Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

30 012

Leven Lang Leren

Nr. 41

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP EN VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 31 oktober 2014
Leven lang leren is voor het kabinet de komende jaren een speerpunt.
Meer dan ooit is er behoefte aan voortdurende bij-, om- en opscholing.
Deze behoefte zal alleen maar verder toenemen in de toekomst. In deze
brief gaat het kabinet in op de aanvullende maatregelen die worden
genomen om de Nederlandse maatschappij verder te versterken en
individuen in staat te stellen hun hele werkzame leven actief en productief
te blijven. Het onderwijs leidt immers niet op voor een baan, maar voor
een carrière. En hoe belangrijk een goede basis vanuit het onderwijs ook
is, het leren en ontwikkelen stopt niet na de afronding van een initiële
opleiding.
Eerst wordt ingegaan op hoe het aanbod van onderwijs voor volwassenen
zo kan worden ingericht dat het aantrekkelijker wordt om tijdens de
loopbaan scholing te volgen. Vervolgens wordt ingegaan op maatregelen
die genomen worden om duurzame en brede inzetbaarheid van de
beroepsbevolking te vergroten. Specifieke aandacht wordt daarbij besteed
aan de sectoren zorg en welzijn, techniek en onderwijs, waar op korte
termijn sterke behoefte is aan om- en bijscholing.
Deze brief bevat tevens de beleidsreactie op het advies «Flexibel hoger
onderwijs voor volwassenen» van de commissie Rinnooy Kan. Die
beleidsreactie wordt in deze brief verbreed; er worden ook maatregelen
genomen gericht op het mbo, de arbeidsmarkt en sociale zekerheid. Met
deze brede insteek geeft het kabinet invulling aan de motie Pechtold-Van
Ojik (Kamerstuk 27 406, nr. 219).1

1

kst-30012-41
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Deze brief gaat niet in op de betekenis van een veranderende toekomst op het funderend
onderwijs. Hierover ontvangt de Kamer een separate brief «Toekomstgericht funderend
onderwijs».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

1

Dynamische arbeidsmarkt vraagt om sterkere leercultuur
Het tempo waarin functies en beroepen veranderen, verdwijnen en
ontstaan neemt toe. Globalisering, robotisering en technologische
ontwikkelingen stellen immers steeds andere en hogere eisen aan de
bekwaamheden van onze beroepsbevolking. Dit vraagt om een beroepsbevolking die wendbaar genoeg is om met deze veranderingen om te
gaan. Vanuit macro-economisch perspectief lijken er op dit moment
weinig problemen te zijn met het kennis- en vaardighedenniveau van de
beroepsbevolking en de Nederlandse arbeidsproductiviteit is hoog. Voor
toekomstige economische groei wordt het verder versterken van de
arbeidsproductiviteit echter steeds belangrijker. Hierbij is innovatie van
belang en daarvoor is voortdurende vernieuwing en uitwisseling van
kennis essentieel. De urgentie om nieuwe kennis en vaardigheden te
verwerven en bestaande competenties op peil te houden neemt daarom
toe.2
Tegelijkertijd zien we dat de deelname aan scholing door volwassenen in
Nederland al jaren stagneert en achterblijft bij de doelstellingen.3 In
Nederland besteedt een werknemer tijdens zijn werkzame leven zo’n 0,6
jaar aan formele en non-formele scholing (WRR, 2013). Dat is lager dan in
andere EU landen (OECD, 2012). In Zweden en Finland is dat ruim 1,8 jaar.
In deze landen lijkt de leercultuur sterker ontwikkeld.4 Tot slot valt op dat
in ons land relatief weinig wordt geïnvesteerd in formele scholing die leidt
tot formele kwalificaties (SER, 2012; OECD, 2012). De deelname aan
scholing bestaat in Nederland vooral uit korte trainingen en is vaak
eenzijdig gericht op de huidige functie en werkzaamheden. Minder dan de
helft van de werkenden die scholing heeft gevolgd, verwacht dat deze ook
bruikbaar is als zij gaan werken in een andere branche. Een ander
aandachtspunt is het leren op de werkvloer, het zogenaamde informele
leren. Slechts een derde van de tijd op het werk besteden we aan taken
waarvan we kunnen leren.5 Te weinig aandacht voor brede inzetbaarheid
zet de wendbaarheid van onze beroepsbevolking onder druk.
De deelname van volwassenen aan het bekostigde deeltijd hoger
onderwijs neemt al jaren af.6 Tegelijkertijd is de verwachting dat de
komende jaren de vraag naar hoger opgeleiden op de arbeidsmarkt
harder zal blijven stijgen dan het aanbod van hoger opgeleiden.7 Mede
door verdergaande automatisering en robotisering komen beroepen in
het middensegment van de arbeidsmarkt onder druk te staan. Er zijn
aanwijzingen dat dit vooral geldt voor mensen met een opleiding op
2

Ook in «Naar een lerende economie» van de WRR(2013) wordt aandacht gevraagd voor de
noodzaak om in de toekomst te beschikken over een beroepsbevolking die over de volle
breedte zo hoog mogelijk is opgeleid. Hoe hoger het niveau van kennis en vaardigheden des te
gemakkelijker mensen in staat zijn om nieuwe kennis te ontwikkelen en absorberen en bij te
dragen aan technologische en sociale innovaties.
3
Over accuraatheid en internationale vergelijkbaarheid van cijfers rond leven lang leren is veel
discussie. Het percentage werknemers in Nederland dat deelneemt aan scholing ligt boven het
Europees gemiddelde. Wat betreft investeringen in tijd en geld is dat beeld negatiever.
4
De WRR stelt dat het in landen zoals de VS en Scandinavische landen vanzelfsprekend is om
veel deel te nemen aan onderwijs, en dat gedurende het hele leven. In de VS is het «bijna
vanzelfsprekend om in de eigen ontwikkeling te investeren, want en heeft het rotsvaste geloof
dat dit ook loont». Met deze brief doet het kabinet tevens gestand aan de toezegging van de
Minister van SZW om onderdelen van de aanpak leven lang leren in andere landen nader te
analyseren.
5
ROA (2014), Werken en leren in Nederland, ROA-R-2014/3, Maastricht University
6
Uit onderzoek van ResearchNed (2012) blijkt dat de dalende deelname aan het bekostigde
deeltijd hoger onderwijs onder meer wordt veroorzaakt doordat het onderwijs onvoldoende
flexibel en vraaggericht is. Het onderwijs sluit niet goed aan bij de kenmerken en behoeften
van volwassenen en de wensen van werkgevers.
7
Cedefop (2013): tussen 2000 en 2010 is de vraag naar hoger opgeleiden in Nederland gegroeid
met 49,3%; Cedefop verwacht dat de vraag naar hoger opgeleiden in Nederland in 2020 30%
hoger zal zijn dan in 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

2

mbo-niveau 2 of 3.8 Naast een continue opgave tot om- en bijscholing op
alle niveaus omdat de wereld voortdurend verandert, is het dus ook
noodzakelijk dat jongeren goed geïnformeerde studiekeuzes maken, dat
nieuwe opleidingen gemakkelijk kunnen ontstaan en dat volwassenen
mogelijkheden worden geboden zich op te scholen naar een hoger
kwalificatieniveau.
Ook zijn er signalen dat een aantal specifieke groepen achterblijft als het
gaat om formele scholing. Het gaat dan om bepaalde categorieën
laagopgeleiden, ouderen, flexwerkers, zelfstandigen, werkzoekenden en
om vrouwen die als gevolg van een keuze voor zorgtaken een tijd niet
hebben gewerkt. De kloof tussen de scholingsdeelname van lager en
hoger opgeleiden is de afgelopen jaren verder toegenomen. Werkgevers
investeren minder in werknemers met een tijdelijk contract. Dat ouderen
zich minder inzetten voor een leven lang leren is wel verklaarbaar, omdat
voor hen de terugverdientijd beduidend korter is dan voor jongeren. Het is
vooral belangrijk dat ouderen in een eerder stadium hebben deelgenomen
aan leven lang leren. Uit onderzoek van Fouarge et al. (2014) blijkt dat
zelfstandigen minder deelnemen aan cursussen en trainingen, maar wel
beduidend meer tijd besteden aan zelfstudie en hun kennis en vaardigheden in de praktijk onderhouden. Het is echter de vraag of dat voldoende
is om de inzetbaarheid op langere termijn te waarborgen.
Met de maatregelen die het kabinet in deze brief aankondigt, zet het
kabinet stappen om de leercultuur in Nederland te bevorderen. Om echt te
komen tot een leercultuur is het vooral noodzaak dat werknemers, het
bedrijfsleven, zelfstandigen, onderwijsinstellingen en de regio’s zelf actief
aan de slag gaan en meer dan nu het geval is aandacht besteden aan het
op peil houden en ontwikkelen van nieuwe kennis en vaardigheden.
Werkenden en werkgevers moeten blijvende aandacht voor ontwikkeling
van kennis en vaardigheden gaan zien als een vanzelfsprekend onderdeel
van het arbeidsproces. Zij hebben daar immers zelf ook het meeste baat
bij.
Meer flexibiliteit in het onderwijs
Op het terrein van het onderwijs zijn de afgelopen jaren belangrijke
stappen gezet die er aan bijdragen dat werken en leren sterker worden
verweven. Zowel in het middelbaar beroepsonderwijs als in het hoger
onderwijs zijn maatregelen genomen om een brug te slaan tussen
onderwijs en arbeidsmarkt en het kwalificerende onderwijs en de (post
initiële) scholingsmarkt. Bovendien zijn maatregelen genomen om het
opleidingsaanbod beter af te stemmen op de behoeftes van het bedrijfsleven. De invoering en versterking van de Associate degree (Ad) opleiding
speelt bijvoorbeeld in op de behoefte aan werkenden met een opleidingsniveau tussen mbo-4 en de hbo-bachelor.
Hoewel het versterken van de aansluiting tussen het onderwijs en de
arbeidsmarkt er aan bijdraagt dat jongeren met de juiste vaardigheden en
kennis de arbeidsmarkt betreden, is het een illusie om te veronderstellen
dat jongeren met deze competenties tot hun pensionering productief
kunnen blijven werken. Op de arbeidsmarkt verdwijnen en ontstaan
telkens nieuwe beroepen en veranderen de taken binnen beroepen. Het
gaat om het vinden van een balans tussen de inzet op specifieke kennis en
vaardigheden voor een zo goed mogelijke aansluiting op de vraag van de
arbeidsmarkt en de inzet op generieke competenties die werknemers helpt
duurzaam en flexibel inzetbaar te zijn. Onderwijsinstellingen kunnen
onmogelijk opleiden voor beroepen die nu nog niet bestaan, maar zij
8

Aanhangsel Handelingen II 2014/15, nr. 39

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

3

kunnen er wel voor zorgen dat mensen in staat zijn om later nieuwe
kennis en vaardigheden te blijven verwerven en zorgen voor een aanbod
van scholing en opleiding dat hen daarbij helpt.
Om het aantrekkelijker te maken voor volwassenen om tijdens de
loopbaan scholing te volgen is het noodzakelijk dat onderwijs nog beter
aansluit bij de behoeften van het individu en bij de vereisten op de
arbeidsmarkt. Lange onderwijstrajecten zijn niet aantrekkelijk voor
werkenden, zeker niet als daarin tijd wordt besteed aan het leren van
kennis en vaardigheden die mensen eigenlijk al beheersen. Er is behoefte
aan opleidingstrajecten die op maat worden vormgegeven, aansluiten op
de mogelijkheden en behoeften op de werkplek en gebruik maken van de
mogelijkheden om online te leren. Ook is er behoefte aan het gefaseerd
kunnen deelnemen aan (modulen van) opleidingen. Dit stelt mensen in
staat hun studieactiviteiten beter af te stemmen op pieken en dalen in
drukte in werk en privéleven en door het stapelen van modulen een
diploma te behalen.9
Meer en beter gebruik van validering van wat mensen al kennen en
kunnen (eerder verworven competenties) maakt opleidingstrajecten korter
en efficiënter. Ook met het oog op inzetbaarheid op de arbeidsmarkt is
validering van door werkervaring verworven kennis en vaardigheden van
belang. Dit biedt in het bijzonder voor lager opgeleiden, herintreedsters
en ouderen een uitkomst. Zij leren doorgaans gemakkelijker in een
informele setting.
Flexibel onderwijs is niet alleen van belang voor volwassenen. Ook
jongeren hebben behoefte aan flexibel onderwijs dat hen in staat stelt
eigen keuzes te maken, te versnellen en zich te profileren. Onderwijs dat
gepersonaliseerd is en daarbij ook gebruik maakt van de mogelijkheden
die online leren biedt. Er wordt in het hoger onderwijs bijvoorbeeld al
gewerkt met differentiatie in de vorm van intensieve, verkorte trajecten
voor vwo’ers in het hbo, University Colleges en Honours Tracks met een
intensieve aanpak. De LSVb pleit voor verdergaande flexibilisering, ook in
het voltijdse onderwijs voor jongeren, waarbij opleidingsdeelname en
studielast gespreid kunnen worden in de tijd.10 De LSVb stelt voor het
mogelijk te maken dat studenten per periode kunnen bepalen voor welke
onderdelen van een opleiding, met welke omvang qua studiepunten zij
zich inschrijven, waarbij de hoogte van het collegegeld en de bekostiging
voor de instelling naar rato worden vastgesteld. Hoewel er ook lastige
kanten aan dit voorstel zitten, is het een interessant plan dat nadere
verkenning verdient. In de hoger onderwijstour, die ter voorbereiding op
de nieuwe strategische agenda hoger onderwijs en onderzoek plaatsvindt,
zal dan ook nadrukkelijk de vraag naar wenselijke vormen van flexibilisering aan de orde komen. In deze brief ligt de focus wat betreft maatregelen in het onderwijs echter op de doelgroep volwassenen.
Meer ruimte voor maatwerk in het hoger onderwijs
Afgelopen voorjaar is het adviesrapport «Flexibel hoger onderwijs voor
volwassenen» van de commissie Rinnooy Kan verschenen. In dit rapport
zijn de knelpunten rond het deeltijd hoger onderwijs goed in beeld
gebracht. Het huidige aanbod deeltijdopleidingen is te veel een afgeleide
van het voltijdse onderwijs. Het adviesrapport biedt goede voorstellen om
9

Het hier geschetste beeld van de wenselijke vormgeving van onderwijs voor volwassenen is
onder meer gebaseerd op «Kenmerken, wensen en behoeften deeltijd hoger onderwijs»
(ResearchNed, 2012), «Hoger onderwijs en Levenlang leren. Internationaal vergelijkende
studie» (Research voor Beleid, 2010) en «Continuing Higher Education» (Cheps, 2013).
10
In «Het nieuwe leren is flexstuderen» (LSVb, 2014)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

4

te komen tot flexibel en vraaggericht hoger onderwijs voor volwassenen.
Daarmee kan het hoger onderwijs aantrekkelijker worden voor volwassenen, wat moet leiden tot het keren van de tendens van dalende
deelname.11
In het rapport van de commissie Rinnooy Kan is onder andere gekeken
naar de lessen die getrokken kunnen worden uit de vormgeving van
deeltijd hoger onderwijs in andere landen. Zo is in Scandinavië sprake van
een sterkere leercultuur en een flexibeler aanbod.12 De commissie geeft
echter ook aan dat zo’n andere systematiek niet een op een te vertalen is
naar het Nederlandse stelsel. Anders dan in Scandinavische landen
kennen we in Nederland bijvoorbeeld een grote private markt, waar ook
geaccrediteerde hbo-opleidingen worden aangeboden. De private partijen
bedienen in Nederland een belangrijk deel van de vraag naar scholing en
opleiding, op een flexibele en vraaggerichte manier. Bij wijzigingen in het
Nederlandse stelsel is dan ook aandacht nodig voor de rol en positie van
de private aanbieders van geaccrediteerde hbo opleidingen in het
speelveld publiek-privaat.13 De publieke en private koepels en de
hogescholen en universiteiten laten in hun reacties op het advies zien dat
zij doordrongen zijn van de noodzaak maatregelen te nemen en werk te
maken van versterking en verbetering van het aanbod.
De WRR stelt in het advies «Naar een lerende economie», dat het
structurele karakter van een goed onderwijsaanbod gericht op leven lang
leren ontbreekt, en dat leven lang leren niet beleefd wordt als kernopdracht van reguliere onderwijsinstellingen, terwijl het dat wel zou moeten
zijn. Om flexibeler onderwijs voor volwassenen mogelijk te maken is het
van belang dat onderwijsinstellingen bewuste keuzes maken. Niet iedere
instelling hoeft onderwijs voor volwassenen te verzorgen, maar als een
instelling hier voor kiest, dan hoort daar een consistente doorvertaling bij
in het (strategisch) beleid en de bedrijfsvoering.
Het kabinet neemt de door de commissie voorgestelde maatregelen over.
Het kabinet maakt voor de periode 2015–2019 cumulatief 65 miljoen euro
additionele middelen vrij voor het samenhangende pakket van maatregelen gericht op flexibilisering van het hoger onderwijs voor volwassenen.14
11

De instroom in het bekostigde deeltijd hoger onderwijs is gedaald van 19.058 studenten in
2001 naar 7.170 in 2013; het aantal ingeschrevenen daalde in die periode van 79.079 naar
57.594 deeltijdstudenten.
12
In de Scandinavische landen is de leercultuur sterk ontwikkeld. Het is veel gebruikelijker om
werken en leren te combineren dan in de meeste andere landen. Volwassen (deeltijd)
studenten vormen daar tussen 35% en 50% van de totale studentenpopulatie, terwijl het in
Nederland om iets meer dan 10% gaat (Cheps, 2013). Dit heeft ook te maken met de manier
waarop onderwijs wordt aangeboden. In Zweden kent het onderwijs bijvoorbeeld een
modulaire structuur waarbij studenten hun opleiding in de loop van de jaren stapelen uit
verschillende modules. Het verschil tussen voltijd en deeltijd is daarmee klein. In Denemarken
is juist een apart systeem voor volwassenenonderwijs, dat zeer flexibel is, sterk is afgestemd
op de vraag van deelnemers en werkgevers en verkorte opleidingen kent. In Finland en
Zweden is ook het online onderwijs sterk ontwikkeld. Uit de ervaringen in deze landen leren
we dat een combinatie van inzetten op meer online onderwijs (zie brief aan de Tweede Kamer
van 8 januari 2014 over open en online onderwijs) en een meer modulaire structuur van het
aanbod gericht op volwassenen belangrijke succesfactoren zijn. Met deze brief doet het
kabinet tevens gestand aan de toezegging van de Minister van SZW om onderdelen van de
aanpak leven lang leren in andere landen nader te analyseren.
13
Volgens schatting van de NRTO zijn er ongeveer 80.000 deelnemers aan private
hbo-opleidingen en is de deelname sinds 2008 gestabiliseerd. Het merendeel van de deelname
betreft opleidingen in de sector Economie. Er is geen centrale registratie van aantallen
deelnemers en diplomarendementen van private opleidingen. Volgens de SER (2012) betreft
de deelname vooral niet-diplomagerichte deelname aan onderdelen van private opleidingen.
14
Deze middelen worden grotendeels gedekt uit de middelen uit het Regeerakkoord van het
kabinet Rutte 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

5

In lijn met het advies van de commissie Rinnooy Kan neemt het kabinet
onderstaande concrete maatregelen om te komen tot een flexibeler en
vraaggerichter onderwijsaanbod in het hoger onderwijs. Het gaat hier om
een totaalpakket, waarvan de onderdelen in onderlinge samenhang
moeten worden bezien.
1. Flexibilisering deeltijdopleidingen hoger onderwijs
Het kabinet creëert ruimte voor publieke en private instellingen om
deeltijdopleidingen in het hoger onderwijs op een meer flexibele manier
in te richten. De focus komt te liggen op wat mensen moeten kennen en
kunnen, op de inhoud en het niveau van de kennis en vaardigheden. Dat
maakt variatie mogelijk in de inrichting van opleidingstrajecten, terwijl
gewaarborgd blijft dat afgestudeerden aan alle eisen voldoen. Zo kan
bijvoorbeeld op maat worden aangesloten bij de kennis en vaardigheden
die de werkende al heeft, kunnen leeractiviteiten worden afgestemd op de
mogelijkheden op de werkplek en de vraag van werkgevers en kunnen de
mogelijkheden van online leren optimaal worden benut.
Bestaande bepalingen over het werken vanuit vastgelegd, tevoren door de
instelling geprogrammeerd, onderwijsaanbod en het realiseren van
aantallen uren studielast worden losgelaten. De huidige wettelijke kaders
schrijven namelijk voor dat gewerkt wordt vanuit een vaststaand
onderwijsaanbod, waardoor het realiseren van flexibele maatwerktrajecten niet goed mogelijk is.
Het kabinet kiest ervoor te starten met pilots flexibilisering. Deze pilots
worden benut om te onderzoeken op welke wijze de kaders het best
kunnen worden geformuleerd, zodat de kwaliteit van het flexibele
onderwijs en de beoordeling van leeruitkomsten gewaarborgd wordt. De
NVAO en Inspectie worden daarom ook nauw betrokken bij de pilots. Bij
zowel publieke als private instellingen bestaat veel enthousiasme om met
de pilots aan de slag te gaan. Ook voor hen is de borging van de kwaliteit
en de directe betrokkenheid van NVAO en Inspectie van groot belang.
Ten behoeve van de pilots zullen een tijdelijke stimuleringsregeling en een
AMvB op basis van het experimenteerartikel in de WHW worden
ontwikkeld. Instellingen worden hier zo spoedig mogelijk nader over
geïnformeerd, zodat zij tijdig aan de slag kunnen gaan met het ontwikkelen van aanvragen voor pilots. In het kader van de tijdelijke stimuleringsregeling kunnen zowel publieke als private instellingen in
aanmerking komen voor subsidiëring. De planning is dat de pilots in het
studiejaar 2015/2016 van start gaan en vijf jaar zullen duren. Na evaluatie
vindt besluitvorming plaats over structurele verankering in wet- en
regelgeving.
Onderdeel van de pilots flexibilisering is ook het mogelijk maken van
accreditatie van onvolledige opleidingen. Het gaat daarbij om
niet-bekostigde opleidingen die leiden tot een hbo-bachelorgraad en die
voorzien in een behoefte op de arbeidsmarkt. Deelnemende opleidingen
krijgen de mogelijkheid alleen onderwijs te verzorgen voor een deel van
de opleiding leidend tot een diploma en daarbij slechts volwassen
studenten toe te laten die aantoonbaar de leeruitkomsten van het
basisdeel van de opleiding al beheersen. Een voorbeeld zijn de tweedegraads lerarenopleidingen van Saxion Next, waarbij een programma met
een omvang van 120 (van de 240) studiepunten wordt verzorgd, dat alleen
toegankelijk is voor mensen die al een bachelorgraad in een vak hebben.
Het mogelijk maken van accreditatie van niet-bekostigde onvolledige
opleidingen draagt bij aan een spoedige totstandkoming van arbeids-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

6

marktrelevante en flexibele, kortdurende opleidingen hoger onderwijs
voor volwassenen.
2. Vraagfinanciering in deeltijd hoger onderwijs
Door de financiering via de deeltijdstudent te laten verlopen, zullen
instellingen zich meer naar de vraag van de klant moeten richten. Dit moet
leiden tot een aantrekkelijker onderwijsaanbod en zal volwassenen
stimuleren om te gaan leren.
In lijn met het advies van de commissie Rinnooy Kan ontvangen deeltijdstudenten bij vraagfinanciering vouchers ter waarde van circa 1.250 euro
per 30 studiepunten, waarmee zij bij private of publieke instellingen
terecht kunnen. Alleen instellingen die meedoen aan de experimenten
met vraagfinanciering kunnen hun opleidingen in modules aanbieden,
deelnemers werven en inschrijven voor gefaseerde deelname aan die
opleidingsmodules en de opleiding verzorgen op andere locaties dan de
eigen vestigingsplaats. Die mogelijkheden hebben bekostigde instellingen
hoger onderwijs op dit moment niet. Met het oog op het speelveld
publiek-privaat wordt hen die mogelijkheid nu geboden in het kader van
experimenten vraagfinanciering.
Positieve effecten op deelname en diplomering zijn echter onvoldoende
zeker en voorspelbaar, net als de mogelijke nadelen, zoals administratieve
lasten en verdringing van private uitgaven. Het kabinet neemt daarom het
advies over om eerst te experimenteren, om zo toekomstige besluitvorming over eventuele brede invoering van vraagfinanciering voor
deeltijd hoger onderwijs te kunnen onderbouwen.
Het kabinet kiest ervoor de experimenten uit te voeren in hbo-opleidingen
in de sectoren zorg, welzijn en techniek. Deze sectoren staan voor een
aanzienlijke uitdaging om in de toekomst over voldoende en goed
gekwalificeerde medewerkers te beschikken en hebben daarom behoefte
aan een goed, flexibel en vraaggericht onderwijsaanbod. Brancheorganisaties in zorg, welzijn en techniek hebben ook al aangegeven grote
behoefte te hebben aan deze experimenten.15 Instellingen die deelnemen
aan de experimenten vraagfinanciering zullen voorrang krijgen bij de
pilots flexibilisering (zoals benoemd in de paragraaf over flexibilisering
deeltijdopleidingen hoger onderwijs), voor zover zij opleidingen
aanbieden die vallen onder de experimenten vraagfinanciering. Die
instellingen geven daarmee immers aan echt werk te willen maken van
flexibilisering in brede zin.
Het kabinet is met de betrokken partijen (brancheorganisaties, werknemersorganisaties, en private en publieke hogescholen) in overleg over
de vormgeving van de experimenten. De hoofdlijnen zullen eind dit jaar
worden vastgelegd in een convenant tussen deze partijen en de
overheid.16 Voor de vormgeving is een aantal randvoorwaarden van
belang, zoals ook is aangegeven in het advies van de commissie Rinnooy
Kan. De deelnemende bekostigde hogescholen zien af van de gebruikelijke bekostiging. Die gebruikelijke bekostiging wordt omgezet in vouchers
15

Conform het advies van de commissie Rinnooy Kan wordt alleen geëxperimenteerd met
vraagfinanciering in het hbo, niet in het wo. In het wo zijn nauwelijks privaat geaccrediteerde
opleidingen, het speelveld bestaat vooral uit publieke instellingen.
16
De lessen uit de eindevaluatie van experimenten met een open bestel zullen worden betrokken
bij de uitwerking van de experimenten. De experimenten open bestel zijn gestart in 2007 en
zijn inmiddels zo goed als afgerond. In deze experimenten zijn enkele niet-bekostigde
opleidingen tijdelijk bekostigd. In de evaluatie worden effecten op kwaliteit, keuzemogelijkheden voor studenten en effecten op de loopbaan van de studenten onderzocht. De eindevaluatie zal begin 2015 naar de Tweede Kamer worden gestuurd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

7

voor de studenten, waarvoor ook additionele middelen worden ingezet.17
In het experiment mogen instellingen binnen een bandbreedte zelf de
hoogte van het collegegeld per module vaststellen. In het convenant
worden ook afspraken gemaakt over investeringen van werkgevers(organisaties) in deelname van medewerkers aan opleidingen in het
experiment. Daarnaast wordt vastgelegd waar de evaluatie en de
effectmeting van het experiment zich op richten, zoals de effecten op
deelname van volwassenen, hun studiesucces, de kwaliteit van het
onderwijs en de ontwikkeling van het aanbod.18
Nadat in het convenant overeenstemming is bereikt over de hoofdlijnen,
worden de voorwaarden en de evaluatieaanpak uitgewerkt in een
experimenteer-AMvB. De experimenten starten zo spoedig mogelijk,
uiterlijk met ingang van september 2016. Naar verwachting zullen in 2019
de resultaten van de eerste tussentijdse effectmetingen bekend zijn.
3. Lerarenopleidingen
Net als in sectoren zorg, welzijn en techniek, is in de sector onderwijs de
behoefte aan opscholing groot, omdat er meer vraag is naar eerstegraads
bevoegde docenten. Er bestaan al verschillende programma’s gericht op
mensen die aanvankelijk niet voor het leraarschap hadden gekozen, zoals
«Eerst de Klas» en het onderwijstraineeship. Voor leraren die zich verder
willen bij- of opscholen is er de Lerarenbeurs. Vanuit de lerarenagenda
worden met de VSNU en de Vereniging Hogescholen stappen gezet om de
eerstegraads lerarenopleidingen aantrekkelijker te maken voor nieuwe
doelgroepen onder studenten en werkenden.
Het kabinet maakt als eerste stap richting flexibilisering van de eerstegraads lerarenopleidingen mogelijk dat de educatieve minor aangeboden
en gevolgd kan worden buiten de wo-bacheloropleiding. Een educatieve
minor is een onderdeel van 30 studiepunten van een wo-bacheloropleiding, die een beperkte tweedegraads onderwijsbevoegdheid oplevert
voor één van de schoolvakken. Doel van deze verruiming is een bredere
doelgroep te interesseren voor het leraarschap en de lerarenopleiding,
wat moet leiden tot meer eerstegraads gediplomeerde docenten.
Werkenden of mensen die de bachelor al hebben afgerond, kunnen de
educatieve minor als losse module volgen, en vervolgens een start maken
met lesgeven. De minor kan later verzilverd worden als eerste module van
de eerstegraadslerarenopleiding. Voor deze pilot, die in het studiejaar
2015/2016 zal ingaan, wordt een AMvB op basis van het experimenteerartikel in de WHW ontwikkeld.
Daarnaast wordt verkend of modulaire deelname aan hoger onderwijs
wenselijk en mogelijk is voor docenten met een Lerarenbeurs, om zo de
combinatie van werken en leren aantrekkelijker te maken. Bij deze
verkenning worden de uitkomsten van de evaluatie van de Lerarenbeurs
(januari 2015) betrokken.

17

Voor aankomende studenten geldt dat ze in aanmerking komen voor een voucher als ze nog
niet eerder een bachelor- of masterdiploma behaald hebben (net als bij de huidige bekostiging). Een voucher zal geldig zijn voor een deel van de opleiding (minimaal dertig studiepunten), bij een bekostigde of niet-bekostigde hogeschool. Bij voldoende studievoortgang
kunnen studenten aanspraak maken op een volgend voucher.
18
Een zuivere experimentele opzet waarbij effecten één-op-één vast te stellen zijn, zal om
verschillende redenen (grote verschillen in sectoren, ontbreken van een zuivere controlegroep,
tijdelijke aard van de experimenten) niet mogelijk zijn. De experimenten zullen gepaard gaan
met uitgebreid kwalitatief en kwantitatief onderzoek om zoveel mogelijk te leren over de
effecten ervan. Er zullen tussentijdse beslismomenten ingebouwd worden over voortzetting
van het experiment en eventuele uitbreiding naar andere sectoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

8

4. Verkenning steunpunt validering
Het is van belang dat mensen de resultaten van het leren door (werk)ervaring en door deelname aan cursussen en trainingen kunnen verzilveren,
als die leerresultaten vergelijkbaar zijn met wat in de opleiding wordt
geleerd. Om het gebruik en de kwaliteit van valideringsprocedures voor
erkenning van resultaten van non-formeel en informeel leren te versterken
stelt het kabinet, naar aanleiding van het advies Rinnooy Kan, twee
kwartiermakers aan. Zij onderzoeken de haalbaarheid van een steunpunt
validering, brengen in kaart welke rollen, taken en verantwoordelijkheden
daar moeten worden belegd en waar het steunpunt moet worden
gepositioneerd voor het hoger onderwijs. Parallel hieraan start een
verkenning gericht op validering in het mbo. Dit moet in het voorjaar van
2015 leiden tot besluitvorming over een (gezamenlijk) steunpunt
validering voor het hoger onderwijs en mbo.19
5. Versterking Associate degree
De Associate degree-programma’s (Ad-programma’s) zijn bij uitstek ook
geschikt voor gerichte op- en bijscholing van werkenden met enkele jaren
werkervaring. De Ad-programma’s zijn inmiddels wettelijk verankerd. In
lijn met het advies van de commissie Rinnooy Kan blijft het kabinet
inzetten op verdere uitbouw van het aanbod van Ad-opleidingen.
Hogescholen worden nadrukkelijk uitgenodigd op regionaal niveau
initiatieven tot nieuwe Ad-programma’s te nemen, in nauwe samenwerking met werkgevers. Het Landelijk Platform Associate Degree
ondersteunt de ontwikkeling van kansrijke trajecten. En er zijn ook
mogelijkheden voor instellingen om Ad-programma’s uit te voeren buiten
de vestigingsplaats van de bacheloropleiding, bijvoorbeeld op de locatie
van een ROC.
Een voorbeeld uit de praktijk: de Rotterdam Academy
De Rotterdam Academy is een initiatief van de Hogeschool Rotterdam, het
Albeda College en Zadkine. In dit samenwerkingsverband verzorgen zij
Associate degree-programma’s, die aansluiten bij de behoeften van
werkgevers in de regio Rijnmond en de vraag naar hoger opgeleid
personeel.
6. Wegnemen belemmeringen in wet- en regelgeving
Onderwijsinstellingen wordt meer ruimte geboden om de werkplek te
benutten voor de uitvoering van leeractiviteiten. Dit leidt tot efficiëntere
opleidingstrajecten en biedt uitkomst voor werkenden die beter in staat
zijn om te leren in een informelere setting. Om dit te bereiken wordt er
(naar analogie van de uitzondering die geldt voor werkend leren bij duale
opleidingen) in de beleidsregel doelmatigheid een uitzonderingsbepaling
opgenomen voor werkend leren bij deeltijdopleidingen, zodat de
bepalingen ten aanzien van vestigingsplaats geen belemmeringen meer
opleveren om optimaal gebruik te maken van leren op de werkplek.
Daarnaast zal het Ministerie van OCW dit studiejaar gezamenlijk met de
NVAO en de Inspectie duidelijkheid scheppen over de ruimte voor
flexibiliteit die de bestaande wet- en regelgeving biedt. Een belangrijk deel
van de belemmeringen die door onderwijsinstellingen wordt ervaren
19

Afhankelijk van de besluitvorming over validering op de arbeidsmarkt kan ook worden bezien
of een steunpunt validering een rol heeft ten aanzien van de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld in de
vorm van voorlichting over validering. Sociale partners zijn hierover nog in gesprek met
aanbieders van validering op de arbeidsmarkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

9

komt niet door feitelijke belemmeringen in wet- en regelgeving, maar
door onjuiste of onbedoelde interpretatie van de kaders of door instellingsbeleid. Duidelijkheid over hoe bestaande kaders bedoeld zijn en
welke ruimte voor flexibilsering zij bieden moet bijdragen aan flexibilisering van opleidingen, de terughoudendheid ten aanzien van flexibilisering wegnemen en de kwaliteit van flexibel onderwijs waarborgen.
Een voorbeeld uit de praktijk: flexibel onderwijs bij universiteiten
In het universitair onderwijs bedient de Open Universiteit een groot deel
van de vraag van werkenden. Deeltijdonderwijs aan de andere universiteiten is beperkt, en sterk afgenomen de laatste jaren. De universiteiten
bieden echter een ruim post-initieel aanbod, vaak ook in samenwerking
met brancheorganisaties (zoals in de zorg, accountancy en advocatuur). In
samenwerking met de Open Universiteit worden ook nieuwe flexibele
trajecten ontwikkeld voor bijvoorbeeld het wegwerken van deficiënties en
het toeleiden naar mastertrajecten (pre-masteropleidingen, schakelprogramma’s). Veel universiteiten zijn verder actief met het ontwikkelen van
nieuw online onderwijs dat breed toegankelijk is. Nederland behoort
daarin internationaal gezien bij de voorlopers. De TU Delft heeft bijvoorbeeld de Delft Extension School opgericht waarin al het open en online
onderwijs wordt gebundeld voor een brede doelgroep. Om het
post-initiële aanbod van universiteiten een herkenbare waarde te geven,
zullen de universiteiten in VSNU-verband werken aan een systeem van
onderling erkende certificaten die aan modulen in het post-initiële
onderwijs kunnen worden toegekend. Door een herkenbare naamgeving
en vermelding van bijvoorbeeld niveau, aantal studiepunten, de leeruitkomsten e.d., nemen de transparantie en het civiele effect toe. Ook wordt
het zo makkelijker om certificaten te stapelen tot een diploma.
Meer ruimte voor maatwerk in het middelbaar beroepsonderwijs
Het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) speelt een cruciale rol in het
opleiden van vakkrachten die nodig zijn voor onze economie. Dat geldt
niet alleen voor jongeren die vanuit het voortgezet onderwijs het mbo
instromen. Ook voor herintreedsters en volwassenen die hun loopbaan
een andere wending willen of moeten geven biedt het mbo kansen.
Als gevolg van technologische ontwikkeling en globalisering lijken
beroepen in het middensegment op de arbeidsmarkt onder druk te staan
en er zijn aanwijzingen dat de beroepsbevolking op de niveaus 2/3 zich in
een relatief kwetsbare positie bevindt. Voor deze groep volwassenen
wordt scholing met het oog op duurzame inzetbaarheid nog belangrijker
dan het al is.
Om het aanbod van opleidingen voor volwassenen aantrekkelijker te
maken neemt het kabinet de volgende concrete maatregelen, waarmee
meer ruimte wordt geboden voor modulair onderwijsaanbod en voor
vernieuwende opleidingen. Ook zal het kabinet meer ruimte bieden voor
opscholing in het middensegment.
1. Meer ruimte voor modulair aanbod en vernieuwende opleidingen
Het kabinet maakt het vanaf schooljaar 2016–2017 mogelijk dat
mbo-instellingen door de overheid erkende certificaten met credits
afgeven aan volwassenen. De certificaten kunnen worden afgegeven voor
onderdelen van bestaande kwalificaties in de landelijke kwalificatiestructuur en zijn gericht op het vergroten van de vakbekwaamheid en
arbeidsmarktpositie van volwassenen. Dit maakt het voor potentiële

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

10

werkgevers en opdrachtgevers beter inzichtelijk over welke bekwaamheden iemand beschikt (voor zover het geen diplomagericht traject
betreft). Daarbij is van belang dat een wildgroei aan certificaten wordt
voorkomen en dat de waarde van een door de overheid erkend certificaat
duidelijk is voor werkgevers. De door de overheid erkende certificaten
worden niet door de overheid bekostigd.
Met de pilotprojecten ECVET (European Credit System for Vocational
Education and Training) is in de zorg en de techniek reeds ervaring
opgedaan in het modulair opbouwen van delen van opleidingen. Ook kan
het van meerwaarde zijn voor volwassenen voor wie het verwerven van
vaardigheden taal of rekenen op het niveau van een mbo-niveau 2/3 een
te grote uitdaging blijkt, maar voor wie individuele onderdelen van een
kwalificatie op een dergelijk niveau wel haalbaar zijn. Om de transparantie
van opleidingen te vergroten zal het vanaf schooljaar 2016–2017 mogelijk
worden om de onderdelen waarvoor een certificaat kan worden
afgegeven in te schalen op de niveaus van het Nederlandse kwalificatieraamwerk. Hierdoor wordt het gemakkelijker om in nationaal en internationaal verband inzichtelijk te maken over welk werk- en denkniveau
iemand beschikt.
Met de vernieuwing van de kwalificatiestructuur en de introductie van
keuzedelen krijgen mbo-instellingen meer ruimte om in het aanbod van
opleidingen rekening te houden met de wensen van volwassenen en de
vraag van de arbeidsmarkt. De keuzedelen kunnen elke drie maanden
worden vastgesteld waardoor snel op veranderende omstandigheden kan
worden ingespeeld. De mogelijkheid tot het afgeven van door de overheid
erkende certificaten gaat ook gelden voor de keuzedelen. Onderwijs
gericht op uitsluitend het behalen van keuzedelen wordt niet door de
overheid bekostigd. De vernieuwde kwalificatiestructuur zal grondig
worden geëvalueerd om te bezien of de wenselijke flexibilisering van het
beroepsonderwijs ook daadwerkelijk wordt gerealiseerd. Om zoveel
mogelijk flexibiliteit te bieden komt er voorts vanaf schooljaar 2016–2017
experimenteerruimte voor innovatieve opleidingen die bestaan uit
onderdelen van bestaande kwalificaties. Voorwaarden om aan dit
experiment deel te nemen is dat de bestaande kwalificaties onvoldoende
ruimte bieden om dergelijke vernieuwende opleidingen vorm te geven en
dat perspectief bestaat op een baan. Het gaat bijvoorbeeld om vernieuwende combinaties van (delen van kwalificaties) van technische en
zorgopleidingen of juist groene en technische opleidingen. Bij de
uitwerking van dat experiment wordt het model van tech levels zoals dat
in het Verenigd Koninkrijk bestaat meegenomen. In het Verenigd
Koninkrijk is het mogelijk om een nieuwe opleiding te starten als vijf
werkgevers hebben aangegeven dit wenselijk te vinden. Bij de
vormgeving van het experiment zal geborgd moeten zijn dat de opleiding
niet alleen goed aansluit bij de huidige vraag van het bedrijfsleven, maar
studenten ook leert omgaan met een veranderende arbeidsmarkt.
Vanaf schooljaar 2015–2016 maakt het kabinet het mogelijk om te
experimenteren met een gecombineerde leerweg bol-bbl. Dit experiment
maakt het ook voor volwassenen beter mogelijk om over te stappen naar
een sector met een beter carrièreperspectief. Ook herintreedsters kunnen
zo beter inzetbaar worden. In dit experiment volgt de deelnemer het
eerste deel van de opleiding op school (bol) om vervolgens het diploma te
behalen bij de nieuwe werkgever die het onderwijs in het beroepsbegeleidende (bbl) deel van de opleiding verzorgt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

11

2. Meer ruimte voor opscholing van vakmensen in het middensegment
Om de positie van volwassenen met mbo-niveau 2/3 op de arbeidsmarkt
te versterken, verkent het kabinet in samenwerking met de branches nut,
noodzaak en mogelijkheden van een uitbreiding van verkorte, diplomagerichte opleidingstrajecten op niveau 4. De structuur van de nieuwe
kwalificatiestructuur biedt reeds mogelijkheden voor eenjarige opleidingen op niveau 4. In deze verkenning zal worden onderzocht hoe om te
gaan met de vereisten voor taal en rekenen binnen het mbo. En in de
verkenning zal ook de vraag worden betrokken of een dergelijke opleiding
van meerwaarde kan zijn voor het bevorderen van de doorstroom van
jongeren met een diploma op niveau 2 of 3 naar niveau 4.
Het kabinet verkent ook de mogelijkheden om het op experimentele basis
mogelijk te maken om studenten die hebben deelgenomen aan de derde
leerweg en die tijdens deze niet door de overheid bekostigde opleiding
alle onderdelen hebben behaald behalve de eisen voor taal en/of rekenen,
een door de overheid erkend certificaat uit te reiken (de derde leerweg
kent geen urennorm). In de verkenning zal, vanuit het belang dat wordt
gehecht aan taal en rekenen, worden meegenomen of volwassenen alleen
mogen deelnemen indien zij de taal- en rekeneisen beheersen op
minimaal het niveau van de startkwalificatie. De verkenning van dit
experiment zal in overleg met onderwijs, werkgevers en werknemers
plaatsvinden.
Met deze maatregelen wordt het middelbaar beroepsonderwijs in staat
gesteld om beter rekening te houden met de vraag van volwassenen.
Daarbij wijzen we erop dat het duale onderwijs in het mbo verder
ontwikkeld is dan in het hoger onderwijs. De vrije locatiekeuze in het mbo,
die niet geldt in het hoger onderwijs, draagt hier ook aan bij. Bij duaal
onderwijs is de vrager aan zet; achter elk opleidingstraject zit een
werkgever waar de volwassene werkzaam is. Het bekostigde en
niet-bekostigde onderwijs bedienen daarbij elk hun eigen doelgroep. Het
niet-bekostigde onderwijs heeft daarvoor met bijvoorbeeld de derde
leerweg ook veel ruimte. De beschikbare publieke middelen worden zo op
een doelmatige wijze ingezet. De uitdaging in het bekostigde beroepsonderwijs is juist het realiseren van een beweging van concurreren naar
samenwerken met het oog op een doelmatige spreiding, om daarmee te
komen tot een kwalitatief hoogstaand en arbeidsmarktrelevant opleidingsaanbod.
Het kabinet volgt nadrukkelijk de ontwikkelingen in het opleidingsaanbod
voor volwassenen. Mochten de ingezette maatregelen onvoldoende
soelaas bieden en de (eerste) ervaringen met experimenten met vraagfinanciering in het hoger onderwijs succesvol zijn, dan zal het kabinet
welwillend kijken naar de mogelijkheid van experimenteren met vraagfinanciering in het mbo-aanbod voor volwassenen.
Met de hiervoor genoemde maatregelen wordt nog meer flexibiliteit in het
beroepsonderwijs gecreëerd waar de motie van de leden Lucas (VVD) en
Jadnanansing (PvdA) ook om heeft gevraagd.20 Voor de zomer van 2015
komt het kabinet in lijn met deze motie met voorstellen voor versterking
van de flexibiliteit van het beroepsonderwijsbestel.
Daarnaast komt het kabinet voor het einde van dit jaar met een plan van
aanpak onderwijs voor jongeren in een kwetsbare positie.

20

Kamerstuk 33 880, nr. 5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

12

Meer ruimte voor leren in het werk
Om te komen tot een echte leercultuur is het essentieel, maar niet
voldoende als instellingen in het middelbaar beroepsonderwijs en hoger
onderwijs meer maatwerk gaan leveren. Primair zijn werkenden en
werkgevers immers zelf aan zet om te investeren in het op peil houden en
aanleren van nieuwe kennis en vaardigheden. Een echte leercultuur
vraagt om een omslag in het denken van werkzoekenden, zelfstandigen,
werknemers en werkgevers.
Individuen zullen veel meer dan nu het geval is zelf de regie moeten
nemen om tijdens de carrière te blijven investeren in hun inzetbaarheid.
Dit is niet alleen noodzakelijk om tot pensionering productief in te werken,
maar ook essentieel om elders aan de slag te gaan met het oog op de
toenemende dynamiek op de arbeidsmarkt. Dit vraagt om maatregelen
die intersectorale mobiliteit bevorderen, de onderwijsdeelname gericht op
brede, duurzame inzetbaarheid van volwassenen stimuleren en het
creëren van een leerrijke werkomgeving stimuleren.
Praktijkvoorbeeld Achmea
Achmea investeert in de langdurige en brede inzetbaarheid van haar
medewerkers. Zo worden medewerkers zonder startkwalificatie in de
gelegenheid gesteld alsnog een diploma te behalen. Achmea werkt hierbij
samen met NCOI. Opleidingstrajecten worden zo efficiënt en flexibel
mogelijk ingericht, waarbij ook de werkplek wordt benut in de bbl-trajecten. Van de 1.500 medewerkers zonder startkwalificatie maken er
ongeveer 150 gebruik van de geboden mogelijkheden.
Stimuleren van intersectorale mobiliteit
Baanwisselingen vinden nu vooral binnen de eigen sector of tussen
soortgelijke beroepen plaats. Ook ten opzichte van andere landen is de
intersectorale mobiliteit laag. In de Verenigde Staten vinden twee keer
zoveel baanwisselingen tussen sectoren plaats als in Nederland. In het
Verenigd Koninkrijk zelfs drie keer zoveel.21 Hoewel baanwisselingen geen
doel op zich zijn, kunnen zij, zeker bij mobiliteit in geval van (dreigende)
werkloosheid, bijdragen aan een beter werkende arbeidsmarkt. Het is
daarom gewenst dat mensen gemakkelijker van beroep of sector kunnen
wisselen, ook als dit (om)scholing vereist.
De Wet Werk en Zekerheid creëert een rechtvaardiger en meer activerend
stelsel van sociale zekerheid waarbij investeringen in inzetbaarheid beter
gaan renderen. Bij amendement van Van Weyenberg / Hamer is daarin
een scholingsplicht geïntroduceerd op grond waarvan de werkgever de
werknemer in staat stelt scholing te volgen die noodzakelijk is voor de
uitoefening van zijn functie en, voor zover dat redelijkerwijs van de
werkgever kan worden verlangd, voor het voortzetten van de arbeidsovereenkomst indien de functie van de werknemer komt te vervallen of
wanneer de werknemer niet langer in staat is zijn functie te vervullen.
Daarnaast biedt de introductie van de transitievergoeding bij uitstek de
mogelijkheid voor de werknemer om werkloosheid te voorkomen en voor
de werkloze werknemer om tijdens werkloosheid te investeren in scholing
gericht op ander werk. Scholing in een periode van werkloosheid kan de
baankansen doen toenemen. Het kabinet hecht er daarom belang aan dat
de transitievergoeding zo nodig ingezet wordt voor activiteiten gericht het
bevorderen van baankansen, ook in andere beroepen en sectoren mocht
21

WRR (2013), Naar een lerende economie, Investeren in het verdienvermogen van Nederland,
Amsterdam University Press

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

13

de dynamiek op de arbeidsmarkt daar aanleiding toe geven. Bovendien
kunnen onder andere, onder voorwaarden, kosten die voor het ontslag
door de werkgever geïnvesteerd zijn in brede inzetbaarheid in mindering
gebracht worden op de fiscale aanspraak op de transitievergoeding. Dit
stimuleert werkgevers om al tijdens de loopbaan te investeren in de
bredere inzetbaarheid van medewerkers. Om belemmeringen voor het
aanbieden van leerwerkplekken te vermijden is voorts in de wet
opgenomen dat de ketenbepaling niet van toepassing is op arbeidsovereenkomsten die zijn aangegaan in verband met een beroepsbegeleidende
leerweg (BBL). Ook in de sectorplannen wordt volop ingezet op op- of
omscholing van werknemers. Dit is scholing die erop gericht is dat de
inzetbaarheid van de werknemers wordt vergroot. Het gaat daarbij om
een interne of externe opleiding om mensen algemene vakspecifieke
beroepsvaardigheden aan te leren. Bedrijfsspecifieke trainingen komen
niet in aanmerking voor cofinanciering. In de plannen die in de eerste
tranche van de sectorplannen zijn goedgekeurd, zijn al ruim 63.000 om- en
bijscholingstrajecten, ruim 7.000 loonbaanchecks en -adviezen, meer dan
1.200 EVC’s en 450 trajecten gericht op scholing van ouderen en inzet van
jongeren opgenomen.22 De aanvragen van de tweede tranche worden op
dit moment beoordeeld. Ook daar wordt volop ingezet op op- en
bijscholing.
Bovendien komt naar verwachting de sociaaleconomische Raad (SER)
voor het eind van dit jaar met een advies over de rol van de sociale
partners bij de toekomstige arbeidsmarktinfrastructuur. Daarin zullen zij
ook aandacht besteden aan hoe zij meer verantwoordelijkheid kunnen
dragen voor het van-werk-naar- werk begeleiden van mensen.
Het kabinet neemt aanvullend onderstaande maatregelen om de transities
op de arbeidsmarkt in gang te zetten.
1. De derde tranche sectorplannen en de brug-WW
De derde tranche van de sectorplannen gaat zich focussen op het
bevorderen van van-werk-naar-werk en van-werkloosheid-naar-werk
transities. Dit biedt ook kansen voor werkzoekenden die geen uitkering
ontvangen. Sectoren die inzetten op om- of bijscholingstrajecten voor
nieuwe medewerkers kunnen voor cofinanciering in aanmerking komen.
De nadere voorwaarden voor de regeling cofinanciering sectorplannen
worden in overleg met sociale partners uitgewerkt.
Om van-werk-naar-werk extra te stimuleren introduceert het kabinet in
2015 binnen de sectorplannen de brug-WW. Deze aanvullende ondersteuning vanuit de WW drukt de kosten voor werkgevers die werknemers
willen aantrekken uit een ander beroep of sector. De brug-WW vergemakkelijkt baanwisselingen waarbij sprake is van substantiële omscholing. De
brug-WW in combinatie met de derde tranche van de sectorplannen biedt
perspectief op een baan in een andere sector of in een ander beroep voor
werklozen en helpt werkgevers om moeilijk vervulbare vacatures,
bijvoorbeeld in de technische sector, in te vullen. Zij dragen daarmee bij
aan een beter werkende arbeidsmarkt.
2. Verbreding O&O-fondsen
O&O-fondsen spelen een belangrijke rol bij het op peil houden van kennis
en vaardigheden van werkenden in een sector. Tegelijkertijd is het een
bekend gegeven dat O&O-fondsen zich vooral richten op de eigen sector
en inzetten op functiegerichte scholing. Met het oog op de toenemende
22

Kamerstuk 33 566 nr. 69

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

14

dynamiek op de arbeidsmarkt is het wenselijk dat O&O-fondsen meer
sector overstijgend gaan samenwerken. Werknemers kunnen dan
gemakkelijker van een krimpende sector naar een groeiende sector.
Consolidatie van O&O-fondsen uit sectoren die nauw met elkaar in
verbinding staan of het omvormen van O&O-fondsen naar bijvoorbeeld
transitiefondsen zou daar aan kunnen bijdragen. In het kader van het
Techniekpact is een dergelijke verkenning om de aan het Techniekpact
gelieerde O&O-fondsen beter te laten samenwerken begonnen. Het
kabinet vindt dat dit ook in andere sectoren navolging verdient. Het
kabinet zal in gesprek treden met de sociale partners over deze visie van
het kabinet, maar zal daarbij de rol van sociale partners in deze
O&O-fondsen respecteren.
Stimuleren van scholing tijdens de loopbaan
De toenemende dynamiek op de arbeidsmarkt noodzaakt om tijdens de
loopbaan meer dan nu aandacht te hebben voor het op peil houden van
kennis en vaardigheden. Het kabinet neemt daarom de volgende
maatregelen om volwassenen aan te moedigen ook tijdens de loopbaan
kwalificerende scholing te volgen:
1. Levenlanglerenkrediet
De invoering van het levenlanglerenkrediet, zoals afgesproken in het
akkoord over het studievoorschot, biedt nieuwe groepen studenten de
mogelijkheid om het collegegeld – of het lesgeld (voor mbo-opleidingen) –
te lenen. Dit neemt de financiële barrière weg voor studenten die geen
recht (meer) hebben op studiefinanciering, waaronder het collegegeldkrediet, maar die wel gemotiveerd zijn om een opleiding te volgen om
bijvoorbeeld een transitie naar een andere sector te maken of om een
hoger opleidingsniveau te bereiken. Dit biedt ook kansen voor mensen
zonder werkgever, zoals bijvoorbeeld herintredende vrouwen, om in
zichzelf te investeren. Met de introductie van het levenlanglerenkrediet
wordt het voorstel van de commissie Rinnooy Kan om het collegegeldkrediet toegankelijk te maken voor deeltijdstudenten overgenomen.
Invoering van het levenlanglerenkrediet vindt plaats met ingang van
2017/2018.
2. Studievouchers
Voor de eerste vier cohorten studenten die vanaf 2015/2016 in het hoger
onderwijs instromen komen studievouchers beschikbaar, zoals
afgesproken in het akkoord over het studievoorschot. Met deze studievouchers, ter waarde van circa 2.000 euro, krijgen afgestudeerden de
mogelijkheid om tussen vijf en tien jaar na hun afstuderen nogmaals
scholing te volgen. Deze maatregel bevordert de leercultuur en stimuleert
tevens het deeltijdonderwijs in Nederland. De inzet van de vouchers zal
worden geëvalueerd.
3. Aandacht voor inzetbaarheid van ZZP’ers en flexwerkers
Meer ruimte voor maatwerk in het middelbaar beroepsonderwijs en hoger
onderwijs maakt het ook aantrekkelijker voor zzp’ers en flexwerkers om
scholing te volgen. Ook voor deze groepen wordt het aantrekkelijker en
gemakkelijker om scholing te volgen als opleidingstrajecten beter
aansluiten bij de behoeftes van deze groepen. Het levenlanglerenkrediet
biedt ook voor zzp’ers en flexwerkers die financiële barrières ervaren de
mogelijkheid om verdere scholing te volgen om volgende stappen in de
carrière te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

15

Zzp’ers kunnen soms onvoldoende zicht hebben op de mogelijkheden die
er zijn om scholing te volgen. De afspraak dat zzp’ers onder voorwaarden
gebruik moeten kunnen maken van voorzieningen uit O&O-fondsen uit
het akkoord van sociale partners «Perspectief voor een sociaal én
ondernemend land: uit de crisis, met goed werk op weg naar 2020» kan
hen daarbij helpen. Het kabinet roept sociale partners op dit punt snel uit
te werken. Door zzp’ers onder voorwaarden gebruik te laten maken van
voorzieningen uit O&O-fondsen kunnen zij ook profiteren van schaalvoordelen en een meer transparant opleidingsaanbod. In overleg met
organisaties voor zzp’ers wordt dit punt door de sociale partners nader
uitgewerkt.
Zoals geschetst in de inleiding behoeft ook de positie van flexwerkers
bijzondere aandacht. Met de Wet Werk en Zekerheid creëert het kabinet
een eerlijker en rechtvaardiger stelsel van ontslag en WW. Ook versterkt
het de positie van flexwerkers, door de balans tussen vaste en flexibele
arbeid te herstellen. Ook flexwerkers hebben na een arbeidsovereenkomst
van tenminste twee jaar recht op een transitievergoeding.
Voor het vergroten van de employability van flexwerkers ligt een
belangrijke verantwoordelijkheid bij flexwerkers en hun werkgevers zelf.
In het hierboven genoemde akkoord van sociale partners is afgesproken
dat werkgevers zullen investeren in de positie van flexwerkers, onder
meer via het aanbieden van scholing tot startkwalificatie en flexwerkers
een gelijk recht te geven op van-werk-naar-werk en transitievoorzieningen.
Het kabinet roept de sociale partners op de afspraken over zzp’ers en
flexwerkers voortvarend ter hand te nemen.
Stimuleren van een leerrijke werkomgeving
Veruit de meeste kennis en vaardigheden die werkenden tijdens het
werkzame leven verwerven, leren zij op de werkplek. Van de totale tijd die
werkenden aan leren besteden heeft veruit het grootste deel betrekking op
dit zogenaamde informele leren. Dit is ook met name van belang voor
laag opgeleiden, omdat zij veelal een voorkeur hebben voor leren in een
informele setting.
Meer en meer bedrijven maken werk van het creëren van een leerrijke
werkomgeving. Door taakverbreding en functieroulatie breder toe te
passen en leren en werken op de werkvloer sterker te verweven, kan
duurzame inzetbaarheid verder gestimuleerd worden. Dit levert niet alleen
een bijdrage aan de persoonlijke ontwikkeling van werkenden, maar kan
ook leiden tot meer betrokkenheid en een hogere productiviteit van
werkenden.
Werkenden en werkgevers zijn vooral zelf aan zet zijn om een leerrijke
werkomgeving te creëren. Zij plukken daar immers voor een groot deel
ook zelf de vruchten van. Het kabinet stimuleert hen om te komen tot een
leerrijke werkomgeving, onder meer door de volgende maatregelen te
nemen:
1. Duurzame inzetbaarheid MKB
Met name in het MKB is er volop ruimte om meer werk te maken van
duurzame inzetbaarheid. Het kabinet is voornemens om MKB Nederland
een subsidie te verlenen om bedrijven in het MKB te stimuleren met
duurzame inzetbaarheid aan de slag te gaan. Het doel van het project is
om – samen met partners als werkgeversorganisaties en branches – ten
minste 1.000 bedrijven te ondersteunen. Deze 1.000 bedrijven maken een
analyse van hun bedrijf en medewerkers en krijgen ondersteuning bij het
tijdig toepassen van de juiste maatregelen. Maatregelen die – afhankelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

16

van de situatie in het bedrijf – onder meer gericht zijn op scholing, interne
en externe mobiliteit en het creëren van een leerrijke werkomgeving.
De aanpak richt zich op een beperkt aantal bedrijven: om te leren hoe we
bedrijven kunnen interesseren te investeren in duurzame inzetbaarheid en
wat goed werkt in de praktijk. Communicatie hierover door het
programma Duurzame Inzetbaarheid zorgt ervoor dat het Nederlandse
bedrijfsleven daar in bredere zin van kan profiteren.
2. Bevorderen leercultuur en mobiliteit
Het kabinet stelt in 2014, in het kader van het ESF-programma, € 22
miljoen beschikbaar voor projecten om werknemers productief en vitaal te
houden. Het programma staat open voor alle bedrijven. Door zijn
laagdrempeligheid is het in het bijzonder aantrekkelijk voor het MKB, waar
relatief veel laagopgeleiden werken. Subsidieaanvragen kunnen onder
andere betrekking hebben op het bevorderen van de leercultuur in
bedrijven en het stimuleren van interne en externe mobiliteit van
werknemers.
Specifieke aandacht voor onderwijs, zorg en techniek
Specifieke aandacht is de komende jaren nodig voor de scholingsbehoefte
in het onderwijs, de zorg en de technieksector. Deze sectoren staan voor
een aanzienlijke uitdaging om in de toekomst over voldoende en goed
gekwalificeerde medewerkers te beschikken. Dit vraagt om aandacht voor
opscholing tot masterniveau in de onderwijssector, om- en bijscholing
naar hogere opleidingsniveaus binnen de zorgsector en om- en
bijscholing in de richting van de technieksector. Het kabinet neemt
daarom maatregelen die in het bijzonder gericht zijn op deze sectoren,
waaronder de in deze brief beschreven maatregel op het gebied van
vraagfinanciering en het toegankelijker maken van de educatieve minor.
1. Techniekpact
De komende jaren is er volop werk voor mensen met een bètatechnisch
profiel. Tot 2020 gaan jaarlijks meer dan 70.000 bouwvakkers, installateurs, elektrotechnici en werktuigbouwers met pensioen. Om deze
plaatsen op te vullen moeten mensen opgeleid worden en moeten
technici voor de techniek behouden worden. Dat is een uitdaging en om
die reden is op 13 mei 2013 het Techniekpact gesloten. Door sociale
partners wordt onder meer via de sectorplannen hard gewerkt om deze
regionale en sectorale arbeidsmarktvraagstukken op te lossen.
Voor op-, om- of bijscholing op maat is samenwerking tussen onderwijs
en bedrijfsleven noodzakelijk. Dit krijgt vorm in centra voor innovatief
vakmanschap in het mbo (CIV’s), de samenwerkingsverbanden via het
regionaal investeringsfonds mbo, de centers of expertise in het hbo
(CoE’s) en via de sectorplannen. Veel sectoren, waaronder de technische,
hebben reeds een sectorplan opgesteld waarin ingezet wordt op het
bevorderen van van-werk-naar-werk. Bij de uitwerking hiervan kunnen
technische – en topsectoren beter samenwerken. De mogelijkheden
worden vergroot als er niet alleen binnen de sector, maar ook in andere
technische sectoren gekeken kan worden naar een nieuwe baan. De
landelijke sectorplannen bieden ook aansluitingsmogelijkheden voor de
regio’s. Daartoe worden nu – aanvullend – ook regionale implementatiebijeenkomsten georganiseerd. Om de bovensectorale en regionale
samenwerking te versterken zullen de mogelijkheden worden verkend om
de krachten van alle aan het Techniekpact gelieerde O&O-fondsen te
bundelen. Daarbij kan worden gedacht aan het gezamenlijk opzetten van
(regionale) experimenten om de (technische) vacatures te vervullen die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

17

gaan ontstaan. Hiervoor kunnen onder andere de middelen voor de 3e
tranche sectorplannen en de mogelijkheden van de aanvullende brug-WW
worden ingezet.
2. Plan van aanpak scholen voor zorg en welzijn
De transities in de zorg leiden tot een vraag naar ander, breder en over het
algemeen hoger opgeleid personeel. Het accent verschuift van het
verlenen van zorg naar het organiseren van zorg, waarbij samen met de
patiënt gekeken wordt naar wat de patiënt en diens omgeving zelf kunnen
bijdragen en waar professionele ondersteuning nodig is. Om deze
transitie beter mogelijk te maken zal het kabinet samen met stakeholders
zoals onderwijs- en zorginstellingen, een plan van aanpak opstellen. Dit
plan van aanpak zal begin 2015 aan Uw Kamer worden gestuurd.
Onderdeel van dat plan van aanpak is het faciliteren van de werkzaamheden van de door VWS ingestelde commissie Innovatie zorgberoepen en
opleidingen. In de regio’s Leeuwarden en Amsterdam wordt onder regie
van mevrouw Kaljouw, voorzitter van de commissie Innovatie zorgberoepen en opleidingen, vanuit de verwachte zorgvraag in 2030 geredeneerd welke beroepen daarbij horen en welk onderwijs daar het beste bij
past. In deze twee regio’s wordt gestart met het op de zorgvraag
aanpassen van de opleiding voor verpleegkundigen, waarna andere
regio’s kunnen aanhaken. Wanneer dit succesvol blijkt te zijn volgen
andere opleidingen in de zorg- en welzijnssector.
Naast de optie om aan te sluiten bij de regio’s waar de commissie
Innovatie zorgberoepen en opleidingen actief is, is het voor andere regio’s
en opleidingen in mbo en ho vanzelfsprekend ook belangrijk om het
onderwijs nog beter aan te laten sluiten op de toekomstige vraag van de
arbeidsmarkt. In de brief over het plan van aanpak scholen voor de zorg
en welzijn zal nader worden ingegaan op het verbeteren van die
aansluiting en op het scholen en opleiden van in de zorg werkzame
medewerkers. Ook de experimenten vraagfinanciering en de pilots
flexibilisering dragen bij aan een betere aansluiting van het onderwijs op
de arbeidsmarkt en het opleiden van medewerkers.
Tot slot
De toekomstige arbeidsmarkt stelt steeds andere en hogere eisen aan
onze beroepsbevolking. De noodzaak om continu te investeren in de
ontwikkeling van kennis en vaardigheden en bij-, op- en om te scholen
naar een ander beroep of hoger opleidingsniveau neemt daarom toe.
Door onderwijsinstellingen meer ruimte te geven om maatwerk te bieden,
meer en beter rekening te houden met kennis en vaardigheden die elders
opgedaan zijn, scholing tijdens de loopbaan en intersectorale mobiliteit te
stimuleren, neemt het kabinet – in aanvulling op het reeds ingezette beleid
– concrete maatregelen die onderwijsinstellingen en het individu
toerusten en uitdagen om leren en werken sterker te verweven.
Het kabinet kan dat echter niet alleen. Om écht te komen tot een
leercultuur is het vooral van belang dat het individu, werkgevers,
onderwijsinstellingen, zelfstandigen en andere stakeholders in de regio
zelf de handschoen oppakken. Het kabinet roept hen dan ook op om zelf
actief aan de slag te gaan om tot een sterkere leercultuur te komen.
Met de maatregelen in deze brief heeft het kabinet belangrijke stappen
gezet om deze partijen meer te prikkelen en meer toe te rusten te
investeren in de permanente ontwikkeling van kennis en vaardigheden.
De komende tijd treden wij als onderdeel van het programma Duurzame

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

18

Inzetbaarheid actief in contact met werknemers, het bedrijfsleven,
zelfstandigen, onderwijsinstellingen en de regio’s om concrete afspraken
te maken en acties op te zetten om de leercultuur in Nederland te
versterken. Daarbij gaan we best practices verder verspreiden en zullen
we partijen uitdagen om werken en leren sterker te verweven. Het is
immers de werkvloer en de regio waar een sterkere leercultuur haar
beslag zal moeten krijgen.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
L.F. Asscher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 30 012, nr. 41

19