MEMORANDUM

Van
: Begeleidingsgroep Proefprojecten (BGPP)
Aan
: Regiegroep Kwaliteitsborging
C.C.
:
Datum : 18 november 2021
Betreft : Stand van zaken een voortgangsrapportage proefprojecten Wkb
Geachte leden van de Regiegroep Kwaliteitsborging,
Bij dit memo ontvangt u de voortgangsrapportage en evaluatie proefprojecten tot en met oktober
2021. De voorliggende rapportage bevat ten opzichte van de vorige rapportage geen nieuwe cases.
De BGPP zich heeft de afgelopen periode met name gericht op het verdiepen van de resultaten van
de proefprojecten. De resultaten daarvan zijn in kader bij de verschillende onderdelen van de
evaluatie toegevoegd.
Werkwijze tot eind 2021
Tot begin december worden de deelnemers aan nu in uitvoeringen zijnde integrale proefprojecten
benaderd zodat in een volgende versie van de evaluatie zoveel mogelijk informatie beschikbaar is. De
nieuwe rapportage zal voor Regiegroepvergadering van december aan u worden aangeboden.
De BGPP zal de komende weken de belangrijkste leerpunten uitwerken in de vorm van Q&A’s en
factsheets. In de BGPP is in aanvulling daarop afgesproken dat de leerpunten actief in de achterban
van de diverse deelnemers zullen worden verspreid. Belangrijkste aandachtspunten daarbij zijn:
1. Het op de juiste wijze volgen van de spelregels en doorlopen van het proces van de Wkb
2. Het in de breedte verbeteren van de kennis benodigd voor de Wkb
3. Het op orde hebben van de informatievoorziening bij afronding van projecten, noodzakelijk voor
de taakuitoefening door het bevoegd gezag.
Namens de Begeleidingsgroep Proefprojecten,
Hajé van Egmond

20211118 aanbieding Regiegroep

18 november 2021

Pagina 1 van 1

Evaluatie en stand van zaken proefprojecten kwaliteitsborging – november 2021
BG Proefprojecten – november 2021

Inleiding
Ter voorbereiding van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (verder: Wkb) worden diverse
proefprojecten uitgevoerd. Alle proefprojecten worden centraal geregistreerd en geëvalueerd
vanuitde Begeleidingsgroep proefprojecten (verder: BGPP). De BGPP rapporteert periodiek aan de
Regiegroep kwaliteitsborging over de stand van zaken en de resultaten van de evaluaties.
Voorliggende rapportage is input voor het overleg van de Regiegroep van 24 september 2021.

Stand van zaken proefprojecten
Totaaloverzicht en type proefprojecten
Een overzicht van het totaal aantal proefprojecten dat is afgerond, op dit moment loopt of op
kortetermijn start is te zien in onderstaand overzicht. In het overzicht wordt worden 3 type
projecten onderscheiden:
- Aannemer – KB: projecten uitgevoerd door aannemers en kwaliteitsborgers volgens de regels
vande gemeente maar zonder betrokkenheid van gemeente.
- Integrale proefprojecten: projecten waarbij alle partijen (gemeente, aannemer,
kwaliteitsborger)het vergunning- en bouwproces volgens de regels van de Wkb uitvoeren.
- Zij-instromers: Projecten die zijn gestart als ‘Aannemer – KB’ project waarbij de gemeente op
eenlater moment is aangesloten.

Tabel 1: Stand van zaken proefprojecten Wkb – november 2021

Het totaal aantal proefprojecten is ten opzichte van de laatste rapportage (21 oktober 2021) met
41 projecten toegenomen, waarvan 32 gevolgklasse 1.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

1

Het aantal integrale proefprojecten is met 20 toegenomen. Onderdeel van de proefprojecten is
een drietal specifieke programma’s: Ambassadeursnetwerken (zie figuur 2), BNA- projecten met
unieke bouwwerken (1 project geregistreerd) en AFNL-projecten met kleine en middelgrote
aannemers (5 projecten geregistreerd). BNA en AFNL geven aan in totaal nog ca. 10-15 projecten
in voorbereiding te hebben. Alle geplande Ambassadeursnetwerken zijn inmiddels gestart, als
laatste in de Bollenstreek (ontbreekt nog op kaart).
Representatieve doorsnede
In het overzicht is een onderverdeling gemaakt naar soort bouwactiviteit. In totaal zijn 24
verbouwprojecten geregistreerd. Bij de integrale projecten betreft het grootste deel van de
projecten grondgebonden woningen (127 projecten waarvan 15 projecten betrekking hebben op
verbouw). Een verdeling van de projecten naar de verhouding in vergunningaanvragen (CBS, 20182020) laat zien dat er sprake van een sterke oververtegenwoordiging van dit soort projecten (tabel
2). De Begeleidingsgroep Proefprojecten streeft een meer evenwichtige verdeling na, onder meer
door het stimuleren van verbouwprojecten in de werving.1
Soort project
Woningbouw – nieuwbouw
Woningbouw – verbouw
Bedrijfshallen
Fiets-/ voetgangersbruggen
Overige

% proefprojecten
75%
10%
5%
6%
3%

% aanvragen
40%
30%
15%
15% gezamenlijk

Tabel 2: Verdeling integrale proefprojecten naar activiteit

Evaluatie proefprojecten
Opzet evaluatie
De Begeleidingsgroep proefprojecten evalueert en verzamelt ervaringen, pluspunten en
knelpunten.De evaluatie bestaat uit drie delen:
1. Een enquête over het feitelijke verloop van de projecten, gehouden na de bouwmelding, aan
heteinde van de bouwfase en na gereedmelding (deel 1). De focus ligt hierbij op integrale
proefprojecten en zij-instromers.
2. Een analyse van opmerkingen, meldingen en vragen van deelnemers uit alle proefprojecten
vanuit de verschillende enquêtes, interviews, etc. (deel 2).
3. Een enquête over de ervaringen met bouwen onder kwaliteitsborging, gehouden onder alle
partijen die een proefproject hebben uitgevoerd (deel 3).
4. Zowel de deelnemende gemeenten als aannemers en kwaliteitsborgers worden gecontacteerd
wanneer de resultaten uit de evaluaties om verdieping vragen. Dit kan bijvoorbeeld een
ontbrekend borgingsplan zijn of een opmerking over specifieke afwijkingen tijdens de bouw.
De bevindingen uit deze gesprekken en VNG evaluaties met verschillende stakeholders
worden gekoppeld en zijn terug te vinden in deze rapportage als verdiepende informatie en
werkpunten voor de betreffende stakeholders (de kaders aan het eind van elke geëvalueerde
fase).
Deze evaluatie heeft betrekking op de evaluatie van 85 proefproefprojecten uitgevoerd tot en met
1 Vanuit de beschikbare subsidie voor proefprojecten wordt gewerkt met een representatieve doorsnede die medebepalend is voor het

aldan niet verstrekken van subsidie.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

2

1 november 2021. In tabel 3 is aangegeven bij hoeveel projecten een bepaalde fase is geëvalueerd.
De komende tijd zullen ook de andere fasen geëvalueerd worden.
Fasen geëvalueerd
1. Bouwmelding
2. Bouwmelding en bouw
3. Bouwmelding, bouw en gereedmelding
4. Alleen bouwfase
5. Bouwfase en gereedmelding
Totaal evaluaties

Totaal
Integraal
25
18
17
4
26
8
12
1
6
1
85
32

Zij-instromer
4
5
2

11

Aannemer - KB
3
8
16
10
5
42

Tabel 3: Overzicht fasen in de evaluatie

De bevindingen uit de evaluatie worden gerapporteerd zonder onderscheid naar type
bouwactiviteiten. Vooralsnog is geen verschil in resultaten geconstateerd dat een verdere
onderverdeling noodzakelijk of zinvol maakt. Verschillen die te zien zijn hebben veeleer te maken
met de omvang van de organisaties die betrokken zijn (zowel gemeenten als aannemers) dan met
type ofomvang van de projecten.

Deel 1: evaluatie feitelijke verloop van projecten
Analyse bouwmelding
In de analyse van het verloop van bouwmelding zijn 30 integrale projecten en 11 zij-instromers
meegenomen (zie de regels 1 tot en met 3 in tabel 3). De resultaten zijn hieronder gegeven.
Wijze van beoordeling bouwplan
Van de 41 projecten die vanaf de bouwmelding zijn
geëvalueerd is bij 21 projecten grotendeels of
geheel volgens de nieuwe werkwijze Wkb gewerkt
en is een ‘bouwmelding’ ingediend. Uitgangspunt
daarbij is dat het gemeente het bouwplan
beoordeeld op basis van de bij die melding
aangeleverde informatie. In 2 gevallen hebben
gemeente en kwaliteitsborger beidenhet bouwplan
inhoudelijk beoordeeld, waarvan in 1 geval als
schaduwtoets. Bij de overige projecten heeft
de gemeente op reguliere wijze vergunning verleend. Bij de twee gevallen ‘onbekend’ heeft de
gemeente wel meegekeken bij het project maar was het contact in het begin beperkt.
Specifieke lokale omstandigheden
De Wkb biedt het bevoegd gezag de mogelijkheid
om specifieke lokale omstandigheden vooraf mee te
geven aan een initiatiefnemer. De betreffende
lokale omstandigheden of risico’s moeten
vervolgens wordenmeegenomen in de
risicobeoordeling en het borgingsplan dat door de
kwaliteitsborger wordt vastgesteld. Bij 10 van de 41
projecten heeft de gemeente gebruik gemaakt van
deze mogelijkheid.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

3

In het geval van de onderwerpen ‘bestemmingsplan’ en ‘omgevingsveiligheid’ was dit ten
onrechte:deze onderwerpen maken geen deel uit van het werkveld van een kwaliteitsborger maar
blijven onder de Wkb onderdeel uitmaken van de toezichtstaak van het bevoegd gezag.
Borgingsplan
Bij 30 van de 41 projecten is het borgingsplan tijdig
en volledig aangeleverd. Bij de projecten dievolgens
de Wkb-spelregels zijn uitgevoerd was dit in 19 van
21 projecten het geval.
In 3 gevallen is het borgingsplan niet vier weken
voorstart bouw volledig aangeleverd. In 2 gevallen
betrof het zij-instromers waar op een later moment
alsnog een borgingsplan is opgesteld. In het derde
geval wasde reden een discussie over (ten onrechte
meegegeven) lokale risico’s waardoor de melding in
eerste instantie als onvolledig is beoordeeld.
Bij 8 projecten is geen borgingsplan opgesteld. Bij 4 van deze projecten heeft de gemeente in
plaatst daarvan meegekeken met de risicobeoordeling en keuringsplannen zoals deze op basis van
het instrument voor kwaliteitsborging worden opgesteld.
Opmerkingen naar aanleiding van de fase bouwmelding
Gevraagd naar leerpunten uit de bouwmelding komen worden met name zaken als informatieuitwisseling en (voor)overleg genoemd:
- Een startgesprek en projectplan waarin de samenwerking en informatie-uitwisseling wordt
vastgelegd is essentieel
- Twee respondenten benadrukken het vertrouwen dat ze hebben ondervonden binnen de
nieuwesamenwerking met de gemeente, met name met betrekking tot de coördinerende rol
waarbij de gemeente minder toeziet op de inhoud.
- Eén gemeente geeft aan dat zij positief is over de informatieverschaffing en communicatie
tijdens deze fase: voordat het definitieve borgingsplan werd ingediend, werd eerst een
projectplan en concept borgingsplan aangeleverd bij de gemeente.
- Een respondent wil meer duidelijkheid over hoe het proces van indienen nu werkt.
Verdiepende Informatie Bouwmelding (Voorbereidingsfase)
Voor de integrale projecten waarbij geen of een onvolledig borgingsplan is opgeleverd, werden na
uitvraag de volgende redenen vermeld:
• In 3 gevallen bleken de projecten uiteindelijk (nog) niet geschikt als proefproject: ofwel
doordat deze gevolgklasse 2 of 3 bleken te zijn, ofwel doordat het een 'vroeg' proefproject
betrof
• In 1 geval benoemde de gemeente risico's die niet door de KB geborgd moesten worden
Onderstaande punten geven een overzicht van de thema’s die spelen bij de verschillende
stakeholders (bevoegd gezag/gemeenten, aannemers en KBs) tijdens de bouwmeldingsfase:
Onduidelijkheid over rollen bij specifieke omstandigheden (gebrek aan kennis)
Bevoegd gezag / Gemeenten:

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

4

•

Wat te doen als bouwwerkzaamheden al gestart zijn zonder borgingsplan of zonder
bouwmelding? 2x

Bevoegd gezag / Gemeenten en Aannemers:
KB: onduidelijk bij stakeholders (BG en AN) wie de bouwmelding doet

•

Werkpunten: Informeren BG over mogelijkheden tot handhaven en het opvragen van informatie bij
de KB. Nagaan bij KBs of de toepassing van non-compliance meldingen helder is.
Onduidelijkheid over de informatievoorziening:
Zorgen bij BG over documentatie (kwaliteit/volledigheid) vanuit de KB:
• Onduidelijkheid over het detailniveau van het borgingsplan: wat moet hierin? (constructieve
onderbouwing, nog andere zaken?) Welke informatie dient aanwezig te zijn voor een KB om
een borgingsplan vast te kunnen stellen? (2x)
Rommelig verloop proefprojecten door gebrekkige communicatie:
KB/AN/BG: Onvoldoende communicatie en informatie vooraf.

•

Werkpunten: Startgesprek inzetten om over en weer helderheid te krijgen over de gewenste inhoud
van het borgingsplan en de risicobeoordeling en de vereisten voor het vaststellen van het
borgingsplan door de KB. Daarbij ook gelijk heldere afspraken maken over rolinvulling en
informatieverstrekking. Uit enkele proefprojecten is gebleken dat een goed georganiseerd
voortraject met alle stakeholders, waarbij men in gesprek gaat over de werkwijze, erg helpt
gedurende het hele project. Ook zijn er proefprojecten waarbij een sparringsessie met alle
stakeholders werd georganiseerd vanuit de KB. Dit zorgde voor meer duidelijkheid op het gebied
van juridische kadering en gaf vertrouwen in het borgingsplan, zodat het BG inhoudelijke toetsing
kon loslaten.
Overige punten:
Zorgen voor goede vervanging bij zowel KB als aannemer om stagnatie te voorkomen. KBs:
goed in de gaten houden gevraagde capaciteit
• Keuze KB met name o.b.v. kosten i.p.v. kwaliteit dienstverlening. Vanuit de KBs bestaat de zorg
dat opdrachtgevers sturen op kosten in plaats van kwaliteit.
• Enkele projecten on hold (o.a. ontoereikend budget, vertraagde aanlevering materialen,
project loopt vast op welstandscriteria)
•

Analyse uitvoering/ bouwfase
In de analyse van het verloop van bouwmelding zijn 14 integrale projecten en 7 zij-instromers
meegenomen (zie de regels 2 tot en met 5 in tabel 3). Daar waar in de uitvoering bij de 39
geëvalueerde aannemer – KB- projecten specifieke zaken naar voren zijn gekomen, is dit
aanvullendebenoemd. De resultaten zijn hieronder gegeven.
Rol van de gemeente bij het project
De gemeente heeft bij 20 van de 21 projecten meegekeken bij de uitvoering. Bij geen van de
projecten gaf dit aanleiding om handhavend op te treden.2 Bij 2 aannemer – KB-projecten was wel
aanleiding tot (een aanzet tot) handhaving. In beide gevallen vanwege het ontbreken van
informatieover de fundering (opbouw tuinmuur niet gegeven en aanvullende sonderingen
2 Bij één project is handhavend optreden bekend, de evaluatie van dit project is nog niet ontvangen

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

5

noodzakelijk). De Wkb biedt het bevoegd gezag de
mogelijkheid om,voorafgaand aan de uitvoering van
bepaalde onderdelen van de bouw, aanvullende
informatie op te vragen. Bij 2 (integrale) projecten
heeft de gemeente hiervan gebruik gemaakt. Het
betrof de volgende informatie:
-

-

Navraag over de aanlegdiepte van paalfundering
en de lengte van de palen. De gemeente geeft
aandit nagevraagd te hebben om meer zicht te
krijgenop het werk van de kwaliteitsborger.
De auditverslagen zijn opgevraagd (en de audits zijn bijgewoond). Aanvullende vragen zijn
gesteld over de toepassing van brandwerend glas bij een hoekwoning en de plaatst van
brandkranen.

In de gevallen waar de gemeente geen aanvullende informatie heeft opgevraagd is op andere
manieren invulling gegeven aan de informatievoorziening naar de gemeente. Er worden
bijvoorbeeldtweewekelijkse rapportages aangeleverd bij de gemeente, er zijn meerdere
contactmomenten met de kwaliteitsborger en de aannemer of de gemeente heeft direct toegang
tot het registratiesysteem van de aannemer/ kwaliteitsborger. Dit zijn mogelijkheden voor
informatieverstrekking tijdens proefprojecten, maar dit zal anders georganiseerd moeten worden
na inwerkingtreding.
Bevindingen kwaliteitsborger tijdens de bouw
Bij 14 van de 21 projecten heeft de kwaliteitsborger
tijdens de bouw melding gemaakt van strijdigheden
met de bouwregelgeving. In 7 gevallen kon door
deze strijdigheid geen verklaring worden afgegeven.
In alle gevallen bleek er geen sprake te zijn van een
daadwerkelijk geconstateerde strijdigheid, maar van
het ontbreken van informatie op grond waarvan de
kwaliteitsborger kon oordelen of sprake was van een
gerechtvaardigd vertrouwen. In drie gevallen geven
kwaliteitsborgers aan dat geen reactie is ontvangen op een opmerking die tijdens het toezicht is
gemaakt: “Er is geen direct onveilige situatie aangetroffen.Het issue is het ontbreken van
informatie.”.
Bij de Aannemer – KB-projecten is 4 keer geconstateerd dat een verklaring als gevolg van een
strijdigheid niet kon worden afgegeven. In 2 gevallen betrof ook dit een gebrek aan informatie. In
deandere gevallen was sprake van (constructieve) afwijkingen.
Respons van de gemeente op strijdigheden
De Wkb schrijft voor dat een strijdigheid die aan de verklaring in de weg staat moet worden
gemeldaan het bevoegd gezag. Slechts bij 2 (integrale) projecten is dit gedaan:
-

In het ene geval is het project alsnog afgerond en is alsnog een gereedmelding gedaan.
In het tweede geval is op de gereedmelding “met voorbehoud” (i.v.m. het ontbreken van
badkamer tegelwerk) schriftelijk door de gemeente akkoord gegeven. De gemeente heeft aan
deaannemer aangegeven dat dit akkoord geen garantie biedt voor de toekomstige werkwijze;

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

6

mogelijk wordt na inwerkingtreding wel handhavend opgetreden tegen vergelijkbare
strijdigheden.
Gebruik van registratiesystemen (incl. de 39 Aannemer – KB-projecten)
Bij 46 van de 60 projecten is gebruik gemaakt van
eendigitaal registratiesysteem. Het primaire
gebruik van de systemen is het vastleggen van de
resultaten van keuringen door de aannemer. Bij
ongeveer 2/3e wordt het systeem ook gebruikt
voor de kwaliteitsborging (risicobeoordeling,
borgingsplan en keuringsplan).
In 6 gevallen was het systeem alleen in gebruik bij
dekwaliteitsborger. In alle andere gevallen
gebruikten aannemer en kwaliteitsborger hetzelfde
systeem.
Bij 3 (integrale) projecten hadden ook de gemeente en de opdrachtgever toegang tot het systeem.
In1 geval werd specifiek benoemd dat de gemeente niet volledige inzage kreeg in de systemen
voor kwaliteitsborging, omdat zoveel mogelijk de samenwerking binnen de Wkb werd
gesimuleerd. In plaats daarvan werd tweewekelijks een toezichtsrapportage toegezonden.
Opmerkingen naar aanleiding van de fase ‘bouw’
De slotopmerkingen hebben in 4 gevallen betrekking op strijdigheden die tijdens de uitvoering zijn
geconstateerd. In alle gevallen wordt aangegeven dat de strijdigheden na overleg alsnog zijn
aangepast. Overige opmerkingen en leerpunten zijn:
-

-

Een kwaliteitsborger constateert dat registreren en archiveren van informatie [door de
aannemer] in recente projecten sterk is verbeterd.
Twee van de reacties geven aan dat de uitwisseling van de informatie tijdens de bouw een
puntvan aandacht is: wie is voor welke actie verantwoordelijk, wat is een logische volgorde
voor hetaanleveren van informatie en wat is het specifieke doel en de context van
opgeleverde informatie? Er wordt aangegeven dat gewenning en verdere ontwikkeling van het
borgingssysteem nodig zijn om dit helder te krijgen.
De laatste opmerking betreft de invulling van de rol van de kwaliteitsborger: waar de
gemeentevond dat de kwaliteitsborger de constructieberekeningen inhoudelijk moest toetsen,
schreef dewerkwijze uit het instrument voor dat de kwaliteitsborger alleen het risico toetst en
eventueel navraag doet bij de constructeur. Bij de gemeente riep dit het gevoel op dat er
hierdoor zaken bleven liggen die later een risico zouden kunnen vormen.

Gemeenten gaven aan dat per instrument de diepgang van de toetsing verschilt. Waar sommige
gemeentes aangeven dat een instrument onvoldoende vergaand toetst, geeft een andere
gemeenteaan dat het niveau van borging ‘wel erg uitgebreid’ was.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

7

Verdiepende Informatie – Uitvoering (Bouwfase)
Bij de integrale projecten (gevolgklasse 1) waarbij afwijkingen werden geconstateerd tijdens de
uitvoering, werden de volgende redenen benoemd:
• Bouwtechnisch: Casco opgeleverde badkamer (KB heeft verklaring onder voorbehoud
afgegeven), ontbrekende afscheiding trap, luchtdichtheidswaarden niet gehaald,
vloerafscheiding niet gerealiseerd, ventilatie niet toereikend
• In 7 gevallen is, na het later opleveren van de eerder ontbrekende bewijslast, alsnog een
verklaring afgegeven. Redenen voor het ontbreken van de bewijslast:
o Het niet meer kunnen bereiken van de aannemer
o Het gaandeweg door de aannemer wijzigen van de bouwplannen en de bewijsstukken
hier niet op tijd op aanpassen
o Lange levertijden van bouwmaterialen (staal): Materialen worden na oplevering van
het gebouw pas geleverd, waardoor na gereedmelding er nog aanpassingen aan het
bouwwerk plaatsvinden.
o Onduidelijkheid voor de gemeente welk bewijs de KB moet opleveren (narekenen
constructieberekeningen, opleveren tekeningen van brandkranen)
• In 2 gevallen is er uiteindelijk geen verklaring afgegeven, omdat er door missende bewijslast
volgens de KB geen sprake was van gerechtvaardigd vertrouwen.
Onderstaande punten geven een overzicht van de thema’s die spelen bij de verschillende
stakeholders (bevoegd gezag/gemeenten, aannemers en KBs) tijdens de bouwfase:
Onduidelijkheid/zorgen over de rolinvulling
Zorgen bij gemeenten over de rolinvulling door de KB:
• Onvoldoende vertrouwen in zorgvuldigheid en werkwijze KB (2x)
• Onvoldoende vertrouwen in deskundigheid KB op kritieke massa en constructieve veiligheid
• Onduidelijkheid over wat de KB wel/niet doet/toetst. (3x)
Zorgen bij BG over een al dan niet volledige dekking van de kwaliteit in het proces (is er wel
voldoende borging?):
• Ongerustheid over het borgen van de continuïteit (kritieke massa, planning) v/d
kwaliteitsborging
• Ongerustheid over minimale rolinvulling bij gemeente en de consequenties hiervan
• Onduidelijkheid over wie welke documentatie levert en verifieert
• Verschillende werkwijzen bij KBs veroorzaken onzekerheid bij BG en AN (bij BG onduidelijk bij
welk instrument er op welke momenten een non-compliance melding kan worden verwacht,
organiseren van handhaving voor BG onduidelijk door verschillende instrumentaanbieders en
KBs. Voor aannemers lastig om met verschillende systemen te werken voor het registreren en
opleveren van documentatie)
Werkpunten: Bij alle partijen dient de werking van het nieuwe stelsel helder te zijn, inclusief ieders
rol binnen dit stelsel. Hierover moet helder gecommuniceerd worden. Zorgen bij BG wegnemen
door vóór het begin van de bouwfase helder in kaart te brengen wat de KB wel en niet doet/toetst
en wat de aannemer oppakt (heldere rolverdeling). Van tevoren uitspreken waar de
ongerustheid/het gebrek aan vertrouwen in zit en afstemmen hoe ‘goede documentatie’ er voor
alle partijen uitziet. De KB kan, wanneer zij twijfel bij het BG constateert, het BG meenemen in haar
werkwijze, zodat er meer vertrouwen ontstaat op dit gebied.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

8

Gebrek aan kennis over het Wkb proces
Bevoegd gezag/Gemeenten:
• Hoe om te gaan met signalen vanuit de KB?
• Wanneer moet de gemeente handhaven? (2x)
• Wat is de gemeentelijke rol m.b.t. brandveiligheid en spiegelsymmetrie?
• Wat is de gemeentelijke rol m.b.t. omgevingsveiligheid?
• Hoe om te gaan met broninformatie?
• Hoe om te gaan met een functiewijziging later in het proces of tijdens de bouw?
• Werkwijze vinden voor achterblijvende taken (BAG registratie, hemelwater etc.)
• Wat te doen als aannemer uit beeld verdwijnt na de start van een proefproject? (3x) Dit is
zowel voor het BG als voor de KBs een lastig punt.
Kwaliteitsborgers:
Het blijkt niet altijd helder te zijn voor KBs wanneer een non-compliance melding moet
worden gedaan.

•

Aannemers:
• Onvoldoende kennis bij met name kleinere aannemers over het opleveren van documentatie
en de vorm/inhoud hiervan (eisen aan toezichtrapportage; wat moet hierin staan? BG:
Wanneer is iets goed bewijsmateriaal?)
• Onvoldoende kennis bij zowel kleinere als grotere aannemers over het proces: het tijdig
informeren van KB en BG bij wijzigingen in het ontwerp/tijdens de uitvoering (4x)
Voor alle stakeholders (KB, BG en AN) geldt:
Men weet nog niet om te gaan met late oplevering van onderdelen die cruciaal zijn voor het
voldoen aan het bouwbesluit. (KB, BG en AN)
• Kennis vanuit de branche (architecten, onderaannemers, leveranciers) blijft in sommige
gevallen achter en bemoeilijkt de samenwerking tijdens proefprojecten.
•

Werkpunten: Vanuit de VNG specifiek informatie verschaffen over de onderwerpen die nog niet
duidelijk zijn, o.a. handhaving, omgevings- en brandveiligheid, hoe om te gaan met signalen vanuit
de KB, maar ook het doen van non-compliance meldingen door de KB en het informeren van
aannemers en brancheorganisaties over hun rol in het proces (met name het opstellen/verzamelen
en verstrekken van documentatie).
Onduidelijkheid over de informatievoorziening tijdens de uitvoering:
• AN/opdrachtgever niet op tijd met het opleveren van documentatie (4x)
• AN heeft moeite met opleveren documentatie (vorm/inhoud, opvragen bij onderaannemers of
leveranciers: wanneer is documentatie goed/diepgaand genoeg?).
• KB/AN/BG: Hoe (op welk detailniveau) en wanneer moet documentatie worden aangepast bij
wijzigingen tijdens de uitvoering? (4x). KB: aanpassingen tijdens de uitvoering worden tot nu
toe regelmatig niet tijdig gemeld, hier achteraangaan kost veel tijd.
Werkpunten: Aannemers beter begeleiden tijdens proefprojecten en duidelijk aangeven wat er van
hen verwacht wordt als het gaat om documentatie (meenemen in het voortraject, maar ook
begeleiding door bijv. de KB tijdens de uitvoering, bijv. door het geven van gerichte feedback of het
verschaffen van voorbeelden). Hierbij geldt wel dat deze coachende rol van de KB specifiek bedoeld
is voor de proefprojecten en geen onderdeel is van de reguliere werkzaamheden van de KB zoals na
inwerkingtreding.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

9

Analyse gereedmelding
De resultaten van de van eindevaluatie van 11 integrale projecten en zij-instromers is hieronder
weergegeven. Bij een aantal onderwerpen is kort ingegaan op bevindingen vanuit de 21 aannemer
–KB-projecten waarvoor ook een eindevaluatie is ontvangen.
Uitvoering en afronding volgende de Wkb
7 van de 11 projecten zijn geheel volgens de spelregels uitgevoerd. Bij 2 projecten is geen formele
gereedmelding gedaan en zijn de projecten uiteindelijk als ‘reguliere’ projecten afgerond.2 Bij de 2
andere projecten is wel een verklaring afgegeven door de kwaliteitsborging, maar is uiteindelijk
geen volledig dossier bevoegd gezag aangeleverd omdat de informatie niet beschikbaar bleek.
Als alle afgeronde projecten worden beschouwd, danontbreekt bij 6 van de 32 projecten na
afronding het gerechtvaardigd vertrouwen dat de bouwactiviteit aan de regels voldoet.
Redenen ontbreken verklaring
In 2 gevallen is door de kwaliteitsborger aangegeven
dat de bouwwerken op een enkele punt na aan de
regels voldoen. In één geval heeft de kwaliteits-borger
hiervoor een ‘verklaring onder voorwaarden’
verstrekt. De kwaliteitsborger heeft in dit geval de
gemeente niet eerder geïnformeerdondanks dat het
probleem (casco badkamers) al veel eerder bekend
was. Na gereedmelding zijn de casco badkamers
alsnog schriftelijk geaccepteerd door de gemeente.
Het tweede geval betrof een al in de uitvoering
gemeld punt dat tot op heden niet ‘formeel’ is opgelost.
Bij de 2 aannemer – KB-projecten waar geen verklaring is verstrekt is als reden genoemd het
ontbreken van informatie waardoor controles niet hebben kunnen plaatsvinden.
Dossier bevoegd gezag
Twee weken voor ingebruikname moet een
gereedmelding worden gedaan, waarbij een dossier
bevoegd gezag worden overlegd. In 4 van de 11
integrale projecten/ zij-instromers is geen dossier
aangeleverd. Bij de overige 7 projecten is het dossier
5keer op tijd geleverd en bij de overige 2 tegelijk met
deingebruikname. Worden de aannemer – KBprojecten meegenomen dan ontstaat een beeld zoals
hiernaast gegeven.
De Wkb schrijft voor welke onderdelen tenminste in
het dossier aanwezig moeten zijn. Plattegronden,
gebruiksfuncties en oppervlakken en constructieve
gegevens zouden in alle gevallen in de dossiers
aanwezig moeten zijn; slechts bij 1 dossier is dat niet
het geval. Informatie over energiezuinigheid en
duurzaamheid ontbreekt in respectievelijk 5 en 4
dossiers terwijl ook daarvan verwacht mag worden

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

10

dat dit bij alle projecten aan de orde is.3
Opmerkingen naar aanleiding van de fase ‘gereedmelding’
Bij de fase gereedmelding is de deelnemers ook gevraagd aan te geven hoe de samenwerking is
verlopen en of er sprake was van specifieke ‘knelpunten’. Kijkend naar allen 85 evaluaties dan zijn
vrijwel alle respondenten positief over de samenwerking. Meerdere keren wordt het belang van
proefprojecten benoemd om alle partijen duidelijkheid te geven over de rollen die zij moeten gaan
innemen. In 1 project is sprake van een matige samenwerking; dit betreft een door de
kwaliteitsborger afgebroken project.4 Punten die verder genoemd worden in de evaluatie hebben
betrekking op:
Informatie-uitwisseling:
- Kwaliteitsborging vraagt om meer registratie en uitwisseling van informatie. Voor alle partijen
isdit een eerste keer lastig (wie doet het, kost het niet te veel tijd, etc.). Opgemerkt wordt dat
dit aspect bij kleine aannemers (in dit geval een ZZP’er) des te meer speelt.
- Het niveau van toetsen bij kwaliteitsborgers ligt over het algemeen hoger lag dan men gewend
isbij gemeenten.
Planning:
- De termijn van twee weken tussen aanleveren van het dossier bevoegd gezag en
ingebruiknamelevert problemen op. Oorzaken die genoemd worden zijn het ontbreken van
informatie van onderaannemers en het niet verwerkt zijn van wijzigingen vlak voor oplevering.
- Binnen een ander project geeft een kwaliteitsborger aan dat het toezichthouden bemoeilijkt
wordt doordat de planning van werkzaamheden continu verandert.
Inhoudelijke aspecten:
- Bij 1 project leken sommige ruimten gebruikt te gaan worden als kantoorruimte, terwijl de
beoordeling op de industriefunctie was afgesteld.
- Bij 2 projecten wilde de aannemer gebruik maken van ‘groen beton’, waarvoor de
certificerings-en keuringstrajecten nog niet zijn afgerond. De gemeente was niet akkoord op
grond van het punt van gelijkwaardigheid.
- In 2 gevallen zijn in de laatste fase alsnog technische wijzigingen aangebracht om aan het
Bouwbesluit te kunnen voldoen.
- Vragen die regelmatig voorkwamen zijn: gefaseerde oplevering en de relatie tussen de
verklaringvan de kwaliteitsborger, casco opgeleverde badkamers en wel/geen buitenberging.
Verdiepende Informatie – Gereedmeldingsfase
Onderstaande punten geven een overzicht van de thema’s die spelen bij de verschillende
stakeholders (bevoegd gezag/gemeenten, aannemers en KBs) tijdens de gereedmeldingsfase:
Onduidelijkheid over rollen door gebrek aan kennis Wkb
Gemeenten:
• Hoe om te gaan met gefaseerde oplevering/geen goedkeuring door de KB vóór
ingebruikname? (4x)
3 De dossiers hebben betrekking op 2 bedrijfshallen en 14 woningbouwprojecten
4 Een van twee projecten betreft een vroeg proefproject waarbij de kwaliteitsborger de pilot heeft afgebroken. De aannemer kon de

benodigde informatie niet leveren. Het project is geëvalueerd door de deelnemers en verder via de gemeente – afgehandeld.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

11

•
•

Hoe om te gaan met aanpassingen aan standaardelementen? (Deelcertificaten voldoen niet
aan de totale kwaliteitsborging onder de Wkb)
Wat te doen als de gemeente afwijkingen van het bouwbesluit constateert na gereedmelding?

Alle stakeholders (BG, KB, AN):
Hoe om te gaan met casco oplevering? (met name badkamers). Onduidelijkheid over de scope
van toetsing, wel/geen verklaring afgeven of een verklaring onder voorbehoud? (4x).

•

Onduidelijkheid over de informatievoorziening
Gemeenten:
• Gereedmelding niet ontvankelijk op indieningsvereisten of wanneer een verklaring onder
voorbehoud is afgegeven
o Effect/behandeling/afhandeling niet ontvankelijke gereedmelding nog onduidelijk
voor BG (3x)
• Kritiek op (versiebeheer van) documentatie bij de gereedmelding (niet volledig/overzichtelijk
genoeg)
Werkpunten: Informatie verschaffen aan en door alle stakeholders over de werkwijze bij
gefaseerde of casco oplevering en wijzigingen aan standaardelementen. Specifiek gemeenten
informeren over de werkwijze bij constatering van afwijkingen na gereedmelding en bij niet
ontvankelijke gereedmeldingen. Van tevoren (tijdens startgesprek proefproject) afspreken hoe de
documentatie voor gereedmelding wordt opgeleverd en wanneer dit aan de eisen voldoet.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

12

Deel 2: Samenvatting van bevindingen
Uit de enquêtes, aanvullende interviews en door deelnemers aanvullend uitgevoerde evaluaties
komen een aantal specifieke vraagpunten en beelden naar voren. Genoemde punten worden
gebruikt om aanvullende acties te benoemen die vanuit de BGPP worden opgepakt of als advies
worden meegegeven aan de Regiegroep.
Taakuitvoering onder de Wkb
- Kwaliteitsborgers weten niet hoe om te gaan met strijdigheden die al vroeg in een project
duidelijk maken dat een verklaring aan het einde niet mogelijk is. Voorbeelden zijn
bouwprojecten voor semi-casco gebouwen of een woningbouwproject zonder buitenberging.
- Uit de evaluaties blijkt dat gemeentes nog beleid moeten maken om invulling te geven aan
hun handhavende taak bij het niet afgeven van een verklaring door de kwaliteitsborger. Ook
voor hetomgaan met signalen van de kwaliteitsborger tijdens de uitvoering merken
gemeentes op dat er nog beleid nodig is.
Vanuit de VNG is hierover inmiddels een factsheet opgesteld.
- Bij aannemers en gemeentes leeft nog onduidelijkheid over hoe onder de Wkb om te gaan met
casco oplevering of wanneer een opdrachtgever zelf materialen levert/installeert.
Zie hiervoor de werkwijze zoals vanuit de Regiegroep aangegeven.
- Er is ook onduidelijkheid ontstaan over seriematige woningbouw en gefaseerde oplevering.
Zie ook hiervoor de werkwijze zoals vanuit de Regiegroep aangegeven.
- Bij knelpunten in het proces – zoals het uiteindelijk niet beschikbaar zijn van alle informatie –
vallen partijen terug in hun oude rol. Proefprojecten worden afgebroken en niet (inclusief de
hiervoor genoemde punten) afgerond.
Bovenstaande punten laten zien dat alle deelnemers moeite hebben om de nieuwe rol onder de
Wkbvast te houden als er tijdens een proefproject zaken niet goed verlopen. Aangezien dat juist de
momenten zijn om de werking van het stelsel te testen adviseert de BGPP aan begeleiders van
proefprojecten om aan te dringen op rolvastheid van partijen. Ook in de communicatie naar
deelnemers is dit van belang.
Documenteren van uitgevoerde werkzaamheden
- Uit de losse evaluaties komt naar voren dat de manier van vastlegging van controles onder de
Wkb afwijkt van de gangbare werkwijze van aannemers. Bouwers geven aan dat veel
onderaannemers nog analoog werken en daardoor niet goed aan kunnen sluiten op het
digitaleregistratiesysteem dat kwaliteitsborgers of aannemers hebben opgezet. Hierbij
ontstaat het risico dat zaken dubbel of juist niet geregistreerd worden.
Afstemming tussen bouw en kwaliteitsborgers over te leveren informatie is noodzakelijk. Een
eerste overleg hierover is al in gang gezet.
- Voor het vastleggen van de bewijslast worden er door de aannemer en de KB verschillende
formats en systemen naast elkaar gebruikt. Zie vorige punt.
- Deelnemers aan proefprojecten constateren dat er meer informatie verstrekt wordt dan
voorheen. Zowel in interviews met gemeenten als uit de losse evaluaties komt dit naar voren.
- Kwaliteitsborgers signaleren problemen met de vastlegging bij kleinere aannemers en
onderaannemers. Aan een specifieke aanpak voor kleinere bouwwerken wordt gewerkt.
- Het begrip ‘gerechtvaardigd vertrouwen’ is niet voor alle partijen helder en wordt vertaald in
‘hetmoet bewezen zijn’. De BGPP adviseert op dit punt een factsheet of dergelijke op te stellen.
- Bij het bevoegd gezag is onduidelijkheid over in hoeverre zij de bouw- en gereedmelding
moetentoetsen. Zie het webcollege Wkb dat door de VNG is gemaakt.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

13

Bekendheid Wkb in de bouwketen
- Gemeentes en bouwbedrijven merken op dat onderaannemers nauwelijks bekend zijn met de
werkwijze onder de Wkb, terwijl het noodzakelijk is dat zij de eigen bewijslast oppakken om de
uitvoering te ontlasten. In interviews met gemeentes kwam naar voren dat met name kleine
aannemers en onderaannemers aangeven moeite te hebben met de administratieve last
onderde Wkb (wat ook in de evaluaties als oorzaak van het uitblijven van de verklaring is
genoemd).
- Ook zit er verschil in de mate van controle die de aannemer heeft op de kwaliteit wanneer een
opdrachtgever zelf een installateur of andere expert contracteert. De nadruk zal hierdoor nog
meer op certificering komen te liggen. Aannemers geven wel aan dat deze certificering een
plekmoet krijgen in de documentatie van de kwaliteitsborging.
Overige tussen de installatiebranche/ InstallQ is in gang gezet
- De rol van de aannemer bij het uitvoeren van controles is bij gebruik van bepaalde
instrumenten vrij groot ten opzichte van de beperkte rol van de KB. Bij specifiek 1 instrument
werd vanuit meerdere proefprojecten vermeld dat er eerst meer begeleiding van de KB was
verwacht. Later bleek in de contractfase afgestemd te zijn dat de KB alleen de zaken met een
hoog risicoprofielcontroleert. Waar nodig gaf de bouwer specifiek aan behoefte te hebben aan
begeleiding van de KB bij de vastlegging van controles. De aannemers waren zelf aan zet om
de benodigde controles uit te voeren, en deden dit in sommige gevallen ook bewust om het
eigen proces te kunnen verbeteren.
Kwaliteitsborging heeft als doel om de interne kwaliteitsborging van aannemers te verbeteren.
De hiervoor gegeven signalen duiden er op dat dit ook gebeurt. Het is aan partijen om beter
voorhet voetlicht te brengen dat dit een nadrukkelijk doen van de Wkb is.
- Gemeenten maken nog nauwelijks gebruik van de mogelijkheden ter versterking van de
informatiepositie van de gemeente (specifieke lokale omstandigheden meegeven, vooraf
informatie opvragen). Dit gebeurt in 9% van de gevallen bij integrale projecten. Wel wordt er
naafstemming met de kwaliteitsborger en de aannemer anders invulling gegeven aan de
informatievoorziening naar de gemeente toe. Dit gebeurt bijvoorbeeld door periodieke
rapportages, inzage in het registratiesysteem van de kwaliteitsborger of door meerdere
contactmomenten met de gemeente.
Gemeentelijk vertrouwen
- Wat betreft de interne cultuur bij de gemeente blijkt er verschil te zitten in de kijk op de Wkb.
Uitinterviews en losse evaluaties blijkt dat er bij sommige gemeentes sprake is van enige
weerstand tegen en wantrouwen ten opzichte van de Wkb. Oorzaken die genoemd worden
zijn onder meer de complexiteit, de grootschalige impact op de huidige werkwijze en dat
bepaalde medewerkers zich ook zorgen maken over hun werktoekomst.
- Het voelt voor de gemeente ‘vreemd’ om gedurende het traject niet over alle gegevens te
beschikken. Bij andere proefprojecten bleek juist dat de gemeente meer heeft leren loslaten.
Bij1 proefproject werd expliciet vermeld dat dankzij het project de zorg is weggenomen bij de
gemeente of er wel voldoende keuringen zijn.
De bevindingen onderschrijven de noodzaak om proefprojecten te doen zo niet alleen bekend
teraken met de Wkb maar ook om te zien op welke wijze kwaliteitsborgers hun werk uitvoeren.
Samenwerking
- In 86% van de gevallen waarbij een opmerking was ingevuld over de samenwerking, werd deze
als positief omschreven, zowel op het gebied van competentie (kennis en kunde) als de
onderlinge communicatie en afstemming. Het vooroverleg blijkt een ondersteunende factor in
desamenwerking te zijn voor gemeentes.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

14

Deel 3: Ervaringen van deelnemers
In totaal hebben 92 deelnemers aan 80 proefprojecten hun ervaringen gedeeld. In onderstaande
figuur is te zien wat de rol van de deelnemers in de verschillende proefprojecten was.

Gevraagd naar de mening van de respondenten over het effect van kwaliteitsborging op de
doorlooptijd van het bouwproject geeft 67% van de respondenten aan geen effect te zien. Wat
betreft de kosten van het project geeft 36% aan een negatief effect op de bouwkosten te ervaren.
Deredenen die hiervoor worden benoemd zijn met name de hoge kosten voor kwaliteitsborging en
de extra tijd (en dus geld) voor de kwaliteitsprocedures en verslaglegging kosten. Met betrekking
tot de kwaliteit is ruim 75-80% van mening dat het bouwwerk beter aan de regels voldoet door
kwaliteitsborging en zal leiden tot een hogere klanttevredenheid.

De respondenten noemen de volgende voor- en nadelen van werken onder kwaliteitsborging:
Voordelen: Proces en uitvoerbaarheid
Toetsing en vastlegging
- Vooraf helderheid over de haalbaarheid, het procesverloop en de te keuren onderdelen
doordat de betrokken partijen hierover afstemmen tijdens het vooroverleg en het
borgingsplan bij de start van de bouw aanwezig is.
- Beter nadenken over de uitvoering: risico’s en afwijkingen worden vroeg gesignaleerd en
aangepakt door toetsing vooraf en tijdens de bouw.
- Grondigere toetsing dan door de gemeente.
- Meer aandacht voor Bouwbesluitkundige zaken naast constructieve veiligheid, waarbij de
uiteindelijke uitvoering is gecontroleerd en afgestemd op de gebouwde situatie.
- Meer schriftelijke vastlegging van activiteiten - waar dit eerder te weinig gebeurde - en betere
dossiervorming.
- Kopersopties worden nu ook beoordeeld op het Bouwbesluit via doorrekenen, waar dit

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

15

-

vroegeralleen op vuistregels gebeurde.
Leren door vastleggen van fouten, ook de ‘eigen’ fouten.

Communicatie
- Goede communicatie met de gemeente.
- Er is meer contact dan het geval is in de huidige praktijk met de gemeente.
Doorlooptijd
- Wanneer er in een bouwteam wordt gewerkt, is er een voordeel te behalen in de doorlooptijd
van de vergunningsverstrekking en het engineeringstraject.
Rol van de aannemer
- Betere bewustwording, betrokkenheid en alertheid vanuit de aannemer door meer
verantwoordelijkheid en betere registratie.
Voordelen: Resultaat en kwaliteit
- Door het gebruik van kwaliteitsborging komt er meer inzicht en duidelijkheid over de
geleverdekwaliteit.
- Kwaliteit en compliance met wet- en regelgeving kan beter aangetoond worden en bewoners
kunnen met bewijs overtuigd worden dat een woning volgens tekening is opgebouwd.
- Consumenten hebben meer zekerheid dat ze krijgen wat er gekocht is en dat aan
kwaliteitseisenis voldaan.
- Toetsing vooraf en tijdens bouw geeft (mogelijk) een reductie in faalkosten.
- Uitvoeringskwaliteit is hoger.
Nadelen: Proces en uitvoerbaarheid
- Uitvoerende partijen moeten wennen aan het feit dat het bevoegd gezag geen (advies)rol
heeft.
- Het aantal keuringen is groot. Er zitten volgens enkele deelnemers dubbele keuringen in,
bijvoorbeeld bij prefab leveranties die op de bouw nog een keer worden gekeurd.
- Extra tijdbesteding voor de aannemer bij werken onder de Wkb, ook als gevolg van
onbekendheid met de werkwijze. Dit kan ertoe leiden dat er extra kosten zijn om externe
bureaus in te huren, of dat de uitvoerder niet altijd de tijd neemt om de juiste controles uit te
voeren.
- Respons van kwaliteitsborgers voor controles (wachttijden van 2-3 weken) op locatie maakt
datde planning en oplevering van de bouw in het kunnen gedrang komen.
- Voor middelgrote aannemers is kwaliteitsborging een forse verandering: waar grote
aannemerszelf de kwaliteitsborging regelen en er bij kleine projecten kortere lijnen zijn om
controles of instructies van de kwaliteitsborger op te pakken, staat bij middelgrote projecten
de aannemer verder van de uitvoering af. Dit leidt al snel tot een gebrek aan overzicht.
- Hogere kosten voor de opdrachtgever en hogere kosten voor extra begeleiding door de
aannemer.
De BGPP ziet de opmerkingen over proces en planning als een nadrukkelijk aandachtspunt voor
kwaliteitsborgers en aannemers en adviseert dit in nieuwe en lopende projecten te monitoren.

20211118 Rapportage proefprojecten Wkb

16