Standpunten Prof. Belle Derks
Hoogleraar Sociale en Organisatiepsychologie UU en voorzitter van De Jonge Akademie.
Welke (feiten)kennis heeft u opgedaan als het gaat om ‘verscheidenheid en diversiteit in de
wetenschap’?
Met betrekking tot verscheidenheid en diversiteit in de wetenschap zijn er genoeg
aanwijzingen dat het stukken beter kan: De wetenschappelijk staf van universiteiten is bij
lange na niet de heterogene groep onderzoekers die je je zou wensen voor een instituut gericht
op innovatie en creativiteit. Er is inmiddels overtuigend wetenschappelijk bewijs dat dit niet
simpelweg te maken heeft met het veelgehoorde argument dat vrouwen en minderheden
minder talent en ambitie hebben. Wel is er steeds meer bewijs voor allerlei onbewuste
mechanismen en institutionele factoren die de kansen voor deze groepen significant
verminderen.
Met name met betrekking tot onderwaardering van vrouwen is dit goed gedocumenteerd.
Hieronder noem ik enkele voorbeelden:
•

•

•

1

Zijn we in staat talent te herkennen als het van een vrouw komt? We nemen vaak
aan dat we als wetenschappers goed zijn in het herkennen van talent, maar bergen
onderzoek tonen dat ‘excellentie’ moeilijk te definiëren is en vastgesteld wordt op
basis van subjectieve in plaats van objectieve criteria.1 Onderzoek toont dat
beoordelaars (of het nu mannen of vrouwen zijn, of het om beoordeling van onderzoek
of onderwijs gaat) excellentie eerder met mannen associëren. Het stereotype van de
succesvolle wetenschapper bestaat met name uit eigenschappen die we met mannen
associëren (bijv. competitief en assertief) en expertise/docentschap wordt hoger
geëvalueerd als het van een man komt. Als gevolg hiervan blijken selectiegesprekken
en evaluaties van vrouwen vaker te gaan over mogelijke risico’s (‘ze is nog jong; kan
ze dit wel?’), terwijl evaluaties van mannen meer ingaan op ontwikkelingspotentie
(‘hij is nog jong; hij ontwikkelt dit nog wel’).
Krijgen mannen en vrouwen dezelfde ontwikkelkansen? Allerlei onderzoek toont
aan dat de mogelijkheid van mannen en vrouwen om een loopbaan in de wetenschap
te ontwikkelen niet hetzelfde is. Zo toonde ik in een recent onderzoek aan dat
mannelijke en vrouwelijke wetenschappers in NL niet evenveel tijd krijgen om hun
onderzoek te doen, en niet dezelfde toegang hebben tot hulpbronnen zoals
onderzoeksmiddelen en assistentie.2 Het verschil in ontwikkelkansen tussen mannen
en vrouwen blijkt met name een rol te spelen in de vroege carrière, en bij
wetenschappers die werk met een gezin combineren. Vrouwen trekken structureel aan
het kortste eind. Bovendien lieten we zien dat de veelgehoorde verklaring dat vrouwen
niet genoeg onderhandelen hier niet opgaat: vrouwen nemen vaker het initiatief dan
mannen om te onderhandelen over hun situatie, maar rapporteren minder
onderhandelingsruimte.
Krijgen mannen en vrouwen dezelfde beloning voor hun werk? Tenslotte blijkt uit
eerder onderzoek dat wij uitvoerden dat er een loonkloof bestaat tussen mannen en

Zie bijvoorbeeld uitkomsten van onderzoek van Herschberg, Benschop en van den Brink:
https://www.scienceguide.nl/2018/12/mannen-zijn-de-norm-in-de-wetenschap-ten-koste-van-vrouwelijk-talent/
2
LNVH (2019). Verborgen verschillen in werktaken, hulpbronnen en onderhandelingen over
arbeidsvoorwaarden tussen vrouwelijke en mannelijke wetenschappers in Nederland.
https://www.lnvh.nl/uploads/moxiemanager/LNVH_rapport__verborgen_MV_verschillen_in_werktaken_hulpbronnen_en_onderhandelingen_in_de_wetenschap.pdf

vrouwen in de wetenschap.3 Deze kloof hangt voor een groot deel samen met het
gebrek aan promotie naar hogere functies voor vrouwen, en is het grootst onder
hoogleraren: We vonden dat zelfs vrouwen die het tot hoogleraar geschopt hebben
gemiddeld 438 euro minder in de maand vinden dan hun mannelijke collegahoogleraren.
Wat observeert u bij het politiek en maatschappelijk debat over dit onderwerp? In hoeverre
speelt uw kennis een rol in dat debat?
Enerzijds ben ik blij met de aandacht die in de wetenschapsbrief is voor dit onderwerp en de
noodzaak om meer aandacht te besteden aan de rol en de kansen van minderheden in de
wetenschap. Veel van de processen die ik hier noem hebben de aandacht van de minister.
Anderzijds denk ik dat het narratief rondom wetenschappelijke excellentie en het belonen van
excellente onderzoekers afbreuk doet aan de kansen voor verscheidenheid in de wetenschap.
Sturen op excellentie zonder duidelijk te maken wat excellentie is, roept een zeer homogeen
en stereotype beeld op van individuele topwetenschappers die in competitie en in hun eentje
excellent onderzoek uitvoeren. Vraag maar aan een kind van 8 hoe een excellente
wetenschapper eruit ziet. De minder prototypische onderzoekers staan zo al op 1-0
achterstand. Dit schaadt de verscheidenheid van de wetenschap.
Ook zie ik in het maatschappelijke debat steeds de nadruk op wetenschap als meritocratie, en
het bagatelliseren van kansenongelijkheid. En ik snap dat wel. Want in elk individueel
onderzoek zijn verschillen in kansen niet enorm en kan men zeggen ’waar hebben we het nu
eigenlijk over?’. Maar wat we ons meer moeten realiseren is dat zelfs als de gevonden
verschillen klein zijn, ze optellen tot een situatie waarin sommige groepen bij elke stap in hun
loopbaan meer weerstand en minder steun ondervinden dan andere groepen. En wanneer
vrouwen en andere minderheden de wetenschap in grotere getalen verlaten, schaadt dit de
verscheidenheid van de wetenschap die juist gebaat zou zijn bij input van mensen met
verschillende inzichten, met verschillende achtergronden en verschillende ideeën.
Wat vindt u dat er beter moet en waarom? Wie moet dat oppakken en/of realiseren?
Enkele suggesties in lijn met bovenstaande analyse:
• Ontwikkel een diverser beeld van ‘de wetenschapper’; een beeld waarin niet alleen
stereotypisch masculiene eigenschappen passen zoals excellent, competitief en
assertief, maar ook stereotypisch feminiene eigenschappen zoals coöperatief en een
goede mentor zijn. En niet omdat mannelijke wetenschappers competitief zouden zijn
en vrouwelijke wetenschappers coöperatief zouden zijn, maar omdat een diverser
beeld van wat het betekent om wetenschapper te zijn ook een diversere groep
wetenschappers aantrekt en tot meer waardering voor verschillende profielen en rollen
zal leiden. De discussie die in VSNU/NWO/NFU/ZonMw-verband gevoerd wordt
over ‘Erkennen en Belonen’ zal hier positief aan bij kunnen dragen.
• Blijf de gevonden verschillen in kansen tussen mannelijke en vrouwelijke
wetenschappers monitoren. Spreek universiteiten en onderzoek-financiers hierop aan
en neem geen genoegen met kansenongelijkheid binnen de wetenschap.
3

LNVH (2016). Financiële Beloning van Mannen en Vrouwen in de Wetenschap.
https://www.lnvh.nl/uploads/moxiemanager/downloads/377.pdf