale strategie voor kunstmatige intelligentie.46

Tech Strategie presenteert de ambitie om de investeringen in R&D te
laten stijgen naar 3,5% van het BBP in 2025.48

Reflectie van Technopolis Group
•

Er bestaat in Duitsland geen vastgelegde governance structuur voor
sleuteltechnologieën. Wel zijn er technologieroadmaps en -programma’s
die
tot
stand
komen
door
middel
van
overleg
met
onderzoeksorganisaties, brancheverenigingen, het bedrijfsleven en soms
ook maatschappelijke organisaties.

Duitsland investeert veel geld in sleuteltechnologieën. Onderzoek en
ontwikkeling van deze technologieën staat ook de komende jaren,
dankzij de High Tech Strategie, hoog op de agenda.

•

In Duitsland vindt veel samenwerking plaats tussen publieke, private
en maatschappelijke stakeholders. Daarnaast zoekt het land ook
samenwerking met andere Europese landen op specifieke
sleuteltechnologieën.

Toekomstige investeringen in sleuteltechnologieën

•

In dit overzicht zijn alleen federale investeringen meegenomen. De
totale publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Duitsland
zullen met de investeringen door de deelstaten hoger uitvallen.

Volgens de huidige plannen nemen in de aankomende jaren de publieke
investeringen in sleuteltechnologieën in Duitsland toe. De afgelopen
jaren was er een stijging van de hoeveelheid middelen voor innovatie (het
budget van het BMBF steeg in 2016 bijvoorbeeld met 7,6% naar €17,6
miljard47) en de verwachting is dat deze stijging zal doorzetten. De High

46 BMBF (2018). https://www.bmbf.de/de/kuenstliche-intelligenz-5965.html

48 High Tech Strategy 2025

47 Innovatie Attaché Duitsland

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

24

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën door de Europese Commissie
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:
€15 -35 miljard per jaar

Basiskenmerken
BBP:

€28.750 per capita (2017)

Populatie:

512,5 miljoen inwoners (2017)

GERD:

1,93% van het BBP (2016)

BERD:

1,24% van het BBP (2016)

GvERD:

0,23% van het BBP (2016)

HERD:

0,44% van het BBP (2016)

Sleuteltechnologieën en beleid
De Europese Commissie (EC) investeert in zes sleuteltechnologieën
(ST’s), waarbinnen alle acht de technologieën vallen die in deze studie
worden gehanteerd. De Europese Commissie heeft sleuteltechnologieën
geïdentificeerd als topprioriteit binnen haar strategie Europe 2020. Ze
worden gezien als essentieel voor flagship-initiatieven zoals de Innovatie
Unie en de Digital Single Market. Het belang van sleuteltechnologieën
wordt ook onderstreept in het industrieel beleid van de Europese
Commissie.49
In 2012 presenteerde de Europese Commissie een strategie om de
toepassing van sleuteltechnologieën te stimuleren. De strategie moet
synergiën creëren tussen EU-beleid en -instrumenten en nationale en
EU-activiteiten coördineren.50 Daarnaast zijn er verschillende groepen
opgezet om te zorgen voor implementatie van de strategie, waaronder
een High-Level Group (HLG KETs) met afgevaardigden uit onderzoek en
brancheverenigingen en een groep van lidstaten omtrent ST’s, die voor

49 Zie: https://ec.europa.eu/growth/industry/policy/key-enabling-technologies/european

-strategy_en
50 Zie: https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX:52012DC0341

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

25

betere samenwerking tussen Europese, nationale en regionale actoren
moet zorgen51. Ook zijn er interne coördinatiegroepen binnen de
Europese Commissie, zoals de KETs Interservice Group en de
Leadership in Enabling and Industrial Technologies Group, die moeten
zorgen voor coherentie tussen alle ST-gerelateerde programma’s.

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren

Keuze en overwegingen

De strategie voor sleuteltechnologieën uit 2012 is een gezamenlijke
strategie van de directoraten DG RTD, DG CONNECT, DG REGIO, DG
Trade en DG COMP en wordt ook geleid door DG GROW. Een aantal
acties wordt uitgezet via het Europees Agentschap voor het MKB
(EASME). Daarnaast speelt ook de Europese investeringsbank (EIB) een
rol op het gebied van publieke investeringen.

De Europese Commissie kiest in haar beleid voor alle
sleuteltechnologieën. In 2009 communiceerde de Europese Commissie
dat verschillende lidstaten begonnen waren met het identificeren van
technologieën
die
relevant
waren
voor
hun
toekomstig
concurrentievermogen, maar dat er veel verschillen bestonden tussen
landen over welke technologieën gedefinieerd moesten worden als
sleuteltechnologieën. De Europese Commissie kwam vervolgens met een
vijftal sleuteltechnologieën, gebaseerd op wereldwijde markt- en
onderzoektrends.52 Later is daar nog een zesde sleuteltechnologie aan
toegevoegd.53 De EU hanteert een andere categorisatie dan deze studie:
de zes Europese sleuteltechnologieën overlappen echter met de acht
sleuteltechnologieën van deze studie.

De beleidsvorming en publieke investeringen in sleuteltechnologieën
door de Europese Commissie wordt geleid door het directoraat-generaal
voor de Interne Markt, Industrie, Ondernemerschap en Midden- en
Kleinbedrijf (DG GROW).

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
De EU heeft van sleuteltechnologieën een prioriteit gemaakt in haar
kaderprogramma Horizon 2020, het Europees Fonds voor Strategische
Investeringen (EFSI) en de Europese Investeringsbank. De onderstaande
paragrafen bespreken de up-front toekenningen van financiering voor
sleuteltechnologieën.

De belangrijkste overwegingen die meespeelden bij de keuze van
sleuteltechnologieën in Europa, zijn het stimuleren van de productie van
ST-gebaseerde producten in de EU en het creëren van meer banen en
groei.53

Van de totale €77 miljard voor het kaderprogramma Horizon 2020 van
de Europese Commissie is er ongeveer €15-35 miljard gealloceerd naar
sleuteltechnologieën.54 Deze fondsen zijn echter niet alleen beschikbaar
voor sleuteltechnologieën, maar kunnen ook ingezet worden voor andere
domeinen van technologie- en industrieontwikkeling. Wanneer we
kijken naar vooraf geoormerkte financiering voor projecten gerelateerd
aan sleuteltechnologieën, is er binnen Horizon 2020 €6 miljard

51 De eerste high level expert group is opgericht in 2011 en is opgevolgd door een tweede

54

high level expert group in 2013.

ITRE (2014) Horizon 2020: Key Enabling Technologies, Booster for European
Leadership in the Manufacturing Sector

52 Preparing for our future: Developing a common strategy for key enabling technologies in

the EU, COM(2009) 512/3
53 A European Strategy for Key Enabling Technologies – A bridge to growth and jobs, COM

(2012) 341 final

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

26

beschikbaar (0,04% van het BBP en 8,3% van het totale budget voor
H2020)55. Van dit budget is 30% geoormerkt voor projecten waar
verschillende sleuteltechnologieën worden gecombineerd.54
Binnen het Europees Fonds voor Strategische Investeringen
(EFSI), is er €110 miljard beschikbaar voor innovatie-activiteiten. Het
fonds heeft sleuteltechnologieën als een van de prioriteiten gesteld, maar
is ook beschikbaar voor financiering van andere projecten.56 Deze
fondsen kunnen gebruikt worden om ST-projecten te financieren die
dichter bij de markt zijn, tot aan de eerste productiefase. Er kan ook er
gecombineerde financiering aangevraagd worden van zowel H2020 en
ESIF-financiering.

samenwerkingen tussen de Europese Commissie en EU-lidstaten,
bijvoorbeeld op het gebied van ondersteuning van hightech MKB’s.54
Ten slotte wordt er ook H2020-budget besteed aan het oprichten van
nieuwe Knowledge and Innovation Communities (KIC’s), waaronder op
het gebied van Added-Value Manufacturing gericht op de ST
engineering and fabrication technologies. De KIC’s zijn onderdeel van
het European Institute of Innovation & Technology (EIT), een EUinitiatief dat innovatie en ondernemerschap in de EU stimuleert. Het
EIT-budget voor de periode 2014-2018 is ongeveer €2,7 miljard.54
Tabel 8 Overzicht van beschikbare budgetten voor sleuteltechnologieën

Ook de Europese investeringsbank (EIB) heeft ST’s geïdentificeerd
als een prioriteit. In 2013 is een Memorandum of Understanding
getekend met de Europese Commissie en de EIB om de toegang tot
financiële investeringen in ST’s te verbeteren. 57 Hierna zijn de leningen
voor ST-projecten met 60% toegenomen (van €2,7 miljard in 2012 naar
€4,4 miljard in 2013).58

Overkoepelend
programma
Horizon 2020 Pilaar 1:
Excellent Science (€24
miljard)

Daarnaast bestaat er sinds juli 2013 een het Industrial Investment
Package (IIP) waar gedurende 7 jaar €22 miljard door de Commissie,
lidstaten en industrie wordt geïnvesteerd in Joint Technology Initiatives
(JTI’s) en publiek-publieke partnerships. De Europese Commissie
investeert vanuit H2020 hiervan €8 miljard. JTI’s zijn
onderzoekssamenwerkingen op grote schaal tussen EU-lidstaten,
industrie en kennisinstellingen. Publiek-publieke partnerships zijn vier

55 Dit budget is onderdeel van de leadership in Enabling and Industrial Technologies (LEIT)

tak van Horizon 2020.
Informatie EFSI, EIB en IIP afkomstig van: https://ec.europa.eu/growth/
industry/policy/key-enabling-technologies/eu-actions/investment-support_en
56

European Commission and European Investment Bank (2012) Memorandum of
understanding between the European Commission and the European Investment Bank in
57

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Horizon 2020 Pilaar 2:
Industrial Leadership
(€17 miljard)

Onderdeel

Investering EU
(gemiddeld per jaar)

Future & Emerging
Technologies Programme

€450 miljoen

Marie Sklodowska-Curie
Actions

€1,03 miljard

Leadership in Enabling and
Industrial Tech (LEIT)

€2,2 miljard, waarvan
€1 miljard voor ST’s

Risico financiering, waarvan
1/3 voor het MKB

€460 miljoen

SME Instrument

respect of their cooperation in key enabling technologies (KETs) according to
Communication COM (2012) 341 final. Brussels: European Commission
European
Commission
(2019)
Supporting
Investment
in
https://ec.europa.eu/growth/industry/policy/key-enabling-technologies/euactions/investment-support_en
58

KETs

27

Overkoepelend
programma

Onderdeel

Investering EU
(gemiddeld per jaar)

Financiering voor de KIC’s wordt uitgegeven door het European Institute
of Innovation and Technology (EIT) en het budget voor de JTI’s wordt
gemanaged door hun eigen juridische entiteit, de Joint Undertakings
(JU) – waarin het bedrijfsleven een belangrijke rol heeft. Lidstaten
managen zelf de budgetten binnen het Europees Fonds voor Strategische
Investeringen. Ten slotte kent de Europese Investeringsbank (EIB)
budget toe aan prioriteiten die afgestemd zijn met de EU en beslist zelf
over leningen en kredietverstrekkingen.

Horizon 2020 Pilaar 3:
Societal challenges (€30
miljard)

€0,5 miljard, waarvan
€0,1 miljard uit Pilaar 2

European Institute of Innovation and Technology (EIT)

€450 miljoen

Europees Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI)

€18,3 miljard

European Investment Bank

€10,8 miljard

Vormgeving van publiek-privaat commitment

Innovation Investment Package (€22 miljard)

€1,3 miljard

Schatting totale beschikbare59 publieke financiering

€35 miljard

In Europa hebben private partijen zich gecommitteerd aan investeringen
in sleuteltechnologieën. Technologieleveranciers, industriële gebruikers
van technologie, publiek-private partnerships en vertegenwoordigers
van vakbonden zijn onderdeel van de High-Level Expert Group on Key
Enabling Technologies. De groep adviseert de Europese Commissie
omtrent de implementatie van de Europese strategie voor
sleuteltechnologieën en zijn zo ook betrokken bij de implementatie van
het innovatiebeleid voor sleuteltechnologieën.

Technopolis Group op basis van ITRE (2014) Horizon 2020: Key Enabling
Technologies, Booster for European Leadership in the Manufacturing Sector.
Uitgedrukt en berekend als gemiddelde per jaar.

De schatting van €35 miljard voor de totale up-front investeringen in
sleuteltechnologieën is hoogstwaarschijnlijk een overschatting. Binnen
het Ministerie van EZK gaat men uit van een bedrag van €15 miljard. De
up-front investeringen in sleuteltechnologieën door de Europese
Commissie schatten we daarom tussen de €15-€35 miljard.

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
De publieke investeringen in sleuteltechnologieën worden via
verschillende organisaties verdeeld. Budget uit Horizon 2020 wordt
toegekend door DG RTD en het European Agency for SMEs (EASME).
Het KETs Observatory is een initiatief dat uitgezet is door het Europese
agentschap EASME. Het is een online monitoring tool die informatie
presenteert over de uitrol van sleuteltechnologieën.

Daarnaast wordt publiek-privaat commitment vormgegeven via
zogenaamde Contractual Public-Private Partnerships (cPPP’s).
Dit zijn partnerschappen opgestart met de private sector, in aanvulling
op de JTI’s. Voorbeelden die expliciet op sleuteltechnologieën focussen,
zijn:
•

Het JTI Electronic Components and Systems for European
Leadership (ECSEL), dat grootbedrijven, mkb en Europese
onderzoeks- en onderwijsinstellingen samenbrengt op het gebied
van elektronische systemen en onderdelen (bijv. semiconductors en
chips), met een totaalbudget van €4,8 miljard.

59 Niet geoormerkte

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

28

•

Factories of the Future, een cPPP met als doel om een duurzamere
en competitievere Europese industrie mogelijk te maken. Dit wordt
gedaan door het ondersteunen van Europese ondernemingen in de
maakindustrie met het versterken van hun technologische basis.

Ten slotte leveren private partijen een bijdrage aan de investeringen in
de vorm van cofinanciering op projectbasis en programmabasis. Het gaat
daarbij om consortia van bedrijven, waaronder mkb en grootbedrijven.

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën
De beschikbare investeringen in de EU worden besteed aan projecten
voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie. De geoormerkte middelen
vanuit H2020 kunnen besteed worden aan activiteiten die lopen van
fundamenteel onderzoek tot activiteiten die dicht bij de markt liggen en
industriële proeflijnen, van TRL 3/4 tot 8. 60 Opvallend is dat ongeveer
een derde van het budget beschikbaar is voor projecten waarin
verschillende sleuteltechnologieën worden gecombineerd.
Daarnaast gaan er ook middelen naar de eerder genoemde netwerken en
samenwerkingsverbanden van de industrie in de publiek-private JTI’s en
cPPP’s. Ook wordt er geld geïnvesteerd in clusters, zoals de KIC’s,
waarvan enkele expliciet op het gebied van sleuteltechnologieën.
Ook de andere geldstromen, waaronder die van de Europese
investeringsbank en de regionale ontwikkelingsgelden worden op alle
TRL-niveaus ingezet.

60 TRL 3 tot 6 komen in aanmerking voor 100% financiering, TRL 5 tot 7 komen (behalve

voor non-profit deelnemers) in aanmerking voor 70% financiering.

Toekomstige investeringen in sleuteltechnologieën
Volgens de huidige plannen, zullen in de aankomende jaren de publieke
investeringen in sleuteltechnologieën in Europa toenemen. Vorig jaar
werd bekend dat de EC meer wil investeren in de digitale transformatie
en dat tot een van haar prioriteiten maakt met haar nieuwe Digital
Europe
Programme
(2021-2027).61
Voor
het
aankomende
kaderprogramma, FP9 ofwel Horizon Europe, wordt vooralsnog €94
miljard uitgetrokken en verdeelt over drie pilaren: Open Science, Global
Challenges en Open Innovation. Investeringen in sleuteltechnologieën
zullen deel zijn van de tweede pilaar, Global Challenges en daarbinnen
het cluster ‘Digital and Industry’, waarvan €15 miljard gealloceerd is
voor opkomende industriële technologieën. 62 Op dit moment lijkt het
erop dat in het nieuwe kaderprogramma opnieuw ingezet zal worden op
alle sleuteltechnologieën.

Reflectie van Technopolis Group
•

De EC heeft met haar strategie voor sleuteltechnologieën uit 2012
richting gegeven aan beleid op sleuteltechnologieën door lidstaten.

•

Er wordt veel belang gehecht aan sleuteltechnologieën maar het
budget voor sleuteltechnologieën op EC-niveau is lager dan dat van
bijvoorbeeld de Verenigde Staten op federaal niveau. De Europese
lidstaten investeren echter zelf ook in sleuteltechnologieën.

•

De verwachting is dat de komende jaren (onder het kaderprogramma
Horizon Europe) de investeringen in sleuteltechnologieën op ECniveau zullen toenemen.

Zie: https://ec.europa.eu/commission/sites/beta-political/files/budget-proposalsresearch-innovation-may2018_en.pdf
62

EC (2018). Investing in the future digital transformation 2021-2027.
https://ec.europa.eu/commission/sites/beta-political/files/budget-june2018-digitaltransformation_en.pdf
61

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

29

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Frankrijk
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:
€500 miljoen – €1 miljard euro per jaar

Basiskenmerken
BBP:

€ 37.562 per capita (2017)

Populatie:

67 miljoen inwoners (2017)

GERD:

2,25% van het BBP (2016)

BERD:

1,43% van het BBP (2016)

GvERD:

0,29% van het BBP (2016)

HERD:

0,49% van het BBP (2016)

Direction Générale des entreprises (2016) Technologies Clés
https://www.entreprises.gouv.fr/politique-et-enjeux/technologies-cles-2020
63

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Sleuteltechnologieën en beleid
De nationale overheid in Frankrijk investeert up-front op alle
sleuteltechnologieën (zie overzicht onderaan de pagina) met name via
beperkte up-front investeringen in diverse clusters (Pôles de
competitivité). De Franse overheid heeft sleuteltechnologieën al langere
tijd op de agenda staan. Sleuteltechnologieën worden in het Franse
beleid gedefinieerd als technologieën die kunnen zorgen voor een
concurrentievoordeel. Iedere vijf jaar laat het Franse ministerie van
Economie en Financiën (voorheen het Ministerie voor Economie,
Industrie en Digitaal) een uitgebreide studie uitvoeren, Technologies
Clés geheten. In de Technologies Clés studie63 worden er niet minder dan
47 sleuteltechnologieën onderscheiden. De studie presenteert negen
toepassingsgebieden: voeding, milieu, wonen, veiligheid, gezondheid en
welzijn, mobiliteit, energie, digitaal, vrije tijd en cultuur. Er zijn geen
directe investeringen verbonden aan deze studie, maar het dient als
referentiedocument voor investeringen van bedrijven, innovatie-actoren
en overheden. Recentelijk wordt er in Frankrijk steeds vaker gesproken

2020.

30

over deep tech. De definitie van deep tech vertoont veel overlap met
sleuteltechnologieën en de termen worden soms ook door elkaar
gebruikt.64 Vaak wordt er gerefereerd naar deep tech als het gaat om
(start-up) bedrijven die met revolutionaire technologische oplossingen
werken.65
Naast de Technologies Clés studie is er een meerjarig investeringsplan
waar sleuteltechnologieën prioriteit krijgen, het Plan d’Investissements
d’Avenir (PIA) met vier prioriteiten: ecologietransitie (€20 miljard), het
opbouwen van een kennismaatschappij (€15 miljard), het versterken van
concurrentiekracht door steun aan innovatie (€13 miljard) en de digitale
overheid (€9 miljard). Naast dit plan is er het Fonds pour l’innovation et
l’industrie van €10 miljard, waarvan €1,5 miljard gereserveerd is voor
kunstmatige intelligentie (over een periode van vijf jaar). Het fonds
investeert alleen haar financiële rendement (geschat op 2,5% per jaar)
Dit zou €250 miljoen op jaarbasis moeten genereren, voor het gehele
fonds – dat zou naar schatting uitkomen op €37,5 miljoen voor AI.
Een voorbeeld van een belangrijk initiatief dat zich richt op een specifieke
sleuteltechnologie is de Roadmap voor fotonica die in mei 2018
geïntroduceerd is. Photonics France is het overkoepelende orgaan in
Frankrijk van de partijen die zich met fotonica bezighouden. 66 Ook is
recentelijk het Nano 2022 plan gepresenteerd dat onderdeel is van het
Europese IPCEI-project67 omtrent nano-elektronica. Via het plan zal er
€5 miljard geïnvesteerd worden in het ondersteunen van nationale
fabrikanten in de micro/nano-elektronica-industrie.68

64 Bpifrance (2019)
65 Bailon, J. (2017). What is a Deep Tech Startup? https://blog.propelx.com/deep-tech-

Keuze en overwegingen
In Frankrijk worden in het nationale (innovatie)beleid nagenoeg geen
expliciete
keuzes
gemaakt
in
sleuteltechnologieën.
Veel
beleidsmaatregelen, zoals het eerder genoemde PIA, zijn breed en
overstijgen alle sleuteltechnologieën. Op nationaal niveau is er
bovendien een overvloed aan instrumenten (62) dat zich richt op
innovatie.69
Desondanks zijn er de afgelopen jaren wel enkele nationale investeringen
geweest in specifieke initiatieven op het gebied van sleuteltechnologieën.
Zo is nanotechnologie al sinds 1992 een prioriteit van het Franse
innovatiebeleid, is er een nationale strategie voor kunstmatige
intelligentie70 en is er de eerder genoemde roadmap voor fotonica.
Frankrijk zet breed in op sleuteltechnologieën en deep tech. Deep tech
gaat om het naar de markt brengen van geavanceerde technologische
oplossingen met een sterke potentie voor groei en overlappen voor een
deel met sleuteltechnologieën. De focus is met name op data-gedreven
innovatie (bijv. biotechnologie en digitale technologieën).
De reden voor de inzet op deep tech is omdat Frankrijk op dit gebied
leidend wil zijn binnen Europa, en wil laten zien dat het land in staat is
om over de hele keten technologie te ontwikkelen: van idee tot
marktoepassing. Frankrijk heeft een sterke academische basis maar is
van oudsher minder goed in het omzetten van deze kennis naar
markttoepassingen. Dit is een reden voor de Frans overheid om hierin te
investeren.

Ministère de l’économie et des finances (2019). Présentation du plan Nano 2022.
https://www.entreprises.gouv.fr/numerique/presentation-du-plan-nano-2022
68

startup/

69 France Stratégie (2016). Quinze ans de politiques d’innovation en France.

Photonics France (2018). Découvrez la feuille de route de la photonique française.
http://www.photonics-france.org/la-filiere.php?ss_rub=49

70

66

French strategy for Artificial
https://www.aiforhumanity.fr/en/

Intelligence

(2018).

AI

for

Humanity.

67 Important Projects of Common European Interest

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

31

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren
De belangrijkste publieke organisaties in Frankrijk wat betreft
investeringen in sleuteltechnologieën zijn het ministerie van Economie
en Financiën (MEF) en het ministerie voor Hoger Onderwijs en
Onderzoek (MESR). MESR is verantwoordelijk voor het stellen van
onderzoeksprioriteiten en biedt financieringsprogramma’s voor
onderzoek
en
innovatie,
inclusief
programma’s
voor
sleuteltechnologieën. MEF maakt en implementeert beleid op het gebied
van industrie, het MKB, communicatie, diensten en innovatie. Het
ministerie is onder andere betrokken bij grootschalige projecten op het
gebied van sleuteltechnologieën.
Naast de ministeries vervult de Raad voor Innovatie (le Conseil de
l’innovation) een belangrijke rol. Dit is een nieuw opgericht strategisch
orgaan.71 Zij adviseert over beleid en over het toekennen van middelen
uit het Fonds pour l’innovation et l’industrie. Een ander belangrijk fonds
is het interministerieel Fonds unique interministériel (FUI). Het fonds
bestaat sinds 2005 en ondersteunt de projecten die voortkomen uit de
Pôles de compétitivité, concurrentieclusters met bedrijven, onderzoeksen onderwijsinstellingen die samenwerken rondom een thema – waarvan
diverse clusters actief zijn op sleuteltechnologieën. Aanvullend investeert
Frankrijk in projecten voor de versterking van het ecosysteem van de
clusters (PSPC) waarbij steun verleend wordt aan R&D projecten die
gezamenlijk
uitgevoerd
worden
door
bedrijven
en
onderzoekslaboratoria. De gesteunde projecten zijn groter van omvang
dan die van de door de FUI gefinancierde projecten.74

werkgelegenheid en groei van innovatie en investeringen. De bank
verstrekt kredietgaranties, startup programma’s en MKB financiering.
De regionale overheden in Frankrijk beslissen met name over
infrastructurele uitgaven en hun ondersteuning van innovatie sluit nauw
aan op de nationale maatregelen. Regio’s bieden bijvoorbeeld
projectfinanciering
voor
innovatieve
MKB’s
via
regionale
innovatiefondsen en door het verstrekken van startkapitaal en
risicokapitaalfondsen. Regio’s hebben ook hun eigen lokale
ontwikkelingsmaatschappijen, incubatoren en technologieparken.

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
In totaal investeert de publieke sector in Frankrijk tussen de €5oo
miljoen en €1 miljard up-front in sleuteltechnologieën. De hoeveelheid
up-front investeringen in sleuteltechnologieën lijkt hiermee beperkt. Dat
komt echter doordat Frankrijk innovatie met name stimuleert door
middel van belastingkrediet voor onderzoek72 (0,28% van het BBP en
ongeveer 60% van de publieke middelen voor innovatie) en door middel
van directe overheidsfinanciering in de vorm van subsidies (0,11% van
het BBP, rond de 20% van het totale innovatiebudget). 73 Van de directe
steun wordt 15,2% verstrekt door de regio’s, ongeveer gelijk aan de
directe steun van de Europese Unie (12,7%).74
Tabel 9 Beleidsmatige (up-front) investeringen in ST’s in Frankrijk

Zowel het FUI als het Fonds pour l’innovation et l’industrie wordt
beheerd door de investeringsbank Bpifrance, de publieke
investeringsbank die het MKB ondersteunt ter bevordering van

Programma

Sleuteltechnologie

Investeringen (per jaar)

Fonds pour
l’innovation et
l’industrie

Digital Technologies

€300 miljoen

OECD (2017). OECD STI Scoreboard. http://www.oecd.org/sti/scoreboard-2017interactive-charts.htm#tax-incentives
73

De belangrijkste initiatieven zijn het crédit d’impôt recherche (CIR) en de Jeune
Enterprise Innovante (JEI).
72

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

74 France Stratégie (2016). Quinze ans de politiques d’innovation en France

32

Programma

Sleuteltechnologie

Investeringen (per jaar)

Nano 2022 plan

Nanotechnologies

€160 miljoen

Roadmap voor
Fotonica

Photonics

Onbekend

Pôles de
compétitivité /
Fonds unique
interministériel

€100 miljoen
Alle
sleuteltechnologieën

Projet structurant
pour la
compétitivité

€145 miljoen

Geschatte totale investering

€500 miljoen – €1 miljard

Technopolis Group, 2019 op basis van France Stratégie (2016) Quinze ans de
politiques d’innovation en France

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
De publieke investeringen in R&D, en daarmee de investeringen in
sleuteltechnologieën, worden grotendeels via de investeringsbank
Bpifrance verdeeld. De keuzes voor de selectie van de projecten die
voortkomen uit de Pôles de competitivité worden gemaakt door de
betrokken ministeries. Op regionaal niveau worden middelen van de
regionale raden vaak beheerd door regionale directoraten van Bpifrance.
Betrokkenheid van private partijen
Private partijen zijn in Frankrijk middels clusters en (publiek-)private
samenwerkingsprojecten
betrokken
bij
investeringen
in
sleuteltechnologieën. Op strategisch niveau worden private partijen

75 OECD (2014). OECD Reviews of Innovation Policy: France 2014, hoofdstuk 6
76 Europese Commissie (2017). Research & Innovation Country Report France 2017.

uitgenodigd om input te leveren. De uiteindelijke besluitvorming over
strategie ligt echter bij de ministeries en agentschappen.
In 2005 zijn er door de Franse overheid Pôles de compétitivité
(concurrentieclusters) opgericht om innovatie te stimuleren. Onderdeel
van
deze
clusters
zijn
bedrijven,
kennisinstituten
en
onderwijsinstellingen. Er zijn clusters voor verschillende sectoren en
thema’s, met het doel om innovatie te stimuleren door gezamenlijke R&D
projecten op te zetten.75,76 De beste projecten komen in aanmerking voor
financiering uit een nationaal, interministerieel fonds.
In 2014 waren 8.500 bedrijven aangesloten binnen de 71
concurrentieclusters. Een deel van deze clusters richten zich expliciet op
sleuteltechnologieën, zo richt MAUD zich op advanced materials
technologies, Axelera zich op chemical technologies, Microtechniques
zich op nanotechnologies, Minalogic zich op nanotechnologies en
photonics and light en Cap digital zich op digital technologies.77
In 2018 heeft de Franse overheid een oproep uitgezet om clusters te
selecteren, met het doel om het aantal te verminderen. Daarnaast komt
er meer nadruk op Europese samenwerking binnen de clusters.

Vormgeving van publiek-privaat commitment
In Frankrijk hebben private partijen zich gecommitteerd aan
investeringen in sleuteltechnologieën. Zij leveren en bijdrage in de vorm
van cofinanciering. Publieke investeringen in Frankrijk dekken nooit
meer dan 50% van de investering, het overige dient aangevuld te worden
door private partijen. Dit is vastgelegd in de staatssteunregels. 78
In 2017 is het Grand Plan d’Investissement (2018 – 2022) gepresenteerd
dat meer publiek-private samenwerking moet creëren. Daarnaast moet
Zie voor een volledig overzich van alle 71 concurrentieclusters en hun projecten:
https://competitivite.gouv.fr/les-projets-de-r-d/les-projets-en-cours-265.html
77

78 Interview Paris Région

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

33

het ervoor zorgen dat er meer risico genomen wordt door veelbelovende
sectoren zoals kunstmatige intelligentie, nanotechnologie, cybersecurity
en megadata. Een belangrijk onderdeel hier van is verbetering van de
concurrentiekracht, met name voor jonge innovatieve bedrijven. Het kan
hierbij gaan om een ontwerp, design, technologie, concept, nieuw
gebruik of nieuw business model.

sleuteltechnologieën. Het Grand Plan d’Investissements zal in ieder
geval nog doorlopen tot 2022 en daar komen ook nieuwe investeringen
in Deep Tech bij. Zo zal Bpifrance de komende vijf jaar €800 miljoen
extra investeren op dit gebied.83

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën

•

In Frankrijk hanteert men veelal de term Deep Tech in plaats van
sleuteltechnologieën. Een deel van de beleidsmaatregelen zijn breed
en overstijgen alle sleuteltechnologieën.

•

Frankrijk kent meerdere langetermijninvesteringen op het gebied
van sleuteltechnologieën. Voorbeelden zijn investeringen in
nanotechnologie (sinds 1992) en in de pôles de competitivité (sinds
2005). In vergelijking met andere grote Europese economieën die in
deze studie zijn meegenomen, zijn de Franse up-front investeringen
echter beperkt.

•

In Frankrijk wordt innovatie met name gestimuleerd door middel
van belastingvoordeel voor onderzoek, hieraan wordt bijna twee
derde van de publieke middelen voor innovatie besteed. Er worden,
net als in Nederland, dus weinig up-front keuzes gemaakt.

De up-front investeringen in sleuteltechnologieën worden vooral besteed
aan projecten/programma’s en aan clusters. Op deze wijze belanden de
investeringen bij kennisinstellingen en bedrijven over de hele
ontwikkelketen, van onderzoek tot toepassing in de markt. 79
Ook investeert Frankrijk veel in onderzoeksinfrastructuur, zoals in High
Performance Computing80, infrastructuur voor het werken met
elektromagnetische straling81 en in infrastructuur voor life science
onderzoek.82

Toekomstige investeringen in sleuteltechnologieën
De afgelopen vijftien jaar is de financiële steun voor innovatie door de
Franse overheid verdubbeld. Er kan worden aangenomen dat deze
investeringen zullen blijven toenemen, net als de investeringen in

BPIfrance (2019). Comment fonctionnent les aides publique à l’innovation ?
https://bpifrance-creation.fr/entrepreneur/temoignage-invite/comment-fonctionnentaides-publiques-a-linnovation
79

Reflectie van Technopolis Group

82 Gustave Roussy (2019). https://www.gustaveroussy.fr/en
83 Bpifrance (2019) La France prend le virage des Deep Tech. https://www.bpifrance.fr/A-

la-une/Actualites/La-France-prend-le-virage-des-Deep-Tech-41659

80 Teratec (2019). http://www.teratec.eu/gb/qui/index.html
81 Soleil Synchotron (2019). https://www.synchrotron-soleil.fr/en

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

34

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Japan
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:
Minimaal €500 miljoen tot ordegrootte €1 miljard per jaar

Basiskenmerken
BBP:

€32.681 per capita (2017)

Populatie

126,8 miljoen inwoners (2017)

GERD:

3,14% van het BBP (2016)

BERD:

2,47% van het BBP (2016)

GvERD:

0,24% van het BBP (2016)

HERD:

0,39% van het BBP (2016)

Sleuteltechnologieën en beleid
Japan speelt een grote rol in technologie en innovatie, met jaarlijkse STIinvesteringen van rond €150 miljard (GERD), waarvan 75-80% uit de
private sector.84 De Japanse overheid besteed minimaal €500 miljoen tot
ordegrootte €1 miljard per jaar aan sleuteltechnologieën. Japan ziet STI
als key voor zijn verdienmodel, en Premier Shinzo Abe zet in op innovatie
als speerpunt in zijn groeistrategie.85 Op alle sleuteltechnologieën heeft
Japan een belangrijke positie, alhoewel ze de term sleuteltechnologie niet
gebruiken in beleid of agenda’s. Op nationaal niveau worden
beleidsmatig vijf van de acht sleuteltechnologieën expliciet geadresseerd.
Voor Japan vormt het 5th STI Basic Plan (2015-2020) het
beleidskader, waarmee ongeveer €200 miljard is gemoeid over vijf jaar,
dus circa €40 miljard per jaar. Het plan is door de Council for Science
Technology and Innovation (CSTI) geformuleerd om te anticiperen
op huidige trends en grote veranderingen en om een ‘super-smart society’
te realiseren, namelijk Society 5.0. In het STI Basic Plan wordt een
aantal technologieën genoemd die belangrijk zijn om dat doel te
bereiken. Hierin wil Japan tot 2020 investeren. Het gaat dan om de ST’s

84 Interview Innovatie Attachés Japan
85 Interview met Innovatie Attachés Japan

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

35

digital technologies, life science technologies, advanced materials
technologies, nanotechnologies en quantum technologies Medio 2018
kondigde86 premier Abe de Integrated Innovation Strategy87 aan, een
actieplan met gerichte focus op AI voor Society 5.0. Dit is een bewuste
beleidskeuze geweest voor digitale technologieën.
Het huidige vijfde STI Basic Plan88 (2015-2020) anticipeert op een aantal
toekomstige transities:
•

Demografische transitie: omgaan met een kleinere populatie
vanwege een laag geboortecijfer en vergrijzing.

•

Globalisering: versterken van de concurrentiepositie van Japan in de
wereldeconomie.

•

Energie en grondstoffen: versterken van de onafhankelijkheid van
buitenlandse energiebronnen en grondstoffen.

•

Integratie van de cyber space en de fysieke ruimte.

Uit dit vijfjaren plan vloeit de Society 5.0 voort waarin de link gelegd
wordt met eerder genoemde technologieën.
Daarnaast hebben de ministeries eigen beleidsterreinen en technologieof onderzoeksprogramma’s die op hun beurt technologieën beheren,
waarin publieke investeringen in sleuteltechnologieën plaatsvinden,
zoals het SIP89 (Cross-ministerial Strategic Innovation Promotion
Program) en imPACT90 (Impulsing Paradigm Change through Disruptive
Technologies). Deze worden hieronder verder toegelicht.

Keuze en overwegingen
In Japan wordt in principe op alle sleuteltechnologieën ingezet, maar
expliciete beleidskeuzes worden voornamelijk up-front gemaakt op het
gebied van digital technologies, advanced materials technologies,
quantum technologies, nanotechnologies en life science technologies.
Deze sleuteltechnologieën ontvangen up-front publieke investeringen.
De belangrijkste overwegingen die meespeelden bij de selectie van deze
sleuteltechnologieën waren de nadrukkelijke koppeling met
maatschappelijke vraagstukken en het versterken van de economische
positie van Japan. Japan ziet het belang van sleuteltechnologieën voor
haar industrie en wil de industrie en haar concurrentievermogen
versterken. Innovatie in sleuteltechnologieën wordt als belangrijk gezien
voor het versterken van de industrie en daarmee de concurrentiepositie
met nabije landen.91

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren
De overheid heeft een sterk aanwijzende rol en bepaalt welke kant erop
wordt gegaan en welke middelen beschikbaar worden gesteld. Het is
gericht op het doortrekken van bepaalde ontwikkelingen om verandering
voor te zijn, en de internationale concurrentiepositie van Japan te
consolideren. Vergelijkbaar met het voorziene Nederlandse
Topsectorenbeleid wordt een koppeling gemaakt tussen het
bedrijfsleven, onderzoek en maatschappelijke uitdagingen.
Hierbinnen fungeert de Council for Science, Technology and Innovation
(CSTI)92 als een vooruitziende en controlerende instantie. Deze raad is

86 Zie: https://japan.kantei.go.jp/98_abe/actions/201806/_00036.html

90 Zie: https://www.jst.go.jp/impact/en/intro.html

87 Zie: https://www8.cao.go.jp/cstp/english/doc/integrated_outline.pdf

91 Interview met Innovatie Attachés

88 Zie: https://www8.cao.go.jp/cstp/kihonkeikaku/5basicplan_en.pdf

92 Zie: http://www8.cao.go.jp/cstp/english/

89 Zie: https://www8.cao.go.jp/cstp/panhu/sip_english/sip_en.html

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

36

opgericht onder het Cabinet Office, met de verantwoordelijkheid om STIfocusgebieden te selecteren en de budgetten te overzien. Dit heeft geleid
tot de 5-jarige STI Basic Plans van CSTI. Het richt zich op het beleid en
budget omtrent STI van betrokken vakdepartementen (ministeries van
economische zaken, onderwijs/onderzoek, gezondheid, infrastructuur
enz.). Deze departementen zetten samen met de industrie en
kennisinstellingen programma’s op.
De CSTI heeft de afgelopen jaren een steeds strategischere rol gekregen
dankzij eigen budgetten voor doorsnijdende thema’s (over ministeries
heen) disruptieve thema’s (niet geadresseerd door ministeries) en
strategische thema’s (die programma’s van ministeries versterken). De
programma’s voor deze investeringen zijn respectievelijk SIP, imPACT,
en PRISM.93 De CSTI maakt in deze programma’s strategische keuzes
voor technologieën. Zo zijn er een aantal SIP-programma’s die zich
expliciet richten op sleuteltechnologieën, waaronder op het gebied van
advanced materials en digital technologies, en imPACT-programma’s op
het gebied van quantum technologie, advanced materials, en life science
technologies. Onder het PRISM-programma94 vallen programma’s enkel
gericht op digital technologies.95
Daarnaast kent Japan ook strategische onderzoeksinstituten met een
internationale status die opereren onder de naam WPI, waarvan een
aantal zich bezighouden met sleuteltechnologieën96. Deze komen echter
bottom-up tot stand, zonder dat er vooraf een keuze gemaakt is om te
investeren in een bepaalde sleuteltechnologie met de WPI. Omdat dit
geen up-front investeringen, noch expliciete beleidsmatige keuzes
betreffen, nemen we deze budgetten niet mee in de nationale publieke

investeringen in sleuteltechnologieën. Wel zijn ze belangrijk om te
noemen, omdat hier vrij wetenschappelijk onderzoek wordt uitgevoerd
op het gebied van sleuteltechnologieën. Het gaat dan om de volgende
WPI’s: het International Center for Materials Nanoarchitectonics en het
Nano Life Science Institute gericht op nanotechnologie, het Advanced
Institute of Materials Research gericht op advanced materials, het
Institute for Integrated Cell-Material Sciences and Institute of
Transformative Bio-Molecules gericht op life science technologies.

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
In totaal zijn een beperkt deel van de investeringen in
sleuteltechnologieën door de Japanse overheid up-front
investeringen. Japan investeert expliciet in vijf sleuteltechnologieën,
verdeeld over een veelheid van programma’s en agenda’s. CSTI beheert
SIP, imPACT, en PRISM, maar er zijn meer overheidsprogramma’s
waarin in verschillende aspecten van sleuteltechnologieën wordt
geïnvesteerd. Een totale publieke investeringen in sleuteltechnologieën
is dan ook moeilijk te leveren.
Het budget van het SIP-programma is €250 miljoen per jaar voor 10
subprogramma’s (dus ongeveer €25 miljoen per subprogramma per
jaar). Het imPACT-programma investeert €500 miljoen per jaar in 16
subprogramma’s (dus ongeveer €30 miljoen per subprogramma per jaar)
en het PRISM-programma focust op drie technologiegebieden en
investeert €80 miljoen per gebied.97 Tabel 10 geeft een overzicht van de
programma’s op het gebied van de sleuteltechnologieën waarin wordt
geïnvesteerd door de overkoepelende overheidsprogramma’s van het
CSTI. De uitvoering van de onderzoeken naar sleuteltechnologieën wordt

93 Interview Innovatie Attachés in Japan, 15 januari 2019.

96 Zie: http://www.jsps.go.jp/english/e-toplevel/

94 Zie: http://www.jst.go.jp/kisoken/aip/en/prism/index.html

97 Interview Innovatie Attachés in Japan, 15 januari 2019.

95 Interview Innovatie Attachés in Japan, 15 januari 2019.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

37

vaak belegd bij de nationale instituten. Dit verschilt echter per
technologiegebied.
Tabel 10 Schatting van investeringen in programma’s op het gebied van
sleuteltechnologieën waarin jaarlijks geïnvesteerd wordt door overkoepelende
programma’s opgericht door CSTI in het Japanse innovatiebeleid98
Programma’s

Sleuteltechnologieën

Schatting van investeringen
(per jaar)

Advanced materials (1
subprogramma)
SIP

€125 miljoen
Digital technologies (4
subprogramma’s)
Quantum technologies (1
programma)
Advanced materials
technologies (1
programma)

imPACT

€187,5 miljoen

Digital technologies (1
gebied)

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
Private partijen zijn betrokken bij de programma’s waarin de publieke
investeringen in sleuteltechnologieën zijn ondergebracht. Het grootste
deel van de middelen wordt door de CSTI verdeeld over de
sleuteltechnologieën. In de CSTI zitten naast de cabinet members vanuit
de overheid ook executive members die deels afkomstig zijn uit de
industrie en deels uit onderzoeksinstituten en universiteiten. Daarnaast
zijn individuele departementen betrokken bij de financiering van
sleuteltechnologieën. Verdere details over de wijze waarop middelen
verdeeld worden zijn onbekend.

Vormgeving van publiek-privaat commitment

Life science technologies
(4 programma’s)
PRISM

investeringen bedragen dus ongeveer €500 miljoen per jaar, maar lopen
mogelijk op tot een ordegrootte €1 miljard, wat minder dan 2% van de
totale R&D-investeringen (GvERD) omvat. Dit komt doordat niet alle
investeringen in sleuteltechnologieën bekend zijn en doordat er ook veel
investeringen zijn in Japan die niet up-front zijn.

€80 miljoen

Technopolis Group, 2019

Op basis van bovenstaande tabel kunnen we stellen dat ruwweg €400
miljoen per jaar wordt besteed aan projecten binnen de programma’s
SIP, imPACT en PRISM, die zich op sleuteltechnologieën richten. Het
totale bedrag dat besteed wordt aan sleuteltechnologieën is onbekend –
financiële gegevens zijn weinig beschikbaar. De directe up-front publieke

In sommige publiek-private programma’s heeft de industrie zich
gecommitteerd aan de investeringen in sleuteltechnologieën middels
cofinanciering. De precieze details van dat commitment zijn ons niet
bekend.
De Japanse industrie levert zelf echter ook een sterke bijdrage aan
investeringen in sleuteltechnologieën. Van alle investeringen in R&D is
in Japan het grootste deel privaat (zie BERD vs. GERD). Er is veel
industrie waar R&D wordt uitgevoerd, ook op fundamenteel niveau en
soms in samenwerking met de overheid. Japanse bedrijven investeren
sterk in productontwikkeling gebaseerd op een sector-consensus waarbij

98 Interview Innovatie Attachés in Japan, 15 januari 2019.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

38

verschillende grote Japanse bedrijven samenwerken met door de
overheid ondersteunde programma’s om pre-competitieve innovaties te
ontwikkelen. Daarnaast hebben ze grote onderzoeksinstituten in huis
voor fundamenteel onderzoek, die zeker het niveau halen van Europese
(top)universiteiten.
Voor sleuteltechnologieën is er dus veel kennis en investeringskracht bij
de industrie. Bovendien zijn de grote bedrijven meer dan bedrijven: het
zijn ook onderzoeksinstellingen, investeerders, en bijna politieke
entiteiten met politiek gewicht.

zijn er gezamenlijke onderzoeksfaciliteiten gebouwd. Doelstelling was
om de beste onderzoekers van het land te voorzien van overheidssteun,
om sterke lokale onderzoekskernen te creëren en om onderzoekers
toegang te bieden tot het gebruik van grote onderzoeksfaciliteiten en
grootschalige databases en netwerken waarin afzonderlijke
universiteiten niet in kunnen voorzien. Ondanks de hoge kosten van deze
faciliteiten en de toenemende druk op overheidsbudgetten, pleit de
Council ervoor om deze faciliteiten te continueren vanwege het belang
voor de Japanse economie en de bijdrage aan maatschappelijke
vraagstukken.100

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën

Toekomstige investeringen in sleuteltechnologieën

De beschikbare investeringen zijn vooral gericht op de publiek-private
samenwerking tussen de overheid, industrie en universiteiten. Dit vindt
plaats in de vorm van samenwerkingsprogramma’s met de industrie. De
investeringen lijken niet (volledig) structureel, maar veeleer incidenteel,
afhankelijk van wanneer grote faciliteiten voor bepaalde
technologiegebieden nodig zijn om mee te kunnen gaan met de
ontwikkelingen.99

In het volgende STI Basic Plan zullen sleuteltechnologieën naar
verwachting een prominentere plaats hebben.101 Daarom zullen de
publieke investeringen in sleuteltechnologieën naar verwachting in de
komende jaren toenemen.

Japan investeert veel in grote onderzoeksfaciliteiten zoals de
deeltjesversneller B-Factory en de Subaru telescoop. Om financiering
van deze dure faciliteiten te waarborgen, zijn in 2004 vier InterUniversity Research Institute Corporations opgericht. Deze bundelen de
vele commissies en netwerken tussen de instituten en faciliteiten,
verzorgen onderlinge samenwerking en delen het gebruik van de veelal
grote onderzoeksfaciliteiten. Op meerdere onderzoeksgebieden zijn er
gezamenlijke instituten opgericht met de industrie en universiteiten en

Reflectie van Technopolis Group
•

In Japan kiest men in beleid expliciet voor vijf van de acht
sleuteltechnologieën. De precieze omvang is lastig vast te stellen,
maar loopt mogelijk op tot ordegrootte €1 miljard.

•

Overheid en industrie zijn in Japan (in bepaalde programma’s) een
gezamenlijk commitment aangegaan voor investeringen in
sleuteltechnologieën.

99 Interview met innovatie attachés & Japan evalueert kwaliteit en financiering van grote

100 Interview met innovatie attachés & Japan evalueert kwaliteit en financiering van grote

onderzoeksfaciliteiten (2013) door Rob Stroeks, EZK.

onderzoeksfaciliteiten (2013) door Rob Stroeks, EZK.
101 Interview met innovatie attachés

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

39

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Nederland
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:

Sleuteltechnologieën en beleid

€144 miljoen euro per jaar

Het nationale innovatiebeleid in Nederland is de verantwoordelijkheid
van het ministerie van EZK. Het innovatiebeleid is grotendeels onderdeel
van het bedrijvenbeleid. Aanvullend op het innovatiebeleid is het
ministerie van OCW verantwoordelijk voor het wetenschapsbeleid.
Vanuit de eerste geldstroom financiert OCW tevens het opbouwen en in
stand houden van een excellente kennisbasis. Tussen het beleid van beide
ministeries zit een zekere overlap en samenwerking als het gaat om
valorisatie en voor wetenschap met potentieel interessante uitkomsten
voor bedrijven. Met name in de financiering van NWO – de nationale
onderzoeksfinancier – komen de middelen van beide ministeries samen.
Het ministerie van EZK heeft daarnaast aparte financiering voor de TO2instituten – de nationale instituten voor toegepast onderzoek102.

Basiskenmerken
BBP:

€46.271 per capita (2017)

Populatie:

17 miljoen inwoners (2017)

GERD:

2,03% van het BBP (2016)

BERD:

1,16% van het BBP (2016)

GvERD:

0,23% van het BBP (2016)

HERD:

0,64% van het BBP (2016)

102 Dit zijn: TNO (inclusief het voormalige ECN), Wageningen Research, NLR, Marin en

Deltares.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

40

Het innovatiebeleid – onderdeel van het bedrijvenbeleid – bestaat in
Nederland uit drie pijlers103,104:
•

Een generiek innovatiebeleid voor innovatieve bedrijven. Hieronder
vallen maatregelen om R&D bij bedrijven te stimuleren, zoals de
fiscale maatregel WBSO.

•

Het stimuleren van risicofinanciering voor innovatieve bedrijven en
projecten. Hieronder vallen onder andere de regelingen Seed Capital
en het Dutch Venture Initiative.

•

Het bevorderen van publiek-private samenwerking tussen bedrijven,
kennisinstellingen en overheden. Dit is vormgegeven met het
missiegedreven Topsectoren- en innovatiebeleid, voorheen het
Topsectorenbeleid. In dit beleid wordt innovatie in diverse sectoren
ondersteund.

Met dit innovatiebeleid heeft Nederland sinds 2010 de ambitie 103 om in
2020: (1) tot de top-5 kenniseconomieën in de wereld te behoren, (2)
2,5% van het BBP aan R&D uit te geven (GERD) en (3) tenminste €800
miljoen in publiek-private samenwerking uit te lokken, waarvan
minimaal 40% door het bedrijfsleven wordt gefinancierd. Al in 2015
werden twee van deze doelstellingen bereikt, alleen de doelstelling t.a.v.
GERD blijft achter en is tot op heden niet behaald. 105
In 2018 werd besloten om het Topsectorenbeleid te herzien. Er
werden vier maatschappelijke uitdagingen (missies) toegevoegd aan
het beleid vanuit de gedachte dat deze economische kansen bieden. Het
gaat daarbij om (1) gezondheid en zorg, (2) energietransitie en
duurzaamheid, (3) landbouw, water en voedsel en (4) veiligheid. De
economische Topsectoren bleven bij deze aanpassing gehandhaafd. Met

103 Kst-32637-1 (2011): "Naar de top": Hoofdlijnen van het nieuwe bedrijfslevenbeleid.
104 Kst- 33009-63 (2018): Naar Missiegedreven Innovatiebeleid met Impact.

deze Topsectoren wil het Kabinet maatschappelijke uitdagingen
aanpakken en de concurrentiekracht van Nederland versterken. De
implementatie van dit vernieuwde Topsectorenbeleid wordt momenteel
vormgegeven, waarbij men voortbouwt op bestaande publiek-private
samenwerkingen binnen de Topsectoren. Onderdeel van de aanpassing
is ook een verhoging van de investeringen in innovatie door het
ministerie van EZK.104
Op het gebied van sleuteltechnologieën heeft Nederland de ambitie
een vooraanstaande rol te spelen. In het missiegedreven
Topsectorenbeleid zullen daarom sleuteltechnologieën een centrale rol
vervullen en expliciet benoemd worden. Welke sleuteltechnologieën dat
zullen zijn en welke up-front investeringen daarmee gepaard gaan, is nog
onbekend, maar zal in de loop van 2019 waarschijnlijk duidelijk worden.
Programmatisch worden de activiteiten binnen de Topsectoren
vastgelegd in zogenaamde kennis- en innovatie-agenda’s (KIA’s). In de
KIA’s voor 2018-2021 is er een link gelegd tussen de topsectoren en alle
sleuteltechnologieën. Er wordt geen keuze gemaakt voor bepaalde
sleuteltechnologieën, maar er wordt wel aangegeven welke Topsectoren
een bijdrage leveren aan welke sleuteltechnologie.106
Tabel 11 (volgende pagina) laat zien dat de gezamenlijke Topsectoren in
principe een bijdrage leveren aan alle sleuteltechnologieën, al is die
bijdrage vooraf niet expliciet. De Topsector HTSM is de enige Topsector
met activiteiten op het gebied van photonics and light. Quantum
technologies wordt alleen binnen HTSM en Chemie geadresseerd.
Topsector HTSM levert een bijdrage aan alle sleuteltechnologieën, terwijl
de Topsectoren Creative Industries en Logistiek elk slechts activiteiten
op het terrein van één sleuteltechnologie hebben.

Rathenau
(2018).
Het
wetenschapsbeleid
en
innovatiebeleid.
https://www.rathenau.nl/nl/wetenschap-cijfers/beleid-en-structuur/hoe-kennisgeorganiseerd-nederland/het-wetenschapsbeleid-en.
105

Zie:

106 Zie: https://www.topsectoren.nl/missiegedreven-innoveren

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

41

Totaal

Water & Maritiem

Tuinbouw &
Uitgangsmaterialen

Life Science & Health

Logistiek

HTSM (incl. ICT)

Energie

Creatieve Industrie

Chemie

Agri & Food

Tabel 11 Bijdrage sleuteltechnologie per Topsector

Chemical technologies

4

Photonics and Light

1

Advanced Materials
technologies

7

Quantum technologies

2

Nanotechnologies

3

Life science
technologies

6

Engineering and
Fabrication
technologies

5

Digital technologies

9

Totaal

4

7

1

4

8

1

3

5

4

Technopolis Group, 2019 – gebaseerd op Kennis- en Innovatieagenda 2018-2021

opgesteld. Daarnaast kent het ministerie van Defensie een Defensie
Innovatie Strategie. In deze strategieën is er aandacht voor
kennisontwikkeling op het gebied van kunstmatige intelligentie,
cybersecurity, quantum computing, nieuwe materialen robotica en
biotechnologie – ofwel de sleuteltechnologieën digital technologies,
advanced materials technologies, quantum technologies en life science
and health technologies. Daarvoor wordt er aangehaakt bij het nationale
innovatiebeleid en wil het ministerie van Defensie optreden als
launching customer. Hierbij wordt er een link gelegd met
maatschappelijke uitdagingen – m.n. veiligheid – en met het versterken
van de defensie-technologische industriële basis in Nederland.107

Prioritering en overwegingen
In Nederland worden in het nationale (innovatie)beleid weliswaar veel
sleuteltechnologieën benoemd, maar worden tot op heden nagenoeg
geen expliciete keuze gemaakt voor één of enkele sleuteltechnologieën.
Veel beleidsinstrumenten zijn breed (generiek) en overstijgen meerdere
– zo niet alle – sleuteltechnologieën. Deze instrumenten kunnen bottomup wel een bijdrage leveren aan sleuteltechnologieën, zoals het geval is
bij ongeveer de helft van de PPS-toeslag.108 In het missiegedreven
Topsectoren- en innovatiebeleid zijn er, ondanks de huidige expliciete
benoeming van sleuteltechnologieën, nog beperkte up-front
investeringen voor deze technologieën in het beleid voorzien. Fiscale
maatregelen, zoals de WBSO, zijn generiek en niet up-front
richtinggevend. Ook de TO2-financiering van EZK laat weinig ruimte om
up-front te sturen op besteding aan sleuteltechnologieën.

Naast het Topsectorenbeleid van EZK heeft het ministerie van Defensie,
samen met het ministerie van EZK, de Defensie Industrie Strategie

In onze analyse hebben we ons beperkt tot up-front investeringen. Het
gaat dan om expliciete keuzes voor sleuteltechnologieën die vastgelegd

107 Defensie Industrie Strategie (2018).

periode 2013-2016. Zie: www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl/bedrijvenbeleid/missiegedreventopsectoren-en-innovatiebeleid/hoe-staat-nl-ervoor/sleuteltechnologieen.

Uit een analyse van RVO blijkt dat bijna de helft van de toegewezen PPS-toeslag
betrekking heeft op een sleuteltechnologie, dat komt overeen met bij €117 miljoen over de
108

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

42

zijn in beleid, convenanten en programma’s die specifiek gericht zijn op
één of meerdere sleuteltechnologieën. Publieke investeringen van
nationale overheden of publieke organisaties die daaraan voldoen,
hebben wij hieronder meegenomen.
Ondanks dat Nederland veel generieke investeringen kent, zijn er de
afgelopen jaren wel enkele nationale investeringen geweest in specifieke
initiatieven op het gebied van sleuteltechnologieën. Daarbij zijn er
bewust middelen voor sleuteltechnologieën vrijgemaakt uit bestaande
instrumenten. Deze initiatieven zijn bottom-up ontstaan en vervolgens
gefaciliteerd door het Rijk. Zo heeft het ministerie van EZK geïnvesteerd
in QuTech – dat zich richt op quantum technologies – en PhotonDelta
– dat zich richt op photonics and light. Ook het ministere van OCW en
NWO zijn hierbij betrokken en hebben een bijdrage geleverd.
Het wetenschapsbeleid van OCW is eveneens generiek. De Nationale
Wetenschapsagenda is daarbinnen momenteel het belangrijkste
structurerende instrument. In deze agenda zijn zgn. routes voor
toekomstig onderzoek gedefinieerd die gebaseerd zijn op
maatschappelijke vragen. Er zijn twee routes die bijna volledig
overlappen met een sleuteltechnologie109:
•

De quantum-/nanorevolutie, welke sterk
sleuteltechnologie quantum technologies; en

•

Materialen Made in Holland, welke sterk overlapt met de
sleuteltechnologie advanced materials technologies.

•

Diverse andere routes omvatten meerdere sleuteltechnologieën
zodat er niet direct een keuze is gemaakt voor specifieke
sleuteltechnologieën.

109 Zie: https://wetenschapsagenda.nl/routes/.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

overlapt

met

de

Net als in andere landen participeert Nederland ook in Europese
programma’s waarin wel expliciete keuzes voor sleuteltechnologieën
staan. Dat doet Nederland veelal via agentschap RVO. Zo levert
Nederland een bijdrage aan de JTI- en Eureka-fondsen. Het gaat voor
sleuteltechnologie om cofinanciering vanuit het ministerie van EZK voor
PENTA dat zich richt op nanotechnologies en ITEA3 dat zich richt op
digital technologies.
Nederland heeft ook geïnvesteerd in instituten op het gebied van sleuteltechnologieën, zoals het Holst Centre en ARCNL. NWO en ZonMW – de
nationale onderzoeksfinancier voor zorgonderzoek en de medische
wetenschappen – hebben enkele programma’s gericht op sleuteltechnologieën, waaronder Cybersecurity en MaterialenNL. Tot slot heeft
het ministerie van Defensie ook een industriestrategie waarin
sleuteltechnologieën een belangrijke rol spelen.
Daar waar er expliciete keuzes gemaakt zijn voor sleuteltechnologieën
waren de belangrijkste overwegingen gebaseerd op bottom-up
(economische) kansen voor het vergroten van het verdienvermogen van
ons land, het stimuleren van private investeringen en excellentie.110
Daarnaast spelen ook steeds meer het bijdragen aan maatschappelijke
uitdagingen een rol. In het convenant van QuTech staat bijvoorbeeld dat
het initiatief door het Rijk wordt gesteund vanwege het “baanbrekende
innovatieve karakter, de economische potentie voor Nederland en de
mogelijke bijdrage aan grote maatschappelijke opgaven zoals
Energievoorziening en Veiligheid”114.

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren
In Nederland speelt met name het ministerie van EZK een belangrijke
rol in beleid en publieke investeringen in sleuteltechnologieën – al zijn
de up-front investeringen beperkt te noemen. Het ministerie is
verantwoordelijk voor het nationale innovatiebeleid en heeft als
110 Interview

43

onderdeel daarvan in het missiegedreven Topsectoren- en
innovatiebeleid een link gelegd met sleuteltechnologieën. Daarin wordt
vooralsnog niet up-front in sleuteltechnologieën geïnvesteerd, maar wel
inzichtelijk gemaakt dat bepaalde Topsectoren actief zijn op
verschillende sleuteltechnologieën.

en Sport (VWS) en is tevens gelinkt aan NWO en de Topsectoren.
ZonMW heeft drie nog lopende programma’s die grotendeels gericht zijn
op life science technologies:
•

Active and Assistive Living, dat zich richt op technologische
innovaties waardoor ouderen langer zelfstandig kunnen blijven;

Het ministerie van EZK heeft wel direct geïnvesteerd in enkele
initiatieven voor publiek-private samenwerking en clustervorming op
enkele sleuteltechnologieën, Het gaat dan om QuTech en PhotonDelta.
Het ministerie leverde telkens een bijdrage aan deze bottom-up
initiatieven, maar altijd samen met investeringen van andere (semi-)
publieke (provincies, gemeenten, regio’s, NWO, kennisinstellingen etc.)
en private partijen (bedrijven).

•

Medische Producten: Nieuw en Nodig, dat betrekking heeft op
medische technologische innovaties; en

•

Meer Kennis met Minder Dieren, dat zich richt op innovaties om het
aantal dierproeven in de levenswetenschappen te verminderen.

Het ministerie van EZK levert samen met OCW ook een bijdrage aan
NWO voor het (gezamenlijk) invullen van specifieke onderzoeksprogramma’s. Veel van deze programma’s zijn niet specifiek gericht op
sleuteltechnologieën, maar twee programma’s zijn dat wel 111:
•

MaterialenNL, dat zich vooral richt op advanced materials
technologies; en

•

Cybersecurity, dat betrekking heeft op digital technologies.

Deze programma’s komen samen met EZK en de Topsectoren tot
stand. NWO voert deze programma’s uit. Ze zijn bedoeld voor toegepast
en technisch wetenschappelijk onderzoek aan universiteiten en
academische onderzoeksinstituten.
Daarnaast is er voor wetenschappelijk zorgonderzoek en medisch
onderzoek een aparte nationale onderzoeksfinancier, ZonMW. Deze
ontvangt ook bijdrages van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn

111 Zie: https://www.nwo.nl/onderzoek-en-

resultaten/programmas/Programmastatus/002/Wetenschapsterrein/scienceareaTTW

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Het Holst Centre112 richt zich specifiek op nanotechnologies en advanced
materials technologies. Dit onderzoeksinstituut wordt deels gefinancierd
door het ministerie van EZK (via TNO en via de Topsectoren). Via NWO
wordt er ook geïnvesteerd in ARCNL 113, dat zich richt op advanced
materials technologies, nanotechnologies en photonics and light.
Ook het ministerie van OCW levert een bijdrage aan
sleuteltechnologieën. Dat gebeurt in beperkte mate expliciet via de
Nationale Wetenschapsagenda en via NWO. Daarnaast speelt het
ministerie van Defensie nog een rol via haar R&D-investeringen in enkele
sleuteltechnologieën binnen de Defensie Industrie Strategie.
Hieronder bespreken we de investeringen van de verschillende
investeringsfondsen en de sleuteltechnologieën die daarin benadrukt
worden.

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
De nationale overheid in Nederland investeert in totaal ongeveer €144
miljoen per jaar up-front in sleuteltechnologieën (Tabel 12). Dit bedrag
is een schatting op basis van de geïdentificeerde up-front investeringen.
112 Zie: https://www.holstcentre.com/
113 Zie: https://arcnl.nl/

44

We hebben alleen nationale middelen meegenomen bij ministeries (EZK
en Defensie), innovatieagentschappen (RVO) en onderzoeksfinanciers
(NWO en ZonMW). Bottom-up financiering via generieke instrumenten
zijn hierbij uitgesloten. QuTech en PhotonDelta zijn wel meegenomen,
omdat bij deze bottom-up initiatieven de overheid voor meerdere jaren
middelen heeft toegezegd via een convenant – daardoor is er sprake van
een up-front investering en een expliciete keuze. De nationale bijdragen
aan de Europese JTI’s hebben we bij alle focuslanden niet meegenomen
– de JTI’s komen bij het fiche over de EC aan bod.
Tabel 12 Publieke up-front investeringen in sleuteltechnologieën in Nederland
Instrument of
initiatief
QuTech114

Sleuteltechnologie
Quantum technologies

PhotonDelta115

Photonics and light

MaterialenNL

Advanced materials technologies

Investeringen
NWO: €2,5 miljoen/jaar
EZK: €3,2 miljoen/jaar
NWO: gemiddeld €3,75
miljoen/jaar
EZK: gemiddeld €4,8
miljoen/jaar
NWO: €2,5 miljoen/jaar

114 Staatscourant (2015). Partnerconvenant QuTech: Nederland investeert €135 mln. in

internationaal ecosysteem voor quantumtechnologie.
115 Staatscourant (2019). Partnerconvenant PhotonDelta: Nederland investeert €236 mln.

in de ontwikkeling van de geïntegreerde fotonica sector.
116 Zie: https://www.nwo.nl/actueel/nieuws/2018/10/ruim-vijf-miljoen-beschikbaar-

voor-nieuwe-call-cybersecurity.html
117 Zie: https://www.zonmw.nl/nl/over-zonmw/ehealth-en-ict-in-de-

Instrument of
initiatief

Sleuteltechnologie

Investeringen

Cybersecurity116

Digital technologies

NWO: €5,5 miljoen
(2019)

Active and Assistive
Living117

Life science and health
technologies en digital
technologies

ZonMW: ca. €2,2
miljoen/jaar

Medische Producten:
Nieuw en Nodig118

Life science and health
technologies

ZonMW: ca. €0,2
miljoen/jaar

Meer Kennis met
Minder Dieren119

Life science and health
technologies

ZonMW: ca. €1,6
miljoen/jaar

Holst Centre120

Nanotechnologies en advanced
materials technologies

EZK (vnl.): ca. €18
miljoen/jaar

ARCNL121

Advanced materials technologies

NWO: €2,2 miljoen/jaar

Innovatie en
onderzoek binnen
Defensie (w.o.
Defensie Industrie
Strategie)122

Digital technologies, advanced
materials technologies, quantum
technologies en life science and
health technologies

€77 miljoen/jaar123

120 Technopolis Group (2019). Evaluatie Holst Centre.
121 ARCNL (2017). Strategic Plan 2017-2022.
122 Zie: http://www.rijksbegroting.nl/2019/voorbereiding/begroting,kst248546_4.html
123 Dit bedrag is gebaseerd op de Defensie Industrie Strategie, waarvan een aanzienlijk,

maar onbepaald deel naar genoemde sleuteltechnologieën gaat. De omvang van R&D voor
defensiematerieel is niet meegenomen, aangezien dit geen up-front investeringen in
sleuteltechnologieën zijn (generiek instrumentarium voor aanschaf materieel).

zorg/programmas/programma-detail/active-and-assisted-living-aal2/
118 Zie https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/life-sciences-

health/programmas/programma-detail/medische-producten-nieuw-en-nodig/
119 Zie: https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/fundamenteel-

onderzoek/programmas/programma-detail/meer-kennis-met-minder-dieren/

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

45

Instrument of
initiatief

Sleuteltechnologie

Investeringen

Eureka: ITEA3124

Digital technologies

€10 miljoen/jaar

Eureka: PENTA

Nanotechnologies

€10 miljoen/jaar

Schatting totale up-front investeringen in ST’s

ca. 144 miljoen/jaar

Technopolis Group, 2019

Hierin is de Nationale Agenda Fotonica niet meegenomen, omdat
daarvoor nog geen concreet budget is opgesteld. PhotonDelta is ook
onderdeel van deze agenda en is wel opgenomen in bovenstaande tabel.

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
De middelen voor sleuteltechnologieën worden voornamelijk via het
ministerie van EZK en NWO verdeeld over de verschillende
sleuteltechnologieën. In de kamerbrief Naar Missiegedreven
Innovatiebeleid met Impact uit 2018 wordt aangegeven dat er op
initiatief van het ministerie van EZK voor sleuteltechnologieën door de
relevante Topsectoren, departementen en kennisinstellingen meerjarige
programma’s zullen worden opgesteld om de ontwikkeling en benutting
van deze sleuteltechnologieën te versnellen.125
De programma’s die NWO vormgeeft, ontstaan uit kennis- en
innovatiecontracten, wat uitwerkingen zijn van de Topsectorenaanpak.
Daaruit is financiering vanuit de Topsectoren beschikbaar gesteld. In het
geval van QuTech zijn er naast de EZK/NWO-financieringen ook
investeringen vanuit TNO en TU Delft. Hierbij heeft men een publiekprivaat samenwerkingsprogramma opgezet. De partijen hebben
gezamenlijk een convenant getekend om QuTech de komende 10 jaar te
124 Financiering Eureka-fondsen: https://www.rvo.nl/subsidies-

regelingen/eureka/eureka-netwerken-en-programma%E2%80%99s/

financieren met het doel kennis en technologie te ontwikkelen voor
quantum computers en quantum internet en een pluriform ecosysteem
in Nederland op te bouwen met nationale en internationale
samenwerkingspartners.126 Voor PhotonDelta zijn er ook investeringen
vanuit TNO, TU Eindhoven, de provincies, universiteiten en
kennisinstellingen. De verschillende partijen hebben het convenant
getekend om de uitvoering van het programma voor geïntegreerde
fotonica de komende acht jaar te financieren.127
De investeringen van OCW in sleuteltechnologieën worden via NWO
weggezet als uitvoerder van de Nationale Wetenschapsagenda. De
middelen van Defensie worden deels via het ministerie zelf weggezet en
deels via het ministerie van EZK. Dat zal ook ten dele verlopen via NWO,
zoals bij het Cybersecurity-programma. Voor de Europese middelen van
het ministerie van EZK worden de middelen via het agentschap RVO
weggezet.
Tot slot wordt een deel van de EZK-investeringen ook verdeeld via de
TO2-instituten, met name TNO, en NWO-d0mein TTW. Ook instituten
als het Holst Centre (via TNO en EZK) en ARCNL (via NWO) verdelen
een deel van de investeringen richting hun R&D-projecten.

Vormgeving van publiek-privaat commitment
In Nederland vereisen veel middelen voor R&D zowel publiek als privaat
commitment. Bij alle geïdentificeerde investeringen in sleuteltechnologieën is er sprake van publiek-private samenwerking.
Ook bij het missiegedreven Topsectoren- en innovatiebeleid, waarbij nu
(nog) geen expliciete budgetten zijn vrijgemaakt voor investeringen in

126 Staatscourant (2015). Partnerconvenant QuTech
127 Staatscourant (2019). Partnerconvenant PhotonDelta

125 Kamerbrief (2018). Naar Missiegedreven Innovatiebeleid met Impact

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

46

sleuteltechnologieën, is er sprake van een sterk publiek-privaat
commitment. Bedrijven, kennisinstellingen en overheden bepalen
gezamenlijk de agenda van elke Topsector. De publieke investeringen
voor de Topsectoren zijn afhankelijk van de private investeringen die
daar tegenover staan. Ook de PPS-toeslag, onderdeel van de topsectoren
en gebruikt voor het investeren in QuTech, PhotonDelta en Holst Centre,
is volledig afhankelijk van private investeringen. Het gaat daarbij om
cofinanciering van de Nederlandse overheid.
Op dit moment wordt onder de aanvoering van de Topsector HTSM
(High Tech Systems and Materials) samen met het ministerie van EZK
invulling gegeven aan de Kennis- en Innovatieagenda (KIA) voor
sleuteltechnologieën binnen het missiegedreven Topsectoren- en
innovatiebeleid. De Topsector betrekt bij dit proces andere Topsectoren
en zijn achterban van bedrijven en kennisinstellingen.128
De Nederlandse overheid faciliteert doorgaans bottom-up initiatieven
van publieke en private partijen. Op dat moment worden er up-front
middelen vrijgemaakt en toegewezen, veelal uit bestaande instrumenten
– zo loopt een deel van de investeringen via TO2-instituten, zoals TNO,
en via de Topsectoren (PPS-toeslag). Deze investeringen zijn doorgaans
voor de korte termijn, er is geen langjarig instrument voor het investeren
in sleuteltechnologieën of instituten die op dit terrein actief zijn.

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën
De beschikbare up-front investeringen voor sleuteltechnologieën worden
voornamelijk besteed aan onderzoeksprojecten, publiek-private samenwerkingen, clusters en instituten. NWO stelt middelen beschikbaar voor
het uitvoeren van onderzoeksprojecten door academische instellingen in

samenwerking met het bedrijfsleven. QuTech is een publiek-private
samenwerking tussen TNO en de TU Delft met investeringen vanuit
enkele grootbedrijven. In het geval van het Holst Centre gaat het om een
instituut met publiek-private samenwerking. PhotonDelta is een cluster
van bedrijven, kennisinstellingen en overheden in diverse regio’s.
Binnen bovengenoemde bestedingen belandt een deel van het geld ook
indirect bij nieuwe onderzoeksinfrastructuur en valorisatie-activiteiten.
Zo zijn er tussen het Holst Centre en het ministerie van EZK KPI’s
afgesproken die betrekking hebben op deze valorisatie-activiteiten.
Toekomstige investeringen in sleuteltechnologieën
In het missiegedreven Topsectoren- en innovatiebeleid is er meer
aandacht voor sleuteltechnologieën. Het is nog niet duidelijk hoe en in
hoeverre er in dit beleid gekozen wordt tussen sleuteltechnologieën. In
de loop van 2019 komt daar naar verwachting meer duidelijkheid over.
De Nationale Agenda Fotonica is een van de eerste agenda’s waarin de
Nederlandse regering een sleuteltechnologie programmatisch
prioriteert. Uit een brief van de staatssecretaris van EZK van februari
2019 blijkt dat deze agenda als “een goed voorbeeld van een agenda voor
onderzoek en investeringen in een sleuteltechnologie.” 129 Ook wordt
hierin nogmaals benoemd dat de aankomende periode samen met de
Topsectoren, ministeries en kennisinstellingen meerjarige programma’s
zullen worden ontwikkeld om de ontwikkeling en de toepassing van
sleuteltechnologieën verder te versnellen. Ook houdt men er rekening
mee dat de aankomende periode ook voor andere sleuteltechnologieën
nationale agenda’s of meerjarenprogramma’s worden opgezet. Hiervoor
zullen de investeringen voortkomen uit bestaande innovatiemiddelen.

128 Interview met EZK

Kst-33009-68 (2019). Kabinetsreactie Nationale Agenda Fotonica en convenant
PhotonDelta.
129

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

47

Sinds 2018 zijn de investeringen van het ministerie van EZK op het
gebied van innovatie toegenomen. De ambitie om 2,5% van het BBP aan
R&D (GERD, dus zowel publiek als privaat) te besteden in 2020 staat nog
steeds en is nog niet bereikt. De afgelopen jaren zijn investeringen in
R&D toegenomen tot ongeveer 2%.130 Op basis van bovenstaande en
interviews is de verwachting dat de publieke investeringen voor
sleuteltechnologieën verder zullen toenemen. De up-front investeringen
in sleuteltechnologieën – de expliciete allocatie van middelen naar
sleuteltechnologieën – zal naar verwachting toenemen omdat het huidige
Kabinet meer focus wil op sleuteltechnologieën in beleid.
Naar verwachting zal er nationaal ook meer aandacht komen voor
innovatie op het gebied van digital technologies. Met name op het gebied
van cybersecurity is er steeds meer aandacht. In het regeerakkoord is €95
miljoen vastgelegd voor cybersecurity, waarvan een deel in de bestrijding
van cybercrime en digitale overheid wordt gestoken, en een deel in
innovatie (zie ook het eerder genoemde cybersecurity-programma van
NWO).131 In dat kader werkt het Kabinet ook aan een nationaal
strategisch actieplan AI, dat in de loop van 2019 gereed zal zijn. 132 Dit
actieplan sluit aan bij Europese inspanningen op dit terrein. Ook zal
kunstmatige intelligentie een belangrijke rol spelen bij het nieuwe
missiegedreven innovatiebeleid, waarbij het ministerie van EZK de
mogelijkheden van een PPS-programma verkend waarin AI bijdraagt aan
mobiliteit, zorg agrifood en energie en klimaat. 133

130 Zie GERD op pagina 40.
131 Min JenV (2018). Nederlandse Cybersecurity Agenda. Nederland digitaal veilig.

Reflectie van Technopolis Group
•

De Nederlandse overheid investeert weinig up-front in
sleuteltechnologieën. In beleid wordt wel belang gehecht aan
sleuteltechnologieën, maar er wordt geen expliciete keuze gemaakt
voor één of meerdere sleuteltechnologieën. De rationale daarachter
is tot nu toe nergens expliciet gemaakt, maar dit lijkt ingegeven door
de gedachte dat de overheid dit soort investeringen door de markt
dient te laten bepalen. In diverse andere landen ziet men wel een
expliciete rol voor de overheid bij dit keuzeproces.

•

Tot nog toe faciliteert Nederland vooral bottom-up initiatieven en
investeert de nationale overheid alleen maar samen met andere
partijen. Expliciete keuzes voor sleuteltechnologieën en bijbehorende up-front investeringen worden derhalve gemaakt op basis
van kansen (voor de industrie). Dat draagt bij aan de ontwikkeling
van sleuteltechnologieën, maar toegankelijke kwantitatieve gegevens
daarover zijn niet of zeer beperkt beschikbaar.

•

De aankomende jaren lijkt men in het beleid explicietere keuzes
tussen sleuteltechnologieën te willen maken. Ook lijkt er ruimte te
komen voor meer up-front investeringen in sleuteltechnologieën. In
2019 moet de invulling daarvan duidelijker worden.

132 Sinds juli 2018 bestaat er ook al een Actieplan Digitale Connectiviteit waarin duidelijke

acties en ambitie staan voor de toekomst op het gebied van digital technologies, maar
waaraan geen directe investeringen zijn verbonden.
133 Rijksoverheid (2019) gecoördineerd actieplan kunstmatige intelligentie

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

48

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Singapore
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:
€1,5 miljard per jaar

Basiskenmerken
BBP:

€49.077 per capita (2017)

Populatie

5,6 miljoen inwoners (2017)

GERD:

2,16% van het BBP (2014)

BERD:

1,32% van het BBP (2014)

GvERD:

0,25% van het BBP (2014)

HERD:

0,59% van het BBP (2014)

Sleuteltechnologieën en beleid
Singapore heeft als doel om een kenniseconomie en innovatie gedreven
maatschappij te worden. De totale R&D-investeringen van de overheid
omvatten 2,16% in 2014 (GERD), met de ambitie om door te groeien naar
3,5%.134
Sleuteltechnologieën worden geadresseerd in het RIE2020 Plan
(Research Innovation & Enterprise)135 van Singapore, het beleidskader
op het gebied van R&D. Singapore zet expliciet in op de
sleuteltechnologieën advanced materials technologies, engineering and
fabrication technologies, life science technologies en digital technologies
in de RIE2020-strategie.
Singapore heeft de ambitie om een Smart Nation te worden, een
leidende digitale economie. Het RIE2020 Plan is gelinkt aan de Smart
Nation ambitie, waarbij de focus sterk ligt op digital technologies. Er
worden vier sectoren aangehaald: Advanced Manufacturing and
Engineering, Health and Biomedical Sciences, Services and Digital
Economy, Urban Solutions and Sustainability. In 2016 is het RIE2020
Plan gelanceerd, waarin voor vijf jaar een budget van €12 miljard (€2,4

134 Document ontvangen van innovatie attachés, 20 december 2018
135 Zie: https://www.nrf.gov.sg/rie2020

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

49

miljard per jaar) is uitgetrokken om innovatie, onderzoek en
ontwikkeling te versterken en Singapore te positioneren als R&D-hub.136

programma’s opgezet voor thema’s die de hoogste prioriteit hebben,
zoals robotica, artificiële intelligentie en cybersecurity.

Het RIE2020 Plan137 is gericht op de versterking van de verbinding
tussen wetenschap en industrie. De overheid zet in op deze
samenwerkingen om innovatie te stimuleren. De bottleneck daarbij is de
commercialisatie van IP door spin-offs (start-ups and scale-ups) en de
adoptie door de industrie. Nieuw in het RIE2020 plan was daarom de
aandacht voor start-ups: het innovatiebeleid stimuleert onderzoekers om
met kansrijke technologieën zelf de markt op te gaan. De plannen moeten
bijdragen aan meer werkgelegenheid, de adoptie van nieuwe
technologieën binnen bedrijven en het omgaan met nationale
uitdagingen, zoals de vergrijzende samenleving.

Bij de overwegingen voor sleuteltechnologieën speelt de samenstelling
van de economie van Singapore een belangrijke rol. Singapore handelt
met een sterk economische blik. Voor Singapore is het belangrijk om de
sectoren waarin ze nu sterk zijn, ook in de toekomst sterk te laten zijn.
Singapore heeft geen eigen grondstoffen, maar wel een hoogwaardige
maakindustrie, terwijl omliggende landen veel laagwaardige
maakindustrie hebben. Deze willen ze dan ook versterken en verder
ontwikkelen. Singapore wordt als hub naar Azië beschouwd en ziet
zichzelf als voorbeeld voor omliggende landen en als land waar
technologieën kunnen worden ontwikkeld in de Aziatische regio.
Daarnaast is de dienstensector, waaronder ook de financiële sector, erg
groot in Singapore en daarop wil men meer inzetten. Veel meer dan in
het verleden ligt de focus op mkb’s en start-ups. Singapore is gegroeid
door het aantrekken van grote bedrijven. Zo zijn bijvoorbeeld Philips en
Shell ook gevestigd in Singapore. Er zijn relatief weinig bedrijven die in
het land zelf zijn opgezet en zijn uitgegroeid tot grote ondernemingen.138

Singapore investeert vooral in toegepast onderzoek en experimentele
projecten en minder in fundamenteel onderzoek. Dat geldt ook voor
sleuteltechnologieën. Er is een grote push vanuit de overheid om
(internationale) bedrijven te laten samenwerken met kennisinstellingen
in Singapore. Zo zijn er verschillen R&D-labs opgezet met internationale
bedrijven zoals Alibaba, Rolls Royce, en Google. Internationale
kennisinstellingen en bedrijven werken graag samen met Singapore
vanwege de onderzoeksfaciliteiten en mogelijkheden om prototypes en
technische oplossingen in de praktijk te testen. Zo mogen autonome
auto’s al in delen van Singapore rijden.

Keuze en overwegingen
In Singapore kiest men in beleid voor specifieke sleuteltechnologieën. Er
wordt geïnvesteerd in digital technologies, life sciences technologies,
advanced materials technologies en engineering and fabrication
technologies. Specifiek heeft Singapore ook een aantal nationale

Document ontvangen van
https://www.nrf.gov.sg/rie2020
136

innovatie

attachés,

20

december

2018

en

De drijfveren voor Singapore om te investeren in de gekozen
sleuteltechnologieën worden vooral bepaald door de uitdagingen
waarmee het land kampt. Zo is er sprake van gebrek aan ruimte – wat
mobiliteit ingewikkeld maakt – en is het land sterk vergrijsd. Daarnaast
wil Singapore de hoge levensstandaard in het land blijven garanderen en
haar kenniseconomie verder uitbouwen. Singapore is gericht op het
zoeken naar oplossingen voor deze uitdagingen.139
De sterk vergrijzende bevolking van Singapore vormt een uitdaging die
het land probeert op te lossen door o.a. in te zetten op robotica en
kunstmatige intelligentie. In tegenstelling tot veel Europese landen, zien
138 Interview met innovatie attachés
139 Interview met innovatie attachés

137 Volgend jaar wordt de volgende editie van het RIE2020 Plan gelanceerd.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

50

zij robots als een kans voor de arbeidsmarkt. Zij hebben te maken met
een tekort aan werknemers en willen ook niet te veel arbeidskrachten
vanuit het buitenland aantrekken. Daarom investeert Singapore in deze
type technologieën om met minder mensen meer te doen.
De uitdagingen rondom mobiliteit ten gevolge van een sterk
dichtbevolkte stad wil Singapore oplossen door een sluitend en slim
mobiliteitssysteem waarin ook een rol is weggelegd voor autonoom
vervoer.
Daarnaast heeft Singapore een sterke focus op digitalisering, omdat het
de ambitie heeft om de eerste Smart Nation ter wereld te worden, met
een leidende digitale economie.140
Cybersecurity is een belangrijk onderwerp voor Singapore. Vanwege de
push voor digitalisering is cyber security een van de prioriteiten in het
RIE2020 Plan. Zo is er een nationaal programma voor cybersecurity
opgericht, dat verderop besproken wordt. Ook wordt er geïnvesteerd in
een Centre of Excellence op dit gebied voor de ASEAN-regio (hierin zitten
Brunei, Cambodja, Filipijnen, Indonesië, Laos, Maleisië, Myanmar,
Singapore, Thailand en Vietnam allemaal met als doel om de
economische, culturele en politieke samenwerking te bevorderen).

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren
In Singapore speelt met name de National Research Foundation
(NRF) een belangrijke rol in beleid en publieke investeringen in
sleuteltechnologieën.141 De overheid is leidend en neemt ook vaak de
positie van launching customer in. Veel beleid wordt top-down door de
nationale overheid vormgegeven.
Vanuit het RIE2020 Plan is een commissie opgesteld die beslissingen
neemt over beleid omtrent specifieke sleuteltechnologieën. Aan de top zit
de Research, Innovation and Enterprise Council (RIEC) met de ministerpresident als voorzitter. De RIEC is samengesteld uit high-level leden uit
bedrijfsleven, wetenschap en technologie die voor 2 jaar zitting nemen in
de raad.142 De RIEC richt zich op de langetermijnstrategie om van
Singapore een kenniseconomie te maken. Bij die strategie wordt dus
vanuit de RIEC de gehele triple helix betrokken. De RIEC wordt
ondersteund door het bestuur van de NRF. Die is verantwoordelijk voor
het formuleren van vijfjarenplannen om economische groei te
ondersteunen en nationale uitdagingen aan te gaan.143 Hieronder zitten
de ministeries en R&D-financiers zoals de Economic Development Board
en de Agency for Science, Technology and Research (A*STAR).

In Singapore wordt ook specifiek geïnvesteerd in robotica via nationale
programma’s. Als een technologie belangrijk wordt gevonden, dan wordt
er een nationaal programma gelanceerd om de ontwikkelingen daarin te
versnellen. Veel van deze technologieën zijn expliciet onderdeel van de
brede RIE2020 strategie.

Innovatie valt ten dele direct onder de verantwoordelijkheid van de
minister-president van Singapore. Zo vallen de Smart Nations Office
en initiatieven om te digitaliseren direct onder zijn verantwoordelijkheid.
Er zijn aparte overheidsorganisaties die zich op digitalisering van de
overheid richten. Deze transitie wordt top-down geleid door de Smart
Nation and Digital Government Group Office (SNDGO).

140 Interview met innovatie attachés

143 Zie: https://www.nrf.gov.sg/about-nrf/rie-ecosystem

141 Interview met innovatie attachés
142 Zie: https://www.nrf.gov.sg/about-nrf/governance/research-innovation-and-

enterprise -council-(riec)

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

51

De National Research Foundation financiert
programma’s, wat expliciete beleidskeuzes zijn:
•

de volgende

Nationaal Programma Artificial Intelligence: AI Singapore.
Kunstmatige intelligentie is een technologie die recent een hogere
prioriteit heeft gekregen vanuit de Singaporese overheid binnen het
Smart Nation initiatief. Dit programma is een samenwerking tussen
publieke en private partijen gericht op R&D en stimuleert
ontwikkelingen van AI-toepassingen in de financiële sector, de
gezondheidszorg en leefbaarheid van de stad. Actoren die hierbij
betrokken zijn, zijn de NRF, SNDGO, Economic Development Board
(EDB) en SG Innovate (overheidsinstantie die deep-tech start-ups
ondersteund).144

•

Nationaal Programma Robotica: National Robotics Programme
De Singaporese overheid ziet toekomst in het gebruik van robotica
als oplossing voor maatschappelijke uitdagingen zoals vergrijzing.
De productiviteitscijfers zijn laag en de overheid wil de toestroom
van buitenlandse arbeidskrachten verminderen. In 2015 is een
programma voor strategie en financiering opgezet waarmee de
overheid ontwikkeling en adoptie van robotica wil stimuleren: Het
National Robotics Programme (NRP).145 Het NRP heeft als doel om
een competitieve robotica-industrie te ontwikkelen, om met het
gebruik van robotica de productiviteit en concurrentie te vergroten,
en om het gebruik van robotica in de publieke sector te stimuleren.
Daarbij speelt de EDB een belangrijke rol in het versterken van het
ecosysteem en het aantrekken van roboticabedrijven naar Singapore.

de
ontwikkeling
van
innovaties,
expertise
en
goede
onderzoeksinstituten. De NRF en A*STAR spelen hierbij een
belangrijke rol.
•

Nationaal Programma Cyber Security: National Cyber Security
R&D Program
Dit programma wordt gecoördineerd door de NRF alsook door de
National Security Coordination Centre, Cyber Security Agency of
Singapore, Ministry of Home Affairs, Ministry of Defence,
Government Technology Agency, Info-communications Media
Development Authority (IMDA) en de EDB om samenwerking tussen
overheid, universiteiten, onderzoeksinstituten en de private sector
op het gebied van cybersecurity te stimuleren. Het programma richt
zich op het verbeteren van de betrouwbaarheid van
cyberinfrastructuren.146

Daarnaast zijn er andere nationale R&D-programma’s gericht op onder
andere synthetische biologie en onderzoekscentra waaronder het Centre
for Quantum Technologies.

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
Het is niet bekend hoeveel procent van de totale uitgaven aan R&D wordt
besteed aan sleuteltechnologieën. De R&D-geldstroom is op te delen in
1) geld vanuit het ministerie van onderwijs naar universiteiten; 2) geld

Binnen dit programma worden up-front publieke investeringen in
robotica via overheidsinstanties uitgezet om aan R&D-projecten te
besteden met een hoge TRL. Dit nationale programma richt zich op
144 Zie: https://www.aisingapore.org/

146 Zie: https://www.nrf.gov.sg/programmes/national-cybersecurity-r-d-programme

Zie: https://www.straitstimes.com/business/economy/singapore-budget-2016-morethan-450-million-to-support-national-robotics-programme
145

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

52

via RIE2020 Plan naar NRF; 3) geld vanuit overheidsorganisaties; 4)
private investeringen in R&D. De verdeling is echter niet transparant.147

Nationaal
programma

Sleuteltechnologie

2016-2020 (dus ca. €8
miljoen per jaar)150

In Tabel 13 staat een overzicht van investeringen in nationale
programma’s binnen de verschillende sleuteltechnologieën.
Schatting totale investeringen

Sleuteltechnologie

Investeringen

Life science technologies

ca. €2.5 miljard voor
2016-2020 (dus ca.
€625 miljoen per jaar)

Engineering and fabrication
technologies en Advanced
materials technologies

ca. €2 miljard voor
2016-2020 (dus ca.
€500 miljoen per jaar)

Digital technologies

ca. €400 miljoen voor
2016-2020 (dus ca.
€100 miljoen per jaar)

Robotica (nationaal
programma NRF)

Engineering and fabrication
technologies

>€300 miljoen voor
2016-2019 (dus >€100
miljoen per jaar)149

Artificiële intelligentie
(nationaal programma
NRF)

Digital technologies

ca. €100 miljoen voor 5
jaar (dus ca. €20 miljoen
per jaar)

Digital technologies

ca. €85 miljoen voor 5
jaar vanaf 2013 (dus ca.
€17 miljoen per jaar) +
ca. €40 miljoen voor

RIE2020 plan148

Cyber security
(nationaal programma
NRF)

147 Zie: https://www.a-star.edu.sg/Portals/81/Data/News%20And%20Events/

Publications/National%20Survey%20of%20R&D/Files/national-survey-of-researchdevelopment-singapore-2016.pdf
148 Zie: https://www.mti.gov.sg/-/media/MTI/Resources/Publications/Research-

Innovation -and-Enterprise-RIE-2020/RIE2020.pdf (pagina 7)

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Ca, €1.4 miljard per jaar

Technopolis Group, 2019

Tabel 13 Schatting van up-front publieke investeringen
Nationaal
programma

Investeringen

Op basis van de geïdentificeerde programma’s, schatten we de publieke
investeringen in sleuteltechnologieën op ongeveer €1.4 miljard per jaar
aan. Dit zijn up-front investeringen op basis van expliciete keuzes in
beleid. Er wordt echter niet toegelicht waar deze investeringen specifiek
op toegespitst zijn.
Naast de nationale programma’s hebben het Ministerie van Onderwijs,
het Ministerie van Gezondheid en A*STAR ook grants voor onderzoek op
specifieke technologieën. Daar zijn geen echter specifieke cijfers over
beschikbaar.

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
De publieke investeringen in sleuteltechnologieën worden via twee
organisaties verdeeld over de verschillende sleuteltechnologieën.
De National Research Foundation (NRF)151 heeft een sleutelpositie
omdat zij een groot deel van het R&D-geld in hun portefeuille hebben. Zij
bepalen hoe bepaalde investeringen in R&D worden gedaan door middel
van het uitschrijven van onderzoeksoproepen. Het zijn de ministeries,
overheidsinstanties en uitvoerende instanties onder de ministeries die

Zie: https://www.straitstimes.com/business/economy/singapore-budget-2016-morethan-450-million-to-support-national-robotics-programme
149

150 Zie: https://www.nrf.gov.sg/programmes/national-cybersecurity-r-d-programme
151 Zie: https://www.nrf.gov.sg/about-nrf/governance

53

eigen onderzoeksoproepen hebben. Deze verdeling van investeringen
gebeurt up-front volgens vooraf vastgestelde kaders, waaronder die van
het RIE2020 Plan.
De NRF zorgt voor distributie van het R&D-geld en doet dit in overleg
met onder meer de Economic Development Board (EDB), die
verantwoordelijk is voor het aantrekken van internationale bedrijven en
de economie van Singapore te versterken.
Daarnaast verdelen de centrale overheid en overheidsinstanties zelf ook
geld en investeren de universiteiten zelf ook in onderzoek. Het is echter
onduidelijk wat het mechanisme daarachter is en of deze investeringen
vooraf volgens expliciete beleidskeuzes voor sleuteltechnologieën
worden toekend.

Prime Minister Lee Hsien Loong: “Smart Nation is about
Singapore taking full advantage of IT. Using IT
comprehensively to create new jobs, new business
opportunities, to make our economy more productive, to make
our lives more convenient. To make this an outstanding city in
which to live, work and play.” 152

Vormgeving van publiek-privaat commitment
In Singapore hebben private partijen zich gecommitteerd aan
investeringen in sleuteltechnologieën. Er is een continu samenspel
tussen de EDB, NRF en A*STAR of een bepaald ministerie. Er wordt
ingezet op publiek-private samenwerking door middel van corporate
labs. Het is onduidelijk hoeveel private partijen bijdragen aan de
investeringen in sleuteltechnologieën. Wel is duidelijk dat in de RIEC en
152 Prime Minister Lee Hsien Loong during national day rally 2017

het bestuur van de EDB het bedrijfsleven – naast overheid en wetenschap
– vertegenwoordigd is.
Daarnaast zijn er joint (corporate) labs waar commerciële partijen
samenwerken met de A*STAR, gericht op toegepast onderzoek onder een
meerjarig commitment (duur van commitment verschilt per joint lab).
Een deel van deze labs richt zich op specifieke sleuteltechnologieën, zoals
het Delta-NTU Corporate Laboratory for Cyber-Physical Systems en het
ST Electronics-SUTD Cyber Security Laboratory.153 Deze labs voeren
onderzoek uit voor bedrijven en zijn niet per definitie publiek-privaat.
Vaak zijn ze geplaats binnen een universiteit. Ook binnen The Campus
for Research Excellence and Technological Enterprise (CREATE) wordt
met universiteiten op verschillende thema’s samengewerkt. CREATE is
een programma van NRF waar meerjarige samenwerkingen tussen
Singapore met vooraanstaande internationale universiteiten en
onderzoeksorganisaties zoals MIT en ETH Zürich zijn opgericht.154

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën
De beschikbare investeringen worden per sleuteltechnologie verschillend
besteed. Het is niet duidelijk waar het grootste deel van de middelen
naartoe gaat.
De investeringen omvatten corporate labs, programma’s, maar ook
ecosysteemversterking. Zo heeft de NRF voor het Center for Quantum
Technologies geïnvesteerd in onderzoeksfaciliteiten voor dit instituut.
Ook op het gebied van fotonica is er geïnvesteerd in een lab met dure
apparatuur. We hebben ook gezien dat op het gebied van robotica veelal
geïnvesteerd wordt in programma’s, onderzoeksinstituten, en het
versterken van het ecosysteem. Veel buitenlandse onderzoekers willen
graag werken in Singapore vanwege de state-of-the-art labfaciliteiten.

154 Input van innovatie attachés.

153 Zie: https://www.nrf.gov.sg/programmes/corporate-laboratories-in-universities

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

54

Waar ook in wordt geïnvesteerd zijn spin-offs en start-ups en R&D-labs.
Het kweken van ondernemerschap en start-ups krijgt nu meer aandacht
in Singapore, omdat de vertaalslag naar echte concrete producten
belangrijker wordt. De overheid heeft dan ook geïnvesteerd in het
creëren van een aantrekkelijke omgeving voor start-ups op een aantal
plekken in Singapore.

Toekomstige investeringen in sleuteltechnologieën
Volgend jaar komt er een nieuwe editie van het RIE2020 Plan. In de
aankomende jaren zal de nieuwe RIE-strategie meer richting
maatschappelijke uitdagingen en Sustainable Development Goals
gaan.155

Reflectie van Technopolis Group
•

In Singapore kiest men beleidsmatig expliciet voor de volgende
sleuteltechnologieën: digital technologies, life science technologies,
advanced materials technologies en engineering and fabrication
technologies. Via diverse programma’s wordt hierin geïnvesteerd.

•

De overheid speelt een belangrijke rol en neemt de positie van
launching customer in. Innovatie valt ten dele direct onder de
verantwoordelijkheid van de minister-president van Singapore.

•

Joint labs vormen een belangrijk onderdeel in het
innovatielandschap van Singapore. Commerciële partijen werken
hierin samen met publieke onderzoeksgroepen en voeren onderzoek
uit dat van belang is voor bedrijven.

155 Interview met innovatie attachés.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

55

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in het Verenigd Koninkrijk
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:
€1,5-2 miljard per jaar

Basiskenmerken
BBP:

€33.952 per capita (2017)

Populatie:

66 miljoen inwoners (2017)

GERD:

1,69% van het BBP (2016)

BERD:

1,13% van het BBP (2016)

GvERD:

0,11% van het BBP (2016)

HERD:

0,41% van het BBP (2016)

Sleuteltechnologieën en beleid
De nationale overheid in het Verenigd Koninkrijk (VK) investeert
beleidsmatig expliciet in vijf van de acht sleuteltechnologieën (zie de
figuur onder aan deze pagina).
De sleuteltechnologieën worden vooral geadresseerd in de Industrial
Strategy van UK Research and Innovation (UKRI). In de Industrial
Strategy worden de grootste uitdagingen besproken en komen
sleuteltechnologieën aan bod, al wordt de term sleuteltechnologie niet als
zodanig gebruikt. Voor deze strategie heeft het VK geen nationale
innovatiestrategie gehad.
Tot 2010 was het Britse R&D-beleid heel erg gericht op investeringen in
fundamentele wetenschap door de overheid. Het was aan het
bedrijfsleven om die kennis te valoriseren. Vervolgens heeft Innovate
UK, het innovatie-agentschap van het VK, in 2011 de Catapult Centers
bedacht om R&D te stimuleren door samenwerking tussen onderzoekers
en ingenieurs. Dit moet het absorptievermogen van nieuwe technologie
door het bedrijfsleven vergroten en een brug slaan tussen R&D en de
commerciële toepassing daarvan.156

156 Zie: https://catapult.org.uk/wp-content/uploads/2016/04/Hauser-Review-of-the-

Catapult-network-2014.pdf

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

56

Deze verandering heeft ook geleid tot de Industrial Strategy en het
Industrial Strategy Challenge Fund (ISCF). Het Challenge Fund is
bedoeld om versneld innovaties voor de Challenges tot wasdom te
brengen. De overheid in het VK heeft duidelijke gekozen voor four
grand challenges157 in de ISCF. De vier uitdagingen, waaronder ook
expliciet enkele sleuteltechnologieën vallen, zijn globale trends die de
toekomst van het VK zullen veranderen:
•

Artificial intelligence
kwantumtechnologie);

•

Ageing society (life sciences: zowel de biologische kant als de
medische technologie en AI kant);

•

Clean growth (automotive, batterijen, autonoom vervoer en AI); en

•

Future of mobility (elektrisch rijden, batterijen en energiesystemen).

and

data

(digitalisering,

AI

en

Keuze en overwegingen
In het Verenigd Koninkrijk kiest men recentelijk in beleid voor een aantal
sleuteltechnologieën, met name via de uitwerking van de vier grand
challenges in het ISCF. De bijdragen van sleuteltechnologieën aan de vier
grand challenges bepalen de investeringen in sleuteltechnologieën.
De belangrijkste overwegingen die meespeelden bij de selectie van
sleuteltechnologieën komen in de Industrial Strategy naar voren. Het VK
kijkt daarbij naar de sterktes in haar industriële basis en kennispositie.
Zo hebben ze een lange traditie en sterke basis in life science, vooral als
het gaat om het doorontwikkelen van medicijnen. Het land is daarnaast
een sleutelspeler in de ontwikkeling van Deep Tech, zoals Quantum
Technologie, Digitale Technologie en Artificial Intelligence, waarbij het
voornaamste kenmerk is dat fundamentele kennis snel tot
157 Zie: https://www.gov.uk/government/publications/industrial-strategy-the-grand-

challenges/industrial-strategy-the-grand-challenges

technologische doorbraken leidt. Die snelle techtransfer is te danken aan
het uitgebreide ecosysteem van technologie-investeerders en toptalent
rondom de topuniversiteiten van het VK. Bovendien heeft het VK een
stevige kennisbasis op gebied van geavanceerde materialen – namelijk
automobile industrie en batterijtechnologie – waarop ze willen
voortbouwen.158
Buiten sterktes spelen ook economische overwegingen spelen een rol.
Het VK wil investeren in technologieën die de productiviteit in het land
verhogen. Men wil ook de regionale welvaart verhogen met innovatie en
technologie – niet alleen in de regio’s rondom Londen, Oxford en
Cambridge, maar juist ook in andere regio’s.159
Het Verenigd Koninkrijk maakt deze nadrukkelijk keuzes voor
sleuteltechnologieën in de Industrial Strategy/Industrial Strategy
Challenge Fund voor toegepast onderzoek en R&D op hoge TRL’s. Voor
fundamenteel onderzoek – lage TRL’s – behoudt men een brede basis
qua investeringen in sleuteltechnologieën.160

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren
In het Verenigd Koninkrijk speelt met name UKRI een belangrijke rol in
beleid en publieke investeringen in sleuteltechnologieën. UKRI heeft o.a.
het Industrial Strategy en de Industrial Strategy Challenge Fund
in beheer. Een andere belangrijke publieke speler is Innovate UK, het
innovatieagentschap van het VK.
Er wordt veel geïnvesteerd in kunstmatige intelligentie en digitale
technologie, die een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan diverse
uitdagingen. Het VK heeft een sterke positie in fotonica, maar er bestaan
geen specifieke programma’s voor. Voor kwantumtechnologie is er wel

159 Interview met innovatie attaché.
160 Interview met innovatie attaché.

158 Interview met innovatie attaché.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

57

een groot nationaal programma: het National Quantum Technologies
Programme. Het VK is sterk in nanotechnologie, maar dit valt niet direct
onder de Industrial Strategy Challenge Fund (ISCF). Op het gebied
van geavanceerde materialen is er bijvoorbeeld het Catapult Center
Compound Semiconductor Applications opgericht, wat wel onder de
Challenge Fund valt. Op chemisch vlak is het VK minder actief.
Voor digital technologies, quantum technologies en advanced materials
technologies, maar ook voor life science technologies en engineering and
fabrication technologies zijn er expliciete beleidskeuzes gemaakt met upfront investeringen.

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
De nationale overheid in het Verenigd Koninkrijk hoopt in 2027 2.4% van
BBP in wetenschap en onderzoek te investeren (GERD). Om dit te
behalen, moet de industrie mee-investeren. Voor dit doel heeft de
overheid aangegeven €8 miljard extra uit te geven aan R&D in de periode
van 2017 tot 2022 als onderdeel van de National Productivity
Investment Fund (NPIF). Dit leidt tot een groei in publieke R&Dinvesteringen van rond de €10,8 miljard per jaar in 2016-17 naar rond de
€14 miljard per jaar in 2021-22.161 Hierbinnen valt tevens het Industrial
Strategy Challenge Fund (ISCF). Niet alles hiervan gaat naar
sleuteltechnologieën.

Zie tabel 4.1 in: https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/
system/uploads/attachment_data/file/752202/Budget_2018_red_web.pdf
https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachme
nt_data/file/731507/research-innovation-funding-allocation-2017-2021.pdf
161

162 Zie: https://www.gov.uk/government/collections/industrial-strategy-challenge-fundjoint-research-and-innovation
163 Zie: https://www.gov.uk/government/news/business-secretary-announcesindustrial-strategy-challenge-fund-investments

Met het Industrial Strategy Challenge Fund wil de overheid €5,3
miljard investeren in de Grand Challenges in een periode van 4 jaar.162
Er is inmiddels al in de zogenoemde ‘First Wave’ 163 ongeveer €2 miljard
uitgegeven. Hierbij werd onder meer geïnvesteerd in robotica en
artificiële intelligentie, autonome voertuigen, batterijen voor schone en
flexibele energieopslag, en manufacturing en materialen voor de
toekomst.164
Voor 2019-2020 is er ook €1,8 miljard extra beschikbaar voor R&Dfinanciering om de Grand Challenges te ondersteunen en de positie van
VK in opkomende technologieën, zoals AI en quantum computing, te
versterken.165 Hieronder vallen de investeringen in onder andere de
“Faraday battery challenge” and “Next-generation services” zoals in
onderstaande tabel weergegeven.166
De aankomende twee jaar zullen de R&D-investeringen, naar schatting,
ieder jaar stijgen met ongeveer een half miljard euro. De investeringen
binnen de derde golf aan investeringen in het kader van de Industrial
Strategy Challenge Fund zullen in de loop van 2019 bekend worden.167
Ook zijn er investeringen onder de sector deals, gericht op onder meer
life sciences, automotive sector en artificiële intelligentie. 168 UKRI heeft
ook veel nationale programma’s. In onderstaande tabel wordt een
schatting gemaakt van de publieke investeringen in de nationale

165 Zie sectie 4.4

Zie: https://www.gov.uk/government/collections/industrial-strategy-challenge-fundjoint-research-and-innovation
166

167 Zie: https://innovateuk.blog.gov.uk/2018/05/01/industrial-strategy-challenge-fundwave-3-update/
168 Zie: https://www.gov.uk/government/publications/industrial-strategy-sectordeals/introduction-to-sector-deals

164 Interview met innovatie attaché.
Zie ook: https://stfc.ukri.org/files/the-industrial-strategy-challenge-fund/

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

58

programma’s gericht op sleuteltechnologieën.169 Dit omvat
waarschijnlijk niet alle up-front investeringen. We schatten de totale upfront investeringen op ongeveer 50-75% van het ICSF en Grand
Challenges budget: ca. €1,5-2 miljard per jaar.

Nationaal Programma of
investering

Sleuteltechnologie

Investeringen

Robots for a safer world

Engineering and
fabrication technologies

<€106 miljoen in 4 jaar173
(dus ca. €26 miljoen per
jaar)

Next generation services

Digital technologies

<€11 miljoen in 4 jaar174
(dus ca. €3 miljoen per
jaar)

Driverless cars

Digital technologies

Ca. €43 miljoen in 4 jaar175
(dus ca. €11 miljoen per
jaar)

Robotics and AI (Innovate
UK)

Digital technologies

Ca. €100 miljoen in 4 jaar
(dus ca. €25 miljoen per
jaar) 176

Life science technologies

ca. €200 miljoen
overheidssteun voor
onderdelen op het gebied
van technologie
(periode onbekend)

Tabel 14 Schatting van up-front publieke investeringen
Nationaal Programma of
investering

UK national Quantum
Technologies Programme
(UKRI-ESPRC)

Sleuteltechnologie

Quantum technologies

ca. €307 miljoen voor
2013-2018 (dus ca. €61
miljoen per jaar)170
& ca. €455 miljoen vanaf
2018 (periode
onbekend)171

Quantum technologies
(Innovate UK)

Quantum technologies

Faraday battery challenge
(sector deal)

Advanced materials
technologies

Manufacturing and future
materials

Investeringen

Engineering and
fabrication technologies

ca. €23 miljoen in 4 jaar
(dus ca. €6 miljoen per
jaar)
ca. €280 miljoen in 4 jaar
(dus ca. €70 miljoen per
jaar)
ca. €28 miljoen in 4 jaar172
(dus ca. €7 miljoen per
jaar)

169 Zie:

https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachme
nt_data/file/730048/industrial-strategy-white-paper-web-ready-a4-version.pdf
Zie: http://uknqt.epsrc.ac.uk/about/overview-of-programme/. Dit is lang niet alles,
maar wel een geconcentreerde effort.
170

171 Nog niet aangekondigd maar in de sector wel bekend.

Zie: https://www.gov.uk/government/collections/industrial-strategy-challenge-fundjoint-research-and-innovation#driverless-cars
172

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Life Sciences sector deal

Schatting totale investeringen

€250 miljoen per jaar,
maar omvat waarschijnlijk
niet alle up-front
investeringen

Technopolis Group, 2019

Zie: https://www.gov.uk/government/collections/industrial-strategy-challenge-fundjoint-research-and-innovation#robots-for-a-safer-world
173

Zie: https://www.gov.uk/government/news/next-generation-services-new-fund-forindustry-and-research
174

Zie: https://www.gov.uk/government/collections/industrial-strategy-challenge-fundjoint-research-and-innovation#driverless-cars
175

Zie: https://www.gov.uk/government/news/robotics-and-ai-apply-in-the-industrialstrategy-challenge-fund
176

59

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
De publieke investeringen in sleuteltechnologieën worden met name via
UKRI verdeeld over de verschillende sleuteltechnologieën, maar ook
door het innovatieagentschap Innovate UK en Research England.
Een groot deel van de financiering voor innovatie is belegd in het
Industrial Strategy fund. Het nationale beleid geeft aan om ook in regio’s
te investeren, daarom wordt er vaak een nadrukkelijke koppeling
gevraagd in innovatiefinanciering met een regio. Daarmee hoopt men
ook de regio’s te versterken.

razendsnel opnemen en doorontwikkelen. Interessant aan het
Catapultmodel is dat er ook vormen worden gezocht waarin de overheid
bijvoorbeeld faciliteiten beschikbaar maakt, zoals het Cell and Gene
Therapy Manufacturing Center in Stevenage waar faciliteiten tegen
kostprijs worden aangeboden om zo het risico voor de industrie van dure
investeringen in infrastructuur in de pilotfase te beperken. 178

Publieke investeringen lopen via gebruikelijke lijnen als calls for
proposals – vaak challenges waarvoor de kaders vooraf gesteld zijn – of
instituten, waarbij er veel aandacht is voor bottom-up initiatieven om
bijvoorbeeld nationale instituten te financieren op strategische
domeinen (denk aan het Alan Turing Institute for Data Science en het
Francis Crick Institute, die beiden honderden miljoenen euro’s aan
investering vergen).177

De aanpak van Innovate UK is als volgt: als een technologie (economisch)
relevant lijkt te zijn, wordt een studie uitgevoerd om te bekijken hoe deze
technologie het effectiefst ondersteund kan worden en wat deze nodig
heeft om tot wasdom te komen. Daaruit volgt een businessplan met een
aanbeveling voor bepaalde instrumenten. Een van de zwaarste
instrumenten is de vorming van een nieuw Catapult Centre. Daarbij
wordt een bestaande kennisbasis versterkt doordat de overheid een
financiële impuls geeft aan publiek private samenwerking. Het
financieringsmodel van de Catapult Centres bestaat uit 1/3 financiering
vanuit de betrokken kennisinstellingen, 1/3 financiering vanuit de
overheid en (op termijn) 1/3 financiering uit private middelen. Nu
opereren deze Centres binnen een los netwerk waarin Innovate UK
weinig zeggenschap heeft, maar in de komende jaren verwacht Innovate
UK meer synergie tussen deze Catapults aan te kunnen brengen.179

Vormgeving van publiek-privaat commitment

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën

Het Verenigd Koninkrijk gebruikt een brede combinatie van
samenwerkende clusters, publiek-private consortia en instrumenten die
cofinanciering behoeven. De bereidheid van de industrie om mee te
financieren in fundamenteel onderzoek is laag, maar voor toegepast
technologisch onderzoek is er een groeiende bereidheid. Er is in
vergelijking met Nederland veel technologisch durfkapitaal aanwezig in
het Verenigd Koninkrijk, zowel bij innovatiegerichte investeringsfondsen
als bij private investeerders. Deze kunnen technologieën soms

De beschikbare investeringen worden besteed aan verschillende zaken.
Aanvankelijk werd geïnvesteerd in nieuwe gebouwen om mensen bijeen
te brengen. Nu is de mindset verschoven van investeren in faciliteiten
naar investeren in mensen. De Industrial Strategy Fund is niet bedoeld
voor fundamentele kennis, maar voor het doorontwikkelen van
technologie naar toepassingen. Daarvoor zijn er ook ondernemers nodig.
In het ecosysteem van Oxford, Cambridge en Londen is een sterke

Daarbij zijn ook private partijen betrokken. Per sector wordt er bekeken
welke impact gemaakt kan worden.

177 Interview met innovatie attaché.

179 Interview met innovatie attaché

178 Interview met innovatie attaché

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

60

techondernemers- en investeerderstraditie ontstaan. Er zijn sterke
fondsen die bereid zijn om te financieren. Door samenwerking tussen
onderzoekers en bedrijven op het gebied van technologie in deze
regionale ecosystemen, hoopt men innovatie en banengroei te
bevorderen.

toenemen. Er zijn duidelijke investeringstargets in het budget. Grofweg
stijgen de publieke investeringen jaarlijks met ongeveer €0,5 miljard per
jaar van ca. €6,8 miljard in 2015/2016 naar ca. €12,5 miljard in
2017/2018.

Het leeuwendeel van de financiering loopt via open calls for proposals die
vooraf een duidelijk kader meekrijgen. Voor strategische technologieën
wordt er soms gewerkt met een voorselectie van organisaties die
voorstellen kunnen indienen op deze calls. Ook wordt soms geld
toegekend aan clusters waarin een beperkt aantal kennisinstellingen
samenwerkt, zoals de vier hubs van het UK National Quantum
program.180

Reflectie van Technopolis Group

Omvang toekomstige publieke investeringen in
sleuteltechnologieën

•

In het Verenigd Koninkrijk is er sprake van een duidelijke
beleidsmatige keuze voor vijf van de acht sleuteltechnologieën, vier
grand challenges zijn hieraan (ten dele) gekoppeld.

•

In de Catapult Centres wordt een bestaande kennisbasis versterkt,
middels een impuls van de overheid om publiek-private
samenwerking van internationaal topniveau tot stand te brengen.
Een aantal van deze Catapult Centres is gericht op een
sleuteltechnologie.

In de aankomende jaren zullen de publieke investeringen in
sleuteltechnologieën naar verwachting in het Verenigd Koninkrijk

180 Interview met innovatie attaché.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

61

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in de Verenigde Staten
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:
€10-20 miljard per jaar

Basiskenmerken
BBP:

€50.808 per capita (2017)

Populatie:

325,7 miljoen inwoners (2017)

GERD:

2,74% van het BBP (2016)

BERD:

1,95% van het BBP (2016)

GvERD:

0,32% van het BBP (2016)

HERD:

0,36% van het BBP (2016)

181 National security strategy (2017)

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Sleuteltechnologieën en beleid
Het innovatiebeleid van de VS kenmerkt zich door een ambitieuze
agenda, waarbij sleuteltechnologieën een belangrijke rol innemen. In de
National Security Strategy181 wordt ingezet op wereldleiderschap en
zelfvoorzienendheid op een aantal kerngebieden binnen onderzoek,
technologie en innovatie. Technologieën die een grote impact op de
economische groei en nationale veiligheid kunnen hebben krijgen
prioriteit.182 Het innovatiebeleid van de VS moet in 2019 ook gezien
worden in de context van een veranderende geopolitiek, waarbij in het
bijzonder gekeken wordt naar strategic competitors and threats. Hierbij
legt de VS een duidelijke focus op China.
Huidige prioriteiten in de VS liggen met name op digitale technologieën:
5G, kunstmatige intelligentie, quantum technologies en industrie 4.0.
Verder investeert de VS in life science technologieën en micro- en
nanotechnologieën. De chipsindustrie staat centraal, evenals
technologieën die hierin grote veranderingen kunnen bewerkstelligen als
fotonica. Het bedienen van de defensie industrie, de cyberveiligheid,
volksgezondheid en de energiezekerheid staan bovenaan de
prioriteitenlijst, evenals alles op het gebied van “unmanned vehicles” op

Genoemd worden data science, encryptie, autonome technologieën, genetische
manipulatie, nieuwe materialen, nanotechnologie, geavanceerde computing technologieën
en kunstmatige intelligentie.
182

62

land, in de lucht of onder water. Het onderzoeks- en innovatiebestel van
de federale overheid bestaat voornamelijk uit grote onderzoeksinstituten
op gezondheidszorg, energie, defensie, ruimtevaart en fundamenteel
missiegedreven onderzoek rond 10 Big Ideas. Deze variëren van
Quantum tot de oorsprong van het leven. Via deze instituten worden
grote publiek-publieke en publiek-private programma’s ontwikkeld.
In beleid richt de overheidsrol zich vooral op het stimuleren van
fundamenteel onderzoek. Nieuw is dat vanuit het Witte Huis de federale
onderzoeksinstellingen de opdracht hebben meegekregen om te
valoriseren. Ook moeten alle instellingen Kunstmatige Intelligentie (AI)
als prioriteit benoemen en budgettair her-prioriteren. Voor alle
focusgebieden is technisch onderwijs (STEM) voor scholieren en de
beroepsbevolking een belangrijk punt.183,184 In alle innovatie
beleidsdocumenten is een toenemende mate aandacht voor de noodzaak
om meer te investeren in het (om)scholen van de huidige werknemers.

Keuze en overwegingen
De VS heeft in haar beleid bewust gekozen voor digital technologies,
quantum technologies, life science technologies, nanotechnologies,
advanced materials technologies en engineering and fabrication
technologies. Deze sleuteltechnologieën worden door de Amerikaanse
overheid gezien als cruciaal voor economische groei en nationale
veiligheid. Ook het versterken van de binnenlandse productieketen is van
belang en wordt cross-sectoraal onder de noemer ‘America First’
vormgegeven.185
Er zijn verschillende initiatieven die invulling geven aan de
overkoepelende visie van de Amerikaanse federale overheid zoals onder
meer gepresenteerd in de National Security Strategy. Zo zijn er
183 The President’s Management Agenda: Modernizing Government for the 21st Century
184 Charting a course for success, America’s strategy for STEM education

verschillende nationale plannen die zich specifiek richten op één
technologie, zoals de nieuwe AI agenda 186, de National Strategic
Overview for Quantum Information Science, het National
Nanotechnology Initiative Strategic Plan en het Advanced
Manufacturing Strategic Plan. Het Office of Science and Technology
Policy (OSTP), dat het technologiebeleid vanuit het Witte Huis
vormgeeft, heeft hierbij een coördinerende rol. Kennisinstellingen en
bedrijven worden vaak betrokken middels rondetafelgesprekken. Door
de ingrijpende koerswijzigingen in het beleid sinds de start van de Trump
administratie, is het lobbycircuit in Washington enorm gegroeid

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren
Investeringen in sleuteltechnologieën in de VS zijn ambitieus van aard.
De meeste initiatieven liggen voor minstens vijf jaar vast. Het Office of
Science and Technology Policy (OSTP) speelt een prominente rol in het
formuleren van beleid en richting geven t.a.v. zowel de inhoud als de
publieke investeringen in sleuteltechnologieën. Dit is de hoogste
overheidsinstantie die de President en zijn executive office adviseert
omtrent wetenschap en technologie en is in staat om richting te geven.
De echte besluitvorming ligt echter budgettair bij het Congres. De
President probeert zijn offensieve technologiebeleid rond America First
nu met Executive Orders (decreten) kracht bij te zetten.
In de VS bestaat het publieke financieringssysteem uit departementen,
federale agentschappen en organisaties die verantwoordelijk zijn voor
het alloceren van grote hoeveelheden R&D-financiering. Een belangrijke
rol van de overheid ligt in het investeren in fundamenteel onderzoek. Het
ministerie voor defensie is zeer belangrijk met ongeveer 45% van het
totale federale budget van alle ministeries op het gebied van R&D en

Executive Order 11 februari 2019: Maintaining American Leadership in Artificial
Intelligence
186

185 De Buy American, Hire American legt daarbij een belangrijke focus op het technisch

(om)scholen van de Amerikaanse beroepsbevolking

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

63

innovatie187. Daarnaast zijn het ministerie van energie en het ministerie
voor handel belangrijk.
Voorbeelden van organisaties die een belangrijke rol spelen wat betreft
investeringen in sleuteltechnologieën zijn de agentschappen National
Science Foundation (NSF) en de National Aeronautics and Space
Administration (NASA), het National Institute of Standards and
Technology (NIST), de Defence Advances Research Projects Agency
(DARPA) en het Advanced Research Projects Agency – Energy (ARPAE). Wat betreft life science technologies speelt ook de National Institute
of Health (NIH) een belangrijke rol en op het gebied van cybersecurity is
het Department of Homeland Security betrokken.
Ten slotte zijn er ook verschillende onderzoeksinstellingen en –
laboratoria onder het ministerie voor energie en het ministerie voor
defensie.188 Een ander, meer recent voorbeeld is de Defense Innovation
Unit (DIUx) met het mandaat om marktinnovaties in opdracht van
defensie te identificeren, te evalueren en waar wenselijk te financieren.
Dit wordt gedaan door het opstellen van pilot contracten tussen
bedrijven en instituten van het ministerie voor defensie.

details daarover zijn slechts beperkt publiek. Bekend is dat in 2018 de
wetenschaps- en technologiefinanciering van de het ministerie van
Defensie bijna €13 miljard bedroeg.189 De totale publieke investeringen
(up-front) zullen daarom hoger zijn dan €10 miljard per jaar, mogelijk
zelfs het dubbele. Het grootste deel van de publieke investeringen gaat
het naar digitale technologieën. Het afgelopen jaar is het federale budget
voor R&D wat toegenomen.
Tabel 15 Expliciete publieke investeringen in sleuteltechnologieën in de VS
Programma
National Strategic
Overview for Quantum
Information Science190

AAAS (2018).
trends-federal-rd
187

https://www.aaas.org/programs/r-d-budget-and-policy/historical-

188 De 17 nationale laboratoria krijgen ieder jaar gemiddeld rond de 300 miljoen dollar aan

financiering. https://science.energy.gov/laboratories/
189 AAS (2019). https://www.aaas.org/news/defense-fy-2018-omnibus-increases-

Quantum technologies

National Quantum
Initiative Act
National Nanotechnology
Initiative

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
Op basis van de beschikbare informatie over lopende programma’s,
investeert de federale overheid in de VS up-front ongeveer €10 miljard
per jaar in sleuteltechnologieën. Het Amerikaanse ministerie van
Defensie investeert ook aanzienlijk in sleuteltechnologieën, maar de

Sleuteltechnologie

Advanced Manufacturing
Strategic Plan

Investeringen
(per jaar)
€62 miljoen (DoE)191
€26 miljoen (NSF)
€272 miljoen192

Nanotechnologies

€1,2 miljard193

Advanced Materials
Technologies

Onbekend

Life Science Technologies

Onbekend

Engineering and fabrication
technologies

€0,9 miljard197

191 Physics World (2018). https://physicsworld.com/a/us-invests-249m-in-quantum

Science (2018). https://www.sciencemag.org/news/2018/06/updated-quantumphysics-gets-attention-and-brighter-funding-prospects-congress
192

193 Nano.gov (2018). https://www.nano.gov/2019budgetsupplement

research-darpa
Physics World (2018). https://physicsworld.com/a/us-invests-249m-in-quantuminformation-science-as-white-house-unveils-strategic-overview/
190

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

64

Sleuteltechnologie

Investeringen
(per jaar)

Pentagon investeringen in
AI, big data en cloud
computing

Digital technologies

€6,3 miljard
(unclassified
budget)194

DARPA investering in
Kunstmatige Intelligentie

Digital technologies

€1,76 miljard195

Programma

Schatting totale investeringen

€8,7 miljard

Technopolis Group, 2019

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
De publieke investeringen in sleuteltechnologieën worden via een groot
aantal organisaties verdeeld over de verschillende sleuteltechnologieën.
Zo bestaat het National Nanotechnology Initiative (NNI)196 uit een
samenwerking van twintig agentschappen en ministeries, die sinds de
start van het initiatief in 2001 meer dan €20 miljard uitgegeven hebben
aan R&D. Ook bij de Strategy for American Leadership in Advanced
Manufacturing197 en het National Quantum Initiative moeten negen
departementen en agentschappen invulling geven aan de strategie.
Verder is het distributieproces redelijk fluïde en is er veel invloed van
lobbywerk door organisaties (zowel bedrijven als kennisinstellingen). 198
Deze partijen zijn eveneens betrokken bij vormgeving van strategisch
beleid via ronde tafel gesprekken en summits.

194 Medium (2018). Overview of national AI strategies. https://medium.com/politics-ai/an-

overview-of-national-ai-strategies-2a70ec6edfd
195 Zie: https://www.darpa.mil/news-events/2018-09-07

Vormgeving van publiek-privaat commitment
In de VS spelen private partijen een belangrijke rol als het gaat om
investeringen in sleuteltechnologieën. Private R&D-investeringen zijn de
afgelopen jaren geleidelijk toegenomen en hebben de afname in federale
gelden kunnen compenseren.199 Bij PPP-programma’s worden afspraken
gemaakt tussen publieke en private partijen. Vaak is dit georganiseerd
door calls for proposals. Private partijen kunnen consortia vormen en
voor de uitvoering gelden ontvangen van de overheid. Een voorbeeld
hiervan is Manufacturing USA200, een netwerk van 14 instituten voor de
maakindustrie, ieder met een gespecialiseerde technologie focus. Binnen
ieder instituut wordt er samengewerkt tussen producenten,
kennisinstellingen en de overheid.
Private partijen leveren meestal een bijdrage aan investeringen in de
vorm van cofinanciering. Dit start in veel gevallen met een 50-50
verdeling van publiek-private gelden. In consortia kunnen private
partijen ook via andere wegen bijdragen, bijvoorbeeld via een
lidmaatschap, kennisuitwisseling, in-kind bijdragen, mentoring, als
launching customer of door het doen van open source onderzoek.

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën
Van oudsher kent de VS een openmarktaanpak waarbij federaal budget
met name uitgegeven wordt aan fundamenteel onderzoek en cruciale
overheidszaken (bijv. encryptie, energie, gezondheidszorg). De private
sector investeert met name in toegepaste innovatie; met federale
aandacht vooral voor fundamenteel onderzoek. De laatste jaren is hier

198 Interview Innovatie Attaché
199 OECD.stat
200 Manufacturing USA (2019). https://www.manufacturingusa.com/

196 NSTC (2016) National Nanotechnology Initiative – Strategic Plan
197 NSTC (2018) Strategy for American Leadership in Advanced Manufacturing

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

65

verandering in gekomen; de overheid geeft steeds meer aandacht aan de
valorisatie van fundamenteel onderzoek.201
Wat sleuteltechnologieën betreft worden de beschikbare investeringen
besteed
aan
onderzoek(sprojecten),
technologieontwikkeling,
onderzoeksfaciliteiten, onderzoeksinstituten, het opleiden van mensen
en het informeren van het bredere publiek. Het grootste deel van de
middelen gaat naar digitale technologieën, maar exacte cijfers zijn
moeilijk aan te geven. Dit is al ca. 20 jaar gaande.202

men een geleidelijke toename van private middelen t.a.v. de publieke
budgetten.

Reflectie van Technopolis Group
•

De Verenigde Staten hebben verregaande ambities op het gebeid van
sleuteltechnologieën. Economie en nationale veiligheid zijn centrale
uitgangspunten voor investeringen in sleuteltechnologieën.

•

De grootschalige R&D-investeringen vanuit het ministerie van
defensie zijn een belangrijk onderdeel van het innovatiesysteem in
de VS. Volledig zicht hierop ontbreekt.

•

Omscholing van de beroepsbevolking en informeren van het brede
publiek zijn een belangrijk onderdeel van de nationale strategie van
de VS ten aanzien van sleuteltechnologieën.

Toekomstige investeringen in sleuteltechnologieën
De komende jaren zal de hoeveelheid investeringen in
sleuteltechnologieën in de VS toenemen. Het budget van het ministerie
voor defensie is de afgelopen jaren toegenomen en hiervan zal een deel
geïnvesteerd worden in sleuteltechnologieën.203 Verder zal het publieke
deel van investeringen in sleuteltechnologieën komen van een
verschuiving van bestaande middelen uit andere R&D portfolio; ook ziet

201 The President’s Management Agenda: Modernizing Government for the 21st Century
202 Interview Innovatie Attaché

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

203 Recentelijk (medio 2018) werd er al een investering van €1,8 miljard aangekondigd bij

DARPA, met een volledige focus op de toekomst van kunstmatige intelligentie, voor een
periode van 5 jaar.

66

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Vlaanderen
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:
€350-400 miljoen euro per jaar

Basiskenmerken204
BBP:

€37.056 per capita (2017)

Populatie:

11.4 miljoen inwoners (2017)

GERD:

2,49% van het BBP (2016)

BERD:

1,73% van het BBP (2016)

GvERD:

0,24% van het BBP (2016)

HERD:

0,50% van het BBP (2016)

Sleuteltechnologieën en beleid
De nationale overheid in Vlaanderen investeert in een aantal
sleuteltechnologieën, alhoewel de term sleuteltechnologie doorgaans niet
in nationaal beleid of agenda’s genoemd wordt. Als Nederlandstalige
deelstaat van België heeft Vlaanderen een eigen innovatiebeleid.
Het Vlaamse innovatielandschap karakteriseert zich door strategische
onderzoekscentra, speerpuntclusters, alsook door clusters die een
belangrijke rol spelen om actieve samenwerking tussen bedrijven en
kennisinstellingen te versterken. Dit maakt het mogelijk om te bouwen
op regionale sterktes en om op internationaal niveau mee te kunnen.
De Vlaamse overheid maakt een bewuste beleidsmatige keuze: het
ondersteunt deze onderzoekscentra en clusters door een bepaald
sleuteltechnologiegebied te markeren als prioriteit voor Vlaanderen. Zo
werkt Imec aan nanotechnologies en digital technologies, en VIB aan life
science technologies. De inzet op sleuteltechnologieën verloopt via deze
strategische onderzoekscentra. Dit geeft invulling aan de Strategy for
Smart Specialisation, wat een belangrijk kader vormt in Vlaanderen.
De bottom-up aanpak wordt gecombineerd met een top-down besluit

204 Deze cijfers gelden voor België als geheel. Vlaanderen levert daarin wel de grootste

bijdrage.

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

67

vanuit de overheid als het gaat om slimme specialisatie. De overheid
heeft vier nieuwe beleidsagenda’s aangewezen waarop vanaf 2018
gecoördineerd ingezet wordt in het kader van slimme specialisatie. Het
gaat om kunstmatige intelligentie (AI), cyber security, virtual and
augmented reality, en gepersonaliseerde geneeskunde. Hiervoor
worden strategische roadmaps uitgewerkt. Binnen dat kader heeft de
Vlaamse overheid besloten om €30 miljoen te besteden aan AI.
In de jaren ’80 en ’90 focuste Vlaanderen zich op opkomende
technologieën, zoals biotechnologie en nieuwe materialen. Dit was vooral
gericht op kennis. In die periode zijn belangrijke strategische
onderzoekscentra opgericht: deze instituten krijgen geld van de overheid
en nemen deel in verschillende programma’s om onderzoeksinstellingen
te ondersteunen op een competitieve basis. Ze zijn allemaal betrokken in
technologietransfer en hebben een actieve interactie met de industrie.
Alle strategische onderzoekscentra zijn betrokken in triple helix
samenwerkingen.
De verschillende domeinen waar Vlaanderen op inzet via
onderzoekscentra, die ook publieke middelen krijgen, zijn: advanced
materials (SIM), smart manufacturing (Flanders Make), health and life
sciences (VIB), electronic systems, IoT and photonic systems 205 (imec).
Een overzicht van de gekozen sleuteltechnologieën staat onderaan de
vorige pagina weergegeven.

Het Vlaamse clusterbeleid is gebaseerd op ‘entrepreneurial discovery’ als
leidend principe om de transformatie van industriële netwerken te
versnellen en de kenniseconomie te versterken. Dat betekent dat
publieke en private partijen (bedrijven, onderzoeksorganisaties,
universiteiten en de maatschappij) samen bottom-up de kans krijgen om
clusterinitiatieven te vormen en daarvoor middelen kunnen aanvragen.
Met clusterinitiatieven die de Vlaamse regering selecteert, sluit men een
clusterpact waarin afspraken en investeringen worden vastgelegd. De
clusters worden gekarakteriseerd door een actieve betrokkenheid van
bedrijven, duurzame samenwerkingen tussen bedrijven onderling en
duurzame samenwerkingen tussen bedrijven en kennisinstellingen. De
focus van het clusterbeleid ligt op het verhogen van de competitiviteit van
de bedrijven door het bevorderen van actieve samenwerking. Clusters
kunnen vorm krijgen aan de hand van speerpuntclusters of innovatieve
bedrijfsnetwerken, die hieronder worden toegelicht. 207

Keuze en overwegingen
In Vlaanderen is er sprake van keuze voor een aantal
sleuteltechnologieën in het innovatiebeleid, namelijk digital
technologies, advanced materials technologies, nanotechnologies, life
science technologies, engineering and fabrication technologies en
photonics and light.

Naast de strategische onderzoekscentra zijn er nog enkele andere
initiatieven ontwikkeld. Slimme specialisatie heeft gediend als een
‘guiding strategic policy principle’ voor innovatie en industrieel beleid in
Vlaanderen in 2013 en tot een Vlaams clusterbeleid in 2015. De
operationele implementatie van dit clusterbeleid bestond uit het
financieel ondersteunen van geselecteerde clusterorganisaties.206

In de jaren ’90 bestonden er impulsprogramma’s rond nieuwe materialen
en biotechnologie. Dit is geëvolueerd naar inzetten op samenwerkingen
en dat heeft vervolgens geleid tot speerpuntclusterinitiatieven en
strategische onderzoekscentra die bottom-up – binnen gestelde
kaders – ontstaan rekening houdend met de sterktes in Vlaanderen en
waar het zinvol is – vanuit de Vlaamse bedrijfswereld bezien – om een
ecosysteem uit te bouwen en dit verder vorm te geven.

205 Vanuit het beleid is er echter geen accent op fotonica.

207 Zie: EWI (2015). Conceptnota van de Vlaamse Regering over Clusterbeleid.

206 Zie: Strategy Smart Specialisation (2018) van EWI en VLAIO

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

68

De overwegingen die meespelen in de keuzes voor sleuteltechnologieën
in Vlaanderen zijn de sterktes die aanwezig zijn. Zo is er historisch gezien
een sterke chemische sector rondom Antwerpen.
De huidige focus op artificiële intelligentie is een reactie op ruimere
economische innovaties of maatschappelijke tendensen. Daarop wordt
ook ingespeeld door partners die vanuit onderzoeksinstellingen daarin
expertise hebben.

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren
In Vlaanderen spelen het Departement EWI, het Agentschap
Innoveren & Ondernemen VLAIO en onderzoeksfinancier FWO
een belangrijke rol in het beleid over en de publieke investeringen in
sleuteltechnologieën. Er zijn vier Strategische Onderzoekscentra met
financiering van EWI middels vijfjaarlijkse convenanten: Imec, VIB,
VITO, en Flanders Make. Zij richten zich op een of meerdere
sleuteltechnologieën (zie Tabel 16). Daarnaast zijn er, zoals eerder
beschreven, speerpuntclusters en innovatieve bedrijfsnetwerken.
De speerpuntclusters sluiten aan bij belangrijke strategische
domeinen voor Vlaanderen en zijn grootschalige triple-helix-initiatieven
die tot tien jaar financiering krijgen voor de uitrol van hun
competitiviteitsprogramma. Er zijn zes speerpuntclusters, gericht op
onder meer industriële biotechnologie (CINBIOS), fotonica (Flanders
Photonics Consortium met daarin meer dan 30 bedrijven waaronder
IMEC en VITO), advanced materials technologieën inclusief
nanotechnologieën (door SIM in samenwerking met onder meer VITO),
en geavanceerde fabricagesystemen en processen (door KU Leuven,
Flanders Make en Sirris). Deze zijn bottom-up vanuit de industrie
vormgegeven. Ze ontvangen gerichte investeringen, zoals hieronder
verder wordt toegelicht.

208 Zie: Strategy Smart Specialisation (2018) van EWI en VLAIO

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
In totaal investeert de nationale overheid in Vlaanderen jaarlijks
ongeveer €350 miljoen up-front in sleuteltechnologieën. Dit wordt
besteed aan speerpuntclusters, innovatieve bedrijfsnetwerken en de
strategische onderzoekscentra. De investeringen komen vooral vanuit
het Departement EWI en VLAIO. Vanuit EWI wordt er ongeveer €250
miljoen per jaar uitgegeven aan sleuteltechnologieën via de strategische
onderzoekscentra, vanuit VLAIO wordt er ongeveer €45 miljoen per jaar
uitgegeven aan projecten binnen de speerpuntclusters. Daarnaast wordt
er nog €50 miljoen (€30 miljoen aan AI-programma’s en €20 miljoen
aan cybersecurityprogramma’s) besteed door VLAIO en FWO, en een
paar miljoen per jaar aan Industry 4.0.
Departement EWI
Departement EWI heeft in 2018 in de vier strategische onderzoekscentra
Imec, VIB, VITO en Flanders Make het volgende geïnvesteerd
(Tabel 16).
Tabel 16 Investeringen van EWI in strategische onderzoekscentra
Strategische
onderzoekscentrum

Sleuteltechnologieën

Investeringen
2018208

Begroting 2019

Imec

Digitale technologieën &
Fotonica

€110,2 miljoen

€120 miljoen

VIB

Life science
technologieën

€60,5 miljoen

€62 miljoen

VITO

Fotonica & advanced
materials &
nanotechnologies

€48,9 miljoen

€50 miljoen

209

209 Interview

69

Strategische
onderzoekscentrum

Sleuteltechnologieën

Investeringen
2018208

Begroting 2019

Flanders Make

Engineering and
Fabrication technologies

€18,7 miljoen

€19 miljoen

Schatting totale investeringen aan de strategische
onderzoekscentra

209

ca. 250 miljoen
per jaar

Technopolis Group, 2019

In totaal gaat er dus ongeveer €250 miljoen per jaar van EWI naar de
strategische onderzoekscentra.210
Het Vlaamse innovatiebeleid zet in op samenwerking, open innovatie en
clustering met als doel om nieuwe initiatieven te laten ontstaan. De
Vlaamse overheid heeft zeven transitieprioriteiten gedefinieerd in
Vision 2050: a long term strategy for Flanders, waaronder
circulaire economie, mobiliteit, en Industry 4.0. Het laatste is gericht op
het aanpassen van de huidige industrie op nieuwe technologieën, met
name digitalisering. Zo wordt aan artificiële intelligentie een impuls
gegeven – naar deze technologie gaat de meeste middelen. Hier wordt
€30 miljoen extra voor uitgetrokken, bovenop wat de Vlaamse
overheid jaarlijks aan het agentschap VLAIO en FWO toewijzen aan R&D
ter ondersteuning van clusters en onderzoekscentra. 211 De bedoeling is
dat deze extra investeringen structureel worden en geen eenmalige
impuls zijn. Voor cybersecurity wordt ruim €20 miljoen extra
geïnvesteerd. Deze programma’s zijn in wording en moeten nog invulling
krijgen. Ten slotte is Industry 4.0 een langetermijnvisie met een
financiering van een paar miljoen euro per jaar. 212

Speerpuntclusters
Speerpuntclusters zijn bedoeld om zich te richten op de lange termijn (10
jaar), volgens samenwerking in de triple helix. De speerpuntclusters zijn:
Catalysti, Flanders FOOD, SIM (gericht op advanced materials
technologies), VIL, Flux50 en Blauwe Clusters. De clusters zijn gekozen
op basis van een duidelijke verbinding met regionale sterktes van de
Vlaamse industrie en de regionale kennisbasis. De speerpuntclusters
ontwikkelen strategische roadmaps, en hebben een centrale rol in het
innovatie-ecosysteem. In 2016 en 2017 zijn zes speerpuntclusters
geselecteerd die vorm zullen geven aan het clusterbeleid van de Vlaamse
Regering door middel van actieve samenwerking tussen de industrie en
kennisinstellingen. De speerpuntclusters krijgen werkingsmiddelen van
de overheid van een half miljoen per jaar.213 Daarnaast krijgen ze
jaarlijks gereserveerde middelen speciaal voor de zes clusterinitiatieven.
Voor 2019 is er een totaalbedrag van €78 miljoen beschikbaar met als
doel om innovatie te stimuleren binnen het Vlaamse ecosysteem.214
Uiteindelijk moeten de clusters samenwerkingen met bedrijven en
kennisinstellingen bewerkstelligen. Die projecten die zij initiëren,
worden uitgevoerd door bedrijven samen met kennisinstellingen. De
subsidieaanvraag hiervoor wordt bij VLAIO ingediend.

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
De publieke investeringen in sleuteltechnologieën worden via EWI en
VLAIO (en FWO) over een aantal speerpuntclusters en
onderzoeksprojecten verdeeld die zich richten op verschillende
sleuteltechnologieën. Daarbij zijn ook private partijen betrokken.
•

Speerpuntclusters: krijgen vaste financiële ondersteuning en de
industrie is gecommitteerd aan financiering. Zij krijgen een deel vast

210 Zie: Strategy Smart Specialisation (2018) van EWI en VLAIO

213 Zie: Strategy Smart Specialisation (2018) van EWI en VLAIO

211 Interview

214 Interview

212 Interview

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

70

•

budget en daarnaast genereren ze ook financiering uit projecten met
bedrijven. Initiatieven komen op gang vanuit de bedrijfsvraag zelf.
Clusters hebben voorwaarden ingebouwd in projecten, waaronder
deelname van ten minste drie Vlaamse bedrijven in een project.

onderzoekscentrum naast projecten (zoals City of Things proeftuin
waaruit projecten worden opgestart) ook in onderzoeksinfrastructuur.
VIB investeert in nieuwe technologieën, en verdere uitwerking van
programma’s, en Flanders Make richt zich op onderzoeksprojecten.

Onderzoekscentra: er is een vaste dotatie, zonder oproep en in
directe onderhandeling met de Vlaamse overheid via
overeenkomsten van 4-5 jaar. Ze krijgen aansturing om zich te linken
aan bedrijven, maar dat is niet op projectbasis. Bedrijven hebben zich
niet gecommitteerd aan financiering.

Toekomstige investeringen in sleuteltechnologieën

Vormgeving van publiek-privaat commitment
In Vlaanderen zijn veel grote bedrijven gevestigd. Veel publiek-private
samenwerking vindt plaats in de vorm van clusters, namelijk de
speerpuntclusters zoals hierboven beschreven. Bijna 1200 bedrijven in
Vlaanderen hebben een lidmaatschap betaald voor een speerpuntcluster.
Met een steunpercentage van 50% dienen de betrokken bedrijven
jaarlijks een equivalent bedrag aan cofinanciering te verzamelen voor de
werking van de clusterorganisatie. Hierdoor tracht men een sterke
aansturing en commitment door bedrijven te garanderen.215

Naar verwachting zullen de investeringen in sleuteltechnologieën in de
toekomst toenemen. Er zijn langdurige investeringen en langlopende
convenanten voor de strategische onderzoekscentra in Vlaanderen die
zich richten op sleuteltechnologieën. Ten slotte worden er ook, om in te
zetten op slimme specialisatie, plannen opgemaakt voor vier nieuwe
beleidsagenda’s omtrent digitale technologieën (rondom AI en
cybersecurity), die naar verwachting ook publiek investeringsplannen
zullen omvatten. In de begrotingsopmaak 2019 werden deze vier
beleidsagenda’s opgenomen. 216

Reflectie van Technopolis Group
•

In Vlaanderen kiest men in beleid expliciet voor de volgende
sleuteltechnologieën: digital technologies, advanced materials
technologies, nanotechnologies, life science technologies,
engineering and fabrication technologies en photonics and light.
Daarbij bouwt men vooral voort op eerdere sterktes.

•

In Vlaanderen spelen de vier strategische onderzoekscentra een
belangrijke rol in het innovatielandschap. Bij deze SOC’s leidt een
beperkte basisfinanciering vanuit de overheid tot significante private
cofinanciering. Naast de SOC’s zijn de speerpuntclusters en
innovatieve bedrijfsnetwerken belangrijk op het gebied van
sleuteltechnologieën.

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën
De beschikbare investeringen worden per sleuteltechnologie
voornamelijk besteed aan onderzoeksprojecten en clusters. Binnen
VLAIO zijn er veel bottom-up-programma’s die publiek gefinancierd
worden. De helft zijn onderzoeksprojecten (waarbij het hoofdcomponent
kennisopbouw is) en de andere helft bestaat uit ontwikkelingsprojecten
(waarbij het gaat om kennis opbouwen richting een eindproduct).
Hoewel niet de overheid niet direct (up-front) in infrastructuur
investeert, investeren de speerpuntclusters daar wel in met middelen die
ze van de overheid ontvangen. Imec investeert als strategisch

215 Zie Jaarverslag 2017-2018 van VLAIO

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

216 Zie: Beleidsbrief Werk, Economie, Wetenschap en Innovatie 2018-2019

71

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën in Zuid-Korea
Ordegrootte up-front publieke investeringen in sleuteltechnologieën:
Minimaal €1 miljard per jaar

Basiskenmerken
BBP:

€25.291 per capita (2017)

Populatie:

51,5 miljoen inwoners (2017)

GERD:

4.23% van het BBP (2016)

BERD:

3.29% van het BBP (2016)

GvERD:

0.49% van het BBP (2016)

HERD:

0.39% van het BBP (2016)

217 Korea Institute of S&T Evaluation and Planning (2018) Governmental R&D in Korea

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

Sleuteltechnologieën en beleid
De nationale overheid in Zuid-Korea investeert expliciet in haar beleid in
de sleuteltechnologieën: digital technologies, nanotechnologies,
chemical technologies, engineering and fabrication technologies en life
science technologieën.217,218 Daarnaast wordt er ook veel geïnvesteerd in
ruimtevaart, specifiek in satellieten en raketten.
Sleuteltechnologieën worden vooral geadresseerd in het Research en
Ontwikkelingsplan voor 2019 van de nationale overheid. Er is geen
overkoepelende
overheidsstrategie
op
het
gebied
van
sleuteltechnologieën, maar desondanks worden er regelmatig grote
bedragen toegekend aan initiatieven om de ontwikkeling van specifieke
ST’s te ondersteunen, zoals het Korean Nanotechnology Initiative.

Keuze en overwegingen
In Zuid-Korea kiest men in het nationale overheidsbeleid voor vijf
sleuteltechnologieën. Hoewel de term sleuteltechnologieën niet gebruikt
lijkt te worden om te refereren naar deze technologieën in beleid, staat
het ondersteunen van sleuteltechnologieën hoog op het prioriteitenlijstje

218 Interview Innovatie Attaché

72

van de overheid. De belangrijkste overweging die meespeelt bij de keuze
voor sleuteltechnologieën door de overheid is het feit dat het land
volledig afhankelijk is van haar kenniseconomie. Om die in stand te
houden moet het land voorop lopen als het gaat om nieuwe technologie.

Publieke organisaties die in sleuteltechnologieën investeren
In Zuid-Korea speelt met name de nationale overheid (ministeries) een
belangrijke rol in beleid en publieke investeringen in sleuteltechnologieën. Daarnaast is er een National Science and Technology
Council, een adviesorgaan voor de Koreaanse regering met veel invloed.
Belangrijke ministeries zijn het ministerie voor wetenschap en ICT en het
ministerie voor handel, industrie en energie (MOTIE). Samen met het
ministerie van defensie zorgen deze ministeries voor 60% van de totale
publieke investeringen en onderzoek en innovatie.219, 220
Er zijn verschillende nationale onderzoeksinstellingen die onderzoek
doen op het gebied van sleuteltechnologieën. Deze organisaties kunnen
projectvoorstellen indienen op sleuteltechnologieën die gekozen zijn
door de overheid. Geld wordt verdeeld door de National Research
Foundation, onderdeel van het ministerie voor wetenschap en ICT, en
het Korea Institute for Advancement of Technology (KIAT), behorende
bij MOTIE.221

219 KETs Observatory (2013). Country Report South-Korea
220 Innovatie Attaché Zuid-Korea
221 De NRF is vergelijkbaar met het Nederlandse RVO. KIAT kan vergeleken worden met de

onderzoeksfinancier NWO.
222 Korea Institute of S&T Evaluation and Planning (2018) Governmental R&D in Korea

Omvang huidige publieke investeringen in sleuteltechnologieën
Wanneer we kijken wat de up-front investeringen zijn, zien we dat het
grootste deel van de investeringen voor sleuteltechnologieën naar digital
technologies en life science technologies gaat.222 Het gaat daarbij met
name om grote investeringen in een snel mobiel netwerk (5G),
kunstmatige intelligentie en big data software. Ook wordt er veel
geïnvesteerd in digitale veiligheid en connectiviteit.
Een volledig beeld van de up-front investeringen in sleuteltechnologieën
door de Zuid-Koreaanse overheid is lastig te verkrijgen. Een deel van
deze publieke investeringen staan weergegeven in onderstaande tabel. In
totaal gaat het om minimaal €1 miljard per jaar, maar dat zal
hoogstwaarschijnlijk meer zijn.
Tabel 17 Publieke investeringen in sleuteltechnologieën
Programma

Sleuteltechnologie

Investeringen
€1 miljard tot 2020223
(periode onbekend)

AI investeringen
Digitale Technologie
AI investeringen

€1,7 miljard over 5 jaar224
(dus ca. €340 miljoen per
jaar)

5G smart factory alliance

Engineering and
fabrication technologies

€1.6 miljard225 (periode
onbekend)

National Initiative for
Platform Economy226

Digitale Technologie

€830 miljoen (periode
onbekend)

224 https://www.opengovasia.com/south-korea-to-invest-2-2-trillion-won-in-bid-to-seize-

the-lead-in-ai-technology-by-2022/
https://www.rcrwireless.com/20181221/5g/south-korea-develops-plans-create-smartfactories-using-5g
225

226 Korea Institute of S&T Evaluation and Planning (2018) Governmental R&D in Korea

223 RVO (2018) Artificial Intelligence Holland Innovation Network Special

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

73

Programma

Sleuteltechnologie

Investeringen

Chemical Technologies

€88 miljoen (periode
onbekend)

Schatting totale investeringen

Minimaal €1 miljard per
jaar, maar exacte omvang
onbekend

Technopolis Group, 2019

Wijze van verdeling van middelen over sleuteltechnologieën
Zoals eerder benoemd worden publieke investeringen in sleuteltechnologieën via de NRF, KIAT en ministeries top-down, via duidelijke
kaders verdeeld over de verschillende sleuteltechnologieën. Bedrijven en
universiteiten kunnen projectvoorstellen indienen bij deze organisaties.
Grote techbedrijven zoals Samsung en LG investeren mee in R&D op het
gebied van sleuteltechnologieën, zowel door cofinanciering van publieke
investeringen als aan eigen onderzoek.

NAVER en Hyundai Motors €1,9 miljard geïnvesteerd (in de periode tot
2020) in aanvulling op publieke investeringen.227

Besteding van middelen voor sleuteltechnologieën
Op het vlak van AI worden middelen besteed aan het trainen van AIspecialisten, de ontwikkeling van technologie door het financieren van
grote projecten op het gebied van nationale defensie, geneeskunde en de
openbare veiligheid. Ook zal er een R&D-wedstrijd worden gestart, zoals
DARPA in de VS. Ten slotte zal er worden geïnvesteerd in infrastructuur
om de ontwikkeling van startups en MKB’s te stimuleren.228

Toekomstige investeringen in sleuteltechnologieën
Gebaseerd op voorgaande jaren is de verwachting dat de publieke
investeringen in sleuteltechnologieën in de aankomende jaren zullen
toenemen. Zo gaat in 2019 het algemene R&D-budget van de overheid
met 4,5% omhoog.229 Investeringsplannen van de overheid spannen een
termijn van 5 jaar, de huidige plannen lopen tot 2023.

Vormgeving van publiek-privaat commitment
In Zuid-Korea hebben private partijen zich gecommitteerd aan
investeringen in sleuteltechnologieën. Zij leveren een bijdrage aan de
investeringen via cofinanciering op projectbasis. Het kan daarbij gaan
om individuele grootbedrijven maar ook om consortia van bedrijven,
universiteiten en onderzoeksinstellingen. Bedrijven zijn eveneens
betrokken bij het opstellen van innovatiebeleid, maar dit wordt achter
gesloten deuren gedaan. Het gaat dan vooral over de grote lijnen van het
beleid, bedrijven hebben geen invloed 0p de gehanteerde instrumenten.

Reflectie van Technopolis Group
•

Beleid en publieke investeringen in sleuteltechnologieën worden in
Zuid-Korea top-down aangestuurd. Hierover is weinig documentatie
beschikbaar.

•

Zuid-Korea besteedt echter een veel groter deel van haar BBP aan
R&D dan andere landen. Het is waarschijnlijk dat hiervan een groot
deel aan sleuteltechnologieën wordt besteed.

In kunstmatige intelligentie wordt, als onderdeel van een roadmap voor
AI van de overheid, door bedrijven als Samsung, LG, SK Telecom, KT,
227 RVO (2018). Holland Innovation Network Special

229 Interview Innovatie Attaché

228 Zie: https://medium.com/politics-ai/an-overview-of-national-ai-strategies-

2a70ec6edfd

Publieke investeringen in sleuteltechnologieën

74

Bijlagen
Gebruikte afkortingen
•

BBP = Bruto Binnenlands Product

•

BERD = Business enterprise Expenditure on R&D

•

GERD = Gross domestic Expenditure on R&D

•

GvERD = Government Expenditure on R&D

•

HERD = Higher-education Expenditure on R&D

•

KET = Key Enabling Technology (ST)

•

R&D = Research & Development

•

ST = Sleuteltechnologie

Enkele definities van gebruikte indicatoren
•

•

•

•

Gross domestic Expenditure on R&D (GERD) = de totale
uitgaven aan R&D in een land door alle binnenlandse bedrijven,
overheden, onderzoeksinstellingen, overheidslaboratoria, etc. Het
omvat buitenlandse R&D-investeringen in het land, maar omvat niet
binnenlandse investeringen in R&D die uitgevoerd worden in het
buitenland. Deze indicator wordt uitgedrukt als percentage van het
BBP.

Onderzoeksvragen en methoden
Voor deze internationale vergelijking zijn twee onderzoeksmethoden
gebruikt om vijf onderzoeksvragen met bijbehorende deelvragen te
beantwoorden. Tabel 18 geeft een overzicht van de onderzoeksvragen, de
afbakening daarvan en de gebruikte onderzoeksmethoden per vraag.
Voor de leesbaarheid van dit rapport is ervoor gekozen om de
onderzoeksvragen niet telkens terug te laten komen en slechts beperkt te
verwijzen naar de gebruikte onderzoeksmethode. In dit rapport zijn de
secties binnen de hoofdstukken doorgaans gekoppeld aan een
onderzoeksvraag en bevatten de bijbehorende beantwoording.
Tabel 18 Onderzoeksvragen met afbakening en onderzoeksmethoden
#

Business enterprise Expenditure on R&D (BERD) = het deel
van de GERD dat door de private sector (bedrijfsleven) uitgegeven
wordt aan R&D. Deze indicator wordt uitgedrukt als percentage van
het BBP.

Afbakening

Methoden

Verkennende vragen

Government Expenditure on R&D (GvERD) = het deel van de
GERD dat door de publieke sector (overheid) uitgegeven wordt aan
R&D. Deze indicator wordt uitgedrukt als percentage van het BBP.
Higher-education Expenditure on R&D (HERD) = het deel
van de GERD dat door het hoger onderwijs (universiteiten)
uitgegeven wordt aan R&D. Deze indicator wordt uitgedrukt als
percentage van het BBP.

Onderzoekvraag

1

Wat is de omvang van de
huidige up-front publieke
investeringen in
sleuteltechnologieën door
overheden in focuslanden?

• Hierbij beperken we ons tot
investeringen in onderzoek
en innovatie door nationale
overheden (ministeries voor
economie, innovatie,
wetenschap en – alleen
indien openbaar beschikbaar
– defensie), en belangrijkste
(3 grootste) nationale
onderzoeksfinanciers en
nationale innovatieagentschappen.

• Deskstudie

• We kijken dus niet naar
investeringen door regionale
overheden of de allocatie van
middelen door lokale
kennisinstellingen.
• Wij kijken naar gemiddelde
investeringen per jaar en ook
langlopende programma’s
zullen in die eenheid worden

75

#

Onderzoekvraag

Afbakening

Methoden

uitgedrukt. Huidige
investeringen zullen we
baseren op de meest recente
data die we voor de
focuslanden kunnen
verkrijgen, bij voorkeur
2017, 2018 of 2019.

2

Wat is de omvang van
(eventuele) intensiveringen
van up-front investeringen
in sleuteltechnologieën door
overheden in focuslanden in
de komende vijf jaar?

4

• We beperken ons tot
investeringen in onderzoek
en innovatie door nationale
overheden, en belangrijkste
(3 grootste) nationale
onderzoeksfinanciers en
nationale innovatieagentschappen.
• We kijken niet naar
investeringen door regionale
overheden of de allocatie van
middelen door lokale
kennisinstellingen

3

3a

Binnen welke
beleidscontext investeert de
Europese Commissie upfront in
sleuteltechnologieën?

• We richten ons op het
nieuwe WP van Horizon
2020. Indien mogelijk doen
we uitspraken over Horizon
Europe, maar waarschijnlijk
is het daarvoor nog te vroeg.
• We richten ons op het
nieuwe WP van Horizon
2020. Wij werken de globale
beleidscontext uit. De
beleidscontext van Horizon
Europe is nog niet bekend.

4a

Afbakening

Hoe is de verdeling van
overheidsmiddelen voor
sleuteltechnologieën
vormgegeven/georganiseerd
in de focuslanden?

• We noemen voor elk land
kort het instrumentarium
dat gebruikt wordt om de in
kaart gebrachte
overheidsmiddelen te
verdelen (bijv. d.m.v.
oproepen via
onderzoeksfinancier of
agentschap, directe
verdeling onder instituten,
via regio’s, via PPSconstructies etc.).

Is er in de wijze waarop de
verdeling van middelen
voor sleuteltechnologieën is
georganiseerd in
focuslanden sprake van
langdurig publiek en privaat
commitment in termen van
betrokkenheid en
middelen?

• Deskstudie

Methoden

• Deskstudie
• Interviews

• We zullen globaal
beschrijven of er sprake is
van (vereist) privaat
commitment en/of PPSconstructies in de nationale
programma’s/het nationale
innovatiebeleid van
onderzochte publieke
organisaties. We beperken
ons tot het nationale niveau.
• Waar mogelijk gaan we ook
in op de globale wijze
waarop het commitment is
vormgegeven in
betrokkenheid en middelen.
We zullen daarbij echter niet
gedetailleerd ingaan op de
exacte verdeling tussen
publieke en private middelen
en ook niet over de details
van de betrokkenheid.

• Deskstudie
• Interviews

• Onder langdurig publiek en
privaat commitment
verstaan we commitment
voor ten minste een
regeringsperiode (4-5 jaar).

• Deskstudie
• Interviews
4b

Verdiepende vragen

Onderzoekvraag

• Deskstudie

• We kijken hierbij naar
intensivering van
investeringen in
sleuteltechnologieën die
voorzien zijn voor de periode
2020-2025.

Wat is de omvang van de
up-front investeringen in
sleuteltechnologieën door
Europese Commissie?

#

Waaraan worden de
verdeelde up-front
middelen ruwweg besteed?

• Hier gaan we (waar
mogelijk) in op de zaken die
gefinancierd worden met de
middelen, bijv. financiering

• Deskstudie
• Interviews

76

#

Onderzoekvraag

Afbakening

Methoden

van instituten, faciliteiten,
onderzoeksprojecten,
publiek-private
productontwikkeling
(launching customership),
ecosysteemversterking,
leningen etc. Het is binnen
de scope van deze studie
waarschijnlijk niet mogelijk
om verdelingen van
budgetten te geven. We
zullen ons dus richten op het
type bestedingen.

5

5b

In hoeverre hebben de
focuslanden keuzes gemaakt
voor enkele
sleuteltechnologieën bij de
verdeling van middelen?

Welke relevante
overwegingen hebben een
rol gespeeld bij de selectie
van sleuteltechnologieën?

• We bekijken of er een keuze
gemaakt is voor één of
meerdere
sleuteltechnologieën in het
land. Waar mogelijk geven
we aan op welke
technologie(ën) er extra
focus ligt. Het is binnen de
scope van de opdracht niet
mogelijk om informatie over
exacte verdelingen van
middelen over de
sleuteltechnologieën te
garanderen.
• Wij kijken naar de
belangrijkste overwegingen
per land, en we kijken of hier
structuren in te zien zijn.

Lijst van geïnterviewde en geraadpleegde personen
Focusland

Organisatie

Duitsland

Innovatie Attachés

Naam
Bart Sattler
Lars Kramer

Denemarken

Innovation Fund Denmark

Tore Duvold

EU

Technopolis Group

Kincsö Izsak

Paris Region Entreprises

Thomas Fauvel

Technopolis Group

Patrick Eparvier

Frankrijk
Rob Stroeks
Japan

Innovatie Attachés
Jan-Hein Chrisstoffels
René Bok

• Deskstudie

Nederland

Ministerie van EZK

• Interviews

Marnix Muller
Richard Roemers
Natalia Koot

Singapore

Innovatie Attachés
Astrid Seegers

Verenigd
Koninkrijk

Innovatie Attachés

Verenigde
Staten

Innovatie Attachés

• Deskstudie
• Interviews

Technopolis Group, 2018

Martijn Verwegen
Robert-Jan Brooijmans
Ulrich Mans

VLAIO

Luc de Buyser

EWI

Tom Tournicourt

Innovatie Attaché

Peter Wijlhuizen

Vlaanderen
Zuid-Korea

77

Over Technopolis Group
Sinds onze oprichting in 1989, is Technopolis Group hét
adviesbureau voor vragen op het gebied van wetenschap, technologie
en innovatie in Europa. Onze klanten bevinden zich op het snijvlak
tussen overheid, onderzoek, onderwijs en ondernemen. Met onze
gedegen adviezen dragen we bij aan een sterk en goed geïnformeerd
onderzoeks- en innovatiebeleid in Europa en in opkomende
economieën. Dat doen we als internationaal adviesbureau vanuit tien
Europese kantoren, een Latijns Amerikaans kantoor in Colombia en
een Afrikaans kantoor in Ivoorkust.

Abidjan | Amsterdam | Berlijn | Bogota | Brighton | Brussel | Frankfurt/Main | Londen | Parijs | Stockholm | Tallinn | Wenen

technopolis |group| The Netherlands
Spuistraat 283
1012 VR Amsterdam
The Netherlands
T +31 20 535 2244
F +31 20 428 9656
E info.nl@technopolis-group.com
www.technopolis-group.com