Primair onderwijs | Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau

Primair onderwijs

Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau
Balans van het reken-wiskundeonderwijs

Balans van het reken-wiskundeonderwijs
halverwege de basisschool 5

halverwege de basisschool 5
PPON-reeks nummer 47

Klantenservice
T (026) 352 11 11
F (026) 352 11 35
klantenservice@cito.nl

Fotografie: Ron Steemers
© Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling Arnhem (2012)
1e druk

PPON 47 | Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Cito
Amsterdamseweg 13
Postbus 1034
6801 MG Arnhem
T (026) 352 11 11
F (026) 352 13 56
www.cito.nl

PPON-reeks nummer 47

Balans van het rekenwiskundeonderwijs
halverwege de
basisschool 5
Uitkomsten van de vijfde peiling in 2010
Eindredactie Michel Hop
Met een bijdrage van Jean-Marie Kraemer
Rekenen-Wiskunde
PPON-reeks nummer 47
Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau
Uitgave Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling

Cito | Arnhem (1e druk)

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Opdrachtgever: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
Projectleiding: Jan van Weerden
Ontwerp peiling: Jan Janssen, Michel Hop, Jan van Weerden en Bas Hemker
Coördinatie opgaven- en toetsconstructie: Michel Hop en Jan Janssen
Coördinatie gegevensverzameling: Jan van Weerden
Opzet vragenlijsten: Maartje Hilte, Jan van Weerden, Jan Janssen en Michel Hop
Secretariaat: Joke van Daal en Özlem Tan
Auteurs: Michel Hop, Jan Janssen, Bas Hemker, Jan van Weerden en Alma van Til
Psychometrische analyses: Bas Hemker en Niels Veldhuijzen
Bureauredactie: Loes Hiddink
Ontwerp grafieken: Henk Heusinkveld GGT
Opmaak: Service unit, MMS
Foto omslag: Ron Steemers

© Stichting Cito Arnhem 2012 | 1e druk
Niets uit dit werk mag zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Stichting Cito
Instituut voor Toetsontwikkeling worden openbaar gemaakt en/of verveelvoudigd door middel
van druk, fotokopie/reprografie, scanning, computersoftware of andere elektronische
verveelvoudiging of openbaarmaking, microfilm, geluidskopie, film- of videokopie of op welke
wijze dan ook.
Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling heeft getracht alle rechthebbenden te
achterhalen. Indien iemand meent als rechthebbende in aanmerking te komen, kan hij of zij zich
tot Cito wenden.

2

PPON

3

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Samenvatting
In januari en februari 2010 is het vijfde peilingsonderzoek voor
rekenen-wiskunde halverwege de basisschool uitgevoerd.
Het peilingsonderzoek omvatte een inventarisatie van enkele
aspecten van het onderwijsaanbod in de jaargroepen 4 en 5 en een
gedetailleerd onderzoek naar de rekenvaardigheid van leerlingen in
jaargroep 5. De belangrijkste conclusies van dit peilingsonderzoek
zijn hier bij elkaar gezet.
Leeftijd van leraren
Het reken-wiskundeonderwijs in groep 4 en 5 wordt ongeveer even vaak door een oudere als
door een jongere leraar gegeven. De leeftijdsopbouw van de leraren is vrij evenwichtig. Er is
geen sprake van een duidelijke vergrijzing of verjonging van het onderwijzend personeel in
de steekproef van scholen.
paragraaf 3.1 | pagina 38

Onderwijservaring van leraren
Het merendeel van de leraren die reken- en wiskundeonderwijs geven in groep 4 of 5 heeft
meer dan 10 jaar ervaring. Het aantal leraren dat slechts een beperkte hoeveelheid ervaring
heeft (0-10 jaar) is echter ook aanzienlijk (41%). Dit wijst op een zekere mate van verloop.
paragraaf 3.1 | pagina 38

Opleidingsniveau van leraren
Er staan bij de scholen die deelnamen aan het onderzoek geen onbevoegde leraren voor de
klas. Iets meer dan de helft van de respondenten gaf aan de pabo te hebben afgerond, terwijl
ongeveer een derde een diploma op zak had van de Pedagogische Academie, de kweekschool
of kleuteropleiding. Het aantal zij-instromers was in dit onderzoek slechts zeer beperkt.
paragraaf 3.1 | pagina 38

4

PPON

Bijscholing
De meest populaire cursussen zijn cursussen over pedagogisch/didactisch handelen,
zorgverbreding (omgaan met verschillen) en schoolzelfevaluatie. In de categorie Overig werd
de cursus: Met sprongen vooruit genoemd.
paragraaf 3.1 | pagina 38

Methodegebruik
Er zijn vier methoden die door scholen in de steekproef voornamelijk gebruikt worden in het
reken- en wiskunde­onderwijs halverwege de basisschool. Dat zijn: Pluspunt, De wereld in
getallen, Rekenrijk en Alles telt. Het grootste marktaandeel is in handen van de makers van
Pluspunt, gevolgd door De wereld in getallen. Aangezien beide methoden door Malmberg
worden uitgegeven, houdt dit in dat ongeveer drie op de vier leraren werkt
met een methode van deze uitgever. De methoden van Noordhoff (Rekenrijk) en
ThiemeMeulenhoff (Alles telt) worden elk slechts door zo’n één op de tien leraren gebruikt.
paragraaf 3.2 | pagina 40

Aanvullende materialen
Ondanks de verscheidenheid aan materialen lijkt de markt slechts in handen te zijn van een
beperkt aantal uitgevers: Ambrasoft, Malmberg, Menne Instituut en Abimo.
paragraaf 3.2 | pagina 40

Computerprogramma’s
Bij methodegebonden computerprogramma’s bij reguliere reken-wiskundemethoden komt
het gebruik ongeveer overeen met het gebruik van de methode. Leraren die een
computerprogramma gebruiken dat losstaat van een methode lijken voor het merendeel te
kiezen voor materiaal van Ambrasoft, maar ook Maatwerk wordt veel gebruikt. Een kwart tot
een derde van de leraren geeft aan meerdere digitale leermiddelen naast elkaar te
gebruiken.
paragraaf 3.2 | pagina 40

5

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Tijd voor reken- en wiskundeonderwijs
De ondervraagde leraren ruimen elke schooldag bijna een uur in voor rekenen en wiskunde.
In totaal komt het neer op 4 uur en bijna 40 minuten reken- en wiskundeonderwijs per week.
Dat is minder dan in de peiling van 2003. Toen werd er per week gemiddeld 5 uur besteed
aan rekenen en wiskunde in groep 4 en 5.
paragraaf 3.3 | pagina 42

Organisatievorm
De meest populaire organisatievorm is gelijke instructie voor alle leerlingen met aan de
capaciteiten van de individuele leerling aangepaste oefenstof. 14 à 20% van de leraren kiest
voor een organisatievorm die nog een stap verder gaat: het aanbieden van zowel de
instructie- als de oefenstof per tempogroep.
Maken we de vergelijking met de peiling van 2003, dan zien we een verschuiving optreden
naar organisatievormen die differentiatie mogelijk maken. De gezamenlijke instructie met
gedifferentieerde oefenstof is onverminderd populair gebleven, maar we constateren een
afname van het aantal leraren dat kiest voor centrale instructie en oefenstof ten gunste van
instructie en oefenstof per tempogroep.
paragraaf 3.4 | pagina 43

Getallen en getalrelaties
De gemiddelde leerling is goed in staat om verder- en terug te tellen met sprongen van
1, 5 (vanaf een vijfvoud) en 10 in het getalgebied tot 1000 en kan ook getallen tot 1000
analyseren in honderdtallen en tientallen.
De gemiddelde leerling beheerst opgaven waarbij moet worden aangevuld, zoals
872 + ... = 1000 en opgaven waarbij het midden moet worden bepaald, zoals van
bijvoorbeeld 90 en 130, nog onvoldoende.
Het gemiddelde niveau in 2010 is nagenoeg gelijk aan het gemiddelde niveau in 2003.
paragraaf 4.1 | pagina 47

6

PPON

Basisautomatismen: optellen en aftrekken
De gemiddelde leerling is goed in staat om opgaven te maken zoals 68 + 7 of 73 – 5 waarbij
van een getal onder de 100 een getal onder de 10 moet worden opgeteld of afgetrokken.
Ook beheerst de gemiddelde leerling opgaven goed zoals 480 + 30 of 300 – 20 waarbij een
veelvoud van 10 moet worden opgeteld bij of afgetrokken van een rond getal onder de 1000.
Opgaven zoals 30 – 11 en 600 – 7 worden door de gemiddelde leerling redelijk beheerst.
Het gemiddelde niveau in 2010 is iets lager dan het gemiddelde niveau in 2003. Het verschil
is significant maar in termen van effectgrootte is er sprake van geen effect.
paragraaf 4.2 | pagina 64

Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen
De gemiddelde leerling heeft een goede beheersing van de tafels van vermenigvuldiging
onder de 10. Opgaven zoals 8 x 9 en 9 x 5 worden goed beheerst. Ook deelopgaven zoals
16 : 4 en 12 : 2 worden door de gemiddelde leerling goed beheerst.
Het gemiddelde niveau in 2010 is nagenoeg gelijk aan het gemiddelde niveau in 2003.
paragraaf 4.3 | pagina 73

Bewerkingen: optellen en aftrekken
De gemiddelde leerling heeft een goede beheersing van opgaven in context zoals
80 – 6, 39 + 39 en 45 + 19. Ook opgaven in context buiten het getalgebied tot 100 zoals
70 + 80 en 115 – 16 worden door de gemiddelde leerling goed beheerst.
De gemiddelde leerling beheerst opgaven in context zoals 81 – 58 en 56 + 27 onvoldoende
tot redelijk. Opgaven in het getalgebied tot 1000 in context zoals 700 – 395 en
44 + 88 worden nog onvoldoende beheerst door de gemiddelde leerling.
Het gemiddelde niveau in 2010 is nagenoeg gelijk aan het gemiddelde niveau in 2003.
paragraaf 4.4 | pagina 79

7

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen
De gemiddelde leerling heeft een goede beheersing van vermenigvuldigopgaven in context
zoals 8 x 3 en 6 x 5. Ook van deelopgaven in context zoals 24 : 4 en 35 : 7 heeft de
gemiddelde leerling een goede beheersing.
Opgaven in context zoals 8 x 8, 4 x 12,50 en 100 : 25 worden door de gemiddelde leerling
nog onvoldoende beheerst.
Het gemiddelde niveau in 2010 is iets hoger dan het gemiddelde niveau in 2003. Er is sprake
van een significant verschil. In termen van effectgrootte is er sprake van een effect in de
richting van klein.
paragraaf 4.5 | pagina 92

Bewerkingen: complexe toepassingen
De gemiddelde leerling kan een complexere opgave in context waarbij meerdere
bewerkingen moet worden uitgevoerd goed oplossen, zoals bijvoorbeeld 2 x 4 + 20 en
50 + 18 – 17.
Complexere opgaven in context zoals bijvoorbeeld (3 x 10) : 6 en 100 – (5 x 10) worden door
de gemiddelde leerling nog onvoldoende beheerst.
Het gemiddelde niveau in 2010 is iets hoger dan het gemiddelde niveau in 2003. Er is sprake
van een significant verschil. In termen van effectgrootte is er sprake van geen effect.
paragraaf 4.6 | pagina 103

Meten en meetkunde
De gemiddelde leerling is goed in staat om aan te geven welke maat hoort bij bijvoorbeeld
een pak stroopwafels (gram, liter, kilo of centimeter) en het tanken van benzine (liter,
centimeter, kilometer of euro).
De gemiddelde leerling heeft nog onvoldoende beheersing van het omzetten van meters
naar centimeters zoals bijvoorbeeld 3 meter en 5 centimeter naar 305 centimeter.
De gemiddelde leerling heeft nog onvoldoende beheersing van het bepalen van het verschil
tussen 1 kg en 350 gram.
Het gemiddelde niveau in 2010 is iets hoger dan het gemiddelde niveau in 2003. Er is sprake
van een significant verschil. In termen van effectgrootte is er sprake van een effect in de
richting van klein.
paragraaf 6.1 | pagina 142

8

PPON

Tijd
De gemiddelde leerling is goed in staat de juiste analoge tijd te selecteren bij een digitale
tijdweergave, zoals bijvoorbeeld 8:10. De gemiddelde leerling is goed in staat aan te geven
hoeveel minuten het nog duurt voordat het uur vol is, bijvoorbeeld bij een tijd van 15.40 uur.
De gemiddelde leerling is nog onvoldoende in staat om te rekenen met tijd, zoals
bijvoorbeeld bepalen hoe laat het is over 1 uur en 10 minuten als het nu 11 uur en
50 minuten is. Ook het omzetten van minuten naar uren en minuten, zoals bijvoorbeeld
85 minuten naar 1 uur en een aantal minuten, wordt nog onvoldoende beheerst.
Het gemiddelde niveau in 2010 is nagenoeg gelijk aan het gemiddelde niveau in 2003.
paragraaf 6.2 | pagina 152

Geld
De gemiddelde leerling is goed in staat om een geldbriefje om te zetten naar munten zoals
bijvoorbeeld een briefje van 5 euro naar muntstukken van 50 cent. Ook kan de gemiddelde
leerling bepalen hoeveel moet worden teruggekregen wanneer er 2 keer 50 cent en 1 euro
moet worden betaald en er betaald wordt met een briefje van 5 euro.
De gemiddelde leerling beheerst een opgave nog onvoldoende waarbij een verschil in centen
moet worden bepaald tussen het geld van 2 personen, zoals bijvoorbeeld een briefje van 10
en een briefje van 5 euro van een persoon en een briefje van 10, 1 munt van 2 euro, 1 munt
van 1 euro, 1 munt van 50 cent en een munt van 20 cent van een ander persoon.
Het gemiddelde niveau in 2010 is nagenoeg gelijk aan het gemiddelde niveau in 2003.
paragraaf 6.3 | pagina 161

Verhoudingen
De gemiddelde leerling is goed in staat om verhoudingenopgaven op te lossen waarbij
bepaald moet worden hoeveel schepjes cacao er nodig zijn voor 8 bekers wanneer voor 1
beker 2 schepjes nodig zijn.
De gemiddelde leerling beheerst een opgave waarbij bepaald moet worden hoeveel 3 kilo vis
kost wanneer gegeven is dat 2 kilo vis 12 euro kost, nog onvoldoende.
Het gemiddelde niveau in 2010 is iets hoger dan het gemiddelde niveau in 2003. Er is sprake
van een significant verschil. In termen van effectgrootte is er sprake van een effect in de
richting van een klein effect.
paragraaf 6.4 | pagina 169

9

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Effect van formatiegewicht en stratum
De meeste onderwerpen laten een klein tot matig effect zien van de 0.00 leerlingen in
vergelijking met de 0.30-leerlingen en de 1.20-leerlingen. De effecten tussen de
0.30-leerlingen en de 1.20-leerlingen zijn wisselend in het voordeel van de 0.30-leerlingen en
1.20-leerlingen en op een enkele uitzondering na zijn de effecten tussen deze groepen
leerlingen verwaarloosbaar klein.
De meeste onderwerpen laten een klein effect zien ten gunste van de stratum 1-leerlingen
ten opzichte van de stratum 2-leerlingen en een klein tot matig effect van de stratum 1leerlingen met de stratum 3-leerlingen. De effectengroottes van de stratum 3-leerlingen in
vergelijking met de stratum 2-leerlingen zijn, op een enkele uitzondering na, in het voordeel
van de stratum 2-leerlingen en lopen uiteen van verwaarloosbaar klein tot klein.
paragraaf 7.2 | pagina 181

Effect van geslacht
Voor de meeste onderwerpen geldt dat er een klein tot matig negatief effect wordt
gevonden voor de rekenvaardigheid van meisjes in vergelijking met die van de jongens.
Dit wijkt niet af van het resultaat in de vorige peilingen.
paragraaf 7.2 | pagina 183

Effect van leertijd
Leerlingen die vertraging hebben opgelopen in hun schoolloopbaan hebben gemiddeld een
duidelijke achterstand ten opzichte van hun jongere klasgenoten. Er is onveranderlijk sprake
van een matig negatief effect.
paragraaf 7.2 | pagina 183

Effect van methode
Op basis van het gegevensbestand van de peiling medio basisonderwijs is een vergelijking
gemaakt tussen methoden voor het rekenwiskundeonderwijs. Rekenrijk scoort gemiddeld
het hoogst, gevolgd door Pluspunt. Anderen methoden scoren in een enkel geval op
specifieke onderdelen hoger. Zo scoort de methode Wereld in getallen het best op het
onderdeel Rekendictee: optellen en aftrekken en het onderdeel Bewerkingen: optellen en
aftrekken.
paragraaf 7.3 | pagina 184

10

PPON

Effect van afnamejaar
In de effectgrootten over de perioden 2003-2010 vinden we over het algemeen een nultendens. Voor de rekendictees (Basisautomatismen: optellen en aftrekken en
Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen) vinden we een respectievelijk significant
en niet-significant verschil. Er is sprake van een effect dat eerder in de buurt van 0 ligt dan
dat het in de richting van een klein effect gaat. Alleen op deze onderdelen scoort het jaar
2003 iets hoger dan 2010.
Bij de overige onderwerpen zijn de verschillen in het voordeel van 2010. Voor de
onderwerpen Getallen en getalrelaties, Bewerkingen: optellen en aftrekken, Tijd en Geld
vinden we een niet significant verschil. Het effect ligt dichter bij 0 dan dat het in de richting
van een klein effect gaat. Bij de onderwerpen Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen,
Bewerkingen: complexere toepassingen, Meten en meetkunde en Verhoudingen vinden we
een effect dat in de richting van een klein effect gaat. De verschillen zijn hierbij significant.
De gemiddelde effectgrootte voor afnamejaren 2003-2010 is 0,07.
paragraaf 7.4 | pagina 187

11

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

12

PPON

Inhoud
		Samenvatting

4

		Inleiding

15

1

Domeinbeschrijving rekenen-wiskunde

17

2

Het peilingsonderzoek

23

De peilingsinstrumenten
De steekproef van scholen en leerlingen
De uitvoering van het onderzoek
De analyse van de resultaten
De rapportage van de resultaten

24
26
29
29
31

Het onderwijsaanbod voor rekenen-wiskunde

37

Achtergrondgegevens van leraren
Inzet van leermiddelen
Tijd voor reken- en wiskundeonderwijs
Differentiatie

38
40
42
43

Getallen en bewerkingen

45

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Getallen en getalrelaties
Basisautomatismen: optellen en aftrekken
Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen
Bewerkingen: optellen en aftrekken
Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen
Bewerkingen: complexere toepassingen

47
64
73
79
92
103

5

Patronen in oplossingsmethoden voor aftrekken

113

Inleiding
Onderzoeksopzet
Resultaten
Aandachtspunten

114
115
118
140

6

Meten en verhoudingen

139

6.1
6.2
6.3
6.4

Meten en meetkunde
Tijd
Geld
Verhoudingen

142
152
161
169

13

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
3
3.1
3.2
3.3
3.4
4

5.1
5.2
5.3
5.4

7
7.1
7.2
7.3
7.4

Verschillen tussen leerlingen

179

Inleiding
Het effect van enkele leerlingkenmerken
Het effect van de reken-wiskundemethode
Het effect van afnamejaar

180
181
184
187

		Literatuur

14

PPON

191

Inleiding

Inleiding

Inleiding
In 1986 is in opdracht van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen het project
Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau (PPON) gestart. Het belangrijkste doel van het
project is periodiek gegevens te verzamelen over het onderwijsaanbod en de onderwijs­
resultaten in het basisonderwijs en het speciaal basisonderwijs. Deze onderzoeksresultaten
bieden een empirische basis voor de algemene maatschappelijke discussie over de inhoud en
het niveau van het onderwijs. Het onderzoek richt zich in hoofdzaak op drie vragen:
• Waaruit bestaat het onderwijsaanbod in een bepaald leer- en vormingsgebied?
• Welke resultaten in termen van kennis, inzicht en vaardigheden zijn er gerealiseerd?
• Welke veranderingen of ontwikkelingen in aanbod en opbrengst zijn er in de loop van de tijd
te traceren?
Een van de uitgangspunten van peilingsonderzoek is dat zoveel mogelijk getracht wordt een
nauwkeurig en gedetailleerd beeld van de vaardigheden van leerlingen te schetsen. In dit geval
gaat het om de rekenvaardigheid van leerlingen halverwege het basisonderwijs.
Peilings­onderzoek is een van de instrumenten van de overheid voor de externe kwaliteits­
bewaking van het onderwijs (Netelenbos, 1995). Maar daarnaast zijn de resultaten van
peilingsonderzoek van belang voor allen – onderwijsorganisaties, onderzoekers en ontwikkelaars
van methoden, onderwijsbegeleiders en lerarenopleiders, leraren basisonderwijs en ouders – die
betrokken zijn bij de discussie over en de vormgeving van het onderwijs in de basisschool.
In de periode januari-februari 2010 is in jaargroep 5 van het basisonderwijs het vijfde
peilingsonderzoek voor rekenen-wiskunde halverwege de basisschool uitgevoerd.
De opzet van deze peiling is in belangrijke mate vergelijkbaar met die van eerdere
rekenpeilingen. Inhoudelijk is met dezelfde onderwerpen gewerkt als in de vorige peiling, zodat
een goede vergelijking van de uitkomsten over de tijd mogelijk is. Deze keer is ter aanvulling
een onderzoek opgenomen naar oplossingsmethoden voor aftrekken onder de 100. Hierover
wordt in een afzonderlijk hoofdstuk gerapporteerd.
Omdat er nu door de Expertgroep Doorgaande Leerlijnen Taal en Rekenen (OCW, 2008)
duidelijke referentieniveaus zijn geadviseerd waarmee de uitkomsten kunnen worden
gewaardeerd, is dit keer afgezien van een afzonderlijk onderzoek naar een niveaubepaling.
De balans begint in hoofdstuk 1 met een beschrijving van het leerstofdomein voor rekenenwiskunde in groep 5. Vervolgens beschrijven we in hoofdstuk 2 de belangrijkste aspecten van de
uitvoering van het onderzoek. In dit hoofdstuk wordt ook uitleg gegeven over de wijze waarop
de kennis en vaardigheden van de leerlingen worden gerapporteerd en in het bijzonder hoe dat
grafisch in beeld wordt gebracht. De resultaten van de inventarisatie van het onderwijsaanbod
worden gerapporteerd in hoofdstuk 3. De resultaten van de leerlingen op de verschillende
onderwerpen beschrijven we in hoofdstuk 4 en 6. Hoofdstuk 5 is geheel gewijd aan het extra
onderzoeksonderwerp. In het laatste hoofdstuk rapporteren we over verschillen tussen
leerlingen. We beschrijven de effecten van de verschillende achtergrond­kenmerken van
leerlingen, zoals geslacht, formatiegewicht en leerjaar op de prestaties bij de verschillende
onderwerpen van rekenen-wiskunde.
We hopen met deze rapportage een goede bijdrage te leveren aan het publieke debat over de
kwaliteit van het reken-wiskundeonderwijs op de basisschool.
Jan van Weerden
Projectleider PPON

16

PPON

1	Domeinbeschrijving
rekenen-wiskunde

1
Domeinbeschrijving rekenen-wiskunde

1	Domeinbeschrijving
rekenen-wiskunde
De domeinbeschrijving vormt de basis voor ieder peilingsonderzoek.
Zij bestaat uit een structurele beschrijving van het leerstofgebied in
de vorm van een geordende lijst van onderwerpen met onderling
nauw gerelateerde leer- en vormingsdoelen. De domeinbeschrijving
vormt het uitgangspunt voor de ontwikkeling van opgaven en van
evaluatie-instrumenten om de vaardigheden van leerlingen in kaart
te brengen. In de domeinbeschrijving voor de vijfde peiling rekenen wiskunde medio jaargroep 5 onderscheiden we tien onderwerpen.
Deze balans beschrijft de resultaten van het vijfde peilingsonderzoek voor rekenen-wiskunde
halverwege de basisschool – dat is medio jaargroep 5 – dat in de maanden januari/februari
2010 heeft plaatsgevonden. Eerdere peilingsonderzoeken zijn uitgevoerd in 1987, 1992, 1997
en 2003 (zie resp. Wijnstra, 1988; Bokhove, e.a., 1996; Noteboom e.a., 2000, Kraemer e.a. 2005).
Na de vaststelling van de eerste domeinbeschrijving voor de peiling in 1987 zijn de domein­
beschrijvingen voor volgende peilingen telkens opnieuw doorgelicht en op onderdelen
gewijzigd om zoveel mogelijk aan te sluiten bij de ontwikkelingen in het reken-wiskunde­
onderwijs op de basisschool.
Voor deze vijfde peiling is de domeinbeschrijving gehandhaafd. Het standaardenonderzoek is
in verband met de recente ontwikkeling van de niveaus van Meijerink nu niet uitgevoerd.
De nieuwe benadering neemt de functie van het standaardenonderzoek over. Wel is bij de
verschillen tussen leerlingen aangegeven hoeveel procent van de leerlingen met specifieke
kenmerken (formatiegewicht, geslacht, leertijd) de percentiel-50 score en de percentiel-25 score
haalt. Deze komen eind groep 8 overeen met het streef- en fundamentele niveau.
De tien onderwerpen
In de vijfde peiling wordt gerapporteerd over tien onderwerpen. Deze onderwerpen zijn
verdeeld over de drie deelgebieden:
• Getallen en bewerkingen met zes onderwerpen,
• Meten met drie onderwerpen,
• Verhoudingen, breuken en procenten met één onderwerp.
Het deelgebied Getallen en bewerkingen vormt de kern van het reken-wiskundeprogramma van
de basisschool. Dit deelgebied wordt geassocieerd met het begrip gecijferdheid. Leerlingen
tonen aan ‘gecijferd’ te zijn wanneer zij in dagelijkse probleemsituaties getallen en getals­
matige gegevens betekenisvol kunnen interpreteren en adequaat kunnen bewerken. Naast het
basale getalinzicht in het onderwerp Getallen en getalrelaties omvat dit deelgebied de vier
operaties optellen, aftrekken, vermenigvuldigen en delen op het niveau van basisautomatismen
en op het niveau van bewerkingen.
Binnen het deelgebied Meten onderscheiden we in deze peiling de onderwerpen Meten en
meetkunde, Tijd en Geld.

18

PPON

Het deelgebied Verhoudingen, breuken en procenten bevat voornamelijk onderwerpen die pas in
de bovenbouw van het basisonderwijs in het curriculum voor rekenen-wiskunde aan de orde
worden gesteld. Een uitzondering daarop kan gemaakt worden voor het onderwerp
Verhoudingen dat toch halverwege het basisonderwijs bij tal van meet- en rekencontexten aan
de orde is.
Deelgebieden en onderwerpen voor de peiling in 2010
Deelgebieden

Onderwerpen

1 Getallen en bewerkingen

1 Getallen en getalrelaties
2 Basisautomatismen: optellen en aftrekken
3 Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen
4 Bewerkingen: optellen en aftrekken
5 Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen
6 Bewerkingen: complexere toepassingen

2 Meten

7 Meten en meetkunde
8 Tijd
9 Geld

3 Verhoudingen, breuken en procenten

10 Verhoudingen

Bij de onderwerpen Basisautomatismen werden de opgaven door de toetsleider twee keer
voorgelezen en kregen de leerlingen vervolgens vijf seconden antwoordtijd en was het de
leerlingen niet toegestaan uitrekenpapier te gebruiken. Bij de overige onderwerpen zijn de
opgaven in toetsboekjes aan de leerlingen voorgelegd en konden de leerlingen de ruimte naast
de opgaven als uitrekenpapier gebruiken.
We geven hier een korte karakteristiek van de verschillende onderwerpen. Bij de bespreking van
de resultaten presenteren we een uitvoerige beschrijving van de inhoud van deze onderwerpen
zoals deze in de opgavenverzameling is uitgewerkt en geconcretiseerd.

19

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

1 Getallen en getalrelaties
Bij dit onderwerp ligt de nadruk op de ontwikkeling van getalgevoeligheid. Dit gevoel voor
getallen komt voort uit de vertrouwdheid met getalstructuren, getalpatronen en relaties tussen
getallen, de organisatie van getallen in netwerken van relaties en de ontwikkeling van een
eigen systeem van ervaringsgegevens over allerlei hoeveelheden en grootheden. De vaardigheid
van de leerlingen wordt op basis van vier aspecten gemeten:
• tientallig ontleden van getallen en het plaatsen van deze getallen in de telrij (c.q. op de
getallenlijn);
• resultatief tellen met wisselende eenheden en het verder tellen en terugtellen met deze
eenheden;
• gevarieerd splitsen en ontbinden in factoren;
• vergelijken en afronden.
2 Basisautomatismen: optellen en aftrekken
Bij dit onderwerp gaat het om snel en vaardig uitrekenen van elementaire optellingen en
aftrekkingen tot 100 door gebruik te maken van parate kennis (100 – 90 = 10), getalstructuren
en getalrelaties (56 – 50 = 6) of geautomatiseerde rekenprocedures (92 – 6 via 90 – 4 = 86 en
84 – 40 via 4 tientallen wegdenken, 80 – 40 = 40 en 4 erbij is 44).
3 Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen
Bij dit onderwerp gaat het om de snelle en vaardige reproductie van vooral elementaire
vermenigvuldigingen en delingen in het getalgebied tot 100. De leerlingen moeten producten
uit de tafels van 1 tot en met 10 uit hun geheugen ophalen of kunnen reproduceren via bekende
producten in de buurt (6 x 8 via 5 x 8 + 8, eenmaal meer en 9 x 8 via 10 x 8 – 8, eenmaal minder),
verdubbelen (6 x 8 = 3 x 8 + 3 x 8) en verwisselen (8 x 6 via 6 x 8). Daarnaast worden elementaire
delingen getoetst die (herhaald) optellend (12 : 3 via 4 + 4 + 4), halverend (16 : 4 = 4 via
16 → 8→ 4) of omgekeerd vermenigvuldigend (15 : 5 = 3, want 5 x 3 = 15) kunnen worden
opgelost.
4 Bewerkingen: optellen en aftrekken
Bij de bewerkingen ligt de nadruk op het vaardig en adequaat oplossen van elementaire
toepassingsproblemen en contextloze bewerkingen. In groep 5 staat bij optellen en aftrekken
het zogenaamde rekenen tot 100 centraal en de toepassing en differentiatie van de geleerde
vormen van hoofdrekenen met (afgeronde) getallen in het gebied tot 1000. De gekozen
contexten en getallen lokken de drie basisvormen van hoofdrekenen uit: rijgen, splitsen en
handig rekenen. Soms moet de leerling relevante informatie zelf uit een afbeelding of een tabel
halen. Alle bewerkingen en problemen met getallen groter dan 100 kunnen rijgend of handig
rekenend worden opgelost. De leerling kan echter ook kolomsgewijs of cijferend optellen en
aftrekken, zoals dat tegenwoordig in de loop van groep 5 wordt geleerd.
5 Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen
Bij dit onderwerp gaat het zowel om vermenigvuldigingen uit de tafels tot en met 10 als om
vermenigvuldigingen daarbuiten. In het getalgebied tot 100 doen de problemen en contextloze
producten een beroep op het gebruik van de verwissel- en verdeeleigenschap van
vermenigvuldigen om producten als 4 x 12, 16 x 4, 2 x 48 en 3 x 24 te bewerken. De problemen
en kale bewerkingen in het getalgebied tot 1000 doen vooral een beroep op rekenen volgens de
elementaire vormen van splitsend vermenigvuldigen (6 x 18 of 18 x 6), de toepassing van deze
procedures bij producten als 4 x 105, 3 x 150 en 5 x 125 en het inzichtelijk gebruik van de tafels
en de nul-regel bij producten als 7 x 60, 10 x 12, 10 x 25 en 40 x 12.
De voorgelegde deelproblemen sluiten direct aan bij het onderwijsprogramma. De nadruk
wordt gelegd op de oplossing van de meest voorkomende opdeelproblemen. De leerling kan
deze problemen rekenend of redenerend oplossen, respectievelijk via herhaald optellen of

20

PPON

herhaald aftrekken, of gebruikmakend van een tafelproduct of van een bekende getalrelatie.
Deze deelopgaven worden alleen in context aangeboden. Het formele deelteken wordt niet
gebruikt.
6 Bewerkingen: complexere toepassingen
Bij dit onderdeel moeten de leerlingen complexere probleemsituaties oplossen die meer dan
één bewerking vereisen, bijvoorbeeld zowel optellen als delen. Deze problemen zijn om drie
redenen complexer dan de problemen die bij vermenigvuldigen en delen worden voorgelegd.
Ten eerste, omdat er meer relevante gegevens zijn die de leerling bij de modellering van de
situatie correct met elkaar in verband moet brengen (de zogenaamde horizontale
mathematisering van het probleem). Ten tweede, omdat de leerling stapsgewijs aan de slag
moet gaan en dus het overzicht moet houden over aaneensluitende redeneringen en
berekeningen. Ten derde, omdat het verhaal een beroep doet op het gecombineerde gebruik
van meer typen operaties en bewerkingen. Om de verschillen tussen leerlingen te kunnen
waarnemen worden bij deze vijfde peiling in een enkel geval ook problemen buiten het
getalgebied tot 100 voorgelegd. Deze complexere problemen kunnen natuurlijk met
uitrekenpapier worden opgelost.
7 Meten en meetkunde
Bij dit onderwerp gaat het om twee onderdelen: meten en meetkunde. Bij meten ligt de nadruk
op de notie van maten en maateenheden, het meten met en aflezen van ongestandaardiseerde
en enkele gestandaardiseerde maateenheden en enkele eenvoudige herleidingen. Het betreft
basiskennis en elementair begrip van lengte, omtrek, oppervlakte, inhoud en gewicht.
Bij meetkunde worden opgaven aangeboden over standpuntbepaling, lezen van plattegronden
en ruimtelijk redeneren.
8 Tijd
Bij dit onderdeel gaat het om zowel basiskennis en begrip van klokkijken en kalender lezen, als
het toepassen van deze kennis in eenvoudige contextsituaties.
9 Geld
Bij dit onderdeel gaat het om basiskennis en begrip van de euro. Bij de euro in de opgaven gaat
het om elementaire geldhandelingen gevraagd die in alledaagse situaties voorkomen, zoals
inwisselen, samenstellen en bij elkaar tellen van bedragen.
10 Verhoudingen
In de peiling medio basisonderwijs doen de opgaven van dit onderwerp vooral een beroep op de
meest elementaire vormen van verhoudingsdenken. De verhoudingen worden visueel met een
afbeelding aan de leerlingen voorgelegd en/of worden in gewone omgangstaal beschreven.
Er wordt dus geen formele verhoudingstaal gebruikt.

21

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

22

PPON

2	Het peilingsonderzoek

2
Het peilingsonderzoek

2 Het peilingsonderzoek
De belangrijkste aspecten van het peilingsonderzoek voor rekenenwiskunde zijn de verschillende peilingsinstrumenten zoals
vragenlijst en toetsen, de steekproef van scholen en leerlingen en de
wijze waarop het onderzoek wordt uitgevoerd. We besluiten het
hoofdstuk met een beschrijving van de kwalitatieve eigenschappen
van de vaardigheidsschalen en met een toelichting op de in de
rapportage gebruikte afbeeldingen.
Het vijfde peilingsonderzoek voor rekenen-wiskunde in jaargroep 5 vond plaats in de periode
januari-februari 2010. De periode van afname is daarmee gelijk aan de periode van de vierde
afname waardoor resultaten tussen 2003 en 2010 goed vergelijkbaar zijn.

2.1

De peilingsinstrumenten

Met de peilingsinstrumenten wordt informatie verzameld over het onderwijsaanbod, de
rekenvaardigheid van de leerlingen en over enkele achtergrondkenmerken van de leerlingen.
Het onderwijsaanbod wordt – op overigens bescheiden schaal – geïnventariseerd met een
aanbodvragenlijst. De rekenvaardigheid van de leerlingen wordt onderzocht met schriftelijke
toetsen. Met de leerlingenlijst worden achtergrondgegevens van de leerlingen verzameld.
Deze gegevens worden gebruikt voor het schatten van de effecten van leerlingkenmerken op de
rekenprestaties van de leerlingen.
De aanbodvragenlijst
Gegevens over het onderwijsaanbod voor rekenen-wiskunde worden geïnventariseerd met
behulp van een schriftelijke aanbodvragenlijst. De vragenlijst is voorgelegd aan leraren van de
jaargroepen 4 en 5, zodat in grote lijnen een beeld kan worden geschetst van enkele aspecten
van het onderwijsaanbod in de onderbouw van het basisonderwijs. De lijst bevat vragen over:
• de methode, oefenmaterialen en computerprogramma’s die voor het reken-wiskunde­
onderwijs worden gebruikt;
• differentiatievormen, zorgverbreding en remediëring binnen het reken-wiskundeonderwijs;
• de werkervaring van de leraren.
In hoofdstuk 3 beschrijven we de resultaten van deze inventarisatie van het onderwijsaanbod.
De toetsen
Het onderzoeksdesign sluit aan bij het onderzoeksdesign van het vierde peilingsonderzoek, dat
toen een ingrijpende wijziging betekende ten opzichte van de eerste drie peilingen. Net als in
2003 is er gekozen voor een onderzoeksdesign waarbij leerlingen in principe opgaven maakten
over alle onderwerpen. Daardoor corresponderen de opgavenboekjes met de gebruikelijke opzet
van rekentoetsen waarbij leerlingen immers ook opgaven over alle onderwerpen krijgen
voorgelegd.

24

PPON

De totale opgavenverzameling van het specifieke PPON-onderdeel bestond uit 284 unieke
PPON-opgaven, waarvan 75 opgaven afkomstig zijn uit eerder peilingsonderzoek om
vergelijking over tijd mogelijk te maken, aangevuld met 130 opgaven uit het onderzoek voor het
Leerling- en onderwijsvolgsysteem (LOVS) voor einde jaargroep 4, medio jaargroep 5 en einde
jaargroep 5. Daarnaast zijn nog 15 opgaven voor het onderzoek “aftrekopgaven” meegenomen
in het design (niet in de tabel opgenomen).
Verdeling van de opgaven over de onderwerpen
Onderwerp

PPON-opgaven

LOVS-opgaven

• Basisautomatismen optellen

24

12

• Basisautomatismen aftrekken

24

12

• Basisautomatismen vermenigvuldigen

16

6

Hoofdrekendictee

• Basisautomatismen delen

8

0

Totaal

72

30

• Getallen en getalsrelaties

36

16

Schriftelijke toetsopgaven
• Bewerkingen: optellen en aftrekken

36

16

• Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen

32

16

• Bewerkingen: complexere toepassingen

18

12

• Meten en meetkunde

36

12

• Tijd en geld

36

14

• Verhoudingen

18

14

Totaal

212

100

De toetsen voor de basisautomatismen zijn klassikaal afgenomen, in de vorm van hoofdreken­
dictees. De toetsleider las iedere opgave twee keer voor waarna de leerlingen vijf seconden
antwoordtijd kregen. Bij deze toetsen was het de leerling niet toegestaan de vrije ruimte in het
toetsboekje te gebruiken als uitrekenpapier. In totaal waren er 10 rekendictees, waarbij elke
opgave in twee verschillende dictees voorkwam. De lengte van deze dictees varieerde van 19 tot
23 opgaven.
De opgaven voor de acht overige onderwerpen zijn verdeeld over tien sets van elk rond de
90 opgaven (variërend van 89 - 97 opgaven) met dien verstande dat iedere opgave in minstens
drie en soms in vier sets voorkwam. De opgaven van iedere set zijn vervolgens verdeeld over drie
toetsboekjes van elk ongeveer 30 opgaven. De leerlingen maakten op een afnameochtend de
drie toetsen van een – willekeurig toegewezen – set. Op deze manier hoeven leerlingen slechts
een beperkt aantal opgaven te maken, maar kan in het onderzoek toch een uitspraak worden
gedaan over de totale opgavenverzameling. Vrijwel alle opgaven waren open vragen, waarbij de
leerling dus zelf het antwoord moet opschrijven. Leerlingen mochten onbeperkt in het boekje de
opgave uitrekenen en eventuele tussenoplossingen noteren.

25

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Achtergrondkenmerken van de leerlingen
Met de leerlingenlijst bevragen we enkele achtergrondkenmerken van de leerlingen, zoals
geslacht, leeftijd, herkomst en het formatiegewicht. De variabele leeftijd wordt daarbij omgezet
in de variabele leertijd met de volgende twee categorieën:
• regulier, de leerlingen in jaargroep 5 die in dat schooljaar 9 jaar worden of jonger zijn;
• vertraagd, de oudere leerlingen.
Het formatiegewicht van de leerlingen is een factor die door de school kan worden gebruikt bij
de bepaling van de formatieomvang van de school. In het schooljaar 2009-2010 golden voor de
leerlingen in jaargroep 5 nieuwe formatiegewichten. De leerlingen worden daarvoor
gecategoriseerd op basis van het opleidingsniveau van de ouders. Er worden drie categorieën
onderscheiden:
1 de ouder heeft maximaal basisonderwijs of (v)so-zmlk gehad;
2 de ouder heeft maximaal lbo/vbo, praktijkonderwijs of vmbo basis- of kaderberoepsgerichte
leerweg gedaan. Of de ouder heeft maximaal twee jaar onderwijs in een andere
schoolopleiding in het voortgezet onderwijs aansluitend op het basisonderwijs gehad;
3 de ouder heeft na het basisonderwijs een verdergaande opleiding genoten.
De formatiegewichten zijn nu:
• 0.3 voor leerlingen van wie beide ouders of de ouder die belast is met de dagelijkse
verzorging een opleiding uit categorie 2 heeft gehad;
• 1.2 voor leerlingen van wie één van de ouders een opleiding heeft gehad uit categorie 1 en
de ander een opleiding uit categorie 1 óf 2;
• 0.0 voor leerlingen van wie één van de ouders of beide ouders een opleiding heeft gehad uit
categorie 3.
Deze indeling levert een andere verdeling van leerlingen op over de drie gewichtscategorieën
dan bij de vorige peiling. Bij de analyses van de verschillen tussen leerlingen zal met de
gewijzigde definitie rekening gehouden moeten worden wanneer de resultaten van deze peiling
worden vergeleken met die van de eerdere peilingen (zie ook paragraaf 2.4 en hoofdstuk 7).

2.2

De steekproef van scholen en leerlingen

De stratumindeling voor de steekproeftrekking
Peilingsonderzoek vindt altijd plaats bij een steekproef van basisscholen. Uitgaande van een
gemiddelde jaargroepgrootte van 25 leerlingen per school was de gewenste steekproefomvang
bepaald op 100 basisscholen, ongeveer 2500 leerlingen.
Het is voortdurend aangetoond dat het formatiegewicht duidelijk is gerelateerd aan de
resultaten van de leerlingen en wel in die zin dat een hoger formatiegewicht gepaard gaat met
lagere leerprestaties. Dat geldt voor de oude formatiegewichten die tot het schooljaar 20092010 werden gebruikt en de verwachting is dat hetzelfde geldt voor de nieuwe formatie­
gewichten. Dat is ook het motief om aan de hand van deze formatiegewichten extra formatie
aan de scholen ter beschikking te stellen. Om nu zoveel mogelijk te waarborgen dat de
steekproef van leerlingen op het niveau van de formatiegewichten een adequate afspiegeling
vormt van de schoolpopulatie wordt voor peilingsonderzoek een gestratificeerde steekproef
getrokken op basis van een schoolscore die wordt bepaald aan de hand van de formatie­
gewichten. De schoolscore is gebaseerd op de formatiegewichten van de leerlingen (zie
paragraaf 2.1) en bestaat uit de ratio van het gewogen aantal leerlingen en het nominale aantal
leerlingen, met aftrek van een correctieterm van het gewogen aantal leerlingen. Deze correctie­

26

PPON

term bedraagt 9% van het nominale aantal leerlingen, waardoor de schoolscore (uitgaande van
de voorheen geldende formatiegetallen) een bereik heeft van 0.91 tot 1.81. Op basis van de
schoolscores zijn de basisscholen voor de steekproeftrekking in drie strata verdeeld. Hierbij is
gebruikgemaakt van het teldatumbestand van 2008. Deze stratumindeling weerspiegelt in
globale termen een indeling van de schoolpopulatie op basis van de sociaaleconomische
achtergrond van de schoolbevolking.
De herdefinitie van het formatiegewicht heeft ook consequenties voor de variabele stratum,
immers de variabele stratum is gebaseerd op de formatiegewichten van de leerlingen.
De aangescherpte definitie van de formatiegewichten resulteert in minder leerlingen met een
formatiegewicht. Dit heeft weer tot gevolg dat er in de populatie minder scholen zijn met een
relatief hogere schoolscore. Bij een in vergelijking met vorige peilingen gelijkblijvende stratum­
indeling zouden er dan nog maar weinig scholen in stratum 2 en 3 voorkomen. Daarom is de
stratumindeling aangepast. De stratumgrenzen zijn gelegd bij de schoolscores 1.00 en 1.20.
Net als bij de variabele formatiegewicht is met de wijziging van de stratumdefinitie rekening
gehouden in de analyses van de verschillen tussen leerlingen (zie paragraaf 2.4 en hoofdstuk 7).
De stratumindeling van de basisscholen in 2008 (N=7039) en de steekproef
Stratum

Stratum 1

Schoolscore

≤1.00

Omschrijving

Overwegend leerlingen met formatiegewicht

Omvang* in de

Omvang in

populatie

steekproef

65%

57%

22%

28%

12%

15%

1.00, weinig 1.90-leerlingen.
Stratum 2

1.01 - 1.20

Relatief meer 1.25-leerlingen, weinig
1.90-leerlingen

Stratum 3

>1.20

Vooral 1.25- en 1.90-leerlingen

* teldatumbestand oktober 2008

De respons binnen de steekproef naar stratum
Strata
1

2

3

Totaal
339

Aangeschreven scholen

175

110

54

Positieve respons

54

26

14

94

Percentage positief

31%

24%

26%

28%

De respons van scholen
Naar rato van de omvang van ieder stratum binnen de populatie basisscholen is een basis­
steekproef van 98 scholen getrokken. Voor elke school in de basissteekproef worden
reservescholen getrokken met dezelfde of meest naastgelegen schoolscore. Gegeven de respons
uit de basissteekproef zijn in tweede instantie voor elke niet-deelnemende school in stratum 1
twee reservescholen, in stratum 2 vier reservescholen en in stratum 3 ook vier reservescholen
aangeschreven. In totaal zijn er 339 scholen benaderd, waarvan er 94 (dat is 27,7%) aan het
peilingsonderzoek hebben meegedaan. De redenen waarom scholen niet meedoen zijn
verschillend, maar hebben vaak te maken met de werkdruk. De definitieve steekproefomvang is

27

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

94% van de beoogde omvang van de steekproef.
Er hebben in totaal 2194 leerlingen aan het peilingsonderzoek meegedaan en daarmee is de
beoogde steekproefomvang gerealiseerd. De toetsen zijn door voldoende leerlingen gemaakt
om een betrouwbaar beeld te kunnen schetsen van de vaardigheid in de populatie leerlingen.
De samenstelling van de steekproef van leerlingen
% leerlingen*
% scholen

jaargroep 5

Stratum
• 1

65

64

• 2

25

28

• 3

10

7

Geslacht
• jongens

51

• meisjes

49

Leertijd
• regulier

81.2

• vertraagd

18.8

Formatiegewicht
• 0.00

84.6

• 0.30

9.8

• 1.20

5.6

Herkomst 1.90 leerlingen
• Turkije

3.3

• Marokko, Tunesië

3.5

• Griekenland, Joegoslavië

0.7

• Spanje, Italië, Portugal

1.0

• Sur., Ned. Ant. Aruba

4.1

• Overig/onbekend

5.2

Totaal aantal

94

1999

* Wegens ontbrekende gegevens sommeren percentages niet altijd tot 100
Van 195 leerlingen ontbreken een of meer achtergrondgegevens.

Binnen elk stratum is de verdeling van de steekproef van scholen over de schoolscores
representatief voor de verdeling in de populatie. Ook wat de regionale spreiding betreft, zijn er
binnen de steekproef geen significante afwijkingen ten opzichte van de schoolpopulatie
gevonden.

28

PPON

2.3

De uitvoering van het onderzoek

Het peilingsonderzoek vond plaats in de periode januari-februari 2010. Het onderzoek is
uitgevoerd door vooraf geïnstrueerde toetsleiders. De toetsleiders bezochten meestal
gedurende een ochtend een groep voor de afname van de toetsen.
Nadat de toetsleider zichzelf en het onderzoek kort had geïntroduceerd, kreeg elke leerling een
mapje met daarin de drie rekentoetsen en een blad voor het hoofdrekendictee. De toetsleider
gaf vervolgens een klassikale instructie aan de hand van een drietal voorbeeldopgaven.
De toetsleider was geïnstrueerd de leerlingen erop te wijzen dat zij de ruimte naast de opgaven
in het boekje als uitrekenpapier mochten gebruiken.
Vóór de ochtendpauze maakten de leerlingen met een korte onderbreking twee rekentoetsen,
na de ochtendpauze maakten zij de derde rekentoets. De afname werd afgesloten met het
hoofdrekendictee. In principe was er voor de afname van de schriftelijke rekentoetsen 40 tot
45 minuten gereserveerd, maar meestal duurde de afname van een toets niet veel langer dan
30 minuten.
De afnameprocedure voor het hoofdrekendictee was dezelfde als in de vorige peiling.
De toetsleider las de opgaven twee keer hardop voor, waarna de leerling het antwoord op het
antwoordblad noteerde. Op het antwoordblad stonden geen opgaven genoteerd, maar alleen
de opgavennummers met antwoordstrepen. De leerlingen kregen voor iedere opgave 5
seconden antwoordtijd. De hoofdrekendictees bevatten opgaven uit verschillende operaties,
maar wel naar type operatie gegroepeerd. De toetsleider was geïnstrueerd de leerlingen te
attenderen op een wijziging van operatietype. De afname van een hoofdrekendictee duurde
ongeveer 5 minuten.

2.4

De analyse van de resultaten

De opzet van de peiling betekent dat voor de analyse van de resultaten is gebruikgemaakt van
twee gegevensbestanden:
• het gegevensbestand van het PPON-peilingsonderzoek in januari-februari 2010;
• het gegevensbestand van het PPON-peilingsonderzoek in januari-februari 2003.
Vanwege wijzigingen in de definitie van formatiegewicht worden rechtstreekse vergelijkingen
van de eerdere onderzoeken met die van 2010 bemoeilijkt.
In eerste instantie zijn op basis van het geheel aan gegevensbestanden psychometrische
analyses uitgevoerd met behulp van OPLM (Verhelst). Deze analyses hebben geresulteerd in tien
vaardigheidsschalen, een voor elk onderwerp in de peiling. De tabel geeft een overzicht van de
psychometrische eigenschappen van deze vaardigheidsschalen.

29

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Psychometrische eigenschappen van de vaardigheidsschalen voor rekenen-wiskunde medio basisionderwijs
Discriminatie-

Verdeling van p-waarden op Si-toetsen

range

geom. gem.

≤..05

-.1

-.2

-.3

-.4

-.5

-.6

-.7

-.8

-.9

-1.0

R1c

df

p

mediaan

gem.

min

max

Aantal leerlingen per opgave

aantal opgaven

R1c-toets

schaal

indices

1

88

1 tot 6

3

9

7

8

10

10

11

3

7

9

8

6

1332 1123

.00

580

704

519

1176

2

66

2 tot 4

3,02

4

3

6

10

5

2

8

9

8

6

5

685

614

.02

714

725

656

818

3

25

1 tot 5

3,07

2

2

3

2

2

1

1

3

2

1

5

142

132

.24

778

780

692

4

89

1 tot 6

2,9

6

5

7

3

7

13

7

11

12

9

9

1295 1120

.00

574

688

519

1157

5

80

1 tot 5

2,85

2

5

9

4

11

8

4

11

9

11

6

1259 1047

.00

577

720

519

1182

6

42

2 tot 4

2,94

1

3

5

6

4

7

2

1

5

1

7

514

434

.00

563

700

519

1182

7

80

1 tot 6

3

1

6

8

10

8

2

6

10

16

10

3

1089

957

.00

574

669

519

1148

8

44

1 tot 5

3,06

0

3

6

2

2

7

8

3

3

5

5

495

435

.02

573

669

526

1186

9

37

1 tot 5

2,99

1

4

3

3

8

5

2

3

4

1

3

543

394

.00

576

710

535

1152

10

49

1 tot 4

3

5

3

5

10

3

4

4

4

3

4

4

800

591

.00

580

744

529

1178

Voor iedere vaardigheids­schaal is de omvang

Overzicht van de overschrijdingskansen voor

De R1c-toets is een globale toets die

van de opgavenverzameling gegeven.

de Si-toetsen (Verhelst, 1993). Si-toetsen zijn

beschouwd kan worden als een combinatie

Range en geometrisch gemiddelde

opgavenverzameling modelschendingen op

de toetsingsgrootheid R1c, de vrijheidsgraden

(geom.gem.) van de discriminatie-indices van

opgavenniveau te ontdekken. De tabel toont

deze opgaven. Deze indices bepalen de lengte

het eindresultaat van de kalibratie. In principe

van de op de vaardigheidsschalen afgebeelde

wordt een rechte verdeling verwacht over de

IRT-segmenten: relatief hogere indices leiden

onderscheiden intervallen, waarbij de eerste

Ten slotte vermeldt de tabel hoeveel leerlingen de opgaven

tot kortere segmenten.

twee intervallen dan samengenomen moeten

hebben gemaakt. Omdat het hier geen standaard toetsen

worden.

betreft maar opgavenverzamelingen, varieert meestal het

bedoeld om tijdens de kalibratie van de

van Si-toetsen (Verhelst, 1993). De tabel bevat
(df) en de overschrijdingskans (p).

aantal leerlingen per opgave in een verzameling. Per schaal
wordt daarom de mediaan en het gemiddeld aantal
leerlingen per opgave vermeld naast het minimum en
maximum aantal (range).

Het kalibreren van een opgavenverzameling is vaak een omvangrijk werk. Het is hier niet de
plaats om daar uitvoerig op in te gaan. In het intern projectmemo ‘Kwaliteitscontrole van PPONschalen’ heeft Verhelst een aantal procedures bijeengezet die een rol kunnen spelen bij de
kalibratie van de opgaven voor een vaardigheidsschaal. Zeker wanneer er onvoldoende passing
wordt verkregen tussen opgaven en schaal, vinden er controles plaats op multidimensionaliteit

30

PPON

van de opgavenverzameling en van homogeniteit van de leerlingpopulatie met betrekking tot
de opgaven. Uiteindelijk wordt een opgavenverzameling verkregen waarvoor in principe geldt
dat a) individuele opgaven binnen het model passen, b) opgaven in verschillende groepen op
dezelfde wijze functioneren, dus onafhankelijk van de groep (vrijwel) dezelfde itemparameters
hebben, c) er zoveel mogelijk een homogene verdeling is van de p-waarden op de Si-toetsen
over het interval (0,1) met zo weinig mogelijk significante waarden en waarbij d) de R1c-toets
niet significant is. Geconstateerd moet worden dat het laatste criterium bij geen van de schalen,
behalve schaal 3 basisautomatismen vermenigvuldigen en delen, het geval is. Dit kan
toegeschreven worden aan het grote aantal waarnemingen op de opgaven waardoor relatief
kleine verschillen toch significant worden. Additionele analyses hebben dan inmiddels
uitgewezen dat verdergaande itemselecties geen bijdrage meer leveren aan een verbetering
van de R1c-toets, waarop de schaal dus niettemin wordt geaccepteerd. Significante afwijkingen
worden geacht weinig betekenis te hebben zolang de waarde van de R1c niet veel afwijkt (niet
meer dan een factor 1.5) van het aantal vrijheidsgraden van de toetsingsgrootheid. Bij geen van
de vaardigheidsschalen wordt dit criterium overschreden.
Vervolgens is er per onderwerp een analyse uitgevoerd, waarvoor telkens de daarvoor relevante
opgavenverzameling met de bijbehorende leerlinggegevens werden geselecteerd. De analyse
betrof de gecombineerde gegevens van de gegevensbestanden van 2003 en 2010. Op basis van
deze gegevens worden in de hoofdstukken 4 en 6 de vaardigheden van leerlingen beschreven
evenals de verschillen tussen leerlingen in relatie tot formatiegewicht, geslacht, stratum en
leertijd. In hoofdstuk 7 wordt op basis van deze gegevens de effecten van methode en
afnamejaar gerapporteerd. Een complicerende factor bij deze laatste analyse is dat in de laatste
peiling een nieuwe definitie van formatiegewicht van toepassing is. Als gevolg van deze
herdefinities is ook de stratumindeling, die op de formatiegewichten gebaseerd is, aangepast.

2.5

De rapportage van de resultaten

In hoofdstuk 4 en 6 beschrijven we per onderwerp de resultaten van de leerlingen. Aan de hand
van een reeks voorbeeldopgaven illustreren we voor ieder onderwerp over welke kennis en
inzichten leerlingen op verschillend niveaus van vaardigheid beschikken en maken we
verschillen tussen groepen leerlingen zichtbaar. Deze onderzoeksresultaten worden in een
figuur afgebeeld. Enerzijds wordt de figuur daardoor complex, anderzijds illustreert zo’n
afbeelding de samenhang tussen de verschillende resultaten. Op de volgende pagina’s wordt
een toelichting op de gebruikte figuren gegeven.
De afbeelding bestaat uit een brede kolom aan de linkerzijde en vier smallere kolommen aan de
rechterzijde. In het linkergedeelte staan afgebeeld:
• de vaardigheidsschaal met de verdeling in de leerlingpopulatie;
• de moeilijkheidsgraad van een aantal opgaven.
In het rechterdeel van de afbeelding staan de vaardigheidsverdelingen van een aantal groepen
leerlingen. Weergegeven zijn de vaardigheidsverdelingen voor de verschillende niveaus van drie
variabelen, te weten formatiegewicht, geslacht en leertijd.

31

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp
Een voorbeeld

400

350

Met de percentielscores 90, 75, 50, 25 en 10 wordt
de vaardigheidsverdeling in de leerlingpopulatie aangegeven.
Percentiel 25 betekent dat 25% van de leerlingen een lagere
score heeft en dus 75% van de leerlingen daarboven scoort.

90
300
75

250

50

25

Balkjes illustreren de moeilijkheidsgraad van de opgaven.
De bovengrens van het balkje geeft het niveau aan waarop
leerlingen de opgave voor 80% goed maken. Leerlingen met
deze of een hogere score beheersen deze opgave goed.
Leerlingen met vaardigheidsscores binnen het bereik van het
balkje beheersen de opgave matig, uiteenlopend van redelijk
goed in het donkere gebied tot net voldoende in het meest
lichte gebied.
De ondergrens van het balkje geeft het niveau aan waarop
leerlingen de opgave voor 50% goed maken. Leerlingen met
deze of een lagere score beheersen deze opgave onvoldoende.

200
10

150

100
Op deze vaardigheidsschaal is de moeilijkheidsgraad van
10 opgaven afgebeeld. Deze opgaven zijn als voorbeeldopgaven
in de balans opgenomen en worden meestal in volgorde van
moeilijkheidsgraad afgebeeld.

© Cito

1

Percentiel

32

PPON

2

Opgaven

3

4

5

6

7

8

9

10

Vaardigheidsscore

400

350

90
300

De vaardigheidsschaal van het PPON-onderzoek is
genormeerd naar een schaal met een gemiddelde van 250
en een standaardafwijking van 50.
Afgebeeld is het vaardigheidsbereik van 100 tot 400,
dat is het gemiddelde +/- drie standaardafwijkingen.

75

250

50

Deze balkjes verbeelden de vaardigheidsverdelingen van
verschillende groepen leerlingen. Met sterretjes wordt
de gemiddelde vaardigheidsscore in de groepen
aangegeven, de punten verbeelden van onder naar boven
de percentielscores 10, 25, 75 en 90 van een groep.

25
200
10

150

In deze figuur zijn de vaardigheidsverdelingen voor enkele
groepen leerlingen afgebeeld. Hier zijn de vergelijkingen
afgebeeld voor leerlingen met verschillend formatiegewicht,
voor jongens en meisjes en voor reguliere en vertraagde
leerlingen.
Afhankelijk van het peilingsonderzoek kunnen ook andere
groepen leerlingen worden afgebeeld.

Geslacht

Goed

r

gd

ulie

raa

reg

ver
t

s

s

Formatiegewicht

isje

gen
jon

Percentiel

me

1.2

0.3

0.0

100

Leertijd

Vaardigheidsscore

90
75

Matig

50
25
10

Onvoldoende
Beheersingsniveau

33

Percentielaanduidingen

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal en de verdeling in de leerlingpopulatie
De vaardigheidsschalen zijn geconstrueerd met behulp van een zogenoemd itemresponsmodel.
De aanname is dat de vaardigheid zoals die met de schaal gemeten wordt, bij benadering
normaal verdeeld is in de populatie. De maatverdeling op de schaal is ter vrije keuze. In PPON is
ervoor gekozen om het landelijk gemiddelde van de leerlingpopulatie in de onderzoeksgroep –
medio jaargroep 5 in 2010 – op schaalwaarde 250 te stellen en de standaardafwijking op 50. De
vaardigheidsschaal wordt steeds afgebeeld tussen de vaardigheidsscores van 100 tot 400, een
bereik dus van drie standaardafwijkingen boven en drie onder het gemiddelde van 250. Geheel
rechts in de figuur staan de vaardigheidsscores vermeld, oplopend met een waarde van 50.
Links op de schaal zijn enkele percentielen weergegeven, en wel percentiel 10, 25, 50, 75 en 90.
Een percentiel geeft aan hoeveel procent van de leerlingen in de populatie de betreffende of een
lagere vaardigheidsscore heeft. Ter illustratie: percentiel 25 ligt op vaardigheidsscore 216.
Dit betekent dat 25% van de leerlingen een score van 216 of lager heeft. Percentiel 50 ligt
uiteraard op vaardigheidsscore 250.
De moeilijkheidsgraad van de opgaven
Een bekende manier om de moeilijkheidsgraad van een opgave aan te geven, is de zogenoemde
p-waarde. Een p-waarde van 0.80 betekent dat 80% van de leerlingen die opgave correct heeft
beantwoord. Een opgave met een p-waarde van 0.50 is moeilijker, omdat nu slechts de helft van
de leerlingen de opgave juist heeft gemaakt.
Een opgave is echter niet voor alle leerlingen even moeilijk te maken. Over het algemeen zal
gelden dat naarmate een leerling een onderwerp beter beheerst, hij of zij een grotere kans heeft
om een opgave over dat onderwerp goed te beantwoorden. Die relatie wordt voor een aantal
opgaven afgebeeld in de linker kolom van de figuur met verticale balkjes. Het verticale balkje
begint op het punt dat de kans om die opgave goed te maken 0,5 is. Naarmate een opgave
moeilijker is, zal dat beginpunt steeds hoger op de schaal komen te liggen. Het balkje eindigt op
het punt dat de kans op het correcte antwoord 0,8 bedraagt. Het kleurverloop in het balkje, van
lichter naar donkerder, symboliseert de toename in de kans om de opgave goed te maken. De
opgaven zijn gerangschikt op het 0,8 punt.
Aan de hand van het balkje onderscheiden we drie niveaus in de beheersing van een opgave,
zoals ook de legenda laat zien:
• We spreken van goede beheersing wanneer de kans op een goed antwoord groter is dan 0,8.
De leerling heeft dan een vaardigheidsscore die hoger ligt dan het balkje aangeeft.
• Wanneer de kans op een goed antwoord tussen 0,5 en 0,8 ligt, spreken we van een matige of
redelijke beheersing. Dit gebied op de vaardigheidsschaal komt dus overeen met wat het
balkje weergeeft.
• We spreken van onvoldoende beheersing van een opgave wanneer de kans op een goed
antwoord kleiner is dan 0,5. De vaardigheidsscore van de leerling ligt dan onder het
beginpunt van het balkje.
Laten we ter verdere illustratie opgave 7 nemen. Leerlingen met vaardigheidsscore 250 hebben
een kans van 0,5 om die opgave goed te maken. Leerlingen met een lagere vaardigheidsscore
beheersen opgave 7 dus onvoldoende. Als we nu naar de percentiellijnen kijken, dan zien we dat
50% van de leerlingen een vaardigheidsscore heeft die lager is dan 250. Daaruit kunnen we
concluderen dat 50% van de leerlingen deze opgave onvoldoende beheerst. Dit betekent
overigens niet dat alle leerlingen met een score lager dan 250 deze opgave altijd fout zullen
maken. Het betekent wel dat als deze leerlingen tien van deze opgaven zouden maken, ze er
gemiddeld minder dan de helft van goed maken.
Dezelfde leerlingen met vaardigheidsscore 250 (eigenlijk 252) hebben een kans van 0,8 om
opgave 4 goed te maken. Leerlingen met deze of een hogere vaardigheidsscore beheersen deze
opgave dus goed. Zij zullen gemiddeld minder dan twee op de tien soortgelijke opgaven fout

34

PPON

maken. Uit de percentiellijnen kunnen we weer afleiden dat ongeveer 50% van de leerlingen
een hogere vaardigheidsscore heeft en opgave 4 dus goed beheerst. De ondergrens van het
balkje voor opgave 4 ligt ongeveer bij vaardigheidsscore 185. Leerlingen met een vaardigheids­
score tussen 182 en 252 beheersen opgave 4 matig.
De afgebeelde opgaven vormen een selectie van alle opgaven op de schaal en zijn met zorg
gekozen. Zij vormen enerzijds een goede afspiegeling van de inhoudelijke aspecten die met de
opgaven worden gemeten. Anderzijds bestrijken zij een groot bereik van de vaardigheidsschaal,
dat wil zeggen dat zij een goed beeld geven van de spreiding van de moeilijkheidsgraad van de
opgaven over de gehele schaal.
De vaardigheidsverdelingen van groepen leerlingen
In het rechter gedeelte van de figuur zijn de vaardigheidsverdelingen van verschillende groepen
leerlingen afgebeeld. Dat kan per peilingsonderzoek verschillen. In deze figuur betreft het de
vergelijking tussen leerlingen naar formatiegewicht, geslacht en leertijd. Voor iedere
onderscheiden groep leerlingen wordt de geschatte vaardigheidsverdeling afgebeeld. Bij deze
vaardigheidsverdelingen is niet gecorrigeerd voor andere factoren die mogelijkerwijs van
invloed zijn op de resultaten. De wijze van afbeelding laat een vergelijking toe tussen de
prestaties van de leerlingen wat betreft de variabelen:
• formatiegewicht, met de niveaus 0, 0.3 en 1.2;
• geslacht, met de niveaus jongen en meisje; en
• leertijd, met de niveaus regulier en vertraagd.
We onderscheiden voor iedere groep leerlingen vijf percentielpunten op de vaardigheidsschaal.
De gemiddelde vaardigheidsscore van een groep (percentiel 50) is met een wit sterretje
aangeduid. In dit geval leert de figuur ons bijvoorbeeld dat de gemiddelde vaardigheidsscore
van 0-leerlingen 259 bedraagt, van 0.3-leerlingen 238 en van 1.2-leerlingen 209.
De verschillen in vaardigheidsniveaus tussen de onderscheiden groepen leerlingen kunnen
vervolgens inhoudelijke betekenis krijgen aan de hand van de voorbeeldopgaven. Zo beheerst
de gemiddelde 0-leerling in dit geval de eerste vier opgaven goed en de opgaven 5, 6 en 7
redelijk goed tot matig, terwijl de gemiddelde 1.2-leerling alleen de eerste opgave goed
beheerst en de opgaven 2, 3 en 4 matig.
Op een vergelijkbare manier illustreert de afbeelding ook de verschillen tussen jongens en
meisjes en tussen de leertijdniveaus regulier en vertraagd.

35

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

36

PPON

3	Het onderwijsaanbod
voor rekenen-wiskunde

3	Het onderwijsaanbod voor rekenen-wiskunde

3	Het onderwijsaanbod voor
rekenen-wiskunde
Het onderwijsaanbod voor rekenen-wiskunde in de onderbouw van
het basisonderwijs is met behulp van een schriftelijke vragenlijst
geïnventariseerd. De aanbodinventarisatie betreft het gebruik van
reken-wiskundemethoden, aspecten van differentiatie en
remediëring, en achtergrondgegevens van leraren.
We hebben het onderwijsaanbod voor rekenen-wiskunde in kaart gebracht met behulp van een
vragenlijst. Deze is ingevuld door leraren van de jaargroepen 4 en 5. De vragenlijsten hebben
betrekking op achtergrondgegevens van leraren, de inzet van leermiddelen, de hoeveelheid tijd
die leraren aan het reken- en wiskundeonderwijs besteden en de mate van differentiatie die ze
toepassen in de klas. Het aantal scholen in dit onderzoek bedroeg 99. Van de leraren in
jaargroep 4 heeft 85% de vragenlijsten teruggestuurd en van de leraren in jaargroep 5 91%. In
de vorige peiling van 2003 deden in totaal 145 scholen mee. Het verschil in deelname wordt
veroorzaakt door het feit dat er in 2003 ook scholen zijn benaderd in het kader van een
onderzoek voor het leerlingvolgsysteem. In principe geeft analyse van de vragenlijsten ook in
2010 op hoofdlijnen een beeld van de lessen rekenen-wiskunde halverwege het basisonderwijs.
We maken echter een uitzondering voor enkele vragen die niet door alle respondenten zijn
beantwoord. In dat geval moeten we een voorbehoud maken, omdat we te weinig gegevens
hebben om uitspraken te kunnen doen over de landelijke situatie. In de tekst hebben we steeds
aangegeven wanneer er van zo’n voorbehoud sprake is.

3.1

Achtergrondgegevens van leraren

Het reken-wiskundeonderwijs in jaargroep 4 en 5 wordt ongeveer even vaak door een oudere
als door een jongere leerkracht gegeven. De leeftijdsopbouw van de leraren is vrij evenwichtig.
Er is geen sprake van een duidelijke vergrijzing of verjonging van het onderwijzend personeel.
Leeftijdsopbouw leraren per jaargroep (% leraren)

38

jaargroep 4

jaargroep 5

jonger dan 25 jaar

11

11

25-35 jaar

31

31

36-45 jaar

11

17

46-55 jaar

33

30

ouder dan 55 jaar

14

11

PPON

Het merendeel van de leraren dat reken- en wiskundeonderwijs geeft in groep 4 of 5 heeft
meer dan 10 jaar ervaring. Het aantal leraren dat slechts een beperkte hoeveelheid ervaring
heeft (0-10 jaar) is echter ook aanzienlijk (41%). Dit wijst op een zekere mate van verloop.
De vragenlijst bevatte ook een vraag over het aantal jaren dat men les had gegeven in de
huidige groep. Analyse van de antwoorden op die vraag leverde een identieke tabel op als die
hieronder staat. Dat wijst erop dat er relatief weinig mobiliteit is onder leraren die reken- en
wiskundeonderwijs geven. Als men eenmaal lesgeeft in een bepaalde groep, gaat men blijkbaar
niet snel meer voor een andere groep staan.
Onderwijservaring van leraren per jaargroep (% leraren)
jaargroep 4

jaargroep 5

0-2 jaar leservaring

7

10

3-5 jaar leservaring

20

18

6-10 jaar leservaring

15

13

11-20 jaar leservaring

24

24

21-30 jaar leservaring

20

13

31-40 jaar leservaring

12

20

41 jaar of meer leservaring

1

1

Het opleidingsniveau van de leraren kwam ook in de vragenlijst aan de orde. Uit de antwoorden
komt naar voren dat er bij de scholen die deelnamen aan het onderzoek geen onbevoegde
leraren voor de klas stonden. Iets meer dan de helft van de respondenten gaf aan de pabo te
hebben afgerond, terwijl ongeveer een derde een diploma op zak heeft van de Pedagogische
Academie, de kweekschool of kleuteropleiding. Het aantal zijinstromers was in dit onderzoek
slechts zeer laag.
Opleidingsniveau leraren per jaargroep (% leraren)
jaargroep 4

jaargroep 5

De lerarenopleiding is niet afgerond/stage

0

0

Pabo

51

54

Zijinstroom lerarenopleiding PO

4

3

PA, kweekschool of kleuteropleiding

40

31

Lerarenopleiding voortgezet onderwijs

1

2

Meerdere opleidingen: twee opties aangekruist

4

9

De laatste vraag met betrekking tot achtergrondkenmerken van leraren ging over bijscholing.
Uit de antwoorden komt naar voren dat cursussen over pedagogisch/didactisch handelen,
zorgverbreding (omgaan met verschillen) en schoolzelfevaluatie het meest populair waren.
In de categorie Overig (zie tabel op bladzijde 40) werd de cursus Met sprongen vooruit genoemd,
evenals een cursus over dyscalculie. Deze laatste cursus werd maar door een heel gering aantal
leraren genoemd.

39

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Vakgebied bijscholingscursus per jaargroep (% leraren)
jaargroep 4

jaargroep 5
15

Pedagogisch/didactisch handelen

15

Doorgaande leerlijn rekenen

8

8

Zorgverbreding: omgaan met verschillen

16

28

Schoolzelfevaluatie

12

8

Evaluatie van de voortgang op het niveau van de groep

9

3

Gebruik van computers in de rekenles

7

9

Overig

32

28

3.2

Inzet van leermiddelen

De antwoorden op de vragenlijsten laten zien dat er in feite maar vier methoden zijn die
gebruikt worden in het reken- en wiskundeonderwijs halverwege de basisschool. Dat zijn: Alles
telt, Pluspunt, Rekenrijk en De wereld in getallen. Het grootste marktaandeel is in handen van de
makers van Pluspunt, gevolgd door De wereld in getallen. Aangezien beide methoden door
Malmberg worden uitgegeven, houdt dit in dat ongeveer drie op de vier leraren werkt met een
methode van deze uitgever. De methoden van Noordhoff (Rekenrijk) en ThiemeMeulenhoff
(Alles telt) worden elk slechts door zo’n één op de tien leraren gebruikt.
In vergelijking met de vorige peiling in 2003, valt op dat het gebruik van de methode Alles telt
het meest is toegenomen. In 2003 werkte immers nog vrijwel geen enkele school met deze
methode. In vergelijking daarmee is een marktaandeel van 10% in 2010 heel behoorlijk. Het
gebruik van de drie andere methodes die hierboven worden genoemd is ten opzichte van 2003
min of meer gestabiliseerd.
De hoofdmethode blijkt een groot deel van de lessen in het reken- en wiskundeonderwijs te
bepalen. Een grote meerderheid (minstens 4 van de 5 leraren) geeft aan meer dan 90% van de
methode te volgen. Een kleine minderheid slaat wel eens onderdelen uit de methode over, maar
behandelt toch nog altijd 60 tot 90% van de aangeboden stof. Daarmee kunnen we stellen dat
de hoofdmethode een groot stempel drukt op het reken- en wiskundeonderwijs.
Methodegebruik (hoofdmethode) per jaargroep (% leraren)
jaargroep 4

jaargroep 5

Alles telt

11

10

Pluspunt (nieuw)

55

51

Pluspunt (oud)

0

1

Rekenrijk

9

10

De wereld in getallen (3de versie europroof)

24

25

De wereld in getallen (2de versie)

0

1

Overige

1

1

Naast de hoofdmethode gaven de leraren aan ook aanvullende materialen te gebruiken voor
instructie, oefening en remediëring. Een tiental leermiddelen werd met enige regelmaat
genoemd. Deze worden onder andere ingezet om leerlingen die slechter of juist beter presteren

40

PPON

dan de gemiddelde leerling vooruit te helpen. Sommige leermiddelen kunnen zelfs in beide
gevallen worden ingezet. Ook gaven sommige leraren aan meerdere aanvullende middelen
naast elkaar te gebruiken. Ondanks de verscheidenheid aan materialen lijkt de markt slechts in
handen te zijn van een beperkt aantal uitgevers: Ambrasoft, Malmberg, Menne Instituut en
Abimo. Onze indruk is dat Malmberg het grootste aandeel heeft veroverd. Het aantal
respondenten dat deze vraag beantwoordde was echter onvoldoende groot om dit met
volledige zekerheid te kunnen zeggen.
Gebruik van aanvullende materialen per jaargroep (aantal leraren)
jaargroep 4
Ambrasoft

jaargroep 5
4

ingezet voor ...
zowel lage als hoge
rekenvaardigheid

Oefenboekjes Rekenen o.a. Eenmaal Andermaal (Malmberg)

11

4

zowel lage als hoge
rekenvaardigheid

Kien (Malmberg)

6

6

hoge rekenvaardigheid

Maatwerk (Malmberg)

31

25

vooral lage, maar soms
ook hoge rekenvaardigheid

Met sprongen vooruit (Menne Instituut)

14

zowel lage als hoge
rekenvaardigheid
4

Mijn Tafelboek (Abimo)

zowel lage als hoge
rekenvaardigheid

Plustaken / Pluswerkboek (meerdere uitgevers)

13

10

Stenvert: Rekenmeesters, Rekenmakkers (Abimo)

19

11

hoge rekenvaardigheid

zowel lage als hoge
rekenvaardigheid

Remelka (Malmberg)

10

Somplex (Abimo)

8

lage rekenvaardigheid

6

hoge rekenvaardigheid

Computerprogramma’s zijn een aparte groep in de leermiddelen die naast de hoofdmethode
worden gebruikt. In de vragenlijst hebben we daarom speciaal gevraagd naar het gebruik van
digitale leermiddelen. Vervolgens hebben we in de analyse een uitsplitsing gemaakt naar
programma’s bij reguliere methoden en programma’s die naast elke methode gebruikt kunnen
worden. Voor de programma’s bij de reguliere methodes geldt dat het gebruik daarvan
overeenkomt met het gebruik van de hoofdmethodes. De aantallen respondenten zijn ook hier
echter te klein om dit met zekerheid te kunnen stellen. Leraren die een computerprogramma
gebruiken dat losstaat van de methode lijken voor het merendeel te kiezen voor materiaal van
Ambrasoft. Overigens geeft een kwart tot een derde van de leraren aan meerdere digitale

41

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

leermiddelen naast elkaar te gebruiken. Meestal gaat het daarbij om een combinatie van
software bij de methode en een los te gebruiken computerprogramma.
Gebruik van methodegebonden computerprogramma’s per jaargroep (aantal leraren)
jaargroep 4

jaargroep 5

Alles telt (ThiemeMeulenhoff)

6

6

Pluspunt (Malmberg)

20

16

Rekenrijk (Noordhoff)

1

2

De wereld in getallen (Malmberg)

9

8

Gebruik van op zichzelf staande computerprogramma’s per jaargroep (aantal leraren)
jaargroep 4

jaargroep 5

Ambrasoft

44

48

Hoofdwerk (NIB software)

8

6

Maatwerk (Malmberg)

17

18

3.3

Tijd voor reken- en wiskundeonderwijs

De ondervraagde leraren ruimen elke schooldag bijna een uur in voor rekenen en wiskunde.
In totaal komt het neer op 4 uur en bijna 40 minuten reken- en wiskundeonderwijs per week.
Dat is minder dan in 2003. Toen werd er per week gemiddeld 5 uur besteed aan rekenen en
wiskunde in de jaargroepen 4 en 5.
Tijd voor reken- en wiskundeonderwijs per jaargroep (in minuten)
jaargroep 4

jaargroep 5

maandag

56

57

dinsdag

56

57

woensdag

52

56

donderdag

56

58

vrijdag

54

55

4 uur en 34 min

4 uur en 38 min

totaal in uren

Negen van de tien leraren ruimt extra tijd in voor reken- en wiskundeonderwijs aan de 25%
zwakste leerlingen. De hoeveelheid extra tijd deze leerlingen krijgen varieert. Bij twee derde tot
drie kwart van de leraren gaat het óf om 0 tot 20 minuten óf om 20 tot 40 minuten bovenop de
normale hoeveelheid lestijd. Ongeveer één op de vijf leraren geeft de zwakste leerlingen meer
dan 40 minuten extra tijd.
Negen van de tien leraren treft ook voorzieningen voor de 25% leerlingen die het sterkst zijn in
rekenen en wiskunde. Bij hen gaat het niet zozeer om extra lestijd, maar eerder om een
aanpassing van de lesstof. Daartoe worden de aanvullende leermiddelen gebruikt die hiervoor
aan de orde zijn geweest.

42

PPON

3.4

Differentiatie

De laatste vraag in de vragenlijst had betrekking op differentiatie. Aan leraren is gevraagd welke
organisatievormen ze toepassen in hun reken- en wiskundeonderwijs. Men kon uit vier
verschillende vormen kiezen, van een klassikaal frontale benadering tot een aanpak die
helemaal op maat is gesneden. Analyse van de antwoorden wijst uit dat verreweg de meeste
populaire benadering inhoudt dat de instructie voor alle leerlingen gelijk is, maar dat de
oefenstof wordt aangepast aan de capaciteiten van de leerling. 14 à 20% van de leraren kiest
voor een organisatievorm die nog een stap verder gaat: het aanbieden van zowel de instructieals de oefenstof per tempogroep.
Maken we de vergelijking met de peiling van 2003, dan zien we een verschuiving optreden naar
organisatievormen die differentiatie mogelijk maken. Organisatievorm 2 (zie tabel) is
onverminderd populair gebleven, maar we constateren een afname van het aantal leraren dat
kiest voor organisatievorm 1. Deze afname is ten gunste van organisatievorm 3. Dit is overigens
een ontwikkeling die we niet alleen constateren bij rekenen-wiskunde, maar ook bij taal.
Het vermoeden is daarom dat deze trend ingegeven wordt door ontwikkelingen op het gebied
van pedagogisch-didactisch handelen in het algemeen, en niet door vernieuwingen binnen het
reken- en wiskundeonderwijs in het bijzonder.
Organisatievorm per jaargroep (% leraren)

43

jaargroep 4

jaargroep 5

1 instructie en oefenstof voor iedereen gelijk

11

9

2 instructie voor iedereen gelijk, oefenstof gedifferentieerd

69

76

3 instructie en oefenstof aangeboden per tempogroep

20

14

4 instructie en oefenstof individueel aangeboden

0

1

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

44

PPON

4 Getallen en bewerkingen

4
Getallen en bewerkingen

4 Getallen en bewerkingen
In dit hoofdstuk beschrijven we de opbrengsten van het onderwijs
voor het deelgebied Getallen en bewerkingen. We onderscheiden in
dit deelgebied zes onderwerpen en beschrijven steeds per
onderwerp de getoetste leerinhouden en vervolgens wat leerlingen
medio jaargroep 5 begrijpen en kunnen. Op basis van deze gegevens
wordt de voortgang van leerlingen in de vorm van een
ontwikkelings­lijn beschreven. We vergelijken de prestaties van
verschillende groepen leerlingen.
In de tweede helft van de jaren tachtig is het aanvankelijk rekenen en de verdere uitwerking
daarvan in het basisonderwijs structureel herzien (Treffers en de Moor, 1999). De leerlijnen en
tussendoelen van het Tal-team geven aan hoe leerlingen, volgens de uitgangspunten van het
nieuwe programma, handig en flexibel leren rekenen, daarbij gebruikmakend van hun begrip
van en gevoel voor getallen en operaties en van geleerde rekenfeiten, regels en
geautomatiseerde vaardigheden.
In het deelgebied Getallen en bewerkingen onderscheiden we drie sterk met elkaar verweven
onderdelen:
• Getallen en getalrelaties, waarbij we afzonderlijk de vaardigheden van leerlingen in het
getalgebied tot 100 en het getalgebied tot 1000 zullen beschrijven;
• Basisautomatismen, met het onderwerp optellen en aftrekken waarbinnen we afzonderlijk
vaardigheden beschrijven in het getalgebied tot 100 en het getalgebied tot 1000 en het
onderwerp vermenigvuldigen en delen;
• Bewerkingen met ook hierbinnen het onderwerp optellen en aftrekken en afzonderlijk
aandacht voor bewerkingen in het getalgebied tot 100 en het getalgebied tot 1000, het
onderwerp vermenigvuldigen en delen en het onderwerp complexere toepassingen.
Bij het onderwerp Getallen en getalrelaties ligt de nadruk op:
• betekenis geven aan en zinvol opereren met getallen in alledaagse toepassingssituaties;
• het begrijpen van het positiesysteem op basis van de samenhang tussen de tientallige
structuur van de getallen (tientallig splitsen: positiewaarden) en hun plaats op de
getallenlijn (positioneren: ruimtelijke relaties);
• de geleidelijke formele organisatie van getallen in netwerken, gebruikmakend van
verschillende getalstructuren en rekeneigenschappen.
De nadruk bij de Basisautomatismen ligt nu ook niet louter meer op de reconstructie van de
verschillende tafels, maar meer op het vaststellen:
• in welke mate leerlingen de getallen waarmee ze rekenen in netwerken geordend hebben;
• in hoeverre leerlingen elementaire hoofdrekenprocedures hebben geautomatiseerd.

46

PPON

Bij de Bewerkingen ligt de nadruk op:
• de progressieve schematisering van telprocedures in elementaire vormen van structurerend
hoofdrekenen;
• het begrip en gebruik van de (omgekeerde) relatie tussen optellen, aftrekken,
vermenigvuldigen en delen;
• de ontwikkeling van diverse rekenprocedures via het toepassen van adequate vormen van
rijgen, splitsen en variarekenen;
• de geleidelijke automatisering van standaard hoofdrekenprocedures (algoritmisch rekenen);
• het adequaat leren oplossen van elementaire en complexere toepassingsproblemen
(“strategisch” rekenen).

4.1

Getallen en getalrelaties

Inhoud
In de huidige vijfde peiling is, net als bij de eerste en vierde peiling, uitgegaan van één
vaardigheidsschaal die Getallen en getalrelaties is genoemd.
De onderdelen Tellen en ordenen en Structureren zijn geen zelfstandige onderwerpen zoals dat
in de tweede en derde peiling wel het geval was. Tellen en ordenen en Structureren zijn
ondergebracht bij het onderwerp Getallen en getalrelaties.
Bij dit onderwerp gaat het om basiskennis van natuurlijke getallen zowel in allerlei
gebruikssituaties als in het geheel van de getallenrij. Binnen het onderwerp onderscheiden we
vier aspecten.
• Analyseren en positioneren:
-- bepalen van de waarde van cijfers in getallen;
-- inzicht in de plaats van de getallenrij; onder andere globaal en precies plaatsen van
natuurlijke getallen op de getallenlijn, de plaats van de getallen op de getallenlijn
herkennen, getallen plaatsen tussen andere getallen in de telrij;
-- uitspraak en schrijfwijze van getallen; natuurlijke getallen omzetten naar cijfers en
omgekeerd.
• Tellen en samenstellen:
-- resultatief tellen;
-- structurerend tellen;
-- verder/terug tellen in stappen van 1 of andere eenheden (bijvoorbeeld 2, 5, 10, 25, 50,
100, 1000).
• Structureren:
-- een hoeveelheid of getal splitsen in meer groepen die al dan niet gelijk zijn;
-- splitsen in parten op basis van positiewaarde;
-- ontbinden in factoren (bijvoorbeeld 630 = 6 x 100 + 3 x 10, of 630 = 63 x 10).
• Vergelijken en afronden:
-- hanteren van de begrippen meer, minder, evenveel;
-- bepalen van het kleinste, grootste getal;
-- getallen in juiste volgorde zetten, van klein naar groot en omgekeerd;
-- aangeven welk getal het dichtst in de buurt van een gegeven getal ligt.
Het onderwerp bevat zowel opgaven in het getalgebied tot 100 als opgaven in het getalgebied
tot 1000. De opgaven zijn geanalyseerd binnen een gemeenschappelijke schaal. Om meer
gedetailleerd de vaardigheden van de leerlingen te kunnen beschrijven worden de resultaten
van de leerlingen op de opgaven voor de twee getalgebieden afzonderlijk gepresenteerd.

47

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Wat leerlingen kunnen
Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 100
De percentiel-10 leerling beheerst de eerste twee voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 3 en 5 redelijk. De voorbeeldopgaven 4 en 6 tot en met 13 beheerst de percentiel-10
leerling onvoldoende. De percentiel-10 leerlingen kunnen op een getallenlijn waarop de
tientallen staan afgebeeld (0-10-20-30-40-50) het getal aangeven dat halverwege tussen twee
tientallen staat, zoals bij voorbeeldopgave 1, waar moet worden aangegeven welk getal precies
in het midden tussen 30 en 40 staat. Ook kunnen zij van een verzameling getallen onder de 100
aangeven welke getallen groter zijn dan een bepaald getal zoals in de tweede voorbeeldopgave.
Daarin moeten de leerlingen aangeven welke getallen groter zijn dan 68. De plaats aangeven
van een getal onder de 100 op een getallenlijn waarbij de tientallen niet zijn gegeven, zoals bij
voorbeeldopgave 3, wordt redelijk beheerst. Ook is er een redelijke beheersing van een context­
opgave waarbij de leerling de plek van een getal in een bepaald patroon moet bepalen, zoals dat
bij voorbeeldopgave 5 het geval is.
Voorbeeldopgaven 1-5 Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 100

1

0

10

20

30

40

50

4

Leon en Marieke verdelen 100 knikkers.
Leon krijgt 52 knikkers.

Welk getal moet bij de pijl staan?

Marieke krijgt

2

knikkers.

5

70
81

67

59

49

Welke getallen uit het hok zijn groter dan 68?
De kleren van Ben zitten in kastje 75.
Zet een kruisje op dat kastje.

3

A

B

0

C

D

100

Welke pijl wijst het getal 78 aan?

De percentiel-25 leerling beheerst de eerste drie voorbeeldopgaven goed. Voorbeeldopgaven 5
en 6 beheerst de percentiel-25 leerling redelijk. De voorbeeldopgaven 4 en 7 worden matig
beheerst door de percentiel-25 leerling. De voorbeeldopgaven 8 tot en met 13 beheerst de
percentiel-25 leerling onvoldoende. De percentiel-25 leerling is goed in staat een getal op een
getallenlijn aan te geven waar de tientallen slechts als streepjes zijn afgebeeld (zie voorbeeld­
opgave 3). De percentiel-25 leerling heeft een matige beheersing van een opgave waarbij het
verschil tussen 100 en 52 bepaald moet worden (voorbeeldopgave 4). Een opgave tot 100

48

PPON

waarbij tientallen en vijftallen bij elkaar opgeteld moeten worden, wordt door de percentiel-25
leerling redelijk beheerst (voorbeeldopgave 6). Een matige beheersing van omzettingen van
tientallen naar vijftallen blijkt uit voorbeeldopgave 7 waarbij gevraagd wordt hoeveel zakken
van 5 appels gemaakt kunnen worden uit kisten van 10 appels.
Voorbeeldopgaven 6-7 Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 100

6

7

Joris betaalt gepast.
Hoeveel cent heeft hij betaald?
cent

Deze 4 kisten zijn vol.
De groenteboer doet alle appels in zakken van 5.
Hoeveel volle zakken kan hij maken?
zakken

De gemiddelde leerling beheerst de eerste zes voorbeeldopgaven goed en de voorbeeldopgaven
7 tot en met 10 matig tot redelijk. De voorbeeldopgaven 11 tot en met 13 beheerst de
gemiddelde leerling onvoldoende. Voorbeeldopgaven 1 tot en met 7 zijn bij de percentiel-10 en
percentiel-25 leerlingen al besproken. De gemiddelde leerling heeft een redelijke beheersing
van opgaven waarbij bijvoorbeeld bepaald moet worden hoeveel zakjes van 10 ballonnen er
nodig zijn om een bepaald aantal (65) te verkrijgen (voorbeeldopgave 8). Ook is er een redelijke
beheersing van een opgave waarbij een verzameling tientallen en vijftallen moet worden
aangevuld tot een bepaald tiental (voorbeeldopgave 9). Een opgave waarbij het getal 100 moet
worden samengesteld uit een gegeven getal, in voorbeeldopgave 10 is dat 37, wordt matig
beheerst door de gemiddelde leerling.

49

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Voorbeeldopgaven 8-10 Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 100

8

9

Samen hebben Bart en Simon € 60,-.
Hoeveel euro heeft Simon?
Opa wordt 65.

euro

Oma wil daarom 65 ballonnen loslaten.
Hoeveel zakken van 10 ballonnen moet ze dan kopen?
10 Vul in.
zakken

De percentiel-75 leerling beheerst de eerste tien voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgave 11 redelijk. De voorbeeldopgaven 12 en 13 worden door de percentiel-75 leerling matig
beheerst. Voorbeeldopgave 11 is een opgave waarbij van een restgetal (68 eraf 5 x 10) moet
worden bepaald hoeveel eenheden van 6 daaruit gehaald kunnen worden. De percentiel-75
leerling beheerst dergelijke opgaven redelijk.

50

PPON

Voorbeeldopgaven 11-13 Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 100

11

13

De kaasboer zet de 68 eieren in dozen.
Hij maakt 5 dozen van 10 vol.
De rest zet hij in dozen van 6 eieren.
Hoeveel dozen van 6 zijn dat?
dozen van 6 eieren
	Tijs gooit 50 keer met twee dobbelstenen. Jesse turft
het aantal ogen. Daarna maken ze deze grafiek.
12

Hoe vaak heeft Tijs 7 gegooid?
keer

	Vader heeft deze bonnen voor zijn verjaardag
gekregen.
Voor hoeveel euro kan hij boeken kopen?
euro

De percentiel-90 leerling beheerst de voorbeeldopgaven 1 tot en met 11 goed en de
voorbeeldopgaven 12 en 13 redelijk. Bij voorbeeldopgave 12 wordt gevraagd het totaalbedrag
te bepalen waarbij een kommagetal aanwezig is. Bij voorbeeldopgave 13 wordt gevraagd
informatie uit een grafiek af te lezen waarbij het antwoord niet direct van de schaal kan worden
afgelezen, maar tussen twee getallen in ligt.

51

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Getallen en getalrelaties tot 100

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

52

PPON

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

s
isje

Geslacht

200

s
gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

53

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Getallen en getalrelaties tot 100
-

Bepalen van het totaalbedrag van een aantal boekenbonnen waarbij ook kommagetallen aanwezig zijn zoals bij voorbeeldopgave 12.
Informatie aflezen uit een grafiek waarbij het antwoord niet direct van de schaal kan worden afgelezen
maar tussen 2 getallen ligt (voorbeeldopgave 13).

-

Bepalen hoeveel eenheden van 6 gehaald kunnen worden uit een restgetal (68 eraf 5 keer 10) zoals bij voorbeeldopgave 11.

-

Bepalen van het verschil tussen 100 en 37, gepresenteerd in een splitssom zoals bij voorbeeldopgave 10.

-

Bepalen hoeveel eenheden van 5 stuks gehaald kunnen worden uit 4 eenheden van 10 zoals bij voorbeeldopgave 7.
Bepalen hoeveel eenheden van 10 nodig zijn om een bepaalde hoeveelheid te krijgen zoals bij voorbeeldopgave 8.
Bepalen van het verschil tussen € 60,- en een hoeveelheid geld op tafel (3 briefjes van 10 en 1 briefje van 5 euro) zoals
bij voorbeeldopgave 9.

-

Bepalen van het verschil tussen 100 en 52 zoals bij voorbeeldopgave 4.

-

Bepalen hoeveel cent er in totaal ligt waarbij er alleen 5-centmuntstukken en 10-centmuntstukken liggen, zoals bij
voorbeeldopgave 6.

-

De plaats van een getal bepalen in een bepaald patroon zoals 75 bij voorbeeldopgave 5.

-

De plaats van een getal op een getallenlijn van 0 tot 100 aangeven zoals 78 bij voorbeeldopgave 3.

-

Aangeven welk getal hoort bij het aangegeven punt op de getallenlijn waarbij de tientallen zijn gegeven op de
getallenlijn zoals bij voorbeeldopgave 1.
Aangeven welke getallen groter zijn dan een gegeven getal zoals 68 bij voorbeeldopgave 2.

-

© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

54

PPON

Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 1000
De percentiel-10 leerling beheerst de eerste vier voorbeeldopgaven goed. De voorbeeldopgaven
5 en 9 worden redelijk beheerst door de percentiel-10 leerling en de voorbeeldopgaven 6 en 7
matig. De voorbeeldopgaven 8 en 10 tot en met 19 beheerst de percentiel-10 leerling
onvoldoende. De percentiel-10 leerling heeft een goede beheersing van:
• kale optellingen onder de 1000 met eenheden, tientallen en honderdtallen zoals 3 + 80 + 400
(voorbeeldopgave 1);
• het verder tellen met stappen van 1 of 10 zoals bij voorbeeldopgave 2 en 3 waarbij men
doortelt over het honderdtal heen;
• het plaatsen van een rond getal in een interval van 100 zoals bij voorbeeldopgave 4.
De percentiel-10 leerling heeft een redelijke beheersing van een opgave waarbij naar een rond
getal op een getallenlijn wordt gevraagd dat precies tussen twee gegeven getallen ligt waarbij
een deel van het voorgaande getal is afgedekt (voorbeeldopgave 5). Er is een matige beheersing
van een opgave waarbij er teruggeteld moet worden met sprongen van 5 over het honderdtal
heen (voorbeeldopgave 6). De percentiel-10 leerling heeft iets meer dan 50% kans (matige
beheersing) een opgave goed te beantwoorden waarbij 4 stapels van 250 staan afgebeeld en
waarbij naar het totaal wordt gevraagd (voorbeeldopgave 7). Een opgave waarbij van een getal
onder de 1000 (in het voorbeeld 450) moet worden aangegeven uit hoeveel honderdtallen en
tientallen deze bestaat, wordt niet beheerst (voorbeeldopgave 8). Een opgave waarbij het
laagste getal uit een aantal getallen onder de 1000 moet worden aangegeven wordt redelijk
beheerst (voorbeeldopgave 9).
Voorbeeldopgaven 1-5 Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 1000

1

3 + 80 + 400 =

2

Tel verder.

498 499

3

5

Welk getal hoort bij de plek die Jaap aanwijst?

Tel net zo verder.

670 680 690

4	Trek een lijn van het kaartje 280 naar de goede plaats
op de getallenlijn.

55

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De percentiel-25 leerling beheerst de eerste vier voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 5 tot en met 9 redelijk. De voorbeeldopgaven 10, 11 en 14 beheerst de percentiel-25
leerling matig. De voorbeeldopgaven 12, 13 en 15 tot en met 19 beheerst de percentiel-25
leerling onvoldoende. Belangrijkste verschil met de percentiel-10 leerling is dat de percentiel-25
leerling een iets hogere kans heeft om de voorbeeldopgaven 1 tot en met 11 goed te maken.
De percentiel-25 leerling heeft een matige beheersing van een opgave waarbij het midden van
2 ronde getallen (280 – 320) moet worden bepaald (voorbeeldopgave 10). De percentiel-25
leerling heeft ongeveer 50% kans een meerkeuzeopgave goed te beantwoorden waarbij op een
getallenlijn van 0 tot 1000 door middel van een pijl een positie op de lijn wordt aangegeven
(in het voorbeeld is dat de plek van 750). De leerling moeten dan aangeven welk getal hoort bij
die pijl (zie voorbeeldopgave 11).
Voorbeeldopgaven 6-9 Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 1000

6

9

Welk getal moet bij het vraagteken staan?

7
Tim zoekt het plaatje met het laagste nummer.
Welk nummer heeft dat plaatje?
Hoeveel folders zijn dit in totaal?
folders

8	Musab doet 450 plantjes in dozen van 100 en dozen
van 10.
Hij gebruikt zoveel mogelijk dozen van 100.
	Hoeveel dozen van 100 en hoeveel dozen van 10 heeft
hij nodig?
dozen van 100 en
dozen van 10

De gemiddelde leerling beheerst de eerste acht voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 9 tot en met 11 en 13 en 14 redelijk. De voorbeeldopgaven 12 en 17 worden matig
beheerst door de gemiddelde leerling. De voorbeeldopgaven 15, 16, 18 en 19 beheerst de
gemiddelde leerling onvoldoende. De gemiddelde leerling is matig in staat om van een rond
getal boven de honderd aan te geven uit hoeveel tientallen het bestaat (zoals bijvoorbeeld 180
in voorbeeldopgave 12). De gemiddelde leerling is redelijk in staat om bij een gegeven getal
(612 in de voorbeeldopgave 13) de juiste getallenlijn te selecteren. Daarnaast heeft een
gemiddelde leerling een redelijke beheersing van een opgave waarbij een geschreven getal

56

PPON

onder de 1000 omgezet moet worden naar een getal in cijfers (voorbeeldopgave 14,
vierhonderdzesennegentig is 496).
Voorbeeldopgaven 10-14 Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 1000

10	Het getal op het middelste kaartje ligt precies in het

13

midden tussen 280 en 320.
Welk getal is dat? Schrijf dat getal op het kaartje.

280

320

11
0

1000

Jans vader slaat 612 bij de kop van Jut.
Welk plaatje hoort hierbij?

Welk getal hoort bij de pijl?
A

250

C

900

B

750

D

950

12

14

	Anja spaart de zegels van de koffiepakken. Elke zegel
is 10 spaarpunten waard.
Hoeveel zegels moet Anja inruilen voor de mok?
zegels

	Oom Jeroen kampeert op camping Zeezicht en zegt
tegen zijn nichtje waar de tent staat.
Schrijf dat getal op in cijfers.

De percentiel-75 leerling beheerst de eerste 13 voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 14 tot en met 18 redelijk. De voorbeeldopgave 19 wordt matig beheerst.
Een percentiel-75 leerling heeft een redelijke beheersing van een opgave waarbij een getal
(872 in voorbeeldopgave 15) aangevuld moet worden tot 1000. De percentiel-75 leerling heeft

57

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

een redelijke beheersing van een opgave waarbij 450 kaartjes worden verdeeld over een doos
van 100 en een te bepalen hoeveelheid doosjes van 50 (voorbeeldopgave 16). Ook is er een
redelijke beheersing van een opgave waarbij het midden van 2 getallen (90 en 130) moet
worden bepaald (voorbeeldopgave 17) en van een opgave waarbij een rond geschreven getal
over de 1000 (in voorbeeldopgave 18 is dat zestienhonderd) moet worden omgezet naar cijfers.
Voorbeeldopgaven 15-18 Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 1000

15

872 +

= 1000

17

16

Annette is 90 cm.
Willeke is 130 cm.
Bert zit hier precies tussen in.
Hoe lang is hij?
	Maarten spaart kaarten van dieren. Hij doet 450
kaarten in dozen. Hij vult eerst 1 doos van 100. De rest

cm

doet hij in dozen van 50.
Hoeveel dozen van 50 kan hij in totaal nog vullen?
18
dozen

Zestienhonderd boekjes.
Hoe schrijf je dit in cijfers?

De percentiel-90 leerling beheerst de eerste 16 opgaven goed en heeft een redelijke beheersing
van de opgaven 17 tot en met 19. De opgaven 1 tot en met 18 zijn hierboven beschreven.
De percentiel-90 leerling heeft een redelijke beheersing van een opgave waarbij moet worden
bepaald welk getal hoort bij een bepaalde plek van een logische structuur (nummers van
parkeer­vakken in voorbeeldopgave 19).

58

PPON

Voorbeeldopgave 19 Getallen en getalrelaties in het getalgebied tot 1000

19

	Op het parkeerterrein zijn de parkeervakken
genummerd.
Op welk nummer staat de politieauto?
Nummer

59

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Getallen en getalrelaties tot 1000

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

60

PPON

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

61

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Getallen en getalrelaties tot 1000
-

Bepalen welk getal hoort bij een bepaalde plek in een logische structuur, zoals voorbeeldopgave 19, waarbij
gevraagd wordt naar het getal bij positie 1, waarbij positie 4, 5 en 6 de nummers 143, 145 en 147 hebben ( ? x x 143, 145, 147).

-

Bepalen van het midden van 90 en 130 zoals bij voorbeeldopgave 17.
Omzetten van een getal van letters naar cijfers zoals 1600 bij voorbeeldopgave 18.

-

Een “vlek“-som zoals 872 + ? = 1000 bij voorbeeldopgave 15.
Een opgave zoals 450 – 100 waarbij van het antwoord moet worden aangegeven hoeveel eenheden van 50 daaruit gehaald kunnen worden zoals voorbeeldopgave 16.

-

Omzetten van een getal in letters naar een getal in cijfers zoals 496 bij voorbeeldopgave 14.

-

Bepalen van het midden van 280 en 320 zoals bij voorbeeldopgave 10.
Bepalen welk getal bij een bepaalde plek op de getallenlijn (750 bij voorbeeldopgave 11 en 612 bij voorbeeldopgave 13)
hoort waarbij alleen het eerste (0) en het laatste getal(1000) van de lijn zijn aangegeven.

-

Bepalen uit hoeveel honderdtallen en tientallen een getal bestaat zoals 450 bij voorbeeldopgave 8.
Een optelopgave waarbij 4 getallen van 250 bij elkaar moeten worden opgeteld zoals voorbeeldopgave 7.
Terugtellen met stappen van 5 zoals voorbeeldopgave 6, 115 110 105, …, … .

-

Het bepalen van het laagste getal van een aantal getallen onder de 1000 zoals voorbeeldopgave 9.

-

Bepalen van een plek op de getallenlijn waarbij een deel van de lijn is afgedekt zoals bij voorbeeldopgave 5.

-

Een kale optelopgave waarbij de eenheden, tientallen en honderdtallen apart staan aangegeven zoals voorbeeldopgave 1; 3 + 80 + 400.
Verder tellen met stappen van één zoals bij voorbeeldopgave 2; 498 499 ? -?.
Verder tellen met stappen van tien zoals voorbeeldopgave 3; 670 680 690.
Het bepalen van de juiste positie van een getal op de getallenlijn waarbij alleen een eerste en een laatste getal zijn gegeven.
Bijvoorbeeld voorbeeldopgave 4 waarbij de plek van 280 op een getallenlijn van 200 tot 300 moet worden bepaald.

© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

62

PPON

Verschillen tussen leerlingen
Verschillen tussen leerlingen met verschillende formatiegewichten
De verschillen in gemiddelde vaardigheidsscores tussen de leerlingen met formatiegewicht
0.00, 0.30 en 1.20 zijn groot. Het is duidelijk dat de gemiddelde vaardigheidsscore afneemt
naarmate het formatiegewicht van de leerling hoger is. De gemiddelde vaardigheidsscore van
de leerling met formatiegewicht 0 is 255. De gemiddelde vaardigheidsscore van een leerling
met een formatiegewicht van 0.30 is 231. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met
een formatiegewicht 1.20 is 208. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt
ongeveer 52% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatie­
gewicht 0.30 is dat 32% en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat slechts 20%.
Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt ongeveer 78% de percentiel-25 score van
de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatiegewicht 0.30 is dat 60% en van de leerlingen
met een formatiegewicht 1.20 is dat slechts 42%.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen jongens en meisjes is groot. De gemiddelde
vaardigheidsscore van jongens ligt beduidend hoger dan die van de meisjes. De verschillen zijn
ongeveer even groot als uit eerdere onderzoeken naar voren is gekomen. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de jongens is 260. De gemiddelde vaardigheidsscore van de meisjes is
240. De percentiel-25 leerling van de meisjes heeft dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-15 leerling van de jongens. De percentiel-75 leerling van de meisjes heeft dezelfde
vaardigheidsscore als de percentiel-60 leerling van de jongens. Van de meisjes haalt ongeveer
70% de percentiel-25 score en ongeveer 45% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Van de
jongens scoort ongeveer 80% de percentiel-25 score en ongeveer 57% de percentiel-50 score
van de 2010-schaal.
Verschillen tussen 2010 en 2003
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerlingen in het jaar 2010 is 250. De gemiddelde
vaardigheidsscore in het jaar 2003 was ook 250. We kunnen concluderen dat er geen
verschuiving in het gemiddelde vaardigheidsniveau is opgetreden tussen 2003 en 2010.
Verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen vertraagde leerlingen en reguliere
leerlingen is groot. De gemiddelde vaardigheidsscore van de reguliere leerlingen is 255.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de vertraagde leerlingen is 227. De vertraagde leerlingen
scoren beduidend lager dan de reguliere leerlingen. Deze bevindingen zijn in overeenstemming
met eerder gevonden verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen. De percentiel-25
vertraagde leerling heeft dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-10 leerling regulier.
De percentiel-75 vertraagde leerling heeft dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-52
leerling regulier. Van de reguliere leerlingen haalt ongeveer 78% de percentiel-25 score en
ongeveer 52% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Van de vertraagde leerlingen haalt
ongeveer 60% de percentiel-25 score en ongeveer 30% de percentiel-50 score van de
2010-schaal.

63

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

4.2

Basisautomatismen: optellen en aftrekken

Inhoud
Onder basisautomatismen verstaan we inhoudelijk gezien opgaven zonder context die snel en
vaardig opgelost moeten kunnen worden door gebruik te maken van basiskennis, rekenfeiten,
automatismen, getalrelaties en eigenschappen van getallen en bewerkingen.
Het gaat hierbij om;
• alle optellingen en aftrekkingen uit het getallengebied tot en met 20;
• alle optellingen en aftrekkingen uit het getallengebied van 21 tot en met 100;
• opgaven met ronde getallen in het getalgebied tot 1000 zoals 300 – 20, 480 + 30, 602 – 300;
• opgaven met veelvouden van 10 zoals 70 – 20, 30 + 120, 60 + 60.
De opgaven zijn in dicteevorm afgenomen. Iedere opgave is twee keer door de toetsleider
voorgelezen waarna de leerling vijf seconden tijd kreeg om zijn antwoord te noteren op een
antwoordblad.
Het onderwerp bevat zowel opgaven in het getalgebied tot 100 als opgaven in het getalgebied
tot 1000. De opgaven zijn geanalyseerd binnen een gemeenschappelijke schaal. Om de
vaardigheden van de leerlingen gedetailleerder te kunnen beschrijven, worden de resultaten op
de opgaven afzonderlijk voor de twee getalgebieden gepresenteerd.
Wat leerlingen kunnen
Basisautomatismen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 100
De percentiel-10 leerling beheerst de eerste vijf voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 6 tot en met 10 redelijk. De voorbeeldopgaven 11 tot en met 16 beheerst de
percentiel-10 leerling onvoldoende of in een enkel geval matig (voorbeeldopgave 14).
De percentiel-10 leerling heeft een goede beheersing van aftrekopgaven onder de 20 zoals
20 – 6 (voorbeeldopgave 4). Ook kan de percentiel-10 leerling een opgave waarbij een veelvoud
van 10 moet worden afgetrokken van een veelvoud van 10 goed uitvoeren (70 – 20
voorbeeldopgave 1). Bij de optelopgaven valt op dat de percentiel-10 leerling een goede
beheersing heeft van opgaven onder de 50 waarbij tot een veelvoud van 10 moet worden
aangevuld (32 + 8 voorbeeldopgave 2). Ook kan de percentiel-10 leerling een opgave goed
uitvoeren waarbij twee getallen bij elkaar worden opgeteld waarbij één van beide getallen een
veelvoud van 10 is (18 + 40 voorbeeldopgave 5 en 25 + 50 voorbeeldopgave 3). De percentiel-10
leerling heeft een redelijke beheersing van de opgave 50 – 8 (voorbeeldopgave 6). In dit geval
gaat het om een aftrekopgave waarbij een getal onder de 10 (8) moet worden afgetrokken van
een getal dat een veelvoud is van 10 en dat boven de 20 ligt (50). Ook is er een redelijke
beheersing van een opgave waarbij een veelvoud van 10 moet worden afgetrokken van een
getal onder de 100 dat niet een veelvoud van 10 is (81 – 30, voorbeeldopgave 7). Een aftrek­
opgave zoals 24 – 12 wordt redelijk beheerst. Bij de optelopgaven kan worden aangegeven dat
de percentiel-10 leerling een redelijke beheersing heeft van voorbeeldopgave 9 (56 + 4), waarbij
aangevuld wordt tot een veelvoud van 10 met als uitkomst een getal dat boven de 50 ligt.
Een soortgelijke opgave, 32 + 8, voorbeeldopgave 2, wordt door de percentiel-10 goed beheerst.
De percentiel-10 leerling heeft een redelijke beheersing van een optelopgave zoals 37 + 50
(voorbeeldopgave 8) waarbij een getal dat een veelvoud is van 10 moet worden opgeteld bij een
getal onder de 100 waarbij de uitkomst ook onder de 100 is.
De percentiel-25 leerling beheerst de eerste tien voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 11 tot en met 16 redelijk. De percentiel-25 leerling heeft een redelijke beheersing van
een aftrekopgave tot 100 waarbij over het tiental wordt heengegaan met een getal onder de 10.

64

PPON

Bij voorbeeldopgave 11 is dat 73 – 5. Ook heeft de percentiel-25 leerling een redelijke
beheersing van een aftrekopgave tot 100 waarbij van een getal, dat een veelvoud is van 10, de
helft moet worden afgehaald (50 – 25 in voorbeeldopgave 13). Ook beheerst de percentiel-25
leerling optelopgaven waarbij een getal onder de 10 opgeteld wordt bij een getal onder de 100.
Hierbij wordt dan over het tiental gegaan zoals bij voorbeeldopgave 12, 65 + 9 en voorbeeld­
opgave 14, 68 + 7.
Voorbeeldopgaven 1-14 Basisautomatismen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 100

1

70 – 20 =

8

37 + 50 =

2

32 + 8 =

9

56 + 4 =

3

25 + 50 =

10

24 –12 =

4

20 – 6 =

11

73 –5 =

5

18 + 40 =

12

65 + 9 =

6

50 – 8 =

13

50 – 25 =

7

81 – 30 =

14

68 + 7 =

De gemiddelde leerling beheerst de eerste veertien voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 15 en 16 redelijk tot goed. De gemiddelde leerling heeft een redelijk tot goede
beheersing van een aftrekopgave waarbij van een getal dat een veelvoud van 10 is een getal
onder de 20 moet worden afgetrokken waarbij over het tiental heen wordt gegaan. In voorbeeld­
opgave 15 is dat 30 – 11. Ook heeft de gemiddelde leerling een redelijk tot goede beheersing
van een optelopgave waarbij een getal onder de 10 opgeteld wordt bij een getal onder de 100.
Hierbij wordt dan over het tiental gegaan. Voorbeeldopgave 16 (45 + 9) ligt echter dicht in de
buurt bij voorbeeldopgaven 12 en 14.
Voorbeeldopgaven 15 en 16 Basisautomatismen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 100

15

30 – 11 =

16

45 + 9 =

De percentiel-75 en percentiel-90 leerling beheersen de voorbeeldopgaven 1 tot en met 16 goed.

65

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Basisautomatismen: optellen en aftrekken tot 100

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

66

PPON

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

67

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Basisautomatismen: optellen en aftrekken tot 100
Opgaven zoals:

45+9 (voorbeeldopgave 16)
30-11 (voorbeeldopgave 15)

Opgaven zoals:

68+7 (voorbeeldopgave 14)
50-25 (voorbeeldopgave 13)
65+9 (voorbeeldopgave 12)
73-5 (voorbeeldopgave 11)

Opgaven zoals:

24-12 (voorbeeldopgave 10)
56+4 (voorbeeldopgave 9)
37+50 (voorbeeldopgave 8)
81-30 (voorbeeldopgave 7)
50-8 (voorbeeldopgave 6)

Opgaven zoals:

18+40 (voorbeeldopgave 5)
20-6 (voorbeeldopgave 4)
25+50 (voorbeeldopgave 3)
32+8 (voorbeeldopgave 2)
70-20 (voorbeeldopgave 1)

© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

Basisautomatismen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 1000
De percentiel-10 leerling beheerst de eerste voorbeeldopgave goed en de voorbeeldopgaven 2
en 3 redelijk. De voorbeeldopgaven 5 en 7 worden matig beheerst door de percentiel-10
leerling. De voorbeeldopgaven 4, 6, 8 en 9 beheerst de percentiel-10 leerling onvoldoende.
De percentiel-10 leerling heeft een redelijke tot goede beheersing van opgaven waarbij met
veelvouden van 10 gewerkt wordt en die nog in het getalgebied tot 200 liggen. Voorbeelden
daarvan zijn voorbeeldopgave 1, 30 + 120, voorbeeldopgave 2, 60 + 60 en voorbeeldopgave 3,
130 – 40. Opgaven boven de 100 waarbij aangevuld wordt tot een veelvoud van 10, zoals
voorbeeldopgave 4 (143 + 7), worden door de percentiel-10 leerling niet beheerst. Opgaven
onder de 1000 waarbij een veelvoud van 100 van een getal moet worden afgetrokken, zoals bij
voorbeeldopgave 5 (602 – 300) worden door de percentiel-10 leerling matig beheerst.
Voorbeeldopgaven 1-3 Basisautomatismen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 1000

68

1

30 + 120=

2

60 + 60 =

PPON

3

130 – 40 =

De percentiel-25 leerling beheerst de eerste vier voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 5 tot en met 8 redelijk. Voorbeeldopgave 9 wordt door de percentiel-25 leerling
onvoldoende beheerst. De percentiel-25 leerling heeft een goede beheersing van opgaven in het
getalgebied tot 200, waarbij gewerkt moet worden met opgaven die een veelvoud zijn van 10
(zoals voorbeeldopgaven 1 tot en met 3). Opgaven boven de 100 waarbij aangevuld wordt tot
een veelvoud van 10, zoals voorbeeldopgave 4 (143 + 7), worden door de percentiel-25 leerling
goed beheerst. De percentiel-25 leerling heeft een redelijke beheersing van opgaven waarbij
een veelvoud van 10 of 100 moet worden opgeteld dan wel afgetrokken van een getal onder de
1000, zie voorbeeldopgaven 5 tot en met 8.
Voorbeeldopgaven 4-9 Basisautomatismen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 1000

4

143 + 7 =

7

189 + 10=

5

602 – 300 =

8

480 + 30 =

6

300 – 20 =

9

600 – 7 =

De gemiddelde leerling beheerst de eerste acht voorbeeldopgaven goed en voorbeeldopgave 9
redelijk tot goed. De voorbeeldopgaven 1 tot en met 8 zijn hierboven al beschreven.
De gemiddelde leerling heeft een redelijk tot goede beheersing van voorbeeldopgave 9 waarbij
een getal onder de 10 moet worden afgetrokken van een veelvoud van 100 (600 – 7).
Deze opgave kan niet worden opgelost door te springen met een tiental of honderdtal, maar
vraagt om een goed begrip van het positionele getalsysteem.
De percentiel-75 en percentiel-90 leerling beheersen de voorbeeldopgaven 1 tot en met 9 goed.

69

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Basisautomatismen: optellen en aftrekken tot 1000

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

70

PPON

3

4

5

6

7

8

9

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

71

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Basisautomatismen: optellen en aftrekken tot 1000
Opgaven zoals:

600 – 7 (voorbeeldopgave 9)

Opgaven zoals:

480 + 30 (voorbeeldopgave 8)
189 + 10 (voorbeeldopgave 7)
300 – 20 (voorbeeldopgave 6)
602 – 300 (voorbeeldopgave 5)

Opgaven zoals:

143 + 7 (voorbeeldopgave 4)

Opgaven zoals:

130 – 40 (voorbeeldopgave 3)
60 + 60 (voorbeeldopgave 2)

Opgaven zoals:

30 + 120 (voorbeeldopgave 1)

© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

72

PPON

Verschillen tussen leerlingen
Verschillen tussen leerlingen met verschillende formatiegewichten
De verschillen in gemiddelde vaardigheidsscores tussen de leerlingen met formatiegewicht
0.00, 0.30 en 1.20 zijn groot. Het is duidelijk dat de gemiddelde vaardigheidsscore afneemt
naarmate het formatiegewicht van de leerling hoger is. De verschillen zijn echter minder groot
dan bij de schaal Getallen en getalrelaties. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling
met formatiegewicht 0.00 is 252. De gemiddelde vaardigheidsscore van een leerling met een
formatiegewicht van 0.30 is 242. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met een
formatiegewicht 1.20 is 232. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt ongeveer
77% de percentiel-25 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatiegewicht 0.30
is dat ongeveer 70% en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat slechts ongeveer
60%. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt ongeveer 51% de percentiel-50
score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatiegewicht 0.30 is dat ongeveer 45%
en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 38%.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen jongens en meisjes is groot. De gemiddelde
vaardigheidsscore van jongens ligt beduidend hoger dan die van meisjes. De verschillen zijn
ongeveer even groot als uit eerdere onderzoeken naar voren is gekomen. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de jongens is 259. De gemiddelde vaardigheidsscore van de meisjes is
241. De percentiel-25 leerling van de meisjes heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-16 leerling van de jongens. De percentiel-75 leerling van de meisjes heeft ongeveer
dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-62 leerling van de jongens. Van de meisjes haalt
ongeveer 70% de percentiel-25 score en ongeveer 42% de percentiel-50 score van de
2010-schaal. Van de jongens scoort ongeveer 80% de percentiel-25 score en ongeveer 57% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal.
Verschillen tussen 2010 en 2003
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerlingen in het jaar 2010 is 250. De gemiddelde
vaardigheidsscore in het jaar 2003 is 254. Er is een klein verwaarloosbaar verschil in gemiddelde
vaardigheidsscore tussen de leerlingen van 2010 en 2003, ten gunste van 2003.
Verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen vertraagde leerlingen en reguliere leerlingen
is groot. De gemiddelde vaardigheidsscore van de reguliere leerlingen is 255. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de vertraagde leerlingen is 229. De vertraagde leerlingen scoren beduidend
lager dan de reguliere leerlingen. Deze bevindingen zijn in overeenstemming met eerder
gevonden verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen. De percentiel-25 vertraagde
leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-13 reguliere leerling. De
percentiel-75 vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-58
reguliere leerling. Van de reguliere leerlingen haalt ongeveer 78% de percentiel-25 score en
ongeveer 54% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Van de vertraagde leerlingen haalt
ongeveer 62% de percentiel-25 score en ongeveer 33% de percentiel-50 score van de 2010-schaal.

4.3

Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen

Inhoud
Dit onderwerp is in 2004 en 2010 weer opgenomen in het domein, omdat de methoden in de
onderbouw meer aandacht begonnen te besteden aan het vermenigvuldigen en het verdelen en
het delen van getallen.

73

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Onder basisautomatismen verstaan we inhoudelijk gezien opgaven zonder context die snel en
vaardig opgelost moeten kunnen worden door gebruik te maken van basiskennis, rekenfeiten,
automatismen, getalrelaties en eigenschappen van getallen en bewerkingen.
Het gaat hierbij om
• vermenigvuldigen en delen in het getalgebied van de tafels tot en met 10;
• vermenigvuldigen en delen met eenvoudige getallen boven het getalgebied van de tafels tot
en met 10, zoals 50 : 2.
De opgaven zijn in dicteevorm afgenomen. Iedere opgave wordt twee keer door de toetsleider
voorgelezen waarna de leerling vijf seconden tijd krijgt om zijn antwoord te noteren op een
antwoordblad. Het onderwerp bevat alleen opgaven in het getalgebied tot 100.
Wat leerlingen kunnen
De percentiel-10 leerling beheerst de eerste twee voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 3 tot en met 6 redelijk. De voorbeeldopgaven 7 en 8 beheerst de percentiel-10 leerling
onvoldoende. De percentiel-10 leerling heeft een goede beheersing van vermenigvuldigingen
van de tafel van 5 zoals blijkt uit voorbeeldopgave 1 (9 x 5) en voorbeeldopgave 2 (5 x 7).
De percentiel-10 leerling heeft een redelijke beheersing van deelopgaven zoals voorbeeld­
opgave 4 (12 : 2) en voorbeeldopgave 5 (40 : 4). Ook heeft de percentiel-10 leerling een redelijke
beheersing van vermenigvuldigopgaven zoals voorbeeldopgave 3 (3 x 6) en voorbeeldopgave 6
(2 x 25). De percentiel-10 leerling beheerst nog niet alle opgaven van de tafels onder de 10 zoals
blijkt uit voorbeeldopgave 8 (8 x 9). Ook deelopgaven zoals voorbeeldopgave 7 (16 : 4) zijn te
moeilijk voor de percentiel-10 leerlingen.
Voorbeeldopgaven 1-6 Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen

1

9x5=

4

12 : 2 =

2

5x7=

5

40 : 4 =

3

3x6=

6

2 x 25 =

De percentiel-25 leerling, de gemiddelde leerling, de percentiel-75 leerling en de percentiel-90
leerling beheersen alle acht voorbeeldopgaven goed. Deze leerlingen beheersen de tafels onder
de 10 goed zoals blijkt uit voorbeeldopgaven 1, 2, 3 en 8. Vermenigvuldigopgaven boven de
tafel van 10 zoals 2 x 25 (voorbeeldopgave 6) worden door deze leerlingen goed beheerst. Ook
beheersen deze leerlingen deelopgaven zoals 12 : 2 (voorbeeldopgave 4), 40 : 4 (voorbeeld­
opgave 5) en 16 : 4 (voorbeeldopgave 7) goed.
Voorbeeldopgaven 7 en 8 Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen

7

74

PPON

16 : 4 =

8

8x9=

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen
Opgaven zoals:

8 x 9 (voorbeeldopgave 8)
16 : 4 (voorbeeldopgave 7)

Opgaven zoals:

2 x 25 (voorbeeldopgave 6)
40 : 4 (voorbeeldopgave 5)
12 : 2 (voorbeeldopgave 4)
3 x 6 (voorbeeldopgave 3)

Opgaven zoals:

5 x 7 (voorbeeldopgave 2)
9 x 5 (voorbeeldopgave 1)
© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

Verschillen tussen leerlingen

75

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

76

PPON

3

4

5

6

7

8

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

77

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Verschillen tussen leerlingen met verschillende formatiegewichten
De verschillen in gemiddelde vaardigheidsscores tussen de leerlingen met formatiegewicht
0.00, 0.30 en 1.20 zijn groot. Het is duidelijk dat de gemiddelde vaardigheidsscore afneemt
naarmate het formatiegewicht van de leerling hoger is. De gemiddelde vaardigheidsscore van
de leerling met formatiegewicht 0.00 is 252. De gemiddelde vaardigheidsscore van een leerling
met een formatiegewicht van 0.30 is 243. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met
een formatiegewicht 1.20 is 228. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt
ongeveer 77% de percentiel-25 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatie­
gewicht 0.30 is dat ongeveer 70% en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat
slechts ongeveer 58%. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt ongeveer 51% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatiegewicht 0.30 is dat
ongeveer 45% en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 33%.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen jongens en meisjes is bij deze schaal gering
te noemen. Het verschil tussen jongens en meisjes was op deze schaal in de vorige peiling ook
minder groot in vergelijking met andere schalen van 2003. Dit geringe verschil in scores tussen
jongens en meisjes van zowel het jaar 2003 en 2010 kan het gevolg zijn van het ontbreken van
onderscheidende opgaven in het vaardigheidsgebied boven de 220. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de jongens is 251. De gemiddelde vaardigheidsscore van de meisjes is
249. De percentiel-25 leerling van de meisjes heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-24 leerling van de jongens. De percentiel-75 leerling van de meisjes heeft ongeveer
dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-74 leerling van de jongens. Van de meisjes haalt
ongeveer 75% de percentiel-25 score en ongeveer 49% de percentiel-50 score van de
2010-schaal. Van de jongens scoort ongeveer 76% de percentiel-25 score en ongeveer 51% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal.
Verschillen tussen 2010 en 2003
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerlingen in het jaar 2010 is 250. De gemiddelde
vaardigheidsscore in het jaar 2003 is 252. Er is een verwaarloosbaar klein verschil in gemiddelde
vaardigheidsscore tussen de leerlingen van 2010 en 2003.
Verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen vertraagde leerlingen en reguliere
leerlingen is groot. De gemiddelde vaardigheidsscore van de reguliere leerlingen is 254.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de vertraagde leerlingen is 233. De vertraagde leerlingen
scoren beduidend lager dan de reguliere leerlingen. Deze bevindingen zijn in overeenstemming
met eerder gevonden verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen. De percentiel-25
vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-15 leerling
regulier. De percentiel-75 vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-60 leerling regulier. Van de reguliere leerlingen haalt ongeveer 78% de percentiel-25
score en ongeveer 53% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Van de vertraagde leerlingen
haalt ongeveer 63% de percentiel-25 score en ongeveer 38% de percentiel-50 score van de
2010-schaal.

78

PPON

4.4

Bewerkingen: optellen en aftrekken

Inhoud
Bij dit onderwerp gaat het om optel- en aftrekopgaven met gehele getallen die de leerling vlot,
handig en inzichtelijk moet kunnen maken.
Het gaat hierbij om:
• optellen met natuurlijke getallen in het getalgebied tot en met 100 en tot en met 1000
waarbij werkwijzen gebruikt kunnen worden zoals bijvoorbeeld:
– hergroeperen (15 + 8 + 5 = 15 + 5 + 8);
– splitsen (23 + 15 = 20 + 10 + 3 + 5);
– rijgen (23 + 15 = 23 + 10 + 5);
– verder tellen met sprongen (23 + 28 = 23 + 10 + 10 + 8);
– v ervangen van oorspronkelijke getallen door getallen te vergroten en te verkleinen
(92 + 113 = 102 + 103);
– compenseren (23 + 28 = 23 + 30 – 2);
– redeneringen.
• aftrekken met natuurlijke getallen in het getalgebied tot en met 100 en tot en met 1000
waarbij werkwijzen gebruikt kunnen worden zoals bijvoorbeeld:
– hergroeperen (12 – 9 – 2 = 12 – 2 – 9 );
– splitsen (82 – 57 → 70 – 50 en 12 – 7 = 20 + 5);
– rijgen (82 – 57 → 82 – 50 = 32, 32 – 7 = 25);
– aanvullen (82 – 57 → 57 + 5 = 62, 62 + 20 = 82);
– terugtellen met sprongen (82 – 57 → 82 – 10 – 10 – 10 – 10 – 10 – 7);
– v ervangen van oorspronkelijke getallen door getallen te vergroten en te verkleinen
(82 – 57 → 85 – 60 );
– compenseren (82 – 57 → 87 – 57 = 30, 30 – 5 = 25);
– redeneringen.
Anders dan bij basisautomatismen is er geen tijdsdruk bij het maken van de opgaven.
De opgaven worden zowel kaal (zonder context) aangeboden als in een zo realistisch mogelijke
context.
Het onderwerp bevat zowel opgaven in het getalgebied tot 100 als opgaven in het getalgebied
tot 1000. De opgaven zijn geanalyseerd binnen een gemeenschappelijke schaal.
Om de vaardigheden van de leerlingen gedetailleerder te kunnen beschrijven worden de
resultaten op de opgaven afzonderlijk voor de twee getalgebieden gepresenteerd.
Wat leerlingen kunnen
Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 100
De percentiel-10 leerling beheerst de eerste voorbeeldopgave goed en de voorbeeldopgaven 2
tot en met 4 redelijk. De voorbeeldopgaven 5 tot en met 12 beheerst de percentiel-10 leerling
onvoldoende. De percentiel-10 leerling heeft een goede beheersing van een optelopgave
waarbij drie getallen worden opgeteld onder de 100 waarbij niet over het tiental heen wordt
gegaan. Van deze drie getallen zijn 2 getallen een veelvoud van 10 (voorbeeldopgave 1).
Ook heeft deze leerling een redelijke beheersing van een opgave waarbij wordt gevraagd naar
het verschil tussen 36 en 25 (voorbeeldopgave 2; er zijn 36 verschillende plaatjes, zij heeft er al
25, hoeveel mist ze er nog?). Ook heeft de percentiel-10 leerling een redelijke beheersing van
een optelopgave waarbij de totale hoeveelheid rozen moet worden bepaald van 2 emmers met
elk 25 rozen (voorbeeldopgave 3). De percentiel-10 leerling beheerst een optelopgave waarbij
een bedrag van 19 euro bij 45 euro moet worden opgeteld redelijk (voorbeeldopgave 4).

79

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Voorbeeldopgaven 1-4 Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 100

1

3

witte rozen

Musab gooit drie pijltjes.

rode rozen

Hoeveel punten haalt hij daarmee in totaal?
In elke emmer staan 25 rozen.
Hoeveel rozen zijn dit bij elkaar?

punten

rozen
2
4

	Moeder koopt een spel en een paar schoenen voor
Er zijn 36 verschillende plaatjes.

Marije.

Nicky heeft al 25 plaatjes.

Hoeveel moet ze betalen?

Hoeveel plaatjes mist zij nog?
€
plaatjes

De percentiel-25 leerling beheerst de eerste drie voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 4 tot en met 6 redelijk. Voorbeeldopgave 9 wordt matig beheerst. De voorbeeld­
opgaven 7, 8 en 10 tot en met 12 wordt door de percentiel-25 leerling onvoldoende beheerst.
De percentiel-25 leerling heeft een redelijke beheersing van een optelopgave waarbij de prijs
moet worden bepaald in centen van 2 postzegels van 39 cent (voorbeeldopgave 5 ). Ook heeft
de percentiel-25 leerling een redelijke beheersing van een aftrekopgave waarbij van een getal
onder de 100 dat een veelvoud is van 10 (80 in voorbeeldopgave 6) een getal onder de 10 moet
worden afgetrokken (voorbeeldopgave 6, 80 – 6). Er is een matige beheersing van een opgave
waarbij de totale afstand in kilometers moet worden berekend door 2 afstanden in kilometers
bij elkaar op te tellen (56 km en 27 km in voorbeeldopgave 9).

80

PPON

Voorbeeldopgaven 5 en 6 Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 100

5

6

Op een camping zijn 80 plaatsen.
Er zijn nog 6 plaatsen vrij.
Hoeveel plaatsen zijn bezet?
plaatsen

Jeltje koopt 2 postzegels van 39 cent.
Hoeveel cent moet ze betalen?
cent

De gemiddelde leerling beheerst de eerste zes voorbeeldopgaven goed en de voorbeeldopgaven
7 en 9 redelijk. Voorbeeldopgave 8 wordt matig beheerst. De voorbeeldopgaven 10 tot en met
12 beheerst de gemiddelde leerling onvoldoende. De voorbeeldopgaven 1 tot en met 6 en
voorbeeldopgave 9 zijn al beschreven. De gemiddelde leerling heeft een redelijke beheersing
van een opgave waarbij het verschil tussen 50 minuten en 35 minuten moet worden bepaald
(voorbeeldopgave 7). Voorbeeldopgave 8 wordt matig beheerst. Bij deze opgave dienen de
leerlingen het verschil te bepalen tussen 54 en 26.
De gemiddelde leerling heeft daarmee een matige beheersing van een aftrekopgave waarbij
twee getallen onder de 100 van elkaar dienen te worden afgetrokken, waarbij over het tiental
wordt gegaan.
Voorbeeldopgaven 7-9 Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 100

7

De groenteschotel moet 50 minuten in de oven.

9

Na 35 minuten doet moeder er kaas bij.
Hoe lang moet de schotel daarna nog in de oven?
minuten

Hoeveel kilometer is het van Port naar Wos?
_______ kilometer

8

	In de gymzaal van de school moeten 54 stoelen
komen te staan. Er staan al 26 stoelen.
Hoeveel stoelen moeten er nog bij?
stoelen

81

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De percentiel-75 leerling beheerst de eerste negen voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld
opgaven 10 tot en met 12 redelijk. De percentiel-75 leerling beheerst de hierboven beschreven
voorbeeldopgaven goed. Er is een redelijke beheersing van een opgave waarbij het verschil
moet worden bepaald tussen twee getallen onder de 100 waarbij over het tiental heen wordt
gegaan (81 – 58 in voorbeeldopgave 10 en 75 – 18 in voorbeeldopgave 11). Ook is er redelijke
beheersing van een opgave waarbij de totale afstand moet worden bepaald van een heen- en
terugreis waarbij alleen de afstand van de heenreis is gegeven (49 km in voorbeeldopgave 12).
Voorbeeldopgaven 10-12 Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 100

10

12

	Oom Frits rijdt van Dudam naar Stopwijk en weer
terug.
Hoeveel kilometer rijdt hij in totaal?
De broek is goedkoper geworden.
Hoeveel euro is de broek goedkoper geworden?

km

euro

11

	Bram verkoopt bloemen. Hij heeft ’s morgens
75 bossen. ‘s Avonds heeft Bram nog 18 bossen over.
	Hoeveel bossen bloemen heeft Bram die dag
verkocht?
bossen bloemen

De percentiel-90 leerling beheerst de eerste elf voorbeeldopgaven goed en voorbeeldopgave 12
redelijk.

82

PPON

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Bewerkingen: optellen en aftrekken tot 100
-

49 + 49 of 2 x 49 in een context: Oom Frits rijdt van Dudam naar Stopwijk en terug. Hoeveel kilometer rijdt hij in totaal? (voorbeeldopgave 12).

-

Verschil bepalen tussen 81 en 58: De broek is goedkoper geworden. Hoeveel euro is de broek goedkoper geworden? (voorbeeldopgave 10).
Verschil bepalen tussen 75 en 18 in een context: ’s Ochtends zijn er 75 bossen bloemen. ’s Avonds zijn er nog 18 over.
Hoeveel bossen zijn er verkocht? (voorbeeldopgave 11).

-

Aftrekopgave in context: In de gymzaal van de school moeten 54 stoelen komen te staan. Er staan al 26 stoelen.
Hoeveel stoelen moeten er nog bij? (voorbeeldopgave 8).

-

Aftrekopgave in context, 50 – 35: De groenteschotel moet 50 minuten in de oven. Na 35 minuten doet moeder er kaas bij.
Hoe lang moet de schotel daarna nog in de oven? (voorbeeldopgave 7).
Optelopgave in context zoals 56 + 27: Hoeveel km is het van Port naar Wos? (van Port naar Rost is 56 km, van Rost naar Wos is 27 km) (voorbeeldopgave 9).

-

Aftrekopgave in context: Op de camping zijn 80 plaatsen. Er zijn nog 6 plaatsen vrij. Hoeveel plaatsen zijn bezet? (voorbeeldopgave 6).
Optelsom 39 +39 in context: Jeltje koopt 2 postzegels van 39 cent. Hoeveel cent moet ze betalen? (voorbeeldopgave 5).

-

Optelsom in een context: Moeder koopt een spel (19 euro aangegeven in de afbeelding) en een paar schoenen
(45 euro aangegeven in de afbeelding)? (voorbeeldopgave 4).

-

Verschil bepalen tussen 36 en 25 in een context: Er zijn 36 verschillende plaatjes. Nicky heeft al 25 plaatjes. Hoeveel plaatjes mist zij nog? (voorbeeldopgave 2).
Totaal bepalen: In elke emmer staan 25 rozen (op de afbeelding zijn 2 emmers zichtbaar). Hoeveel rozen zijn dat bij elkaar? (voorbeeldopgave 3).

-

Bepalen van het totaal van 3 getallen, zoals 10+25+50 in een context (pijlen op een dartbord) (voorbeeldopgave 1).

© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

83

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Bewerkingen: optellen en aftrekken tot 100

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

84

PPON

4

5

6

7

8

9

10

11

12

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

s
isje

Geslacht

200

s
gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

85

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 1000
De percentiel-10 leerling beheerst de eerste voorbeeldopgave goed en de voorbeeldopgaven 2
en 3 redelijk. Voorbeeldopgave 5 wordt matig beheerst. De voorbeeldopgaven 4 en 6 tot en met
15 beheerst de percentiel-10 leerling onvoldoende. De percentiel-10 leerling heeft een goede
beheersing van een opgave waarbij het verschil moet worden bepaald tussen 102 en 90 (voorbeeld­
opgave 1). Een vergelijkbare opgave waarbij 3 moet worden afgetrokken van 102 (voorbeeld­
opgave 2: 102 – 3) is iets moeilijker en wordt redelijk beheerst door de percentiel-10 leerling.
Ook is er een redelijke beheersing van een optelopgave waarbij twee getallen onder de 100 die
een veelvoud zijn van 10 (voorbeeldopgave 3, 70 + 80) bij elkaar moeten worden opgeteld, waar­
bij de uitkomst boven de 100 ligt. Een opgave waarbij het verschil moet worden bepaald tussen
115 en 16 wordt matig beheerst door de percentiel-10 leerling (voorbeeldopgave 5, 115 – 16).
Voorbeeldopgaven 1-4 Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 1000

1

2

102 - 3 =

3

70 + 80 =

4

Het boek heeft 102 bladzijden.
Joost heeft 90 bladzijden gelezen.
	Hoeveel bladzijden moet hij nog lezen om het boek
uit te krijgen?
De jas kostte € 108,-. Helma krijgt tien euro korting.
bladzijden

Hoeveel euro moet zij betalen?
euro

De percentiel-25 leerling beheerst de eerste drie voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 4 tot en met 6 redelijk. Voorbeeldopgave 7 wordt matig beheerst. Voorbeeldopgaven 8
tot en met 15 wordt door de percentiel-25 leerling onvoldoende beheerst. De percentiel-25
leerling heeft een redelijke beheersing van een opgave waarbij van een getal net boven de 100
(108 in voorbeeldopgave 4) het getal 10 moet worden afgetrokken. Ook is er een redelijke
beheersing van een optelopgave zoals 142 + 128 (voorbeeldopgave 6) waarbij 2 getallen boven
de 100 en onder de 150, die geen veelvoud zijn van 10, bij elkaar moeten worden opgeteld,
waarbij de uitkomst een veelvoud is van 10. Een analyse van de antwoorden laat zien dat het
goede antwoord (270) door 73% van de leerlingen wordt gekozen. Van de foute antwoorden
komt 260 het vaakst voor (3%), gevolgd door 170 (2%) en 280 (1,5%). Het antwoord 14 wordt
door 1,5% van de leerlingen gegeven. Bij het antwoord 14 is een verkeerde bewerking
uitgevoerd (aftrekken). Enkele leerlingen gaven 70 als antwoord (1%). Hierbij zijn de leerlingen
de honderdtallen vergeten. De percentiel-25 leerling heeft een matige beheersing van een
opgave waarbij 3 getallen onder de 100 bij elkaar moeten worden opgeteld (voorbeeldopgave 7,
25 + 37 + 75).

86

PPON

Voorbeeldopgaven 5 en 6 Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 1000

5

Aan een wandeltocht doen 115 kinderen mee.

6

142 + 128 =

16 kinderen vallen uit.
Hoeveel kinderen lopen de hele tocht?
kinderen

De gemiddelde leerling beheerst de eerste vijf voorbeeldopgaven goed en de voorbeeldopgaven
6 tot en met 9 redelijk. De voorbeeldopgaven 10 tot en met 15 beheerst de gemiddelde leerling
onvoldoende. De gemiddelde leerling heeft een redelijke beheersing van een aftrekopgave zoals
150 – 62 (voorbeeldopgave 8). Een analyse van de antwoorden op voorbeeldopgave 8 laat zien
dat het goede antwoord door 58% van de leerlingen wordt gekozen. Van de foute antwoorden
komt 98 het meest voor (6%) maar ook 92 (3%) en 78 (3%) komen vaak voor. Minder vaak
komen de antwoorden 38 (1,5%), 82 (1,5%), 112 (1%) en 42 (1%) voor. Er is een redelijke
beheersing van een opgave waarbij het verschil moet worden bepaald tussen 132 en 98
(voorbeeldopgave 9).
Voorbeeldopgaven 7-9 Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 1000

7

8

Ivan deelt 150 kranten uit. Om zeven uur heeft hij al
Hoeveel euro heeft de school in totaal ingezameld?

62 kranten uitgedeeld.
Hoeveel kranten heeft Ivan dan nog over?

euro
kranten
9

Ingrid en Astrid zoeken mooie schelpen.

	Als ze naar huis gaan heeft Ingrid 98 schelpen en
Astrid heeft er 132.
Astrid heeft er meer.
Hoeveel meer?
schelpen

De percentiel-75 leerling beheerst de eerste negen voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 10 tot en met 12 redelijk. De voorbeeldopgaven 13 tot en met 15 beheerst de
percentiel-75 leerling onvoldoende. De percentiel-75 leerling heeft een redelijke beheersing van
aftrekopgaven zoals 131 – 51 (voorbeeldopgave 10), 250 – 189 (voorbeeldopgave 11) en
700 – 395 (voorbeeldopgave 12).

87

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Voorbeeldopgaven 10-12 Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 1000

10

11

Het hoogste gebouw is 250 meter hoog.
Het laagste gebouw is 189 meter hoog.
Hoe groot is het verschil?

Hoeveel cm is Geert langer geworden?

meter

cm

12	Thomas heeft 700 euro gespaard. Hij koopt een fiets
van 395 euro.
Hoeveel euro heeft hij nog over?
euro

De percentiel-90 leerling beheerst de eerste twaalf voorbeeldopgaven goed en voorbeeld­
opgaven 13 tot en met 15 redelijk. De percentiel-90 leerling heeft een redelijke beheersing van
een vlekkenopgave zoals 998 + ? = 1662 (voorbeeldopgave 13). Ook is er een redelijke
beheersing van complexere optelopgave zoals 658 + 658 (voorbeeldopgave 14) en 44 + 88
(voorbeeldopgave 15).
Voorbeeldopgaven 13-15 Bewerkingen: optellen en aftrekken in het getalgebied tot 1000

13

15

Welk getal ligt onder de vlek?
Hoeveel eurocent kost het versturen van deze brief?

14

88

PPON

658 + 658 =

eurocent

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Bewerkingen: optellen en aftrekken tot 1000
-

-

Opgaven zoals 44 + 88 in een context (voorbeeldopgave 15):
Hoeveel euro kost het versturen van deze brief? (zie afbeelding met een brief met de postzegels 44 en 88 cent).
Kale opgaven zoals 658 + 658 (voorbeeldopgave 14).
Opgaven gepresenteerd als vlekkensom zoals 998 + ? = 1662 (voorbeeldopgave 13).
Verschil bepalen tussen 700 en 395 in een context (voorbeeldopgave 12): Thomas heeft 700 euro gespaard. Hij koopt een fiets van 395 euro. Hoeveel euro heeft hij nog over?
Verschil bepalen tussen 250 en 189 in een context:
Het hoogste gebouw is 250 meter hoog, het laagste gebouw is 189 meter hoog. Hoe groot is het verschil? (voorbeeldopgave 11)
Verschil bepalen tussen 131 en 51 in een context: Geert was 51 cm bij geboorte. Hij is nu 131 cm. Hoeveel cm is Geert langer geworden? (voorbeeldopgave 10)

-

Verschil bepalen tussen 132 en 98 in een context met schelpen; Astrid heeft er meer. Hoeveel meer? (voorbeeldopgave 9)
Verschil bepalen tussen 150 en 62 in een context: Ivan deelt 150 kranten uit. Om zeven uur heeft hij al 62 kranten uitgedeeld.
Hoeveel kranten heeft Ivan dan nog over? (voorbeeldopgave 8)
Bepalen van het totaal van de getallen 25, 37 en 75 uit een tabel (voorbeeldopgave 7)

-

Kale opgave zoals 142 + 128 (voorbeeldopgave 6)

-

Contextopgave waarbij 16 van 115 moet worden afgetrokken (voorbeeldopgave 5). Aan een wandeltocht doen 115 kinderen mee. 16 kinderen vallen uit.
Hoeveel kinderen lopen de hele tocht?
Verschil bepalen tussen 108 en 10 in een contextopgave: de jas kost 108 euro. Helma krijgt 10 euro korting. Hoeveel moet zij betalen? (voorbeeldopgave 4)

-

Kale opgave zoals 102 – 3 (voorbeeldopgave 2) en 70 + 80 (voorbeeldopgave 3).

-

Contextopgave: 90 aanvullen tot 102: Het boek heeft 102 bladzijden. Er zijn al 90 bladzijden gelezen.
Hoeveel bladzijden moet er nog worden gelezen om het boek uit te krijgen? (voorbeeldopgave 1).
© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

89

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Bewerkingen: optellen en aftrekken tot 1000

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

90

PPON

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

91

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Verschillen tussen leerlingen
Verschillen tussen leerlingen met verschillende formatiegewichten
De verschillen in gemiddelde vaardigheidsscores tussen de leerlingen met formatiegewicht
0.00, 0.30 en 1.20 zijn groot. Het is duidelijk dat de gemiddelde vaardigheidsscore afneemt
naarmate het formatiegewicht van de leerling hoger is. De gemiddelde vaardigheidsscore van
de leerling met formatiegewicht 0.00 is 254. De gemiddelde vaardigheidsscore van een leerling
met een formatiegewicht van 0.30 is 232. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met
een formatiegewicht 1.20 is 216. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt
ongeveer 78% de percentiel-25 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatie­
gewicht 0.30 is dat ongeveer 62% en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat
slechts ongeveer 50%. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt ongeveer 53% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatiegewicht 0.30 is dat
ongeveer 38% en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 24%.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen jongens en meisjes is groot. De gemiddelde
vaardigheidsscore van jongens ligt beduidend hoger dan die van de meisjes. De verschillen zijn
ongeveer even groot als uit eerdere onderzoeken naar voren is gekomen. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de jongens is 257. De gemiddelde vaardigheidsscore van de meisjes is
242. De percentiel-25 leerling van de meisjes heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-18 leerling van de jongens. De percentiel-75 leerling van de meisjes heeft ongeveer
dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-64 leerling van de jongens. Van de meisjes haalt
ongeveer 70% de percentiel-25 score en ongeveer 44% de percentiel-50 score van de
2010-schaal. Van de jongens scoort ongeveer 80% de percentiel-25 score en ongeveer 55% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal.
Verschillen tussen 2010 en 2003
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerlingen in het jaar 2010 is 250. De gemiddelde
vaardigheidsscore in het jaar 2003 is 247. Er is een klein verwaarloosbaar verschil in gemiddelde
vaardigheids­score tussen de leerlingen van 2010 en 2003 ten gunste van 2010.
Verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen vertraagde leerlingen en reguliere
leerlingen is groot. De gemiddelde vaardigheidsscore van de reguliere leerlingen is 255.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de vertraagde leerlingen is 226. De vertraagde leerlingen
scoren beduidend lager dan de reguliere leerlingen. Deze bevindingen zijn in overeenstemming
met eerder gevonden verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen. De percentiel-25
vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-10 reguliere
leerling. De percentiel-75 vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-55 reguliere leerling. Van de reguliere leerlingen haalt ongeveer 78% de percentiel-25
score en ongeveer 54% de percentiel- 50 score van de 2010-schaal. Van de vertraagde leerlingen
haalt ongeveer 58% de percentiel-25 score en ongeveer 32% de percentiel-50 score van de
2010-schaal.

4.5

Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen

Inhoud
Bij dit onderwerp gaat het om vermenigvuldig- en deelopgaven met gehele getallen
voornamelijk in het getalgebied tot 100, die de leerling vlot, handig en inzichtelijk moet kunnen
maken.

92

PPON

Het gaat hierbij om:
• vermenigvuldigingen met natuurlijke getallen waarbij werkwijzen gebruikt kunnen worden
zoals bijvoorbeeld:
– hergroeperen (4 x 7 x 25 = 4 x 25 x 7);
– splitsen (7 x 12 = 7 x 10 + 7 x 2);
– compenseren (7 x 18 = 7 x 20-7 x 2);
– verdubbelen en halveren (8 x 25 = 4 x 50 = 2 x 100);
– redeneringen (9 x 5= 9 x 10 : 2).
• delingen met natuurlijke getallen waarbij werkwijzen gebruikt kunnen worden zoals
bijvoorbeeld;
– splitsen (110 : 10= 100 : 10 + 10 : 10);
– happen (132 : 6 = 60 : 6 + 60 : 6 + 12 : 6);
– compenseren (72 : 8 = 80 : 8 – 8 : 8);
– verdubbelen (45 : 5= 90 : 10).
Anders dan bij basisautomatismen is er geen tijdsdruk bij het maken van de opgaven.
De opgaven worden zowel kaal (zonder context) aangeboden als in een zo realistisch mogelijke
context.
Het onderwerp bevat zowel opgaven in het getalgebied tot 100 als opgaven in het getalgebied
tot 1000. De opgaven zijn geanalyseerd binnen een gemeenschappelijke schaal.
Wat leerlingen kunnen
De percentiel-10 leerling beheerst de eerste twee voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 3 tot en met 5 redelijk. Voorbeeldopgave 7 beheerst de percentiel-10 leerling matig.
De voorbeeldopgaven 6 en 8 tot en met 20 beheerst de percentiel-10 leerling onvoldoende.
De percentiel-10 leerling heeft een goede beheersing van vermenigvuldigopgaven zoals
2 x 12 (voorbeeldopgave 1) en 3 x 5 (voorbeeldopgave 2). De percentiel-10 leerling heeft een
redelijke beheersing van een deelopgave zoals 30 : 5 (voorbeeldopgave 3) en vermenigvuldig­
opgaven 6 x 5 (voorbeeldopgave 4) en 8 x 3 (voorbeeldopgave 5). Een deelopgave zoals
voorbeeldopgave 7 waarbij wordt gevraagd hoeveel zakken van 20 liter nodig zijn om aan
80 liter te komen, beheerst deze leerling matig.
Voorbeeldopgaven 1-2 Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen

1

2

In 1 reep zitten 12 stukjes chocola.
Hoeveel stukjes zitten er in 2 repen?
stukjes

In een doos zitten 5 tompoezen.
Hoeveel tompoezen zitten in 3 dozen samen?
tompoezen

93

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Voorbeeldopgaven 3-5 Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen

3

4

In één tent kunnen 5 kinderen.
Hoeveel tenten zijn er nodig voor 30 kinderen?

Er zitten 6 haarklemmetjes op een kaartje.
Mevrouw Niels koopt 5 kaartjes.

tenten

Hoeveel haarklemmetjes zijn dat samen?
haarklemmetjes

5

Juf Ank verdeelt de klas in 8 groepjes van 3 kinderen.
Hoeveel kinderen zijn er dan in die klas?
kinderen

De percentiel-25 leerling beheerst de eerste vier voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 5 tot en met 7 redelijk. Voorbeeldopgave 8 beheerst de percentiel-25 leerling matig.
Voorbeeldopgaven 9 tot en met 20 wordt door de percentiel-25 leerling onvoldoende beheerst.
De percentiel-25 leerling heeft een redelijke beheersing van een deelopgave zoals voorbeeld­
opgave 6 waarbij 35 koeken worden ingepakt in dozen van 7 koeken. Er wordt dan gevraagd
naar het aantal dozen dat daarvoor nodig is. Deze leerling heeft een matige beheersing van een
deelopgave zoals voorbeeldopgave 8, waarbij gevraagd wordt hoeveel pakken met 4 boekjes de
juf moet kopen als zij elk van de 24 leerlingen een boekje wil geven.

94

PPON

Voorbeeldopgaven 6 en 7 Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen

6

7

	Evelien moet 35 koeken inpakken. In één pak gaan
7 koeken.
Hoeveel pakken heeft ze nodig?

Pjotr heeft 80 liter aarde nodig.
Hoeveel zakken van 20 liter heeft hij nodig?

pakken
zakken

De gemiddelde leerling beheerst de eerste acht voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 9 tot en met 15 redelijk. Voorbeeldopgave 16 beheerst de gemiddelde leerling matig.
De voorbeeldopgaven 17 tot en met 20 beheerst de gemiddelde leerling onvoldoende.
De gemiddelde leerling heeft een redelijke beheersing van een deelopgave die met de tafels
onder de 10 is op te lossen, zoals voorbeeldopgave 9 (63 : 7). Ook beheerst de gemiddelde
leerling deelopgaven waarbij gedeeld moet worden door veelvouden van 10 zoals voorbeeld­
opgaven 11 (100 : 20) en 12 (160 : 20). Ook een deelopgave waarbij gedeeld moet worden door
5 waarbij de oplossing niet rechtstreeks kan worden gevonden met de kennis van de tafels,
zoals voorbeeldopgave 15 (60 : 5) wordt redelijk beheerst door de gemiddelde leerling.
Vermenigvuldigopgaven die net iets verder gaan dan de reguliere tafels onder de 10 worden
redelijk beheerst door de gemiddelde leerling. Voorbeelden daarvan zijn voorbeeldopgave 10
(12 x 6), voorbeeldopgave 13 (4 x 20) en voorbeeldopgave 14 (12 x 4). Een vergelijkingsopgave,
zoals voorbeeldopgave 16 waarbij wordt gegeven dat 8 dropveters 70 cent kosten en gevraagd
wordt hoeveel 4 dropveters kosten, wordt matig beheerst door de gemiddelde leerling.

95

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Voorbeeldopgaven 8-13 Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen

8

11

In een pakje zitten 4 boekjes.
Juf geeft aan alle 24 kinderen een boekje.
Hoeveel van die pakjes moest de juf kopen?

	Jasper wil zijn 100 Donald Ducks in banden van 20
opbergen.
Hoeveel banden moet hij kopen?

pakjes

banden
9
12

	René heeft 63 liter water nodig om zijn vissenkom te

Ronald heeft alleen briefjes van 20 euro.

vullen.

Hij moet € 160,- betalen.

Hoeveel volle emmers zijn dat?

Hoeveel briefjes van 20 euro heeft hij nodig?

emmers

10

briefjes

13

Achmed heeft 20 pakjes voetbalplaatjes gekregen. In een
Eén bal kost 6 euro. Tim koopt 12 ballen voor school.

pakje zitten 4 plaatjes.

Hoeveel euro moet Tim betalen?

Hoeveel plaatjes heeft Achmed in totaal gekregen?

euro

96

PPON

plaatjes

Voorbeeldopgaven 14 en 15 Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen

14

15

	Joris ruimt na de tennisles de ballen op. Hij vult
12 kokers met ballen. In elke koker gaan 4 ballen.
Hoeveel ballen heeft Joris in totaal opgeruimd?
60 potloden!
ballen

Hoeveel dozen van 5 potloden zijn dat?
dozen

De percentiel-75 leerling beheerst de eerste veertien voorbeeldopgaven goed en de
voorbeeldopgaven 15 tot en met 18 redelijk. De voorbeeldopgaven 19 en 20 beheerst de
percentiel 75-leerling onvoldoende.
De percentiel-75 leerling heeft een redelijke beheersing van een vermenigvuldigopgave met een
kommagetal zoals voorbeeldopgave 17 (4 x 12,50). Ook beheerst de percentiel-75 leerling
voorbeeldopgave 18 redelijk waarbij de som 8 x 8 wordt gevraagd in een complexere context.
De leerling wordt door de opgave op het spoor van verdubbeling geplaatst door de tekstballon
in de opgave.
Voorbeeldopgaven 16-18 Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen

16 8 dropveters kosten 70 cent.

17 Dit zijn vier boekenbonnen van 12,50 euro.

Hoeveel kosten dan 4 dropveters?
cent

	Voor hoeveel euro kun je met deze bonnen boeken
kopen?
euro

97

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

18 Vader gaat de vloer zo betegelen.

Hij rekent uit hoeveel tegels hij hiervoor nodig heeft.
Vader heeft

tegels nodig.

De percentiel-90 leerling beheerst de eerste zeventien voorbeeldopgaven goed en voorbeeld­
opgaven 18 en 19 redelijk. De voorbeeldopgave 20 wordt door de percentiel-90 leerling
onvoldoende beheerst.
De percentiel-90 leerling heeft een redelijke beheersing van voorbeeldopgave 19 waarbij 8 x 25
moet worden uitgerekend. Voorbeeldopgave 20 wordt onvoldoende beheerst door de
percentiel-90 leerling.
Voorbeeldopgaven 19 en 20 Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen

19

20

Dit touw is 100 cm.
Lotte knipt het touw op deze manier.
In elke doos zitten 25 springtouwen.

Hoe lang is elk stukje touw ongeveer?

Hoeveel springtouwen zijn dit samen?
cm
springtouwen

98

PPON

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen
-

Deelopgaven zoals: 100 : 4 af te leiden uit de context. Een gebogen touw wordt in 4 gelijke stukken geknipt. Hoe lang is elk stukje ongeveer? (voorbeeldopgave 20)

-

Vermenigvuldigopgaven in context zoals: 8 x 25; in elke doos zitten 25 springtouwen. Hoeveel springtouwen zijn dit samen? (voorbeeldopgave 19)

-

Vermenigvuldigopgaven in context zoals: 8 x 8, af te leiden uit een afbeelding; de vloer bestaat uit 8 gelijke stukken, in 1 stuk liggen 8 tegels.
Hoeveel tegels zijn in totaal nodig? (voorbeeldopgave 18)

-

Vermenigvuldigopgaven in context zoals: 4 x 12,50 euro. Voor hoeveel euro kun je met deze bonnen boeken kopen?
(op de afbeelding staan 4 bonnen van elk € 12,50, voorbeeldopgave 17)
Deelopgaven in context zoals; 8 dropveters kosten 70 cent. Hoeveel kosten 4 dropveters? (voorbeeldopgave 16)

-

Deelopgaven in context zoals: 60 : 5; 60 potloden. Hoeveel dozen van 5 potloden zijn dat? (voorbeeldopgave 15)

-

Vermenigvuldigopgaven in context zoals:
12 x 6. Eén bal kost 6 euro. Tim koopt 12 ballen voor school. Hoeveel euro moet Tim betalen? (voorbeeldopgave 10)
20 x 4. Achmed heeft 20 pakjes voetbalplaatjes gekregen. In een pakje zitten 4 plaatjes. Hoeveel plaatjes heeft Achmed in totaal gekregen? (voorbeeldopgave 13)
12 x 4. Joris ruimt na de tennisles de ballen op. Hij vult 12 kokers met ballen. In elke koker gaan 4 ballen. Hoeveel ballen heeft Joris in totaal opgeruimd? (voorbeeldopgave 14)

-

Deelopgaven in context zoals:
63 : 7. René heeft 63 liter water nodig om zijn vissenkom te vullen. Hoeveel volle emmers zijn dat? (voorbeeldopgave 9)
100 : 20. Jasper wil zijn 100 Donald Ducks in banden van 20 opbergen. Hoeveel banden moet hij kopen? (voorbeeldopgave 11)
160 : 20. Ronald heeft alleen briefjes van 20 euro. Hij moet € 160,- betalen. Hoeveel briefjes van 20 euro heeft hij nodig? (voorbeeldopgave 12)

-

Deelopgaven in context zoals: 24 : 4; In een pakje zitten 4 boekjes. Juf geeft aan alle 24 kinderen een boekje. Hoeveel van die pakjes moest de juf kopen? (voorbeeldopgave 8)

-

Deelopgaven in context zoals:
35 : 7. Evelien moet 35 koeken inpakken. In één pak gaan 7 koeken. Hoeveel pakken heeft ze nodig? (voorbeeldopgave 6)
80 : 20. Pjotr heeft 80 liter aarde nodig. Hoeveel zakken van 20 liter heeft hij nodig? (voorbeeldopgave 7).

-

Vermenigvuldigopgaven in context zoals: 8 x 3. Juf Ank verdeelt de klas in 8 groepjes van 3 kinderen. Hoeveel kinderen zijn er dan in die klas? (voorbeeldopgave 5)

-

Vermenigvuldigopgaven in context zoals: 6 x 5. Er zitten 6 haarklemmetjes op een kaartje. Mevrouw Niels koopt 5 kaartjes.
Hoeveel haarklemmetjes zijn dat samen? (voorbeeldopgave 4)
Deelopgaven in context zoals: 30 : 5. In één tent kunnen 5 kinderen. Hoeveel tenten zijn er nodig voor 30 kinderen? (voorbeeldopgave 3)

-

Vermenigvuldigopgaven in context zoals:
2 x 12. in 1 reep zitten 12 stukjes chocolade. Hoeveel stukjes zitten er in 2 repen? (voorbeeldopgave 1)
5 x 3. in een doos zitten 5 tompoezen. Hoeveel tompoezen zitten in 3 dozen samen? (voorbeeldopgave 2)
© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

99

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

100

PPON

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

20

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

101

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Verschillen tussen leerlingen
Verschillen tussen leerlingen met verschillende formatiegewichten
De verschillen in gemiddelde vaardigheidsscores tussen de leerlingen met formatiegewicht
0.00, 0.30 en 1.20 zijn groot. Het is duidelijk dat de gemiddelde vaardigheidsscore afneemt
naarmate het formatiegewicht van de leerling hoger is. De gemiddelde vaardigheidsscore van
de leerling met formatiegewicht 0.00 is 254. De gemiddelde vaardigheidsscore van een leerling
met een formatiegewicht van 0.30 is 228. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met
een formatiegewicht 1.20 is 218. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt
ongeveer 78% de percentiel-25 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatie­
gewicht 0.30 is dat ongeveer 62% en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat
slechts ongeveer 52%. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt ongeveer 52% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatiegewicht 0.30 is dat
ongeveer 32% en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 25%.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen jongens en meisjes is groot. De gemiddelde
vaardigheidsscore van jongens ligt beduidend hoger dan die van de meisjes. De verschillen zijn
ongeveer even groot als uit eerdere onderzoeken naar voren is gekomen. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de jongens is 256. De gemiddelde vaardigheidsscore van de meisjes is
244. De percentiel-25 leerling van de meisjes heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-18 leerling van de jongens. De percentiel-75 leerling van de meisjes heeft ongeveer
dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-65 leerling van de jongens. Van de meisjes haalt
ongeveer 70% de percentiel-25 score en ongeveer 45% de percentiel-50 score van de
2010-schaal. Van de jongens scoort ongeveer 80% de percentiel-25 score en ongeveer 54% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal.
Verschillen tussen 2010 en 2003
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerlingen in het jaar 2010 is 250. De gemiddelde
vaardigheidsscore in het jaar 2003 is 242. Er is een klein verschil in gemiddelde vaardigheids­
score tussen de leerlingen van 2010 en 2003 ten gunste van 2010.
Verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen vertraagde leerlingen en reguliere
leerlingen is groot. De gemiddelde vaardigheidsscore van de reguliere leerlingen is 255.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de vertraagde leerlingen is 225. De vertraagde leerlingen
scoren beduidend lager dan de reguliere leerlingen. Deze bevindingen zijn in overeenstemming
met eerder gevonden verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen. De percentiel-25
vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-10 leerling
regulier. De percentiel-75 vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-54 leerling regulier. Van de reguliere leerlingen haalt ongeveer 79% de percentiel-25
score en ongeveer 54% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Van de vertraagde leerlingen
haalt ongeveer 58% de percentiel-25 score en ongeveer 31% de percentiel-50 score van de
2010-schaal.

102

PPON

4.6

Bewerkingen: complexere toepassingen

Inhoud
Bij dit onderwerp gaat het om het passende gebruik van rekenprocedures in complexere
probleemsituaties. Alle opgaven worden in een zo realistische mogelijke context aangeboden.
De leerling moet meer getalsmatige gegevens met elkaar in verband brengen en daarbij zelf
eerst een relevant gegeven uit het verhaal of de afbeelding afleiden of uitrekenen om de
gestelde vraag te kunnen beantwoorden. Hierbij is niet alleen het berekenen van belang, maar
ook de keuze van de relevante bewerkingen. De voorgelegde problemen doen een beroep op het
gecombineerde gebruik van optellen, aftrekken, vermenigvuldigen of informeel delen in het
getalgebied tot 100. Bij een beperkt aantal opgaven rekent de leerling in het getalgebied tot
1000.
Wat leerlingen kunnen
De percentiel-10 leerling beheerst alle voorbeeldopgaven 1 tot en met 13 onvoldoende.
De percentiel-25 leerling beheerst de eerste drie voorbeeldopgaven redelijk en voorbeeldopgave
4 matig. Voorbeeldopgaven 5 tot en met 13 worden door de percentiel-25 leerling onvoldoende
beheerst.
Voorbeeldopgaven 1-3 Bewerkingen: complexere toepassingen

1

3

Linda heeft 4 briefjes van 5 euro.
Ze koopt een spel voor 16 euro.
Hoeveel euro heeft ze nog over?

Jasmin gaat met haar kat naar de dierenarts.
Het bezoekje kost 20 euro.
	Ze koopt ook 2 dozen met pillen. Elke doos kost
4 euro.

euro
2

Hoeveel euro moet ze in totaal betalen?

Sjoerd heeft 50 knikkers.
Hij wint er eerst 18.
Daarna verliest hij er 17.
Hoeveel knikkers heeft Sjoerd nu?
knikkers

103

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

euro

Opgaven met de volgende bewerkingen worden door de percentiel-25 leerlingen redelijk
beheerst:
• 4 x 5 – 16 (4 briefjes van 5 euro – 16 euro, voorbeeldopgave 1 )
• 50 + 18 – 17 (50 knikkers + 18 gewonnen – 17 verloren, voorbeeldopgave 2)
• 20 + 2 x 4 (bezoek 20 euro + 2 doosjes van 4 euro, voorbeeldopgave 3)
De gemiddelde leerling beheerst de eerste drie voorbeeldopgaven goed en de
voorbeeldopgaven 4 tot en met 6 redelijk. Voorbeeldopgaven 7 en 8 beheerst de gemiddelde
leerling matig. De voorbeeldopgaven 9 tot en met 13 beheerst de gemiddelde leerling
onvoldoende.
Opgaven met de volgende bewerkingen worden door de gemiddelde leerling redelijk beheerst:
• 3 x 12 – 32 (3 doosjes van 12 – 32 potloden , voorbeeldopgave 4)
• 26 kinderen, 7 kinderen per auto, hoe vaak rijdt de auto? (voorbeeldopgave 5)
• 2 x 25 – 20 x 2 (2 dozen met 25, 20 kinderen elk 2, hoeveel blijft over?, voorbeeldopgave 6)
De voorbeeldopgaven 7 en 8 worden door de gemiddelde leerling matig beheerst:
• 3 x 10 : 6 (3 briefjes van 10 betalen, 6 euro per dag, hoeveel dagen? Voorbeeldopgave 7)
• 4 x 1,50 + 4 x 0,5 (4 blikjes van 1,50 en 4 zakjes van 0,50, voorbeeldopgave 8 )
Voorbeeldopgaven 4-6 Bewerkingen: complexere toepassingen

4

6

In de klas zitten 32 kinderen.
Ieder kind krijgt een potlood.
Hoeveel potloden blijven er over?

Meester Bas heeft 2 dozen met 25 dropsleutels.
Alle 20 leerlingen in de klas krijgen 2 dropsleutels.

potloden

Hoeveel dropsleutels houdt meester Bas over?
dropsleutels

5

In een auto kunnen 7 kinderen mee.

	Hoe vaak moet die auto rijden om 26 kinderen weg te
brengen?
keer

De percentiel-75 leerling beheerst de eerste zeven voorbeeldopgaven goed en de
voorbeeldopgaven 8 tot en met 11 redelijk. De voorbeeldopgaven 12 en 13 beheerst de
percentiel 75-leerling onvoldoende.

104

PPON

Voorbeeldopgaven 7-11 Bewerkingen: complexere toepassingen

7

10

Leon is terug van vakantie.
	Hij haalt zijn hond bij het asiel en betaalt met
3 briefjes van 10 euro.
Hij krijgt niets terug.
Hoeveel dagen is de hond in het asiel geweest?

Merve heeft 7 volle spaarkaarten.
Hoeveel zegels heeft ze dan al in totaal?

dagen
zegels
8
11

	Arno koopt bij de strandtent 4 blikjes limonade en 4

Voor de sportdag is een kist met 100 appels gekocht.

zakjes chips.

Er worden steeds 5 appels in een zak gedaan.

Hoeveel moet hij betalen?

Er zijn al 10 zakken gevuld.
Hoeveel zakken kunnen dan nog gevuld worden?

euro
zakken
9

Groep 5 gaat touwtje springen.
3 kinderen hebben één touwtje nodig.
In groep 5 zitten 26 kinderen. Ook de juf doet mee.
Hoeveel touwtjes zijn nodig?
touwtjes

105

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De volgende opgaven worden door de percentiel-75 leerling redelijk beheerst:
• 4 x 1,50 + 4 x 0,5 (4 blikjes van 1,50 en 4 zakjes van 0,50, voorbeeldopgave 8 )
• 26 + 1 : 3 (3 kinderen per touw, 26 kinderen + de juf, voorbeeldopgave 9)
• 5 x 5 x 7 (5 rijen, 5 kolommen, 7 kaarten, voorbeeldopgave 10)
• (100 – (5 x 10)) : 5 (100 appels, 5 per zak, al 10 zakken gevuld, hoeveel zakken nog vullen?
Voorbeeldopgave 11)
De percentiel-90 leerling beheerst de eerste tien voorbeeldopgaven goed en voorbeeldopgaven
11 en 12 redelijk. De voorbeeldopgave 13 wordt door de percentiel-90 leerling matig beheerst.
De volgende opgaven worden door de percentiel-90 leerling redelijk beheerst:
• (100 – (5 x 10)) : 5 (100 appels, 5 per zak, al 10 zakken gevuld, hoeveel zakken nog vullen?
Voorbeeldopgave 11)
• 190 – 80 -70 (Vader, moeder en Ryan samen op de weegschaal = 190, vader alleen = 80,
moeder alleen = 70, hoeveel weegt Ryan? voorbeeldopgave 12)
De volgende opgave wordt door de percentiel-90 leerling matig beheerst:
• 326 + 25 + 25 (326 km op teller, 25 km heen erbij en 25 km terug erbij, totaal?
voorbeeldopgave 13)
Voorbeeldopgaven 12 en 13 Bewerkingen: complexere toepassingen

12

13

Meester Jaap woont 25 km van de school.
	Vanmorgen stond de kilometerteller van zijn fiets op
326.
Hij fietst naar school en weer terug.
Wat geeft de kilometerteller aan als hij weer terug is?
	Eerst gaat vader op de weegschaal staan en daarna
gaat moeder op de weegschaal staan. Als laatste gaat
Ryan met zijn vader en zijn moeder samen op de
weegschaal staan.
Hoeveel kg weegt Ryan?
kg

106

PPON

Frequentieanalyse
Van een aantal voorbeeldopgaven is in kaart gebracht welke antwoorden het meeste
voorkwamen.
Voorbeeldopgave 7
55% van de leerlingen gaf het goede antwoord. 9% van de leerlingen gaf 30 als antwoord.
Het antwoord 3 werd door 6% van de leerlingen gekozen. En 4% van de leerlingen kwam tot het
antwoord 6. Zo’n 7% van de leerlingen is niet tot een antwoord gekomen.
Voorbeeldopgave 8
48% van de leerlingen gaf het goede antwoord. Ongeveer 4,5% van de leerlingen kwam tot het
antwoord 6. Ook ongeveer 4,5% van de leerlingen kwam tot het antwoord 10. Een kleine 4% van
de leerlingen gaf 12 als antwoord en nog eens 4% van de leerlingen gaf 7 als antwoord.
Ongeveer 8% van de leerlingen gaf geen antwoord.
Voorbeeldopgave 12
30% van de leerlingen gaf het goede antwoord. Het foutieve antwoord dat het vaakst
voorkwam is 50. Dit antwoord is door 16% van de leerlingen gegeven. Zo’n 5% van de leerlingen
gaf als antwoord 20. Ook ongeveer 5% van de leerlingen kwam tot antwoord 30. Bijna 4% van
de leerlingen gaf 200 als antwoord. Ruim 9% van de leerlingen kwam niet tot een antwoord op
deze voorbeeldopgave.

107

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Bewerkingen: complexere toepassingen

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

108

PPON

5

6

7

8

9

10

11

12

13

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

109

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Bewerkingen: complexere toepassingen
-

Opgaven zoals: 326 + 25 + 25 (voorbeeldopgave 13).

-

Opgaven zoals: 190 – 70 – 80 of 190 – (70 + 80) (voorbeeldopgave 12).

-

Opgaven zoals: (100 – (5 x 10)) : 5 (voorbeeldopgave 11).

-

Opgaven zoals:
5 x 5 x 7 (voorbeeldopgave 10).
(26 + 1) : 3 (voorbeeldopgave 9).
(4 x 1,50) + (4 x 0,50) (voorbeeldopgave 8).

-

Opgaven zoals: 3 x 10 : 6 (voorbeeldopgave 7).

-

Opgaven zoals:
(2 x 25) – (20 x 2) (voorbeeldopgave 6).
In een auto gaan 7 kinderen mee. Hoe vaak moet die auto rijden om 26 kinderen weg te brengen? (voorbeeldopgave 5).
3 x 12 – 32 (voorbeeldopgave 4).

-

Opgaven zoals:
2 x 4 + 20 (voorbeeldopgave 3).
50 + 18 – 17 (voorbeeldopgave 2).
4 x 5 – 16 (voorbeeldopgave 1).
© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

110

PPON

Verschillen tussen leerlingen bij Bewerkingen: complexere toepassingen
Verschillen tussen leerlingen met verschillende formatiegewichten
De verschillen in gemiddelde vaardigheidsscores tussen de leerlingen met formatiegewicht
0.00, 0.30 en 1.20 zijn groot. Het is duidelijk dat de gemiddelde vaardigheidsscore afneemt
naarmate het formatiegewicht van de leerling hoger is. De gemiddelde vaardigheidsscore van
de leerling met formatiegewicht 0.00 is 254. De gemiddelde vaardigheidsscore van een leerling
met een formatiegewicht van 0.30 is 231. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met
een formatiegewicht 1.20 is 213. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt
ongeveer 78% de percentiel-25 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatie­
gewicht 0.30 is dat ongeveer 62% en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat
slechts ongeveer 48%. Van de leerlingen met een formatiegewicht 0.00 haalt ongeveer 52% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een formatiegewicht 0.30 is dat
ongeveer 36% en van de leerlingen met een formatiegewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 23%.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen jongens en meisjes is groot. De gemiddelde
vaardigheidsscore van jongens ligt beduidend hoger dan die van de meisjes. De verschillen zijn
ongeveer even groot als uit eerdere onderzoeken naar voren is gekomen. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de jongens is 255. De gemiddelde vaardigheidsscore van de meisjes is
244. De percentiel-25 leerling van de meisjes heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-20 leerling van de jongens. De percentiel-75 leerling van de meisjes heeft ongeveer
dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-68 leerling van de jongens. Van de meisjes haalt
ongeveer 72% de percentiel-25 score en ongeveer 45% de percentiel-50 score van de
2010-schaal. Van de jongens scoort ongeveer 78% de percentiel-25 score en ongeveer 55% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal.
Verschillen tussen 2010 en 2003
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerlingen in het jaar 2010 is 250. De gemiddelde
vaardigheidsscore in het jaar 2003 is 244. Er is een klein verschil in gemiddelde
vaardigheidsscore tussen de leerlingen van 2010 en 2003 ten gunste van 2010.
Verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen vertraagde leerlingen en reguliere
leerlingen is groot. De gemiddelde vaardigheidsscore van de reguliere leerlingen is 255.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de vertraagde leerlingen is 228. De vertraagde leerlingen
scoren beduidend lager dan de reguliere leerlingen. Deze bevindingen zijn in overeenstemming
met eerder gevonden verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen. De percentiel-25
vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-12 leerling
regulier. De percentiel-75 vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-58 leerling regulier. Van de reguliere leerlingen haalt ongeveer 78% de percentiel-25
score en ongeveer 53% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Van de vertraagde leerlingen
haalt ongeveer 61% de percentiel-25 score en ongeveer 35% de percentiel-50 score van de
2010-schaal.

111

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

112

PPON

5	Patronen in oplossings­
methoden voor
aftrekken

5	Patronen in oplossingsmethoden voor aftrekken

5	Patronen in oplossingsmethoden
voor aftrekken
Jean-Marie Kraemer en Michel Hop1

5.1

Inleiding

Aftrekken is moeilijker dan optellen. Dit komt, internationaal, in alle onderzoeken naar voren,
ook in PPON. Na een verbetering van de prestaties tussen de eerste peiling in 1987 en de tweede
in 1993, zijn de resultaten bij optellen en aftrekken over de hele periode 1993 – 2003 licht
gedaald. In 2010 zijn de resultaten op het onderwerp optellen en aftrekken vergelijkbaar met
die van 2003.
De voorbeeldopgaven uit de balansen en het schema van de ontwikkeling van de vaardigheid
laten een stabiel patroon in deze resultaten zien:
• Alleen de meest gevorderde leerlingen beheersen de moeilijkste opgaven met tiental­
overschrijding, zowel kaal als in context.
• Deze bewerkingen vormen een uitdaging voor leerlingen met een gemiddelde vaardigheid.
• Ondanks de contextgebonden oriëntatie en het gebruik van modelproblemen voor
bijvoorbeeld aanvullend optellen, stelt het aftrekken in context waar er sprake is van
‘afhalen’, ‘scheiden’ en ‘vergelijken’ meer leerlingen voor problemen dan verwacht.
Bij de vierde peiling van 2003 (Kraemer e.a., 2005) hebben we geobserveerd hoe leerlingen met
een lage, gemiddelde en hoge vaardigheid opgaven die bij hun ontwikkelingsniveau pasten,
aanpakten en oplosten. De resultaten van deze analyse van oplossingswijzen zijn in een aparte
balans gepubliceerd (Kraemer, 2009a). De oplossingen van de aftrekopgaven zijn hierna
opnieuw geanalyseerd (Kraemer, 2011) om, vanuit een bredere vraagstelling, systematischer te
kunnen beschrijven hoe de leerlingen denken, symboliseren en rekenen en relaties op te sporen
tussen wat ze doen en cruciale aspecten van het aanbod en de didactiek bij rekenen onder de
100 (1000).
Het onderzoek naar oplossingswijzen dat bij de vijfde peiling van 2010 is uitgevoerd bouwt
voort op deze studie van oplossingsmethoden onder de honderd. Het gaat uit van de conclusie
die we hebben getrokken bij het maken van een sterkte-zwakteanalyse van rijgen, splitsen en
beredeneren, zoals toegepast in de oplossingsmethoden van 2003. Deze conclusie luidde als
volgt:

1

114

Met dank aan Bas Hemker voor de constructie van de PPON-schaal Rekenen algemeen

PPON

Er is sprake van een scheefgroei tussen enerzijds denken, symboliseren en rekenen met
aaneengeregen getallen en anderzijds denken, symboliseren en rekenen met
hulpsommen en vooral met positiewaarden.
Drie aspecten maken het contrast tussen rijgend hoofdrekenen aan de ene kant en
splitsend en beredenerend hoofdrekenen aan de andere kant herkenbaar:
• Er wordt vaak, inzichtelijk en gevarieerd geregen en met goede resultaten.
• Wanneer leerlingen de getallen anders bewerken dan door middel van rijgen,
genereren begripsfouten in alle drie de vaardigheidsgroepen veel meer foutieve
antwoorden, in het bijzonder bij splitsend aftrekken of indirect optellen.
• Typerend voor alle drie vaardigheidsgroepen is dat de leerlingen afgaan op (een
combinatie van) specifieke kenmerken die geassocieerd zijn met ‘klassen opgaven’ en
daaraan verbonden modelmatige oplossingsprocedures.
Op grond van deze bevindingen hebben we ons bij de voortgezette studie van 2010 de volgende
vragen gesteld:
1 Wat zijn de specifieke problemen bij het oplossen van de moeilijkste kale aftrekkingen en
aftrekproblemen met tientaloverschrijding?
2 Doet het er toe of het een kale aftrekking is of een contextopgave? En: speelt de betekenis
van aftrekken een rol?
3 Wat is de invloed van het vaardigheidsniveau op de aanpak (gevolgde strategie), de
bewerkingen (gebruikte methode en vorm van hoofdrekenen) en het succes van de
leerlingen?
Alvorens de resultaten te presenteren, beschrijven we eerst kort hoe het onderzoek is opgezet.

5.2

Onderzoeksopzet

Opgaven
Wat een leerling in een opgave ziet, beïnvloedt de wijze waarop hij de getallen met elkaar in
verband brengt en bewerkt. Met de huidige reken-wiskundemethoden komen leerlingen
erachter dat ze de relatie tussen de hoeveelheden c.q. grootheden van een aftrekprobleem op
drie verschillen manieren kunnen kwantificeren. Het probleem van Eva en dat van Bas in de
figuur hieronder illustreren hoe de context en/of de getallen eerder aftrekken (Eva) of juist
eerder indirect optellen (c.q. indirect aftrekken) uitlokken (Bas).
Drie verschillende beschrijvingen van het probleem van Eva (aftrekken als ‘afhalen’) en van Bas
(aftrekken als ‘deel van’)

115

Contextprobleem ‘Afhalen’

Contextprobleem ‘Deel van’

Eva heeft 83 euro gespaard.

Bas verzamelt petten. Hij heeft er nu 83.

Ze koopt een bloes van 57 euro.

57 petten zijn in Nederland gekocht.

Hoeveel euro houdt ze over?

Hoeveel petten zijn in andere landen gekocht?

• aftrekken

83 – 57 = ..

• aftrekken

• indirect optellen

57 + .. = 83

• indirect optellen

57 + .. = 83

• indirect aftrekken

83 – .. = 57

• indirect aftrekken

83 – .. = 57

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

83 – 57 = ..

Door het oplossen van deze typen contexten in de methoden vinden de leerlingen in de eerste
fase van het rekenen onder de honderd eerst de drie klassen rijgoplossingsmethoden uit, dat wil
zeggen: rijgen in combinatie met (1) aftrekken, (2) indirect optellen en (3) indirect aftrekken.
We hebben vastgesteld dat ze daarna ook – uit zichzelf – sommige aftrekproblemen proberen
op te lossen door met tientallen en eenheden aan te vullen in plaats van met de rijgmethode,
wat in de regel een foutief antwoord oplevert (57 + .. = 83 via 50 + 30 = 80; 7 – 3 = 4; 30 + 4 = 34).
Sommige leerlingen proberen zelfs de stipsom van de opgave te vinden via een optelfeit dat
erop lijkt (57 + .. = 83 via 53 + 30 = 83).
Dit betekent dat leerlingen telkens één van de drie mogelijke strategieën (aftrekken óf indirect
optellen óf indirect aftrekken) met één van de drie geleerde hoofdrekenmethoden combineren
(rijgen óf splitsen óf beredeneren/weten). Het volgende schema geeft de combinaties van
aftrekstrategieën en hoofdrekenmethoden weer die we tot nog toe hebben geobserveerd.
Geobserveerde combinaties van aftrekstrategie en hoofdrekenmethode
Aftrekken

RIJGEN

Indirect optellen

SPLITSEN

Indirect aftrekken

BEREDENEREN

Om systematisch te kunnen onderzoeken waar leerlingen zich bij het oplossen van
aftrekopgaven door laten leiden, hebben we drie sets van elk vijf opgaven als volgt
geconstrueerd:
• Elke opgave heeft 83 als aftrektal (grootste getal).
• In elke set staat 83 in relatie met respectievelijk 18, 36, 44, 57 en 79 als aftrekker.
• Deze vijf getalcombinaties zijn ten slotte in drie typen opgaven geplaatst: vijf kale
aftrekkingen, vijf contextproblemen waar aftrekken de betekenis heeft van ‘afhalen’ (de
zogenoemde ‘bloezencontexten’ met Eva) en vijf contextproblemen waar aftrekken de
betekenis heeft van ‘deel van’ (de zogenoemde ‘pettencontexten’ met Bas).
• De vijftien ontworpen opgaven zijn ten slotte samengesteld in tien sets van elk vier of vijf
opgaven om de eventuele invloed van de volgorde te kunnen opvangen.
De contexten en getallencombinaties maken het mogelijk om een breed palet van geheugen­
feiten, basisautomatismen, getalrelaties, geheugenfeiten en rekenregels te gebruiken.
Hierdoor kan het merendeel van de leerlingen (ook leerlingen uit de laagste vaardigheidsgroep)
betekenisvol op eigen niveau hoofdrekenen.

116

PPON

De drie clusters opgaven
Getallen

83 en 36

83 en 44

83 en 18

83 en 79

83 en 57

Clusters
Formuleopgaven

Contextopgaven

Contextopgaven

‘Eraf’

‘Afhalen’

‘Deel van’

opgave 1

opgave 2

opgave 3

83 – 36 =

Eva heeft 83 euro gespaard.

Bas verzamelt petten. Hij heeft er nu 83.

Ze koopt een bloes van 36 euro.

36 petten zijn in Nederland gekocht.

Hoeveel euro houdt ze over?

Hoeveel petten zijn in andere landen gekocht?

opgave 4

opgave 5

opgave 6

83 – 44 =

Eva heeft 83 euro gespaard.

Bas verzamelt petten. Hij heeft er nu 83.

Ze koopt een bloes van 44 euro.

44 petten zijn in Nederland gekocht.

Hoeveel euro houdt ze over?

Hoeveel petten zijn in andere landen gekocht?

opgave 7

opgave 8

opgave 9

83 –18 =

Eva heeft 83 euro gespaard.

Bas verzamelt petten. Hij heeft er nu 83.

Ze koopt een bloes van 18 euro.

18 petten zijn in Nederland gekocht.

Hoeveel euro houdt ze over?

Hoeveel petten zijn in andere landen gekocht?

opgave 10

opgave 11

opgave 12

83 – 79 =

Eva heeft 83 euro gespaard.

Bas verzamelt petten. Hij heeft er nu 83.

Ze koopt een bloes van 79 euro.

79 petten zijn in Nederland gekocht.

Hoeveel euro houdt ze over?

Hoeveel petten zijn in andere landen gekocht?

opgave 13

opgave 14

opgave 15

83 – 57 =

Eva heeft 83 euro gespaard.

Bas verzamelt petten. Hij heeft er nu 83.

Ze koopt een bloes van 57 euro.

57 petten zijn in Nederland gekocht.

Hoeveel euro houdt ze over?

Hoeveel petten zijn in andere landen gekocht?

Leerlingen
Drie groepen leerlingen uit de steekproef van het onderzoek PPON Rekenen-Wiskunde medio
2010 met een lage, gemiddelde en hoge rekenvaardigheid hebben deelgenomen aan dit
onderzoek. De groepen zijn in twee stappen samengesteld.
Bij de voorbereiding van de afname heeft de toetsassistent in overleg met de groepsleraar twee
leerlingen gekozen met respectievelijk een hoge, gemiddelde en lage rekenvaardigheid.
Ze daarbij uitgegaan van het toegekende niveau bij de vorige toetsafname van de toets uit het
leerlingvolgsysteem (hoog = niveau A of I; midden = B en C of II, III of IV; laag = D en E of V).
Op deze manier zijn 603 leerlingen geselecteerd.
We hebben vervolgens op basis van de antwoorden van de leerlingen op de schriftelijke toetsen
van de peiling een algemene PPON-schaal geconstrueerd om de leerlingen op basis van hun
PPON-vaardigheidsscore te kunnen ordenen.
We hebben ten slotte drie vaardigheidsgroepen samengesteld, uitgaande van de vaardigheids­
score van de percentiel-33 leerling (grens tussen Laag en Midden) en die van de percentiel-66
leerling (grens tussen Midden en Hoog). In totaal zijn 24 leerlingen uit het bestand verwijderd,
omdat we hun vaardigheid niet konden kwantificeren en/of omdat ze geen complete set
opgaven hadden gemaakt.

117

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Samenstelling van de drie vaardigheidsgroepen
Vaardigheidsgroep

Leerlingen
Aantal

Aantal

Vaardigheidsscore

oplossingsprocedures

Laag

218

64 – 227

990

Midden

158

228 – 271

708

Hoog

203

272 – 411

914

Totaal

579

2612

Afnamecondities
De schriftelijke toetsen zijn in de ochtend afgenomen, na de middagpauze is met een aantal
leerlingen individuele gesprekken gevoerd. De opgaven uit deze gesprekken komen ook voor in
de schriftelijke afname, zodat de opgaven op een rekenschaal gebracht konden worden. Er is
voor gezorgd dat de individuele leerlingen bij de gesprekken andere opgaven gepresenteerd
kregen dan bij de schriftelijke afnamen.
Analyse van de oplossingsprocedures
Alle oplossingen zijn volgens het Cito-classificatiesysteem gecodeerd (Cito, 2011)2 en in een
Access bestand gedigitaliseerd. De onderscheiden niveaus en vormen van rijgen, splitsen en
beredeneren zijn in de tabel op bladzijde 120 geïllustreerd met voorbeeldmatige
oplossingsprocedures van de drie moeilijkste opgaven die de leerling vanuit [83 – 57 = ?] of [57
+ ? = 83] kan oplossen.

5.3

Resultaten

5.3.1		 Statistische kenmerken van de opgaven
Alle voorgelegde opgaven maken deel uit van de schaal Bewerkingen: Optellen en aftrekken3.
Ze zijn in de grafiek op bladzijde 119 per getalcombinatie afgebeeld.
We kunnen het volgende uit de grafiek distilleren:
• De opgaven variëren in (1) moeilijkheidsgraad, (2) beheersingsniveau en (3)
discriminatievermogen. Dat wil zeggen dat ze meer of minder vaardigheid vereisen om 50%
en 80% kans op succes te hebben (respectievelijk het begin- en eindpunt van de staven) en
ook meer of minder verschil maken tussen de leerlingen die in dit gebied opereren.
• Deze typen opgaven doen een beroep op de kennis, inzichten en vaardigheden die de
leerlingen uit de middengroep (percentiel 33-percentiel 66) halverwege de basisschool aan
het verwerven zijn.
• De gehele verzameling is nog te moeilijk voor de groep Laag (< p33).
• Met de moeilijkste opgaven kan een leraar verschillen zien tussen een voorloper van de
middengroep en een leerling die ruim boven het niveau van de middengroep opereert.
• De 10% meest gevorderde leerlingen beheersen alle opgaventypen van de voorgelegde
verzameling.

2
3

118

Voor meer informatie, raadpleeg het katern Ontwikkelingsreferenties van de map Diagnosticeren en plannen in

de bovenbouw (Cito, 2012). Zie ook Kraemer (2011), hoofdstuk 4.
Zie hoofdstuk 4 in deze balans.

PPON

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Bewerkingen: aftrekken onder de 100 met tientaloverschrijding

400

350

90
300
75
66

50

250

33
25
200
10

150

100

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

119

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

−5
7

83

57

Opgaven

DG

−5
7

3−

L 83

R8

AFT

KAA

AFT
R8
3−
36
KAA
L 83
−3
6
DG
83
−3
6

4
−4

DG

83

4

44

−4

3−

L 83

R8

AFT

KAA

AFT
R8
3−
18
KAA
L 83
− 18
DG
83
− 18

79

−7
9

L 83

KAA

3−

83

R8
AFT

DG

Percentiel

−7
9

© Cito

Vaardigheidsscore

Niveaus en vormen van rijgen, splitsen en beredeneren bij opgave 13/14/15, uitgaande van
[83 – 57 = ?] en [57 + ? = 83]
N

Rijgen

Splitsen

Beredeneren

8

Gestandaardiseerd

Met positiecijfers

Transformeren

AF*: 83 – 50 → 33 – 7

(aftrekalgoritme)

83 – 57 wordt 86 – 60 is 26

niet van toepassing in het getalgebied

Kolomsgewijs

Compenseren

tot honderd

83

83 – 57 = ? via 83 – 60 = 23

57-

3 teveel eraf, dus 3 meer

30

over, is 26

IO*: 57 + 20 → 77 + 6
7

0426
6

Met niet-tientallig afgesplitste getallen

Met positiewaarden

AF: 83 – 50 → 33 – 3 → 30 – 4

AF foutief

IO: 57 + 20 → 77 + 3 → 80 + 3

80 – 50 → 7 – 3 → 30 + 4 = 34
AF Correct met tekort
80 - 50 → 3 – 7 → 30-4
of een tien vrij maken
80 – 50 = 30 → 3 – 7 wordt
70 – 50 = 20 → 13 – 7 = 6 → 20 + 6
IO Foutief
50 + 30 = 80 → 7 + 6 = 13 → 30 + 6 = 36
IO Correct
50 + 20 = 70 → 7 + 6 = 13 → 20 + 6

5

Met de 10-sprong

Mengvorm splitsen-rijgen

AF: 73, 63, 53, 43, 33 → 33 – 3 → 30 – 4

80 – 50 → 30 + 3 → 33 – 7 = 26

IO: 67, 77 → 77 + 3 → 80 + 3
4

Via het tienvoud

niet van toepassing bij

AF: 83 – 3 → 70, 60, 50, 40, 30

tientaloverschrijding

→ 30 – 5 = 25
IO: 57 + 3 → 70, 80 → 80 + 3
3

Met telstappen
AF: 82, 81, 80, 79, ...
IO: 58, 59, 60, 61, ...

*AF staat voor aftrekken, IO voor indirect optellen.

120

PPON

Wat zegt dit over de voortgang van de leerlingen?
De plaats van de opgaven op de vaardigheidsschaal laat zien dat leerlingen die, halverwege de
basisschool het niveau van de percentiel 25-leerling hebben bereikt toe zijn aan typen opgaven
met de volgende eigenschappen:
• kale aftrekkingen met getallen als 83 en 79 die doen denken aan de ‘sommen’ die in de klas
zijn behandeld om de zogenoemde boogmethode van doortellen te leren (83 – 79 via 80, 81,
82, 83, is 4);
• kale aftrekkingen en contextopgaven, waarin aftrekken de betekenis van ‘afhalen’, met
getallen als 83 en 18 die via terugspringen met één sprong van tien en over het
dichtstbijzijnde tienvoud kunnen worden uitgerekend (83 – 18 van 83 – 10 = 73 → 73 – 8 via
73 – 3 = 70 en 70 – 5 = 65);
• kale aftrekkingen en afhaal-contextopgaven met getallen als 83 en 44 die aansporen om een
bekende (inverse) dubbel te gebruiken om met ronde getallen af te trekken in plaats van
terug te springen (83 – 44 via 83 – 40 = 43, denkend aan 83 = 80 + 3 en 80 = 40 + 40 c.q.
80 – 40 = 40).
De staven van de volgende grafiek visualiseren het patroon in het percentage correcte
antwoorden bij de individuele mondelinge afname. Ze geven de volgende aanwijzingen die we
in het vervolg van dit hoofdstuk nader zullen bespreken.
Percentage correcte antwoorden bij de individuele afname
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
10K

11E

12B

7K

83 en 79
Laag

Midden

8E
83 en 18

9B

4K

5E

6B

1K

83 en 44

2E
83 en 36

Hoog

(K = Kaal; E = Eva bloezencontexten; B = Bas pettencontexten)

121

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

3B

13K

14E
83 en 57

15B

• De staven tonen een directe relatie tussen vaardigheidsniveau (laag, midden en hoog) en de
mate van succes (percentage correcte antwoorden). De middengroep presteert telkens beter
dan de laagste groep en minder dan de hoogste.
• Er zijn zeer grote verschillen in beheersingsniveau tussen de laagste en de hoogste
vaardigheids­groep (zie het grootste verschil bij de pettenopgave 3B met 83 en 36).
• De getallen én de context beïnvloeden de moeilijkheidsgraad van een opgave. Zo is het
pettenprobleem 12B met de getallen 83 en 79 veel gemakkelijker dan hetzelfde probleem
met de getallen 83 en 57 (15B), en is de kale aftrekking 83 – 57 (13K) gemakkelijker dan de
twee contextopgaven (14E en 15B) met dezelfde getallen.
• De variatie in het percentage correcte antwoorden laat ten slotte een interactie zien tussen
de opgavenkenmerken (context en getallen) aan de ene kant en de voortgang van de leerling
(vaardigheidsniveau) aan de andere kant. Zo zijn de drie opgaven met 83 en 79 (10K, 11E en
12B) voor de meest gevorderde leerlingen ongeveer even moeilijk, terwijl leerlingen uit de
groep Laag vaker een foutief antwoord geven bij de kale aftrekking (10K) en die van de
middengroep bij de pettenopgave (12B).
5.3.2		

Uitvoering en symbolisering van de rekenhandelingen

Leerlingen kunnen alle rekenstappen op papier noteren, of alleen aantekeningen maken of puur
uit het hoofd rekenen. We hebben de oplossingsmethoden vanuit drie vragen doorgelicht:
1 Rekenen de leerlingen met of zonder ondersteuning van aantekeningen?
2 Wat schrijven leerlingen op?
3 Zijn er aanwijzingen dat het de resultaten beïnvloedt?
Leerlingen uit de hoogste vaardigheidsgroep rekenen het vaakst uit het hoofd (bijna 50%),
leerlingen uit de laagste groep het minst (38%). De leerlingen uit de laagste vaardigheidsgroep
noteren het vaakst alle rekenstappen (45%).
Gebruiksfrequentie en gemiddelde relatieve score (percentage) per uitvoeringsvorm
Vaardigheids­

Uit het hoofd

Met aantekeningen

Alle stappen

groep

Totaal

gesymboliseerd
Freq.

Goed

Freq.

Goed

Freq.

Goed

Freq.

Laag

38

37

17

30

45

49

100

Midden

44

64

18

67

38

75

100

Hoog

49

88

12

88

39

83

100

Leerlingen die aantekeningen maken schrijven de ‘som’ op die ze in de opgave zien, het eerste
getal van hun bewerking, deelbewerkingen, tussenantwoorden of de eindoperatie.
Leerlingen die alle rekenstappen noteren tekenen sprongen op een getallenlijn, rijgen
optellingen of aftrekkingen aan elkaar (incorrecte notatie) of symboliseren in pijlentaal of
sommentaal. Rekenhandelingen met tientallen en eenheden worden ‘horizontaal’, in
sommentaal genoteerd, of ‘tussen streepjes’ of ‘onder elkaar’.
De gemiddelde score wijst uit dat leerlingen uit de laagste vaardigheidsgroep voordeel kunnen
trekken uit ‘alle rekenstappen opschrijven/symboliseren’ en dat het positieve effect ervan
afneemt naarmate de leerling meer vertrouwd raakt met rekenen met tientaloverschrijding.

122

PPON

5.3.3		

Methodegebruik en succes

Leerlingen leren eerst rijgen. Tegen het einde van jaargroep 4 of in de eerste periode van
jaargroep 5 wordt de combinatie van rijgen met splitsen aangeboden en daarna het aftrekken
met tekort. Tegelijkertijd maken leerlingen kennis met de drie ‘handige’ rekenmanieren van het
variarekenen: (1) aanvullend rijgen i.p.v. aftrekken, (2) naar een rond getal springen en
compenseren en (3) beide getallen transformeren, dat wil zeggen met evenveel ophogen/
verlagen (bij aftrekken) c.q. bij het ene getal zoveel erbij en bij het andere evenveel eraf (bij
optellen).
In het Cito classificatiesysteem komt variarekenen niet voor. Het is vervangen door wat we
‘beredeneren’ hebben genoemd. Er zijn twee redenen hiervoor. We beschouwen ten eerste
aanvullen als strategie (indirect optellen) en niet als methode. Aanvullend rijgen valt dan
gewoon onder rijgen. In onze visie zijn de twee overige procedures van het variarekenen
(naar een rond getal springen en compenseren; beide getallen transformeren) de twee vormen
van rekenen met hulpsommen. De leerling leidt de onbekende ‘som’ van de opgave af uit een
andere som die niets met de opgave te maken heeft, maar die hij kent (83 – 57 via 83 – 60) of
die gemakkelijker is om uit te rekenen (83 – 57 via 86 – 60).
Hoe vaak worden de geleerde hoofdrekenmethoden gebruikt en met welke resultaten?
De geobserveerde leerlingen gebruiken vooral vormen van rijgen en splitsen. Om de
hoofdpatronen te kunnen zien, hebben we alle bewerkingen in vier clusters gesorteerd:
1 = rijgen, 2 = splitsen, 3 = beredeneren en weten en 4 = overige.
De categorie Overige omvat de oplossingen waarin de leerling heeft opgeteld (foutieve
schematisering) en bewerkingen met niet-geïdentificeerde rekenhandelingen of waarbij de
leerling vastloopt of door de toetsassistent wordt geholpen.
Gebruiksverdeling (percentage) en gemiddelde percentage correcte antwoorden per methode
Vaardigheids­
groep

Rijgen
Freq. in %

Splitsen
% goed

Freq. in %

Beredeneren-Weten
% goed

Freq. in %

Overige

% goed

Freq. in %
12

Laag

32

73

53

25

2

35

Midden

51

83

42

54

3

84

4

Hoog

51

94

41

77

6

93

2

Deze analyse legt twee patronen bloot:
• Leerlingen uit de laagste vaardigheidsgroep zijn eerder geneigd met de splitsmethode te
rekenen (53%) en leerlingen met een hogere vaardigheid eerder met de rijgmethode (51%).
• Alle drie de vaardigheidsgroepen behalen veel betere resultaten met rijgen (van L = 73%
goed tot H = 94% goed) dan met splitsen (van L = 25% goed tot H = 77% goed).
Het contrast tussen de bewerkingen is nu veel groter dan in 2003-2004. Het wordt ongetwijfeld
veroorzaakt door de aard van de opgaven. Bij het vorige onderzoek hebben de drie vaardigheids­
groepen een eigen set opgaven gemaakt die bij hun niveau paste. Onder die condities splitsten
leerlingen uit de middengroep het vaakst. In dit onderzoek, met alleen ‘moeilijke’ opgaven met
tientaloverschrijding, zijn het de leerlingen met een lage vaardigheid die eerder splitsen dan
rijgen, precies zoals zwakke rekenaars dat vóór de vernieuwing deden (Beishuizen e.a., 1991).
Wat het hoofdprobleem bij splitsen is komt later aan de orde.

123

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

5.3.4 Mate van formalisering van rijgen en splitsen
De tussendoelen (TAL-team, 1999) geven een globaal beeld van de vorderingen bij de
formalisering van de rijg- en splitshandelingen in de loop van de jaargroepen 4, 5 en 6.
• Aan het einde van jaargroep 4 kan de leerling alle optellingen en aftrekkingen tot honderd
vlot en inzichtelijk met sprongen op een lege getallenlijn uitrekenen, zowel kaal als in
toepassingssituaties.
• Aan het einde van jaargroep 5 kan hij deze opgaven met de rijg-, splits- of variamethode vlot
en inzichtelijk uitrekenen, met of zonder tussennotaties.
• Aan het einde van jaargroep 6 kan hij alle bewerkingen geheel uit het hoofd uitvoeren.
We stellen over de mate van formalisering twee vragen:
1 Hoe ver zijn de drie vaardigheidsgroepen gevorderd bij de formalisering van rijgen en
splitsen?
2 In hoeverre hangt het succes bij aftrekken samen met de mate van formalisering van rijgen
en splitsen?
We bekijken eerst de voortgang bij rijgen en daarna bij splitsen.
Rijgen
De afbeelding van de trap hierna, met de niveaus en vormen van rijgen, splitsen en redeneren,
die de opeenvolgende niveauverhogingen representeert (zie ook de tabel Niveaus en vormen
van rijgen, splitsen en beredeneren in paragraaf 5.3.1), laat de vormen van rijgen zien die de
leerling achter elkaar moet uitvinden en leren toepassen. Het verder tellen/terugtellen (niveau 3)
wordt gecomprimeerd tot verder springen/terugspringen (niveau 4-5), dat op zijn beurt wordt
verdicht tot optellen/aftrekken met niet-tientallig afgesplitste getallen (niveau 6-7) dat de basis
legt voor opereren met getallen als rekendingen met behulp van rekenregels (niveau 8).
De drie opgaven met de getallen 83 en 79 sporen aan ‘het verschil’ tussen 83 en 79 verder
tellend (80, 81, 82, 83 → 4) of terugtellend (82, 81, 80, 79 → 4) uit te rekenen. Dit rekenen met
telstappen is maar in 2,5% van de oplossingen van de groep Laag toegepast en bij uitzondering
in de middengroep, onder andere om het probleem van Eva terugtellend op te lossen (zie de
afgebeelde oplossing van 83 – ... = 57).
Uitgaande van dit geringe gebruik van telstappen hebben we alle rijgbewerkingen in drie
clusters gesorteerd:
• verkort tellen en springen (niveau 3 t/m 5);
• rekenen met niet-tientallig afgesplitste getallen (niveau 6/7);
• gestandaardiseerd rijgen (niveau 8).

124

PPON

Onderscheiden vormen en niveaus van rijgen, vanaf verkort tellen
N8 gestandaardiseerd

N7 idem, in combinatie met de factor 10 (rek. tot 1000)
N6 met niet-tientallig afgesplitste getallen
N5 Met samengestelde getallen als knooppunten

N4 Met tienvouden als knooppunten

83 – 57 Eva / Rijgen
N3 Indirect aftrekken met telstappen

N3 Met telstappen

De tabel hierna met de gebruiksfrequentie laat zien dat er in alle drie de vaardigheidsgroepen
het vaakst op niveau 6 met niet-tientallig afgesplitste getallen wordt geregen, op de tweede
plaats op niveau 3-4-5 met sprongen/telstappen en op de derde plaats op het
gestandaardiseerde eindniveau.
Het relatief lage percentage gestandaardiseerde bewerkingen in de groep Hoog valt op (maar
26%) evenals het feit dat de laagste vaardigheidsgroep even vaak op het eindniveau rijgt als de
middengroep. Dit suggereert dat de formalisering stokt nadat de leerling niveau 6 heeft bereikt.
Twee oorzaken kunnen daaraan ten grondslag liggen. Het is denkbaar dat leerlingen
onvoldoende (c.q. niet expliciet) worden gestimuleerd om de sprong naar het eindniveau te
maken. Maar het is ook mogelijk dat de activiteiten en didactische aanwijzingen van de
methode ontoereikend zijn om de rijghandelingen te helpen standaardiseren zoals beoogd.
Dit geldt overigens ook voor de overgang van springen naar rekenen met niet-tientallig
afgesplitste getallen. Er wordt in de middengroep en zeker in de hoogste vaardigheidsgroep te
vaak met sprongen gerekend, gelet op wat deze leerlingen in principe kunnen leren. De vier
geobserveerde oplossingen van het probleem van Bas illustreren de twee opeenvolgende
niveauverhogingen die de leerkrachten van jaargroep 5 tijdig moeten voorbereiden en uitlokken
(zie de afbeelding Niveauverhogingen bij rijgen, van niveau 5 naar niveau 6/7 naar niveau 8).

125

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Gebruiksfrequentie van de vormen van rijgen en behaald succes op het betreffende niveau van rijgen
Vaardigheids­

(Tellen en) springen

Rekenen met niet-tientallig

groep

Gestandaardiseerd

afgesplitste getallen
Freq. in %

% goede

Freq. in %

oplossingen

% goede

Freq. in %

oplossingen

% goede
oplossingen

Laag

33

73

45

65

22

88

Midden

26

91

55

77

19

88

Hoog

30

95

43

92

26

98

Niveauverhogingen bij rijgen, van niveau 5 naar niveau 6/7 naar niveau 8
83 – 57 Bas / Rijgen
N8 Gestandaardiseerd
83 – 57 Bas / Rijgen
N5 Met de 10-sprong

83 – 57 Bas / Rijgen
N6 Rekenen met niet-tientallig
afgesplitste getallen

83 – 57 Bas / Rijgen
N8 Gestandaardiseerd

Splitsen
De trap die de formalisering van het splitsen visualiseert, sluit direct aan bij de realistische
schematisering van de splitshandelingen. We hebben alle splitsbewerkingen in drie clusters
gesorteerd om het patroon in de formalisering van splitsend hoofdrekenen te kunnen zien. Het
gaat om:
• aftrekken met de mengvorm splitsen-rijgen (niveau 5);
• aftrekken met tekorten, al dan niet kolomsgewijs, én de foutieve algoritmische procedures
(niveau 6-7);
• traditioneel aftrekalgoritme (niveau 8).
Onderscheiden vormen en niveaus van splitsen
N8 Aftrekalgoritme
N7 Kolomsgewijs
N6 Met niet tientallig afgesplitste getallen

N5 Mengvorm splitsen/rijgen

126

PPON

Als leerlingen splitsen, rekenen ze het vaakst met tekorten c.q. met de bekende foutieve manier
van aftrekken: 83 – 36 via 80 – 30 = 50 → 3 – 6 wordt 6 – 3 = 3 → 30 + 3 = 33. De foutieve
aftrekprocedure verklaart de lage tot zeer lage percentages goede antwoorden in alle drie de
vaardigheidsgroepen en vooral in de groepen Laag en Midden.
Gebruiksfrequentie van de vormen van splitsen en behaald succes op het betreffende niveau van
splitsen
Vaardigheids­
groep

Aftrekalgoritme

Mengvorm

Met tekorten (al dan niet

splitsen-rijgen

kolomsgewijs), informeel lenen
en foutieve omkering

Freq. in %

% goede

Freq. in %

oplossingen
Laag

22

35

% goede

Frequentie in

oplossingen

aantal

20

16

12

75

Aantal goed

Midden

33

51

67

55

1

1

Hoog

27

74

72

77

3

3

Enkele leerlingen passen een hoofdrekenmanier van ‘lenen’ toe. Ze splitsen het grootste getal
zodanig af dat ze een tien krijgen waarmee ze de eenheden van het kleinste getal af kunnen
trekken (zie het voorbeeld 83 – 36).
Informeel lenen via het afsplitsen van 83 in 70 + 13
70
13

83 – 36
70 – 30 = 40
13 – 6 = 7
40 + 7 = 47

30
6

De twee hoogste vaardigheidsgroepen – en vooral de middengroep – combineren het vaakst
rijgen met splitsen. Het beheersingsniveau loopt op met het vaardigheidsniveau, van 35% = L
naar 51% = M naar 74% = H. De percentages van de vaardigheidsgroepen Laag en Midden laten
zien dat menig leerling niet begrijpt hoe deze geïntegreerde vorm van hoofdrekenen werkt.
Conclusie
We kunnen voorlopig twee conclusies uit deze resultaten trekken:
1 De formalisering van de rijghandelingen stokt.
2 Een grote groep leerlingen rekent met positiewaarden zonder besef van de problematiek van
het tekort of het overschot aan eenheden. Deze leerlingen missen de noodzakelijke
oriëntatie in deze problematiek.

127

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

5.3.5		

Oplossingspatronen van individuele leerlingen

De analyses in de voorgaande paragrafen hebben een beeld gegeven van de overeenkomsten en
verschillen tussen de drie vaardigheidsgroepen in het gebruik van de geleerde methoden en
vormen van hoofdrekenen en de behaalde resultaten. De twee volgende vragen betreffen het
oplossingsgedrag van de individuele leerlingen:
1 Zijn er leerlingen die steeds dezelfde methode toepassen of die twee methoden afwisselend
gebruiken?
2 En wat loont het meest?
Op grond van de voorgaande analyses richten we de aandacht op vier groepen leerlingen die we
hebben kunnen onderscheiden:
• de ‘rijgers’, d.w.z. leerlingen die in alle 4 c.q. 5 gemaakte opgaven dezelfde vorm of
verschillende vormen van rijgen toepassen;
• de ‘splitsers’, d.w.z. leerlingen die steeds dezelfde vorm splitsen toepassen of verschillende
splitsmanieren afwisselend gebruiken;
• leerlingen die afwisselend rijgen en splitsen;
• leerlingen die afwisselend rijgen en beredenerend rekenen.
Percentage leerlingen en proportie goede antwoorden per gebruikte methode(n)
Gebruikte methoden

Laag

Midden

Hoog

percentage

proportie

percentage

proportie

percentage

proportie

leerlingen

goed

leerlingen

goed

leerlingen

goed

1 Steeds rijgen

14

.74

30

.86

29

.95

2 Steeds splitsen

30

.27

23

.51

24

.73

12 Rijgen & splitsen

19

.49

27

.65

20

.90

13 Rijgen & weten/beredeneren

3

.62

3

.86

9

.93

Totaal

66

83

81

De analyseresultaten bevestigen de tendens in de drie vaardigheidsgroepen en het contrast
tussen rijgen en splitsen:
• Er zijn twee keer zoveel rijgers in de groepen Midden en Hoog als in de groep Laag en iets
meer splitsers in de groep Laag.
• Bij leerlingen uit de middengroep zien we meer de tendens om splitsen met rijgen af te
wisselen.
• Leerlingen die alleen rijgen behalen veel betere resultaten dan leerlingen die alleen splitsen.
• Het afwisselend gebruik van rijgen en splitsen loont niet in vergelijking met alleen rijgen.
• Een zeer kleine groep gevorderde leerlingen (maximaal 9% in de groep Hoog) profiteert van
het afwisselen van rijgen met beredeneren en weten.

128

PPON

Hieruit kunnen we twee conclusies trekken:
1 Het is evident dat rijgen loont.
2	Er zijn echter geen aanwijzingen dat rijgen een ‘algemene’ basis legt voor leren splitsen,
zoals verondersteld in de lokale theorie voor rekenen onder de honderd (TAL-team, 1999;
Menne, 2001).
5.3.6		

Aftrekken en indirect optellen/aftrekken in combinatie met rijgen en splitsen

De wezenlijke verandering bij realistisch hoofdrekenen ten opzichte van het traditionele
cijferonderwijs is dat de leerling een aftrekopgave naar eigen inzicht en vaardigheidsniveau kan
analyseren, schematiseren en uitrekenen. Dit betekent concreet dat hij telkens één van de drie
geleerde methoden (rijgen # splitsen # beredeneren) met één van de drie aangeboden
strategieën kan combineren (aftrekken # indirect optellen # indirect aftrekken).
In de lesmethoden die gebruikt worden, worden specifieke typen contextproblemen en kale
aftrekkingen aan de orde gesteld die model staan voor een cruciale stap in de perfectionering
van een vaste manier van rekenen (progressieve schematisering) of juist voor de ‘handige’
aanpakken en procedures van het ‘variarekenen’. Denk daarbij aan de contexten om de ‘winkel­
methode’ van indirect optellen te introduceren, de ‘verschilsommen’ om de ‘boogmethode’ aan
de orde te stellen en ‘geldvraagstukken’ die een brug slaan tussen rijgen en splitsen.
We hebben in het onderzoek van 2003-2004 geconstateerd dat leerlingen oplossingsprocedures
gebruiken die sterk verbonden zijn met ‘soorten’ opgaven die ze onderscheiden. We willen dit
systematischer onderzoeken, aan de hand van onderstaande vragen (leerlingen maken weinig
gebruik van indirect aftrekken. De term ‘overbruggen’ verwijst naar ‘indirect optellen’ of
‘indirect aftrekken’).
Op het niveau van de vaardigheidsgroepen stellen we de volgende vragen:
1 Wat is de gebruiksfrequentie van de vier hoofdcombinaties: (1) aftrekken-rijgen (2)
aftrekken-splitsen (3) overbruggen-rijgen en (4) overbruggen-splitsen?
2 Zijn er aanwijzingen dat de gevolgde strategie wordt beïnvloed door het type opgave en/of
het vaardigheidsniveau van de leerling?
Op het niveau van de opgaven met 83 als aftrektal en respectievelijk 36 en 57 als aftrekker
stellen we deze twee vragen:
1 Hoe vaak wordt rijgen en splitsen gebruikt in combinatie met aftrekken en indirect optellen?
2 Welke eigenschappen van de opgaven spelen daarbij een rol? En: hoe sterk is de invloed van
het vaardigheidsniveau van de leerling?
Gebruiksfrequentie van de vier hoofdcombinaties van strategie en methode
De bewerkingen zijn in vijf categorieën gesorteerd: (1) aftrekken-rijgen (2) aftrekken-splitsen
(3) overbruggen-rijgen, (4) overbruggen-splitsen en (5) anders. In de categorie anders vallen alle
overige bewerkingen van het type ‘beredeneren’, ‘weten’ en ‘niet geïdentificeerd’.

129

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Gebruiksfrequentie van de hoofdcombinatie van strategie en methode en percentage goede antwoorden per combinatie
Gebruiksfrequentie

Succes per combinatie

100%

100%

90%

90%

80%

80%

70%

70%

60%

60%

50%

50%

40%

40%

30%

30%

20%

20%

10%

10%

0%

0%
Laag
AF-S

Midden
AF-R

Hoog

Anders

OV-R

Laag
OV-S

AF-S

Midden
AF-R

Anders

Hoog
OV-R

OV-S

Er tekent zich een tweedeling af in de onderzoeksgroep wat betreft de gebruikte combinatie van
aftrekstrategie en hoofdrekenmethode. Leerlingen uit de laagste vaardigheidsgroep zijn meer
geneigd om aftrekken met splitsen dan met rijgen te combineren (57% tegen 31%) terwijl de
twee overige groepen beide combinaties ongeveer even vaak gebruiken (M = ± 43%; H = 40%).
De minst vaardige leerlingen maken ook minder vaak gebruik van indirect optellen c.q. indirect
aftrekken (overbruggen).
Het succes per combinatie weerspiegelt de verschillen in vaardigheidsniveau. De combinatie
van aftrekken met splitsen genereert in alle drie de vaardigheidsgroepen meer foutieve
antwoorden dan de combinatie aftrekken-rijgen. Het contrast is het grootst in de groep Laag.
Invloed van de opgavenkenmerken en het vaardigheidsniveau
Om de invloed van opgaven te kunnen opsporen, hebben we alle oplossingen op twee manieren
gesorteerd:
• per aftrekstrategie (aftrekken # overbruggen) en klasse opgave (kaal # bloezenopgaven #
pettenopgaven);
• per strategie (aftrekken # overbruggen) en orde van grootte van het verschil tussen het
aftrektal en de aftrekker (verschil kleiner of groter dan de helft van 83).

130

PPON

Gebruiksfrequentie van de strategieën per klasse aftrekopgave
Aftrekken

100%

Overbruggen

90%

NG

80%

Optellen

70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Laag Midden Hoog
Kaal

Laag Midden Hoog
Eva

Laag Midden Hoog
Bas

Gebruiksfrequentie van de strategieën per orde van grootte van het verschil
Aftrekken

100%

Overbruggen

90%

NG

80%

Optellen

70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Laag Midden Hoog
83 – 79

131

Laag Midden Hoog
83 – 18 en 83 – 36

Laag Midden Hoog
83 – 44 en 83 – 57

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Het overheersende patroon is de sterke neiging in alle drie de vaardigheidsgroepen om een
aftrekking in de opgave te ‘zien’ en die met aftrekhandelingen op te lossen. In een klein aantal
gevallen bij de contextopgaven in de groepen Laag en Midden voert een leerling een verkeerde
bewerking uit en wordt opgeteld in plaats van afgetrokken.
De variatie in frequentie per soort opgaven en per orde van grootte van het verschil
weerspiegelt zowel de invloed die uitgaat van de context en de getallen van opgaven als die van
het vaardigheidsniveau van de leerling. Zo zien we dat:
• alle drie de vaardigheidsgroepen vaker aftrekken bij kale aftrekkingen dan bij de
contextopgaven, bijvoorbeeld 97% tegen 88% en 73% in de groep Laag;
• leerlingen uit de hoogste vaardigheidsgroepen vaker overbruggen (indirect optellen c.q.
aftrekken) dan de minder vaardige leerlingen en vooral dan de leerlingen uit de groep Laag;
bijvoorbeeld 16% tegen 6% bij de bloezenproblemen die aansporen om af te trekken;
• de groep Hoog het verschil tussen beide getallen vooral overbruggend uitrekent bij de
opgaven met een klein tot zeer klein verschil (83 – 44 en 83 – 57; 83 – 79) en dat deze
leerlingen deze rekenweg ook vaker volgen bij rekenen in context (16% bij de
bloezenproblemen en 26% bij de pettenproblemen) dan bij het herleiden van kale
aftrekkingen (5%);
• de minst vaardige leerlingen zich het vaakst vergissen bij de interpretatie en schematisering
van contextopgaven en dat het vaakst doen in de pettencontexten, zoals verwacht.
Bij deze interpretatie van de contextopgaven moeten we de volgende kanttekening maken.
We weten uit de onderzoeksliteratuur en onze studie van 2003-2004 dat contextproblemen die
aansporen om het onbekende aantal objecten van één van de deelverzamelingen van een
geheel uit te rekenen via ‘vol maken’ vanaf het aantal van de tweede deelverzameling lastig
zijn, omdat de aanvulhandelingen zo sterk lijken op ‘gewoon’ optellen. We verwachtten vanuit
deze kennis meer aanvuloplossingen en ook meer foutieve antwoorden bij de pettenopgaven
dan bij de bloezenopgaven en dat hebben we ook zo vastgesteld.
Echter, pas bij de codering van de oplossingsprocedures realiseerden we ons dat we de petten­
opgaven (onbedoeld) extra moeilijk hadden gemaakt door in de stam niet expliciet aan te geven
dat Bas twee verzamelingen petten heeft. Leerlingen moesten deze cruciale informatie uit de
vraag distilleren. Het ligt voor de hand om aan te nemen dat dit de voornaamste oorzaak is van
de foutieve interpretatie van de context.
Leerlingen uit de groep Laag tellen echter ook op in 8% van de oplossingen van de bloezen­
probleem die aansporen om 83-18 en 83 – 36 uit te rekenen. Dit suggereert dat de getallen ook
een voorlopig onverklaarbare rol spelen.
De patronen in de prestaties (zie tabel Succes per strategie en klasse aftrekopgave)
weerspiegelen de verschillen in vaardigheidsniveau. Ze bevestigen tevens de verwachte variatie
in moeilijkheidsgraad afhankelijk van wat de leerling in de context en/of de getallen van de
opgaven ‘ziet’ en ermee doet.
Succes (in % correcte antwoorden) per strategie en klasse aftrekopgave
Kaal (‘eraf’)
Strategie

Laag

Midden

Eva (‘afhalen’)
Hoog

Laag

Midden

Hoog

Laag

Midden

Hoog

aftrekken

42

72

89

43

70

83

36

69

81

overbruggen

N.R.*

N.R.

100

60

62

92

47

62

92

* N.R. = Niet Relevant

De resultaten laten een dubbele tweedeling zien.

132

Bas (‘deel-geheel’)

PPON

• Er tekent zich bij aftrekken een tweedeling af tussen de groep Laag (minder dan 50% goed)
en de twee overige groepen (M = ± 70%; H = ± 82% goed) die de invloed van het verschil in
gebruik van de splitsmethode signaleert.
• Dit speelt ook bij indirect optellen c.q. aftrekken, waar juist een verschil zich aftekent tussen
de leerlingen uit de hoogste vaardigheidsgroepen die vooral met de rijgmethode indirect
optellen en de twee overige groepen leerlingen waarin menig leerling met de splitsmethode
aanvult, wat veel moeilijker is, zoals we in het vervolg zullen zien.
We zoomen ten slotte in op de opgaven met 83 als aftrektal en respectievelijk 36 en 57 als
aftrekker om een scherper beeld te krijgen van de invloed van de context en de getallen aan de
ene kant en het vaardigheidsniveau aan de andere kant.
Gebruiksfrequentie van de vier hoofdcombinaties bij de opgaven met 83 aftrektal en 36 en 57
als aftrekker
De sortering van de bewerkingen met de combinaties (1) aftrekken-rijgen (2) aftrekken-splitsen
(3) overbruggen-rijgen en (4) overbruggen-splitsen laten vier patronen zien (zie grafieken):
• Leerlingen uit de laagste vaardigheidsgroep onderscheiden zich op twee aspecten van hun
vaardigere groepsgenoten. Ze gebruiken veel vaker aftrekken in combinatie met splitsen en
minder vaak aftrekken in combinatie met rijgen. Ze zijn daarnaast minder geneigd om
indirect op te tellen (= overbruggen).
• Leerlingen die indirect optellen/aftrekken (overbruggen) doen dat vooral in context. Het zijn
vooral leerlingen uit de middengroep en de hoogste vaardigheidsgroep die dat doen.
• De combinatie van 83 met 57 lokt indirect optellen/aftrekken (overbruggen) vaker uit dan de
combinatie van 83 met 36. Het ligt voor de hand om aan te nemen dat de onderlinge afstand
tussen de getallen een rol speelt (57 + 26 = 83 versus 36 + 47 = 83).
• Het feit dat zelfs leerlingen uit de laagste vaardigheidsgroep bij de Bas-opgaven indirect
optellen (overbruggen) maakt aannemelijk dat ook de betekenis van aftrekken een rol speelt.
De deel-geheel relatie van deze pettenproblemen spoort aan om indirect op te tellen, terwijl
de ‘afhaal’-betekenis van aftrekken in de bloezenproblemen sterk suggereert om af te
trekken. Onze gegevens laten ten eerste zien dat de getallen deze sterke invloed van de
context versterken of juist verzwakken en ten tweede dat de meest gevorderde leerlingen
zich onderscheiden van hun groepsgenoten door vaker de context van de opgave te negeren
en, al doende, meer rekening te houden met de mogelijkheden die de getallen bieden.
• Sommige leerlingen vullen ten slotte ook aan met de tientallen en eenheden, terwijl ze (nog)
niet beschikken over de rekenkennis en -vaardigheden die nodig zijn om deze complexe
bewerkingen inzichtelijk en vlot uit voeren (zie de twee afgebeelde correcte en foutieve
splitsoplossingen). De associatie van de opgaven met de ‘modelopgaven’ die tijdens de
hoofdrekenlessen worden gebruikt om ‘handig’ met de zogeheten winkelmethode c.q.
boogmethode te rekenen, werkt in die zin in het nadeel van de leerlingen die zich in situaties
met tientaloverschrijding (nog) niet (kunnen) realiseren dat ze moeten anticiperen op het
tiental dat ze ‘maken’ bij het aanvullen van de eenheden. We komen hierop terug bij de
presentatie van de meest voorkomende fouten.

133

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

36 + .. = 83
Correcte procedure
30 + 50 = 80 dan wordt het 30 + 40 = 70
6 + .. = 13, dat is 7
40 + 7 = 47

57 + .. = 83
Correcte procedure
50 + 20 = 70
7 + 6 = 13
20 + 6 = 26

Foutieve procedure
30 + 50 = 80
6 + 4 + 3, anders is het geen 83
50 + 7 = 57

Foutieve procedure
30 + 50 = 80
7 + 3 + 3, anders is het geen 83
30 + 6 = 36

Gebruiksfrequentie van de combinatie van aftrekken (AF) en overbruggen (OV) rijgen (R) en splitsen (S)
2 Eva: 83 – 36

1 Kaal: 83 – 36

3 Bas: 83 – 36

100%

100%

90%

90%

80%

80%

70%

70%

60%

60%

50%

50%

40%

40%

30%

30%

20%

20%

10%

10%

0%

0%
Laag Midden Hoog
AF-R

Laag Midden Hoog

AF-S

OV-R

OV-S

Laag Midden Hoog

13 Kaal: 83 – 57

14 Eva: 83 – 57

15 Bas: 83 – 57

Laag Midden Hoog

Laag Midden Hoog

Laag Midden Hoog

AF-R

AF-S

OV-R

OV-S

Conclusie
We kunnen drie hoofdconclusies trekken uit de analyseresultaten.
1 Het is evident dat het succes bij aftrekken onder de honderd primair wordt bepaald door de
algemene rekenvaardigheid van de leerling.
2 Er zijn sterke aanwijzingen dat de meest gevorderde leerlingen zich in twee opzichten
onderscheiden van hun minder vaardige groepsgenoten, en vooral van de leerlingen uit de
groep Laag. Ze maken vaker gebruik van rijgen in combinatie met aftrekken én indirect
optellen en beheersen alle gebruikte vormen van rijgen erg goed. De omgekeerde neiging
typeert minder vaardige leerlingen, en vooral leerlingen uit de groep Laag. Ze trekken vaker
splitsend dan rijgend af, terwijl menig leerling (nog) de voorwaarden mist om op deze
manier te rekenen. Bovendien proberen sommige leerlingen ook om splitsend aan te vullen,
wat voorlopig veel te complex is voor deze leerlingen.
3 Alle drie de vaardigheidsgroepen maken ten slotte weinig gebruik van aanvullend optellen
als de getallen zich daarvoor lenen, zelfs in contexten die aansporen om iets aan te vullen.

134

PPON

5.3.7		

Meest voorkomende fouten

We maken onderscheid tussen (a) begripsfouten, (b) rekenfouten en (c) uitvoeringsfouten.
a	Bij begripsfouten rekent de leerling zonder inzicht in de opeenvolgende handelingen.
Ingeslepen foutieve algoritmische procedures vallen ook onder deze categorie.
b	Rekenfouten zijn foutieve optel- of aftrekhandelingen als gevolg van een ontoereikende
automatisering en/of memorisering.
c	Bij uitvoeringsfouten verliest de leerling de controle op wat hij doet. Hij verwisselt dan
getallen, slaat getallen over, raakt in de war, etc.
We beperken ons hier tot drie kernvragen:
1 Hoe vaak worden de drie typen fouten gemaakt?
2	Wat is het foutenpatroon bij de combinatie van aftrekken en overbruggen (indirect optellen/
aftrekken) met respectievelijk rijgen en splitsen?
3 Wat zijn de meest voorkomende begripsfouten?
De analyseresultaten laten de volgende patronen zien:
• In alle drie de vaardigheidsgroepen is een gebrekkig begrip van de rekenhandeling de bron
van de meeste foutieve antwoorden, zowel bij rijgen als bij splitsen.
• De meeste fouten van de groep Laag komen voort uit splitsen zonder inzicht. Dit is ook de
oorzaak van ruim twee derde van de foutieve antwoorden die de middengroep geeft.
• De twee laagste vaardigheidsgroepen maken de meeste rekenfouten en uitvoeringsfouten.
Geobserveerde fouten (in aantallen)
Fouten bij rijgen

Fouten bij splitsen

500

100
90

400

80
70

300
aantal

aantal

60
50

200

40
30

100

20
10

0

0
Laag Midden Hoog
begripsfouten

135

Laag Midden Hoog
rekenfouten

uitvoeringsfouten

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Begripsfouten
De sortering van de begripsfouten laat zien dat rijgen met niet-tientallig afgesplitste getallen
(niveau 6) in alle drie de vaardigheidsgroepen de meeste begripsfouten geeft.
Het meest opvallende bij splitsen is de zeer hoge frequentie van het foutieve aftrekalgoritme in
de groep Laag van het type 83 – 36 = 53 via 80 – 30 = 50, 3 – 6 wordt 6 – 3 = 3 en 50 + 3 = 53
(zie tabel).
Frequentie van begripsfouten
Begripsfouten bij rijgen

80

600
550

70

500

60

450
400
350
aantal

aantal

50

300

40

250

30

200

20

150
100

10

50

0

0
Laag Midden Hoog

136

PPON

Begripsfouten bij splitsen

Totale
groep

Laag Midden Hoog

gestandaardiseerd (N8)

mengvorm (N5)

met niet tientallig afgesplitste getallen (N6)

omkering (N6)

springen/rijgen (N3 t/m N5)

tekort (N6)

Totale
groep

Frequentie van foutieve algoritmische aftrekhandelingen met tientallen en eenheden
Foutieve uitkomsten

Klasse

Aantal oplossingen

Totaal

83 – 36 = 53

Kaal

20

15% (80 van de 529)

Eva

29

Bas

31

Kaal

23

Eva

31

Bas

30

Kaal

26

Eva

22

Bas

22

Kaal

23

Eva

25

Bas

25

Kaal

27

Eva

22

Bas

32

83 – 44 = 41

83 – 18 = 75

83 – 79 = 16

83 – 57 = 34

16% (84 van de 516)

13% (70 van de 524)

14% (73 van de 512)

15% (81 van de 531)

Foutenpatroon bij de combinatie van aftrekken en overbruggen met rijgen en splitsen
De foutenpatronen weerspiegelen de verschillen in het begrip van geleerde manieren van rijgen
en splitsen en de neiging om aftrekken eerder met rijgen of eerder met splitsen te combineren.
De combinatie van aftrekken en splitsen genereert de meeste foutieve antwoorden.
Dit verklaart grotendeels de zeer grote verschillen in succes tussen de laagste en de hoogste
vaardigheidsgroep bij het oplossen van de voorgelegde klassen aftrekopgaven onder de
honderd en tevens ook de grote voorsprong van de hoogste groep ten opzichte van de
middengroep.

137

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Foutenpatroon bij de
combinatie van
strategie en methode

500
450
400
350

aantal

300
250
200
150
100
50
0
Laag Midden Hoog
AF-S

AF-R

OV-R

OV-S

De patronen bij de opgaven met 83 als aftrektal en 36 en 57 als aftrekker geven een idee van de
invloed van de context en de getallen op de foutieve bewerkingen c.q. antwoorden.

138

PPON

Frequentieverdeling van de gemaakte fouten bij de combinatie van aftrekken (AF) en overbruggen
(OV) met respectievelijk rijgen (R) en splitsen (S)
Foutenpatroon bij de opgaven met de getallen 83 en 57

Foutenpatroon bij de opgaven met de getallen 83 en 36

45

40

40

35

35

30

30

25

25
20
20
15

15

10

10

5

5

0

0
Laag Midden Hoog

Laag Midden Hoog

Laag Midden Hoog

Laag Midden Hoog

Laag Midden Hoog

Laag Midden Hoog

83 en 36 Kaal /
“eraf”

83 en 36 Eva /
“afhalen”

83 en 36 Bas /
“deel-geheel”

83 en 57 Kaal /
“eraf”

83 en 57 Eva /
“afhalen”

83 en 57 Bas /
“deel-geheel”

AF-S

AF-R

OV-S

OV-R

AF-S

AF-R

OV-S

OV-R

Soorten begripsfouten
Ter afsluiting laten we de meest voorkomende rijg- en splitsfouten de revue passeren.
De meeste geïdentificeerde fouten komen sterk overeen met die van de studie van 2003-2004.
Er zijn twee oorzaken voor de verschillen in de frequentie ervan. De opgaven zijn ten eerste te
moeilijk voor menig leerling uit de groepen Laag en Midden en de minst vaardige leerlingen
gebruiken ook veel meer de splitsmethode.
Rijgen
In de meeste gevallen mist de leerling het inzicht in het netwerk van aftrekrelaties die hij
probeert te gebruiken om de juiste getallen aan elkaar te knopen. Het betreft het rijgen met
getalpatronen van het type 83, 73, 63, etc., of 44, 54, 64, etc. en aftrekken c.q. indirect optellen
op niveau 6, waarbij het rekenen met tienvouden wordt gecombineerd met toevoegen c.q.
optellen c.q. aftrekken via het dichtstbijzijnde tienvoud:
83 – 57 via 83 – 50 = 33 → 33 – 7 via 33 – 3 = 30 → 30 – 4 = 26
57 + .. = 83 via 57 + 20 = 77 → 77 + 3 = 80 → 80 + 3 = 83 → 20 + 6 = 26

139

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Uiteenlopende fouten worden gemaakt. Sommige leerlingen denken bijvoorbeeld de eenheden
weg en vergeten die weer toe te voegen:
83 – 57
via 70, 60, 50, 40, 30 → 30 – 7 = 23 of
via 80 – 50 = 30 → 30 – 7 = 23
Anderen moeten zich zo inspannen om de relaties te reconstrueren dat ze bij indirect optellen
het bereikte getal als antwoord geven:
36 + ? = 83 via 46, 56, 66, 76, 80 → 83, het antwoord.
Splitsen
De meeste foutieve antwoorden komen uit twee typen foutieve aftrekbewerkingen voort en uit
foutieve vormen van aanvullen met tientallen (c.q. tienvouden) en eenheden.
De bekende ‘omkering van de eenheden’ genereert in alle drie de vaardigheidsgroepen de
meest foutieve antwoorden:
83 – 18 via 80 – 10 = 70 → 8 – 3 = 5 → 70 + 5 = 75
83 – 36 via 80 – 30 = 50 → 6 – 3 = 3 → 50 + 3 = 53
83 – 44 via 80 – 40 = 40 → 4 – 3 = 1 → 40 + 1 = 41
83 – 57 via 80 – 50 = 30 → 7 – 3 = 4 → 30 + 4 = 34
83 – 79 via 80 – 70 = 10 → 9 – 3 = 6 → 10 + 6 = 16
Menig leerling past de mengvorm splitsen-rijgen toe, zonder te begrijpen hoe het werkt.
Drie foutieve handelingspatronen worden toegepast:
• De leerling hergroepeert niet na het aftrekken van de tientallen:
83 – 57 via 80 – 50 = 30 → 30 – 7 = 23
• De leerling trekt de eenheden van beide getallen af:
83 – 57 via 80 – 50 = 30 → 30 – 7 = 23 → 23 – 3 = 20
• De leerling trekt de eenheden van het aftrektal af en telt die van de aftrekker op:
83 – 57 via 80 – 50 = 30 → 30 – 3 = 27 → 27 + 7 = 34
Het probleem bij indirect optellen is hierboven met 83 – 36 en 83 – 57 geïllustreerd.
Dit probleem is in het laatste decennium van de vorige eeuw door Van Mulken (1992)
gesignaleerd en hierna in verschillende studies en experimenten geobserveerd bij het oplossen
van opgaven die aansporen om indirect op te tellen.

5.4

Aandachtspunten

Het geheel overziende hebben we drie bronnen van problemen geïdentificeerd bij aftrekken
met tientaloverschrijding:
• een ontoereikende oriëntatie in rekenen met positiewaarden, waardoor te veel leerlingen
splitsend proberen af te trekken en zelfs aan te vullen, zonder te begrijpen hoe het werkt;
• de trage formalisering van het rijgen en tevens gebrekkige beheersing in de groepen Laag en
Midden van rijgen met niet-tientallig afgesplitste getallen;
• het geringe gebruik van aanvullend rijgen, als de getallen zich daarvoor lenen.
Dit roept vragen op ten aanzien van de relatie tussen de geobserveerde oplossingsprocedures
en het aanbod van de betreffende leraren (de geleerde manieren van rijgen, splitsen en
beredeneren) en de afstemming ervan op de verschillen in voortgang tussen de leerlingen
(differentiatie binnen de leerlingenzorg). Dit vormt het onderwerp van het vervolgartikel op
deze rapportage.

140

PPON

6 Meten en verhoudingen

6
Meten en verhoudingen

6 Meten en verhoudingen
In dit hoofdstuk beschrijven we de leerlingresultaten voor het
deelgebied Meten met de onderwerpen Meten en meetkunde, Tijd
en Geld en het onderwerp Verhoudingen uit het deelgebied
Verhoudingen, breuken en procenten.
6.1

Meten en meetkunde

Inhoud
Bij het onderwerp Meten en meetkunde beschrijven we de resultaten van leerlingen op opgaven
die betrekking hebben op het aspect meten en op opgaven waarbij het aspect meetkunde op de
voorgrond staat.
Bij meten gaat het om elementaire noties die bij het meten van lengte, oppervlakte, inhoud
en gewicht van belang zijn. Daarnaast ligt de nadruk op het meten met en aflezen van
ongestandaardiseerde en gestandaardiseerde maateenheden.
Essentiële onderdelen van dit onderwerp zijn:
• vergelijken op lengte, omtrek, oppervlakte, inhoud, gewicht op basis van ervaringskennis of
op basis van het afpassen van het aantal maateenheden;
• bepalen van de lengte, omtrek, oppervlakte of inhoud door het aantal maateenheden te
tellen, of de uitkomst van een meting af te lezen. Dit kan via het gebruik van natuurlijke
maten (zoals bij het bepalen van het aantal pakjes dat in een doos zit) of gestandaardiseerde
maten (het aflezen van het aantal centimeters of de inhoud van een maatbeker);
• uitvoeren van eenvoudige herleidingen zoals van meters naar centimeters en omgekeerd;
• oplossen van vraagstukken door onder andere gebruik te maken van de notie van
maateenheden van lengte, inhoud of gewicht. Voorbeelden zijn het kiezen van de juiste
maat in een gegeven context (gewicht druk je uit in kg of gram en niet in liters) of globaal de
orde van grootte van de maateenheid bepalen (bijvoorbeeld een lucifer is ongeveer 4 cm
lang en geen 400 cm). Daarbij worden maateenheden als centimeter, meter, kilometer, liter,
kilogram en gram gebruikt.
Bij meetkunde gaat het om aspecten als standpuntbepaling, lezen van een plattegrond en
ruimtelijk redeneren. Hierbij ligt de nadruk op oriënteren, construeren en opereren.
Deze aspecten kunnen zowel tweedimensionaal als driedimensionaal van aard zijn.
Voorbeelden daarvan zijn:
• mentaal reconstrueren van een blokkenbouwsel op basis van een plattegrond;
• bepalen wat men vanuit een bepaald standpunt ziet;
• aan de hand van foto’s bepalen waar de fotograaf stond;
• lezen van plattegronden en oriënteren op een kaart;
• construeren van gespiegelde figuren.
Wat leerlingen kunnen
De percentiel-10 leerling beheerst de eerste twee voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 3 tot en met 9 redelijk tot matig. Voorbeeldopgaven 10 tot en met 18 worden door de
percentiel-10 leerling onvoldoende beheerst. Een meetkundeopgave waarbij moet worden
beoordeeld welke plattegrond hoort bij de afgebeelde foto wordt goed beheerst door de

142

PPON

percentiel-10 leerling (voorbeeldopgave 1). Ook beheerst de percentiel-10 voorbeeldopgave 2
goed, waarbij wordt gevraagd of een luciferdoosje 4 centimeter, meter of kilometer lang is. De
percentiel-10 leerling heeft een redelijke beheersing van een opgave waarbij het aantal pakjes
in een doos moet worden bepaald waarbij niet alle pakjes zichtbaar zijn (voorbeeldopgave 3).
Ook is er een redelijke beheersing van een meetkundeopgave waarbij op basis van informatie
van zowel de plattegrond als de foto de naam van een leerling op een bepaalde plaats op de
plattegrond moet worden bepaald. De percentiel-10 leerling is redelijk in staat aan te geven
welke maat wordt gebruikt bij het tanken van diesel (voorbeeldopgave 5). Ook is er een redelijke
beheersing van een omzetting van centimeters naar meters en centimeters zoals bij voorbeeld­
opgave 6. De percentiel-10 leerling is redelijk in staat aan te geven welke maat moet worden
gebruikt bij een pakje koekjes waarbij het gewicht (125 …) wordt gegeven (voorbeeldopgave 7).
Ook is deze leerling redelijk in staat om te bepalen welke driedimensionale afbeelding hoort bij
een bouwtekening (voorbeeldopgave 8). Een opgave waarbij het aantal tegels moet worden
bepaald waarbij een rij in de lengte en een rij in de breedte is gegeven wordt redelijk beheerst
(voorbeeldopgave 9).
Voorbeeldopgaven 1-9 Meten en meetkunde

1

2

Kies uit: - centimeter

			 - meter
			 - kilometer
Een luciferdoosje is
4

	Je ziet hier een foto van een huis, een toren en een

lang.

3

boom.
Welke plattegrond hoort bij deze foto? Zet een kruisje.

Hoeveel pakjes boter liggen hier?
pakjes boter

143

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Voorbeeldopgaven 1-9 Meten en meetkunde

4

Foto van de klas van juf Joke

5

Luuk heeft diesel getankt.
Wat staat er op zijn bonnetje achter 41?

6

A

liter

C

kilometer

B

centimeter

D

euro

Jelle is 135 centimeter lang.
Dat is

meter en

centimeter.

7

Wat zal op het etiket achter 125 staan?
Plattegrond van de klas van juf Joke

A

gram

C

kilo

B

liter

D

centimeter

Wie zit er op de plaats waar de pijl naar toe wijst?
8	Hieronder zie je de bouwtekening van een
blokkenhuis.
	Aan de getallen in de hokjes zie je hoeveel blokken op
die plaats op elkaar moeten staan.
Welk blokkenhuis hoort bij deze bouwtekening?

144

PPON

Voorbeeldopgaven 1-9 Meten en meetkunde

9

Mart legt in de wc nieuwe vloertegels.
Hoeveel tegels heeft Mart nodig voor de hele wc-vloer?

tegels

De percentiel-25 leerling beheerst de eerste vier voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 5 tot en met 9 redelijk. Voorbeeldopgave 11 wordt door de percentiel-25 leerling matig
beheerst. De voorbeeldopgaven 10 en 12 tot en met 18 worden onvoldoende beheerst door de
percentiel-25 leerling. De voorbeeldopgaven 1 tot en met 9 zijn bij de percentiel-10 leerling al
beschreven. De percentiel-25 leerling heeft daarbij nog een matige beheersing van een opgave
waarbij de oppervlakte van een figuur uitgedrukt in hokjes moet worden bepaald (voorbeeld­
opgave 11).
De gemiddelde leerling beheerst de eerste acht voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 9 tot en met 11 redelijk. Voorbeeldopgave 12 beheerst de gemiddelde leerling matig.
De voorbeeldopgaven 13 tot en met 18 beheerst de gemiddelde leerling onvoldoende.
De gemiddelde leerling heeft een matige beheersing van een meetopgave waarbij gevraagd
wordt naar het aantal centimeters dat overblijft wanneer 35 centimeter van 1 meter wordt
afgezaagd (voorbeeldopgave 10). Ook heeft deze leerling een matige beheersing van een
opgave waarbij wordt gevraagd hoeveel gram nog moet worden toegevoegd bij 350 gram om
tot 1 kilo te komen (voorbeeldopgave 12).

145

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Voorbeeldopgaven 10 en 11 Meten en meetkunde

10 Jasper koopt een plank van 1 m.

11

Hij zaagt een stuk van 35 cm van de plank.
Hoeveel cm houdt hij over?
cm

Hoeveel hokjes is de grijze figuur groot?
hokjes

De percentiel-75 leerling beheerst de eerste elf voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 12 tot en met 14 redelijk. De voorbeeldopgave 15 wordt matig beheerst.
De voorbeeldopgaven 16 tot en met 18 beheerst de percentiel-75 leerling onvoldoende.
De percentiel-75 leerling heeft een redelijke beheersing van een opgave waarbij de lengte moet
worden afgelezen in centimeters van een schaal waarbij alleen de meters zijn gegeven en
waarbij om de 10 centimeter een streepje is aangegeven (voorbeeldopgave 13). Ook beheerst de
percentiel-75 leerling een opgave redelijk waarbij een omzetting wordt gevraagd van meters en
centimeters naar centimeters (voorbeeldopgave 14). De percentiel-75 leerling heeft een matige
beheersing van een opgave waarbij wordt gevraagd hoeveel latten van 1 meter moet worden
gekocht om 8 stukken van 25 centimeter te krijgen (voorbeeldopgave 15).
Voorbeeldopgaven 12-14 Meten en meetkunde

12

13

Lies wil 1 kg suiker afwegen.
350 gram zit er al in.
Hoeveel gram moet er nog bij?

Roos wordt gemeten bij de schoolarts.
Hoeveel cm is Roos lang?

gram
cm

146

PPON

Voorbeeldopgaven 12-14 Meten en meetkunde

14

	Jos heeft een nieuwe hengel. De hengel is in totaal
3 meter en 5 cm lang.
Hoeveel cm is dat?
cm

De percentiel-90 leerling beheerst de eerste dertien voorbeeldopgaven goed en voorbeeld­
opgaven 14 tot en met 16 redelijk. De voorbeeldopgaven 17 en 18 beheerst de percentiel-90
leerling onvoldoende. De percentiel-90 leerling heeft een redelijke beheersing van een opgave
waarbij de prijs van een kilo staat gegeven en gevraagd wordt naar de prijs van 500 gram
(voorbeeldopgave 16). De percentiel 90-leerling beheerst voorbeeldopgaven 17 en 18
onvoldoende. Bij voorbeeldopgave 17 opgave wordt gevraagd hoeveel blokken van een
bepaalde afmeting passen in een doos waarbij door middel van een lijntje in lengte en breedte
de positie van de blokken is aangegeven. Bij voorbeeldopgave 18 wordt in grammen gerekend
(5 zakken van 400 gram) en gevraagd naar het aantal kilogram in totaal.
Voorbeeldopgaven 15-18 Meten en meetkunde

15

16

Vader koopt 500 gram gehakt.
Hoeveel euro moet vader betalen?
Stef heeft 8 latjes nodig van 25 centimeter.
Hij zaagt hiervoor latten in stukken.
Hoeveel latten van 1 meter moet hij dan kopen?

147

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

euro

Voorbeeldopgaven 15-18 Meten en meetkunde

17

18

	Hoeveel van deze blokken passen in totaal in deze
doos?
blokken
Marnix koopt 5 zakken chips van 400 gram.
Hoeveel kilogram chips is dat samen?
kilogram

148

PPON

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Meten en meetkunde
-

Bepalen hoeveel kilogram 5 zakken chips van 400 gram samen wegen (voorbeeldopgave 18).
Bepalen hoeveel blokjes in totaal in een bepaalde doos passen (voorbeeldopgave 17).

-

Bepalen hoeveel 500 gram kost als 1 kg 8 euro kost (voorbeeldopgave 16).
Bepalen hoeveel latten van 1 meter nodig zijn om 8 stukken van 25 centimeter te kunnen maken (voorbeeld opgave 15).

-

Omzetten van 3 meter en 5 centimeter naar centimeter (voorbeeldopgave 14).

-

Lengte van een persoon bepalen in centimeter waarbij de persoon naast een meetlat staat waarop alleen de meters staan
aangegeven en om de 10 centimeter een streepje (voorbeeldopgave 13).
Verschil bepalen tussen 1 kg en 350 gram in gram (voorbeeldopgave 12).

-

Oppervlakte bepalen in blokjes van een figuur (voorbeeldopgave 11).
Verschil bepalen in centimeter tussen 1 meter en 35 centimeter (voorbeeldopgave 10).

-

Bepalen van de totale oppervlakte uitgedrukt in tegels waarbij lengte en breedte is gegeven (6 x 5 voorbeeldopgave 9).

-

Een 2-dimensionale bouwtekening omzetten naar een 3-dimensionale afbeelding (voorbeeldopgave 8).
Aangeven welke maat hoort bij een pak stroopwafels (gram, liter, kilo, centimeter) (voorbeeldopgave 7).
Omzetten van 135 centimeters naar meter en centimeter (voorbeeldopgave 6).
Aangeven welke maat hoort bij het tanken van diesel (voorbeeldopgave 5).

-

Bepalen van de juiste persoon op een foto op basis van een plattegrond (voorbeeldopgave 4).
Bepalen van het totale aantal pakjes in een doos waarbij niet alle pakjes zichtbaar zijn (voorbeeldopgave 3).

-

Aangeven welke maat hoort bij een luciferdoosje (4 cm, 4 m of 4 km) (voorbeeldopgave 2).
Selecteren van de juiste plattegrond op basis van een foto (voorbeeldopgave 1).
© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

149

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Meten en meetkunde

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

150

PPON

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

151

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Verschillen tussen leerlingen
Verschillen tussen leerlingen met verschillende leerlinggewichten
De verschillen in gemiddelde vaardigheidsscores tussen de leerlingen met gewicht 0.00, 0.30 en
1.20 zijn groot. Het is duidelijk dat de gemiddelde vaardigheidsscore afneemt naarmate het
gewicht van de leerling hoger is. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met gewicht
0.00 is 255. De gemiddelde vaardigheidsscore van een leerling met een gewicht van 0.30 is 231.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met een leerlinggewicht 1.20 is 206. Van de
leerlingen met een gewicht 0.00 haalt ongeveer 78% de percentiel-25 score van de 2010-schaal.
Bij de leerlingen met een gewicht 0.30 is dat ongeveer 62% en van de leerlingen met een
gewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 41%. Van de leerlingen met een gewicht 0.00 haalt
ongeveer 53% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een gewicht 0.30
is dat ongeveer 36% en van de leerlingen met een gewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 18%.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen jongens en meisjes is groot. De gemiddelde
vaardigheidsscore van jongens ligt beduidend hoger dan die van de meisjes. De verschillen zijn
ongeveer even groot als uit eerdere onderzoeken naar voren is gekomen. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de jongens is 259. De gemiddelde vaardigheidsscore van de meisjes is
240. De percentiel-25 leerling van de meisjes heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-16 leerling van de jongens. De percentiel-75 leerling van de meisjes heeft ongeveer
dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-62 leerling van de jongens. Van de meisjes haalt
ongeveer 69% de percentiel-25 score en ongeveer 42% de percentiel-50 score van de
2010-schaal. Van de jongens scoort ongeveer 80% de percentiel-25 score en ongeveer 57% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal.
Verschillen tussen 2010 en 2003
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerlingen in het jaar 2010 is 250. De gemiddelde
vaardigheidsscore in het jaar 2003 is 241. Er is een klein verschil in gemiddelde vaardigheids­
score tussen de leerlingen van 2010 en 2003 ten gunste van 2010.
Verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen.
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen vertraagde leerlingen en reguliere
leerlingen is groot. De gemiddelde vaardigheidsscore van de reguliere leerlingen is 254.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de vertraagde leerlingen is 231. De vertraagde leerlingen
scoren beduidend lager dan de reguliere leerlingen. Deze bevindingen zijn in overeenstemming
met eerder gevonden verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen. De percentiel-25
vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-13 leerling
regulier. De percentiel-75 vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-58 leerling regulier. Van de reguliere leerlingen haalt ongeveer 78% de percentiel-25
score en ongeveer 52% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Van de vertraagde leerlingen
haalt ongeveer 62% de percentiel-25 score en ongeveer 36% de percentiel-50 score van de
2010-schaal.

6.2 Tijd
Inhoud
Het onderwerp Tijd betreft kennis en begrip van klokkijken en kennis en begrip van de kalender.
Bij beide aspecten gaat het ook om het kunnen toepassen van die kennis in contextsituaties.
Klokkijken en kloktijden gaan zowel over analoge als digitale tijdsaanduidingen.
Leerlingen moeten kloktijden kunnen aflezen en tijdsduur kunnen berekenen in eenvoudige

152

PPON

contextsituaties. Het gaat hierbij om opgaven als:
• aan de hand van analoge en digitale tijden bepalen hoe laat het is;
• analoge en digitale tijden kunnen koppelen;
• de tijdsduur bepalen tussen twee kloktijden en rekenen met tijdsduur.
Bij opgaven voor het onderdeel kalender worden vaardigheden gevraagd als:
• kennis hebben van de maanden van het jaar en de dagen van de week en beide in juiste
volgorde kunnen plaatsen;
• gegevens op de kalender kunnen aflezen en interpreteren (bijvoorbeeld op welke dag van de
week valt een bepaalde datum, hoeveel woensdagen heeft een bepaalde maand, hoeveel
dagen duurt het nog voor ...?).
Wat leerlingen kunnen
De percentiel-10 leerling beheerst de voorbeeldopgaven 1, 2 en 5 matig. De overige voorbeeld­
opgaven worden door de percentiel-10 leerlingen onvoldoende beheerst. De percentiel-10
leerling heeft een matige beheersing van een opgave waarbij wordt gevraagd naar het aantal
minuten dat nog nodig is om een uur vol te maken (voorbeeldopgave 1). Ook is er een matige
beheersing van een opgave waarbij wordt gevraagd naar de tijd (kwart voor vier, voorbeeld­
opgave 2). Ook is er een matige beheersing van een opgave waarbij de datum wordt gegeven
(zaterdag 20 juli) en wordt gevraagd op welke dag van de week 26 juli valt (voorbeeldopgave 5).
Voorbeeldopgaven 1 en 2 Tijd

1

2

Over twee minuten vertrekt de trein.
Hoe laat is het dan?
Over hoeveel minuten is het 4 uur?
over

minuten

A

11 minuten over half vier

B

13 minuten over half vier

C

kwart voor vier

D

kwart over vier

De percentiel-25 leerling beheerst de eerste vijf voorbeeldopgaven redelijk. De voorbeeld­
opgaven 6 tot en met 15 worden onvoldoende beheerst door de percentiel-25 leerling.
De percentiel-25 leerling heeft een redelijke beheersing van de hierboven beschreven opgaven
en daarnaast een redelijke beheersing van een opgave waarbij gevraagd wordt welke horloge
dezelfde tijd aangeeft als een aangegeven digitale tijd (voorbeeldopgave 3). Ook is er een
redelijke beheersing van een opgave waarbij wordt gevraagd naar de maand voor januari
(voorbeeldopgave 4).

153

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Voorbeeldopgaven 3-5 Tijd

3

4

Jolien is in januari jarig.
Francis is in de maand vóór januari jarig.
Welke maand is dat?

5

	Het horloge van de man loopt gelijk met de klok van
de benzinepomp.

Vandaag is het zaterdag 20 juli.

Welk horloge is dat?

Anita is 26 juli jarig.
Op welke dag van de week is dat?
dag

De gemiddelde leerling beheerst de eerste drie voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 4 tot en met 8 redelijk. Voorbeeldopgave 9 beheerst de gemiddelde leerling matig.
De voorbeeld­opgaven 10 tot en met 15 beheerst de gemiddelde leerling onvoldoende. Er is een
redelijke beheersing van een opgave waarbij gevraagd wordt naar het verschil in minuten
tussen een gegeven tijd in hele uren (3 uur in voorbeeldopgave 6) en een afgebeelde tijd op een
horloge (kwart voor vier). Ook is er een redelijke beheersing van een opgave waarbij de datum
moet worden bepaald door bij een gegeven datum twee weken op te tellen (voorbeeldopgave
7). De gemiddelde leerling is redelijk in staat het verschil in uren tussen 2 tijdstippen te bepalen
waarbij de tijdstippen beide hele uren zijn (voorbeeldopgave 8). De gemiddelde leerling heeft
een matige beheersing van een opgave waarbij een tijdstip moet worden bepaald (klokkijken)
waarbij het tijdstip niet in hele uren, halve uren of kwartieren moet worden aangegeven maar
op vijf minuten nauwkeurig (voorbeeldopgave 9).

154

PPON

Voorbeeldopgaven 6-9 Tijd

6

8

Om 3 uur kwam Johan bij de bushalte.

Tim gaat om acht uur naar bed.

Hoe lang staat hij nu al te wachten?
minuten

7

	De volgende morgen stapt hij om zeven uur weer uit
bed.
Hoe lang heeft Tim in bed gelegen?
uur

Remco vult de nieuwe verjaardagskalender in.

9

Zijn vader is op 3 januari jarig.
Susan is precies 2 weken later jarig.
Wanneer is Susan jarig?
januari
Hoe laat is het op deze klok?

De percentiel-75 leerling beheerst de eerste negen voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 10 tot en met 13 redelijk. De voorbeeldopgaven 14 en 15 beheerst de percentiel-75
leerling onvoldoende. De percentiel-75 leerling heeft een redelijke beheersing van een opgave
waarbij een hoeveelheid tijd in uren en minuten moet worden opgeteld bij een tijdstip (1 uur en
10 minuten later dan 11.50 uur in voorbeeldopgave 10). Ook is een percentiel-75 leerling
redelijk in staat een aantal minuten te herleiden tot uren en minuten (voorbeeldopgave 11:
85 minuten is 1 uur en … minuten). Ook beheerst de percentiel-75 leerling een opgave waarbij
het verschil in maanden tussen twee data moet worden aangegeven redelijk (voorbeeldopgave
12). En deze leerling heeft een redelijke beheersing van een opgave waarbij van een hoeveelheid
dagen moet worden aangegeven hoeveel weken dat ongeveer is (voorbeeldopgave 13).

155

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Voorbeeldopgaven 10-13 Tijd

10	Marcel neemt de trein van 11.50 uur naar Almelo.

12

De reis duurt 1 uur en 10 minuten.
Hoe laat komt Marcel aan in Almelo?
uur
Het is vandaag 12 november.
11

Jasmijn is op 12 februari jarig.
Over hoeveel maanden is dat?
maanden

	De baktijd van de taart is 1 uur

13

en __________ minuten.

Het been van Jozef moest 43 dagen in het gips.
	Hoeveel weken heeft Jozef ongeveer in het gips
gelopen?
weken

De percentiel-90 leerling beheerst de eerste elf voorbeeldopgaven goed en voorbeeldopgaven
12 en 13 redelijk. De voorbeeldopgaven 14 en 15 beheerst de percentiel-90 leerling
onvoldoende. De opgaven die redelijk tot goed worden beheerst door de percentiel-90 leerling
zijn hierboven al beschreven. Bij voorbeeldopgave 14 wordt gevraagd om aan te geven welk tvprogramma op een bepaald tijdstip bezig is. Hierbij is de tijd in woorden beschreven (half acht)
en zijn van de tv-programma’s alleen de begintijden aangegeven (bijvoorbeeld 19.00 journaal).
Bij voorbeeldopgave 15 moeten de leerlingen op basis van een grafiek met openingstijden van
een kapper bepalen hoe lang de pauze duurt op een bepaalde dag.

156

PPON

Voorbeeldopgaven 14 en 15 Tijd

14

15

	Op deze kaart zie je wanneer de kapper open is, en
Om half 8 zet Corinne de tv aan.
Welk programma is dan bezig?

wanneer de kapper gesloten is.
	Hoeveel minuten is de pauze van "Kapsalon Haarfijn"
op donderdag?
minuten

157

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Tijd

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

158

PPON

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

159

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Tijd
-

Bepalen op basis van een tabel met openingstijden van een winkel hoeveel minuten de pauze op donderdag is (voorbeeldopgave 15).
Op basis van een tv-gids bepalen welk programma bezig is op een bepaald moment (half 8, voorbeeldopgave 14).

-

Omzetten van 43 dagen naar weken (voorbeeldopgave 13).
Het verschil in maanden bepalen tussen 12 november en 12 februari (voorbeeldopgave 12).

-

Omzetten van 85 minuten naar 1 uur en een aantal minuten (voorbeeldopgave 11).
Om 11 uur 50 bepalen hoe laat het is over 1 uur en 10 minuten (voorbeeldopgave 10).

-

Aangeven hoe laat het is op basis van een analoge tijdsaanduiding (5 over half 11, voorbeeldopgave 9)

-

Verschil bepalen in uren tussen acht uur ’s avonds en 7 uur ’s ochtends (voorbeeldopgave 8).
Bepalen welke datum het is over 2 weken waarbij de maand nog dezelfde is (voorbeeldopgave 7).
Verschil bepalen in minuten tussen 3 uur en kwart voor 4, af te lezen van een analoog horloge (voorbeeldopgave 6).

-

Aangeven welke dag het is op een datum 6 dagen verder (voorbeeldopgave 5).
Aangeven welke maand voor januari komt (voorbeeldopgave 4).

-

De juiste analoge tijd selecteren op basis van een digitale tijdweergave (8:10) (voorbeeldopgave 3).
Aangeven hoe laat het over 2 minuten is op een klok met de tijd 13 over half 4 (voorbeeldopgave 2).
Aangeven hoeveel minuten het nog duurt totdat het 4 uur is, waarbij een klok staat afgebeeld met de tijd 10 over half 4 (voorbeeldopgave 1).
© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

160

PPON

Verschillen tussen leerlingen
Verschillen tussen leerlingen met verschillende leerlinggewichten
De verschillen in gemiddelde vaardigheidsscores tussen de leerlingen met gewicht 0.00, 0.30 en
1.20 zijn groot. Het is duidelijk dat de gemiddelde vaardigheidsscore afneemt naarmate het
gewicht van de leerling hoger is. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met gewicht
0.00 is 254. De gemiddelde vaardigheidsscore van een leerling met een gewicht van 0.30 is 233.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met een leerlinggewicht 1.20 is 214. Van de
leerlingen met een gewicht 0.00 haalt ongeveer 78% de percentiel-25 score van de 2010-schaal.
Bij de leerlingen met een gewicht 0.30 is dat ongeveer 63% en van de leerlingen met een
gewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 48%. Van de leerlingen met een gewicht 0.00 haalt
ongeveer 52% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een gewicht 0.30
is dat ongeveer 37% en van de leerlingen met een gewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 23%.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen jongens en meisjes is groot. De gemiddelde
vaardigheidsscore van jongens ligt beduidend hoger dan die van de meisjes. De verschillen zijn
ongeveer even groot als uit eerdere onderzoeken naar voren is gekomen. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de jongens is 255. De gemiddelde vaardigheidsscore van de meisjes is
245. De percentiel-25 leerling van de meisjes heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-19 leerling van de jongens. De percentiel-75 leerling van de meisjes heeft ongeveer
dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-68 leerling van de jongens. Van de meisjes haalt
ongeveer 72% de percentiel-25 score en ongeveer 47% de percentiel-50 score van de
2010-schaal. Van de jongens scoort ongeveer 78% de percentiel-25 score en ongeveer 52% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal.
Verschillen tussen 2010 en 2003
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerlingen in het jaar 2010 is 250. De gemiddelde
vaardigheidsscore in het jaar 2003 is 247. Er is een klein verwaarloosbaar verschil in gemiddelde
vaardigheids­score tussen de leerlingen van 2010 en 2003 ten gunste van 2010.
Verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen vertraagde leerlingen en reguliere
leerlingen is groot. De gemiddelde vaardigheidsscore van de reguliere leerlingen is 255.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de vertraagde leerlingen is 229. De vertraagde leerlingen
scoren beduidend lager dan de reguliere leerlingen. Deze bevindingen zijn in overeenstemming
met eerder gevonden verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen. De percentiel-25
vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-13 leerling
regulier. De percentiel-75 vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-58 leerling regulier. Van de reguliere leerlingen haalt ongeveer 78% de percentiel-25
score en ongeveer 54% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Van de vertraagde leerlingen
haalt ongeveer 62% de percentiel-25 score en ongeveer 33% de percentiel-50 score van de
2010-schaal.

6.3

Geld

Inhoud
Bij dit onderdeel wordt gewerkt met munten van 1, 2, 5, 10, 20 en 50 cent, de munten van 1 en
2 euro en de bankbiljetten van 5, 10, 50, 100, 200 en 500 euro. De bedragen worden of in cent­
notatie aangeboden of in hele euro's.
In de opgaven staan elementaire geldhandelingen centraal die in alledaagse situaties

161

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

voorkomen zoals inwisselen, samenstellen en van bedragen bepalen wat men terugkrijgt.
De volgende typen opgaven kunnen voorkomen:
• het totaalbedrag van verschillende munten en bankbiljetten bepalen;
• inwisselen (bijvoorbeeld van biljetten naar munten of van bijvoorbeeld muntstukken van
50 cent naar muntstukken van 20 cent);
• samenstellen van bedragen met munten en bankbiljetten om bijvoorbeeld gepast te betalen;
• bepalen hoeveel je terugkrijgt, overhoudt, te kort komt;
• bepalen wat je voor een bepaald bedrag kunt kopen.
Wat leerlingen kunnen
De percentiel-10 leerling beheerst de eerste voorbeeldopgave redelijk tot goed. De voorbeeld­
opgaven 2, 3 en 5 worden door de percentiel-10 leerling matig beheerst. De overige voorbeeld­
opgaven beheerst de percentiel-10 leerling onvoldoende. Een opgave waarbij het aantal euro’s
moet worden bepaald waarbij er 2 verschillende briefjes onder de 100 euro en 2 dezelfde
munten liggen wordt redelijk tot goed beheerst door de percentiel-10 leerling (voorbeeldopgave
1). Een opgave waarbij moet worden bepaald hoeveel euro er wordt teruggekregen bij het
betalen met een briefje van 10 en een briefje van 20 euro waarbij de prijs van de aankoop (27
euro) staat aangegeven wordt matig beheerst door de percentiel-10 leerling (voorbeeldopgave
2). Hetzelfde geldt voor een opgave waarbij een bedrag onder de 100 moet worden
samengesteld uit briefjes van 10 en losse euro’s (voorbeeldopgave 3). Het bepalen van een
hoeveelheid euro’s met briefjes van honderd en vijf en een aantal losse euro’s, wordt ook matig
beheerst door de percentiel-10 leerling (voorbeeld­opgave 5).
Voorbeeldopgave 1 Geld

1

Hoeveel euro ligt hier?
euro

De percentiel-25 leerling beheerst de eerste twee voorbeeldopgaven goed. De voorbeeld­
opgaven 3 tot en met 6 worden redelijk beheerst door de percentiel-25 leerling. De voorbeeld­
opgaven 7 tot en met 12 worden onvoldoende beheerst door de percentiel-25 leerling. Naast de
hierboven beschreven voorbeeldopgaven heeft de percentiel-25 leerling een redelijke
beheersing van een opgave waarbij moet worden bepaald welk bedrag wordt teruggekregen.
Hierbij moet de totaalprijs van 3 artikelen worden berekend, waarbij 2 artikelen 50 eurocent
kosten en 1 artikel 1 euro kost. Er wordt betaald met een briefje van 5 euro (voorbeeldopgave 4).
Ook is er een redelijke beheersing van een herleiding van een briefje van 5 euro naar munten
van 50 eurocent (voorbeeldopgave 6).

162

PPON

Voorbeeldopgaven 2-6 Geld

2

4

	Jip heeft boodschappen gedaan. Ze betaalt met een
briefje van 5 euro.

	Lianne koopt deze rugzak. Ze betaalt met deze

Hoeveel euro krijgt ze terug?

briefjes.

euro

5
Hoeveel euro krijgt ze terug?
euro

3

Hoeveel euro is dit samen?
euro

6

	Janny koopt deze laarzen. Zij betaalt met briefjes van
10 euro en 3 losse euro´s.
Hoeveel briefjes van 10 euro geeft Janny?

	Hakim wisselt dit briefje voor munten van 50
eurocent.

briefjes

Hoeveel munten zijn dat?
munten

163

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De gemiddelde leerling beheerst de eerste zes voorbeeldopgaven goed en de voorbeeldopgaven
7 tot en met 11 matig tot redelijk. Voorbeeldopgave 12 beheerst de gemiddelde leerling
onvoldoende. De gemiddelde leerling heeft een redelijke beheersing van een opgave waarbij
bepaald moet worden welke 2 munten je terugkrijgt wanneer je iets koopt van 1,40 euro en
betaalt met 2 losse euro’s (voorbeeldopgave 7). Ook is er een redelijke beheersing van een
opgave waarbij moet worden bepaald hoeveel eurocent er wordt teruggekregen wanneer de
aankoop in eurocent staat aangegeven en er met een euro wordt betaald (voorbeeldopgave 8).
Ook is er een redelijke beheersing van een soortgelijke opgave waarbij het aantal eurocenten
dat wordt teruggekregen moet worden bepaald wanneer er iets wordt gekocht van 60 eurocent
terwijl met een muntstuk van 2 euro wordt betaald (voorbeeldopgave 9). De gemiddelde
leerling is redelijk in staat om aan te geven welke 2 munten nodig zijn om op een totaal van 40
cent uit te komen wanneer een bedrag van 34 eurocent al op tafel ligt (voorbeeldopgave 10).
En een gemiddelde leerling is redelijk in staat de totale waarde in eurocenten te bepalen van
een briefje van 5 euro en de muntstukken 1 euro, 50 eurocent, 2 eurocent en 1 eurocent
(voorbeeldopgave 11).
Voorbeeldopgaven 7-12 Geld

7

9

Sevda betaalt met 2 munten van 1 euro.

Didi koopt een ijsje van 60 eurocent.

Ze krijgt twee munten terug.

Ze betaalt met een munt van 2 euro.

Welke munten zijn dat?

Hoeveel krijgt ze terug?

Zet een kruisje.
eurocent

10
8

Frank heeft 40 cent.
Hij is het geld op de tafel aan het leggen.
Jonne haalt 1 pot appelmoes bij AD.

Hij heeft nu nog 2 munten in zijn zak.

Hij betaalt met één euro.

Welke zijn dat?

Hoeveel cent krijgt hij terug?
	1 munt van
cent

164

PPON

van

cent en 1 munt
cent

Voorbeeldopgaven 7-12 Geld

11

12

Hoeveel eurocent is dit samen waard?
eurocent
Hoeveel cent heeft Boris meer dan Anna?
cent

De percentiel-75 leerling beheerst de eerste negen voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgaven 10 en 11 redelijk. Voorbeeldopgave 12 beheerst de percentiel-75 leerling onvoldoende.
Dat is een opgave waarbij een verschil in spaargeld moet worden aangegeven tussen twee
afbeeldingen met daarop biljetten en munten. Op de eerste afbeelding staat een briefje van
10 euro en de losse muntstukken van 2 euro, 1 euro, 50 eurocent en 20 eurocent. Op de tweede
afbeelding staat een briefje van 10 euro en een briefje van 5 euro.
De percentiel-90 leerling beheerst de eerste elf voorbeeldopgaven goed en voorbeeldopgave 12
redelijk.

165

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Geld

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

166

PPON

5

6

7

8

9

10

11

12

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

167

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Geld
-

Bepalen van het verschil in centen tussen het geld van 2 personen waarbij 1 persoon een briefje van 5 en 10 heeft en de
andere persoon een briefje van 10, 1 munt van 2 euro, 1 munt van 1 euro, 1 munt van 50 cent en een munt van 20 cent (voorbeeldopgave 12).

-

Bepalen van het totaalbedrag in centen waarbij er een briefje van 5 ligt en 1 munt van 1 euro, 1 munt van 50 cent,
1 munt 2 cent en 1 munt van 1 cent (voorbeeldopgave 11).
Bepalen welke 2 munten ontbreken wanneer het totaalbedrag 40 cent is en er al 3 munten van 10 cent en
2 munten van 2 cent liggen (voorbeeldopgave 10).

-

-

Bepalen hoeveel cent wordt teruggekregen wanneer een te betalen bedrag van 60 cent wordt betaald met een munt van 2 euro (voorbeeldopgave 9).
Bepalen hoeveel cent wordt teruggekregen wanneer een te betalen bedrag van 65 cent wordt betaald met 1 euro (voorbeeldopgave 8).
Bepalen welke munten worden teruggekregen wanneer 1,40 euro moet worden betaald en er 2 euro wordt gegeven (voorbeeldopgave 7).

-

Bepalen hoeveel muntstukken van 50 cent wordt verkregen bij het omwisselen van 1 briefje van 5 euro (voorbeeldopgave 6).
Bepalen van de totale hoeveelheid geld; waarbij er 3 briefjes van 100 euro liggen en 1 briefje van 5 euro en 4 muntstukken van 1 euro (voorbeeldopgave 5).
Bepalen hoeveel wordt teruggekregen wanneer 2 x 0,50 euro en 1 x 1 euro moet worden betaald en er betaald wordt met een briefje van 5 euro (voorbeeldopgave 4).
Bepalen hoeveel briefjes van 10 nodig zijn om samen met 3 losse euro’s het bedrag 83 euro te maken (voorbeeldopgave 3).

-

Bepalen hoeveel euro wordt teruggekregen wanneer er 27 euro moet worden betaald en er een briefje van 10 en een briefje van 20 wordt gegeven (voorbeeldopgave 2).

-

Bepalen van de totale hoeveelheid geld, waarbij er 2 verschillende briefjes liggen (een briefje van 20 en een briefje van 50) en
er 2 dezelfde muntstukken liggen (van 2 euro) (voorbeeldopgave 1).
© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

168

PPON

Verschillen tussen leerlingen
Verschillen tussen leerlingen met verschillende leerlinggewichten
De verschillen in gemiddelde vaardigheidsscores tussen de leerlingen met gewicht 0.00, 0.30 en
1.20 zijn groot. Het is duidelijk dat de gemiddelde vaardigheidsscore afneemt naarmate het
gewicht van de leerling hoger is. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met gewicht
0.00 is 254. De gemiddelde vaardigheidsscore van een leerling met een gewicht van 0.30 is 234.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met een leerlinggewicht 1.20 is 217. Van de
leerlingen met een gewicht 0.00 haalt ongeveer 78% de percentiel-25 score van de 2010-schaal.
Bij de leerlingen met een gewicht 0.30 is dat ongeveer 65% en van de leerlingen met een
gewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 50%. Van de leerlingen met een gewicht 0.00 haalt
ongeveer 53% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een gewicht 0.30
is dat ongeveer 38% en van de leerlingen met een gewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 25%.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen jongens en meisjes is groot. De gemiddelde
vaardigheidsscore van jongens ligt beduidend hoger dan die van de meisjes. De verschillen zijn
ongeveer even groot als uit eerdere onderzoeken naar voren is gekomen. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de jongens is 259. De gemiddelde vaardigheidsscore van de meisjes is
241. De percentiel-25 leerling van de meisjes heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-16 leerling van de jongens. De percentiel-75 leerling van de meisjes heeft ongeveer
dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-62 leerling van de jongens. Van de meisjes haalt
ongeveer 70% de percentiel-25 score en ongeveer 42% de percentiel-50 score van de
2010-schaal. Van de jongens scoort ongeveer 80% de percentiel-25 score en ongeveer 57% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal.
Verschillen tussen 2010 en 2003
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerlingen in het jaar 2010 is 250. De gemiddelde
vaardigheidsscore in het jaar 2003 is 247. Er is een klein verwaarloosbaar verschil in gemiddelde
vaardigheids­score tussen de leerlingen van 2010 en 2003 ten gunste van 2010.
Verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen vertraagde leerlingen en reguliere
leerlingen is groot. De gemiddelde vaardigheidsscore van de reguliere leerlingen is 254.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de vertraagde leerlingen is 229. De vertraagde leerlingen
scoren beduidend lager dan de reguliere leerlingen. Deze bevindingen zijn in overeenstemming
met eerder gevonden verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen. De percentiel-25
vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-13 leerling
regulier. De percentiel-75 vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-58 leerling regulier. Van de reguliere leerlingen haalt ongeveer 78 de percentiel-25
score en ongeveer 52% de percentiel- 50 score van de 2010-schaal. Van de vertraagde leerlingen
haalt ongeveer 62% de percentiel-25 score en ongeveer 33% de percentiel-50 score van de
2010-schaal.

6.4

Verhoudingen

Inhoud
Bij dit onderwerp komen opgaven aan bod waarbij het begrip van verhoudingen van belang is.
Dit onderwerp is voor het eerst in de peiling van 2004 opgenomen.
De opgaven van het onderwerp verhoudingen worden allen gepresenteerd in een zo realistisch
mogelijke context. Ze zijn herkenbaar als situaties uit het dagelijkse leven bijvoorbeeld om

169

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

hoeveelheden in een recept aan te passen aan het aantal personen. Ook komen opgaven voor
waarbij gegevens verhoudingsgewijs met elkaar vergeleken moeten worden. Bij die opgaven is
vaak nodig berekeningen te maken waarbij getallen of hoeveelheden gehalveerd of verdubbeld
moeten worden.
Wat leerlingen kunnen
De percentiel-10 leerling beheerst de voorbeeldopgaven 1 tot en met 10 onvoldoende.
De percentiel-25 leerling beheerst de eerste voorbeeldopgave redelijk. De voorbeeldopgaven 2
en 5 worden matig beheerst door de percentiel-25 leerling. De overige voorbeeldopgaven
worden onvoldoende beheerst. De percentiel-25 leerling heeft een redelijke beheersing van
een opgave waarbij moet worden bepaald hoeveel schepjes chocoladepoeder er nodig zijn voor
het maken van 8 bekers chocolademelk. Er staat aangegeven dat er 2 schepjes nodig zijn voor
1 beker (voorbeeldopgave 1). Er is een matige beheersing van een zelfde type opgave waarbij
het aantal doppen schoonmaakmiddel dat nodig is om 10 liter schoonmaakmiddel te maken
moet worden berekend. Er staat dan aangegeven dat er met 1 dop 2 liter schoonmaakmiddel
kan worden gemaakt (voorbeeldopgave 2). Ook voorbeeldopgave 5 wordt matig beheerst door
de percentiel-25 leerling. Bij deze opgave staat een afbeelding van een kom met daarin 5
aardbeien en 2 bolletjes ijs. Er wordt aangegeven dat er 4 kommen worden gemaakt. Er wordt
dan gevraagd naar het aantal benodigde aardbeien en bolletjes ijs.
Voorbeeldopgave 1 Verhoudingen

1

René wil 8 bekers chocolademelk maken.
	Hoeveel schepjes chocoladepoeder moet hij dan
nemen?
schepjes

De gemiddelde leerling beheerst de eerste twee voorbeeldopgaven redelijk tot goed.
De voorbeeldopgaven 4 en 5 worden redelijk beheerst. Voorbeeldopgave 3 wordt matig
beheerst door de gemiddelde leerling. Voorbeeldopgaven 6 tot en met 10 beheerst de
gemiddelde leerling onvoldoende. Bij voorbeeldopgave 3 wordt de prijs van 2 kilo vis gegeven
(12 euro).
Er wordt dan gevraagd naar de prijs van 3 kilo vis. Deze opgave wordt matig beheerst.
Bij voorbeeldopgave 4 wordt gevraagd hoeveel betaald moet worden voor 20 bekers wanneer
5 bekers 3 euro kosten. Deze opgave wordt redelijk beheerst door de gemiddelde leerling.

170

PPON

Voorbeeldopgaven 2-5 Verhoudingen

2

4

5 bekers kosten 3 euro. Peter koopt 20 bekers.
Hoeveel euro moet Peter betalen?
In de emmer zit 10 liter water.

euro

	Hoeveel doppen schoonmaakmiddel moeten in
10 liter water?
5
doppen

3

2 kilo vis kost 12 euro.
Hoeveel moet moeder betalen voor 3 kilo vis?

Moeder maakt 4 van zulke toetjes.
	Hoeveel bolletjes ijs en hoeveel aardbeien heeft ze

euro

nodig?
bolletjes
aardbeien

De percentiel-75 leerling beheerst de eerste vier voorbeeldopgaven goed en de voorbeeld­
opgave 5 nagenoeg goed. De voorbeeldopgaven 6 tot en met 8 worden redelijk beheerst.
De voorbeeldopgaven 9 en 10 beheerst de percentiel-75 leerling onvoldoende. Deze leerling
heeft een redelijke beheersing van voorbeeldopgave 6 waarbij gevraagd wordt naar de prijs die
moet worden betaald voor 9 chocoladerepen. Hierbij staat aangegeven dat 1 reep 1 euro kost en
dat er geldt: 3 halen is 2 betalen. Ook is er een redelijke beheersing van voorbeeldopgave 7
waarbij gevraagd wordt hoeveel ballen de juf moet pakken wanneer zij de 24 kinderen van de
klas indeelt in groepjes van 4 kinderen en elk groepje 2 ballen geeft. Bij voorbeeldopgave 8
wordt gevraagd hoeveel moet worden betaald in eurocent voor 12 lolly’s waarbij wordt
aangegeven dat een zakje van 3 lolly’s 25 cent kost. Deze opgave wordt redelijk beheerst door
de percentiel-75 leerling.

171

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Voorbeeldopgave 6-8 Verhoudingen

6

8

Een pakje met 3 lollies kost 25 cent.
Sander koopt 9 chocoladerepen.

Johan koopt 12 lollies.

Hoeveel euro moet hij betalen?

Hoeveel moet hij betalen?

euro

eurocent

7

	In groep 5 zitten 24 kinderen. Tijdens de gymles
verdeelt de juf de kinderen in groepjes van 4.
Elk groepje krijgt 2 ballen.
Hoeveel ballen moet de juf in totaal pakken?
ballen

De percentiel-90 leerling beheerst de eerste zeven voorbeeldopgaven goed en voorbeeldopgave 8
redelijk tot goed. Voorbeeldopgave 9 wordt redelijk beheerst. Voorbeeldopgave 10 wordt matig
beheerst door de percentiel-90 leerling. In voorbeeldopgave 9 wordt gevraagd naar de prijs van
60 mandarijnen waarbij is aangegeven dat 40 mandarijnen 6 euro kosten. Er is een matige
beheersing van voorbeeldopgave 10 waarbij gevraagd wordt hoeveel bekers gevuld kunnen
worden met 1 grote fles waarbij staat aangegeven dat in 2 grote flessen evenveel kan als in 3
kleine flessen. En dat met 1 kleine fles 6 bekers gevuld kunnen worden.

172

PPON

Voorbeeldopgave 9 en 10 Verhoudingen

9

10

	In 3 kleine flessen zit net zoveel sap als in 2 grote
flessen.
Met een kleine fles kun je 6 bekers vullen.
Hoeveel bekers kun je vullen met één grote fles?
	40 mandarijnen kosten 6 euro. Els koopt
60 mandarijnen.
Hoeveel euro moet Els betalen?
euro

173

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

bekers

De vaardigheidsschaal bij het onderwerp

Verhoudingen

400

350

90
300
75

50

250

25
200
10

150

100
© Cito

Percentiel

1

2

3

4

Opgaven

Goed

Matig

Onvoldoende
Beheersingsniveau

174

PPON

5

6

7

8

9

10

Vaardigheidsscore

400

350

90
300
75

250

50

25
200
10

150

Formatiegewicht

Jaar

reg
ulie
r
ver
tra
agd

3

0
201

isje

Geslacht

200

s

s

gen

me

jon

1. 2

0.3

Percentiel

0.0

100

Vaardigheidsscore

Leertijd

90
75
50
25
10
Percentielaanduidingen

175

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De ontwikkeling van de vaardigheid bij het onderwerp
Verhoudingen
-

Bepalen hoeveel bekers er gevuld kunnen worden met 1 grote fles wanneer met 1 kleine fles 6 bekers kunnen worden gevuld en
3 kleine flessen evenveel sap bevatten als 2 grote flessen (voorbeeldopgave 10).

-

Bepalen hoeveel 60 mandarijnen kosten wanneer 40 mandarijnen 6 euro kosten. (voorbeeldopgave 9).

-

Bepalen hoeveel 12 lolly’s kosten wanneer 3 lolly’s samen 25 cent kosten. (voorbeeldopgave 8).

-

Bepalen hoeveel ballen worden uitgedeeld wanneer er 2 ballen worden uitgedeeld aan elk groepje van 4 kinderen. Er zijn in totaal 24 kinderen (voorbeeldopgave 7).
Bepalen hoeveel euro 9 chocoladerepen kosten bij de actie “3 halen, 2 betalen”, waarbij 1 reep 1 euro kost (voorbeeldopgave 6).

-

Bepalen hoeveel 3 kilo vis kost wanneer 2 kilo vis 12 euro kost (voorbeeldopgave 3).

-

Bepalen hoeveel aardbeien en bolletjes ijs nodig zijn voor het maken van 4 toetjes. De afbeelding laat 1 toetje zien met 5 aardbeien en 2 bolletjes ijs (voorbeeldopgave 5).

-

Bepalen hoeveel euro 20 bekers kosten wanneer 5 bekers samen 3 euro kosten (voorbeeldopgave 4).
Bepalen hoeveel dopjes schoonmaakmiddel nodig zijn voor 10 liter wanneer voor 2 liter 1 dopje nodig is (voorbeeldopgave 2).

-

Bepalen hoeveel schepjes cacaopoeder nodig zijn voor het maken van 8 bekers chocolademelk wanneer voor 1 beker 2 schepjes nodig zijn (voorbeeldopgave 1).

© Cito

Percentiel

10

25

50

75

90

BO-Groep 5

Onvoldoende beheersing
Redelijke beheersing
Goede beheersing

176

PPON

Verschillen tussen leerlingen
Verschillen tussen leerlingen met verschillende leerlinggewichten
De verschillen in gemiddelde vaardigheidsscores tussen de leerlingen met gewicht 0.00, 0.30 en
1.20 zijn groot. Het is duidelijk dat de gemiddelde vaardigheidsscore afneemt naarmate het
gewicht van de leerling hoger is. De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met gewicht
0.00 is 255. De gemiddelde vaardigheidsscore van een leerling met een gewicht van 0.30 is 231.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerling met een leerlinggewicht 1.20 is 208. Van de
leerlingen met een gewicht 0.00 haalt ongeveer 78% de percentiel-25 score van de 2010-schaal.
Bij de leerlingen met een gewicht 0.30 is dat ongeveer 62% en van de leerlingen met een
gewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 45%. Van de leerlingen met een gewicht 0.00 haalt
ongeveer 53% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Bij de leerlingen met een gewicht 0.30
is dat ongeveer 37% en van de leerlingen met een gewicht 1.20 is dat slechts ongeveer 20%.
Verschillen tussen jongens en meisjes
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen jongens en meisjes is groot. De gemiddelde
vaardigheidsscore van jongens ligt beduidend hoger dan die van de meisjes. De verschillen zijn
ongeveer even groot als uit eerdere onderzoeken naar voren is gekomen. De gemiddelde
vaardigheidsscore van de jongens is 258. De gemiddelde vaardigheidsscore van de meisjes is
242. De percentiel-25 leerling van de meisjes heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-17 leerling van de jongens. De percentiel-75 leerling van de meisjes heeft ongeveer
dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-63 leerling van de jongens. Van de meisjes haalt
ongeveer 70% de percentiel-25 score en ongeveer 43% de percentiel-50 score van de
2010-schaal. Van de jongens scoort ongeveer 80% de percentiel-25 score en ongeveer 57% de
percentiel-50 score van de 2010-schaal.
Verschillen tussen 2010 en 2003
De gemiddelde vaardigheidsscore van de leerlingen in het jaar 2010 is 250. De gemiddelde
vaardigheidsscore in het jaar 2003 is 243. Er is een klein verschil in gemiddelde vaardigheids­
score tussen de leerlingen van 2010 en 2003 ten gunste van 2010.
Verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen
Het verschil in gemiddelde vaardigheidsscore tussen vertraagde leerlingen en reguliere
leerlingen is groot. De gemiddelde vaardigheidsscore van de reguliere leerlingen is 254.
De gemiddelde vaardigheidsscore van de vertraagde leerlingen is 230. De vertraagde leerlingen
scoren beduidend lager dan de reguliere leerlingen. Deze bevindingen zijn in overeenstemming
met eerder gevonden verschillen tussen reguliere en vertraagde leerlingen. De percentiel-25
vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de percentiel-12 leerling
regulier. De percentiel-75 vertraagde leerling heeft ongeveer dezelfde vaardigheidsscore als de
percentiel-59 leerling regulier. Van de reguliere leerlingen haalt ongeveer 78 de percentiel-25
score en ongeveer 53% de percentiel-50 score van de 2010-schaal. Van de vertraagde leerlingen
haalt ongeveer 62% de percentiel-25 score en ongeveer 34% de percentiel-50 score van de
2010-schaal.

177

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

178

PPON

7	Verschillen tussen
leerlingen

7
Verschillen tussen leerlingen

7 Verschillen tussen leerlingen
In de hoofdstukken 4 en 6 zijn verschillen in prestaties tussen
groepen leerlingen gerapporteerd op basis van de geschatte
vaardigheidsverdelingen van deze groepen. In dit hoofdstuk
onderzoeken we de specifieke bijdrage van een aantal variabelen op
verschillen in prestaties tussen leerlingen. Het betreft de
leerlingkenmerken formatiegewicht, stratum, geslacht en leertijd.
Vervolgens vergelijken we voor een aantal reken-wiskunde­
methoden de rekenprestaties van de leerlingen en sluiten het
hoofdstuk af met een vergelijking van de rekenprestaties over de
periode 2003-2010.
7.1

Inleiding

In de voorgaande hoofdstukken hebben we aandacht besteed aan verschillen tussen groepen
leerlingen op basis van de vaardigheidsverdelingen van de onderscheiden groepen leerlingen.
We gebruikten daarvoor telkens enkele markante punten uit de verdelingen zoals de
percentielen 10, 25, 50, 75 en 90. Deze verdelingen laten de verschillen tussen groepen zien
zonder dat we ons afvragen of de groepen naar samenstelling wel vergelijkbaar zijn.
Het verschil in de leerlingprestaties tussen twee peilingsjaren zou bijvoorbeeld mede
veroorzaakt kunnen worden door veranderingen in de samenstelling van de leerlingpopulatie.
Het zou bijvoorbeeld kunnen dat de proportie 1.20-leerlingen in de leerlingpopulatie is gedaald
en gezien de achterstand van deze groep leerlingen zou dat een positief effect hebben op het
gemiddelde rekenvaardigheidsniveau. We kunnen dus niet zonder meer concluderen dat een
hoger gemiddelde ook betekent dat leerlingen beter kunnen rekenen.
In dit hoofdstuk onderzoeken we de bijdrage van een aantal variabelen op verschillen in
prestaties tussen leerlingen, waarbij we corrigeren voor de overige variabelen die in de analyse
zijn meegenomen. We spreken van gezuiverde effecten omdat de andere kenmerken van de
leerlingen die ons bekend zijn constant worden gehouden. Het verschil in vaardigheid tussen de
groepen wordt statistisch getoetst en bij een overschrijdingskans p < .05 spreken we van een
significant effect. Deze toetsing geeft echter geen informatie over de grootte van het verschil.
En zeker bij grote aantallen subjecten, zoals in peilingsonderzoek vaak het geval is, kunnen
relatief kleine verschillen al gauw een significant effect genereren. We rapporteren de
verschillen daarom in termen van effectgrootten. De effectgrootte is het quotiënt van het
verschil tussen de gemiddelden en de standaardafwijking van de twee groepen die onderling
worden vergeleken. Bij de interpretatie van de effectgrootte hanteren we de vuistregel van
Cohen (1988) die is afgebeeld in onderstaande tabel.

180

PPON

Kwalificatie van effectgrootten
Effectgrootte

Kwalificatie

0.8

groot positief effect

0.5

matig positief effect

0.2

klein positief effect

0.0

geen effect

-0.2

klein negatief effect

-0.5

matig negatief effect

-0.8

groot negatief effect

Er zijn voor de volgende zes variabelen (zie paragraaf 2.1) effectschattingen uitgevoerd:
• formatiegewicht, met de niveaus 0, 0.3 en 1.2;
• stratum, met de niveaus 1, 2 en 3;
• geslacht, met de niveaus jongen en meisje;
• leertijd, met de niveaus regulier en vertraagd;
• methode, waarbij de bijdrage van vier reken-wiskundemethoden wordt vergeleken;
• afnamejaar, met twee niveaus: 2003 en 2010.
De resultaten zijn afkomstig uit twee reeksen analyses. De eerste reeks betreft uitsluitend de
gegevens uit het peilingsjaar januari/februari 2010 en daaraan ontlenen we de effectgrootten
voor formatiegewicht, stratum, geslacht, leertijd en methode. De resultaten uit deze analyse
hebben alleen betrekking op het peilingsjaar 2010. De tweede reeks analyses is gebaseerd op de
gezamenlijke gegevens van de peilingjaren 2003 en 2010 en daaraan ontlenen we de
effectgrootten voor afnamejaar.

7.2

Het effect van enkele leerlingkenmerken

Het effect van formatiegewicht en stratum
Diverse factoren bepalen de omvang van de lerarenformatie op een school. Een van deze
factoren – van oudsher aangeduid als het formatiegewicht – is gerelateerd aan de
sociaaleconomische achtergrond van de leerlingen. Voor het peilingsonderzoek zijn de scholen
op basis van deze formatiegewichten ingedeeld in drie strata met toenemend gemiddeld
formatiegewicht (zie paragraaf 2.1).
In de afbeeldingen Effectgrootten voor formatiegewicht en Effectgrootten voor stratum zijn de
effectgrootten voor deze twee variabelen op de diverse onderwerpen afgebeeld.
De 0.3-leerlingen hebben op alle onderdelen een achterstand op 0-leerlingen. De effectgrootte
varieert van -0,07 bij het onderwerp Basisautomatismen: optellen en aftrekken tot -0,39 bij het
onderwerp Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen. De gemiddelde effectgrootte van alle
schalen samen is -0,27. Alleen bij de onderwerpen Basisautomatismen: optellen en aftrekken en
Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen is er sprake van een verwaarloosbaar effect
(-0,07 en -0,11). Bij de overige schalen is er sprake van een klein negatief effect (minimaal -0,25,
maximaal -0,39).
Bij de verschillende onderwerpen hebben we beschreven wat dat concreet bekend in mate van
beheersing van de aangeboden leerstof.

181

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

In de vergelijking van de 0-leerlingen met de 1.2-leerlingen vinden we vergelijkbare verschillen
met gemiddelde effectgrootte van -0,26, zij het dat het bereik van de effectgrootten variërend
van 0,01 bij het onderwerp Basisautomatismen: optellen en aftrekken tot -0,42 bij het
onderwerp Getallen en getalrelaties nu groter is. In grote lijn hebben 0.3 en 1.2-leerlingen dus
een vergelijkbare achterstand in vaardigheden ten opzichte van 0-leerlingen. Het verschil tussen
de effecten op de rekendictees (0,01 bij het onderwerp Basisautomatismen: optellen en
aftrekken en -0,35 bij het onderwerp Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen) is
opmerkelijk en kan het gevolg zijn van de lagere stabiliteit van het onderwerp Basis­
automatismen: vermenigvuldigen en delen vanwege het ontbreken van moeilijke opgaven op
de vaardigheidsschaal.
Op de andere schalen is er sprake van een klein negatief tot matig negatief effect. Het grootste
effect tussen 0-leerlingen en 1.2 leerlingen is te zien bij het onderwerp Getallen en getalrelaties.
Met een effectgrootte van -0,41 spreken we van een klein tot matig negatief effect.
Het onderlinge verschil tussen 1.2- en 0.3-leerlingen is bij de meeste onderwerpen
verwaarloosbaar klein. Het gemiddelde verschil in effect komt uit op 0,01. Alleen voor de
onderwerpen Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen en Bewerkingen:
vermenigvuldigen en delen is een verschil te zien (in de richting) van een klein (negatief) effect
(-0,24 en 0,17). Opmerkelijk is dat het effect bij het onderwerp Basisautomatismen:
vermenigvuldigen en delen in het voordeel uitvalt van de 0.3 leerlingen met een effect van -0,24
terwijl dat bij het onderwerp Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen uitvalt in het voordeel
van de 1.2-leerlingen met een verschil in effect van 0,17. Ook hier kan de lagere stabiliteit van
het onderwerp Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen een rol spelen.
Op basis van de formatiegewichten zijn schoolscores berekend en zijn de scholen ingedeeld in
drie strata, die in globale termen de samenstelling van de schoolbevolking reflecteren (zie
paragraaf 2.1).
De effectgroottes in de vergelijking van stratum-1 leerlingen met stratum-2 leerlingen
lopen uiteen van -0,05 bij het onderwerp Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen tot -0,19 bij
het onderwerp Bewerkingen: optellen en aftrekken in de verwachte richting. Er is bij de
onderwerpen Getallen en getalrelaties, Basisautomatismen: optellen en aftrekken en
Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen geen sprake van een effect (-0,08, -0,08, -0,05). Bij de
overige schalen gaan de effecten in de richting van een klein negatief effect (-0,16, -0,19, -0,18,
-0,17, -0,14, -0,14, -0,15).
De gemiddelde effectgrootte van de schalen samen is -0,13.
De effectgroottes in de vergelijking van de stratum-1 leerlingen met de stratum-3-leerlingen
lopen uiteen van 0 bij het onderwerp Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen tot -0,44
bij zowel het onderwerp Bewerkingen: complexere toepassingen als het onderwerp Meten en
meetkunde. Alleen bij de rekendictees (Basisautomatismen: optellen en aftrekken en
Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen) is geen sprake van een effect (-0,12 en 0). Bij
het onderwerp Getallen en getalrelaties is er sprake van geen effect tot een klein negatief
effect, -0,17. Bij de overige schalen is er sprake van effecten die lopen van een klein effect
(Bewerkingen: optellen en aftrekken (-0,27), Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen (-0,25),
Geld (-0,31) en Verhoudingen (-0,28)) tot een effect in de richting van matig (Bewerkingen:
complexere toepassingen (-0,44), Meten en meetkunde (-0,44) en Tijd (-0,43)).
De verschillen in effectgroottes in de vergelijking van de stratum-3 leerlingen met de stratum-2
leerlingen lopen uiteen van 0,16 bij het onderwerp Basisautomatismen: vermenigvuldigen en
delen tot -0,29 bij het onderwerp Tijd. Alleen bij het onderwerp Basisautomatismen:
vermenigvuldigen en delen is sprake van een effect in de richting van een klein effect in het

182

PPON

voordeel van de stratum-3 leerlingen. Bij de overige schalen is er sprake van een verschil in
effect in het voordeel van de stratum-2 leerlingen. Dit verschil in effect varieert van -0,03 tot
-0,29. Bij de het onderwerp Geld is er sprake van een verschil in effect in de richting van een
klein negatief effect (-0,17). Bij het onderwerp Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen,
Bewerkingen: complexere toepassingen, Meten en meetkunde, Tijd en Verhoudingen is er
sprake van een klein negatief verschil in effect (respectievelijk -0,2, -0,27, -0,27, -0,29, -0,28).
Effectgrootte voor formatiegewicht en stratum
Formatiegewicht

Stratum

0,4

0,4

0,3

0,3

0,2

0,2

0,1

0,1

0

0

-0,4

-0,4

-0,5

-0,5

Gemiddeld

/S

/S

/S

S2

S3

S3

tov
1.2

tov
1.2

tov

0.3

effectgrootte

2

-0,3

1

-0,3

1

-0,2

0.3

-0,2

0.0

-0,1

0.0

-0,1

Spreiding

Het effect van geslacht
Bij alle onderdelen is de gemiddelde score van de meisjes lager dan bij de jongens. Bij het
onderwerp Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen is er echter geen sprake van een
effect (effectgrootte is -0,04). Bij alle andere onderwerpen is er sprake van een klein tot matig
effect (van -0,23 tot -0,44). Het effect is het grootst bij het onderwerp Getallen en getalrelaties:
hier is er sprake van een negatief effect van -0,44. Het gemiddelde effect over alle onderwerpen
is -0,31. In 2003 was het verschil tussen jongens en meisjes van vergelijkbare grootte.
Het effect van leertijd
Op grond van hun leeftijd zijn de leerlingen in jaargroep 5 verdeeld in reguliere en vertraagde
leerlingen. De reguliere leerlingen zijn vooral de leerlingen die gelet op hun leeftijd thuishoren
in jaargroep 5, maar ook leerlingen die jonger zijn worden tot deze groep gerekend. De andere
leerlingen hebben om welke reden dan ook in hun schoolloopbaan al enige vertraging

183

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

opgelopen. Er is onveranderlijk sprake van een significant en matig negatief effect voor de
vertraagde leerlingen ten opzichte van hun jongere groepsgenoten. De verschillen van de
effectgrootten over de verschillende onderwerpen zijn klein en variëren van -0,37 tot -0,56 met
een gemiddelde effectgrootte van -0,46. Het effect is het kleinst bij de het onderwerp
Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen (-0,37) en het grootst bij de het onderwerp
Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen (-0,56).
Effectgrootten voor geslacht en leertijd
Geslacht

Leertijd

0,3

0,2

0,2

0,1

0,1

0

0

-0,1

-0,1

-0,2

-0,2

-0,3

-0,3

-0,4

-0,4

-0,5

-0,5

-0,6

-0,6
j

ver

t/r

m/

effectgrootte

eg

0,3

Gemiddeld

7.3

Spreiding

Het effect van de reken-wiskundemethode

Net als bij de vorige peilingen is er nu ook onderzoek gedaan naar verschillen in leerling­
prestaties in relatie tot de methode die de school gebruikt. Deze analyse is gebaseerd op de
gegevens van 2010.
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de reken-wiskundemethoden die op individueel
niveau in de analyses zijn betrokken.

184

PPON

Overzicht van reken-wiskundemethoden
Methode

Uitgeverij

Pluspunt

Malmberg BV

De wereld in getallen

Malmberg BV

Rekenrijk

Noordhoff Basisonderwijs

Alles telt

ThiemeMeulenhoff

De volgende tabel geeft een overzicht van het minimum, maximum en gemiddeld aantal
waarnemingen voor de verschillende methoden. De verschillen in het aantal waarnemingen per
methode zijn klein en het gevolg van het feit dat leerlingen bij een bepaalde afname niet
aanwezig konden zijn of een klas aan een bepaalde afname niet heeft deelgenomen.
Minimum, maximum en gemiddeld aantal waarnemingen per onderwerp voor vier rekenwiskundemethoden
Minimum

Maximum

Gemiddeld

Pluspunt

748

841

801

De wereld in getallen

511

531

518

Rekenrijk

221

226

222

Alles telt

127

144

135

In de analyses zijn alleen de methoden meegenomen met meer dan 100 waarnemingen.
Twee methoden, te weten De wereld in getallen versie 2 met 25 waarnemingen en Wis en
Reken met 12 waarnemingen zijn vanwege te weinig waarnemingen niet meegenomen in de
analyses.
Bij de analyses van de methode-effecten is statistisch gecorrigeerd voor stratum, geslacht,
leertijd en formatiegewicht.
Hierna staan de gemiddelde effectgrootte van de verschillende methoden afgebeeld. Er is voor
gekozen om de methode met de meeste waarnemingen als referentie op te nemen.
De verschillen tussen de andere methoden onderling kunnen worden afgeleid van deze tabel.
Gemiddelde effectgrootte van reken-wiskundemethoden
Methode

gemiddelde effectgrootte

Rekenrijk

0,156

De wereld in getallen

-0,022

Pluspunt

0

Alles telt

-0,099

In de tabellen hieronder zijn per onderwerp de effectgrootten van vier methoden afgebeeld ten
opzichte van elkaar waarbij in de afzonderlijke tabellen de methoden afwisselend op 0 zijn
gezet. Hiermee kan elke methode met elke andere methode worden vergeleken. Daarnaast is in
de tabel aangegeven welke methoden significant afwijken van de referentiemethode.

185

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

De vetgedrukte verschillen zijn significant. We spreken in dit geval van een significant effect
indien de overschrijdingskans voor de nulhypothese van gelijke gemiddelden <.05 en de effect­
grootte voor het verschil > 0.30, zodat het verschil ook enige betekenis heeft.
Het onderwerp Basisautomatismen: vermenigvuldigen en delen is in dit overzicht niet
opgenomen. De meeste leerlingen beheersen de gepresenteerde opgaven van het rekendictee
vermenigvuldigen en delen. Hierdoor is de schaal voor de methodevergelijking minder geschikt.
Effectgrootten voor reken-wiskundemethoden
Rekenrijk
Methode

Legenda vaardigheidsschalen

Vaardigheidsschaal

Rekenrijk

1

Getallen en getalrelaties

1

2

4

5

6

7

8

9

10

2

Basisautomatismen optellen en aftrekken

0

0

0

0

0

0

0

0

0

4

Bewerkingen optellen en aftrekken

De wereld in getallen

-0,25

0,23

0,02

-0,33

-0,21

-0,42

-0,27

-0,14

-0,24

5

Bewerkingen vermenigvuldigen en delen

Pluspunt

-0,17

-0,14

-0,09

-0,34

-0,18

-0,16

-0,01

-0,17

-0,15

6

Bewerkingen complexere toepassingen

Alles telt

-0,31

-0,19

-0,17

-0,33

-0,22

-0,4

-0,18

-0,17

-0,33

7

Meten en meetkunde

8

Tijd

9

Geld

De wereld in getallen

10 Verhoudingen

Methode

Vaardigheidsschaal
1

2

4

5

6

7

8

9

10

Rekenrijk

0,25

-0,23

-0,02

0,33

0,21

0,42

0,27

0,14

0,24

De wereld in getallen

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Pluspunt

0,08

-0,37

-0,11

-0,01

0,03

0,26

0,26

-0,03

0,09

Alles telt

-0,06

-0,42

-0,19

0

-0,01

0,02

0,09

-0,04

-0,09

5

6

7

8

9

10

Pluspunt
Methode

Vaardigheidsschaal
1

2

4

Rekenrijk

0,17

0,14

0,09

0,34

0,18

0,16

0,01

0,17

0,15

De wereld in getallen

-0,08

0,37

0,11

0,01

-0,03

-0,26

-0,26

0,03

-0,09

Pluspunt

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Alles telt

-0,14

-0,05

-0,08

0,01

-0,04

-0,25

-0,17

-0,01

-0,18

Alles telt
Methode

Vaardigheidsschaal
1

2

4

5

6

7

8

9

10

Rekenrijk

0,31

0,19

0,17

0,33

0,22

0,4

0,18

0,17

0,33

De wereld in getallen

0,06

0,42

0,19

0

0,01

-0,02

-0,09

0,04

0,09

Pluspunt

0,14

0,05

0,08

-0,01

0,04

0,25

0,17

0,01

0,18

Alles telt

0

0

0

0

0

0

0

0

186

PPON

Samenvatting methodevergelijking
Getallen en getalrelaties
Er is sprake van een klein positief effect van Rekenrijk met de andere methoden. De verschillen
tussen de overige methoden onderling zijn verwaarloosbaar klein.
Basisautomatismen: optellen en aftrekken
Er is sprake van een klein positief effect van De wereld in getallen ten opzichte van Rekenrijk.
Er is sprake van een effect in de richting van matig van De wereld in getallen ten opzichte van
Pluspunt en Alles telt. Er is eveneens sprake van een klein effect van Rekenrijk ten opzichte van
Alles telt.
Bewerkingen: optellen en aftrekken
Er is sprake van een effect in de richting van klein van Rekenrijk ten opzichte van Alles telt. Er is
ook sprake van een effect in de richting van klein van de wereld in getallen ten opzichte van
Alles telt. Er is sprake van een verwaarloosbaar effect tussen de andere methoden.
Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen
Er is sprake van een klein tot matig effect van Rekenrijk ten opzichte van de andere methoden.
Tussen de andere methoden zijn de effecten verwaarloosbaar klein.
Bewerkingen: complexere toepassingen
Er is sprake van een klein effect van Rekenrijk ten opzichte van de andere methoden. Tussen de
andere methoden zijn de effecten verwaarloosbaar klein.
Meten en meetkunde
Er is sprake van een klein tot matig effect van Rekenrijk met de methoden Alles telt en De wereld
in getallen. Er is sprake van een klein effect van Pluspunt ten opzichte van De wereld in getallen
en Alles telt.
Tijd
Er is sprake van een klein effect van Rekenrijk ten opzichte van De wereld in getallen en Alles telt.
Er is sprake van een klein effect van Pluspunt ten opzichte van De wereld in getallen en Alles telt.
Geld
Er is sprake van een effect in de richting van klein van Rekenrijk ten opzichte van de andere
methoden. Er is sprake van verwaarloosbare effecten tussen de overige methoden.
Verhoudingen
Er is sprake van een klein effect van Rekenrijk ten opzichte van Alles telt en De wereld in getallen.
Er is sprake van een effect van Pluspunt ten opzichte van Alles telt in de richting van klein.

7.4

Het effect van afnamejaar

In de hoofdstukken 4 en 6 hebben we op basis van de geschatte vaardigheidsverdelingen
gerapporteerd over verschillen in vaardigheid van de leerlingpopulaties in de peilingsjaren 2003
en 2010. In deze paragraaf onderzoeken we het effect van afnamejaar aan de hand van de
effectgrootten van die jaren.
Bij de vergelijking tussen afnamejaar is gecorrigeerd voor de variabelen geslacht, leertijd,
herkomst en stratum. Vanwege de gewijzigde definitie van formatiegewicht is in plaats van

187

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

formatiegewicht herkomst opgenomen. Daardoor geven de resultaten antwoord op de vraag in
hoeverre er – afgezien van de genoemde vier variabelen – verschil is in de leerprestaties tussen
2003 en 2010.
Er is voor gekozen om de jaareffecten te presenteren zonder methodecorrectie. De gedachte
daarbij is dat de variabele methode de opbrengst van het onderwijs weergeeft en daarmee kan
worden toegeschreven aan het onderwijsproces.
Het moet duidelijk zijn dat we voor eventuele verschillen tussen de jaren geen verklaring
voorhanden hebben. Eigenlijk kunnen we alleen aangeven waar een eventueel verschil niet aan
ligt: niet aan veranderingen over de jaren in de samenstelling van de leerlingpopulatie voor
zover dat herkomst, geslacht of de verhouding reguliere en vertraagde leerlingen betreft.
Voor deze variabelen is bij het schatten van de jaareffecten immers gecontroleerd. Men moet
zich echter realiseren dat tal van andere ontwikkelingen zowel binnen als buiten de school van
invloed kunnen zijn op de leerprestaties van de leerling, zowel in positieve als in negatieve zin.
Het effect voor afnamejaar vormt als het ware de resultante van het effect van al deze
ontwikkelingen. Dat neemt niet weg dat effecten voor afnamejaar ook specifiek een of
meerdere onderwerpen kunnen betreffen. Ontwikkelingen in het rekenwiskundeonderwijs
kunnen er toe leiden dat er in het algemeen aan bepaalde onderwerpen minder of juist meer
aandacht wordt besteed. Dan kan dat resulteren in een negatief of positief effect voor afname­
jaar.
In de effectgrootten over de perioden 2003-2010 vinden we over het algemeen een nul-tendens.
Voor de rekendictees (Basisautomatismen: optellen en aftrekken en Basisautomatismen:
vermenigvuldigen en delen) vinden we een respectievelijk significant en niet-significant
verschil. Er is sprake van een effect dat eerder in de buurt van 0 ligt dan dat het in de richting
van een klein effect gaat. Alleen op deze onderdelen scoort het jaar 2003 iets hoger dan 2010.
Bij de overige onderwerpen zijn de verschillen in het voordeel van 2010. Voor de onderwerpen
Getallen en getalrelaties, Bewerkingen: optellen en aftrekken, Tijd en Geld vinden we een niet
significant verschil. Het effect ligt dichter bij 0 dan dat het in de richting van een klein effect
gaat. Bij de onderwerpen Bewerkingen: vermenigvuldigen en delen, Bewerkingen: complexere
toepassingen, Meten en meetkunde en Verhoudingen vinden we een effect dat in de richting
van een klein effect gaat. De verschillen zijn hierbij significant.
De gemiddelde effectgrootte voor afnamejaren 2003-2010 is 0,07.

188

PPON

Effectgrootten voor afnamejaar (2010 t.o.v. 2003)

0,4
0,3
0,2

effectgrootte

0,1
0
-0,1
-0,2
-0,3
-0,4
-0,5
1
2
3
4
5
Vaardigheidsschalen

6

7

8

9

10

Legenda vaardigheidssschalen
1 Getallen en getalrelaties

7 Meten en meetkunde

2 Basisautomatismen optellen en aftrekken

8 Tijd

4 Bewerkingen optellen en aftrekken

9 Geld

5 Bewerkingen vermenigvuldigen en delen

10 Verhoudingen

6 Bewerkingen complexere toepassingen

De conclusie is dat er aldus gecorrigeerd voor geslacht, leertijd, herkomst en formatiegewicht
nauwelijks verschillen in leerlingprestaties tussen de verschillende afnamejaren worden
gevonden.

189

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

190

PPON

Literatuur

Literatuur

Literatuur
Beishuizen, Wolters en Broers (1991). Mentale rekenprocedures in het getalgebied 20-100
onderzocht met reactietijdmeting en tempotoetsen. Tijdschrift voor onderwijsresearch, 16,
19-38.
Bokhove, J., F. van der Schoot & Th. Eggen (1996). Balans van het rekenonderwijs halverwege de
basisschool 2. Uitkomsten van de tweede peiling rekenen/wiskunde medio basisonderwijs.
PPON-reeks 8b. Arnhem, Cito.
Cito (2008). Diagnosticeren en plannen in de onderbouw. Leerling- en onderwijsvolgsysteem.
Arnhem: Cito.
Cito (2012). Diagnosticeren en plannen in de bovenbouw. Leerling- en onderwijsvolgsysteem.
Arnhem: Cito.
Cohen, J. (1988). Statistical Power Analysis for the Behavioral Sciences (2nd ed.), New Jersey:
Lawrence Erlbaum Associates.
Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen (2008). Over de drempels met taal en
rekenen. Enschede 2008.
Heuvel-Panhuizen, M. van den, K. Buijs, K. & A. Treffers, A. (Red.) (2000). Jonge kinderen leren
rekenen. Tussendoelen Annex Leerlijnen. Hele getallen. Bovenbouw basisschool. Groningen:
Wolters-Noordhoff.
Heuvel-Panhuizen, M. van den & K. Buys (red.) (2004). Jonge kinderen leren meten en meetkunde.
Tussendoelen annex leerlijnen onderbouw basisschool. Groningen, Wolters-Noordhoff.
Kraemer (2011). Oplossingsmethoden voor aftrekken tot honderd (dissertatie). Arnhem: Cito.
Kraemer, J.M. (2009a). Balans van strategieën en procedures bij het hoofdrekenen halverwege de
basisschool. PPON-reeks nr. 40. Arnhem, Cito.
Kraemer, J.M., Janssen, J., van der Schoot, F. en Hemker, B. (2005). Balans van het rekenwiskundeonderwijs halverwege de basisschool. PPON-reeks nr. 31. Arnhem: Cito.
Kraemer, J.M. (2009b). Balans van het reken-wiskundeonderwijs in het speciaal basisonderwijs 3.
PPON-reeks nr. 39, Arnhem: Cito.
Menne, J. (2001). Met sprongen vooruit. Een productief oefenprogramma voor zwakke rekenaars
in het getallengebied tot 100 – een onderwijsexperiment (dissertatie). Utrecht: Freudenthal
Instituut.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen (1998). Kerndoelen basisonderwijs 1998.
Den Haag, Sdu.
Mulken, Van (1992). Hoofdrekenen en strategisch handelen. Het gevarieerd gebruik van twee
grondvormen van optellen en aftrekken tot honderd. Proefschrift Universiteit Leiden.

192

PPON

Netelenbos, T. (1995). De school als lerende organisatie. Den Haag, Sdu.
Noteboom, A., F. van der Schoot, J.Janssen & N. Veldhuijzen (2000). Balans van het rekenwiskundeonderwijs halverwege de basisschool 3. Uitkomsten van de derde peiling in 1997.
PPON-reeks 15. Arnhem, Cito.
TAL-team (1999). Jonge kinderen leren rekenen. Tussendoelen Annex Leerlijnen. Hele Getallen.
Onderbouw Basisschool. Groningen, Wolters-Noordhoff.
Verhelst, N.D., Glas, C.A.W., & Verstralen, H.H.F.M. (1993). OPLM: One Parameter Logistic Model.
Computer program and manual. Arnhem: Cito.
Wijnstra, J.M. (red.) (1988). Balans van het rekenonderwijs in de basisschool. Uitkomsten van de
eerste rekenpeiling medio en einde basisonderwijs. Arnhem, Cito. (PPON-reeks nr. 1.).

193

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

194

PPON

195

Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

196

PPON

Primair onderwijs | Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau

Primair onderwijs

Periodieke Peiling van het Onderwijsniveau
Balans van het reken-wiskundeonderwijs

Balans van het reken-wiskundeonderwijs
halverwege de basisschool 5

halverwege de basisschool 5
PPON-reeks nummer 47

Klantenservice
T (026) 352 11 11
F (026) 352 11 35
klantenservice@cito.nl

Fotografie: Ron Steemers
© Stichting Cito Instituut voor Toetsontwikkeling Arnhem (2012)
1e druk

PPON 47 | Balans van het reken-wiskundeonderwijs halverwege de basisschool 5

Cito
Amsterdamseweg 13
Postbus 1034
6801 MG Arnhem
T (026) 352 11 11
F (026) 352 13 56
www.cito.nl

PPON-reeks nummer 47