Psychedelica-ondersteunde therapieën; een veelbelovende ontwikkeling in de GGZ
Nederland als wereldwijde trekker voor onderzoek en implementatie van psychedelica-ondersteunde
behandelingen voor patiënten met ernstige psychische aandoeningen. Ten bate van verlichting van psychisch
lijden, verlaging van druk op de zorg, vergroten van arbeidspotentieel en genereren van nieuwe bedrijvigheid.

Ontwikkelingen psychedelica
Er zijn sterke aanwijzingen dat psychedelica-ondersteunde behandelingen (POT) – zoals psilocybine, ketamine en
MDMA – effectief zijn bij de behandeling van ernstige vormen van psychiatrische aandoeningen zoals depressie,
angststoornissen, posttraumatische stressstoornis en verslavingen. Daarnaast zijn psychedelica mogelijk effectief
bij de behandeling van chronische pijn en clusterhoofdpijn. In tegenstelling tot andere psychofarmaca lijken
psychedelica, binnen een psychotherapeutisch traject, vaak al op korte termijn een langdurig effect te hebben,
meestal zonder ernstige bijwerkingen.
Dit is goed nieuws voor patiënten, en is ook breder maatschappelijk relevant. Dertig procent van de patiënten met
een psychische stoornis heeft onvoldoende baat bij de thans beschikbare behandelingen. Therapieresistentie en
chroniciteit vormen een zware belasting voor patiënten en familieleden, zijn de belangrijkste oorzaak van uitval uit
het arbeidsproces, en zijn verantwoordelijk voor hoge algemene zorgkosten en lange wachttijden in de GGZ. In
Nederland leven vele tienduizenden patiënten met hardnekkige, therapieresistente psychiatrische aandoeningen.

Hoopgevend
Na een wereldwijd verbod in de jaren ’70, waarmee een abrupt einde kwam aan het klinische onderzoek naar
psychedelica, is er sinds het begin van deze eeuw hernieuwde aandacht voor onderzoek naar veiligheid en
effectiviteit. Vanwege gunstige eerste resultaten bespoedigt de Amerikaanse geneesmiddelenautoriteit FDA
inmiddels de toelating van sommige psychedelica voor hardnekkige depressie, acute suïcidaliteit en chronische
PTSS. In Nederland is esketamine recent geregistreerd voor de behandeling van patiënten met een therapieresistente depressie. Als de resultaten uit klinische onderzoeken positief blijven, komen ook andere psychedelica
in de komende jaren beschikbaar. Dit biedt hoop, maar er zijn nog belangrijke onbeantwoorde vragen en valkuilen.
De stand van wetenschap en praktijk is nog niet ver genoeg om nu al tot brede implementatie over te gaan.

Risico’s en valkuilen
Een reëel risico is dat mensen met psychiatrische klachten zelf gaan experimenteren met psychedelica, zonder
begeleiding of ondersteunende psychotherapie: een praktijk die kan leiden tot gevaarlijke situaties. Juist in deze
vroege fase kan onoordeelkundig gebruik het vertrouwen in deze veelbelovende nieuwe therapieën schaden: bij
patiënten, behandelaren en bij de maatschappij als geheel.
Daarnaast storten investeerders en startups - met soms beperkte expertise - zich op het ontwikkelen en aanbieden
van POT en neemt het commerciële aanbod buiten de reguliere zorg toe. Daar kunnen andere dan
patiëntbelangen gemakkelijk de boventoon gaan voeren. Voorkomen moet worden dat patiënten de dupe worden
van te snelle, ondoordachte en kostbare invoering en toepassing.
Deugdelijke wetenschappelijke en klinische overwegingen dienen de voorwaarden, kaders en kwaliteitseisen te
bepalen voor onderzoek en implementatie. Meer dan bij andere geneesmiddelen vereist het werken met
patiënten in een veranderde bewustzijnstoestand om specifieke therapeutische vaardigheden en een veilige
omgeving. Juist bij kwetsbare patiënten met complexe klachten moeten psychedelica met grote zorgvuldigheid
worden ingezet door ervaren, getrainde therapeuten en in combinatie met gerichte psychotherapieën. Kwalitatief
hoogstaande opleidingen, en certificering van professionals en instellingen zijn cruciaal voor een goed resultaat.

Samenwerking en coördinatie
In dit nieuwe en veelbelovende veld is er behoefte aan coördinatie van gedegen wetenschappelijk onderzoek en
gecontroleerde stapsgewijze toepassing. Er moet direct lering worden getrokken uit de klinische praktijk om deze
nieuwe behandelingen snel te optimaliseren. Een landelijk netwerk van universitaire medische centra (UMC’s),

gespecialiseerde GGZ-instellingen en cliënt/naasten organisaties kan zorgdragen voor het coördineren van
onderzoek, zorgprogrammering, opleiding, accreditatie en kwaliteitsbewaking.
Verder moeten relevante ministeries, financieringsorganisaties, patiëntenorganisaties, beroepsverenigingen en
zorgverzekeraars nauw worden betrokken bij een gezamenlijke onderzoeks- en implementatie-agenda. Alleen dan
kunnen deze nieuwe geneesmiddelen – op veilige wijze maar ook zonder onnodige vertraging – een plek krijgen in
de Zorgstandaard die hoort bij een door inhoudelijke kwaliteit gedreven zorgaanbod.

Pionieren
Nederland kan wereldwijd een unieke rol spelen op het gebied van hoogwaardig, multidisciplinair klinisch
onderzoek naar psychedelica en daarmee zijn internationale positie op het gebied van innovatie in de GGZ
versterken. De Nederlandse GGZ kenmerkt zich door een hoog opleidingsniveau en een uitstekende datainfrastructuur, beide noodzakelijk voor een dergelijk programma. Betrokkenheid en financiering vanuit de
overheid zijn van cruciaal belang om onafhankelijk, grootschalig klinisch toegepast onderzoek mogelijk te maken.
Op basis van deze kennis kunnen expliciete richtlijnen en zorgstandaarden worden ontwikkeld ten behoeve van
een goede regulering van de psychedelische behandelpraktijk. Binnen een dergelijk netwerk kan tevens worden
samengewerkt met bedrijven en opleidingsinstellingen, en kan een kweekvijver van nieuwe bedrijvigheid ontstaan.

Een landelijk onderzoeks- en zorgimplementatieprogramma
Een ambitieuze, landelijke onderzoeks- en implementatie-agenda kan klinisch onderzoek voor grote GGZaandoeningen versnellen en een enorme impuls geven aan het zorgaanbod voor onze meest ernstig zieke
patiënten. De nadruk zal liggen op vormen van ernstige, behandelresistente stoornissen waarbij toepassingen
veelbelovend zijn, de nood hoog, en de potentiële gezondheids- en maatschappelijke winst groot; depressie,
posttraumatische stressstoornis (PTSS), verslavingen, eet- en dwangstoornissen en pijn.
Door investering in een fors aantal grote en goed opgezette klinische studies, kunnen wij antwoorden krijgen op de
belangrijkste vragen. In tegenstelling tot kleinschalige, door de industrie gesponsorde, trials biedt een
grootschalige onderzoeksagenda de mogelijkheid om écht te leren welke middelen effectief zijn, voor welke
patiënten, en welke aandoeningen. Tevens kan langdurige zorg worden aangeboden en eventuele (negatieve)
langetermijneffecten tijdig herkend en behandeld. Een dergelijk programma kan alleen worden ontwikkeld met
(financiële) ondersteuning van de overheid.
Gelijktijdig worden de benodigde infrastructuur ontwikkeld en personeel opgeleid; zorg- en kwaliteitsstandaarden
ontwikkeld, en kennis ontwikkeld over opleiding, certificering en licentiëring van nieuwe behandelingen. Door
betrokkenheid van alle wet- en regelgevende instanties kunnen de juiste voorwaarden gecreëerd worden om
veilige, kwalitatief hoogstaande, betaalbare, toegankelijke, verzekerde behandelingen toegankelijk te maken
waarbij het belang van onze meest ernstig zieke patiënten voorop staat.
Tenslotte is het de verwachting dat de beschikbaarheid van deze behandelingen zal leiden tot een significante
verlaging van de (financiële) zorgdruk, hetgeen de houdbaarheid van ons zorgstelsel, met name in de GGZ, deels
zal beschermen. Daarnaast leidt de structureel lagere ziektelast onder patiënten met hardnekkige, chronische
psychische stoornissen tot een vergroting van hun arbeidsparticipatie en verhoging van de arbeidsproductiviteit.

Hoofddoelen van een dergelijke agenda zijn:
1) Een landelijke onderzoeks-infrastructuur ontwikkelen die deelnemende instellingen ondersteunt bij de
organisatie en uitvoering van multicenter clinical trials om de grote kennisvragen te beantwoorden
2) GGZ-behandelaren opleiden om deze behandelingen optimaal te kunnen verstrekken, met inbegrip van
procedures voor professionele accreditatie en registratie
3) Professionele behandelrichtlijnen ontwikkelen en/of aanpassen aan de hand van nieuwe en empirisch
onderbouwde behandelingen voor de vijf belangrijkste psychische stoornissen
4) Financieringsprogramma's voor deze behandelingen opzetten en ontwikkelen samen met regelgevende
instanties, farmaceutische bedrijven, en verzekeraars