Onderzoek naar prijzen in Caribisch
Nederland
Deel I: Eindrapport
Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken
Rotterdam, 13 juli 2017

Onderzoek naar prijzen in Caribisch
Nederland

Deel I: Eindrapport

Opdrachtgever: Ministerie van Economische Zaken

Lars Meindert (Ecorys, projectleider)
Michel Briene (Ecorys)
Erik Merkus (Ecorys)
Rob van den Bergh (Curconsult)
Francis Vierbergen (Curconsult)

Rotterdam, 13 juli 2017

Inhoudsopgave
Management samenvatting (NL)

7

Management summary (EN)

19

1

31

Inleiding op dit onderzoek

1.1 Aanleiding en doel van het onderzoek

31

1.2 Werkwijze en inkadering

33

1.3 Leeswijzer

35

2

37

Algemeen beeld prijsontwikkeling Caribisch Nederland

2.1 Inleiding 37
2.2 De basis: de CBS-metingen

37

2.3 Stelselwijzigingen en macro-economische ontwikkelingen

38

2.4 Waardeketen: handelsstromen naar Caribisch Nederland

42

2.4.1

Algemeen beeld

42

2.4.2

Waardeketen: uitwerking per schakel

43

2.5 Prijsontwikkelingen in breder perspectief

48

2.6 Samenvatting

52

3

54

Bonaire nader beschouwd

3.1 Inleiding 54
3.2 Huidige marktsituatie

54

3.3 Prijsontwikkeling op Bonaire

57

3.4 Kostenopbouw per schakel

59

3.5 Samenvatting

63

4

65

Saba & Sint Eustatius nader beschouwd

4.1 Inleiding 65
4.2 Huidige marktsituatie

65

4.3 Prijsontwikkeling op Saba en Sint Eustatius

69

4.4 Kostenopbouw per schakel

71

4.5 Samenvatting

75

5

77

Prijsbeleid en kostenbeheersing

5.1 Inleiding 77
5.2 Identificatie van mogelijke interventies

77

5.3 Uitwerking en beoordeling van de interventies

6

79

5.3.1

A. Interventies ten aanzien van hoogte retailprijzen

79

5.3.2

B. Interventies ten aanzien van de kostenopbouw

81

5.3.3

C. Interventies ten aanzien van het versterken van de eigen (lokale) productie

84

5.3.4

D. Versterken ‘marktpositie’ van Caribisch Nederland

86

5.3.5

E. Versterken positie van consumenten

89

Conclusies en aanbevelingen

93

6.1 Conclusies

93

6.2 Aanbevelingen

96

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

5

Management samenvatting (NL)

I. Inleiding op dit onderzoek (hoofdstuk 1)
Aanleiding - Vanaf 10 oktober 2010 zijn de Caribische eilanden Bonaire, Sint Eustatius en Saba
als ‘bijzondere gemeenten’ onderdeel van (Europees) Nederland geworden. Voor de drie eilanden
die voorheen onderdeel uitmaakten van het land ‘Nederlandse Antillen’, heeft de bestuurlijke
hervorming gezorgd voor grote veranderingen. Sinds de transitie in 2010 zijn onder meer de kosten
van levensonderhoud sterk gestegen, wat een grote invloed heeft op het dagelijks leven van de
bewoners. Tegelijkertijd is de loonontwikkeling achtergebleven waardoor de koopkracht op de
eilanden is verslechterd1. Van belang hierbij is ook de aanwezigheid van een groep inwoners die
voor een belangrijk deel afhankelijk is van de verstrekking van de onderstand.2 De onderstand is
enigszins vergelijkbaar met de Nederlandse bijstand, maar de hoogte van de ondertand uitkering
ligt onder het sociaal minimum. In een reactie op het evaluatierapport van de Commissie Spies
heeft het kabinet aangegeven dat er een sociaal minimum komt, afgeleid van het wettelijk
minimumloon op Bonaire, Saba en Sint Eustatius. De onderstand (bijstand) kan daar dan in
stappen naar toe groeien.3 Voor het gestegen prijsniveau zijn verschillende oorzaken
geïdentificeerd, maar er is nog altijd onvoldoende inzicht in de onderliggende factoren van de
prijsstijgingen. Hierdoor is het voor het ministerie van Economische Zaken lastig om gericht beleid
te voeren en de eilanden te ondersteunen bij vraagstukken op het gebied van prijsbeleid en
mededinging.
Doel van het onderzoek - Om die reden heeft het ministerie van Economische Zaken aan Ecorys
en Curconsult (Curaçao) gevraagd om een onderzoek te verrichten naar de oorzaken van het
prijsniveau en de ontwikkelingen van de prijzen sinds de transitie in Caribisch Nederland. Het doel
van het onderzoek is het geven van inzicht in het prijsniveau en de oorzaken van de prijsstijgingen
en -dalingen sinds de transitie, voor elk van de eilanden apart. De centrale onderzoeksvraag luidt :
“wat zijn de oorzaken van het prijsniveau en de ontwikkelingen in de prijzen in Caribisch Nederland
sinds de transitie?” Ten behoeve van de beantwoording van de centrale probleemstelling zijn drie
subonderdelen nader onderzocht. Deze onderdelen zijn:


Schets van de huidige marktsituatie – Ten eerste wordt in een ‘schets’ nader ingegaan op de
huidige marktsituatie, evenals de ontwikkelingen sinds de transitie in 2010. Hierbij gaat het
vooral om het in kaart brengen van de waardeketen (waar komen producten vandaan?) en de
consumentenmarkt (waar kopen consumenten hun producten?).



Oorzaken prijsniveau en prijsstijging - Het tweede onderdeel richt zich op de oorzaken van het
prijsniveau en de prijsstijgingen. Hierbij wordt geanalyseerd wat de opbouw van de prijzen is en
wat de oorzaken zijn van de ontwikkeling in de prijzen sinds de transitie in 2010. Tevens wordt
hierbij als ‘benchmark’ gekeken naar ontwikkelingen op naburige eilanden.



Prijsbeleid en kostenbeheersing – Het derde onderdeel richt zich vooral op het identificeren van
potentiële ‘instrumenten’ om de kosten en prijzen te kunnen beheersen en/of beïnvloeden.
Deze analyse moet het kabinet en de bestuurscolleges op de eilanden in staat stellen om
gerichte maatregelen te nemen bij vraagstukken over prijs- en mededingingsbeleid.

1

2

3

Illustratief hierbij is de hoogte van het gemiddelde huishoudinkomen op de eilanden. Voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba
bedroeg het gemiddelde huishoudinkomen in 2012 respectievelijk 27.800, 33.200 en 27.400 dollar (bron: Sociaal en
Cultureel Planbureau (2015), Vijf jaar Caribisch Nederland: gevolgen voor de bevolking).
Het aantal onderstandsuitkeringen is in Caribisch Nederland toegenomen van 251 in 2011 naar 423 in 2014. Het
ministerie van SZW heeft eerder aangegeven dat deze toename onder meer toe te schrijven is aan een betere
informatievoorziening over het recht op onderstand en het tegengaan van niet-gebruik van deze voorziening.
Kabinetsreactie op rapport evaluatie Spies (12 mei 2016)

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

7

Hoofdstuk 2, 3 en 4 omvatten de eerste twee onderdelen. Het derde onderdeel komt aan bod in
hoofdstuk 5.
Werkwijze en inkadering – Dit onderzoek is medio december 2016 van start gegaan en is
afgerond in mei 2017. De onderzoeksaanpak bestond uit een aantal specifieke onderdelen, die
hierna kort worden toegelicht:


Analyse van CBS-microdata - Om voldoende diepgang te creëren heeft de opdrachtgever
ervoor gekozen om de aandacht specifiek te richten op 17 verschillende
consumentenproducten (12x voeding, 1x kleding en 4x persoonlijke verzorging). Met behulp
van de ter beschikking gestelde CBS-microdata, is op het niveau van deze concrete artikelen
een analyse gemaakt van de hoogte van de prijzen en de ontwikkeling gedurende de periode
2010-2016.



Deskstudie en veldonderzoek - Naast het analyseren van beschikbare publicaties is specifiek
aandacht besteed aan het analyseren van internationale handelsdata (UN-COMTRADE) om de
handelsstromen naar de eilanden in kaart te brengen. Vanwege de beschikbare data lag de
nadruk hierbij vooral op Sint Maarten en Curaçao, welke als belangrijke ‘hub’ fungeren voor
Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Ten behoeve van de dataverzameling is ook veldonderzoek
(interviews) op de eilanden zelf uitgevoerd. In de periode 26 februari 2017 tot en met 10 maart
2017 is een bezoek gebracht aan de drie Bovenwindse eilanden, namelijk Sint Maarten, Saba
en Sint Eustatius. Daarnaast zijn ook Bonaire en Curaçao door Ecorys bezocht, namelijk in de
periode 7 tot en met17 maart 2017.



Consumentenonderzoek - In aanvulling op het veldonderzoek door Ecorys heeft Curconsult in
de periode maart-april 2017 een (telefonisch) consumentenonderzoek uitgevoerd op Bonaire,
Saba en Sint Eustatius. De nadruk in dit consumentenonderzoek lag op het identificeren van de
belangrijkste verkoopkanalen waar consumenten hun inkopen doen, alsmede de belangrijkste
keuzefactoren bij deze aankopen.

II. Algemeen beeld prijsontwikkelingen (hoofdstuk 2)
In dit hoofdstuk is een algemeen beeld geschetst van de prijsontwikkelingen in Caribisch Nederland
in de afgelopen jaren. Concreet is aandacht besteed aan (i) de ontwikkeling van de
consumentenprijzen, (ii) de relevante stelselwijzigingen en macro-economische ontwikkelingen, (iii)
de waardeketen voor Caribisch Nederland, en (iv) prijsontwikkelingen op naburige eilanden en/of
landen.
Ontwikkeling van de consumentenprijzen - Het CBS meet sinds 1 januari 2010 de
prijsontwikkelingen in Caribisch Nederland. Uit de zogeheten Consumentenprijsindex (CPI) blijkt
dat voor de periode 2010-2016 (Q4) de prijsstijgingen aanzienlijk zijn en variëren van +11% op
Bonaire tot +14% op Saba en +21% op Sint Eustatius. Ter illustratie: in dezelfde periode is de
Consumentenprijsindex voor Europees Nederland gestegen met circa 10%4. Het is belangrijk om te
constateren dat de prijsstijgingen vanaf de tweede helft van 2014 afvlakken en soms wat dalen. In
lijn met de geselecteerde zeventien producten ligt de nadruk in dit rapport voornamelijk op de
hoofdcategorieën ‘voedingsmiddelen en alcoholvrije dranken’ en ‘kleding‘.
Relevante stelselwijzigingen en macro-economische ontwikkelingen - De prijsontwikkelingen
op Caribisch Nederland gedurende de periode 2010-2016 zijn niet los te zien van (i) een aantal
stelselwijzigingen die zijn doorgevoerd rondom (en na) de transitie in oktober 2010, alsmede (ii)
een aantal macro-economische ontwikkelingen. Qua stelselwijzigingen is relevant dat deze in een
aantal gevallen (belastingen, douane, zorg, sociale zekerheid) in relatief korte termijn zijn ingevoerd
4

8

CBS Nederland.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

en met name in de eerste jaren grote onzekerheid met zich hebben meegebracht. Deze
onzekerheid heeft in combinatie met de wisseling van de Antilliaanse gulden naar de Amerikaanse
dollar gezorgd voor een opwaarts prijseffect. Echter, tegelijkertijd speelden er ook nog macroeconomische ontwikkelingen die de prijs hebben beïnvloed. In de periode 2010-2014 lag de
olieprijs hoog, wat invloed had op de kosten voor zowel productie, transport als energiegebruik.
Daarnaast piekten veel voedselprijzen in de periode 2010-2013, varieerde de dollar/eurokoers en
verviel een belangrijk aanvoerland (Venezuela) na 2014 in chaos.
De waardeketen voor Caribisch Nederland – Voor Caribisch Nederland komen veel van de
producten uit de VS (Miami) en Europa (Nederland/Frankrijk) of uit belangrijke productie-of
handelslanden in de regio (Brazilië, Panama, Colombia, etc.). Voor Saba en Sint-Eustatius fungeert
Sint Maarten vaak als centrale hub, waarna de goederen via de groothandels op Sint Maarten naar
de twee eilanden worden getransporteerd. Voor Bonaire gelden de groothandels op Curaçao vaak
als ‘hub’, maar goederen worden in een aantal gevallen ook direct (zonder tussenkomst van de
groothandel) aangevoerd. De in de haven aangekomen en geloste goederen worden vervolgens
over het betreffende eiland gedistribueerd en komen in belangrijke mate via tussenkomst van
supermarkten, toko’s en andere winkels bij de consument terecht. Onder andere via ‘rechtstreekse
import’ (Bonaire) en aankopen via internet zijn er in toenemende mate ook alternatieven ontstaan
voor de reguliere verkoopkanalen. Caribisch Nederland kent in vergelijking met Europees
Nederland een zeer hoge dichtheid van het aantal supermarkten. Voor Nederland als geheel
bedraagt het aantal supermarkten per 1.000 inwoners op 0,3 en voor Caribisch Nederland als
geheel op 2,5. Vooral op Sint Eustatius en op Saba is de dichtheid per 1000 inwoners met
respectievelijk 3,1 en 3,3 hoog. Voor Bonaire ligt dit aantal met 2,3 wat lager.
Prijsontwikkelingen in perspectief - De prijsontwikkelingen in Caribisch Nederland staan niet op
zichzelf, maar staan in verband met prijsontwikkelingen op de wereldmarkt en/of met de
prijsontwikkelingen in landen waar de producten vandaan komen (de ‘peers’, zoals bijvoorbeeld
Curaçao, Sint Maarten, de VS en Nederland). Voor voedingsmiddelen zijn in de periode 2010-2016
(Q4) de prijzen op Bonaire met circa +14% gestegen, terwijl dit voor Sint Eustatius en Saba op
respectievelijk +17% en +23% ligt. Op Curaçao is de gerapporteerde CPI-stijging aanzienlijk hoger
dan op Bonaire (+27%), terwijl ook op Sint Maarten de CPI na 2011 sterk oploopt (+53%). In
‘brongebieden’ zoals Miami en Nederland ligt de CPI-stijging lager dan op Caribisch Nederland,
maar ook daar zijn stijgingen waar te nemen (respectievelijk 9% en 14%). In het Caribisch gebied
worden op verschillende manieren maatregelen genomen op de prijzen te stabiliseren, waarbij het
niet altijd duidelijk is hoe effectief deze maatregelen op de lange termijn zijn. Op Bonaire steeg de
prijs van kleding al sterk in de periode 2010-2014 (+15%), maar dit zette zich in 2015-2016 door
(+61% over hele periode). Deze stijging komt op geen enkele manier overeen met naburige
landen/eilanden. Wellicht dat vanwege het beperkte kledingaanbod op Bonaire niet hetzelfde type
jeans door de tijd kan worden gevolgd. De prijs van kleding wordt voor Saba en Sint Eustatius op
Sint Maarten gemeten en is in deze periode met circa +7% gestegen, wat overeenkomt met
eilanden in de regio.

III. De eilanden nader beschouwd (hoofdstuk 3 en 4)
In deze twee hoofdstukken is de situatie op Bonaire, Saba en Sint Eustatius verder uitgelicht.
Specifiek is hierbij gekeken naar (i) de marktsituatie, (ii) de prijsontwikkelingen van de
geselecteerde producten en (iii) de kostenopbouw per schakel in de waardeketen.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

9

Bonaire
Marktsituatie – Voor de aanvoer van producten fungeert Curaçao als belangrijkste hub: veel
producten komen via de groothandel of Curaçao of containers worden in Curaçao overgeslagen
voor transport naar Bonaire. Europa en de VS zijn verreweg de belangrijkste handelspartners, al
kan dit voor individuele producten anders zijn (Brazilië, Jamaica, Colombia, etc.). Het uitgevoerde
consumentenonderzoek laat zien dat consumenten vooral bij drie supermarkten kopen
(Warehouse, Van den Tweel en Bondigro) en dat het koopgedrag vooral te maken heeft met prijs
gevolgd door kwaliteit en locatie van de winkel. Hierbij wordt ook gewisseld van (voorkeurs-)winkel.
Consumenten doen geregeld aankopen buiten Bonaire (online of in persoon), maar de
geselecteerde primaire levensbehoeften worden vooral op het eiland gekocht (met uitzondering van
kleding/spijkerbroeken).
Prijsontwikkelingen producten - Binnen dit onderzoek is op basis van CBS-microdata een
analyse gemaakt van de prijsontwikkeling van zeventien specifieke producten. Wat duidelijk wordt
uit deze analyse is dat op Bonaire het prijsverloop van de geselecteerde producten grillig is, maar
over de hele periode veelal is gestegen ten opzichte van de start in 2010. Het prijsverloop van
sommige producten gaat duidelijk tegen de trend op de (wereld-)markt in, zoals bij bloem, rijst en
kip. Daarnaast wijken de waargenomen prijzen voor spijkerbroeken zeer sterk af van
prijsontwikkelingen elders. Deze prijzen hebben gefungeerd als uitgangspunt voor de analyse van
de kostenopbouw.
Kostenopbouw - Per schakel van de waardeketen is een inschatting van de kosten gemaakt. In de
volgende figuur zijn de resultaten opgenomen voor Bonaire in 2016 (Q4). Er zijn een aantal
opvallende zaken. Ten eerste wordt duidelijk dat de brutomarge voor de detailhandel per product
verschilt. De brutomarge is hoog voor bederfelijke producten (fruit, groente) en lager voor
producten waar tussen de supermarkten meer concurrentie voor bestaat (pluimvee/kip). Ten
tweede toont de figuur dat de transportkosten per product verschillen, wat samenhangt met de
vorm van transport (gekoeld) of met het volume. Voor bijvoorbeeld water zijn deze kosten relatief
hoog (veel volume, relatief lage prijs), voor corned beef (vleeswaren) zijn de transportkosten relatief
laag. Ten derde toont de figuur de invloed van de belastingen op Bonaire (ABB) als op Curaçao
(OB), waarbij voor sommige producten een vrijstelling geldt. Tot slot valt de groothandelsmarge op.
Deze ligt op Bonaire gemiddeld genomen lager dan op Saba en Sint Eustatius omdat winkels in
toenemende mate ook zelf importeren. De ramingen per product over de periode 2010-2016 (zie
hiervoor de bijlagen) laten zien dat voor sommige producten (tijdelijk) negatieve marges gelden,
wat mogelijk is binnen de bredere bedrijfsvoering van een supermarkt.

10

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Figuur 1 Bonaire, kostenopbouw geselecteerde producten (2016-Q4)

Bron: berekeningen Ecorys, zie bijlage D voor meer details.

Op basis van de resultaten van deze 17 producten is ook een (ongewogen) gemiddelde berekend
voor alle producten samen. De resultaten zijn opgenomen in figuur 2. Gemiddeld genomen maakt
de inkoopprijs in de VS (Miami) of Europa ongeveer de helft (47%) uit van de totale prijs. De
berekende brutomarges van de groothandel voor de in beschouwing genomen producten (8%) en
de detailhandel op Bonaire (35%) zijn andere belangrijke kostenposten. Hierbij is het belangrijk op
te merken dat het gaat om de brutomarge; hier moet de ondernemer dus nog diverse kosten van
betalen (personeel, energie, huisvesting, etc.), alsmede zijn eigen winstvergoeding (geschat op
circa 4% van de totale prijs). Omdat niet op alle producten BBO of ABB wordt geheven ligt het
geaggregeerde niveau van deze kosten wat lager (3%). De gemiddelde transportkosten voor de
geselecteerde producten worden op 4% van de totale prijs geschat.
Figuur 2 Bonaire, geaggregeerd overzicht kostenopbouw (2016-Q4, ongewogen gemiddelde gebaseerd
op de 17 producten)

Bron: berekeningen Ecorys, zie bijlage D voor meer details. Noot: dit betreft een ongewogen gemiddelde van de geselecteerde
producten.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

11

Saba en Sint Eustatius
Marktsituatie – Zeecontainers worden vanuit de VS (Miami) en ook Europa aangevoerd naar ‘hub’
Sint Maarten, vanwaar de containers op (veelal) kleinere schepen worden overgeslagen. Deze
containers bereiken ook Sint Eustatius en Saba, maar in beperkte mate/incidenteel. De meeste
aanvoer van voorraden loopt via de groothandels op Sint Maarten, waar de producten fysiek in de
schappen staan en bestellingen afzonderlijk worden verwerkt en getransporteerd (1x per week).
Supermarkt Duggins (EUX) is een uitzondering met wekelijkse containeraanvoer. Uit de analyse
van de handelsstromen richting Sint Maarten blijkt dat, hoewel dit verschilt per type product,
verreweg de meeste aanvoer vanuit de VS of Europa komt. Uit het consumentenonderzoek blijkt
dat er op Saba drie ‘dominante’ supermarkten zijn en op Sint Eustatius één (Duggins). In hun keuze
voor de supermarkten laten consumenten op Saba zich primair leiden door de prijs, gevolgd door
locatie. Op Sint Eustatius is het assortiment leidend, gevolgd door de prijs. Vanwege de prijs wordt
er door consumenten wel gewisseld van winkel. Voor zowel Saba als Sint Eustatius geldt dat de
geselecteerde producten in meerderheid gekocht worden op het eiland. Buiten het eiland koopt
men vooral kleding, huishoudartikelen en (andere) voedingsmiddelen.
Prijsontwikkelingen producten – Ook voor Saba en Sint Eustatius is in meer detail een analyse
gemaakt van de prijsontwikkeling van zestien specifieke producten (kledingdata ontbrak). Uit de
analyse wordt duidelijk dat de prijsontwikkeling van individuele producten (ook) op Saba en Sint
Eustatius vaak grillig is en afwijkt van de algemene prijsontwikkelingen op de (wereld)markt. Elk
product heeft, ook in de vergelijking tussen de beide eilanden, een eigen ‘verhaal’ voor wat betreft
de prijsontwikkeling. Hierdoor zijn vrijwel geen patronen te identificeren. De grote afhankelijkheid
van Sint Maarten is hier belangrijk, mede omdat daar de (retail)prijzen ook aanzienlijk zijn
gestegen.
Kostenopbouw – Net als voor Bonaire is per schakel van de waardeketen voor Saba en Sint
Eustatius5 een inschatting van de kosten gemaakt (figuur 3) voor de geselecteerde producten in
2016 (Q4). Er kunnen op basis van deze figuur een aantal observaties gemaakt worden. Ten eerste
wordt duidelijk dat de brutomarge voor de detailhandel per product verschilt: deze is hoog voor
bederfelijke producten (fruit, groente) en lager voor producten waar meer concurrentie voor bestaat
(pluimvee/kip). Ten tweede toont de figuur dat de transportkosten per product verschillen, wat
samenhangt met de vorm van transport (gekoeld) of met het volume. Voor bijvoorbeeld water zijn
deze kosten relatief hoog (veel volume, relatief lage prijs), voor corned beef (vleeswaren) relatief
laag. Ten derde toont de figuur de invloed van de belastingen op zowel Saba als Sint Eustatius
(ABB) als op Sint Maarten (BBO), waarbij voor sommige producten een vrijstelling geldt. Tot slot
valt de groothandelsmarge op Sint Maarten op: een groot deel van de geselecteerde producten
staat (fysiek) eerst op Sint Maarten in de schappen. Uit de analyse voor de hele periode blijkt dat er
met name variatie bestaat in de inkoopprijs (onder invloed van prijsontwikkelingen op de
wereldmarkt) en de brutomarge van de detailhandel. Deze laatste is soms ook (tijdelijk) negatief.

5

12

Op dit geaggregeerde niveau van de analyse bestaat er geen verschil tussen Saba en Sint Eustatius; hoewel de
consumentenprijs tussen de eilanden verschilt, zijn de overige aannames voor het rekenschema grotendeels gelijk.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Figuur 3 Saba en Sint Eustatius, kostenopbouw geselecteerde producten (2016-Q4)
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bloem
Brood en beschuit
Kaas
Kleding
Koek, gebak en zoutjes
Luiers

Inkoopwaarde

Melk
Mineraal en bronwater

Transportkosten (interregionaal)

Pluimvee
Rijst
Tandpasta

Bruto marge groothandel
Omzetbelasting (BBO)

Vers fruit (sinaasappels)
Verse groenten (tomaten)

Transportkosten (lokaal)

Vleeswaren en vleesgerechten
Vruchten en groentesappen
Wc‐papier

ABB
Bruto marge detailhandel

Zeep

Bron: berekeningen Ecorys, zie bijlage D voor meer details. Noot: voor kleding waren geen consumentenprijzen beschikbaar.

Op basis van de resultaten per product is ook een geaggregeerd overzicht van de kostenopbouw
gemaakt voor alle producten samen (figuur 4). Gemiddeld genomen maakt de inkoopprijs in de VS
(Miami) of Europa ongeveer de helft (47%) uit van de totale prijs. De brutomarges van de
groothandel op Sint Maarten (14%) en de detailhandel op Saba en Sint Eustatius (33%) zijn andere
belangrijke kostenposten. De geraamde marges komen min of meer overeen met de gehanteerde
marges die ondernemers in de interviews genoemd hebben (voor hun hele bedrijfsvoering).6 Hierbij
is het belangrijk op te merken dat het hier gaat om de brutomarge; hier moet de ondernemer dus
nog diverse kosten van betalen (personeel, energie, etc.), alsmede een vergoeding voor zijn
ondernemerschap (winst). Omdat niet op alle producten BBO of ABB wordt geheven ligt het
geaggregeerde niveau van de kosten wat lager (3%). De gemiddelde transportkosten worden op
2% geschat.
Figuur 4 Saba en Sint Eustatius, geaggregeerd overzicht kostenopbouw (2016-Q4, ongewogen
gemiddelde gebaseerd op de 17 producten)

Bron: berekeningen Ecorys, zie bijlage D voor meer details. Noot: dit betreft een ongewogen gemiddelde van de geselecteerde
producten.

6

De groothandels op Sint Maarten gaven aan dat hun brutomarge gemiddeld op 15-25% lag. Op Saba en Sint Eustatius
werd vaak aangegeven dat de brutomarge 20-30% was.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

13

IV. Prijsbeleid en kostenbeheersing (hoofdstuk 5)
Dit hoofdstuk richt zich vooral op het identificeren van potentiële ‘interventies’ om de kosten en
prijzen te kunnen beheersen en/of beïnvloeden. Hierbij gaat het primair om de opties voor
beleidsvoering vanuit de lokale overheden (openbare lichamen) en vanuit de Nederlandse
Rijksoverheid (departementen). Echter, in de praktijk vereisen diverse mogelijkheden ook de
ondersteuning van en de samenwerking met individuele bedrijven en/of instellingen.
Voordat de verschillende interventies in meer detail besproken worden, dient (nogmaals) te worden
opgemerkt dat de prijsvorming op Caribisch Nederland het resultaat is van een complex geheel van
factoren. Deze factoren betreffen onder andere prijsontwikkelingen op de wereld- en valutamarkt,
maar zeker ook de individuele bedrijfsvoering en prijszetting van de diverse ketenpartijen. Tevens
kent Caribisch Nederland een aantal belangrijke nadelen, zoals de grote afhankelijkheid van de
aanvoer van producten en voorraden van elders, de afwezigheid van enig substantieel
‘marktvolume’ (vooral Saba en Sint Eustatius). Hierdoor is sprake van een ‘captive situation’: de
afhankelijkheid van het bestaande systeem van transport en groothandels is zeer groot en de
mogelijkheden om deze exogene factoren te veranderen zijn beperkt. Desalniettemin zijn er vanuit
vijf invalshoeken interventies geïdentificeerd (zie hierna A-E). Deze zijn beoordeeld op een aantal
criteria, namelijk impact op de prijzen, uitvoerbaarheid en effectiviteit. Een samenvattende tabel is
aan het einde opgenomen.
A. Interventies ten aanzien van hoogte retailprijzen
De eerste invalshoek is het reguleren van de hoogte van de retailprijs of van de marges die
detaillisten rekenen. Wij verwachten dat de interventies gericht op het reguleren van de prijzen (of
marges) van een specifieke groep producten (interventie A1 en A2) ineffectief zijn, zeker op kleine
eilanden zoals Saba en Sint Eustatius. Mogelijk kan dit op Bonaire wel werken, maar de ervaringen
hiermee in 2014 waren niet goed. Betere verwachtingen zijn er van het opzetten van een systeem
van vrijwillige maximumprijzen (interventie A3) zoals op Saba, maar dit garandeert geen resultaten
(vanwege vrijwilligheid). Hierbij moet echter wel een logische keuze van producten gemaakt
worden, waarbij tevens duidelijke procesafspraken gemaakt dienen te worden over de monitoring
en publicatie van de prijzen en uitgangspunten voor het prijssysteem en (eventuele) aanpassing
van de prijzen.
Advies 1: wij bevelen aan om te verkennen of dit systeem van vrijwillige maximumprijzen op Sint
Eustatius haalbaar is en of de bestaande initiatieven op Saba en Bonaire ‘nieuw leven’ ingeblazen
kan worden (A3). De ervaringen op Saba (convenant) en Bonaire (BonKompra) laten zien dat dit
systeem in beginsel wel mogelijk is en draagvlak heeft. De Rijksoverheid (EZ) kan hierin faciliteren,
maar de lokale overheid zal dit systeem moeten ‘onderhouden’. Tevens vraagt dit om inzet van de
belangrijkste lokale ondernemers.
B. Interventies ten aanzien van de kostenopbouw
De tweede invalshoek betreffen interventies die ingrijpen op de kostenopbouw van de producten
(zie ook hoofdstuk 3 en 4). Interventies gericht op het subsidiëren van het lokale transport naar de
eilanden (B1) en het oplossen van de ‘cumulatieve’ belasting op Sint Maarten en Curaçao (B3)
achten we weinig effectief. Het vergroten van de vrijstelling van ABB voor een specifieke groep
producten (B2) heeft een zeer directe impact, onder de voorwaarde dat ondernemers zich (onder
druk van concurrentie) gedwongen weten dit voordeel aan de consument terug te geven. Het

14

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

verbeteren van het ondernemersklimaat (B4) is een indirecte maatregel en zal vooral op de langere
termijn impact hebben. De uitvoering zal in de praktijk lastig zijn.
Advies 2: ons advies om (nogmaals) kritisch te kijken naar de huidige invulling van de ABB in het
licht van de primaire levensbehoeften (B2). Indien gewenst kunnen (ook) basale producten als kip
en luiers onder de ABB-vrijstelling worden geschaard. Voor het verbeteren van het
ondernemersklimaat (B4) is ons advies vooral om als Rijksoverheid (EZ) het gesprek aan te
(blijven) gaan met lokale ondernemers en een kritische houding aan te nemen ten aanzien van de
stijgende regeldruk die ondernemers ervaren. Andere meer structurele maatregelen voor de
Rijksoverheid (EZ/ IenM) liggen in het beheersbaar houden van de energieprijzen. De huidige
investeringsplannen richten zich op het verhogen van de eigen autonome productie van energie en
het realiseren van een break-even tussen kosten en inkomsten. Het is belangrijk (met name voor
Saba en Sint Eustatius) dat deze plannen worden uitgevoerd, zodat er een goede (betere)
uitgangspositie ontstaat voor de toekomst.
C. Interventies ten aanzien van het versterken van de eigen (lokale) productie
In de huidige situatie wordt vrijwel alles op de eilanden geïmporteerd. Er zijn op Caribisch
Nederland reeds diverse initiatieven voor het versterken van de eigen productie, maar deze zijn
vaak (nog) kleinschalig en niet altijd kosteneffectief. Interventies gericht op het stimuleren en
faciliteren van initiatieven voor lokale productie (C1) en het bevoordelen van lokale productie (C2)
zullen waarschijnlijk niet leiden tot lagere (of competitieve) prijzen in vergelijking met de prijzen van
producten uit de VS en de EU en zullen deze aanvoer niet in zijn geheel kunnen vervangen. De
voordelen van deze interventies zitten vooral in meer eigen productie en meer verse producten,
alsmede meer indirecte voordelen zoals het creëren van werkgelegenheid (of zoals nu op Sint
Eustatius: een project voor schoolverlaters) en het verminderen van de externe afhankelijkheid.
Advies 3: Met het oog op deze andere voordelen is ons advies om de komende jaren als
Rijksoverheid (EZ) en als lokale overheid te blijven investeren in projecten en initiatieven,
bijvoorbeeld in de vorm van subsidie, beschikbaarstelling van grond, opslagcapaciteit en het
beschikbaar stellen van landbouwwerktuigen (C1). Hierbij is het omwille van efficiency wel van
belang dat deze investeringen/projecten goed gemonitord worden.
D. Versterken ‘marktpositie’ van Caribisch Nederland
De vierde invalshoek richt zich op het versterken van de positie van Caribisch Nederland ten
opzichte van leveranciers op (bijvoorbeeld) Curaçao, Sint Maarten en eventueel de VS/EU.
Interventies gericht op het ‘bundelen’ van bestaande vraag (D1-D2-D3), bijvoorbeeld door
samenwerking supermarkten en eventueel de lokale overheid/RCN, hebben waarschijnlijk wel een
positieve prijsimpact maar kennen belangrijke nadelen in de praktische uitvoerbaarheid en worden
daarom niet als effectief beoordeeld. Ook de effectiviteit van het versterken van het
mededingingsbeleid (D5) is onzeker, maar de ontwikkelingen op Curaçao bieden wel kansen. Het
stimuleren en versterken van de kennis over inkoop en bedrijfsvoering (D4) beoordelen we wel als
effectief: met een relatief beperkte inzet van mensen en middelen kan bijvoorbeeld vanuit de
Rijksoverheid advies gegeven worden aan ondernemers over hun manier van inkoop en
bedrijfsvoering. Mogelijk kunnen ook via het consulaat in Miami (nieuwe) relaties met partners
worden gelegd. Herziening van het vestigingsbeleid (D6) beoogt vooral de wildgroei aan nieuwe
winkels tegen te gaan, mede gezien de al hoge supermarktdichtheid.
Advies 4: ons advies aan de Rijksoverheid (EZ) en de lokale overheid is om voor Saba en Sint
Eustatius in ieder geval te verkennen of de inkoopmacht van de overheid (en RCN) beter benut kan
worden (D3), bijvoorbeeld als een stabiele basis voor een eventuele ‘deal’ met een groothandel op
bijvoorbeeld Sint Maarten. Verder achten wij de Rijksoverheid (EZ) zeer goed in staat om op een

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

15

efficiënte manier expertise beschikbaar te stellen die de (kleine groep van) lokale ondernemers kan
trainen en adviseren over hun bedrijfsvoering en inkoopbeleid (D4). Mogelijk zijn ook op Curaçao of
Sint Maarten experts te vinden die over een goed lokaal netwerk beschikken en de lokale ins en
outs goed kennen. Daarnaast verdient het aanbeveling om op termijn de samenwerking met de in
oprichting zijnde FTAC op Curaçao goed vorm te geven (D5). Tot slot lijkt het waardevol om het
vestigingsbeleid te herzien, zodat met behulp van duidelijke criteria de groei in nieuwe
supermarkten onder controle gehouden kan worden (D6).
E. Versterken positie van consumenten
De vijfde en laatste invalshoek betreft het versterken van de positie van consumenten zelf. De
consument kan door prijsbewust handelen tot op zekere hoogte ook invloed uitoefenen op zowel de
retailprijzen als de eigen uitgaven. Een waardevolle interventie (E1) vinden wij het verder
bevorderen van prijs-kritisch consumentengedrag. Deze interventie kan op veel verschillende
manieren worden vormgegeven, maar met name het publiceren van (tweewekelijkse)
prijsvergelijkingen lijkt een effectieve manier om consumenten prijsbewust te maken. Een tweede
interventie (E2) is het geven van directe inkomenssteun aan groepen met een beperkt inkomen,
bijvoorbeeld door het verhogen van de uitkeringen. Dit heeft niet direct invloed op de prijzen, maar
verzacht wel op een hele directe manier de impact van hoge prijzen voor een kwetsbare groep.
Ook de impact van het faciliteren van openbaar vervoer op de prijzen zal beperkt zijn (E3), maar
faciliteert wel de mobiliteit van een groep consumenten.
Advies 5: Ons advies is dat met name de Rijksoverheid (EZ/SZW) zich inspant om te zorgen voor
voldoende (en toegankelijke) ‘budgetvoorlichting’ op de eilanden, al dan niet door middel van
informatie op websites en in brochures (E1). Mogelijk kan ook de expertise en (bestaande) kennis
van het Nibud hiervoor worden ingeschakeld, daar deze deels door SZW gefinancierd wordt. Het
arrangeren en publiceren van de prijsvergelijkingen is meer een taak voor lokale
consumentenorganisaties en/of de lokale overheid. Eventueel kan hierin de samenwerking met de
supermarkten zelf worden gezocht (aanleveren of controleren van prijsinformatie). Het arrangeren
van directe inkomenssteun (E2) is primair een zaak van de Rijksoverheid (SZW). Verder adviseren
we de Rijksoverheid (EZ/IenM) en de lokale overheid van Bonaire de mogelijkheden van openbaar
vervoer op Bonaire (E3) te verkennen, met name omdat dit de mobiliteit van een specifieke groep
(kwetsbare) consumenten dient.
Tabel 2 Overzicht interventies en beoordeling
Interventies

Hoogte

A1

retailprijzen

Prijs-

Uitvoer-

impact

Effec-

baarheid

tiviteit

Positief

Lastig

Negatief

Positief

Lastig

Negatief

Het opzetten van een systeem van

Neutraal/

Neutraal

Positief

vrijwillige maximumprijzen (zoals op

positief

Goed

Neutraal/

Reguleren van maximumprijzen (of
marges)
van een specifieke groep producten

A2

Subsidiëren specifieke producten die
boven maximumprijs komen (variant op
A1)

A3

Saba)
Kostenopbouw

16

B1

Subsidiëren van het lokale transport

(Licht)

naar de eilanden

positief

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

negatief

Interventies

B2

Prijs-

Uitvoer-

impact

baarheid

tiviteit

Goed

Positief

Lastig

Beperkt

Lastig

Neutraal/

Vergroten vrijstelling ABB voor

(Licht)

specifieke groep producten (deels al

Positief

Effec-

gedaan)
B3

B4

Oplossen ‘cumulatieve’ belasting (op

(licht)

SMX/CUR)

positief

Verbeteren van het

Onzeker

positief

ondernemersklimaat
Vergroten

C1

eigen

Stimuleren en faciliteren van

Neutraal

Goed

Neutraal /

Neutraal

Goed

Neutraal

Positief

Lastig

Onzeker/

Negatief

initiatieven voor lokale productie

productie

C2

Versterken

D1

Maatregelen nemen die lokale
productie bevoordelen
Samenwerking ten behoeve van

‘marktpositie’

gezamenlijke inkopen (eventueel met

Caribisch

inzet van gezamenlijke “broker”)

Nederland

D2

Gecoördineerde inkoop via overheid

Negatief

Positief

Lastig

Negatief

Neutraal /

(licht)

(stichting)
D3

Inzet inkoopmacht overheid

Onzeker /

D4

Stimuleren en faciliteren van

Neutraal /

positief

goed

positief

Goed

Positief

versterking inkoopkennis

positief

D5

Versterking mededingingsbeleid

Onzeker

Onzeker

Onzeker

D6

Herziening vestigingsbeleid

Onzeker /

Goed

(licht)

positief
Versterken

E1

Bevorderen van prijs-kritisch
consumentengedrag

positief

E2

Geven van directe inkomenssteun

E3

positie
consumenten

Neutraal/

Positief
Goed

Positief

Neutraal

Goed

N.v.t.

E3. Faciliteren van openbaar vervoer

Zeer

Goed

Neutraal

(Bonaire)

beperkt

Bij de beoordeling van de denkbaar geachte interventies is in het voorafgaande overzicht alleen
gekeken naar de prijsimpact, uitvoerbaarheid en verwachte effectiviteit van de afzonderlijke
interventies. Bij mogelijke toepassing van de interventies in de praktijk is het wenselijk om ook
rekening te houden met de onderlinge samenhang en verweving van de interventies. Sommige
interventies liggen duidelijk in elkaars verlengde (bijvoorbeeld het vergroten van de eigen productie
en het versterken van de marktpositie), terwijl andere combinaties van interventies
tegenstijdigheden kunnen bevatten. Denk in dit geval bijvoorbeeld aan het gelijktijdig subsidiëren
van het lokale transport naar de eilanden en het stimuleren en faciliteren van initiatieven voor lokale
productie. In dergelijk gevallen dient bij uitvoering een keuze te worden gemaakt. Kansrijk
initiatieven op de korte termijn (1-2 jaar) zijn naar ons idee interventie A3, B2, D4 en E1. Deze
interventies kunnen goed naast elkaar ingezet worden en zijn vrij concreet uit te voeren. Voor
interventie D3 kan geïnventariseerd worden of hier wel draagvlak voor is. Daarnaast zijn er diverse
interventies die een langere horizon (2-3 jaar) kennen en ook meer structureel van aard zijn (B4,
C1, D5, E2). Voor deze interventies geldt dat zij veelal onderdeel zijn van bredere beleidsdossiers
en dat het vooral zaak is dat deze elementen daar deel van uit gaan (of blijven) maken.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

17

Management summary (EN)7

I. Introduction to the study (chapter 1)
Context – On the 10th of October 2010, the Caribbean islands Bonaire, Sint Eustatius and Saba
became part of the Netherlands as governing entities with the status of ‘special municipalities’. The
administrative reform has led to significant changes in the three islands that previously belonged to
the separate country ‘Netherlands Antilles’. Prices have risen sharply since the transition in 2010,
which has had a large impact on the daily life of the inhabitants. At the same time, wage
development lagged behind, decreasing the purchasing power of the islands8. It is important to note
that there is a group of citizens which is to a large extent dependent on the provision of social
benefits (‘onderstand’).9 The onderstand is comparable to the Dutch social benift system
(‘bijstand’), but the onderstand level is currently under the social minimum. In a reaction to the
evaluation report of the Spies Commission, the Cabinet indicated that there will be a new social
minimum, based on the legal minimum wages of Bonaire, Saba and Sint Eustatius, towards which
the onderstand will gradually grow in stages.10 Several causes of these price changes have been
identified, but there is still insufficient insight into the underlying reasons for these developments. As
a consequence, it is difficult for the Ministry of Economic Affairs to draft and pursue specific policies
and support measures to assist the islands with issues concerning pricing policy and competition.
Aim of the study – The ministry of Economic Affairs commissioned Ecorys and Curconsult
(Curacao) to conduct a study on the causes of the price level developments since the
administrative reform in 2010. The aim of the study is to provide an insight in the price level
development, and to identify the causes of the changes in price levels for each of the islands
separately. The central research question is: “What are the causes of the price level developments
in the Caribbean Netherlands since the administrative reform?” In order to answer the central
question, a number of sub questions are investigated further. These are on:


The outline of the current market situation – The first step is to describe the current market
situation and to track the developments since 2010. The main issue is to map both the supply
chain (where do the products come from?) and the consumer market (where do consumers buy
their products?).



The causes of the price level developments – The second part focuses on the causes of the
price level developments. The structure of the price components for different products will be
investigated and causes behind price developments will be identified on each island. In order to
establish a benchmark situation, price levels from other Caribbean islands nearby will be used.



The pricing policy and cost management – The third part focuses primarily on identifying
potential ‘instruments’ that facilitate managing and/or influencing the prices. This analysis will
enable the ministry and the Executive Councils of the islands to take specific measures for
issues concerning price and competition policy.

7

8

9

10

This English summary is a direct translation of the Dutch summary. In case of any (unintended) differences between the
two summaries, the Dutch text prevails above the English text.
This is reflected in the average household income on the islands of Bonaire, St. Eustatius and Saba, which for 2012 were,
respectively, 27.800, 33.200 and 27.400 dollars. (Source: The Netherlands Institute for Social Research (2015), Vijf jaar
Caribisch Nederland: gevolgen voor de bevolking).
The number of social benefits in the Dutch Caribbean increased from 251 in 2011 to 423 in 2014. The ministry of Social
Affairs (SZW) indicated earlier that this increase is related to better information provision about the system and the efforts
to limit the non-use of this provision.
Cabinet reaction to Spies evaluation report (May 12th, 2016).

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

19

Chapter 2, 3, and 4 include the first two subsections. The third subsection will be addressed in
Chapter 5.
Methods and framework – This study started mid-December 2016 and was completed in May
2017. The research approach consisted of a number of specific components which will be briefly
explained here:


Analysis of CBS-microdata – To create sufficient depth of the analysis, the client chose to focus
on 17 different consumer products (12x food products, 1x clothing and 4x personal care
products). With the aid of microdata provided by the Dutch CBS, an analysis for those specific
products is performed on the price levels and their developments development between 2010
and 2016.



Desk study and field research – In addition to an analysis of available literature, special
attention is paid to trade flows to and from the islands. The UN Comtrade database allows for a
mapping of trade patterns over the last few years, though the emphasis lies primarily on Sint
Maarten and Curacao due to data availability. Both islands are important hubs for Saba and Sint
Eustatius, and Bonaire respectively. Field interviews were conducted on the islands, for which
the Windward islands were visited from February 26th 2017 to March 10th 2017. Bonaire and
Curacao were visited between the 7th and 17th of March 2017.



Consumers research – In addition to the field research conducted by Ecorys, Curconsult
conducted consumer research by phone on Bonaire, Saba and Sint Eustatius in March and
April of 2017. The focus of this consumer research was on identifying the most important sales
channels through which consumers do their shopping. Moreover, it allowed for an identification
of the most important factors for specific choices.

II. General view price development (chapter 2)
This chapter presents a general view of the price development over the recent years in the
Caribbean Netherlands. There is specific attention for (i) de development of consumer prices, (ii)
the relevant system changes and macro-economic developments, (iii) the value chain for the
Caribbean Netherlands, and (iv) price development of the nearby islands and/or countries.
Development of consumer prices – The Central Bureau of Statistics has been measuring the
price development in the Caribbean Netherlands since January 1st 2010. From the consumer price
index (CPI) it is apparent that for the period 2010-2016 (Q4) the price development fluctuated
considerably from +11% for Bonaire up till +14% for Saba and +21% for Sint Eustatius. In the
Netherlands, for example, the same period experienced a CPI increase of approximately 10%.11 It
is important to ascertain that the price increase levels sometimes drop a fraction since the second
half of 2014 This report primarily emphasises the main categories of ‘nourishments and alcohol free
beverages’ and ‘clothing’, in line with the seventeen selected products.
Relevant system changes and macro-economic developments – The price developments on
the Caribbean Netherlands during the period 2010-2016 cannot be seen separately from (i) a
number of system changes that are implemented around (and after) the transition in October 2010,
as well as (ii) a number of macro-economic developments. In terms of system changes it is relevant
that in a number of cases (taxes, customs, nursing, social security) were implemented in a relatively
short period and in particular in the first years entailed high uncertainty. This uncertainty has, in
combination with the changeover from the Antillean gulden to the American dollar, resulted in an
upward price effect. However, simultaneously macro-economic factors influenced the price. In the
period 2010-2014 the crude oil price was high, which influenced the costs for production, transport
11

20

Central Statistics Bureau (CBS)

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

and energy consumption. In addition many food prices peaked in the period of 2010-2013, the
dollar/euro exchange rate varied and an important supply country (Venezuela) entered political
turmoil.
The value chains for the Caribbean Netherlands – Many products in the Caribbean Netherlands
come from the United States (Miami) and Europe (the Netherlands/France) or from important
producing- or trading countries in the region (Brazil, Panama, Colombia, etc.). Sint Maarten acts as
a central hub for Saba and St-Eustatius, with commodities being transported to the two islands via
wholesalers on Sint Maarten. For Bonaire the wholesalers on Curacao count as ‘hub’, but in certain
cases commodities are also direct (without interference of wholesalers) supplied. The commodities
that arrive in the harbour are subsequently distributed over the concerned islands and reach
consumers through supermarkets, convenience stores and other stores. Alternatives for the regular
sales channels did arise amongst others via ‘direct import’ (Bonaire) and purchases via internet. In
comparison to the Netherlands, the Dutch Caribbean has a high density in the number of super
markets. For the Netherlands as a whole, the number of supermarkets per 1,000 inhabitants is 0.3,
whereas this number is 2.5 for the islands. Specifically Sint Eustatius and Saba have a density per
1,000 inhabitants of 3.1 and 3.3, respectively. Bonaire has a slightly lower ratio, with 2.3.
Price development in perspective – the price developments in the Caribbean Netherlands are
related to the price developments of the global market and/or to the price developments in the
countries that the products originally come from (the ‘peers’, such as Curacao, Sint Maarten, the
United States and the Netherlands). The prices of nourishments on Bonaire increased with +14% in
the period of 2010-2016 (Q4), while the prices for Sint Eustatius and Saba increased with +17%
and +23%, respectively. On Curacao the reported CPI-increase was considerably higher than on
Bonaire (+27%), while also on Sint Maarten the CPI after 2011 sharply increased (+53%). In
‘source area’s’ such as Miami and the Netherlands, the CPI-increase is lower than in the Caribbean
Netherlands but also there are some increases observed (respectively 9% and 14%). The
Caribbean region implemented several policy measures to stabilise prices. However, it is not
always clear how effective these measures are in the longer run. On Bonaire the price of clothing
already increased in the period 2010-2014 (+15%), but this increase carried on in 2015-2016
(+61% over the entire period). This increase does not correlate with nearby islands/countries.
Because of the limited supply of clothing, it is possible that the same sort of jeans cannot be
monitored over the time. The price of clothing for Saba and Sint Eustatius is measured on Sint
Maarten and was found to have increased in this period with approximately +7%, which correlates
to the nearby islands.

III. A more detailed assessment of the islands (chapter 3 and 4)
In chapters three and four the situation on Bonaire, Saba and Sint Eustatius is further examined.
The (i) market situation, (ii) price development of the selected products and (iii) costs structure for
each link in the value chain are specifically assessed.
Bonaire
Market situation – Curacao acts as the most important hub for the supply of products: many
products are delivered through wholesalers from Curacao or containers are transshipped in
Curacao for transport to Bonaire. Europe and The United States are by far the most important trade
partners, although this can differ for individual products (Brazil, Jamaica, Colombia, etc.) The
conducted consumer research shows that consumers mainly buy their products at three
supermarkets (Warehouse, Van den Tweel and Bondigro) and that their buying behavior is primarily
influenced by the price of a product, closely followed by the quality of a product and the location of

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

21

the store. Buying behavior is not fixed as consumers also change their preferred store. Consumers
regularly purchase products from outside Bonaire (online or in person). However, the selected
primary needs are mostly purchased on the island (except for clothing/jeans).
Product price development– In this study a price trend analysis of seventeen specific products is
performed based on CBS-microdata. This analysis shows that the price development of the
selected products on Bonaire is volatile, but over the whole period price levels mostly increased
since 2010. The prices of some products, like flour, rice and chicken, clearly moved against the
global market trend. The observed prices for jeans strongly deviate from the price development
elsewhere. These overall prices acted as starting point for the analysis of the cost structure.
Cost structure – A cost estimation has been made for each link in the value chain. Figure 1 shows
the results for Bonaire in 2016 (Q4), some of which are remarkable. Firstly, it becomes clear that
the gross margin of the retailers differs per product. The gross margin is high for perishable
products (fruit, vegetables) but lower for products with higher levels of competition between
supermarkets (poultry, chicken). Secondly, the figure shows that the transport costs differ per
product. The costs of transportation are correlated with either the means of transportation
(refrigerated) or with the volume. Transportation costs are relatively high for water (large volume,
relatively low price) but relatively low for corned beef. Thirdly, the figure shows the influence of
taxes in both Bonaire (ABB - expenditure tax) and Curacao (OB - turnover tax), for which some
products are exempted. Lastly, the margin of wholesalers stands out. On average this margin is
lower for Bonaire as compared to Saba and Sint Eustatius, where stores increasingly import
themselves without the intermediation of wholesalers. The estimates per product for the period
2010-2016 (see the attachments) show that for some products there were temporary negative
margins.
Figure 1 Bonaire, Cost structure of selected products (2016-Q4)
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Flour
Bread and crackers
Cheese
Clothing

Purchasing price

Biscuits, cake and savoury snacks
Diapers

Transport costs (interregional)

Milk
Mineral and spring water

Gross margin wholesaler

Poultry
Rice

Turnover tax

Tooth paste
Fresh fruit (oranges)

Transport costs

Fresh vegetable (tomatoes)
Meat and meat‐based products

Expenditure tax

Fruit and vegetables juices
Toilet papers

Gross margin retailer

Soap

Source: calculations Ecorys, see attachment D for more details.

Based on the results of these 17 products an (unweighted) average is calculated for all products
together. Results are shown in Figure 2. On average, the purchase price in the United States
(Miami) or Europe accounts for 47% of the total price. The calculated gross margins of the
wholesalers for the selected products (8%) and the retail industry on Bonaire (35%) are the other

22

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

main cost items. It should be noted that it concerns the gross margin; the entrepreneur still has to
incur in other costs (staff, energy, accommodation, etc.), in addition to his own profit (estimated to
be approximately 4% of the total price). Since not all products are have the mentioned taxes, the
aggregated level of these costs is a fraction lower (3%). The average transport costs for the
selected products are estimated at 4% of the total price.
Figure 2 Bonaire, aggregated overview cost structure (2016-Q4, unweighted average based on the 17
products)

Source: calculations Ecorys, see attachment D for more details. Note: this concerns an unweighted average of the selected
products.

Saba and Sint Eustatius
Market situation – Shipping containers are transported from the United States and also Europe to
the ‘hub’ Sint Maarten, and from there on the containers are transshipped on (mainly) smaller ships.
To a limited extent and occasionally these containers also depart to Sint Eustatius and Saba. The
majority of the stock supplies pass through the wholesalers on Sint Maarten, where the products
are physically stored and where the orders are individually processed and transported (once a
week). Supermarket Duggings (EUX) is an exception with a weekly container delivery. From the
analysis of trade flows towards Sint Maarten it appears that, however this differs per product, the
majority of the supply is coming from the United States or Europe. The consumer research shows
that Saba hosts three ‘dominant’ supermarkets and Sint Eustatius one (Duggings). The consumer’s
supermarket choice is based on prices followed by location for Saba, and on assortments followed
by price level for Sint Eustatius. Consumers do change their preferred supermarket as result of
price changes. The majority of the selected products are bought on the island for both Saba and
Sint Eustatius. Consumers particularly buy clothing, household items and (other) food off the island.
Price development products – Similarly to Bonaire, a more detailed price development analysis
on Saba and Sint Eustatius was done for 16 products (no data on clothing available). The analysis
shows that the price development of individual products on Saba and Sint Eustatius is volatile, and
at times deviates from the global price changes. Each product has a ‘personal’ story regarding the
price development, and cross island causes do not necessarily match. As a consequence, it is hard
to reach a conclusion. The high level of dependence on Sint Maarten is of great importance,
partially because the (retail) prices also significantly increased on that island.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

23

Cost structure – As for Bonaire, Figure 3 provides insights into the costs for the selected products
per link in the supply chain for Saba and Sint Eustatius12 in 2016 (Q4). Based on this figure, a
number of observations can be made. First, the gross margin is high for perishable products (fruit,
vegetables) and lower for products that face higher competition (poultry). Second, the figure shows
that the transport costs differ for each product, which is to the mode of transport (‘refrigerated’ or
not) or with the volume. Those share of total costs are, for example for water, relatively high (large
volume, relatively low price), the transport costs for corned beef are relatively low. Third, the figure
shows the influence of the taxes on both Saba and Sint Eustatius (expenditure tax) and on Sint
Maarten (turnover tax), although there are some tax-exempted goods. Finally, the wholesalers
margin on Sint Maarten stands out: the majority of the selected products are (physically) first on the
store shelves in Sint Maarten. The analysis over the whole period shows that variation mainly exists
in the purchase price (influenced by the price development on the global market) and the gross
margin of the retail sector. This last one is sometimes also (temporary) negative.
Figure 3 Saba and Sint Eustatius, cost structure selected products (2016-Q4)
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Flour
Bread and crackers
Cheese
Clothes
Biscuits, cake and savoury snacks
Diapers
Purchasing price
Milk
Mineral and spring water

Transport costs (interregional)

Poultry
Rice
Tooth paste

Gross margin wholesaler

Turnover tax

Fresh fruit (oranges)
Fresh vegetable (tomatoes)

Transport costs

Meat and meat‐based products
Fruit and vegetables juices
Toilet papers

Expenditure tax

Gross margin retailer

Soap

Source: calculations Ecorys, see attachment D for more details. Note: there were no available consumer prices available for
clothing.

Figure 4 presents an aggregated overview of the cost structure for all products. The purchase
price in the United States (Miami) or Europe determines half (47%) of the total price on average.
The gross margins of the wholesalers on Sint Maarten (14%) and the retailers on Saba and Sint
Eustatius (33%) are other important cost items. The estimated margins correspond more or less
with the margins mentioned by the entrepreneurs during the interviews (for the whole operational
management).13 It is important to note that these margins concern the gross margin; the
entrepreneur has to pay several additional costs (staff, energy bills, etc.) in addition to his profits.
The aggregated cost level is lower (3%), as the sales or consumption taxes do not apply to all of
the products. The average transport costs for the selected products are estimated to be 2%.

12

13

24

On this aggregated level of the analysis there are no differences between Saba and Sint Eustatius; although the consumer
prices between the islands differ, the remaining assumptions for the calculations are mainly similar.
Wholesalers on Sint Maarten indicated that their gross margin lies between 15-25%. Those on Saba and Sint Eustatius
often mentioned gross margins of 20-30%.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Figure 4 Saba and Sint Eustatius, aggregated overview cost structure (2016-Q4, unweighted average
based on the seventeen products)

Source: calculations Ecorys, see attachment D for more details. Note: this concerns an unweighted average of the selected
products.

IV. Price policy and cost control (chapter 5)
This chapter focuses on the identification of potential ‘interventions’ to control and/or influence the
costs and prices. These interventions are primarily related to the policy actions which the local
authorities (public bodies) and the national authorities (ministries) can take. However, in practice
these different interventions also require support from and cooperation with individual companies
and/or institutions.
Before we discuss the various interventions in more detail, we emphasize (again) that the price
setting on the Dutch Caribbean is the result of a complex combination of factors, such as price
developments on the world food and currency market, as well as the business operations of
individual enterprises and price setting of various actors in the supply chain. At the same time, the
Dutch Caribbean face a number of important disadvantages, like the large dependence on the offisland supply of products and stocks and the lack of a substantial ‘market volume’ (especially Saba
and Sint Eustatius). This results in a ‘captive situation’: a high dependence on the existing system
of transport means and wholesalers, while the possibilities to influence these exogenous factors are
limited. Nevertheless, we identified potential interventions from five different angles (see next
sections A-E). These are also assessed on a number of criteria, i.e. impact on prices, workability
and effectiveness. A summary table is presented at the end.
A. Interventions concerning high retail prices
The first angle is the regulation of the height of the retail prices or the margins for retailers. We find
that interventions focused on the regulation of prices (or margins) of a specific group of products
(intervention A1 and A2) are not effective, especially not on small islands like Saba and Sint
Eustatius. This type of intervention might work on Bonaire, but similar experiences in 2014 were not
very positive. Better impacts can be expected of the setting up of a system of voluntary maximum
prices (intervention A3) like on Saba, but this does not guarantee any actual results (due to the
voluntary character). Within this context it is important to make a logical choice in the selection of
products, while at the same time an agreement ought to be made on monitoring and publication of

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

25

prices, as well as transparency about the key principles for the pricing system and (future) price
modifications.
Advice 1: we recommend assessing whether it is feasible to set-up a system of voluntary maximum
prices on Sint Eustatius and whether these existing initiatives on Saba and Bonaire can be revived
(A3). The experiences on Saba (conventant) and Bonaire (BonKompra) show that this system is
possible in principle and has sufficient political support. The national authorities (EZ) may facilitate
this, but it is the local authorities that should ‘maintain’ this system. At the same time this requires
the involvement of the larger local entrepreneurs.
B. Interventions concerning the cost structure
The second angle relates to interventions that affect the cost structure of the various products (see
chapters 3 and 4). We assess that interventions focused on the subsidising of local transport to the
islands (B1) and solving the ‘cumulative’ taxes on Sint Maarten and Curacao (B3) will not be very
effective. An increase of the scope of the ABB (expenditure) tax exemption for a specific group of
products (B2) will have a very direct impact, under the condition that entrepreneurs are forced
(given the competitive pressure) to pass on this advantage to the consumers. The strengthening of
the business climate (B4) is a more indirect measure which will have an impact in the longer run.
The implementation in practice of the latter will be a challenge.
Advice 2: we recommend critically assessing (again) the current set-up of the expenditure tax
system pertaining the primary necessities of life (B2). It is possible to (also) extend the scope of the
ABB-tax exemption to basic products like chicken and diapers. With regards to the strengthening of
the business climate (B4) we recommend the national authorities (EZ) to stay in close contact with
the local entrepreneurs and to take a critical position towards the increasing level of administrative
or regulatory burdens affecting local retailers. Other more structural measures for the government
(EZ/IenM) lie in controlling energy prices. Current investment plans are focussed on the increase of
local domestic production of energy and the realisation of a breaking even between costs and
profits. This to create a better starting position for the future.
C. Interventions concerning the increase of local production
In the current situation almost all supplies are imported to the islands. There are several initiatives
on the Dutch Caribbean to increase the level of local production, but these often (still) have a low
scale and are not always cost-effective. Interventions focused on the stimulation and facilitation of
initiatives for local production (C1) and the favouring of local production (C2) will most likely not
result in lower (or more competitive) prices compared to the prices of products from the US or the
EU and will not replace these supplies entirely. The benefits of these interventions are mainly
related to increased local production and more fresh products, as well as more indirect benefits like
the creation of jobs (like on Sint Eustatius: a project for school drop-outs) and the lowering of the
external dependence.
Advice 3: given these additional benefits, our advice to national and local authorities is to keep
investing in projects and initiative, for example via subsidies, land availability, storage capacity and
increased availability of agricultural equipment (C1). For efficiency reasons it is important that these
investments/projects be well monitored.

26

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

D. Interventions concerning the strengthening the ‘market position’ of the Dutch Caribbean
The fourth angle relates to the strengthening of the position of the Dutch Caribbean compared to
suppliers in (for example) Curacao, Sint Maarten and potentially the US/EU. Interventions can
‘bundle’ the existing demand (D1-D2-D3) through, for example, cooperation of the supermarkets
and (potentially) also the local authorities/RCN. This will probably have a positive impact on the
price levels, but will face important disadvantages in terms of the practical implementation. As a
result these interventions are not seen as effective. Also the effectiveness of strengthening the
competition policy (D5) is uncertain. The stimulation and strengthening of knowledge about
purchasing and business operations is seen as effective: with a relatively limited use of people and
resources, advice can be provided (for example by the national authorities) to local entrepreneurs
about their way of purchasing and business operations. The Dutch consulate in Miami could
potentially be used to make contacts with (new) business partners.
Advice 4: our advice to the national authorities (EZ) and the local authorities of Saba and Sint
Eustatius is to at least explore whether it is possible to better use the purchasing power of the
governments (and RCN) (D3), as for example a stable basis for a possible ‘deal’ with wholesalers
on for example, Sint Maarten. We also consider that the national authorities (EZ) are well
positioned to provide expertise to train and advice the (small group of) local entrepreneurs on their
business operations and procurement (D4). It is also possible to find experts in Curacao or Sint
marten that have access to a good local network and are familiar with the local ins and outs. It is
also recommendable to eventually shape and improve the collaboration with FTAC in Curacao.
Finally it is also worth it to revise the settlement policy, so that clear criteria can help control the
increase in the number of new supermarkets (D6).
E. Interventions concerning the strengthening of the position of consumers
The fifth and final angle relates to the strengthening of the position of consumers. Consumer can (to
a certain extent) influence retail prices and their own expenses through price-sensitive behaviour. A
useful intervention (E1) is the stimulation price-critical consumer behaviour. This intervention can
be shaped in different ways, but especially the publication of (biweekly) price comparisons seems
an effective way to make consumer more aware of prices. A second intervention (E2) is the
provision of direct income support to groups with a limited income, for example via a raise of their
benefits. This does not directly impact the price levels, but directly softens the impact of high prices
for vulnerable groups.
Advice 5: we recommend that the national authorities (EZ/SZW) in particular make an effort to
provide enough (and accessible) ‘budget information’ on the islands, for example via information on
websites and brochures (E1). Potentially the expertise and (existing) knowledge of the Nibud can
be mobilised, as they are partially financed via the ministry of SZW. The set-up and publications of
price comparisons is primarily a task for local consumer organisations and /or the local authorities.
Potentially one can arrange the cooperation with local supermarkets (provision or check of price
information). The arrangement of direct income support (E2) is primarily a task of the national
authorities (SZW). We further advice the government (EZ/IenM) and the local government of
Bonaire to explore the possibilities for public transportation on Bonaire (E3), specially because this
would serve the mobility of the targeted (vulnerable) group of consumers.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

27

Table 2 Intervention overview and assessment
Interventions

Price

Feasibility

Effectiveness

Positive

Difficult

Negative

Positive

Difficult

Negative

Neutral/

Neutral

Positive

Positive

Neutral/

impact
Level retail

A1

prices

Regulation of maximum prices (or
margins) of a specific group of
products

A2

Subsidising specific products
above a certain maximum price
(variation on A1)

Cost structure

A3

Set-up of a system of voluntary
maximum prices (like on Saba)

positive

B1

Subsidising local transport to the

(slightly)

islands

Positive

B2

Extension of the scope of the

(slightly)

ABB-exemption for a specific

Positive

negative
Positive

Positive

Positive

Difficult

Limited

Uncertain

Difficult

Neutral/

group of products (partially exists)
B3

Solving ‘cumulative’ taxes (on
CUR/SXM)

B4

Strengthening the business

positive

climate
Increase local

C1

production

Stimulation and facilitation of

Neutral

Positive

Neutral/
negative

initiatives for local production
C2

Measures to favour local

Neutral

Positive

Neutral

Positive

Difficult

Uncertain/

production
Strengthening

D1

‘market

Cooperation bundled procurement

Negative

(potentially via a common broker)

position’ Dutch

D2

Caribbean

Coordinated procurement via

Positive

Difficult

Negative

Uncertain /

Neutral /

(slightly)

government
D3

D4

Use of purchasing power
government

positive

positive

Positive

Stimulation and facilitation of

Neutral /

Positive

Positive

strengthened procurement

positive

knowledge
D5

Strengthened competition policy

Uncertain

Uncertain

Uncertain

D6

Settlement policy for supermarkets

Uncertain /

Positive

(slightly)

positive
Strengthening

E1

Strengthening of price-critical

Neutral/

consumer behaviour

positive

E2

Supplying direct income support

E3

Facilitating public transportation

consumer

Positive
Positive

Positive

Neutral

Positive

Not applicable

Very limited

Positive

Neutral

position

(Bonaire)

The intervention assessment in the previous analysis was based on price impact, feasibility and
expected effectiveness. In the case of an eventual implementation of the interventions it would be
necessary to consider possible cohesion or interference between these interventions. Some
interventions are clearly intertwined (such as the increase of domestic production and the

28

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

improvement of market positioning) whilst other interventions could have contradictory elements.
This is the case, for example, for simultaneous subsidies for local transport to the islands and the
stimulation and facilitation of initiatives for local production. In these cases the implementation
requires making a choice between the two interventions.
Promising initiatives in the short term (1-2 years) are interventions A3, B2, D4 and E1. These
interventions can work alongside each other and are straightforward in their implementation. For
intervention D3 there must be a prior analysis on whether there would be sufficient support for the
required changes. In addition, there are multiple interventions with a longer horizon (2-3 years) that
are also more structural in nature (B4, C1, D5, E2). These interventions are mostly part of wider
policy designs, and the important matter is for these elements to be incorporated into or to remain a
part of these policies.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

29

1

Inleiding op dit onderzoek

1.1

Aanleiding en doel van het onderzoek
Aanleiding
Vanaf 10 oktober 2010 zijn de Caribische eilanden Bonaire, Sint Eustatius en Saba als ‘bijzondere
gemeenten’ onderdeel van (Europees) Nederland geworden. Voor de drie eilanden die voorheen
onderdeel uitmaakten van het land ‘Nederlandse Antillen’, heeft de bestuurlijke hervorming gezorgd
voor grote veranderingen. In de recent uitgevoerde analyse door de Evaluatiecommissie Caribisch
Nederland, onder voorzitterschap van mw. Spies14, wordt geconstateerd dat sinds “10-10-10” op
belangrijke terreinen van overheidszorg in Caribisch Nederland grote vooruitgang is geboekt, maar
dat op sociaaleconomisch gebied de situatie op de eilanden duidelijk verslechterd is sinds eind
2010.
Het rapport zegt hierover in de conclusies het volgende: “Door velen zijn ieder vanuit de eigen context met
goede intenties aanzienlijke inspanningen verricht om yan de transitie een succes te maken. Europees
Nederland heeft in financiële en personele zin fors in de eilanden geïnvesteerd. De resultaten daarvan
leveren een gemengd beeld op. Op een aantal terreinen zijn als gevolg van de gepleegde investeringen
duidelijk positieve resultaten behaald. Dit betreft eerst en vooral de gezondheidszorg en het onderwijs
maar ook op sommige andere terreinen is zeker vooruitgang geboekt. Niet onbenoemd mogen blijven de
talloze kleinschalige initiatieven en projecten die, ook vanuit de lokale gemeenschappen, met grote inzet
en enthousiasme vorm krijgen. Deze positieve ontwikkelingen worden op de eilanden echter
overschaduwd door een breed gevoelde en sinds 2010 steeds verder toegenomen teleurstelling. Dat is in
belangrijke mate terug te voeren op het welvaartsniveau: de levensstandaard is voor veel mensen, ook
voor degenen met betaald werk, sinds 2010 gedaald. De zorg om primaire levensbehoeften, met name bij
de kwetsbare groepen in de samenleving, overheerst” (Paragraaf 7.1).

De evaluatie verwijst ook expliciet naar het gestegen prijsniveau op de eilanden. Tegelijkertijd is de
loonontwikkeling achtergebleven waardoor de koopkracht op de eilanden is verslechterd15. Van
belang hierbij is ook de aanwezigheid van een groep inwoners die voor een belangrijk deel
afhankelijk is van de verstrekking van de onderstand.16 De onderstand is enigszins vergelijkbaar
met de Nederlandse bijstand, maar de hoogte van de ondertand uitkering ligt onder het sociaal
minimum. In een reactie op het evaluatierapport van de Commissie Spies heeft het kabinet
aangegeven dat er een sociaal minimum komt, afgeleid van het wettelijk minimumloon op Bonaire,
Saba en Sint Eustatius. De onderstand (bijstand) kan daar dan in stappen naar toe groeien.17
Voor het gestegen prijsniveau sinds de transitie en het effect daarvan op de koopkracht zijn in de
genoemde evaluatie en eerdere onderzoeksrapporten verschillende verklaringen aangevoerd. Zo
wordt in het rapport “Vijf jaar Caribisch Nederland: Gevolgen voor de bevolking” gewezen op de
gestegen wereldmarktprijzen voor voedsel en brandstoffen, gestegen transportkosten en
aanpassingen in het belastingstelsel als mogelijke oorzaken. Daarnaast wordt ook de invoering van

14

15

16

17

Commissie Spies, ‘Vijf jaar verbonden: Bonaire, Sint Eustatius, Saba en Europees Nederland - Rapport van de commissie
evaluatie uitwerking van de nieuwe staatkundige structuur Caribisch Nederland’, oktober 2015.
Illustratief hierbij is de hoogte van het gemiddelde huishoudinkomen op de eilanden. Voor Bonaire, Sint Eustatius en Saba
bedroeg het gemiddelde huishoudinkomen in 2012 respectievelijk 27.800, 33.200 en 27.400 dollar (bron: Sociaal en
Cultureel Planbureau (2015), Vijf jaar Caribisch Nederland: gevolgen voor de bevolking).
Het aantal onderstandsuitkeringen is in Caribisch Nederland toegenomen van 251 in 2011 naar 423 in 2014. Het
ministerie van SZW heeft eerder aangegeven dat deze toename onder meer toe te schrijven is aan een betere
informatievoorziening over het recht op onderstand en het tegengaan van niet-gebruik van deze voorziening.
Kabinetsreactie op rapport evaluatie Spies (12 mei 2016)

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

31

de Amerikaanse dollar (per 1 januari 2011) als enig wettig betaalmiddel vaak genoemd als een van
de oorzaken voor de gestegen prijzen. In hoeverre de genoemde oorzaken ook daadwerkelijk
verantwoordelijk zijn voor de gestegen prijzen en wat de relatieve impact is van de afzonderlijke
factoren, kan op basis van de al uitgevoerde onderzoeken niet worden vastgesteld. Zonder
afdoende inzicht in de achterliggende factoren van de prijsstijgingen, is het lastig om gericht beleid
te voeren en de eilanden te ondersteunen bij vraagstukken op het gebied van prijsbeleid en
mededinging.
Doel van het onderzoek
Om die reden heeft het ministerie van Economische Zaken aan Ecorys en Curconsult (Curaçao)
gevraagd om een onderzoek te verrichten naar de oorzaken van het prijsniveau en de
ontwikkelingen van de prijzen sinds de transitie in Caribisch Nederland. De uitkomsten van het
onderzoek moeten het kabinet in staat stellen om de eilanden beter te kunnen ondersteunen bij
vraagstukken over prijs- en mededingingsbeleid.
Het doel van het onderzoek is het geven van inzicht in het prijsniveau en de oorzaken van de
prijsstijgingen en -dalingen sinds de transitie, voor elk van de eilanden apart. De centrale
onderzoeksvraag hierbij is: “wat zijn de oorzaken van het prijsniveau en de ontwikkelingen in de
prijzen in Caribisch Nederland sinds de transitie?” Ten behoeve van de beantwoording van de
centrale probleemstelling zijn drie subonderdelen nader onderzocht, waarbij de focus is gelegd op
zeventien verschillende consumentenproducten (zie volgende paragraaf).
A. Schets van de huidige marktsituatie – Ten eerste wordt in een ‘schets’ nader ingegaan op de
huidige marktsituatie, alsmede de ontwikkelingen sinds de transitie in 2010. Hierbij gaat het vooral
om het in kaart brengen van de waardeketen (waar komen producten vandaan?) en de
consumentenmarkt (waar kopen consumenten hun producten?). Specifieke vragen die worden
beantwoord zijn:


Aanbodkant - Waar kopen de aanbieders van de onderzochte producten hun producten in en
hoe is het inkooppatroon sinds de transitie ontwikkeld? Zijn er mogelijk andere markten waarop
aanbieders hun producten zouden kunnen inkopen tegen acceptabele voorwaarden? Zo ja,
waarom wordt hier niet ingekocht?



Vraagkant - Hoe ziet de consumentenmarkt voor de verkoop van de genoemde producten er
uit en hoe heeft de marktsituatie zich sinds de transitie ontwikkeld? Wat bepaalt de keuze voor
consumenten om bij een bepaalde supermarkt zijn product te kopen?

B. Oorzaken prijsniveau en prijsstijging - Het tweede onderdeel richt zich op de oorzaken van het
prijsniveau en de prijsstijgingen. Hierbij wordt geanalyseerd wat de opbouw van de prijzen is en wat
de oorzaken zijn van de ontwikkeling in de prijzen sinds de transitie in 2010. Tevens wordt hierbij
als ‘benchmark’ gekeken naar ontwikkelingen op naburige eilanden. Specifieke vragen die worden
beantwoord zijn:


Prijsontwikkeling - Hoe heeft de consumentenprijs voor eerste levensbehoeften zich sinds de
transitie ontwikkeld en welke factoren verklaren deze ontwikkeling en zijn hierin verschillen
tussen de verschillende categorieën producten? Wat zijn de effecten van bestaande
maatregelen in het kader van prijsbeleid op de prijsontwikkelingen sinds de transitie? Hoe
verhouden deze ontwikkelingen zich tot andere (naburige) eilanden?



Prijsopbouw - Hoe is de consumentenprijs voor eerste levensbehoeften op de eilanden
opgebouwd? Zijn hierin verschillen tussen de verschillende categorieën producten die worden
gebruikt in het onderzoek? Zijn er factoren die een disproportioneel of onverwacht groot deel
van de consumentenprijs en/of prijsontwikkeling bepalen?

32

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

C. Prijsbeleid en kostenbeheersing – Het derde onderdeel richt zich vooral op het identificeren van
potentiële ‘instrumenten’ om de kosten en prijzen te kunnen beheersen en/of beïnvloeden. Deze
analyse moet het kabinet en de bestuurscolleges op de eilanden in staat stellen om gerichte
maatregelen te nemen bij vraagstukken over prijs- en mededingingsbeleid.

1.2

Werkwijze en inkadering
Dit onderzoek is medio december 2016 van start gegaan en is afgerond in mei 2017. De
onderzoeksaanpak bestond uit een aantal specifieke onderdelen, die hierna kort worden toegelicht.
Analyse van CBS-microdata
Om voldoende diepgang te creëren heeft het ministerie van Economische Zaken ervoor gekozen
om de aandacht specifiek te richten op zeventien verschillende consumentenproducten. Deze
selectie betreft producten uit drie verschillende CPI-hoofdcategorieën18, namelijk ‘voeding’ (twaalf
producten), ‘kleding’ (een product) en ‘overig’ (vier producten). Ten behoeve van het onderzoek
heeft Ecorys gebruik gemaakt van microdata die het CBS sinds januari 2010 verzamelt in Caribisch
Nederland en die onder voorwaarden beschikbaar gesteld kan worden voor ander onderzoek.
Hierbij zijn de zeventien producten als uitgangspunt genomen, maar de selectie is ten behoeve van
de analyse verder ‘verfijnd’ tot het niveau van concrete artikelen. Deze selectie van producten
vormt ook het uitgangspunt voor het in kaart brengen van de waardeketen, alsmede de opbouw
van de verschillende (retail)prijzen. In navolgende tabel zijn de betreffende producten/ artikelen
opgesomd.
Tabel 1.1 Overzicht geselecteerde producten
Product categorieën (CPI)

Nadruk in analyse CBS micro-data op:

1. Voeding - graanproducten
Bloem (flour)

Bloem, zakken van 1-2 kg

Brood

Wit brood, één heel brood

Koek, gebak en zoutjes

Biscuits, verpakkingen van 200-300 gram

Rijst

Witte rijst, vooral zakken van 1-2 kg

2. Voeding – fruit
Vers fruit

Appels en sinaasappels, bijvoorbeeld in verpakkingen van 4-6

Verse groenten

Tomaten en paprika’s (sweet pepper)

3. Voeding – zuivelproducten
Melk

Houdbare melk (mager of halfvol), pakken van 1 liter

Kaas

Gouda kaas, in plakjes (of stuk )

4. Voeding – vlees
Pluimvee

Kip, bevroren kippenvleugels/drumsticks

Vleeswaren en vleesgerechten

Corned beef, in blikjes van 200-300 gram

5. Voeding – drinken
Vruchten en groentesappen

Sinaasappelsap, houdbaar, vaak in pakken van 1 liter

Mineraal en bronwater

Bronwater, niet bruisend, vaak in flessen van 1-1,5 liter

6. Overig – verzorgingsproducten
Luiers

Luiers, in verpakkingen van 24-30 stuks (wisselt per maat)

Tandpasta

Reguliere tandpasta, in verpakkingen van 120-200 gram

Toiletpapier

Toiletpapier, in verpakkingen van 4-12 rollen

Zeep

Zeep in blokvorm (ca. 100 gram)

7. Kleding
18

CPI staat voor ‘Consumentenprijsindex’, de gangbare indicator voor prijsontwikkelingen en inflatie.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

33

Product categorieën (CPI)

Nadruk in analyse CBS micro-data op:

Kleding

Spijkerbroeken

Bron: Ecorys, op basis van de standaard COICOP-indeling.

Binnen de ter beschikking gestelde CBS-microdata, is op het niveau van deze concrete artikelen
een analyse gemaakt van de hoogte van de prijzen en de ontwikkeling gedurende de periode 20102016. Gezien het karakter van de CBS-microdata kent deze analyse beperkingen, maar in het
algemeen geldt dat de kwaliteit van deze data goed is. In bijlage B is een nadere toelichting
opgenomen over de manier waarop deze data is opgebouwd. De resultaten van deze analyse zijn
verwerkt in deze rapportage, alsmede in product-specifieke factsheets (zie bijlage G en H).
Deskstudie en veldonderzoek
Na de selectie van de concrete artikelen en de analyse van de CBS-microdata lag de nadruk op
verdere dataverzameling en –analyse. Naast het analyseren van beschikbare publicaties is
specifiek aandacht besteed aan het analyseren van internationale handelsdata (UN-COMTRADE)
om de handelsstromen naar de eilanden in kaart te brengen. Vanwege de beschikbare data lag de
nadruk hierbij vooral op Sint Maarten en Curaçao, welke als belangrijke ‘hub’ fungeren voor
Bonaire, Sint Eustatius en Saba. Een andere toelichting op deze handelsdata is opgenomen in
bijlage C. Ten behoeve van de dataverzameling is ook veldonderzoek (interviews) op de eilanden
zelf uitgevoerd. In de periode 26 februari 2017 tot en met 10 maart 2017 is een bezoek gebracht
aan de drie Bovenwindse eilanden, namelijk Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius. Daarnaast zijn
ook Bonaire en Curaçao door Ecorys bezocht, namelijk in de periode 7 tot en met 17 maart 2017.
Bij dit veldonderzoek zijn interviews uitgevoerd met zowel marktpartijen in de waardeketen als
diverse overheidsinstanties. Een overzicht van de uitgevoerde interviews is opgenomen in bijlage
A.
Consumentenonderzoek
In aanvulling op het veldonderzoek door Ecorys heeft Curconsult in de periode maart-april 2017
een (telefonisch) consumentenonderzoek uitgevoerd op Bonaire, Saba en Sint Eustatius. De
nadruk in dit consumentenonderzoek lag op het identificeren van de belangrijkste verkoopkanalen
waar consumenten hun inkopen doen, alsmede de belangrijkste keuzefactoren bij deze aankopen.
De resultaten van dit onderzoek zijn opgenomen in dit rapport en in bijlage E.
Eindrapportage en betrokkenheid begeleidingscommissie en eilanden
Op basis van de verzamelde data hebben Ecorys en Curconsult verdere analyses uitgevoerd en de
eindrapportage opgesteld. Gedurende de hele onderzoeksperiode heeft het onderzoeksteam
ondersteuning gehad van een begeleidingscommissie waarin, naast het ministerie van
Economische Zaken (EZ), ook het ministerie van Financiën (FIN), het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK), het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)
en de Autoriteit Consument en Markt (ACM) vertegenwoordigd waren. De begeleidingscommissie
heeft onder meer commentaar gegeven op de conceptversie van het eindrapport (begin mei 2017).
Daarnaast heeft het ministerie van Economische Zaken ook de lokale bestuurders van de drie
eilanden in dit onderzoek betrokken; gedurende mei 2017 is de conceptversie van het eindrapport
met hen besproken. Op basis van de verschillende reacties en commentaren is uiteindelijk het
definitieve eindrapport opgesteld en vastgesteld.
Parallel onderzoek Caribisch Koninkrijk
Tot slot is van belang dat Ecorys (deels) parallel aan dit onderzoek ook een onderzoek uitvoert voor
het ministerie van Buitenlandse Zaken.19 Dit onderzoek heeft grotendeels dezelfde scope, maar is
19

34

Ecorys, ‘Caribbean Kingdom – Study on price developments and logistics in the region’, afronding verwacht in
september/oktober 2017.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

primair gericht op advisering aan de drie landen in het Caribisch Koninkrijk. Naast het in kaart
brengen van de prijsontwikkelingen en de waardeketen is een belangrijke vraag in dit onderzoek of
er alternatieven zijn te vinden voor de inkoop van producten (bijvoorbeeld meer inkoop in de regio).
Voor dit onderzoek zijn eind april en begin mei 2017 bezoeken gebracht aan Aruba, Sint Maarten
en Miami voor het uitvoeren van diepte-interviews. Waar relevant zijn de inzichten uit dit onderzoek
ook in dit onderzoek verwerkt.

1.3

Leeswijzer
Ten behoeve van de beantwoording van de verschillende onderzoeksvragen is het onderzoek
opgebouwd uit zes hoofdstukken, die elk een deel van het onderzoek omvatten.
In hoofdstuk 2 wordt ter inleiding een algemeen beeld geschetst van de prijsontwikkelingen in
Caribisch Nederland in de afgelopen jaren. Aan de hand van CBS-gegevens worden de
prijsontwikkelingen op de eilanden kort in beeld gebracht, waarbij ook kort wordt ingegaan op de
methodiek die het CBS hanteert om de prijsontwikkelingen in beeld te brengen. Vervolgens wordt in
algemene zin bezien welke factoren van invloed zijn op de geschetste prijsontwikkelingen.
Voorbeelden hiervan zijn onder andere de invoering van de dollar (per 1 januari 2011),
koersverloop dollar/ euro, ontwikkeling van de olieprijzen en de ontwikkeling van de voedselprijzen
op de wereldmarkt. Hierna volgt een algemene schets van de waardeketen en wordt ingegaan op
de prijsontwikkeling op naburige eilanden.
Hoofdstuk 3 en hoofdstuk 4 gaan nader in op de specifieke situatie op respectievelijk Bonaire en
Saba & Sint Eustatius. Aan de hand van de structuur van de waardeketen wordt voor Bonaire en
voor Saba & Sint Eustatius nader ingegaan op de huidige marktsituatie. Hierbij wordt aan de hand
van de uitgevoerde enquête tevens een korte beschrijving gegeven van het consumentengedrag.
Vervolgens wordt nader ingezoomd op het prijsverloop op Bonaire. Door te kijken naar de
kostenontwikkeling binnen de verschillende schakels uit de waardeketen wordt vervolgens gezocht
naar een verklaring voor het geconstateerde prijsverloop.
Op basis van de geschetste prijsontwikkelingen en de achterliggende factoren wordt in hoofdstuk
5 gekeken naar mogelijkheden om vanuit het beleid invloed uit te oefenen op de prijsontwikkeling
op de eilanden. Achtereenvolgens wordt daarbij gekeken naar de mogelijke interventies ten
aanzien van de hoogte van de retailprijzen, interventies ten aanzien van de kostenopbouw,
mogelijkheden voor het versterken van de ‘marktpositie’ van Caribisch Nederland en de
mogelijkheden voor het versterken van de positie van consumenten. Hoofdstuk 6 besluit met de
conclusies en aanbevelingen.
In aanvulling op dit rapport zijn er twee aparte documenten (deel II en III) opgesteld, waarin diverse
bijlagen zijn opgenomen met meer details over specifieke onderdelen. De volledige lijst van bijlagen
is als volgt:


Bijlage A: Belangrijkste bronnen (interviews);



Bijlage B: Toelichting op de CBS-prijswaarnemingen en microdata;



Bijlage C: Toelichting op de uitgevoerde analyse van handelsdata;



Bijlage D: Toelichting op de analyse van de opbouw van de consumentenprijs;



Bijlage E: Toelichting op het uitgevoerde consumentenonderzoek;



Bijlage F: Aanvullende achtergrondinformatie;



Bijlage G: Factsheets Bonaire;



Bijlage H: Factsheets Saba en Sint Eustatius.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

35

36

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

2

Algemeen beeld prijsontwikkeling Caribisch
Nederland

2.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ter inleiding een algemeen beeld geschetst van de prijsontwikkelingen in
Caribisch Nederland in de afgelopen jaren. Aan de hand van CBS-gegevens worden de
prijsontwikkelingen op de eilanden kort in beeld gebracht, waarbij ook kort wordt ingegaan op de
methodiek die het CBS hanteert om de prijsontwikkelingen in beeld te brengen (paragraaf 2.2).
Vervolgens wordt in algemene zin bezien welke factoren van invloed zijn op de geschetste
prijsontwikkelingen (paragraaf 2.3). Voorbeelden hiervan zijn onder andere de invoering van de
dollar (per 1 januari 2011), koersverloop dollar/euro, ontwikkeling van de olieprijzen en de
ontwikkeling van de voedselprijzen op de wereldmarkt. Hierna volgt een algemene schets van de
waardeketen (paragraaf 2.4) en wordt ingegaan op de prijsontwikkeling op naburige eilanden
(paragraaf 2.5).

2.2

De basis: de CBS-metingen
Prijsontwikkeling in Caribisch Nederland
Het CBS Nederland meet sinds 1 januari 2010 de prijsontwikkelingen in Caribisch Nederland.
Hiervoor worden maandelijks de prijzen van een specifieke groep producten en diensten
geregistreerd. De metingen worden per kwartaal gepubliceerd als de consumentenprijsindex (CPI).
Het CBS heeft prijsdata gepubliceerd tot en met het vierde kwartaal van 2016. Uit de cijfers van het
CBS Nederland blijkt dat voor de periode 2010-2016 (Q4) de prijsstijgingen sterk zijn en variëren
van +11% op Bonaire tot +14% op Saba en +21% op Sint Eustatius. Ter illustratie: in dezelfde
periode is de Consumentenprijsindex voor Europees Nederland gestegen met circa 9,5. Het is
belangrijk om te constateren dat de prijsstijgingen vanaf de tweede helft van 2014 afvlakken en
soms wat dalen. Dit is weergegeven in de volgende figuur.
Figuur 2.1 Caribisch Nederland - ontwikkeling CPI (2010-2016, 2010-Q1 = 100)

130.0
125.0

Sint Eustatius

120.0

Saba

115.0
110.0

Bonaire

105.0
100.0

Bonaire

Sint Eustatius

Saba

Bron: Ecorys, op basis van CBS Nederland.

De algemene CPI-ontwikkeling bestaat uit twaalf hoofdgroepen, die elk een eigen verloop en een
onderlinge weging kennen. Deze methodiek wordt in bijlage B in meer detail toegelicht. In lijn met

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

37

de geselecteerde zeventien producten (zie paragraaf 1.2) ligt de nadruk in dit rapport voornamelijk
op de hoofdcategorieën ‘voedingsmiddelen en alcoholvrije dranken’ en ‘kleding‘. Voor wat betreft
voedingsmiddelen zijn in de periode 2010-2016 (Q4) de prijzen op Bonaire met circa +14%
gestegen, terwijl dit voor Sint Eustatius en Saba op respectievelijk +17% en +23% ligt. De prijs van
kleding wordt voor Saba en Sint Eustatius op Sint Maarten gemeten en is in deze periode met
circa +7% gestegen. Op Bonaire steeg de prijs van kleding al sterk in de periode 2010-2014
(+15%), maar dit zette zich in 2015-2016 door (+61% over hele periode). Deze ontwikkelingen
worden in meer detail in hoofdstuk 3 en 4 besproken.
Het CBS heeft ook gerapporteerd over prijsverschillen tussen de eilanden. Uit de rapportage van
najaar 2015 bleek dat op Saba en Sint Eustatius de prijzen gemiddeld 10% en 7% hoger lagen dan
op Bonaire. In 2010 was dit nog 2% en 8%. Voor de categorie voedsel constateerde het CBS in
2015 een verschil van 9% en 4% voor respectievelijk Saba en Sint Eustatius ten opzichte voor
Bonaire.20
CBS methodiek / microdata
Voor een goed begrip van de CPI-ontwikkeling is het belangrijk om ook de methodiek die het CBS
hanteert voor de prijsmetingen te kennen. In essentie komt het er op neer dat het CBS elke maand
prijswaarnemingen uitvoert bij bedrijven en instellingen op de drie eilanden die goederen en
diensten leveren aan consumenten. Voor de drie eilanden gezamenlijk gaat het grofweg om circa
52.000 “prijswaarnemingen” per jaar. Deze prijswaarnemingen zijn verdeeld over een twaalftal
hoofdcategorieën, welke weer bestaan uit groepen, klassen en subklassen die aansluiten op de
internationale Coicop indeling. Om de gemiddelde prijsontwikkeling per eiland te kunnen bepalen
wordt een weging gehanteerd die het gewicht bepaalt van de verschillende categorieën, groepen,
klassen en subklassen. Dit alles is in meer detail toegelicht in bijlage B.
Zoals beschreven in paragraaf 1.2 heeft Ecorys ook gebruik gemaakt van CBS-microdata21,
waarmee de prijsontwikkeling van de zeventien geselecteerde producten in kaart is gebracht. Deze
CBS-microdata wordt enkel op verzoek en onder bepaalde voorwaarden ter beschikking gesteld
ten behoeve van (beleids)onderzoek. Ecorys heeft gedurende de onderzoeksperiode (januari-mei
2017), onder door het CBS-gereguleerde omstandigheden, toegang gehad tot deze specifieke
dataset. Deze dataset bevat prijs- en productinformatie op het niveau van de klassen en
subklassen. Zie bijlage B voor meer details.

2.3

Stelselwijzigingen en macro-economische ontwikkelingen
De prijsontwikkelingen op Caribisch Nederland gedurende de periode 2010-2016 zijn niet los te
zien van een aantal stelselwijzigingen die zijn doorgevoerd rondom (en na) de transitie in oktober
2010, alsmede een aantal macro-economische ontwikkelingen. In eerder onderzoek is hier reeds
op in gegaan22 en hieruit bleek onder meer dat de exacte impact van de afzonderlijke factoren (en
dan met name de stelselwijzigingen) lastig te isoleren was. Dit komt onder andere door het feit dat
sommige macro-economische ontwikkelingen tegelijkertijd in dezelfde richting kunnen werken en
elkaar versterken of elkaar juist (gedeeltelijk) kunnen opheffen. Tegelijkertijd kan ook sprake zijn
van een faseverschil in de tijd waardoor het individuele effect moeilijk kan worden geïsoleerd. In
deze paragraaf benoemen wij kort de belangrijkste factoren afzonderlijk, voorbijgaand aan de
relatieve impact van de afzonderlijke factoren en zonder daarbij uitputtend te zijn.
20

21
22

38

CBS Nederland, bericht website 29 oktober 205, zie: https://www.cbs.nl/en-gb/news/2015/44/consumer-prices-on-sabaand-st-eustatius-10-and-7-percent-higher-than-on-bonaire.
CBS Nederland, zie: https://www.cbs.nl/microdata.
Zie met name: Ecorys, ‘Koopkrachtonderzoek Caribisch Nederland’, mei 2012, hoofdstuk 2 en 3. Zie ook: SCP, ‘Vijf jaar
Caribisch Nederland’, oktober 2015, hoofdstuk 2.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Belangrijkste stelselwijzigingen na 10-10-10
Transitie algemeen - Ten eerste is van belang dat de drie eilanden Bonaire, Saba en Sint
Eustatius met de transitie in oktober 2010 de overgang ondergingen van het ene land (Nederlandse
Antillen) naar het andere land (Nederland). Deze transitie betekende dat veel bestaande instituties
en juridische systemen zijn gewijzigd. Voor sommige beleidsvelden (energievoorziening, banken)
werd oude wetgeving nog tijdelijk gehandhaafd en heeft deze aanpassing zich geleidelijk
voltrokken, terwijl voor andere beleidsvelden (belastingen, douane, zorg) in korte tijd grote
veranderingen zijn doorgevoerd. Dit heeft met name in de eerste jaren grote onzekerheid met zich
meegebracht, zowel voor de openbaar lichamen als voor de bedrijven en de burgers.
Belastingherziening – Een belangrijke stelselwijziging betrof de introductie van het nieuwe
belastingstelsel per 1 januari 2011, waarbij onder meer de directe belastingen en premies (o.a.
inkomens- en loonbelasting, vastgoedbelasting) en de douanerechten en indirecte belastingen (o.a.
de Algemene Bestedingsbelasting, ABB23) zijn aangepast. Verder heeft ook de lokale overheid de
mogelijkheid een aantal belastingen te heffen. Gedurende de periode 2010-2016 zijn er diverse
aanpassingen gedaan in het fiscale stelsel, mede om de over 2011 gerealiseerde meeropbrengst
via lastenverlichting ‘terug te sluizen’ naar de drie eilanden.24 In eerder onderzoek is
beargumenteerd dat de toenmalige onzekerheid rondom de belastingherziening in 2011 er (mede)
toe heeft geleid dat bedrijven prijzen en marges hebben verhoogd en/of naar boven hebben
afgerond. Hierbij speelde ook de (gelijktijdige) dollarisatie een rol.25
Dollarisatie – De Amerikaanse dollar werd vanaf 1 januari 2011 het wettelijk betaalmiddel op de
drie eilanden van Caribisch Nederland. De dollar verving de Antilliaanse gulden (NAf), die sinds de
jaren zeventig binnen de Nederlandse Antillen een vaste koppeling kende met de dollar. Overigens
werd voor 2011 de dollar (vaak) ook geaccepteerd als betaalmiddel naast de Antilliaanse gulden.
Hoewel deze omzetting enerzijds scheelt in transactiekosten voor importeurs, hebben veel
bedrijven de dollarisatie ook aangegrepen om bij de (nieuwe) prijszetting naar boven ‘af te ronden’.
Op Bonaire gold zes maanden voor en zes maanden na de dollarisatie een verplichting tot dubbel
prijzen.
Overige wijzigingen – Naast de bovenstaande factoren speelden er in deze periode nog meer
factoren. Zo is GEBE, het energiebedrijf voor de drie Bovenwindse eilanden, in 2014 gesplitst en
hebben Saba en Sint Eustatius nu een eigen energiebedrijf. Door de kleine schaal op Saba en Sint
Eustatius is de energievoorziening (ondanks de relatief lage olieprijs van de laatste jaren) thans
verlieslatend, wat tot op heden niet (direct) is doorberekend aan de eindgebruikers (zie bijlage F
voor meer details). Een andere factor betreft de cumulatieve heffing op de levensmiddelen (5%
BBO) die via de groothandels op Sint Maarten naar Saba en Sint Eustatius worden vervoerd en pas
daar ‘geconsumeerd’ worden. Ondanks politiek overleg tussen Nederland en Sint Maarten bestaat
deze cumulatieve heffing tot op heden nog steeds. Tot slot kan benoemd worden dat zowel op
Bonaire als op Saba er afspraken zijn gemaakt over maximumprijzen voor een aantal producten
(zie hoofdstuk 3-4 voor meer details).
Macro-economische ontwikkelingen
Ontwikkeling olieprijs – De ontwikkeling van de ruwe olieprijs is een factor die op meerdere
vlakken een rol speelt in de prijsontwikkeling op de drie eilanden. Ten eerste heeft de ruwe olieprijs
23

24

25

De Algemene Bestedingsbelasting (ABB) kwam hoofdzakelijk in de plaats van de omzetbelasting (OB) op Bonaire en de
belasting op de bedrijfsomzetten (BBO) op Saba en Sint Eustatius. De details in de ABB-heffing zijn op verschillende
momenten aangepast (o.a. tarief, hoogte van de reizigersvrijstelling en de producten waarover ABB wordt geheven).
Zie voor een samenvatting van de belangrijkste herzieningen: SCP, ‘Vijf jaar Caribisch Nederland’, oktober 2015,
hoofdstuk 2.6.1.
Ecorys, ‘Koopkrachtonderzoek Caribisch Nederland’, mei 2012, paragraaf 3.2 en 3.3.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

39

invloed op de productiekosten van de verschillende consumentengoederen, bijvoorbeeld via de
energiekosten voor de productie en aanvoer van ruwe grondstoffen. Ten tweede beïnvloed de ruwe
olieprijs de kosten van zowel het internationale zeetransport (richting Sint Maarten en Curaçao) en
het regionale zeetransport (richting Bonaire, Saba en Sint Eustatius). Tot slot heeft de olieprijs
impact op de energiekosten op de eilanden zelf, die nog grotendeels afhankelijk zijn van fossiele
brandstoffen. De ontwikkeling van de ruwe olieprijs in de periode 2010-2016 is weergegeven in de
onderstaande figuur. Hieruit blijkt dat de prijs in de periode 2010-2014 gemiddeld tussen de $80 en
$110 per vat (WTI) lag, terwijl de prijs in de periode 2015-2016 tussen de $40 en $60 lag.
Figuur 2.2 Ontwikkeling prijs ruwe olie (WTI) 2007-2016 (in $ per barrel)

Bron: Macrotrends, publieke data op hun website.26 Noot: het gaat hier om de prijs van West Texas Intermediate (WTI), waarbij
gecorrigeerd is voor de inflatie.

Uit de analyse is duidelijk geworden dat de relatief lage prijs van de ruwe olie van de laatste jaren
niet direct is ‘verdisconteerd’ in lagere kosten voor het (regionale) transport richting Bonaire, Saba
en Sint Eustatius (zie hoofdstuk 3 en 4). Ook qua energieprijzen profiteren de eilanden niet direct:
de eindgebruikersprijzen worden stabiel gehouden omdat de energievoorziening op Saba en Sint
Eustatius verlieslatend is (zie bijlage F).
Ontwikkeling Dollar/eurokoers – Omdat een deel van de aanvoer richting Caribisch Nederland uit
Europa komt, is ook de wisselkoers tussen de Euro en de dollar van belang. In de onderstaande
figuur is deze ontwikkeling voor de periode 2010-2016 weergegeven. Hieruit blijkt dat de
verhouding US dollar/Euro begin 2010 rond de 1.4 lag, terwijl dit in de periode 2015-2016 naar de
1.1 gedaald was. Dit betekent dat de inkoopprijs in Europa sinds 2014 voor landen die gebruik
maken van de dollar verhoudingsgewijs gunstiger is geworden. De koers tussen de Antilliaanse
gulden en de dollar ligt vast ($1 = NAf 1.78). Hierdoor is voor Caribisch Nederland (en bijvoorbeeld
ook Sint Maarten) de inkoop in landen die deel uit maken van de eurozone goedkoper geworden.

26

40

Macrotrends, zie: http://www.macrotrends.net/1369/crude-oil-price-history-chart.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Figuur 2.3 Ontwikkeling US dollar/Euro 2010-2016

Bron: ECB, de ‘ECB reference exchange rate’.

Ontwikkelingen in Venezuela – Voor de prijsontwikkelingen op Bonaire (en Curaçao) is van
belang dat de economie van één van de belangrijkste handelspartners, Venezuela, in een grote
crisis verkeerd. Het land kent momenteel (maart 2017) grote politieke instabiliteit, mede door een
strijd tussen de regering en de oppositie. De sterke daling van de olieprijs in 2014 resulteerde in
sterk gedaalde (olie-) inkomsten, schaarste in producten en sterk gestegen inflatiecijfers (tot boven
de 300% in 2016).27 Gezien de geringe ‘massa’ van Curaçao en Bonaire ten opzichte van het vele
malen grotere Venezuela, hebben deze ontwikkelingen een grote invloed. Voor Curaçao en
Bonaire betekent dit onzekerheid in de aanvoer van producten, met name groente en fruit. Zo werd
in oktober 2016 de export van groente en fruit naar Curaçao (tijdelijk) stopgezet28, wat al vaker is
voorgekomen29. Supermarkten hebben hierop gereageerd door voorraden van elders aan te
trekken, bijvoorbeeld uit de Dominicaanse Republiek. Daarnaast is ook sprake van een toename
van smokkelwaar uit Venezuela.
Ontwikkeling van de wereldprijzen - Voor veel van de geselecteerde (voedsel-) producten geldt
dat de prijs tot stand komt op de wereldmarkt en/of een ‘continentale markt’, zoals bijvoorbeeld
Europa, Zuid-Amerika of Noord-Amerika. De Food and Agricultural Organisation (FAO) van de
Verenigde Naties rapporteert over de ontwikkeling van voedselprijzen (“Food Price Index”), waarbij
gekeken wordt naar de prijsontwikkeling voor (producten van) vlees, graan, melk, olie en suiker. Uit
de onderstaande figuur blijkt dat de voedselprijzen wereldwijd vooral in de periode 2010-2014 erg
hoog gelegen te hebben (tussen de 150 en 170), waarna de prijzen weer zijn gezakt (tot onder de
130 in de periode 2015-2016). Op regionaal niveau en op het niveau van specifieke producten
kunnen er natuurlijk wel afwijkingen bestaan.

27

28
29

Zie voor meer achtergrond informative bijvoorbeeld de analyses van Bloomberg, web link:
https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-01-11/goodbye-recession-hello-depression-venezuela-gdp-takes-10-hit.
AGF, zie: http://www.agf.nl/artikel/148145/Venezuela-hervat-AGF-export-naar-Cura%C3%A7ao.
Caribisch Netwerk, zie: http://caribischnetwerk.ntr.nl/2014/09/05/schaarste-aan-groente-en-fruit-door-exportverbodvenezuela/.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

41

Figuur 2.4 Ontwikkeling van de Food Price Index 1997-2016 (2002-2004 = 100)

190
170
150
130
110
90

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

70

Bron: Food and Agricultural Organisation (VN), rapportage Food Price Index. Noot: de index gecorrigeerd voor de inflatie, op
basis van de ‘World Bank Manufactures Unit Value Index’. NB: De verticale as start op 70.

Dit algemene patroon past bij de ontwikkeling die de voedselprijzen op de drie eilanden hebben
doorgemaakt: na 2014 loopt de CPI voor voedingsproducten op alle drie de eilanden (licht) terug,
zie ook hoofdstuk 3 en 4. Bijlage D (onderdeel D3) gaat, aan de hand van een aantal gangbare
prijsindices, in meer detail in op de ontwikkeling van de (wereld)prijzen voor een aantal type
producten, zoals rijst, bloem, melk, etc.

2.4

Waardeketen: handelsstromen naar Caribisch Nederland

2.4.1 Algemeen beeld
Om de prijsontwikkeling op de eilanden in beeld te brengen is het van belang om gedetailleerder
naar de verschillende schakels uit de waardeketen te kijken. Uit eerder onderzoek weten we dat de
waardeketen varieert per product en per eiland. In de onderstaande figuur is ter illustratie een
stilistische weergave opgenomen van de achtereenvolgende schakels in de reguliere waardeketen.
De waardeketen start bij de productie van de goederen in het land van herkomst, waarna de
goederen worden getransporteerd naar een centrale hub. Voor Saba en Sint-Eustatius fungeert
Sint Maarten vaak als deze centrale hub, waarna de goederen via de groothandels op Sint Maarten
naar de twee eilanden worden getransporteerd. Voor Bonaire geldt Curaçao vaak als ‘hub’, maar
goederen worden in een aantal gevallen ook direct aangevoerd. De in de haven aangekomen en
geloste goederen worden vervolgens over het betreffende eiland gedistribueerd en komen in
belangrijke mate via tussenkomst van supermarkten, toko’s en andere winkels bij de consument
terecht. Onder andere via parallelle import en aankopen via internet zijn er in toenemende mate
ook alternatieven ontstaan voor de reguliere verkoopkanalen. Na de figuur worden de verschillende
schakels voor de eilanden nader uitgewerkt.

42

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Figuur 2.5 Schakels in de reguliere ketens

2.4.2 Waardeketen: uitwerking per schakel
Productie
De economie van Bonaire drijft in belangrijke mate op het toerisme. Dit wordt onder andere
zichtbaar door de vele toeristen die het eiland jaarlijks bezoeken. Daarnaast is van oudsher sprake
van zoutwinning op het eiland. Bonaire kent nauwelijks een eigen maakindustrie. Op het gebied
van voedselproductie is op bescheiden schaal sprake van enige (extensieve) veeteelt (vooral
geitenhouderij), landbouwproductie en visvangst. Uitgaande van het CBS is minder dan 1% van de
beroepsbevolking werkzaam in de primaire sector. De meeste (voedsel)producten worden echter
vanuit elders ingevoerd. Curaçao fungeert hierbij in veel gevallen als overslag- en doorvoerhaven.
Om de afhankelijkheid vanuit het buitenland te verminderen zijn er nieuwe initiatieven om de lokale
landbouw productie te verhogen. Een voorbeeld hiervan op Bonaire is het tuinbouwproject “Green
Bonaire” dat gericht is op de bouw van een aantal groentekassen op het terrein van de stichting
Krusada. In de kassen worden verschillende gewassen geteeld zoals spinazie, paksoi en rucola, en
verschillende kruiden (basilicum, munt).30
Ook Saba en Sint Eustatius kennen nauwelijks een eigen voedselproductie en zijn net als Bonaire
vrijwel geheel afhankelijk van de aanvoer vanuit het buitenland. Voor beide eilanden fungeert Sint
Maarten als belangrijke hub. Op zowel Saba als Sint Eustatius worden thans op kleine schaal
groente en fruit verbouwd, deels als resultaat van gesubsidieerde projecten om langdurig
werklozen of vroegtijdige schoolverlaters weer aan het werk te krijgen (bijvoorbeeld:
tuinbouwprojecten bij luchthaven op Sint Eustatius). Op Sint Eustatius worden (op kleine schaal)
ook koeien en geiten geslacht, waarbij een deel van het vlees wordt geëxporteerd (bijvoorbeeld
naar Nevis en St. Kitts).

30

Zie ook her rapport: LEI Wageningen UR (2015), Voedselzekerheid op Bonaire, Sint Eustatius en Saba:
aangrijpingspunten voor de beleidsinzet van het ministerie van Economische Zaken. Wageningen.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

43

Groothandel in land van herkomst
De meeste producten uit de supermarkten en toko’s op Bonaire zijn afkomstig uit de Verenigde
Staten (met name via Miami), West-Europa (o.a. Rotterdam) en Latijns-Amerika. Dit is in hoofdstuk
3 in meer detail uitgewerkt. De betreffende goederen worden voor een deel rechtstreeks ingekocht
bij de producent en vervolgens per container (via Curaçao) aangevoerd. Andere meer specifieke
producten worden ingekocht bij de betreffende groothandels in het herkomstgebied. In Nederland
zijn dit bijvoorbeeld NL Food, van Tol en AG Holland. Rechtstreeks inkopen bij de producent loont
niet als de gevraagde hoeveelheid te beperkt is. Omdat Saba en Sint Eustatius wat betreft
marktomvang een stuk kleiner zijn in vergelijking met Bonaire loont rechtstreekse import meestal
niet. Om die reden is de inkoop via de groothandel op Sint Maarten voor deze eilanden het meest
gangbare kanaal. Belangrijke supermarkten annex groothandels op Sint Maarten zijn onder meer
Prime Distributors en Divico, die ook grote multinationals vertegenwoordigen. Veel van de aanvoer
komt vanuit de VS (Miami), waar veel gebruik gemaakt wordt van groothandels zoals Associated
Groceries31 (zuivel, fruit, groente, vlees, etc.), South East Wholesalers en Haddon House32 (meer
specialiteiten zoals Aziatisch eten of koosjer voedsel). Ook Nederland en Frankrijk zijn belangrijke
aanvoergebieden.
Gezien de positie in het Caribisch gebied is het opvallend dat met name Sint Maarten en Curaçao
(en dus indirect Caribisch Nederland) niet een meer gediversifieerd aanbod kennen, bijvoorbeeld
door meer aanvoer vanuit Zuid-Amerika (Colombia, Guyana) of andere delen van het Caribisch
gebied (Jamaica, Dominicaanse Republiek). Zoals hierna toegelicht is de logistieke keten in
beginsel aanwezig voor meer handel met deze landen. Vanuit het nog lopende onderzoek voor het
ministerie van Buitenlandse Zaken (zie hoofdstuk 1) komen diverse factoren naar voren die de
dominantie van (vooral) de VS en Europa verklaren. Ten eerste fungeren de VS en de EU als een
‘one-stop-shop’, met een zeer breed aanbod aan producten en merken die het mogelijk maken veel
verschillende soorten producten in een container te vervoeren. Een dergelijk breed aanbod kennen
landen als de Dominicaanse Republiek of Colombia vaak niet, waardoor een ondernemer veel
meer moeite moet doen om al zijn producten te ontvangen. Deze factor is, ten tweede, direct
verbonden aan de consumentenvraag op (vooral) Sint Maarten en Curaçao. Er is, mede vanwege
het hoge aantal toeristen, een duidelijke voorkeur voor producten en merken die in lijn zijn met de
‘westerse standaarden’. Een derde belangrijk argument is de (tenminste gepercipieerde) lagere
kwaliteit van de dienstverlening vanuit deze andere landen. Vanuit de VS en Europa weet men
vrijwel zeker dat de voorraden er op tijd zijn en kunnen kleinere eigen voorraden worden
aangehouden.
Internationaal transport/aanvoer
De aanvoer van producten uit de supermarkten is in belangrijke mate afhankelijk van transport over
zee. Transport via de lucht (bijvoorbeeld als bijvracht van passagiersvluchten van KLM of TUI)
wordt alleen voor specifieke hoogwaardige producten met een beperkte houdbaarheidsdatum
ingezet. Voor de aan- en afvoer van containers is men op de eilanden afhankelijk van een beperkt
aantal rederijen. Voor het containertransport van en naar Bonaire fungeert Curaçao als een ‘hub’.
Schepen zijn te groot en de ladingen te klein om Bonaire rechtsreeks aan te doen en maken om die
reden voor het laden en lossen gebruik van de havenfaciliteiten in Curaçao. Ditzelfde geldt voor
Sint Maarten, dat als ‘hub’ fungeert voor diverse eilanden in dit gebied (waaronder Saba en Sint
Eustatius). Voor Saba en Sint Eustatius geldt dat slechts een beperkt aantal containers ‘direct’ via
de haven van Sint Maarten doorgaat; de meeste producten worden in de groothandel op Sint
Maarten ingekocht en weer op transport gezet.

31
32

44

Associated Groceries, zie: http://www.agbr.com/about-us/.
Haddon House, zie: https://haddonhouse.com/.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Ondanks dat Sint Maarten en Curaçao als ‘hub’ fungeren voor naburige eilanden spelen ze in de
bredere Caribische regio een beperkte rol. De belangrijkste havens voor de intercontinentale
zeevracht (transshipment33) zijn Panama en Colombia (in verband met het Panamakanaal),
Trinidad & Tobago, de Bahama’s (vlakbij Miami),34 Jamaica en de Dominicaanse Republiek.35
Vanaf deze transshipmenthavens worden goederen overgeladen in kleinere schepen (feederschepen) die kleinere havens in de regio bedienen. Desalniettemin hebben zowel Sint Maarten als
Curacao (vrij) directe verbindingen met bijvoorbeeld Miami en Rotterdam. Het aantal rederijen die
Curaçao en Sint Maarten aandoen is hieronder kort samengevat.
Tabel 2.1 Overzicht logistieke verbindingen naar Curaçao en Sint Maarten (2017)
Eiland

Logistiek (directe verbindingen)

Curaçao

Vanuit VS (Florida):


King Ocean; deze reder vervoert ook containers voor Seaboard en Hamburg Sud. Het
aantal vaardagen is circa 6. Ze verzorgen ook een wekelijkse lijn vanuit Colombia naar
Curaçao (7 vaardagen).



CMA CMG; wekelijkse lijn via Jamaica en Trinidad, 11 vaardagen naar Curaçao. Op
Trinidad worden containers vanuit Europa overgeslagen.

Vanuit Europa:


Streamlines; deze reder vaart wekelijks via Rotterdam en de Dominicaanse Republiek
naar Curaçao. Het aantal vaardagen is circa 12.

Sint

Vanuit VS (Florida):

Maarten



King Ocean; Het aantal vaardagen is 3, vaart wekelijks.



Tropical Shipping; wekelijks via Sint Thomas met een vaartijd van 4 dagen.



Seaboard; Wekelijks met een vaartijd van 4 dagen.

Vanuit Europa:


CMA CMG; vanuit Rotterdam 12 dagen vaartijd naar Sint Maarten. CMA CMG verzorgt
ook een wekelijkse lijn vanuit Jamaica naar Sint Maarten via de Dominicaanse Republiek
(4 vaardagen).



Streamlines; vanuit Rotterdam is de vaartijd 14 dagen.

De rederijen die Curaçao en Sint Maarten aandoen worden op het eiland vertegenwoordigd door
een aantal lokale scheepsagenten die de contracten verzorgen tussen reder en de aanbieder van
de lading (verlader).
Groothandel op de eilanden
Groothandels met Curaçao als hoofdvestiging, werken veelal ook met agenten op Bonaire die ter
plaatse bij de supermarkten de bestellingen opnemen. Daarnaast zijn op Bonaire zelf enkele
groothandels actief. Zo heeft de Van den Tweel Groep op Bonaire de groothandel Bonaire Food
Group overgenomen. Deze groothandel levert zowel kwalitatieve versproducten als houdbare
producten aan beide supermarkten van de Van den Tweel Groep op Bonaire ( Van Van den Tweel
Supermarket en Voordeelmarkt Warehouse ). Een meer gespecialiseerde groothandel is Best
Brands die voor Bonaire officiële importeur is van Coca Cola en daarnaast ook andere frisdranken
en alcoholische dranken waaronder wijn, bier en gedistilleerd over Bonaire distribueert. Naast
inkoop via de groothandel gaan supermarkten in toenemende mate ook over tot het zelf importeren
33

34

35

Met spreekt over ‘transshipment’ wanneer een relatief groot deel van alle overslag in een havens betrekking heeft op
goederen die worden aangevoerd over zee (en eventueel tijdelijk op haventerreinen worden opgeslagen), om vervolgens
te worden overgeladen op andere schepen en weer via zee worden afgevoerd.
Omdat de Bahama’s zelf nauwelijks over een achterland beschikken kan de haven van de Bahama’s, Freeport, als een
bijna volledige transshipment haven worden geclassificeerd. Via de Bahama’s kunnen goederen makkelijk worden
vervoerd naar de VS aan boord van schepen die niet onder VS vlag varen waardoor de restricties voortvloeiend uit de
‘Merchant Marine Act’ worden omzeild.
Ecorys, op basis van de ‘Liner Shipping Connectivity Index’ (LSCI) van de United Nations Conference on Trade and
Development (UNCTAD).

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

45

van goederen, buiten de bestaande groothandel om. Via de zogenaamde parallelle import wordt
ingespeeld op de (soms) aanzienlijke prijsverschillen tussen landen. Een andervoordeel van zelf
importeren is het uitschakelen van de groothandel op Curaçao waardoor de verschuldigde
(cumulatieve) omzetbelasting wordt verminderd omdat de goederen op Curaçao niet in het
economisch verkeer worden gebracht. Dit levert een prijsvoordeel op van 6% ten opzichte van de
waarde van de inkoop.
Op Sint Maarten zijn diverse groothandels (supermarkten) gevestigd die Saba en Sint Eustatius
van voorraden voorzien. De belangrijkste groothandel is Prime Distributors, op aanzienlijke afstand
gevolgd door andere groothandels zoals Divico, Merchant Market Group, Cost U Less and Sunny
Food. Deze groothandels fungeren soms ook als lokale agent van grote multinationals.36 Daarnaast
zijn er diverse meer gespecialiseerde groothandels op het eiland actief, zoals IQF (veel
Nederlandse producten) en The Cake House (veel bakproducten).
Transport van en naar de eilanden
Een belangrijke schakel in de waardeketen is het transport van de containers van Curaçao naar
Bonaire (en vice versa). Bonaire beschikt in de huidige situatie niet over de noodzakelijke
havenfaciliteiten, mede omdat het aantal containers bescheiden is. Het transport van de containers
tussen Curaçao en Bonaire wordt verzorgd door de lokale transportonderneming Don Andres. Het
bedrijf beschikt hiervoor over twee schepen en vaart 3 tot 4 keer per week tussen de beide
eilanden. Vanwege het ontbreken van een kraan op Bonaire worden de ladingen rijdend aan boord
of van boord gereden. De maximale capaciteit van het schip bedraagt per keer 15 (40 ft)
containers. Als we dit naar jaarbasis extrapoleren gaat het maximaal om grofweg circa 2.500 tot
3.000 container die jaarlijks naar Bonaire (en vice versa) worden vervoerd. Omdat niet alle
capaciteit ook daadwerkelijk wordt benut zal het aantal containers in de praktijk lager liggen. Op de
route is Don Andres op dit moment de enige aanbieder. In het verleden was weliswaar een andere
aanbieder actief, maar dit heeft geen stand gehouden. Het relatief geringe ladingvolume tussen
Bonaire en Curaçao en de noodzaak om containers per as te vervoeren heeft een prijsverhogend
effect. In hoofdstuk 3 komen we hier op terug.
Voor de verbinding van Sint Maarten naar Saba en Sint. Eustatius is de Mutty’s Pride (met Swift
Shipping als agent) de belangrijkste transporteur. De groothandels leveren de bestelde voorraden
in beginsel op (gesealde) pallets aan bij de haven. De Mutty’s Pride vertrekt wekelijks vanaf de
Franse kant van het eiland (Marigot) en doet op woensdag beide eilanden aan. Andere
transporteurs zijn wel actief, maar bieden geen wekelijks transport aan (zoals Saga Transport) of
richten zich vooral op transport van passagiers (Dawn II en The Edge).
Haven, opslag en transport op het eiland
Bij aankomst in de haven van Bonaire worden de containers ‘per as’ van het schip gereden. Voor
de kleinere klanten verzorgt Don Andres meestal ook de administratieve handelingen die nodig zijn
voor het invoeren van de goederen (inklaring). De grotere supermarkten verzorgen de inklaring zelf.
Op verzoek levert Don Andres de containers/ goederen ook bij de klant op het eiland af. Don
Andres maakt voor het laden en lossen gebruik van de Zuidpier. De pier en de openbare weg
daaromheen worden gebruikt voor het parkeren van trailers en containers. Omdat de Zuidpier ook
gebruik wordt voor het aanmeren van cruiseschepen kunnen containers niet altijd bij aankomst
worden gelost. Hierdoor is sprake van tijdverlies en nemen de kosten toe omdat op een ander
(later) tijdstip pas kan worden gelost.37
36

37

46

Zo vertegenwoordigt Prime Distributors bijvoorbeeld P&G, Nescafe en Pepsico, terwijl Divico bijvoorbeeld Kimberley Clark,
Mars, Spa en Del Monte vertegenwoordigt.
Omdat op de Zuidpier inmiddels ook een winkelcentrum is gerealiseerd, is het vanwege een gerechtelijke uitspraak niet
meer mogelijk/wenselijk om trailers en containers voor langere tijd op de Zuidpier of het omliggende gebied te parkeren.
Om de situatie rondom de haven van Bonaire te verbeteren, zijn er al langer plannen voor het verlengen van de pier om

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Voor met name Saba en in mindere mate ook Sint Eustatius is het transport over het eiland een
belangrijk issue. Dit heeft onder andere te maken met de aan- en afvoer route van en naar de
haven en de capaciteit van het wegennet op beide eilanden dat niet geschikt is voor trailers met
grote 20 of 40 ft containers (dit speelt vooral op Saba). Daarom wordt veelal gewerkt met
(gesealde) pallets die uit de zeecontainers worden gehaald en door middel van pick-up trucks over
het eiland worden gedistribueerd. De haven van Sint Eustatius is qua omvang en
opslagmogelijkheden groter dan op Saba, maar in beide gevallen geldt dat er geen uitgebreide
opslagcapaciteit beschikbaar is.
Detailhandel
Op Bonaire zijn een paar grote en verschillende kleinere supermarkten in en rond Kralendijk. De
grootste zijn: Van den Tweel supermarket, Warehouse Bonaire (beiden van dezelfde eigenaar)
Bondigro supermarket, Famoso supermarket , Sunshine Market en Lucky Supermarket. Opvallend
is dat al deze supermarkten op zeer korte afstand van elkaar zijn gelegen. Andere supermarkten in
en om Kralendijk zijn onder andereTop Supermarket en Wing Cheung Supermarket. Over het hele
eiland zijn daarnaast ook allerlei mini-markets gevestigd die vrijwel altijd door Chinese eigenaren
worden geëxploiteerd. Het verzorgingsgebied van deze mini-markets is veelal de omliggende buurt.
Vaak is het voor vaste klanten mogelijk om op krediet te kopen waardoor sprake is van extra
klantenbinding. De mini-markets zijn qua prijsniveau vanwege het kleine verzorgingsgebied vaak
duurder dan de grote(re) supermarkten. Om voldoende omzet te behalen wordt de minimarket vaak
met een eenvoudige bar/ restaurant (een zogenaamde “snack”) gecombineerd waar de nadruk ligt
op het drinken van bier, maar waar je meestal ook kunt eten of afhalen. Op Bonaire heeft vooral de
komst van Bondigro de markt opengebroken. Bondigro heeft een coöperatieve grondslag en zet
vooral in op het zo goedkoop mogelijk aanbieden van producten tegen een zo hoog mogelijke
kwaliteit. Geleidelijk heeft Bondigro het aanbod van supermarkproducten ook uitgebreid naar bruinen witgoed en recent ook meubelen. Sinds 1 september 2014 bieden een twintigtal Bonairiaanse
supermarkten (vrijwillig) BonKompra-producten aan. Het betreft 36 producten van eerste
levensbehoefte waarvoor een maximale prijs geldt. In de praktijk blijkt dat het merendeel van de
twintig deelnemende supermarkten zich houdt aan de prijsafspraken, maar het (nog) niet alle lukt
supermarkten lukt om alle 36 BonKompra-producten permanent aan te bieden.
Het aanbod op Saba en Sint Eustatius is, in vergelijking met Bonaire veel geringer. Dit is op zich
natuurlijk niet vreemd vanwege het verschil in bevolkingsomvang. Op Saba zijn er zes
supermarkten: drie relatief ‘grote’ supermarkten (My Store, Unique en Big Rock) en drie wat
kleinere (Saba Imperial, Saba Wishes en Kawvaw). Op Sint Eustatius zijn er circa 11-12
supermarkten, die sterk verschillen qua omvang en ‘uitstraling’. Terwijl Duggins verreweg de
grootste supermarkt is, zijn er ook diverse basale winkels gevestigd in simpele loodsen.
In vergelijking met Europees Nederland kent Caribisch Nederland een (zeer) hoge
supermarktdichtheid. In onderstaande tabel wordt dit geïllustreerd aan de hand van het aantal
supermarkten per 1.000 inwoners. Voor Nederland als geheel ligt dit aantal op 0,3 en voor
Caribisch Nederland als geheel op 2,5. Vooral op Sint Eustatius en op Saba is de dichtheid hoog.
De verschillen tussen Europees Nederland en Caribisch Nederland hebben onder andere te maken
met het proces van rationalisatie en schaalvergroting. Kleine(re) supermarkten en buurtwinkels zijn
hierdoor in Nederland nauwelijks meer te vinden. In Caribisch Nederland zien we juist het
omgekeerde beeld vanwege de sterke en recente toename van het aantal minimarkets.

daarmee de capaciteit van de haven te vergroten en te voorkomen dat het aanmeren van vrachtschepen en cruise
schepen hinder van elkaar ondervinden. Daarnaast wordt ook gesproken over het realiseren van een kraan om containers
te laden en lossen. Vanwege de relatief beperkte overslag is een dergelijke kraan echter kostbaar.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

47

Figuur 2.6 Aantal supermarkten per 1000 inwoners (2015)

4
3.3

3.1
3

2.5

2.3
2

1
0.3
0
Bonaire

Sint Eustatius

Saba

Caribisch NederlandEuropees Nederland

Bron: CBL, CBS, interviews, bewerking Ecorys

2.5

Prijsontwikkelingen in breder perspectief
Zoals beschreven in paragraaf 2.4 staan de prijsontwikkelingen in Caribisch Nederland niet op
zichzelf, maar staan ze in verband met prijsontwikkelingen op de wereldmarkt en/of met de
prijsontwikkelingen in landen waar de producten vandaan komen (bijvoorbeeld Curaçao, Sint
Maarten, de VS of Nederland). In deze paragraaf zetten we de prijsontwikkelingen in Caribisch
Nederland in een breder perspectief. Eerst presenteren we de algemene CPI-ontwikkeling voor een
selectie van landen/eilanden, waarna we meer inzoomen op de categorie ‘voeding’ en ‘kleding’.
Hierbij is van belang dat in de meeste gevallen het niet mogelijk is om de prijsontwikkeling van
individuele producten (zoals brood of rijst) te presenteren, omdat deze data niet openbaar is.
Selectie relevante eilanden en/of landen
Voor het bredere perspectief van de prijsontwikkelingen hebben we een selectie gemaakt van
naburige eilanden en/of landen (staten) waar veel van de producten vandaan komen. Hierbij is van
belang dat de prijsontwikkelingen op deze ‘peers’ niet een op een vergeleken kan worden met de
prijsontwikkeling in Caribisch Nederland omdat de bevolkingsomvang, onderliggende waardeketen
en marktdynamiek sterk verschillen. In de onderliggende tabel benoemen we kort de belangrijkste
‘peers’. Curaçao en Sint Maarten zijn hierbij belangrijk als ‘hubs’ voor Caribisch Nederland. Bij de
prijsontwikkelingen tonen we ook Nederland en Florida (Miami).
Tabel 2.2 Overzicht landen/eilanden voor breder perspectief (2016)
Bevolking

Toelichting

(x 1.000)
Benedenwinden
Bonaire

19,4

Omvang bevolking op ‘peers’ wijkt sterk af van Bonaire. Ook omvang

Curaçao

160,3

economie verschilt sterk, hoewel toerisme belangrijke factor is op alle

Aruba

109,5

drie de eilanden. Curaçao fungeert van oudsher als de ‘hub’ voor
Bonaire (verkoop/doorvoer producten)

Bovenwinden
Saba

1,9

Omvang bevolking en structuur economie van de ‘peers’ wijken sterk

Sint Eustatius

3,2

af. Sint Maarten fungeert van oudsher als ‘hub’ voor Saba en Sint

37,2 (NL)

Eustatius en naburige eilanden (zoals Anguilla). St. Kitts & Nevis en

35,6 (FR)

Antigua & Barbuda hebben voldoende ‘volume’ voor directe (eigen)

Sint Maarten (NL/FR)

48

St. Kitts & Nevis

46,2

Anguilla

13,0

bevoorrading. Banden tussen Saba en Sint Eustatius en andere

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Bevolking

Toelichting

(x 1.000)

Antigua & Barbuda

85,6

eilanden zijn zeer beperkt (in termen van transport van mensen en
goederen).

Algemene CPI-ontwikkeling
In de onderstaande tabel wordt voor de selectie van landen de algemene CPI-ontwikkeling voor de
periode 2010-2016 getoond. Van belang hierbij is dat elk land/eiland zijn eigen weging geeft aan de
categorieën waaruit de CPI is opgebouwd, wat een op een vergelijken lastig maakt. De tabel toont
dat er grote verschillen bestaan tussen de landen/eilanden, maar dat ook in de belangrijkste
‘bronnen’ voor Caribisch Nederland (Curaçao, Sint Maarten, Florida, Nederland) de CPI aanzienlijk
is gestegen. De redenen hiervoor wisselen sterk, zo weegt op Sint Maarten de prijsstijging van
‘kookgas’ zwaar mee in de CPI-stijging terwijl er op St. Kitts & Nevis een aanpassing is gemaakt in
het systeem van BTW en importheffingen.38
Tabel 2.3 Overzicht CPI-ontwikkeling 2010-2016 (2010 = 100)
Land / eiland

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Verschil
’10-‘16

Benedenwinden
Bonaire

100,0

105,3

108,4

110,3

111,9

110,8

111,4

11,4

Curaçao

100,0

102,4

105,6

107,0

108,7

108,1

108,0

8,0

Aruba

100,0

104,4

105,0

102,5

103,0

103,4

102,5

2,5

Saba

100,0

106,4

110,4

111,7

113,9

114,5

114,5

14,5

Sint Eustatius

100,0

109,9

115,8

118,5

121,5

120,3

120,2

20,2

Sint Maarten (NL)

100,0

104,6

108,8

111,5

113,6

114,0

114,2

14,2

St. Kitts & Nevis

100,0

102,1

102,6

103,2

102,6

100,2

100,2

0,2

Anguilla

100,0

104,4

104,1

104,9

103,9

102,0

103,9

3,9

Antigua & Barbuda

100,0

104,0

106,0

107,1

108,5

109,4

108,2

8,2

Nederland

100,0

102,3

104,8

107,4

108,5

109,2

109,5

9,5

Miami-Fort Lauderdale

100,0

103,5

105,4

106,8

109,0

110,0

112,0

12,0

Bovenwinden

Anders

Bron: Ecorys, op basis van diverse bronnen; (1) CBS Nederland (Bonaire, Sint Eustatius, Saba, Nederland), (2) Department of
Statistics Sint Maarten, (3) Central Bureau of Statistics Curaçao, (4) Central Bureau of Statistics Aruba, (5) Eastern Caribbean
Central Bank (St. Kitts & Nevis, Anguilla, Antigua & Barbuda) en (6) Bureau of Labor Statistics (Miami). Noten: (i) alle CPI-cijfers
zijn omgerekend met 2010 als startpunt, (ii) tussen de verschillende statistische bureaus kunnen, ondanks de min of meer
standaard methoden, verschillen bestaan in de manier van meten en opbouw van de CPI. Eventuele verschillen hierin zijn niet
meegenomen in dit onderzoek.

CPI-ontwikkeling van voeding
Binnen dit onderzoek is specifiek gekeken naar de prijsontwikkeling van een aantal
voedingsproducten. Voor de geselecteerde eilanden/landen is deze CPI-ontwikkeling op het niveau
van ‘voedingsmiddelen’ publiek. Opnieuw moet worden opgemerkt dat de opbouw van deze
categorie tussen de landen/eilanden verschilt, wat vergelijken lastig maakt. Desalniettemin laat de
tabel opnieuw zien dat er aanzienlijke verschillen tussen de eilanden/landen bestaan, waarbij met
name Curaçao en Sint Maarten opvallen. Op Curaçao is de gerapporteerde CPI-stijging vanaf 2013
aanzienlijk hoger dan op Bonaire, terwijl op Sint Maarten de CPI na 2011 sterk oploopt. In
‘brongebieden’ zoals Miami en Nederland ligt de CPI-stijging lager dan op Caribisch Nederland,
maar ook daar zijn stijgingen waar te nemen. De opvallende daling van St. Kitts & Nevis (-13%)
houdt verband met de wijziging van het systeem van BTW (vrijstellingen) en importheffingen, wat
38

IMF, ‘St. Kitts & Nevis - IMF Country Report No. 16/250’, juli 2016, p. 4; web link:
https://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2016/cr16250.pdf

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

49

vooral de voedselprijzen raakt. Daarnaast merkt het IMF ook op dat St. Kitts & Nevis ‘deflatie’
importeren doordat de inkoopprijzen in de VS gedaald zijn.39 Deze laatste observatie van het IMF is
lastig te plaatsen omdat de VS (Miami) nog steeds inflatie kent (zie tabel) en een dergelijk effect
ook andere eilanden die vanuit de VS importeren zou moeten ‘helpen’.
Tabel 2.4 Voedsel - overzicht CPI-ontwikkeling 2010-2016 (2010 = 100)
Land / eiland

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Verschil
’10-‘16

Benedenwinden
Bonaire

100,0

107,8

112,6

111,3

113,8

113,5

113,1

13,1

Curaçao

100,0

107,7

114,3

116,2

120,0

124,8

126,8

26,8

Aruba

100,0

104,3

107,0

107,3

109,5

112,0

111,7

11,7

Saba

100,0

109,0

117,2

118,7

122,5

124,4

125,1

25,1

Sint Eustatius

100,0

106,7

112,3

113,5

116,8

119,4

117,6

17,6

Bovenwinden

Sint Maarten (NL)

100,0

109,1

121,5

129,1

137,3

146,9

152,8

52,8

St. Kitts & Nevis

100,0

103,3

103,7

106,3

99,9

92,1

87,4

-12,6

Anguilla

100,0

105,7

106,6

110,4

111,4

109,4

110,1

10,1

Antigua & Barbuda

100,0

103,8

106,4

108,7

110,0

113,0

110,9

10,9

Anders
Nederland

100,0

102,3

104,3

106,8

106,8

107,4

108,5

8,5

Miami-Fort Lauderdale

100,0

104,6

106,7

107,6

110,7

113,2

113,8

13,8

Bron: Ecorys, op basis van diverse bronnen; (1) CBS Nederland (Bonaire, Sint Eustatius, Saba, Nederland), (2) Department of
Statistics Sint Maarten, (3) Central Bureau of Statistics Curaçao, (4) Central Bureau of Statistics Aruba, (5) Eastern Caribbean
Central Bank (St. Kitts & Nevis, Anguilla, Antigua & Barbuda) en (6) Bureau of Labor Statistics (Miami). Noot: alle CPI-cijfers zijn
omgerekend met 2010 als startpunt.

Maatregelen ten behoeve van prijsstabilisatie
Op verschillende van deze eilanden worden er vanuit de overheid maatregelen genomen om de
prijs van primaire voedingsmiddel onder controle te houden. Allereerst bestaan er, net als op
Caribisch Nederland, fiscale uitzonderingen op bijvoorbeeld omzetbelasting of btw-heffing. In
bijlage D zijn de details voor Curaçao en Sint Maarten weergegeven, maar ook andere eilanden
kennen dit systeem. Ten tweede is er soms sprake van een systeem van maximumprijzen (of
marges) op een selectie van producten. Op Aruba is het bij wet verboden om bepaalde producten
te verkopen boven de (tweewekelijks) vastgestelde groothandelsprijs of kleinhandelsprijs; hierbij
gaat het bijvoorbeeld om rijst, babyvoeding en koffie.40 Sint Maarten en Curaçao kennen
soortgelijke regelingen. Op Sint Maarten is sinds 2015 een (herziene) regeling van kracht die
gedurende het orkaanseizoen de prijzen van een selectie van producten maximeert. Hierbij gaat
het bijvoorbeeld om water, zeep, tandpasta en bouwmateriaal.41 Ook op Antigua & Barbuda bestaat
er van oudsher een systeem van maximumprijzen42, net als op St. Kitts & Nevis43.
Er zijn ons een (beperkt) aantal recente publicaties bekend waarin (voor de regio) op en structurele
manier de effectiviteit van dergelijke maatregelen, en dan met name het systeem van
maximumprijzen voor voeding, wordt beoordeeld. Deze publicaties worden hieronder kort

39

40

41

42
43

50

IMF, ‘St. Kitts & Nevis - IMF Country Report No. 16/250’, juli 2016, web link:
https://www.imf.org/external/pubs/ft/scr/2016/cr16250.pdf
Aruba, Prijsregeling eerste levensbehoeften, weblink:.
http://www.overheid.aw/actueel/nieuws_235/item/maximumprijzenpakket-gereguleerde-producten_30346.html#titel30346.
Sint Maarten, Maximum Prices for hurricane related supplies, weblink:
http://www.sintmaartengov.org/announcements/Pages/Public-Announcement-Maximum-Prices-for-hurricane-relatedsupplies.aspx.
Antigua & Barbuda, ‘The Distribution and Price of Goods Act’ (1958).
St. Kitts & Nevis, ‘Distribution of Goods and Price Control Act’ (1968).

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

samengevat. Uit de beschikbare rapporten komt het beeld naar voren er voor de korte termijn veel
verschillende instrumenten beschikbaar zijn om prijzen te stabiliseren, maar dat het voor de langere
termijn noodzakelijk is om meer structurele hervormingen door te voeren, zoals het vergroten van
de eigen productie en het versterken van de economie.
In de nasleep van de hoge wereldwijde voedselprijzen in 2007-2008 zijn diverse onderzoeken gepubliceerd
die nader ingaan op het stabiliseren van voedselprijzen. Uit een rapport van ECLAC (2008)44 blijkt dat de
hele Caribische regio kwetsbaar is voor stijgende voedselprijzen, met name vanwege de vaak beperkte
eigen productie en afhankelijkheid van de import van voedsel uit andere landen. Het rapport geeft aan dat
overheden voor prijsstabilisering vooral inzetten op belastingverlagingen op voedingsproducten,
maximumprijzen voor primaire levensbehoeften en het verlagen van tarieven op voedselimporten. ECLAC
veronderstelt dat deze maatregelen bijdragen aan prijsstabilisatie, maar doet geen uitspraak over de
daadwerkelijke effectiviteit van de maatregelen. ECLAC dringt vooral aan op structurele maatregelen om
de economieën van de verschillende eilanden te versterken. Le Vallée (2011)45 bouwde voort op dit
ECLAC-onderzoek en presenteert een overzicht van genomen beleidsmaatregelen voor de eilanden die
deel uit maken van de Commonwealth Caribbean (Sint Kitts-Nevis, Antigua-Barbuda, etc.). Hieruit blijkt
inderdaad dat de meeste landen inzetten op belastingverlagingen, maximumprijzen voor primaire
levensbehoeften en maatregel rondom import/export. Le Vallée concludeert dat dergelijke maateregelen
een prijsdempende werking hebben, maar waarschuwt tegelijkertijd dat dit vooral tijdelijke maatregelen
(zoals maximumprijzen) moeten zijn en dat het voor de langere termijn vooral zaak is in te zetten op
structurele maatregelen, zoals het vergroten van de eigen productie, het veranderen van
voedingsgewoonten en fiscale hervormingen.
In een meer recent rapport van de FAO (2014) 46 is aan de hand van acht case studies een inventarisatie
gemaakt van het brede pallet aan maatregelen die overheden in Zuid-Amerika en het Caribisch gebied47 in
de periode 2006-2013 hebben genomen om de hoge voedselprijzen te stabiliseren. In het onderzoek
worden verschillende typen maatregelen onderscheiden: (i) reductie van importtarieven, (ii) introductie van
export restricties, (iii) eigen producenten beschermen tegen buitenlandse concurrentie, (iv) het creëren van
een systeem van prijsregulering, soms in combinatie met subsidies en (v) inkomenssteun aan kwetsbare
groepen. Belangrijk verschil met Caribisch Nederland is dat het hier in alle gevallen gaat om veel grotere
landen, die ook zelf goederen produceren (en exporteren). De FAO concludeert dat het in de praktijk vaak
gaat om relatief dure maatregelen die niet altijd effectief zijn. Over de prijsregulering wordt opgemerkt dat
de ‘pijn’ van een gereguleerde retailprijs vaak bij de (in dit geval) lokale producenten terecht komt, omdat
zij hun hogere productiekosten niet kunnen doorberekenen aan de eindgebruiker. Om de impact van
wereldwijde prijsbewegingen van voedsel goed op te vangen zijn volgens de FAO vooral structurele
maatregelen nodig, zoals meer R&D, meer eigen productie, kostenreducties, etc.

Over de effectiviteit van de instrumenten op Aruba, Curaçao en Sint Maarten is voor zover bekend
niets gepubliceerd. In een onderzoek voor Bonaire constateert SEO wel dat het systeem van
maximumprijzen op Curaçao, Aruba en Sint Maarten “ineffectief, contraproductief en kostbaar is”,
zonder daar verder heel uitgebreid op in te gaan.48 De geïnterviewde overheidsvertegenwoordigers
geven aan dat (vooral) het systeem van maximumprijzen in hun optiek een belangrijk instrument is
en in beginsel ook effectief (“directe maatregel om basisproduct betaalbaar te houden”). Echter,
daarbij wordt wel aangegeven dat het belangrijk is dat het systeem wordt ‘onderhouden’ en dat er
ook voldoende toezicht op de uitvoering is.

44

45
46
47
48

United Nations Economic Commission for Latin America and the Caribbean (ECLAC), ‘The Escalation in World Food
Prices and its Implications for the Caribbean’, 2008.
Le Vallée, ‘Food Price Crisis 2007-2008: Lessons for the Commonwealth Caribbean and Haiti’, 2011.
FAO, ‘Policy responses to high food prices in Latin America and the Caribbean’, 2014, zie vooral hoofdstuk 10.
Het gaat hier om Argentinië, Bolivia, Brazilië, de Dominicaanse Republiek, Ecuador, Mexico, Nicaragua en Peru.
SEO, ‘Effectief prijs- en mededingingsbeleid in Caribisch Nederland’, juli 2013, p. v en vi.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

51

CPI-ontwikkeling van kleding
Ook voor de categorie kleding zijn publieke CPI-data beschikbaar, die in tabel 2.4 worden getoond.
Uit de figuur blijkt dat de prijsontwikkeling op Bonaire een behoorlijke uitschieter betreft in
vergelijking met andere landen/eilanden. Navraag bij het CBS leert dat hiervoor geen specifieke
verklaring kan worden gegeven. Wellicht dat vanwege het beperkte aanbod van kleding op het
eiland niet exact dezelfde kledingproducten zijn gemonitord. Voor de verschillende Bovenwindse
eilanden ligt de CPI in 2016 ongeveer gelijk. Belangrijke reden hiervoor is dat de prijsontwikkeling
van kleding op Saba en Sint Eustatius niet afzonderlijk wordt geregistreerd, maar wordt afgeleid
van de prijsontwikkelingen op Sint Maarten. Er zijn geen regelingen bekend die er op gericht zijn
om de prijs van kleding te beïnvloeden en/of te maximeren.
Tabel 2.5 Kleding - overzicht CPI-ontwikkeling 2010-2016 (2010 = 100)
Land / eiland

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Verschil
’10-‘16

Benedenwinden
Bonaire

100,0

110,7

110,8

109,4

117,9

142,0

160,5

60,5

Curaçao

100,0

100,7

101,8

103,0

106,5

105,6

105,7

5,7

Aruba

100,0

98,6

91,5

84,3

82,3

80,0

80,7

-19,3

Saba *

100,0

100,8

107,7

108,7

109,1

110,2

106,9

6,9

Sint Eustatius *

100,0

100,8

107,8

108,9

109,3

110,5

106,9

6,9

Bovenwinden

Sint Maarten (NL)

100,0

101,4

107,7

108,7

109,6

109,6

106,4

6,4

St. Kitts & Nevis

100,0

105,4

107,1

103,7

105,9

105,3

106,2

6,2

Anguilla

100,0

103,3

110,3

112,6

105,0

102,3

105,5

5,5

Antigua & Barbuda

100,0

98,7

97,6

98,1

102,7

104,3

105,2

5,2

Anders
Nederland

100,0

101,0

101,5

101,9

100,9

98,9

99,5

-0,5

Miami-Fort Lauderdale

100,0

102,8

105,9

106,3

106,6

106,9

102,2

2,2

Bron: Ecorys, op basis van diverse bronnen; (1) CBS Nederland (Bonaire, Sint Eustatius, Saba, Nederland), (2) Department of
Statistics Sint Maarten, (3) Central Bureau of Statistics Curaçao, (4) Central Bureau of Statistics Aruba, (5) Eastern Caribbean
Central Bank (St. Kitts & Nevis, Anguilla, Antigua & Barbuda) en (6) Bureau of Labor Statistics (Miami). Noot: alle CPI-cijfers zijn
omgerekend met 2010 als startpunt. Voor Saba en Sint Eustatius (*) worden de cijfers van Sint Maarten gebruikt.

2.6

Samenvatting
In dit hoofdstuk is een algemeen beeld geschetst van de prijsontwikkelingen in Caribisch Nederland
in de afgelopen jaren. Concreet is aandacht besteed aan (i) de ontwikkeling van de
consumentenprijzen, (ii) de relevante stelselwijzigingen en macro-economische ontwikkelingen, (iii)
de waardeketen voor Caribisch Nederland, en (iv) prijsontwikkelingen op naburige eilanden en/of
landen.
Ontwikkeling van de consumentenprijzen - Het CBS meet sinds 1 januari 2010 de
prijsontwikkelingen in Caribisch Nederland. Uit de zogeheten Consumentenprijsindex (CPI) blijkt
dat voor de periode 2010-2016 (Q4) de prijsstijgingen aanzienlijk zijn en variëren van +11% op
Bonaire tot +14% op Saba en +21% op Sint Eustatius. Ter illustratie: in dezelfde periode is de
Consumentenprijsindex voor Europees Nederland gestegen met circa 10%49. Het is belangrijk om
te constateren dat de prijsstijgingen vanaf de tweede helft van 2014 afvlakken en soms wat dalen.
In lijn met de geselecteerde zeventien producten ligt de nadruk in dit rapport voornamelijk op de
hoofdcategorieën ‘voedingsmiddelen en alcoholvrije dranken’ en ‘kleding‘.
49

52

CBS Nederland.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Relevante stelselwijzigingen en macro-economische ontwikkelingen - De prijsontwikkelingen
op Caribisch Nederland gedurende de periode 2010-2016 zijn niet los te zien van (i) een aantal
stelselwijzigingen die zijn doorgevoerd rondom (en na) de transitie in oktober 2010, alsmede (ii)
een aantal macro-economische ontwikkelingen. Qua stelselwijzigingen is relevant dat deze in een
aantal gevallen (belastingen, douane, zorg, sociale zekerheid) in relatief korte termijn zijn ingevoerd
en met name in de eerste jaren grote onzekerheid met zich hebben meegebracht. Deze
onzekerheid heeft in combinatie met de wisseling van de Antilliaanse gulden naar de Amerikaanse
dollar gezorgd voor een opwaarts prijseffect. Echter, tegelijkertijd speelden er ook nog macroeconomische ontwikkelingen die de prijs hebben beïnvloed. In de periode 2010-2014 lag de
olieprijs hoog, wat invloed had op de kosten voor zowel productie, transport als energiegebruik.
Daarnaast piekten veel voedselprijzen in de periode 2010-2013, varieerde de dollar/eurokoers en
verviel een belangrijk aanvoerland (Venezuela) na 2014 in chaos.
De waardeketen voor Caribisch Nederland – Voor Caribisch Nederland komen veel van de
producten uit de VS (Miami) en Europa (Nederland/Frankrijk) of uit belangrijke productie-of
handelslanden in de regio (Brazilië, Panama, Colombia, etc.). Voor Saba en Sint-Eustatius fungeert
Sint Maarten vaak als centrale hub, waarna de goederen via de groothandels op Sint Maarten naar
de twee eilanden worden getransporteerd. Voor Bonaire gelden de groothandels op Curaçao vaak
als ‘hub’, maar goederen worden in een aantal gevallen ook direct (zonder tussenkomst van de
groothandel) aangevoerd. De in de haven aangekomen en geloste goederen worden vervolgens
over het betreffende eiland gedistribueerd en komen in belangrijke mate via tussenkomst van
supermarkten, toko’s en andere winkels bij de consument terecht. Onder andere via ‘rechtstreekse
import’ (Bonaire) en aankopen via internet zijn er in toenemende mate ook alternatieven ontstaan
voor de reguliere verkoopkanalen. Caribisch Nederland kent in vergelijking met Europees
Nederland een zeer hoge dichtheid van het aantal supermarkten. Voor Nederland als geheel
bedraagt het aantal supermarkten per 1.000 inwoners op 0,3 en voor Caribisch Nederland als
geheel op 2,5. Vooral op Sint Eustatius en op Saba is de dichtheid per 1000 inwoners met
respectievelijk 3,1 en 3,3 hoog. Voor Bonaire ligt dit aantal met 2,3 wat lager.
Prijsontwikkelingen in perspectief - De prijsontwikkelingen in Caribisch Nederland staan niet op
zichzelf, maar staan in verband met prijsontwikkelingen op de wereldmarkt en/of met de
prijsontwikkelingen in landen waar de producten vandaan komen (de ‘peers’, zoals bijvoorbeeld
Curaçao, Sint Maarten, de VS en Nederland). Voor voedingsmiddelen zijn in de periode 2010-2016
(Q4) de prijzen op Bonaire met circa +14% gestegen, terwijl dit voor Sint Eustatius en Saba op
respectievelijk +17% en +23% ligt. Op Curaçao is de gerapporteerde CPI-stijging aanzienlijk hoger
dan op Bonaire (+27%), terwijl ook op Sint Maarten de CPI na 2011 sterk oploopt (+53%). In
‘brongebieden’ zoals Miami en Nederland ligt de CPI-stijging lager dan op Caribisch Nederland,
maar ook daar zijn stijgingen waar te nemen (respectievelijk 9% en 14%). Op Bonaire steeg de prijs
van kleding al sterk in de periode 2010-2014 (+15%), maar dit zette zich in 2015-2016 door (+61%
over hele periode). Deze stijging komt op geen enkele manier overeen met naburige
landen/eilanden. Wellicht dat vanwege het beperkte kledingaanbod op Bonaire niet hetzelfde type
jeans door de tijd kan worden gevolgd. De prijs van kleding wordt voor Saba en Sint Eustatius op
Sint Maarten gemeten en is in deze periode met circa +7% gestegen, wat overeenkomt met
eilanden in de regio.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

53

3

Bonaire nader beschouwd

3.1

Inleiding
In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de specifieke situatie op Bonaire. Daarbij kijken we in
paragraaf 3.2 naar de huidige marktsituatie. Hoe ziet de waardeketen eruit en wat zijn de
belangrijkste handelsstromen? Aan de hand van de uitgevoerde enquête wordt eveneens een korte
beschrijving gegeven van het consumentengedrag. Vervolgens wordt in paragraaf 3.3 gekeken
naar het prijsverloop op Bonaire, waarna in paragraaf 3.4 gezocht wordt naar een verklaring voor
het geconstateerde prijsverloop door te kijken naar de kostenontwikkeling binnen de verschillende
schakels uit de waardeketen.

3.2

Huidige marktsituatie
Structuur van de waardeketen/ handelsstromen
Voor de import van goederen naar Bonaire fungeert Curaçao als belangrijkste hub.
Containerschepen lossen de lading die voor Bonaire bestemd is, in de haven van Curaçao. Via Don
Andres wordt de lading vervolgens naar Bonaire vervoerd. Omdat de haven van Bonaire niet over
een kraan beschikt worden de ladingen rijdend aan boord of van boord gereden. Voor het transport
van de geselecteerde producten naar Bonaire zijn de volgende stromen te onderscheiden:


Aanvoer via groothandels op Curaçao - Veel supermarkten op Bonaire kopen (een deel van)
hun producten in bij de groothandels op Curaçao. Deze groothandels sturen vaak agenten naar
Bonaire die de bestellingen komen opnemen. De bij de groothandel van elders aangevoerde
producten worden afzonderlijk verwerkt en (per container) via Don Andres naar Bonaire
getransporteerd.



Aanvoer via haven van Curaçao. Op Bonaire zelf zijn ook enkele groothandels gevestigd.
Supermarkt Van den Tweel wordt via de eigen groothandel (Bonaire Food Group) op het eiland
bevoorraad. Deze groothandel levert zowel kwalitatieve versproducten als houdbare producten.
Een andere voorbeeld van een groothandel is Best Brands dat is gespecialiseerd in dranken en
bovendien vertegenwoordiger is van het merk Coca Cola. Deze groothandels importeren de
goederen per container meestal uit de VS en Europa. Vervolgens worden de containers via een
kleiner schip naar Bonaire getransporteerd. Naast import via de groothandel importeren de
winkeliers in toenemende de mate ook zelf. Goederen worden dan rechtstreeks ingekocht via
de groothandels in de herkomstlanden, per containerschip verscheept naar Curaçao en
vervolgens met Don Andres verscheept naar Bonaire.



Aanvoer vanaf het vaste land – Tot slot is er aanbod van fruit en groente vanuit Venezuela
dat via kleine schepen (barkjes) naar Bonaire wordt vervoerd en via bijvoorbeeld de markstallen
met groente en fruit op de kade in Punda worden verkocht. Vanwege de onrust in Venezuela en
de voedselschaarste is deze aanvoer steeds onregelmatiger en lastiger geworden.

Herkomst van de geselecteerde producten
Uitgaande van de geselecteerde producten is op basis van de gevoerde interviews en
internationale handelsgegevens (zie bijlage C) een analyse gemaakt van de herkomst van de
verschillende producten. De resultaten hiervan zijn hieronder per categorie kort samengevat.
1. Graanproducten – Graanproducten zoals rijst en bloem komen op Curaçao vanuit verschillende
bestemmingen (voor rijst naast de VS ook Latijns Amerika en voor bloem ook Jamaica). Curaçao
wijkt voor dit type duidelijk af van Sint Maarten, waar graanproducten vooral uit de VS worden

54

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

geïmporteerd. Brood wordt op Bonaire zelf gebakken. Zo beschikt Van den Tweel over een eigen
bakkerij en zijn elders op het eiland ook bakkers aanwezig. Dit is samengevat in de volgende tabel.
Tabel 3.1 Graanproducten - overzicht waardeketen
Product categorieën

Inkoop / verkoop

Oorsprong producten

Rijst

Inkoop bij groothandels Curaçao of

Belangrijkste herkomstland is VS.

EU/VS; Verkoop via lokale supermarkten

Daarnaast ook import uit onder
andere Brazilië, India en Thailand.

Bloem

Brood

Inkoop bij groothandels Curaçao of

Vooral vanuit Jamaica, VS en

EU/VS; verkoop via lokale supermarkten

Colombia.

Inkoop ingrediënten bij groothandels

Zie bloem.

Curaçao, soms rechtstreeks uit Nederland
(afbakbrood). Lokale bakkerijen verkopen
via eigen winkel, maar ook via de
supermarkt.
Koek, gebak en

Inkoop bij groothandels Curaçao en

Aanbod van koek, gebak en zoutjes

zoutjes

rechtstreeks uit Nederland

is zeer divers met brede herkomst.

Bron: Ecorys, op basis van interviews en COMTRADE handelsdata.

2. Groente en fruit – Voor de aanvoer van groente op Curaçao zijn de Verenigde Staten en
Europa (Nederland) de belangrijkste herkomstgebieden. Daarnaast komen bepaalde groenten ook
uit de omringende landen, maar dat is relatief laag. De handelsdata laten zien dat circa 80% van de
groente-invoer vanuit de VS en Nederland komt. De herkomst van het fruit is daarentegen meer
divers en is Zuid-Afrika voor Curaçao ook een belangrijk herkomstland. De handelsdata laten ook
zien dat de (officiële) import van groente en fruit uit Venezuela na 2013 vrijwel in zijn geheel is
weggevallen. Wat er vanuit Venezuela nog binnen komt wordt aangevoerd via de barkjes. De
volgende tabel vat dit kort samen.
Tabel 3.2 Groente en fruit – overzicht waardeketen
Product categorieën

Inkoop

Oorsprong producten

Vers fruit (appels en

Inkoop bij groothandels Curaçao, of

Groente komt ook vooral uit de VS en

sinaasappels)

inkoop via eigen groothandel.

Europa (Nederland). De

Verse groenten

Verkoop via lokale supermarkten.

herkomstgebieden van het fruit zijn
daarentegen meer divers.

(tomaten en paprika’s)
Bron: Ecorys, op basis van interviews en COMTRADE handelsdata.

3. Zuivelproducten – Zuivelproducten worden vooral via landen in West-Europa ingekocht. Voor
kaas is dat vooral Nederland en in mindere mate ook de Verenigde Staten. De herkomst van de
melk vertoont een gevarieerder beeld, maar ook hier is West-Europa het belangrijkste brongebied.
Tabel 3.3 Zuivelproducten - overzicht waardeketen
Product

Inkoop

Oorsprong producten

Inkoop bij groothandels

Zuivelproducten komen grotendeels uit Europa.

Curaçao of via eigen

Voor kaas is dit vooral Nederland. Voor melk zijn er

groothandel, verkoop via

meer aanbieders, bijvoorbeeld uit België,

lokale supermarkten.

Nederland en Duitsland.

categorieën
Kaas

Melk

Bron: Ecorys, op basis van interviews en COMTRADE handelsdata.

4. Vlees – In dit onderzoek gaat het voor wat betreft vlees primair om kip (kippenvleugels/
drumsticks) en blikjes corned beef. De handelsdata laat zien dat (voor Curaçao) de kip vooral wordt

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

55

geïmporteerd uit Brazilië en in mindere mate ook uit de Verenigde Staten en China. Dit is
samengevat in de volgende tabel. Uit de gevoerde interviews met winkels en groothandels blijkt
verder dat men ook in de regio partijen kippenvlees inkoopt, als dat beschikbaar is. Blikjes corned
beef komen vooral uit de VS en Europa.
Tabel 3.4 Vlees - overzicht waardeketen
Product

Inkoop

Oorsprong producten

Pluimvee

Inkoop bij groothandels

Kip wordt op Curaçao vooral geïmporteerd uit

Vleeswaren en

Curaçao, verkoop via de

Brazilië, de Verenigde Staten en uit China. Blikjes

vleesgerechten

supermarkten

corned beef komen vooral uit de VS en Europa.

categorieën

Bron: Ecorys, op basis van interviews en COMTRADE handelsdata.

5. Vruchtensappen en water – De herkomst van vruchtensappen (zoals sinaasappelsap) is zeer
divers. De handelsdata laat zien dat Curaçao handelsstromen verwerkt uit onder meer de
Dominicaanse Republiek, de Verenigde Staten, Zuid-Afrika, Panama en Brazilië. Veel van deze
producten zijn ook op Bonaire te koop. Voor niet-bruisend water geldt een ander beeld. Er zijn een
aantal regionale merken. De bekende (en duurdere) merken bruisend en niet-bruisend bronwater
(zoals Spa) komen vooral uit West-Europa. De volgende tabel vat dit kort samen.
Tabel 3.5 Vruchtensappen en water - overzicht waardeketen
Product

Inkoop

Oorsprong producten

Vruchten en

Inkoop bij groothandels

Herkomst is zeer divers (o.a. Dominicaanse

groentesappen

Curaçao en via eigen

Republiek, Verenigde Staten, Zuid-Afrika, Panama

groothandel. Verkoop via de

en Brazilië.

supermarkten

Er zijn een aantal regionale merken. Duurdere

categorieën

Mineraal en
bronwater

(merk) producten worden vooral vanuit WestEuropa geïmporteerd.

Bron: Ecorys, op basis van interviews en COMTRADE handelsdata.

6. Verzorgingsproducten – Voor de geselecteerde verzorgingsproducten (luiers, tandpasta, wcpapier en zeep) geldt dat de inkoop vooral plaats vindt bij de groothandels op Curaçao die fungeren
als agenten van bekende multinationals uit de VS (zoals P&G en Kimberly Clark). De aanvoer van
deze producten komt vooral uit de VS (Miami). Op Curaçao is ook eigen productie van onder
andere wc-papier.
7. Kleding – Veel van de consumenten op Bonaire kopen hun kleding online (VS, Europa) of op
Curaçao. De handelsdata laat zien dat de meeste kleding (jeans) op Curaçao meestal (direct) wordt
geïmporteerd vanuit China, op grote afstand gevolgd door India.
Consumentenmarkt op Bonaire
Voor het in kaart brengen van het consumentengedrag is een apart consumentenonderzoek
uitgevoerd onder 100 huishoudens op Bonaire. Dit onderzoek is door de beperkte opzet vooral
illustratief. Meer details zijn te vinden in bijlage E.
Keuze winkel - Op Bonaire bestaan er een groot aantal verkooppunten van dagelijkse
levensmiddelen. Uitgaande van de gevoerde gesprekken gaat om circa 40-45 verkooppunten.
Opvallend is dat de grootse supermarkten bijna allemaal dicht bij elkaar zijn gelegen. Zo zijn aan de
Kaya Industria zowel Van den Tweel Supermarket, Warehouse Bonaire (eveneens eigendom van
Van den Tweel), Bondigro Supermarket en Lucky Import & Supermarket gelegen. Naast de grote

56

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

supermarkten zijn er ook een aantal kleinere supermarkten (toko’s of minimarkets) met daarbij ook
nog een flink aantal buurtwinkels. Uit het consumentenonderzoek blijkt dat Warehouse de
supermarkt is waar Bonairiaanse huishoudens het meeste besteden: 65% zegt daar het meeste te
besteden. Daarna volgen Van der Tweel Supermarket (34%) en Bondigro Supermarket (21%). De
overige supermarkten, toko’s, minimarkten etc. worden relatief een stuk minder bezocht voor de
grote boodschappen.
Koopgedrag – De reden om bij een bepaalde supermarkt te kopen heeft op Bonaire vooral te
maken met de prijs (65%), kwaliteit (41%) en de locatie vlak bij huis of werk (24%). De overige
redenen om juist daar te kopen zijn van minder belang, zoals een ruim assortiment (13%) en
service (7%). Sinds 10-10-10 zijn huishoudens (ook) bij een andere super- of minimarkt gaan
kopen. Op Bonaire geeft 41% aan dat men de afgelopen 5-6 jaar is geswitcht van supermarkt of
toko. Het belangrijkste argument om elders boodschappen te doen is de prijs (circa driekwart van
de respondenten), gevolgd door een locatie vlak bij huis of werk of de kwaliteit van de producten
(beiden circa een derde).
Locatie aankopen – Ongeveer 60% van de respondenten koopt geregeld producten buiten het
eiland. In vrijwel alle gevallen is de prijs de hoofdreden waarom producten buiten Bonaire worden
aangeschaft. Het meeste wat buiten het eiland wordt gekocht is kleding; dat is het item dat veruit
het meeste wordt genoemd (77%). Daarna komen artikelen aan bod zoals elektronica (17%),
huishoudelijke artikelen (12%), en goederen voor de woning (hardware, wooninrichting, decoratie
en keukenapparaten,10%). Onder de respondenten wordt circa 16% van het huishoudbudget
buiten het eiland besteed. Vrijwel alle geselecteerde producten worden door de gezinshuishoudens
op Bonaire gekocht. Voor een product “blue jeans” geldt een volstrekt ander aankooppatroon: circa
75% van de respondenten koopt spijkerbroeken, waarvan iets meer dan de helft deze buiten het
eiland heeft gekocht (vooral Curaçao en de VS).

3.3

Prijsontwikkeling op Bonaire
Ontwikkeling algemeen prijsniveau Bonaire
Op basis van de CPI-cijfers voor Bonaire wordt duidelijk dat het algemene prijsniveau in de periode
2010-2016 (Q4) met bijna 12% is gestegen. Wanneer we kijken naar de subcategorieën dan blijkt
de inflatie in deze periode met name gedreven wordt door prijsstijgingen in de categorieën
‘alcoholhoudende dranken en tabak’ (+30%), ‘kleding en schoeisel’ (+61%), ‘gezondheid’ (+21%)
en de ‘hotels, cafés en restaurants’ (+26%). De categorie ‘voeding en alcoholvrije dranken’ heeft in
deze periode een stijging van circa 14% gekend. In Bijlage B (onderdeel B3) is de CPI-ontwikkeling
in meer detail weergegeven.
Uit paragraaf 2.5 bleek reeds dat voor de periode 2010-2016 de CPI-stijging voor kleding op
Curaçao (+6%) en Aruba (-19%) veel lager liggen dan op Bonaire. Zoals in hoofdstuk 2 al
aangegeven is hiervoor geen specifieke verklaring te geven. Wellicht dat vanwege het beperkte
kledingaanbod op Bonaire niet hetzelfde type jeans door de tijd kan worden gevolgd. Voor voedsel
ligt de CPI-stijging dichtbij het niveau op Aruba (+11%) en ruim onder de CPI-stijging op Curaçao
(+25%). Voor individuele producten zijn voor Curaçao enkele CPI-reeksen beschikbaar (zie tabel).
Tabel 3.6 Curaçao - overzicht CPI-ontwikkeling 2010-2016 (2010 = 100)
Land / eiland

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Verschil
’10-‘16

Graanproducten

100,0

104,7

112,9

112,5

106,2

113,7

116,4

16,4

Vlees en vis

100,0

110,1

117,1

121,2

124,0

129,3

126,2

26,2

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

57

Land / eiland

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Zuivelproducten

100,0

104,7

110,9

108,9

113,8

118,7

112,4

Verschil
’10-‘16
12,4

Bron: Central Bureau of Statistics Curaçao

Prijsontwikkeling geselecteerde producten
Binnen dit onderzoek is op basis van CBS-microdata een analyse gemaakt van de prijsontwikkeling
van zeventien specifieke producten. Bijlage B licht deze analyse in meer detail toe en de resultaten
per product zijn opgenomen in bijlage G en H. Hier vatten we kort de belangrijkste bevindingen
samen.
Tabel 3.7 Overzicht prijsontwikkeling geselecteerde producten
Categorie
1. Graanproducten

De prijsontwikkeling van bloem kent op Bonaire een grillig patroon, met begin
2011 en 2014 pieken tot +60%. De prijs van brood gaat ook op en neer met
pieken in 2012 (+14%) en in 2016 (+13%). De prijs van rijst loopt in de periode
2010-2012 wat omhoog (+8%), maar zakt daarna weer (eind 2014: -10%) en
loopt weer op. Deze patronen wijken af van de ontwikkeling van de
wereldprijzen, maar ook Curaçao kent stijgingen (+16%). Ook de koekjes
kennen een grillig prijsverloop (vooral omhoog).

2. Groente en fruit

Voor groente geldt dat de prijs van tomaten en paprika’s vanaf 2012 daalt (10% tot -20%). Ook de prijs van appels daalt na een eerste stijging vanaf 2012
onder de 100. De prijs van de sinaasappels fluctueert meer.

3. Zuivelproducten

De prijs van melk daalt op Bonaire (net als de wereldprijs); voor kaas zijn er
weinig observaties. Op Curaçao is de prijsindex gestegen (+12%).

4. Vleesproducten

De prijs van kip is over de hele periode gestegen (+33% eind 2016). Ook de
prijs van corned beef is aanzienlijk gestegen (+43% eind 2016). Dit wijkt af
van de ontwikkelingen op de wereldmarkt, maar ook Curaçao kent stijgingen
(+26%).

5. Dranken – sap en

De prijs van sinaasappelsap is grillig en loopt vanaf 2012 vooral op (+60%

water

begin 2015), waarna de prijs weer snel zakt. Voor water zijn er weinig
observaties.

6. Verzorgingsproducten

Het prijsverloop van de geselecteerde producten wisselt sterk. De prijs van
luiers en wc-papier loopt vooral op, terwijl tandpasta op en neer gaat. Voor
zeep zitten er inconsistenties in de CBS-data.

7. Kleding

De prijs van kleding (spijkerbroek) loopt in 2010-2011 sterk op (+45%),
waarna een daling volgt (2012-2014). Vanaf 2014 is de prijs weer enorm
gestegen (meer dan verdubbeld). Op Curaçao is de stijging 6% voor ‘kleding’.

Wat duidelijk wordt uit deze analyse is dat op Bonaire het prijsverloop van de geselecteerde
producten grillig is en veelal is gestegen ten opzichte van de start in 2010 Het prijsverloop van
sommige producten gaat duidelijk tegen de trend op de (wereld)markt in, zoals bij bloem, rijst en
kip. De waargenomen prijzen voor spijkerbroeken wijken ook zeer sterk af van de
prijsontwikkelingen elders.
Op basis van de CBS-microdata was het niet mogelijk (i.c. niet toegestaan50) om prijsverschillen
tussen de verschillende supermarkten in kaart te brengen. Bij het bezoek aan Bonaire is door
Ecorys geconstateerd dat er, voor de geselecteerde groep producten, soms aanzienlijke

50

58

De CBS-microdata worden verzameld met het doel om prijsontwikkelingen in kaart te brengen. Het vergelijken van prijzen
tussen winkels is met het oog op deze algemene doelstelling niet toegestaan.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

prijsverschillen tussen winkels waren. Echter, deze observatie is een momentopname en niet
gebaseerd op structurele prijswaarnemingen over een langere termijn (zoals het CBS doet).

3.4

Kostenopbouw per schakel
In navolging van de prijsontwikkelingen per product (paragraaf 3.3) richten we ons nu primair op de
prijsopbouw van de geselecteerde producten. In deze paragraaf volgen nu eerst de resultaten van
de ramingen van de kostenopbouw voor de geselecteerde producten (voor 2016-Q4), waarna een
korte toelichting per stap in de waardeketen volgt.
Resultaten raming kostenopbouw (2016-Q4)
De raming van de kostenopbouw van de geselecteerde producten is gebaseerd op een
rekenschema, waarin per schakel van de waardeketen een inschatting van de kosten is gemaakt.
De details van deze analyse zijn uitgewerkt in bijlage D, waarin ook de beperkingen in de analyse
zijn uitgelegd. De zeven ‘kostenniveaus’ die we onderkennen zijn hieronder kort samengevat (zie
box).
De volgende kostenniveaus zijn gehanteerd, zie bijlage D voor meer details.


Consumentenprijs: gemiddelde prijs zoals waargenomen door het CBS; startpunt van de analyse;



Inkoopwaarde: geschatte inkoopwaarde zoals lokale ondernemers deze in bijvoorbeeld de VS
(Miami) of Europa kunnen inkopen (incl. marges/kosten die daar gemaakt worden);



Transportkosten (interregionaal): kosten van het transport per 40ft zeecontainer vanaf de VS
(Miami) of Europa naar de ‘hubs’ Sint Maarten en Curaçao;



Transportkosten (lokaal): kosten voor ‘lokaal’ transport naar Bonaire, Saba en Sint Eustatius;



Brutomarge groothandel: brutomarge die groothandels op Sint Maarten en Curaçao maken. Voor



Belastingen: heffingen op Sint Maarten (BBO) en Curaçao (OB), alsmede op BES-eilanden (ABB).



Brutomarge detailhandel & inschatting onderliggende kosten: brutomarge detailhandel op

Bonaire neemt de rol van de groothandels op Curaçao af.

Sommige producten zijn vrijgesteld of lopen niet via economisch verkeer op Curaçao / Sint Maarten;

Caribisch Nederland. Hier moet de ondernemer nog alle kosten voor personeel, energie, huisvesting,
etc. van betalen. Tevens is een schatting gemaakt van de opbouw van de brutomarge. NB: marges
en kosten kunnen per jaar, per ondernemer en per product verschillen.

In de volgende figuur zijn de resultaten opgenomen van de analyse van de kostenopbouw voor
Bonaire in 2016 (Q4). Er zijn een aantal opvallende zaken. Ten eerste verschillen de detailhandel
marges per product. Voor bederfelijke producten (groente, fruit) wordt doorgaans door
supermarkten een (fors) hogere marge gehanteerd omdat niet alle ingekochte goederen uiteindelijk
(vanwege de beperkte houdbaarheid) kunnen worden verkocht. Voor een veel verkocht product als
kip (pluimvee) wordt een lagere marge geaccepteerd omdat men concurrerend wil blijven. Ten
tweede laat de analyse zien dat ook de transportkosten (interregionaal en lokaal) sterk verschillen
per product, wat mede samenhangt met verschillen in volume en waarde van de betreffende
producten. Wc-papier neemt in vergelijking met bijvoorbeeld kaas relatief veel ruimte en kent
verhoudingsgewijs een lagere waarde. Tot slot toont de figuur de belastingen (OB en ABB) die op
sommige producten worden geheven. De ramingen per product over de periode 2010-2016 zijn
opgenomen in bijlage G en H. Hieruit blijkt dat voor sommige producten (tijdelijk) negatieve marges
kunnen gelden, wat mogelijk is binnen de bredere bedrijfsvoering en marktstrategie van een
supermarkt.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

59

Figuur 3.1 Kostenopbouw geselecteerde producten (2016-Q4)
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bloem
Brood en beschuit
Kaas
Kleding
Koek, gebak en zoutjes
Luiers

Inkoopwaarde

Melk
Mineraal en bronwater

Transportkosten (interregionaal)

Pluimvee
Rijst
Tandpasta

Bruto marge groothandel
Omzetbelasting (OB)

Vers fruit (sinaasappels)
Verse groenten (tomaten)

Transportkosten (lokaal)

Vleeswaren en vleesgerechten
Vruchten en groentesappen
Wc‐papier

ABB
Bruto marge detailhandel

Zeep

Bron: berekeningen Ecorys, zie bijlage D voor meer details. Noot: op dit niveau is geen schatting gemaakt van de opbouw van
de brutomarge.

Op basis van de resultaten van deze 17 producten is ook een (ongewogen) gemiddelde berekend
voor alle producten samen. De resultaten zijn opgenomen in de volgende figuur. Omdat de rol van
de groothandel op Curaçao de laatste tijd afneemt en supermarkten vaker zelf importeren, is hun
bruto marge (8%) gemiddeld genomen duidelijk lager dan bijvoorbeeld op Sint Maarten. De
gemiddelde transportkosten liggen voor de geselecteerde producten rond de 4%, maar dit kan per
product behoorlijk verschillen. De belastingen op Curaçao (OB) en Bonaire (ABB) tellen op tot
gemiddeld 5%. Verder blijkt dat de brutomarge van de detailhandel gemiddeld genomen voor de
geselecteerde producten op circa 35% ligt, wat overeenkomt met de informatie die in de
verschillende interviews met supermarkten en groothandels is verkregen. De daadwerkelijke marge
van de detailhandel zal overigens in de praktijk anders liggen omdat het aanbod van producten veel
gevarieerder is. Daarbij komt dat supermarkten ook andere formules hanteren waardoor
brutomarges per product verschillen.
Figuur 3.2 Geaggregeerd overzicht kostenopbouw (2016-Q4, ongewogen gemiddelde)

Bron: berekeningen Ecorys, zie bijlage D voor meer details. Noot: dit betreft een ongewogen gemiddelde van de geselecteerde
producten.

60

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

In de figuur is tevens de opbouw van de brutomarge weergegeven: geschat wordt dat circa de helft
van brutomarge bestaat uit personeelskosten, gevolgd door de overige kosten, energiekosten en
de nettomarge (winst van de ondernemer). Een nadere toelichting is gegeven in bijlage D.
Toelichting kostenopbouw per schakel
Voor de onderscheiden schakels binnen de keten gaan wij nu nader in op het huidige niveau van
de kosten en de kostenontwikkeling voor de in beschouwing genomen periode.
Inkoop – De producten uit de supermarkten van Bonaire worden geïmporteerd vanuit Europa, de
Verenigde Staten (Miami) en in mindere mate ook uit Latijns-America. Uitgaande van de
gesprekken schommelt het marktaandeel van Europa en de Verenigde Staten rond de 40 à 50%.
Het restant (met name groente en fruit) wordt geïmporteerd uit Latijns America. Schommelingen in
het percentage hebben vooral te maken met de ontwikkelingen in wisselkoersverhoudingen tussen
de dollar en de euro. Vanwege deze verhoudingen is de inkoop uit Europa nu goedkoper geworden
in vergelijking met import uit de Verenigde Staten. De goederen worden hoofdzakelijk geïmporteerd
via de groothandels in de herkomstlanden of ingekocht via de gevestigde groothandels op Curaçao.
Door de beperkte omvang van de markt is de rechtstreekse inkoop van de supermarkten bij de
leveranciers marginaal vertegenwoordigd.
Transportkosten (interregionaal) – De aanvoer van supermarktproducten, maar ook alle andere
producten, verloopt via de haven van Curaçao. De haven van Bonaire is te klein voor de ontvangt
van een groot containerschip en beschikt bovendien niet over een kraan om de containers te
kunnen lossen. Producten die met containers vanuit de Verenigde Staten (Miami) worden
aangevoerd maken gebruik van de schepen van King Ocean. Deze rederij verzorgt een vaste
lijndienst met een wekelijkse frequentie vanuit Miami, richting Aruba, Curaçao en Venezuela. Op
het traject zijn weliswaar ook andere rederijen actief (Hamburg Süd en het in 2015 door Crowley
overgenomen SeaFreigth51), maar deze hebben capaciteit ingekocht op de schepen van King
Ocean en varen dus niet (meer) zelf met een eigen schip. Containers vanuit Europa worden
aangevoerd met gespecialiseerde containerschepen van Seatrade, een in Nederland gevestigde
rederij.
De kosten (haven tot haven) voor een “droge” 40ft container die wordt aangevoerd vanuit Miami
naar Bonaire bedragen rond de $4.500 tot $5.000. Een deel van dit bedrag heeft betrekking op het
transport van Curaçao naar Bonaire (zie volgende punt). De kosten voor de aanvoer van dezelfde
type vanuit Rotterdam liggen ongeveer in dezelfde orde van grootte, ondanks het feit dat de reis
een stuk langer is. Zo bedraagt de vaartijd vanuit Miami naar Curaçao circa 5 dagen en de reis
vanuit Rotterdam 12 dagen. De kosten voor een “gekoelde“ 40ft container vanuit Miami en
Rotterdam bedragen respectievelijk $5.000 tot $6.000 en $6.000 tot $6.500. De transportkosten
naar de eilanden zijn relatief hoog omdat er geen of nauwelijks retourvracht is. Hierdoor betaalt
men in feite zowel voor de heen- als de terugreis.
De kosten voor het transport van een container zijn over een langere reeks van jaren redelijk
stabiel gebleven en de laatste tijd zelfs wat gedaald. Het stabiele karakter van de markt heeft onder
andere te maken met processen van rationalisatie binnen de rederijen en de verdergaande
schaalvergroting waardoor schepen steeds groter worden en derhalve meer lading kunnen
vervoeren. De recente prijsdaling is onder andere mogelijk vanwege de gedaalde olieprijzen.
Marges groothandel (Curaçao) – Een aantal van de producten die worden verkocht in de
supermarkten en minimarkets op Bonaire worden ingekocht via de groothandels op Curaçao. De
grootste groothandels zijn: Pietersz Import, Hector Henriquez B en Europe West Indies Trading
51

http://www.crowley.com/What-We-Do/Shipping-and-Logistics/Announcements/Crowley-Acquires-SeaFreight

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

61

Company (EWT). Op Bonaire gevestigde groothandels zijn Bonaire Food Group Bonaire (in 2012
overgenomen door Van den Tweel) en Best Brands Bonaire. Uit kostenoverwegingen zijn
supermarkten in toenemende mate ook overgegaan tot het zelf importeren van voedsel, dranken en
andere producten. Zelf importeren is voordeliger omdat een schakel uit de keten vervalt waardoor
de verschuldigde omzetbelasting op Curaçao (6%) vervalt. Uitgaande van de verkregen informatie
uit de gesprekken loopt circa 50% van de inkoop van de supermarkten via de reguliere
groothandel. De brutomarge van de groothandel liggen rond de 20%. Uit deze marge moeten onder
andere salariskosten, de energiekosten en de kapitaallasten worden betaald.
Transportkosten (lokaal) - Het transport tussen Curaçao en Bonaire wordt verzorgd door het
bedrijf Don Andres. Het genoemde bedrijf is eind jaren tachtig opgericht en is op de genoemde
route de enige aanbieder. In het verleden heeft ook een andere reder getracht een lijn tussen
Curaçao en Bonaire op te zetten, maar vanwege de te beperkte lading tussen de eilanden is dit
uiteindelijk mislukt. Vanwege het ontbreken van een havenkraan op Bonaire worden de container
‘per as getransporteerd. De kosten voor het vervoer van een container met Don Andres bedragen
momenteel $1.342. Van dit totaal heeft $842 betrekking over het vervoer van haven tot haven en
$500 op de huur van het benodigde chassis.
Tabel 3.8 Overzicht transportkosten Don Andres (maart 2017)
Kostencategorie

Tarief

Van haven tot haven

$ 842,Zeevracht

$ 550,-

Trekken container Curacao

$ 98,-

Trekken container Bonaire

$ 50,-

Precario

$ 46,-

Brandstoftoelage (“bunker surcharge”)

$ 98,-

Chassis

$ 500,-

Totaal

$ 1.342,-

Bron: Ecorys, op basis van gesprekken en getoonde facturen.

Belastingen – Op Bonaire wordt Algemene Bestedingsbelasting (ABB) geheven, terwijl op de
producten die via het economisch verkeer van Curaçao lopen ook Omzetbelasting (OB) wordt
geheven. Van belang is dat sommige producten zijn vrijgesteld. De specifieke tarieven en
vrijstellingen zijn opgenomen in bijlage D (onderdeel D2). Cumulatie kan voorkomen, maar hier is
niet altijd sprake van (zie eerdere figuur).
Brutomarge detailhandel – De marge die de detailhandel hanteert is sterk afhankelijk van de
gekozen formule en het kwaliteitsniveau. Deze ligt gemiddeld op grofweg tussen de 20 en 30%.
Voor supermarkten in Nederland ligt deze marge rond de 20%.52 Het bieden van meer kwaliteit en
service vraagt bijvoorbeeld om meer personeel, hetgeen doorwerkt in de kosten. De marges voor
de kleinere supermarkten en minimarkets liggen gemiddeld genomen lager omdat personeel vaak
ontbreekt en veel werkzaamheden in eigen beheer worden uitgevoerd. Uit gegevens over de
opbouw van de bruto marge van supermarkten in Nederland (zie ook toelichting eerder in deze
paragraaf) blijkt bijvoorbeeld dat de loonkosten circa de helft uitmaken van de brutomarge. De
marge op individuele producten schommelt sterk. Voor bijvoorbeeld groente en fruit wordt vaak een
hoge marge gehanteerd omdat er sprake is van veel uitval en meestal niet alles ook daadwerkelijk
kan worden verkocht. Op (tijdelijke) aanbiedingen is de marge vaak nul. Deze aanbiedingen
worden ingezet om klanten naar de supermarkt te lokken zodat er op de aankoop van andere

52

62

Deloitte (2014), Bedrijfsvergelijking zelfstandige levensmiddelen detailhandel.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

producten kan worden verdiend. In bijlage D wordt een nadere toelichting gegeven op de opbouw
van de brutomarge (personeelskosten, energie, overige kosten en nettomarge).

3.5

Samenvatting
In dit hoofdstuk is de situatie op Bonaire nader uitgelicht. Specifiek is hierbij gekeken naar (i) de
marktsituatie, (ii) de prijsontwikkelingen van de geselecteerde producten en (iii) de kostenopbouw
per schakel in de waardeketen.
Marktsituatie – Voor de aanvoer van producten fungeert Curaçao als belangrijkste hub: veel
producten komen via de groothandel of Curaçao of containers worden in Curaçao overgeslagen
voor transport naar Bonaire. Europa en de VS zijn verreweg de belangrijkste handelspartners, al
kan dit voor individuele producten anders zijn (Brazilië, Jamaica, Colombia, etc.). Het uitgevoerde
consumentenonderzoek laat zien dat consumenten vooral bij drie supermarkten kopen
(Warehouse, Van den Tweel en Bondigro) en dat het koopgedrag vooral te maken heeft met prijs
gevolgd door kwaliteit en locatie van de winkel. Hierbij wordt ook gewisseld van (voorkeurs-)winkel.
Consumenten doen geregeld aankopen buiten Bonaire (online of in persoon), maar de
geselecteerde primaire levensbehoeften worden vooral op het eiland gekocht (met uitzondering van
kleding/spijkerbroeken).
Prijsontwikkelingen producten - Binnen dit onderzoek is op basis van CBS-microdata een
analyse gemaakt van de prijsontwikkeling van zeventien specifieke producten. Wat duidelijk wordt
uit deze analyse is dat op Bonaire het prijsverloop van de geselecteerde producten grillig is, maar
over de hele periode veelal is gestegen ten opzichte van de start in 2010. Het prijsverloop van
sommige producten gaat duidelijk tegen de trend op de (wereld-)markt in, zoals bij bloem, rijst en
kip. Daarnaast wijken de waargenomen prijzen voor spijkerbroeken zeer sterk af van
prijsontwikkelingen elders. Deze prijzen hebben gefungeerd als uitgangspunt voor de analyse van
de kostenopbouw.
Kostenopbouw - Per schakel van de waardeketen is een inschatting van de kosten gemaakt (zie
figuur in paragraaf 3.4). Er zijn een aantal opvallende zaken. Ten eerste wordt duidelijk dat de
brutomarge voor de detailhandel per product verschilt. De brutomarge is hoog voor bederfelijke
producten (fruit, groente) en lager voor producten waar tussen de supermarkten meer concurrentie
voor bestaat (pluimvee/kip). Ten tweede blijkt dat de transportkosten per product verschillen, wat
samenhangt met de vorm van transport (gekoeld) of met het volume. Voor bijvoorbeeld water zijn
deze kosten relatief hoog (veel volume, relatief lage prijs), voor corned beef (vleeswaren) zijn de
transportkosten relatief laag. Ten derde toont de analyse de invloed van de belastingen op Bonaire
(ABB) als op Curaçao (OB), waarbij voor sommige producten een vrijstelling geldt. Tot slot valt de
groothandelsmarge op. Deze ligt op Bonaire gemiddeld genomen lager dan op Saba en Sint
Eustatius omdat winkels in toenemende mate ook zelf importeren. De ramingen per product over
de periode 2010-2016 (zie hiervoor de bijlagen) laten zien dat voor sommige producten (tijdelijk)
negatieve marges gelden, wat mogelijk is binnen de bredere bedrijfsvoering van een supermarkt.
Op basis van de resultaten van deze 17 producten is ook een (ongewogen) gemiddelde berekend
voor alle producten samen. Gemiddeld genomen maakt de inkoopprijs in de VS (Miami) of Europa
ongeveer de helft (47%) uit van de totale prijs. De berekende brutomarges van de groothandel voor
de in beschouwing genomen producten (8%) en de detailhandel op Bonaire (35%) zijn andere
belangrijke kostenposten. Hierbij is het belangrijk op te merken dat het gaat om de brutomarge; hier
moet de ondernemer dus nog diverse kosten van betalen (personeel, energie, huisvesting, etc.),
alsmede zijn eigen winstvergoeding (geschat op circa 4% van de totale prijs). Omdat niet op alle

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

63

producten BBO of ABB wordt geheven ligt het geaggregeerde niveau van deze kosten wat lager
(3%). De gemiddelde transportkosten voor de geselecteerde producten worden op 2% van de
totale prijs geschat.

64

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

4

Saba & Sint Eustatius nader beschouwd

4.1

Inleiding
In dit hoofdstuk ligt de nadruk op Saba en Sint Eustatius. Voor deze eilanden geldt dat de
waardeketen grotendeels overeenkomt, al bestaan er ook verschillen. In dit hoofdstuk gaan we in
op de huidige marktsituatie en de prijsontwikkelingen op de eilanden (4.2 en 4.3). Hierna leggen we
de focus op de kosten per schakel in de waardeketen. In het hoofdstuk zijn ook de resultaten van
het consumentenonderzoek verwerkt (zie bijlage E).

4.2

Huidige marktsituatie
Deze paragraaf gaat kort in op de marktsituatie op Saba en Sint Eustatius, waarbij zowel de
waardeketen als de consumentenmarkt aan bod komt.
Structuur van de waardeketen/ handelsstromen
In hoofdstuk 2 is de waardeketen richting Saba en Sint Eustatius al in grote lijnen beschreven. Van
oudsher fungeert Sint Maarten als een belangrijke ‘hub’ voor het zeetransport in dit deel van de
Cariben. Zeecontainers vanuit de VS (Miami) en ook Europa worden aangevoerd naar Sint
Maarten, vanwaar de containers op (veelal) kleinere schepen worden doorgevoerd. Voor wat
betreft het transport van de geselecteerde producten naar Saba en Sint Eustatius zijn grofweg drie
stromen te onderscheiden:


Aanvoer via groothandels op Sint Maarten - Ten eerste kopen de meeste supermarkten op
Saba en Sint Eustatius een belangrijk deel van hun voorraden in bij de groothandels op Sint
Maarten. Hierbij worden de naar Sint Marten aangevoerde voorraden fysiek in de groothandels
opgeslagen, waarna de bestellingen richting Saba en Sint Eustatius afzonderlijk worden
verwerkt en weer getransporteerd.



Aanvoer via haven Sint Maarten - Ten tweede komt het ook voor dat containers via de haven
van Sint Maarten naar Saba en Sint Eustatius worden verscheept, bijvoorbeeld vanuit de VS
(Miami). Sint Maarten fungeert dan als ‘hub’ voor het plaatsten van de container op een kleiner
schip. Het gaat hierbij veelal om incidenteel transport van containers bestemd voor de bedrijven
op Saba en Sint Eustatius (supermarkten bestellen bijvoorbeeld 3-4x per jaar een container met
voorraad in de VS). Voorbeelden hiervan zijn bijvoorbeeld zuivel/yoghurt en bier (Heineken).



Aanvoer vanaf andere eilanden – Tot slot worden er ook wel voorraden aangevoerd, waarbij
Sint Maarten niet wordt aangedaan. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om een container met
drinkwater voor Saba, die door een transporteur op hun route langs de eilanden wordt
aangevoerd vanaf Trinidad en Tobago. Dit gaat om incidentele aanvoer.

Sint Maarten fungeert dus voor de meeste producten als ‘spil’ in de aanvoer. Uit de analyse van de
handelsstromen richting Sint Maarten blijkt dat, hoewel dit verschilt per type product, verreweg de
meeste aanvoer vanuit de VS of Europa komt.
Herkomst van de geselecteerde producten
Op basis van de geselecteerde producten is er een analyse gemaakt van de herkomst van de
verschillende producten. De resultaten hiervan worden hierna kort per categorie samengevat. De
resultaten van de analyse van de handelsdata (COMTRADE) is opgenomen in bijlage C.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

65

1. Graanproducten – Graanproducten zoals rijst en bloem komen grotendeels uit de VS (rijst) en
Canada (bloem) en komen via de groothandel op Sint Maarten terecht. Een afgeleid product zoals
brood wordt op de eilanden zelf gebakken, waar op zowel Saba als Sint Eustatius drie bakkers
actief zijn. De ingrediënten worden meestal op Sint Maarten ingekocht, één bakkerij op Saba haalt
ingrediënten uit Nederland. Voor wat betreft koek bestaat er een grote variëteit en komen
producten zowel uit de VS als Europa. Dit alles is samengevat in de volgende tabel.
Tabel 4.1 Graanproducten - overzicht waardeketen
Product

Inkoop / verkoop

Oorsprong producten (merken)

Inkoop bij groothandels Sint Maarten,

Grotendeels vanuit de VS (Chefway en

categorieën
Rijst

verkoop via lokale supermarkten

Mahatma), aanvoer via Miami.

Bloem

Vooral vanuit Canada (Robin Hood flour),
aanvoer via Miami.
Inkoop ingrediënten bij groothandels

Zie bloem. Eén bakkerij op Saba haalt

Sint Maarten, soms in Nederland.

direct ingrediënten (bloem) uit Nederland.

Lokale bakkerijen verkopen via eigen

Bijzonder brood komt soms via Sint

winkel, maar ook via de supermarkt.53

Maarten (bijv. casino brood).

Koek, gebak en

Inkoop bij groothandels Sint Maarten,

Zeer divers aanbod, oorsprong vooral VS

zoutjes

soms in Nederland

en Europa/Nederland (Verkade). Aanvoer

Brood

via Miami en Rotterdam.
Bron: Ecorys, op basis van interviews en COMTRADE handelsdata.

2. Groente en fruit – Qua fruit komt de meeste aanvoer vanuit de VS, waarbij de productie/oogst
vooral plaatsvindt in staten met een gunstig klimaat (Florida en Californië). Uit de interviews met
transporteurs en supermarket op Sint Maarten blijkt dat er ook aanvoer is vanuit de Dominicaanse
Republiek en Puerto Rico, maar dit is minder frequent en stabiel. Groente komt vooral uit de VS en
Europa. De handelsdata (bijlage C) laat zien dat meer dan de helft van de groente-invoer vanuit de
VS komt, gevolgd door Frankrijk en Nederland. Op Saba en Sint Eustatius is wel lokale productie,
maar de omvang hiervan is klein en onregelmatig. Dit is samengevat in de onderstaande tabel.
Tabel 4.2 Groente en fruit – overzicht waardeketen
Product

Inkoop

Oorsprong producten

Vers fruit (appels en

Inkoop bij groothandels Sint

Fruit komt grotendeels uit de VS (Florida of

sinaasappels)

Maarten, verkoop via lokale

Californië), aanvoer via Miami. Op Sint Maarten

supermarkten.

komt ook wel aanvoer vanuit Puerto Rico of de

categorieën

Verse groenten

Dominicaanse Republiek, maar dit is minder

(tomaten en

frequent. Groente komt ook vooral uit de VS, maar

paprika’s)

ook uit Europa.

Bron: Ecorys, op basis van interviews en COMTRADE handelsdata.

Er wordt op de eilanden veel ‘geklaagd’ over de kwaliteit van de aanvoer, waarbij groothandels ook
aangeven dat de ‘uitval’ gedurende het transport hoog is. De prijsfluctuaties van het fruit bij
aankoop (in de VS) zijn groot, zelfs op weekbasis.
3. Zuivelproducten – Zuivelproducten zoals kaas en melk die op Sint Maarten te koop zijn komen
grotendeels uit Europa. Voor de reguliere ‘Gouda’ kaas is het Nederlandse bedrijf Frico één van de

53

66

Op Saba zijn er drie bakkers actief (Tropical, Bizzy B en Aggies). Alledrie verkopen ze brood via de supermarkten (tegen
10% commissie). Bizzy B heeft ook een eigen broodzaak/lunchroom. Op Sint Eustatius zijn er ook drie bakkers, waarvan
twee met een eigen broodzaak/eetgelegenheid. In de supermarkten ligt ook brood van twee van deze bakkers.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

belangrijkste producenten, naast andere niche spelers (bijvoorbeeld voor Parmezaanse kaas).
Supermarkten op Saba en Sint Eustatius kopen veelal een ‘wiel’ en snijden deze zelf in kleinere
stukken om te verkopen. Daarnaast worden er voorverpakte kaasplakjes verkocht. Voor de melk
bestaat er meer variatie, met onder meer merken uit Nederland en Frankrijk. Uit de handelsdata
voor Sint Maarten komt Nederland duidelijk naar voren als belangrijkste kaasproducent. Voor wat
betreft melk valt op dat, naast Nederland en Frankrijk, ook de VS een belangrijke plaats inneemt.54
Dit is samengevat in de volgende tabel.
Tabel 4.3 Zuivelproducten - overzicht waardeketen
Product

Inkoop

Oorsprong producten

Inkoop bij groothandels Sint

Zuivelproducten komen grotendeels uit Europa.

Maarten en soms direct in de

Voor kaas is dit vooral Nederland (Frico). Voor

VS (Miami), verkoop via

melk zijn er meer aanbieders uit Nederland

lokale supermarkten.

(Friesche Vlag), België en Frankrijk (President,

categorieën
Kaas

Melk

Elle & Vire). Aanvoer vooral via Rotterdam en
Frankrijk.
Bron: Ecorys, op basis van interviews en COMTRADE handelsdata.

4. Vlees – Voor wat betreft vlees richt de analyse zich vooral op kip (kippenvleugels/drumsticks) en
blikjes corned beef. De corned beef die verkocht wordt is vooral van het merk Libby’s, een
Amerikaanse producent. Kippenvleugels (drumsticks) zijn in veel verschillende vormen te koop op
de eilanden, soms vers maar meestal als geheel bevroren. Kipverpakkingen hebben soms een
merk (Bouquet, DSB), maar niet altijd. Waarschijnlijk komt een deel van de ‘Amerikaanse kip’ weer
uit Zuid-Amerika (Brazilië). Op Sint Eustatius is op kleine schaal sprake van eigen productie
(koeien- en geitenvlees). Dit is samengevat in de onderstaande tabel.
Tabel 4.4 Vlees - overzicht waardeketen
Product

Inkoop

Oorsprong producten

Pluimvee

Inkoop bij groothandels Sint

Corned beef komt vooral uit de VS (Libby’s, Ox &

Vleeswaren en

Maarten, verkoop via de

Palm). Kip komt vooral uit de VS, maar soms ook

vleesgerechten

supermarkten

uit Brazilië. Aanvoer vooral via Miami.

categorieën

Bron: Ecorys, op basis van interviews en COMTRADE handelsdata.

5. Vruchtensappen en water – Vruchtensappen (zoals sinaasappelsap) zijn in diverse varianten
op de eilanden te vinden en kennen ook een verschillende oorsprong (Peru, VS, Europa). De
aanvoer loopt hoofdzakelijk via Sint Maarten (en Miami). Voor (niet-bruisend) water ligt de situatie
wat anders omdat er ook meer ‘lokale’ producten te vinden zijn. Zo nemen de drie grootste
supermarkten op Saba water af van Trinidad & Tobago, terwijl er ook op Sint Maarten productie
van water plaatsvindt. Dit is samengevat in de volgende tabel. Belangrijk is in deze context dat op
Sint Eustatius ook een waternet ligt, dat tot op zekere hoogte fungeert als alternatief voor water in
flessen.55

54
55

In de supermarkten op de eilanden heeft Ecorys echter vrijwel geen producten uit de VS waargenomen.
Hierbij is het belangrijk op te merken dat niet alle huishoudens zijn aangesloten op dit netwerk en dat veel consumenten
de kwaliteit van het water ook niet vertrouwen. De productiecapaciteit (in verband met ontzilting) is ook beperkt en in
maart/april 2017 is het watergebruik ook ‘op rantsoen’ gezet in verband met de droogte.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

67

Tabel 4.5 Vruchtensappen en water – overzicht waardeketen
Product

Inkoop

Oorsprong producten

Vruchten- en

Inkoop bij groothandels Sint

Bekend product (Gloria) komt uit Peru; andere

groentesappen

Maarten

merken zijn Tropicana en Rica (beiden VS).

categorieën

Aanvoer vooral via Miami. Ook Europese
producten waargenomen.
Mineraal- en

Saba: inkoop op Trinidad &

Verschillende oorsprongen: Trinidad & Tobago

bronwater

Tobago. Sint Eustatius: vooral

(WaterOne), Sint Maarten (Heavenly water), VS

Sint Maarten

(Niagara). Mineraalwater komt vooral uit België en
Frankrijk (Spa, Evian, Vittel).

Bron: Ecorys, op basis van interviews en COMTRADE handelsdata.

6. Verzorgingsproducten – Over de oorsprong van de geselecteerde verzorgingsproducten is niet
veel te zeggen. Het gaat vooral om producten van de multinationals Procter & Gamble en Kimberly
Clark (beiden VS), die een wereldwijde productie kennen. Vanaf Saba en Sint Eustatius wordt
ingekocht bij de groothandels op Sint Maarten die fungeren als agenten van beide multinationals.
7. Kleding – Kleding komt vooral uit Azië (Bangladesh, India), maar de waardeketen is onduidelijk.
Op Saba en Sint Eustatius is weinig verkoop van kleding (zoals jeans). Consumenten bestellen
online of doen inkopen op Sint Maarten. Uit de handelsdata blijkt dat verreweg het grootste deel
van de kledingimport op Sint Maarten vanuit de VS komt, gevolgd door Frankrijk en Spanje.
Consumentenmarkt op Saba en Sint Eustatius
Voor het in kaart brengen van het consumentengedrag is een apart consumentenonderzoek
uitgevoerd. Dit onderzoek is door de beperkte opzet vooral illustratief. Meer details zijn te vinden in
bijlage E.
Keuze winkel - Zoals beschreven in hoofdstuk 2 is het aanbod van supermarkten op Saba en Sint
Eustatius relatief groot (in verhouding tot de bevolkingsomvang). Op Saba zijn er zes
supermarkten, waarvan drie relatief ‘grote’ supermarkten (My Store, Unique en Big Rock). Het
consumentenonderzoek bevestigt dat My Store, Big Rock Super market en Unique supermarket het
meest bezocht worden voor het doen van de dagelijkse boodschappen. De andere toko’s,
bakkerijen e.d. worden duidelijk minder frequent bezocht. Op Sint Eustatius zijn er circa 10-15
supermarkten en toko’s, maar deze verschillen sterk qua omvang, aanbod en ‘uitstraling’. Het
consumentenonderzoek laat duidelijk zien dat Duggin’s Supermarket de marktleider is: 96% van de
huishoudens doen daar (een deel van) hun boodschappen. Duggin’s wordt gevolgd door All run
super market, met circa een kwart van de Sint Eustatiaanse consumenten en de Chinese
supermarket Happy City (rond de 20%). Voorts worden de bakkerijen Lynn’s dream bakery en
Sand box tree bakery genoemd. De overige supermarkten, minimarkets en toko’s hebben
beduidend lagere marktaandelen.
Koopgedrag – Het consumentenonderzoek laat zien dat prijs en assortiment leidend zijn voor de
keuzes die consumenten maken. Op Saba is prijs de belangrijkste reden om bij een bepaalde
winkel te komen. De tweede reden is de locatie van de supermarkt: dicht gelegen bij werk of huis.
Andere argumenten om daar te ‘shoppen’ zijn de bereikbaarheid en parkeergelegenheid;
aangeboden kwaliteit en het kunnen kopen op krediet. Het koopgedrag voor wat betreft de
aankoopplaats voor levensmiddelen kent enige dynamiek. Bijna een derde van de geïnterviewde
huishoudens zegt dat ze in de laatste 5 jaar naar een andere supermarkt of toko zijn gegaan voor
hun dagelijkse boodschappen. De reden om boodschappen bij een andere supermarkt te doen was
vooral de prijs. Een ander argument was de kwaliteit. Incidenteel werden genoemd service,

68

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

locatie/bereikbaarheid en het accepteren van betalen op krediet. Op Sint Eustatius geven de
respondenten aan dat de reden om bij een bepaalde supermarkt te kopen in eerste plaats te maken
heeft met assortiment (63%) en in de tweede plaats met prijs (39%). Andere aspecten om juist daar
te kopen zijn minder belangrijk (kwaliteit, locatie, gewoonte). Het blijkt dat vooral Duggin’s
supermarket goed scoort op assortiment, wat logisch is omdat deze winkel verreweg het breedste
assortiment heeft. Ongeveer een kwart van de huishoudens geeft aan dat ze sinds 10-10-10 (ook)
bij een andere super- of minimarkt zijn gaan kopen. De reden om te switchenheeft vooral te maken
met de prijs van de producten.
Locatie aankopen – Voor zowel Saba als Sint Eustatius geldt dat de geselecteerde producten in
meerderheid gekocht worden op het eiland; op Saba vooral bij My Store, Big Rock Supermarket en
(in mindere mate) bij Unique supermarket en op Sint Eustatius vooral bij Duggins supermarket.
Als we naar de brede bestedingen kijken dan blijkt basis van de respons op Saba gemiddeld 18%
van het huishoud budget buiten Saba gespendeerd te worden. De helft van de ondervraagden
heeft de afgelopen 6 maanden één of meerdere keren goederen buiten Saba aangeschaft; de twee
meest gekochte items betroffen ‘eten en drinken’ en ‘kleding’. Voor Sint Eustatius ligt dit
gemiddelde op circa 26% (met grote variatie in de respons); wat vooral niet op het eiland wordt
gekocht is kleding, gevolgd door huishoudartikelen, eten en drinken.

4.3

Prijsontwikkeling op Saba en Sint Eustatius
Ontwikkeling algemeen prijsniveau Saba en Sint Eustatius
Zoals beschreven in hoofdstuk 2 hebben Saba en Sint Eustatius in de periode 2010-2016 met
aanzienlijke prijsstijgingen te maken gehad. Voor Saba geldt dat de CPI voor alle categorieën
samen steeg met 15%. Opvallende stijgingen zijn waar te nemen voor ‘voeding en alcoholvrije
dranken’ (+23%), ‘diversen’ (+18%) en ‘hotels, cafés en restaurants’ (+29%). De prijsontwikkeling
voor kleding wordt gemeten op Sint Maarten en steeg in deze periode met circa 7%.
Convenant - Begin 2015 werd er op Saba een convenant getekend tussen de lokale overheid en de drie
grootste supermarkten (My Store, Big Rock supermarket en Unique supermarket). In dit convenant is
afgesproken dat de prijzen van vijftien producten niet boven een afgesproken maximum zullen stijgen. Bij
deze afspraak gaat het onder meer om de prijzen van rijst, bloem, boter, kaas, etc.56 Er zijn geen publieke
(lokale) bronnen gevonden die ingaan op de uitvoering van dit convenant. Ecorys was op basis van de
beschikbare CBS-microdata niet in de gelegenheid om dit voor de supermarkten na te gaan (in verband
met de vertrouwelijkheid van de data). Uit de gevoerde gesprekken komt een wisselend beeld naar voren.
Supermarkteigenaren zeggen zich te houden aan de afspraken, maar wijzen er ook op dat de praktijk
anders is dan afgesproken (geen vervolgbijeenkomsten, beperkte monitoring). Bij consumenten wekken
enkele geselecteerde producten wat bevreemding (zoals de Weense worstjes). Uit het
consumentenonderzoek blijkt dat (slechts) 10 van de 50 ondervraagden hiervan hebben gehoord. Die
personen die er kennis van hebben genomen zijn het er mee eens dat dit convenant in meer of mindere
mate leidt tot lagere prijzen op het eiland.

De prijsstijgingen in de genoemde periode zijn het grootst op Sint Eustatius. De gemiddelde
prijsstijging was ruim 21%, met grote uitschieters voor ‘hotels, cafés en restaurants’ (42%),
‘vervoer’ (+39%) en ‘recreatie en cultuur’ (+24%). De categorie ‘voeding en alcoholvrije dranken’

56

De afgekondigde lijst met producten betreft: Vienna sausages, jodiumzout, rijst, bakmeel, sommige merken melkpoeder,
gecondenseerde koffiemelk, boter, zoete olie, suiker, cornflakes, pasta, sommige soorten kaas en vlees. Web link:
http://www.saba-news.com/covenant-supermarket-prices/ en http://caribischnetwerk.ntr.nl/2015/02/03/supermarkten-sabaspreken-maximumprijzen-af/.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

69

steeg 17% in deze periode. In Bijlage B (onderdeel B3) is de CPI-ontwikkeling in meer detail
weergegeven.
In paragraaf 2.5 is reeds kort ingegaan op de prijsontwikkelingen op naburige eilanden, waarbij met
name Sint Maarten belangrijk is. Voor kleding rekent het CBS Nederland met de prijzen van Sint
Maarten (+6%). Voor wat betreft voedsel is de prijsstijging op Sint Maarten met +52% hoger dan op
Saba en Sint Eustatius. Voor individuele producten zijn voor Sint Maarten enkele CPI-reeksen
publiek beschikbaar (zie tabel 4.6), waarbij de stijgingen hoger liggen dan op Saba en Sint
Eustatius.
Tabel 4.6 Sint Maarten - overzicht CPI-ontwikkeling 2010-2016 (2010 = 100)
Land / eiland

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Verschil
’10-‘16

Graanproducten

100,0

106,1

118,1

124,0

129,0

132,7

135,5

35,5

Vlees en vis

100,0

111,2

127,2

133,2

140,6

155,2

158,5

58,5

Zuivelproducten

100,0

106,4

121,6

130,4

141,7

149,2

144,4

44,4

Bron: Department of Statistics Sint Maarten. Noot: de index is omgerekend met 2010 als startpunt.

Prijsontwikkeling geselecteerde producten
Als belangrijk onderdeel van dit onderzoek is in meer detail een (microdata) analyse gemaakt van
de prijsontwikkeling van zeventien specifieke producten. Deze analyse is in meer detail toegelicht in
bijlage B en de resultaten per product zijn opgenomen in bijlage G en H. Hier vatten we kort de
belangrijkste bevindingen samen.
Tabel 4.7 Overzicht prijsontwikkeling geselecteerde producten
Categorie
1. Graanproducten

Voor rijst en bloem geldt voor zowel Saba als Sint Eustatius dat de prijzen
over de hele periode geschommeld hebben, zowel omhoog als omlaag. Bij
beiden valt eind 2010 / begin 2011 een sterke piek op (+10%), wat past in het
patroon op de wereldmarkt. De continue daling op de wereldmarkt na 2013 is
minder goed zichtbaar. De prijs van brood i op Saba is vrij stabiel, maar heeft
in 2010 (+12%) en eind 2014 (+6%) sprongen gemaakt. Op Sint Eustatius is de
prijs in de hele periode stabiel. De prijs van koek is erg grillig, waarschijnlijk
door de manier van meten (wisselende producten).

2. Groente en fruit

Op zowel Saba als Sint Eustatius is het prijsverloop van de geselecteerde
fruitsoorten (appels en sinaasappels) en groenten (tomaten en paprika’s) vrij
grillig. Een patroon over de tijd en tussen beide eilanden is hier lastig te
ontdekken. Winkels geven aan dat (ook) de inkoopprijs sterk wisselt, soms per
week. Ook is het absolute prijsniveau hoog.

3. Zuivelproducten

Voor melk geldt dat de prijs op Saba na 2012 gedaald is en nu dichter bij het
niveau op Sint Eustatius ligt. De kaasprijs is structureel omhoog gegaan,
terwijl deze in Europa na 2014 aanzienlijk is gedaald.

4. Vleesproducten

De prijs van kip is vooral in 2011 (Sint Eustatius) en in 2012 (Saba) opgelopen
en kent daarna een wat grillig patroon (omhoog en omlaag). De piek van de
wereldvleesprijs in 2014 is niet direct zichtbaar. De prijs van corned beef is op
de eilanden aanzienlijk gestegen (+30-40%), zonder duidelijk aanwijsbare
reden.

5. Dranken – sap en

Voor Sint Eustatius zijn de waarnemingen voor water pas laat gestart (2015).

water

Op Saba zijn de prijzen in 2015 aanzienlijk gestegen en daarna aanzienlijk
gedaald. De reden is niet duidelijk, maar ligt mogelijk in de gewijzigde aanvoer.

70

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Categorie
De prijs van sinaasappelsap ligt op Sint Eustatius structureel hoger dan op
Saba, waar het prijsverloop ook grilliger is.
6. Verzorgingsproducten

Voor de geselecteerde verzorgingsproducten zijn wisselende
prijsontwikkelingen zichtbaar, maar de prijzen lopen vooral op (luiers, wcpapier, zeep). De reden is niet duidelijk, maar heeft mogelijk te maken met
wisselend aanbod in de winkels.

7. Kleding

Kleding wordt niet gemeten op Saba en Sint Eustatius. De prijsstijging op Sint
Maarten (+6%) over de hele periode is relatief beperkt.

Wat duidelijk wordt uit deze analyse is dat de prijsontwikkeling van individuele producten op Saba
en Sint Eustatius vaak grillig is en afwijkt van de algemene prijsontwikkelingen op de (wereld-)
markt. Elk product heeft, ook in de vergelijking tussen de beide eilanden, een eigen ‘verhaal’ voor
wat betreft de prijsontwikkeling. In de volgende paragraaf is een analyse gemaakt van de
onderliggende kostenfactoren voor de verschillende producten.
De CBS-microdata maakten het niet mogelijk57 om tussen de verschillende supermarkten ook de
prijsverschillen in kaart te brengen. Bij het bezoek aan Saba en Sint Eustatius is door Ecorys
geconstateerd dat er, voor de geselecteerde groep producten, soms aanzienlijke prijsverschillen
tussen winkels waren. Echter, deze observatie is een momentopname en niet gebaseerd op
structurele prijswaarnemingen over een langere termijn (zoals het CBS doet).

4.4

Kostenopbouw per schakel
Een belangrijk onderdeel van dit onderzoek is de prijsopbouw van de geselecteerde producten: hoe
is de consumentenprijs voor eerste levensbehoeften op de eilanden opgebouwd? In deze paragraaf
presenteren wij allereerst de resultaten van de ramingen van de kostenopbouw voor de
geselecteerde producten (voor 2016). Daarna bespreken we de verschillende stappen in de
waardeketen kort.
Resultaten raming kostenopbouw (2016)
Voor het ramen van de kostenopbouw van de geselecteerde producten is een rekenschema
opgezet, waarin per schakel van de waardeketen een inschatting van de kosten is gemaakt. De
details van deze analyse zijn uitgewerkt in bijlage D, waarin ook de beperkingen in de analyse zijn
uitgelegd. Hierbij is uitgegaan van zeven ‘kostenniveaus’, die hieronder kort worden samengevat
(zie box).
De volgende kostenniveaus zijn gehanteerd, zie bijlage D voor meer details.


Consumentenprijs: gemiddelde prijs zoals waargenomen door het CBS; startpunt van de analyse;



Inkoopwaarde: geschatte inkoopwaarde zoals lokale ondernemers deze in bijvoorbeeld de VS
(Miami) of Europa kunnen inkopen (incl. marges/kosten die daar gemaakt worden);



Transportkosten (interregionaal): kosten van het transport per 40ft zeecontainer vanaf de VS
(Miami) of Europa naar de ‘hubs’ Sint Maarten en Curaçao;



Transportkosten (lokaal): kosten voor ‘lokaal’ transport naar Bonaire, Saba en Sint Eustatius;



Brutomarge groothandel: brutomarge die groothandels op Sint Maarten en Curaçao maken. Voor



Belastingen: heffingen op Sint Maarten (BBO) en Curaçao (OB), alsmede op BES-eilanden (ABB).

Bonaire neemt de rol van de groothandels op Curaçao af.

Sommige producten zijn vrijgesteld of lopen niet via economisch verkeer op Curaçao/Sint Maarten;
57

De CBS-microdata worden verzameld met het doel om prijsontwikkelingen in kaart te brengen. Het vergelijken van prijzen
tussen winkels is met het oog op deze algemene doelstelling niet toegestaan.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

71



Brutomarge detailhandel & inschatting onderliggende kosten: brutomarge detailhandel op
Caribisch Nederland. Hier moet de ondernemer nog alle kosten voor personeel, energie, huisvesting,
etc. van betalen. Tevens is een schatting gemaakt van de opbouw van de brutomarge. NB: marges
en kosten kunnen per jaar, per ondernemer en per product verschillen.

De volgende figuur presenteert voor Saba en Sint Eustatius58 per onderdeel van de waardeketen
de kostenopbouw voor de geselecteerde producten in 2016 (Q4).
Er kunnen op basis van deze figuur een aantal observaties gemaakt worden. Ten eerste wordt
duidelijk dat de brutomarge voor de detailhandel per product verschilt: hoog voor bederfelijke
producten (fruit, groente) en lager voor producten waar meer concurrentie voor bestaat
(pluimvee/kip). Ten tweede toont de figuur dat de transportkosten per product verschillen, wat
samenhangt met de vorm van transport (gekoeld) of met het volume. Voor bijvoorbeeld water zijn
deze kosten relatief hoog (veel volume, relatief lage prijs), voor corned beef (vleeswaren) relatief
laag. Ten derde toont de figuur de invloed van de belastingen op zowel Saba als Sint Eustatius
(ABB) als op Sint Maarten (BBO), waarbij voor sommige producten een vrijstelling geldt. Tot slot
valt de groothandelsmarge op Sint Maarten op: een groot deel van de geselecteerde producten
staat (fysiek) eerst op Sint Maarten in de schappen.
Figuur 4.1 Kostenopbouw geselecteerde producten (2016-Q4)
0%

20%

40%

60%

80%

100%

Bloem
Brood en beschuit
Kaas
Kleding
Koek, gebak en zoutjes
Luiers

Inkoopwaarde

Melk
Mineraal en bronwater

Transportkosten (interregionaal)

Pluimvee
Rijst
Tandpasta

Bruto marge groothandel
Omzetbelasting (BBO)

Vers fruit (sinaasappels)
Verse groenten (tomaten)

Transportkosten (lokaal)

Vleeswaren en vleesgerechten
Vruchten en groentesappen
Wc‐papier

ABB
Bruto marge detailhandel

Zeep

Bron: berekeningen Ecorys, zie bijlage D voor meer details. Noten: (i) voor kleding waren geen consumentenprijzen
beschikbaar, (ii) op dit niveau is geen schatting gemaakt van de opbouw van de brutomarge.

De bovenstaande figuur toont enkel de resultaten voor 2016 (Q4), wat fungeerde als
‘basiskwartaal’. Op basis van het rekenschema zijn ook de kosten voor de periode 2010-2016
geraamd (zie bijlage F en G). Hieruit blijkt dat er met name variatie bestaat in de inkoopprijs (onder
invloed van prijsontwikkelingen op de wereldmarkt) en de brutomarge van de detailhandel. De
analyse toont dat in sommige jaren voor sommige producten (zoals rijst en bloem) sprake is van
een negatieve marge, wat natuurlijk goed mogelijk is in de bredere bedrijfsvoering van een
individuele ondernemer.
Op basis van de resultaten per product is ook een geaggregeerd overzicht van de kostenopbouw
gemaakt voor alle producten samen, welke getoond wordt in de volgende figuur. Gemiddeld
58

72

Op dit geaggregeerde niveau van de analyse bestaat er geen verschil tussen Saba en Sint Eustatius; hoewel de
consumentenprijs tussen de eilanden verschilt, zijn de overige aannames voor het rekenschema grotendeels gelijk. Op het
niveau van individuele producten zijn wel verschillen te zien (zie bijlage F en G).

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

genomen maakt de inkoopprijs in de VS (Miami) of Europa ongeveer de helft (47%) uit van de
totale prijs. De brutomarges van de groothandel op Sint Maarten (14%) en de detailhandel op Saba
en Sint Eustatius (33%) zijn andere belangrijke kostenposten. Deze geraamde marges komen min
of meer overeen met de gehanteerde marges die ondernemers in de interviews genoemd hebben
(voor hun hele bedrijfsvoering).59 Hierbij is het belangrijk op te merken dat het hier gaat om de
brutomarge; hier moet de ondernemer dus nog diverse kosten van betalen (personeel, energie,
huisvesting, etc.). De figuur presenteert een inschatting van de belangrijkste kostenposten, zoals
personeelskosten en energiekosten (zie bijlage D voor een nadere toelichting hierop). Omdat niet
op alle producten BBO of ABB wordt geheven ligt het geaggregeerde niveau van de kosten wat
lager (3%). De gemiddelde transportkosten worden op 2% geschat.
Figuur 4.2 Geaggregeerd overzicht kostenopbouw (2016-Q4, ongewogen gemiddelde)

Bron: berekeningen Ecorys, zie bijlage D voor meer details. Noot: dit betreft een ongewogen gemiddelde van de geselecteerde
producten.

Toelichting kostenopbouw per schakel
Na de presentatie van de kostenopbouw geven wij hier kort een nadere toelichting op de kosten per
schakel in de waardeketen.
Inkoop – Zoals eerder aangegeven komt een groot deel van de producten uit de VS (Miami) of uit
Europa. Dit upstream deel van de waardeketen (productie, transport) verschilt per product en is
daarom binnen de scope van dit onderzoek minder gedetailleerd. Aangenomen kan worden dat het
hier veelal gaat om inkoop via groothandels die in een concurrerende omgeving actief zijn en dus
ook concurrerende prijzen bieden. Echter, voor deze spelers vormt de afzet naar Sint Maarten en
naburige eilanden waarschijnlijk maar een (zeer) beperkt deel van hun omzet. De (potentiële)
afnemersmacht is hiermee dus beperkt.
Transport (interregionaal) – Hoewel Sint Maarten niet één van de belangrijke transshipment
havens heeft, heeft het wel een hub-functie voor de naburige eilanden en doen verschillende reders
de haven van Sint Maarten aan. Hierbij gaat het onder meer om aanvoer vanuit de VS (Miami) en
vanuit Europa. Qua aanbod gaat het om een geconcentreerde markt met een beperkt aantal
spelers, waarbij met name volumes een grote rol spelen (is het rendabel om het eiland aan te
59

De groothandels op Sint Maarten gaven aan dat hun brutomarge gemiddeld op 15-25% ligt. Op Saba en Sint Eustatius
wordt vaak aangegeven dat de brutomarge 20-30% is.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

73

doen?). Uit de gevoerde gesprekken blijkt dat dat de transportkosten van een 40ft container vanuit
de VS (Miami) naar Sint Maarten fluctueren. Genoemde kosten variëren tussen de $2.000-3.000
voor een ‘droge’ container en $ 2.500-3.500 voor een gekoelde container. Voor een 20ft container
zijn de prijzen iets lager, maar dit scheelt niet zo veel. Als een (droge) container ‘direct’60 door gaat
naar bijvoorbeeld Sint Eustatius komt daar vaak nog $1.500 tot $2.000 bovenop, waarbij soms
gebruik gemaakt wordt van een 20ft container. Voor het transport van een 40ft droge container
vanuit Europa (Rotterdam) zijn bedragen van rond de $4.000-$4.500 genoemd. De transportkosten
hangen tot op zekere hoogte samen met de volumes die de groothandels op Sint Maarten
afnemen. In de afgelopen jaren zijn de transportkosten voor een zeecontainer vanaf Miami door
concurrentie met 5-10% gedaald.
Marges groothandel (Sint Maarten) – Eerder is beschreven dat een groot deel van de producten
op Saba en Sint Eustatius uit dezelfde ‘bron’ komt, namelijk de groothandels op Sint Maarten
(Prime Distributors, Divico, Merchant Market, Sunny Food, etc.). Er lopen wel transportstromen
buiten deze groothandels om (bijvoorbeeld inkoop Duggins), maar dit is relatief beperkt. Uit de
gesprekken blijkt dat deze groothandels tot op zekere hoogte in staat zijn om hun bedrijfsvoering te
optimaliseren: zij kunnen bepaalde inkoopstromen verleggen als hier een reden of noodzaak voor
is. Uit de gesprekken blijkt dat de gemiddelde brutomarge op 15-25% ligt, maar dit verschilt per
type product. Binnen de bredere bedrijfsvoering wordt ook gevarieerd met verschillende soorten
producten: op voedingsmiddelen zit vaak een lagere marge dan op het overige assortiment
(bijvoorbeeld auto-onderdelen, hardware, etc.). Tussen de groothandels bestaan ook verschillen:
zo fungeren Prime Distributors en Divico als de lokale agenten van bijvoorbeeld P&G en Kimberly
Clark, wat hen voor bepaalde merken/producten ‘voordelen’ op het eiland verschaft (prijsvoordeel,
directe aanvoer). Het is zeker ook mogelijk deze producten (zelf) uit bijvoorbeeld de VS te halen bij
andere agenten, maar dan zijn ze vaak iets duurder.
Transport (lokaal) – De meeste producten worden via de Mutty’s Pride naar Saba en Sint
Eustatius vervoerd. In de meeste gevallen gaat het hier om (gesealde) pallets die in de 8 à 9
zeecontainers op het schip worden geplaatst. In de onderstaande tabel worden de tarieven voor de
Mutty’s Pride samengevat. Deze tarieven zijn vrijwel gelijk aan de waargenomen tarieven begin
2012, alleen de categorie verzekering ontbrak toen. De brandstoftoelage is begin 2011 (Q1)
geïntroduceerd.61 Zoals eerder beschreven gaat men bij een ‘box’ in beginsel uit van een ‘cubic
feet’, maar dit wordt vrij breed geïnterpreteerd.
Tabel 4.8 Overzicht transportkosten Mutty’s Pride (maart 2017)
Kostencategorie

Normaal tarief

Tarief ‘hoog’ volume

Vrachtkosten

$1,50 per box/package

$1,25 per box/package

Brandstoftoelage (“ bunker

$0,25 per pound (frozen/chill)

$0,15 per pound (frozen/chill)

10% van de vrachtkosten

8% van de vrachtkosten

$10

$10

Varieert (tarief van $10 op factuur

Varieert (tarief van $15 op factuur

waargenomen)

waargenomen)

Niet van toepassing

Niet van toepassing

surcharge”
Administratie (‘documentation’ per
aflevering
Verzekering

Overig (soms worden
transportkosten in rekening
gebracht, “trucking”)

60

61

74

Een container wordt vrijwel altijd in Sint Maarten op een kleiner schip gezet, zoals de Mutty’s Pride. In sommige gevallen
moet de inhoud ook in een andere (kleinere) container worden overgeladen.
Ecorys, ‘Koopkrachtonderzoek Caribisch Nederland’, mei 2012, p. 54.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Bron: Ecorys, op basis van gesprekken en getoonde facturen. Noten: (1) een ‘box’ is in principe een ‘cubic feet’, (2) een ‘pound’
is circa 0,45 kg, (3) slechts enkele bedrijven / supermarkten vallen onder het kortingstarief.

Door de manier van transport (pallets62 met verschillende producten) en de gehanteerde
tariefstructuur is het wat lastiger de transportkosten per product te berekenen. Uit de interviews
blijkt dat het transport van een 20ft container circa $1.500-2.000 kost, wat overeenkomt met
eerdere schattingen uit 2010/2011.63 Niet apart meegenomen in onze berekeningen zijn de kosten
voor het van het schip halen van de pallets (gebruik heftruck) en het vervoer op het eiland met pickups (bij externe inhuur: circa $50-60 voor twee tot drie pallets). Deze kosten zitten in de bruto
marge.
Belastingen - Binnen de keten wordt belasting geheven, namelijk Algemene Bestedingsbelasting
(op de drie BES-eilanden) en Belasting op de Bedrijfsomzetten (op Sint Maarten). Van belang is dat
sommige producten zijn vrijgesteld. Cumulatie kan voorkomen, maar hier is niet altijd sprake van
(zie eerdere figuur). De specifieke tarieven en vrijstellingen zijn opgenomen in bijlage D (onderdeel
D2).
Brutomarge detailhandel – Uit de gevoerde interviews is duidelijk geworden dat de brutomarges
die de detailhandel (supermarkten, lunchroom) hanteren onderling wat verschillen. De grotere
supermarkten hanteren een gemiddelde brutomarge van 20-30%, terwijl de wat kleinere
supermarkten eerder op 15-25% zitten. Voor individuele producten liggen de marges soms wat
anders: bijvoorbeeld 10-15% op eerste levensbehoeften en 35-40% op wat ‘luxere’ producten uit de
VS. Hierbij is van belang dat er duidelijke verschillen in de bedrijfsvoering zijn: sommige winkels
hebben een vrij breed assortiment van producten, waarbij ook voorraden vanuit Miami worden
gehaald. Andere winkels hebben een vrij basaal aanbod, waarbij meer dan 90% op Sint Maarten
wordt gekocht. Andere relevante verschillen in kostenfactoren zijn de inzet van eigen personeel, het
aanbod van gekoelde producten en de huisvesting. Vanuit de interviews werd verder duidelijk dat
soms producten (tijdelijk) met verlies worden gekocht om klanten te blijven bedienen. In bijlage D
wordt een nadere toelichting gegeven op de opbouw van de brutomarge (personeelskosten,
energie, overige kosten en nettomarge).

4.5

Samenvatting
In dit hoofdstuk is de situatie op Saba en Sint Eustatius nader uitgelicht. Specifiek is hierbij gekeken
naar (i) de marktsituatie, (ii) de prijsontwikkelingen van de geselecteerde producten en (iii) de
kostenopbouw per schakel in de waardeketen.
Marktsituatie – Zeecontainers worden vanuit de VS (Miami) en ook Europa aangevoerd naar ‘hub’
Sint Maarten, vanwaar de containers op (veelal) kleinere schepen worden overgeslagen. Deze
containers bereiken ook Sint Eustatius en Saba, maar in beperkte mate/incidenteel. De meeste
aanvoer van voorraden loopt via de groothandels op Sint Maarten, waar de producten fysiek in de
schappen staan en bestellingen afzonderlijk worden verwerkt en getransporteerd (1x per week).
Supermarkt Duggins (EUX) is een uitzondering met wekelijkse containeraanvoer. Uit de analyse
van de handelsstromen richting Sint Maarten blijkt dat, hoewel dit verschilt per type product,
verreweg de meeste aanvoer vanuit de VS of Europa komt. Uit het consumentenonderzoek blijkt
dat er op Saba drie ‘dominante’ supermarkten zijn en op Sint Eustatius één (Duggins). In hun keuze
voor de supermarkten laten consumenten op Saba zich primair leiden door de prijs, gevolgd door
locatie. Op Sint Eustatius is het assortiment leidend, gevolgd door de prijs. Vanwege de prijs wordt
62
63

Dit zijn in principe standaard pallets van circa 0,80 bij 1,20 meter (of een variatie daarop).
Ecorys, ‘Marktwerking op Caribisch Nederland’, februari 2011, p. 83. Hierbij werd geschat dat er circa 1.000 ‘boxes’ in een
20ft container gingen.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

75

er door consumenten wel gewisseld van winkel. Voor zowel Saba als Sint Eustatius geldt dat de
geselecteerde producten in meerderheid gekocht worden op het eiland. Buiten het eiland koopt
men vooral kleding, huishoudartikelen en (andere) voedingsmiddelen.
Prijsontwikkelingen producten – Ook voor Saba en Sint Eustatius is in meer detail een analyse
gemaakt van de prijsontwikkeling van zestien specifieke producten (kledingdata ontbrak). Uit de
analyse wordt duidelijk dat de prijsontwikkeling van individuele producten (ook) op Saba en Sint
Eustatius vaak grillig is en afwijkt van de algemene prijsontwikkelingen op de (wereld)markt. Elk
product heeft, ook in de vergelijking tussen de beide eilanden, een eigen ‘verhaal’ voor wat betreft
de prijsontwikkeling. Hierdoor zijn vrijwel geen patronen te identificeren. De grote afhankelijkheid
van Sint Maarten is hier belangrijk, mede omdat daar de (retail)prijzen ook aanzienlijk zijn
gestegen.
Kostenopbouw – Net als voor Bonaire is per schakel van de waardeketen voor Saba en Sint
Eustatius64 een inschatting van de kosten gemaakt (zie figuur in paragraaf 4.4) voor de
geselecteerde producten in 2016 (Q4). Er kunnen op basis van de analyse een aantal observaties
gemaakt worden. Ten eerste wordt duidelijk dat de brutomarge voor de detailhandel per product
verschilt: deze is hoog voor bederfelijke producten (fruit, groente) en lager voor producten waar
meer concurrentie voor bestaat (pluimvee/kip). Ten tweede blijkt dat de transportkosten per product
verschillen, wat samenhangt met de vorm van transport (gekoeld) of met het volume. Voor
bijvoorbeeld water zijn deze kosten relatief hoog (veel volume, relatief lage prijs), voor corned beef
(vleeswaren) relatief laag. Ten derde toont de analyse de invloed van de belastingen op zowel
Saba als Sint Eustatius (ABB) als op Sint Maarten (BBO), waarbij voor sommige producten een
vrijstelling geldt. Tot slot valt de groothandelsmarge op Sint Maarten op: een groot deel van de
geselecteerde producten staat (fysiek) eerst op Sint Maarten in de schappen. Uit de analyse voor
de hele periode blijkt dat er met name variatie bestaat in de inkoopprijs (onder invloed van
prijsontwikkelingen op de wereldmarkt) en de brutomarge van de detailhandel. Deze laatste is
soms ook (tijdelijk) negatief.
Op basis van de resultaten per product is ook een geaggregeerd overzicht van de kostenopbouw
gemaakt voor alle producten samen. Gemiddeld genomen maakt de inkoopprijs in de VS (Miami) of
Europa ongeveer de helft (47%) uit van de totale prijs. De brutomarges van de groothandel op Sint
Maarten (14%) en de detailhandel op Saba en Sint Eustatius (33%) zijn andere belangrijke
kostenposten. De geraamde marges komen min of meer overeen met de gehanteerde marges die
ondernemers in de interviews genoemd hebben (voor hun hele bedrijfsvoering).65 Hierbij is het
belangrijk op te merken dat het hier gaat om de brutomarge; hier moet de ondernemer dus nog
diverse kosten van betalen (personeel, energie, huisvesting, etc.), alsmede een vergoeding voor
zijn ondernemerschap (winst). Omdat niet op alle producten BBO of ABB wordt geheven ligt het
geaggregeerde niveau van de kosten wat lager (3%). De gemiddelde transportkosten worden op
2% geschat.

64

65

76

Op dit geaggregeerde niveau van de analyse bestaat er geen verschil tussen Saba en Sint Eustatius; hoewel de
consumentenprijs tussen de eilanden verschilt, zijn de overige aannames voor het rekenschema grotendeels gelijk.
De groothandels op Sint Maarten gaven aan dat hun brutomarge gemiddeld op 15-25% lag. Op Saba en Sint Eustatius
werd vaak aangegeven dat de brutomarge 20-30% was.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

5

Prijsbeleid en kostenbeheersing

5.1

Inleiding
Op basis van de geschetste prijsontwikkelingen en de achterliggende factoren wordt in dit
hoofdstuk gekeken naar mogelijkheden (‘interventies’66) om de kosten en prijzen te kunnen
beheersen en/of beïnvloeden. Deze analyse moet het kabinet en de bestuurscolleges op de
eilanden in staat stellen om gerichte maatregelen te nemen bij vraagstukken over prijs- en
mededingingsbeleid. Hierbij gaat het dus in het bijzonder om de opties voor beleidsvoering vanuit
de lokale overheden (openbare lichamen) en vanuit de Nederlandse Rijksoverheid
(departementen). Echter, in de praktijk vereisen diverse mogelijkheden de ondersteuning van en de
samenwerking met individuele bedrijven en/of instellingen.

5.2

Identificatie van mogelijke interventies
De voorgaande hoofdstukken 2-3-4 bieden, op basis van de analyse van de waardeketen,
prijsontwikkeling en kostenopbouw op de eilanden, diverse invalshoeken voor het identificeren van
mogelijke interventies om de kosten en prijzen op de eilanden te beïnvloeden. Deze worden hier
kort benoemd en in de volgende paragraaf uitgewerkt. Echter, eerst vatten we kort de belangrijkste
(exogene) factoren samen die interventies ten aanzien van de prijsontwikkelingen beïnvloeden en
de effectiviteit beperken.
Factoren die interventies beïnvloeden (vooral exogeen)
Zoals duidelijk is geworden vanuit hoofdstuk 2-4 is de prijsvorming op Caribisch Nederland het
resultaat van een complex geheel van factoren, waarbij onder meer de prijsontwikkelingen op de
wereldmarkt (of regionale markt) en de valutamarkt een rol spelen, maar zeker ook de individuele
bedrijfsvoering en prijszetting van de diverse ketenpartijen (producenten in de VS/EU, rederijen,
groothandels op Curaçao en Sint Maarten, lokale transporteurs en de detailhandel op Caribisch
Nederland). In dit geheel kent Caribisch Nederland een aantal belangrijke ‘nadelen’ die ook invloed
hebben op de mogelijkheden om de kosten/prijzen te kunnen beheersen en/of beïnvloeden.
Ten eerste kent Caribisch Nederland, zonder eigen productie van enige betekenis, een grote
afhankelijkheid van de aanvoer van producten en voorraden van elders. Deze aanvoer valt,
afgezien van de vrije keuze bij inkoop en transport, geheel buiten de invloedsfeer van de eilanden.
Met name in de VS en Europa gaat het om vrije- en concurrerende markten, waarin marktspelers
hun eigen keuzes maken en waarin de belangen van Caribisch Nederland marginaal zijn. Dit geldt
ook voor het (interregionale) transport. Het gaat hierbij om concurrerende markten, waarin
schaalvoordelen van groot belang zijn. Het bedienen van Curaçao en Sint Maarten is voor enkele
reders nog interessant (en rendabel), maar ook voor eilanden van deze (veel grotere) schaal komt
de ‘afhankelijkheid’ al duidelijk naar voren.
Een tweede nadeel is dat de eilanden, en dan met name Saba en Sint Eustatius, een dermate
kleine bevolkingsomvang hebben dat er van enig substantieel ‘marktvolume’ nauwelijks sprake
is. Dit betekent dat er nauwelijks sprake is (of kan zijn) van enige ‘afnemersmacht’ richting
groothandels op bijvoorbeeld Sint Maarten. Hier komt nog bij dat alle supermarkten individueel

66

Om verdere onduidelijkheid te voorkomen spreken we in het vervolg van dit hoofdstuk over ‘interventies’, als alternatief
voor een pallet aan vergelijkbare termen (beleidsopties, acties, instrumenten, etc.).

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

77

inkopen. Voor Bonaire speelt dit overigens minder en zijn een aantal supermarkten overgestapt
naar het gezamenlijk inkopen van een aantal producten. Het lage marktvolume betekent tevens dat
het voor alternatieve transporteurs niet aantrekkelijk is om (regelmatig) transport naar deze
eilanden te gaan verzorgen. Zowel richting Bonaire als richting Saba en Sint Eustatius is het
volume (waarschijnlijk) te laag voor een tweede rendabele vervoersdienst. In het recente verleden
is er tussen Curacao en Bonaire weliswaar een tweede vervoersdienst operationeel geweest, maar
deze is inmiddels weer verdwenen.
Ten derde, het gevolg van de eerste twee nadelen is dat er voor de eilanden van Caribisch
Nederland (en dan met name voor Saba en Sint Eustatius) sprake is van een ‘captive situation’:
de afhankelijkheid van het bestaande systeem van transport en groothandels is zeer groot en de
mogelijkheden om deze exogene factoren te veranderen zijn beperkt, mede omdat ze buiten de
invloedsfeer en jurisdictie van Nederland en de eilanden liggen. Deze situatie wordt nog versterkt
door de (markt-) ontwikkelingen op Curaçao en Sint Maarten. Beide eilanden hebben (ook) al jaren
te kampen met stijgende prijzen van onder meer voedingsmiddelen.
Identificatie type interventies
Deze hierboven beschreven (economische) realiteit betekent echter niet dat er geen mogelijkheden
zijn om de kosten en prijzen te beheersen en/of beïnvloeden. Er zijn vijf invalshoeken
geïdentificeerd voor de mogelijke interventies die ook aansluiten op gangbare economische
principes..
Interventies hoogte retailprijzen (A) - Een eerste belangrijke observatie vanuit de eerdere
hoofdstukken is dat de prijzen voor voedingsmiddelen met name in de periode 2010-2014
aanzienlijk zijn gestegen en daarna zijn gestabiliseerd. Op het niveau van de individuele producten
zijn soms grote prijsvariaties waar te nemen, die niet altijd overeenkomen met de ‘grote’ trends op
de wereldmarkt. Vanuit beleidsoogpunt is het mogelijk om de interventies te richten op het
beheersbaar maken van deze prijsontwikkelingen op de lokale markt, bijvoorbeeld door het creëren
van een systeem van maximumprijzen. Een verdere beschrijving en beoordeling van de opties
wordt gegeven onder 5.3.1.
Interventies kostenopbouw (B) – In hoofdstuk 3 en 4 is een analyse gemaakt van de prijsopbouw
van de verschillende producten. Voor elk van de kostencomponenten zijn interventies denkbaar,
zoals regulering van de marges of prijzen (zie onderdeel A), subsidiëring van transport of het
wijzigen van de belasting op een product. De interventies worden onder 5.3.2 nader geanalyseerd
en beoordeeld.
Interventies eigen productie (C) - Een derde invalshoek is het vergroten/versterken van de eigen
lokale productie om daarmee de afhankelijkheid van import te verminderen. In hoofdstuk 3 en 4 is
toegelicht dat vrijwel alle producten worden geïmporteerd vanuit de VS of Europa, maar op kleine
schaal zijn er bijvoorbeeld voor groente en fruit zeker mogelijkheden om dit te beperken. Paragraaf
3.3.2 gaat hier nader op in.
Interventies ‘marktpositie’ (D) – Vanuit hoofdstuk 3 en 4 is duidelijk geworden dat voor Caribisch
Nederland (en dan met name voor Saba en Sint Eustatius) de afhankelijkheid van anderen erg
groot is. Dit heeft met name te maken met de lage inkoopvolumes die de eilanden genereren, de
beperkingen in de aanvoer (beperkte inkoopalternatieven) en bestaande machtsposities in de
keten. Ten aanzien van deze ‘marktpositie’ van Caribisch Nederland zijn diverse interventies
denkbaar om dit te verbeteren, zoals vraagbundeling en betere inkoop. Dit wordt uitgewerkt in
paragraaf 3.3.4.

78

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Rol consumenten (E) – Tot slot zijn er interventies mogelijk ten aanzien van de positie en de rol
van consumenten op de eilanden (zie paragraaf 3.3.5). Hierbij gaat het vooral om het (verder)
bevorderen en faciliteren van prijs-kritisch consumentengedrag.

5.3

Uitwerking en beoordeling van de interventies
In deze paragraaf beoordelen wij de verschillende interventies. Hierbij gaat het primair om de
potentiële impact die een interventie heeft op de beheersing en/of beïnvloeding van de retailprijzen.
Daarnaast wordt echter ook gekeken in hoeverre de interventie ‘uitvoerbaar’ is en of de interventie
uiteindelijk effectief is (balans kosten/baten). Tevens geven we aan wie hiervoor het beste de
‘verantwoordelijkheid’ kan nemen (Rijksoverheid of juist het lokale bestuur).
Bij deze interventies is het van belang dat er, zeker voor Saba en Sint Eustatius, rekening wordt
gehouden met de kleinschaligheid van deze eilanden. De verschillende detailhandelaren rekenen
enerzijds de ‘hoge’ prijzen, maar vormen aan de andere kant ook een belangrijk onderdeel van de
eilandeconomie, bijvoorbeeld door het regelen van de aanvoer van goederen en het creëren van
werkgelegenheid. Tegenover dergelijk ondernemersrisico moet ook een faire vergoeding staan,
anders kunnen zij hun bedrijf niet overeind houden en verslechtert de leefbaarheid van het eiland.

5.3.1 A. Interventies ten aanzien van hoogte retailprijzen
Identificatie - De eerste invalshoek is het reguleren van de hoogte van de retailprijs of van de
marges die detaillisten rekenen, wat in feite een inbreuk betekent op de vrijheid van ondernemers
om dit zelf te bepalen. In de economische theorie is er echter grond voor een dergelijke interventie
als er sprake is van ‘marktfalen’, bijvoorbeeld in het geval van marktmacht bij de (enige) aanbieder
van het product en/of als de beschikbaarheid en kwaliteit van de producten van belang is voor de
maatschappij. Typische voorbeelden van sectoren die dergelijke regulering kennen zijn de
postmarkt, de telecommarkt en de gas- en elektriciteitsmarkt.67
In de context van deze studie richt dit type interventie zich primair op het reguleren van de
maximumprijs die voor bepaalde producten (eerste levensbehoeften) gerekend mag worden of het
reguleren van de marges die retailers mogen hanteren voor een specifieke groep producten
(“return on sales”). Zoals beschreven in paragraaf 2.5 kent Aruba68 een dergelijk systeem (via het
reguleren van de marge die retailers mogen hanteren), net als bijvoorbeeld Antigua & Barbuda69,
St. Kitts & Nevis70, Curaçao en (voorheen) Sint Maarten. Ook Bonaire introduceerde in 2014
maximumprijzen voor een aantal producten. Tevens zijn er enkele voorbeelden van ‘vrijwillige’
maximumprijzen, zoals op Saba. In de volgende tabel vatten wij de verschillende interventies kort
samen.

67

68

69
70

De reguleringsvormen die in deze sectoren ingezet worden zijn divers en (soms) zeer gecompliceerd. Regulering vindt
onder meer plaats ten aanzien van de maximumtarieven die aan consumenten gerekend (mogen) worden, de hoogte van
het ‘redelijk’ rendement dat gemaakt mag worden en de specifieke kosten die wel/niet mee gerekend mogen worden in de
uiteindelijke consumentenprijs.
Aruba, Prijsregeling eerste levensbehoeften, weblink:.
http://www.overheid.aw/actueel/nieuws_235/item/maximumprijzenpakket-gereguleerde-producten_30346.html#titel30346.
Antigua & Barbuda, ‘The Distribution and Price of Goods Act’ (1958).
St. Kitts & Nevis, ‘Distribution of Goods and Price Control Act’ (1968).

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

79

Tabel 5.1 Interventies ten aanzien van de hoogte retailprijzen
Interventies

Vormgeving – belangrijkste kenmerken

A1. Het reguleren van

Bij de opzet van een dergelijk systeem is het allereerst van belang om

maximumprijzen van een

keuzes te maken over de producten (inclusief specificatie en bijpassende

specifieke groep producten;

hoeveelheden) die onder het systeem vallen alsmede de systematiek

een variant hierop is het

waarmee de maximumprijzen (periodiek) worden vastgesteld. Hier bestaan

reguleren van de ‘marge’ die

verschillende varianten voor, die ieder voor- en nadelen kennen. Na deze

retailers mogen hanteren

fundamentele keuzes dient er ook een systeem opgezet te worden voor de
monitoring (prijscontroles), handhaving (sancties) en rechtsbescherming
(bezwaar). Eventueel kan ter controle ook gewerkt worden met een digitaal
meldpunt voor (te) hoge prijzen, bijvoorbeeld via apps. Hierdoor kunnen de
handhavingskosten worden beperkt.

A2. Subsidiëren van

Een variant op de bovenstaande interventie is het subsidiëren van

specifieke producten die

specifieke producten, bijvoorbeeld als het verschil tussen de inkoopprijs en

boven maximumprijs komen

de maximumprijs te klein wordt. Hierbij dienen met name afspraken

(variant op A1)

gemaakt te worden over het systeem van monitoring en eventuele
compensatie (welke inkoopprijs geldt?), alsmede handhaving (sancties) en
rechtsbescherming (bezwaar).

A3. Het opzetten van een

Net als onder A1 dienen hier afspraken gemaakt te worden over de te

systeem van vrijwillige

selecteren producten en de manier waarop (periodiek) de houdbaarheid

maximumprijzen (zoals op

van deze afspraken getoetst wordt. Immers, inkoopprijzen kunnen over de

Saba)

tijd wijzigen. Een variant op deze interventie kan zijn dat er ook afspraken
gemaakt worden over een ‘minimumaanbod’ waarin ook ruimte is voor het
aanbieden van een aantal B- of C-merken, als alternatief voor de Amerken.71

In voorbereiding op de introductie van maximumprijzen op Bonaire, heeft SEO overigens advies
gegeven over de opzet van dit systeem (onder A1). Belangrijke stappen hierin zijn aldus SEO (i)
het vaststellen van de reikwijdte van de prijsregulering (selectie producten), (ii) het vaststellen van
een benchmark voor de maximumprijzen en (iii) het praktisch uitwerken van de
reguleringssystematiek (voorstel was ‘performance-based prijsregulering’).72 SEO waarschuwt
overigens dat het systeem op Curaçao, Aruba en Sint Maarten “ineffectief, contraproductief en
kostbaar is” en dat dergelijke nadelen voorkomen moeten worden.
Beoordeling - De interventies worden hieronder kort beoordeeld op basis van de criteria die eerder
zijn benoemd, namelijk de impact op de retailprijs en de praktische uitvoerbaarheid. Zoals blijkt uit
de tabel kunnen met name interventies A1 en A2 een positieve impact hebben op de beheersing
van de retailprijzen. In feite wordt de marge die ondernemers normaal gesproken zelf vaststellen nu
gelimiteerd door een extern besluit. Dezelfde impact is te verwachten onder een systeem van
vrijwillige maximumprijzen (A3), maar daar hangt alles af van de bereidwilligheid van de betreffende
ondernemers. In alle drie de interventies is de opzet van het ‘systeem’ heel belangrijk, met name
voor het vaststellen van de gehanteerde maximumnorm en de criteria voor periodieke
aanpassingen. Technisch zal deze opzet zeker mogelijk zijn (bijvoorbeeld vanuit de Rijksoverheid),
maar dit vraagt ook aandacht en expertise van gekwalificeerde mensen op de eilanden zelf,
bijvoorbeeld voor de periodieke prijsaanpassingen, het opleggen van eventuele sancties en het
voeren van bezwaarprocedures. Zeker een systeem waarin ondernemers gecompenseerd worden
voor eventuele ‘verliezen’ vergt veel aandacht en er moeten hiervoor budgetten beschikbaar zijn.

71

72

80

Door de supermarkten op Saba en Sint Eustatius is veelvuldig aangegeven dat er bij consumenten een grote voorkeur
bestaat voor A-merken (Huggies, Cottonelle, Friese Vlag, etc.). Het aanbieden van B- en C-merken is weinig aantrekkelijk
(verkoopt slecht).
SEO, ‘Effectief prijs- en mededingingsbeleid in Caribisch Nederland’, juli 2013, p. v en vi.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Een belangrijk nadeel (zowel bij A1, A2 als A3) is ook dat ondernemers ‘ontwijkend’ gedrag kunnen
vertonen, bijvoorbeeld door producten met een maximumprijs niet meer te verkopen, door
afwijkende producten in te kopen of door de marges op andere producten te verhogen.
Tabel 5.2 Beoordeling interventies
Interventies

Prijsimpact

Uitvoerbaarheid

Effectiviteit

A1. Reguleren

Positief

Lastig

Negatief

maximumprijzen

Toelichting
Onder de juiste condities is er een
(dempende) impact op de prijs van
de geselecteerde producten. Aan de
uitvoerbaarheid van deze

A2. Reguleren

Positief

Lastig

Negatief

interventies zitten echter veel haken

maximumprijzen

en ogen, bijvoorbeeld qua

plus subsidie

systematiekopzet en monitoring (A1
en A2). Een vrijwillig systeem kan

A3. Vrijwillige

Neutraal/

maximumprijzen

positief

Neutraal

Positief

simpeler worden opgezet, maar niet
worden afgedwongen. Deze
maatregelen zijn wel zeer direct en
zichtbaar.

Advies Ecorys – Wij verwachten dat de effectiviteit van interventie A1 en A2 negatief zal zijn: de
kosten van het reguleren wegen niet op tegen de baten, zeker niet op kleine eilanden zoals Saba
en Sint Eustatius. Mogelijk kan dit op Bonaire wel werken, maar de ervaringen hiermee in 2014
waren niet goed (boycot van ondernemers). Het systeem van vrijwillige prijzen (A3) kent minder
‘kosten’, maar garandeert ook geen maximumprijzen. Wij bevelen aan om te verkennen of dit
systeem van vrijwillige maximumprijzen op Sint Eustatius haalbaar is en of de bestaande
initiatieven op Saba en Bonaire ‘nieuw leven’ ingeblazen kan worden. De ervaringen op Saba
(convenant) en Bonaire (BonKompra) laten zien dat dit systeem in beginsel wel mogelijk is en
draagvlak heeft. Hierbij moet echter wel een logische keuze van producten gemaakt worden,
waarbij tevens duidelijke procesafspraken gemaakt dienen te worden over de monitoring en
publicatie van de prijzen en uitgangspunten voor het prijssysteem en (eventuele) aanpassing van
de prijzen. De Rijksoverheid (EZ) kan hierin faciliteren, maar de lokale overheid zal dit systeem
moeten ‘onderhouden’. Tevens vraagt dit om inzet van de belangrijkste lokale ondernemers.

5.3.2 B. Interventies ten aanzien van de kostenopbouw
Identificatie - De tweede invalshoek betreffen interventies die ingrijpen op de kostenopbouw van
de producten. In hoofdstuk 2-4 is uitgebreid stil gestaan bij de opbouw van de waardeketen en de
gerelateerde kostenopbouw. We lopen de verschillende onderdelen hier kort langs.
Inkoopprijs - Uit de ramingen blijkt dat de inkoopprijs (in bijvoorbeeld de VS of de EU) verreweg
het grootste deel van de kosten betreft. Deze kosten zijn lastig te beïnvloeden, anders dan door
scherp(er) in te kopen bij eventuele alternatieve aanbieders. Dit is relevant voor partijen met
frequente directe inkoop, dus een aantal spelers op Bonaire en Sint Eustatius (Duggins); voor Saba
is er vrijwel enkel incidentele inkoop in de VS/EU. Dit punt komt terug onder D. Voor een specifiek
product zoals kleding zijn de mogelijkheden voor de consument om goedkoper elders in te kopen
(met name door het internet) wel aanzienlijk toegenomen.
Interregionaal containervervoer - De transportkosten voor het interregionale containervervoer zijn
voor individuele ondernemers (in absolute termen) soms aanzienlijk, maar maken uiteindelijk
slechts een beperkt deel uit van de totale kostenopbouw. Omdat deze kosten, anders dan door
goed te onderhandelen, lastig te beïnvloeden zijn, zien we hier geen specifieke interventies voor.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

81

Daar komt bij dat voor een groot deel van de ondernemers deze kosten ‘exogeen’ zijn, men koopt
immers in op Sint Maarten of Curaçao.
Groothandelsmarges - De groothandelsmarges op Sint Maarten en (in mindere mate ook)
Curaçao betreffen een belangrijke kostenpost, maar hier tegenover staat wel dat deze partijen alle
kosten en risico’s van inkoop, transport en opslag dragen. Op Bonaire en Sint Eustatius gaan
enkele partijen buiten deze groothandels om, maar dat is zeker niet weggelegd voor alle partijen.
Ook hier zijn eventuele kostenvoordelen vooral te bereiken door het scherp inkopen en gebruik
maken van het bredere aanbod bij alternatieve aanbieders. Dit komt terug onder onderdeel D.
Lokaal transport - Ook de kosten voor het ‘lokale’ transport met de Mutty’s Pride of Don Andres
kunnen voor kleine ondernemers aanzienlijk zijn, maar maken in essentie maar een klein deel van
de kostenopbouw uit. De marktkansen voor een tweede alternatieve aanbieder zijn gering,
waardoor deze ‘monopolistische markt’ blijft bestaan. Regulering van tarieven lijkt disproportioneel
en is ook lastig omdat het om verschillende landen (jurisdicties) gaat. Subsidiëring van het transport
is eventueel wel een optie. Om het transport tussen Bonaire en Curaçao te vergemakkelijken zijn er
al langer plannen voor een veerverbinding. Dit vergroot voor de consument de keuzevrijheid. Tot op
heden is een dergelijke verbinding echter nog niet gerealiseerd.
Fiscaal stelsel - Middels wijzigingen in het fiscale stelsel kunnen wel de kosten van de ABB
beïnvloed worden. Voor sommige producten geldt al een vrijstelling, wat eventueel verder
uitgebreid zou kunnen worden. Een ander specifiek aandachtspunt blijft de ‘dubbele heffing’ met
Curaçao en Sint Maarten die in sommige situaties ontstaat.73 Het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties gaf in 2015 al aan dat het, gezien de opzet van het systeem, hierbij
vooral moet gaan om het scheppen van duidelijkheid over de reikwijdte en de beoogde werking van
de exportvrijstelling en de communicatie hierover richting ondernemers.74
Brutomarge - Tot slot is de brutomarge van de detailhandel een belangrijke kostenpost. Van
belang hierbij is dat de detailhandel hier alle kosten voor personeel, energie, verzekeringen, etc.
van moet betalen. Bij het reguleren van de maximumprijs (zie punt A1/2) wordt hier direct op
geïntervenieerd. Een andere (vrij) directe interventie is het stimuleren van concurrentie tussen de
verschillende winkels, zie onderdeel E. Meer indirecte manieren zijn het verlagen van belangrijke
kostenposten zoals energie en het verbeteren van het ondernemersklimaat (minder regeldruk,
lagere belastingen, etc.).
Na bespreking van de verschillende kostencomponenten vatten wij in de volgende tabel de
belangrijkste interventies kort samen.

73

74

82

Het ministerie van Financiën vatte dit eerder als volgt samen: “Belangrijkste conclusie is dat slechts in een beperkt aantal
gevallen cumulatie van Belasting op Bedrijfsomzetten (BBO, Sint Maarten) en Algemene Bestedingsbelasting (ABB, op
Caribisch Nederland) kan plaatsvinden. In de meeste gevallen is op Sint Maarten ofwel geen sprake van een belastbaar
feit (bij doorgevoerde goederen die door inwoners van Sint Eustatius of Saba zelf in een derde land worden aangekocht)
dan wel is ter plaatse een vrijstelling van toepassing (voor o.a. eerste levensbehoeften dan wel voor goederen die
aantoonbaar worden geëxporteerd). Dubbele belasting kan alleen dan aan de orde zijn als een ondernemer of particulier
van Sint Eustatius of Saba andere goederen dan eerste levensbehoeften koopt bij een ondernemer op Sint Maarten die
niet de exportvrijstelling claimt en voor zover de waarde uitstijgt boven de reizigersvrijstelling van USD 500. Als de
ondernemer de vrijstelling niet doorberekent aan de afnemer is geen sprake meer van (dubbele) belastingheffing. De in
artikel 9 BBO opgenomen exportvrijstelling is voldoende ruim geformuleerd voor ondernemers op Sint Maarten om ook
dan in de meeste gevallen vrijstelling te claimen van BBO.”
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, ‘Dubbele belasting op Sint Maarten’, brief naar de Kamer d.d.
29 september 2015.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Tabel 5.3 interventies ten aanzien van de kostenopbouw
Interventies

Vormgeving – belangrijkste kenmerken

B1. Subsidiëren van het lokale

Er kan een regeling worden getroffen met de betreffende vervoerders over

transport naar de eilanden

de kosten van het transport naar de eilanden. Middels directe subsidiëring
(of concessies) kan bijvoorbeeld 25% van de vrachtkosten uit algemene
middelen worden betaald, waardoor het tarief naar de eilanden (verplicht)
daalt.

B2. Vergroten vrijstelling ABB

Na de wijzigingen in het fiscale stelsel in 2012/2013 kunnen er opnieuw

voor specifieke groep

aanpassingen worden gedaan, bijvoorbeeld door meer primaire

producten (deels al gedaan)

levensbehoeften vrij te stellen van ABB. Dit kan bijvoorbeeld worden
gedaan voor kip, luiers en fleswater.

B3. Blijvende aandacht voor

De cumulatieve belasting geldt (zoals toegelicht) voor een aantal

‘cumulatieve’ belasting (op

specifieke situaties en staat al enkele jaren op de agenda. Het Ministerie

SMX/CUR)

van Financiën gaf eerder aan dat het hier, mede gezien de opbouw van
het stelsel, vooral gaat om voorlichting en duidelijkheid (blijven) geven.

B4. Verbeteren van het

Dit is een vrij indirecte interventie, maar het ondernemersklimaat op de

ondernemersklimaat

eilanden staat onder druk. De hoge regeldruk (IND, douane) kost
ondernemers tijd en geld, terwijl er ook risico’s bestaan dat bijvoorbeeld de
energieprijzen stijgen. Concrete interventies zijn bijvoorbeeld het (blijven)
subsidiëren van de energiekosten, het (opnieuw) versimpelen van de
douane-administratie en het versnellen van procedures bij de IND
(bijvoorbeeld voor het vinden van geschikt personeel van buiten het
eiland). Ook kan worden gedacht aan het aanscherpen van het
vestigingsbeleid, waardoor overaanbod wordt tegengegaan.

Beoordeling - In de onderstaande tabel hebben wij de verschillende interventies beoordeeld op de
impact, uitvoerbaarheid en effectiviteit om de prijzen te beïnvloeden. Uit de tabel blijkt dat er een
vrij gemengd beeld bestaat over met name de uitvoerbaarheid en de effectiviteit van de
interventies. Interventie B1 en B2 kunnen zeker een positieve impact hebben op de prijs, onder de
voorwaarde dat ondernemers zich (onder druk van concurrentie) gedwongen weten dit voordeel
aan de consument terug te geven. Of de onderlinge concurrentie zo goed werkt is niet zeker. Een
‘nadeel’ is ook dat deze interventies een directe impact hebben op de besteding van de algemene
middelen, die dan elders niet kunnen worden ingezet. Interventie B3 speelt al langere tijd en moet
vooral door de markt zelf worden opgepakt. Het verbeteren van het ondernemersklimaat (B4) is
een interventie voor de lange termijn, en zal vooral indirect effect hebben op de prijszetting.
Tabel 5.4 Beoordeling interventies
Interventies

Prijsimpact

Uitvoerbaarheid

Effectiviteit

Toelichting

B1.

(Licht)

Goed

Neutraal/

Voor het succes van interventie B1

Subsidiëren

positief

negatief

en B2 is het van belang dat

van het lokale

ondernemers deze ‘voordelen’ ook

transport naar

verdisconteren in de prijs. Gezien de

de eilanden

beperkte omvang van de

B2. Vergroten

(Licht)

vrijstelling ABB

Positief

Goed

Positief

transportkosten is het maar de vraag
of B1 veel effect heeft. Interventie B3

voor specifieke

heeft in het verleden al in de

groep

aandacht gestaan en moet vooral

producten

door de markt zelf worden opgepakt.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

83

Interventies

Prijsimpact

Uitvoerbaarheid

Effectiviteit

B3. Aandacht

(Licht)

Lastig

Beperkt

‘cumulatieve’

positief

Toelichting
Interventie B4 is een indirecte
maatregel en zal vooral op de

belasting (op

langere termijn impact hebben. De

SMX/CUR)

uitvoering zal in de praktijk lastig zijn.

B4. Verbeteren

Onzeker

Lastig

van het

Neutraal/
positief

ondernemersklimaat

Advies Ecorys – Wij hebben weinig verwachtingen van de effectiviteit van interventie B1, mede
omdat de lokale transportkosten (per product) uiteindelijk maar beperkt zijn. Bij interventie B3 is
het, gezien de eerdere analyses in het verleden, vooral zaak dat ondernemers alert zijn op de juiste
uitvoering.75 Daarom is ons advies om (nogmaals) kritisch te kijken naar de huidige invulling van de
ABB in het licht van de primaire levensbehoeften (B2). Indien gewenst kunnen (ook) basale
producten als kip en luiers onder de ABB-vrijstelling worden geschaard. Voor het verbeteren van
het ondernemersklimaat (B4) is ons advies vooral om als Rijksoverheid (EZ) het gesprek aan te
(blijven) gaan met lokale ondernemers en een kritische houding aan te nemen ten aanzien van de
stijgende regeldruk die ondernemers ervaren.76 Concrete voorbeelden waar door diverse
ondernemers begin 2017 (op met name Saba en Sint Eustatius) sterk tegen werd geageerd
betreffen de uitbreiding van het ASYCUDA (douane) systeem en de IND-procedures om
gekwalificeerd personeel aan te trekken. Andere meer structurele maatregelen voor de
Rijksoverheid (EZ/ IenM) liggen in het beheersbaar houden van de energieprijzen. De huidige
investeringsplannen richten zich op het verhogen van de eigen autonome productie van energie en
het realiseren van een break-even tussen kosten en inkomsten. Het is belangrijk (met name voor
Saba en Sint Eustatius) dat deze plannen worden uitgevoerd, zodat er een goede (betere)
uitgangspositie ontstaat voor de toekomst. Uitgaande van gegevens over de kostenopbouw blijkt
dat energie een belangrijke kostenpost is voor de ondernemers op Caribisch Nederland.

5.3.3 C. Interventies ten aanzien van het versterken van de eigen (lokale) productie
Identificatie - In de huidige situatie wordt vrijwel alles op de eilanden geïmporteerd. Dat geldt voor
Bonaire, Saba en Sint Eustatius, maar ook voor Curaçao en Sint Maarten. Zoals beschreven in
hoofdstuk 3 en 4 zijn er op Caribisch Nederland reeds diverse initiatieven voor het versterken van
de eigen productie, maar deze zijn vaak (nog) kleinschalig en niet altijd kosteneffectief. Er zijn
echter wel duidelijke voordelen verbonden aan de eigen productie, bijvoorbeeld het verkleinen van
de afhankelijkheid van externe aanvoer en het vergroten van het aanbod van eigen ‘verse’
producten (fruit, groente, koeien- en geitenvlees). Zeker op de eilanden met meer ruimte, zoals Sint
Eustatius en Bonaire is hier potentie voor. Het is buiten de scope van dit onderzoek om in te gaan
op de uiteindelijke levensvatbaarheid van de diverse (gesubsidieerde) initiatieven, maar er zijn
zeker een aantal algemene interventies te benoemen (zie tabel).
Tabel 5.5 Interventies ten aanzien van het vergroten van de eigen productie
Interventies

Vormgeving – belangrijkste kenmerken

C1. Stimuleren en faciliteren

Momenteel lopen er al enkele initiatieven die de lokale productie vergroten

van initiatieven voor lokale

(bijvoorbeeld op Sint Eustatius en Bonaire), maar deze staan veelal nog

productie

niet op eigen benen (niet kosteneffectief). Daarom zal vooralsnog
stimulering nodig blijven vanuit de Rijksoverheid (EZ) en de lokale

75

76

84

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, ‘Dubbele belasting op Sint Maarten’, brief naar de Kamer d.d.
29 september 2015.
Hierbij gaat het in ieder geval om gepercipieerde regeldruk. Concrete metingen hiernaar zijn ons onbekend.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Interventies

Vormgeving – belangrijkste kenmerken
overheid, bijvoorbeeld in de vorm van subsidie, beschikbaarstelling van
grond, opslagcapaciteit en het beschikbaar stellen van
landbouwwerktuigen. Dit speelt met name op Sint Eustatius en Bonaire.

C2. Maatregelen nemen die

Indien de aanvoer van ‘externe’ producten een belemmering vormt voor de

lokale productie bevoordelen

eigen lokale productie, dan kunnen maatregelen genomen worden die de
eigen producten bevoordelen. Traditionele maatregelen zijn het creëren
van importtarieven of het geven van fiscale voordelen voor eigen
productie. Gezien de beperkte productie speelt dit voorlopig nog niet.
Andere maatregelen zijn het faciliteren van een weekmarkt voor verse
producten (gebeurt al op Saba) en het inzetten van de ‘koopmacht’ van de
lokale overheid. Op Bonaire wordt de lokale productie van eieren
beschermd, middels het hanteren van een (veel) hoger maximumtarief
waartegen op het eiland geproduceerde eieren verkocht mogen worden.
Import van (goedkopere) eieren wordt hierdoor ontmoedigd.

Beoordeling - De verschillende interventies zijn in de onderstaande tabel beoordeeld op de
impact, uitvoerbaarheid en effectiviteit. Zoals aangegeven in deze tabel is het niet te verwachten
dat de stimulering van de eigen productie zal leiden tot lagere prijzen in vergelijking met de prijzen
van producten uit de VS en de EU of deze aanvoer geheel zal vervangen. De voordelen van
interventies C1 en C2 zitten vooral in meer eigen productie en meer verse producten, alsmede
meer indirecte voordelen zoals het creëren van werkgelegenheid (of zoals nu op Sint Eustatius:
een project voor schoolverlaters).
Tabel 5.6 Beoordeling interventies
Interventies

Prijsimpact

Uitvoerbaarheid

Effectiviteit

Toelichting

C1. Stimuleren

Neutraal

Goed

Neutraal /

Het is niet te verwachten dat deze

Negatief

productie kan concurreren met

en faciliteren
van initiatieven

‘grootschalige’ land- en tuinbouw

voor lokale

in de VS of de EU (ondanks het

productie

transport). De impact op de prijs

C2.

Neutraal

Goed

Neutraal

zal daarom beperkt zijn (met

Maatregelen

mogelijk zelfs een negatieve

nemen die

effectiviteit).

lokale productie
bevoordelen

Advies Ecorys – Vanuit het perspectief van het beheersen en/of beïnvloeden van de kosten en
prijzen zijn deze interventies niet erg aantrekkelijk en kost het mogelijk meer dan het oplevert.
Interventie C1 levert zoals aangegeven middels de lokale productie echter ook andere
maatschappelijke voordelen op (in de vorm van bijvoorbeeld werkgelegenheid) en zal de komende
jaren bijdragen aan een vergroting van de eigen productie. De afhankelijkheid van import wordt
hierdoor verminderd. Ons advies is daarom om de komende jaren als Rijksoverheid (EZ) en als
lokale overheid te blijven investeren in dergelijke projecten. Hierbij is het wel van belang dat deze
investeringen / projecten goed gemonitord worden, zodat er ook een goede beoordeling van de
effectiviteit kan worden gemaakt.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

85

5.3.4 D. Versterken ‘marktpositie’ van Caribisch Nederland
Identificatie - De vierde invalshoek betreft het versterken van de ‘marktpositie’ van Caribisch
Nederland. Hierbij gaat het er vooral om de positie van Caribisch Nederland ten opzichte van
leveranciers op (bijvoorbeeld) Curaçao, Sint Maarten en eventueel de VS/EU te versterken. Zoals
eerder aangegeven kent Caribisch Nederland (en dan met name Saba en Sint Eustatius) op dit
punt een aantal nadelen, zoals het lage inkoopvolume en de afwezigheid van alternatieve
transportopties. In de onderstaande tabel vatten wij de verschillende interventies kort samen.
Hierbij gaat het onder meer om het bundelen van de krachten om daarmee bij het inkopen
gunstigere condities af te dwingen of het aanbieden van andere (goedkope) producten (D1). Een
goed voorbeeld hierbij is Bondigro op Bonaire en het in toenemende mate gezamenlijk inkopen
door de kleinere supermarkten daar. Als private partijen op de eilanden hier niet in slagen, dan kan
er reden zijn om dit vanuit de overheid in te vullen (D2). De overige interventies richten zich vooral
op de inzet van de inkoopmacht van de overheid (D4), het vergroten van de kennisbasis (D4) en
versterking van het mededingingsbeleid (D5). Een wat afwijkende interventie betreft het herzien
van het vestigingsbeleid voor supermarkten (D6).
Tabel 5.7 Interventies ten aanzien van het versterken van de ‘marktpositie’ van Caribisch Nederland
Interventies

Vormgeving – belangrijkste kenmerken

D1. Samenwerking ten

Hierbij vinden de verschillende supermarkten een samenwerkingsvorm

behoeve van gezamenlijke

waarin bepaalde producten gezamenlijk ‘scherp’ worden ingekocht,

inkopen, eventueel met

bijvoorbeeld op Sint Maarten of in de VS/EU. De kosten en risico’s voor de

behulp van de inzet van een

gezamenlijke inkoop worden gezamenlijk gedragen. Dit kan in de vorm een

gezamenlijke “broker”

aan ad-hoc samenwerking of meer naar het idee van een ‘coöperatie’. Van
belang hierbij is dat er overeenstemming bestaat over de producten die
gezamenlijk worden ingekocht, alsmede over de manier van samenwerken
(beslissingsbevoegdheid, kostenverdeling, risico’s etc.). Bulkproducten
zoals rijst en bloem komen hier het meeste voor in aanmerking, maar
mogelijk ook de inkoop van fleswater of (houdbare) zuivelproducten. Een
andere organisatievorm is de inzet van een gezamenlijke (private) “broker”
of “consolidator” die namens de partijen de inkopen regelt, alsmede het
transport naar de eilanden.

D2. Gecoördineerde inkoop

Een variant op D1 is de gecoördineerde inkoop via de overheid, als private

via overheid (stichting)

samenwerking niet tot stand komt. Hierbij kan worden afgesproken dat de
overheid (bijvoorbeeld in vorm van stichting) de inkoop en aanvoer van
geselecteerde eerste levensbehoeften regelt; supermarkten en/of
consumenten kunnen deze producten vervolgens afnemen. Voordeel
hierbij is dat er sprake kan zijn van een ‘non-profit’ model en de prijzen zo
laag mogelijk gehouden kunnen worden.

D3. Inzet inkoopmacht

De verschillende overheidsdiensten en het RCN beschikken gezamenlijk

overheid

over een relatief grote inkoopmacht. Momenteel verloopt de inkoop weinig
gecoördineerd. De stabiele vraag van deze organisaties zou ingezet
kunnen worden om, bijvoorbeeld samen met één of twee detailhandelaren,
een afspraak te maken over de regelmatige aanvoer van voorraden voor
de periode van (bijvoorbeeld) één jaar. Dit zal voor Bonaire sneller
mogelijk zijn dan voor Saba en Sint Eustatius (beperkt volume).

D4. Stimuleren en faciliteren

De inkoop van voorraden (en daarmee de kennis) is momenteel erg

van versterking inkoopkennis

versnipperd; er wordt veel vertrouwd op langlopende (betrouwbare)
relaties met groothandels. Desalniettemin kunnen ondernemers (en de
lokale overheid) gestimuleerd worden om kritisch naar hun eigen
businessmodel en inkooppatroon te kijken: is dit nog optimaal of zijn er
kansen voor verbeteringen? Onderdeel hiervan kan ook zijn om naar

86

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Interventies

Vormgeving – belangrijkste kenmerken
alternatieven voor A-merken te kijken. Dit kan bijvoorbeeld gefaciliteerd
worden door het aanbieden van (lokale) trainingen en adviestrajecten;
binnen de Rijksoverheid is veel expertise beschikbaar. Een alternatieve
vorm kan het versterken van de relaties met (bijvoorbeeld) partijen in
Nederland, de Dominicaanse Republiek of Miami zijn. De logistieke
verbindingen zijn er (vooral richting Curaçao en Sint Maarten). Het
Nederlandse consulaat in Miami kan hierbij mogelijk van nut zijn. Tenslotte
kunnen voordelen worden behaald door een betere kennisuitwisseling
tussen de groothandel en supermarkten (data sharing), waardoor vraag en
aanbod beter op elkaar wordt afgestemd en zo veel mogelijk wordt
voorkomen dat met name versproducten (groente en fruit) onnodig worden
weggegooid.77

D5. Versterking

In het Caribische deel van het Koninkrijk ontbreekt nog altijd een duidelijk

mededingingsbeleid

mededingingsbeleid. Als een meer indirecte interventie kan het
mededingingsklimaat in de regio worden versterkt, ook om kartelvorming
en machtsmisbruik te beperken. Op Curaçao is er een mededingingswet
aangenomen en is de “Fair Trade Authority Curacao” (FTAC) inmiddels
concreet in oprichting (2017). Dit biedt de komende jaren kansen voor
samenwerking tussen Nederland en Curaçao. Op Sint Maarten is er wel
een wetsvoorstel, maar ligt de besluitvorming al enige tijd stil.

D6. Herziening

De Vestigingswet BES is in 2011 gewijzigd en oude ‘moratoria’ zijn

vestigingsbeleid

vervallen. Zoals blijkt uit paragraaf 2.4 is de supermarkt dichtheid op
Caribisch Nederland thans erg groot, wat ervoor zorgt dat de totale
‘consumptie’ verdeeld moet worden over veel partijen. De vrije vestiging
lijkt hiermee doorgeschoten. Gezien de constatering van pro facto in
201578 dat de wet slecht handhaafbaar is, zou een herziening van de wet
kunnen bijdragen aan het tegengaan van de ‘wildgroei’ van nieuwe (kleine)
winkels.

Beoordeling – In de onderstaande tabel presenteren wij de beoordeling van de verschillende
interventies op prijsimpact, uitvoerbaarheid en effectiviteit. Uit de tabel blijkt dat de interventies die
te maken hebben met het ‘bundelen’ van bestaande vraag (D1-D2-D3) waarschijnlijk wel een
positieve prijsimpact hebben, maar dat de uitvoering hiervan erg lastig is. Structurele
samenwerking tussen de supermarkten op het vlak van inkopen (D1) vraagt veel van de individuele
ondernemers en vereist veel onderling vertrouwen. Gezien de gevoerde gesprekken op de eilanden
verwachten wij dat hier (te) weinig onderling vertrouwen voor bestaat, waarbij op Sint Eustatius ook
één partij veruit de grootste is. Ervaringen op Bonaire (Bondigro) laten zien dat, onder de juiste
condities, er op het vlak van gezamenlijk inkopen wel stappen voorwaarts gemaakt kunnen worden.
Ook de vorm waarin de overheid als inkoper gaat fungeren (D2) schatten wij in als ineffectief: de
overheid mist expertise inzake inkoop en bedrijfsvoering en zou tevens budgettaire (markt-) risico’s
lopen.79
De effectiviteit van de betere inzet van de inkoopmacht van de lokale overheid (D3) schatten wij
(licht) positief in. Hierbij moet dan wel een geschikte (private) partner worden gevonden die deze
stabiele vraag naar producten weet om te zetten in scherpe inkoop. Dit vereist ook dat de lokale
overheid haar inkoop goed georganiseerd heeft, wat (nog) niet altijd het geval lijkt. Ook zal een
77

78
79

Dit wisselt per supermarkt (en de afspraken met de leverancier), maar diverse ondernemers hebben aangegeven dat
soms meer dan 30% van de inkomende voorraad wordt weggegooid.
Pro facto, ‘Evaluatie Caribisch Nederland - werking van wetgeving’, 2015, sectie 3.3.4.
Een dergelijke constructie schijnt in het Caribisch gebied voor te komen, maar we hebben hier geen documentatie
(voorbeelden) van kunnen vinden.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

87

dergelijk contract periodiek moeten worden herzien en opnieuw opengesteld voor alternatieve
aanbieders. Het stimuleren en versterken van de kennis over inkoop en bedrijfsvoering (D4)
beoordelen we wel als effectief: met een relatief beperkte inzet van mensen en middelen
(bijvoorbeeld vanuit de Rijksoverheid) kan advies gegeven worden aan ondernemers over hun
manier van inkoop en bedrijfsvoering. Het versterken van relaties in bijvoorbeeld Miami, de
Dominicaanse Republiek en Nederland zal wel meer inzet en coördinatie vragen. De effectiviteit
van interventie D5 is onzeker, daar de FTAC op Curaçao nog in oprichting is. Dit biedt wel kansen
voor verdere samenwerking tussen Nederland en Curaçao op dit vlak in de komende jaren. Op Sint
Maarten is geen concreet zicht op de oprichting van een bevoegde autoriteit. Interventie D6 beoogt
vooral de wildgroei aan nieuwe winkels tegen te gaan, zodat bestaande winkels voldoende volume
houden voor een normale bedrijfsvoering (en niet hun prijzen moeten verhogen om de kosten te
dekken). Gezien het bestaande aantal winkels lijkt het risico voor het (te veel) beperken van de
concurrentie tussen supermarkten beperkt.
Tabel 5.8 Beoordeling interventies
Interventies
D1. Samenwerking

Prijsimpact

Uitvoerbaarheid

Effectiviteit

Positief

Lastig

Onzeker

Toelichting
Met name de uitvoerbaarheid

inkopen, eventueel

van een aantal interventies is

met behulp van

lastig (D1-D2), wat zich ook uit

“broker”

in onzekerheid over de

D2. Gecoördineerde

Positief

Lastig

Negatief

uiteindelijke effectiviteit.

inkoop via overheid

Interventie D3 en D4 lijken

(stichting)

meer kansrijk te zijn.

D3. Inzet

Onzeker /

inkoopmacht

positief

Neutraal / goed

(licht)

Interventie D5 is afhankelijk

positief

van de ontwikkelingen op
Curaçao en Sint Maarten,

overheid
D4. Stimuleren en

Neutraal /

faciliteren van

positief

Goed

Positief

wel kansen voor
samenwerking nu FTAC in

versterking

oprichting is. Interventie D6

inkoopkennis
D5. Versterking

maar voor Curaçao komen er

Onzeker

Onzeker

Onzeker

heeft vooral op de langere
termijn effect.

mededingingsbeleid
D6. Herziening

Onzeker/

vestigingsbeleid

positief

Goed

(licht)
positief

Hierbij moet nog worden opgemerkt dat de effectiviteit van deze interventies ook afhangt van de
bereidheid van lokale ondernemers om mee te werken en hierin keuzes te maken. Het bestaan van
langlopende relaties met groothandels moet daarbij worden afgewogen tegen de onzekerheid van
samenwerking met alternatieve aanbieders. Daar komt nog bij dat bepaalde merken enkel te
verkrijgen zijn via agenten van multinationals op (bijvoorbeeld) Curaçao en Sint Maarten, wat de
keuzevrijheid beperkt.
Advies Ecorys – Gezien de bovenstaande beoordeling is ons advies aan de Rijksoverheid (EZ) en
de lokale overheid om voor Saba en Sint Eustatius in ieder geval te verkennen of de inkoopmacht
van de overheid (en RCN) beter benut kan worden (D3), bijvoorbeeld als een stabiele basis voor
een eventuele ‘deal’ met een groothandel op bijvoorbeeld Sint Maarten. Verder achten wij de
Rijksoverheid (EZ) zeer goed in staat om op een efficiënte manier expertise beschikbaar te stellen
die de (kleine groep van) lokale ondernemers kan trainen en adviseren over hun bedrijfsvoering en
inkoopbeleid (D4). Mogelijk zijn ook op Curaçao of Sint Maarten experts te vinden die over een
goed lokaal netwerk beschikken en de lokale ins en outs goed kennen. Daarnaast verdient het

88

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

aanbeveling om op termijn de samenwerking met de in oprichting zijnde FTAC goed vorm te geven
(D5). Tot slot lijkt het waardevol om het vestigingsbeleid te herzien, zodat met behulp van duidelijke
criteria de groei in nieuwe supermarkten onder controle gehouden kan worden.

5.3.5 E. Versterken positie van consumenten
De vijfde en laatste invalshoek betreft het versterken van de positie van consumenten zelf. Deze
consument is in de periode 2010-2016 geconfronteerd met stijgende prijzen, maar kan door
prijsbewust handelen tot op zekere hoogte ook invloed uitoefenen op zowel de retailprijzen als de
eigen uitgaven. Voorwaarde is wel dat een consument mobiel is en in staat is om naar andere
winkels te gaan. Met name voor de lagere inkomensgroepen op de eilanden is mobiliteit een
probleem waardoor men noodgedwongen is aangewezen op de meestal duurdere minimarket om
de hoek (zie ook verderop).
Hierbij gaat het ten eerste om bewuste keuzes maken. Zoals blijkt uit het consumentenonderzoek
geven veel respondenten op Bonaire en Saba aan dat ‘prijs’ voor hen het primaire uitgangspunt is
bij de keuze voor een winkel. Op Sint Eustatius is dat primair het ‘assortiment’, gevolgd door prijs.
Uit de gevoerde gesprekken met (bijvoorbeeld) supermarkten komt min of meer hetzelfde beeld
naar voren. Echter, tegelijkertijd wordt met name op Saba en Sint Eustatius duidelijk aangegeven
dat er bij consumenten een duidelijke voorkeur bestaat voor bekende (A-) merken, zoals Robin
Hood (bloem), Chef-way (rijst), Huggies (luiers), Friesche Vlag (melk), Cottonelle en Charmin
(toiletpapier) en Colgate (tandpasta). De supermarkten geven hierbij aan dat ze vaak wel een
goedkoop B-merk hebben, maar dat deze vaak slecht(er) verkopen en langer in het schap blijven
staan. Dit geeft aan dat er, zeker voor de consument met een beperkt inkomen, ruimte is om te
besparen op de levensmiddelen door andere keuzes te maken. Ten tweede kan een consument
door actief prijzen te vergelijken ook zijn uitgaven verlagen. Bij het veldwerk van Ecorys op de
eilanden is uit eigen waarneming duidelijk gebleken dat er soms aanzienlijke prijsverschillen zijn
tussen winkels voor hetzelfde product. Consumenten moeten hierbij wel zelf actief de prijzen in de
winkels vergelijken, de transparantie van de onderlinge prijzen is namelijk vaak vrij beperkt.80 Tot
slot heeft prijsbewust consumentengedrag ook een ‘disciplinerende’ werking op het gedrag van
supermarkten: supermarkten worden gedwongen om scherp te prijzen, omdat consumenten anders
naar een concurrent gaan. Overigens blijkt uit het consumentenonderzoek en uit de gevoerde
interviews dat online winkelen aanzienlijk in aandeel gewonnen heeft: ook deze vorm van
concurrentie81 dwingt ondernemers op de eilanden om concurrerende prijzen aan te bieden. In de
onderstaande tabel is interventie E1 gericht op het bevorderen van prijs-kritisch
consumentengedrag. We zien hierbij vooral een rol voor de lokale overheid.
Een specifiek punt van aandacht betreft de (vaak kwetsbare) groep van personen met een beperkt
inkomen en (mogelijk) ook beperkte mobiliteit, bijvoorbeeld ouderen. In de gevoerde gesprekken is
dit regelmatig aan bod gekomen. Naast de noodzakelijke sociale ondersteuning (van familie en
buren) wordt hierbij vaak gewezen op het verhogen van de inkomens van deze groepen, al dan niet
via verhoging van de uitkeringen en/of directe inkomenssteun (E2). Voor Bonaire is de mogelijkheid
geopperd om openbaar vervoer tussen Rincon en Kralendijk mogelijk te maken (E3), wat
bijvoorbeeld ouderen de kans geeft om andere supermarkten te bezoeken dan enkel de (duurdere)
buurtwinkel. Voor Saba en Sint Eustatius is dit niet relevant.

80

81

Op Saba en Sint Eustatius wordt wel geadverteerd, bijvoorbeeld via internet/Facebook, maar verdere reclame-uitingen zijn
beperkt (geen reclamefolders of iets dergelijks).
Veel gebruikte portals zijn E-Bay en Yahoo, maar ook een dienst als E-Zone is populair op bijvoorbeeld Bonaire (weblink:
https://www.getezone.com/).

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

89

Tabel 5.9 interventies ten aanzien van het versterken van de positie van consumenten
Interventies

Vormgeving – belangrijkste kenmerken

E1. Bevorderen van

Bij deze interventie gaat het om ‘toerusten’ van de bevolking om zich als een

prijs-kritisch

‘kritische consument’ te gedragen. Hierbij zijn diverse vormen van interventies

consumentengedrag

mogelijk. Allereerst kan er (meer) voorlichting en advies gegeven worden aan
consumenten hoe men met huishoudbudgetten kan omgaan. Een instituut als het
Nibud lijkt bijvoorbeeld maar in beperkte mate actief te zijn op Caribisch Nederland
en zou hierin een grotere rol kunnen spelen.82 Deze voorlichting kan verschillende
vormen aannemen zoals informatie (of verwijzingen) op de website van de lokale
overheid en RCN, het aanbieden van brochures, etc. Ten tweede kunnen
consumenten door middel van het publiceren van prijsvergelijkingen zien dat er
‘voordeel’ te behalen valt bij het kritisch kijken naar prijzen van (bijvoorbeeld)
eerste levensbehoeften. Deze prijsvergelijkingen kunnen bijvoorbeeld eens in de 2
of 4 weken op internet en in de lokale krant gepubliceerd worden. Hierbij is het
dan wel van belang dat zorgvuldig met de prijsvergelijking wordt omgegaan
(zelfde product, zelfde volume). Eventueel kunnen er ook alternatieve B-merken in
de vergelijking worden opgenomen. Bij deze opzet zou ook de samenwerking met
consumentenorganisaties gezocht kunnen worden of met supermarkten die zich
op deze manier kunnen profileren.

E2. Geven van directe

Zoals aangegeven betreft deze interventie het geven van directe inkomenssteun

inkomenssteun

aan groepen met een beperkt inkomen, bijvoorbeeld door het verhogen van de
uitkeringen.

E3. Faciliteren van

Hierbij gaat het om het creëren van openbaar vervoer tussen Rincon en

openbaar vervoer

Kralendijk, wat (naast andere effecten) alternatieve supermarkten beter bereikbaar

(Bonaire)

maakt.

Beoordeling – In de onderstaande tabel presenteren wij de beoordeling van de hierboven
beschreven interventies. Hieruit blijkt dat wij met name het bevorderen van het prijs-kritisch
consumentengedrag (E1) als waardevol beoordelen. Dit is weliswaar een meer indirecte maatregel
om de prijzen op Caribisch Nederland te beheersen, maar kan individuele consumenten zeker
voordeel opleveren. Deze interventie kan op veel verschillende manieren worden vormgegeven,
maar met name het publiceren van (tweewekelijkse) prijsvergelijkingen lijkt een effectieve manier
om consumenten prijsbewust te maken. Het geven van directe inkomenssteun (E2) heeft niet direct
invloed op de prijzen, maar verrzacht wel op een hele directe manier de impact van hoge prijzen
voor een kwetsbare groep. Ook de impact van het faciliteren van openbaar vervoer op de prijzen
zal beperkt zijn (E3), maar faciliteert wel de mobiliteit van een groep consumenten.
Tabel 5.10 Beoordeling interventies
Interventies

Prijsimpact

Uitvoerbaarheid

Effectiviteit

E1. Bevorderen van

Neutraal/

Goed

Positief

prijs-kritisch

positief

Toelichting
Interventie E1 bevordert prijskritisch gedrag en daarmee

consumentengedrag

(indirect) druk op de
detailhandel. Het geven van

E2. Geven van

Neutraal

Goed

N.v.t.

inkomenssteun heeft geen

directe

directe impact op de prijs,

inkomenssteun

vandaar dat de ‘effectiviteit’
niet is ingevuld. Dit geldt ook

82

90

Via het internet blijkt dat er de afgelopen jaren wel wat werk is uitgevoerd op Caribisch Nederland en ook op de website
van het Nibud zelf wordt gerefereerd aan “budgetvoorlichting en deskundigheidsbevordering in Caribisch Nederland”.
Echter, op de website wordt geen specifieke aandacht gegeven aan wonen en leven op Caribisch Nederland.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Interventies

Prijsimpact

Uitvoerbaarheid

Effectiviteit

E3. Faciliteren van

Zeer beperkt

Goed

Neutraal

Toelichting
voor interventie E3, maar

openbaar vervoer

faciliteert wel ‘prijs-kritisch’

(Bonaire)

winkelen voor mensen zonder
eigen auto.

Advies Ecorys – Op basis van de bovenstaande beoordeling is ons advies dat met name de
Rijksoverheid (EZ/SZW) zich inspant om te zorgen voor de voldoende (toegankelijke
‘budgetvoorlichting’ op de eilanden, al dan niet door middel van informatie op websites en in
brochures (E1). Mogelijk kan ook de expertise en (bestaande) kennis van het Nibud hiervoor
worden ingeschakeld, daar deze deels door SZW wordt gefinancierd. Het arrangeren en publiceren
van de prijsvergelijkingen is meer een taak voor lokale consumentenorganisaties en/of de lokale
overheid. Eventueel kan hierin de samenwerking met de supermarkten zelf worden gezocht
(aanleveren of controleren van prijsinformatie). Het arrangeren van directe inkomenssteun (E2) is
primair een zaak van de Rijksoverheid (SZW). Verder adviseren we de Rijksoverheid (EZ/IenM) en
de lokale overheid van Bonaire de mogelijkheden van openbaar vervoer op Bonaire (E3) te
verkennen, met name omdat dit de mobiliteit van een specifieke groep (kwetsbare) consumenten
dient.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

91

6

Conclusies en aanbevelingen

6.1

Conclusies
Conclusie 1: Relatief hoog prijsniveau op de eilanden - Het prijsniveau op de eilanden is relatief
hoog. Dat geldt zowel voor Bonaire, Saba als Sint Eustatius. Een van de verklaringen hiervoor is
het feit dat vrijwel alle producten die op de eilanden worden geconsumeerd van elders moeten
worden aangevoerd. Hierdoor is sprake van extra kosten vanwege het noodzakelijke transport en
andere extra handelingen die nodig zijn om de producten op de eilanden te krijgen. Vanwege de
beperkte bevolkingsomvang is de marktvraag ook bescheiden van omvang waardoor het lastig is
om schaalvoordelen (bij inkoop) te realiseren. Tevens zijn de eilanden sterk afhankelijk van
bestaande transportroutes en aanbieders.
Conclusie 2: Prijzen op de eilanden zijn tussen 2010 en 2014 fors gestegen - De
prijsontwikkelingen op de eilanden worden door het CBS periodiek in beeld gebracht. De cijfers
laten zien dat de prijzen sinds 2010 fors zijn gestegen. Vanaf 2014 vlakt de stijging echter af en is
sprake van prijsstabilisatie of zelfs prijsdalingen. Dit algemene beeld zien we terug bij het
merendeel van de geselecteerde voedsel- en verzorgingsproducten.
Conclusie 3: Belangrijke verklaring voor prijsverloop zijn ontwikkelingen op wereldmarkt Een belangrijke verklaring voor de gestegen prijzen sinds 2010 en de daarop volgende stabilisatie
en daling in 2014 zijn de ontwikkelingen op de wereldmarkt. Voor bijvoorbeeld vlees, graan of rijst
is op de wereldmarkt een vergelijkbare prijsontwikkeling zichtbaar. Dit verloop heeft uiteraard
invloed op de inkoopprijs van de goederen op de eilanden. Naast wereldvoedselprijzen is ook
sprake van fluctuaties op de energie- en valutamarkt. Het verloop van de prijzen op de
energiemarkt vertoont een vergelijkbaar patroon met de wereldvoedselprijzen. Belangrijk is op te
merken dat de eilanden (met nam SAB en EUX) niet direct ‘geprofiteerd’ hebben van de
prijsdalingen (lokale transportprijs gelijk, energieprijs gelijk).
Conclusie 4: Afhankelijkheid van Sint Maarten en Curaçao is nadelig – Uit de analyse blijkt dat
de prijzen voor voedingsproducten in belangrijke ‘bronnen’ als Sint Maarten en Curaçao in de
afgelopen periode ook sterk zijn gestegen. In een aantal gevallen gaan deze stijgingen in tegen de
trend op de wereldmarkt, wat er op duidt dat op deze eilanden de markt niet optimaal functioneert
en daarmee de prijzen op Caribisch Nederland nadelig beïnvloed. We zien op dit vlak kansen voor
het versterken van de ‘inkoopexpertise’ bij ondernemers op Caribisch Nederland (zie paragraaf
6.2).
Conclusie 5: Invloed van institutionele verandering heeft eveneens geleid tot hogere prijzen
- Zeker in de beginperiode van de bestuurlijke hervorming was sprake van grote onduidelijkheden
en veranderingen in wet- en regelgeving. Dit heeft gezorgd voor onzekerheden waardoor bedrijven,
maar ook consumenten niet adequaat en tijdig op de veranderingen hebben ingespeeld. Het
prijsniveau is hierdoor, mede in combinatie met de dollarisatie, zeker in de beginperiode gestegen.
In de CBS-microdata is dit tot op zekere hoogte ook terug te zien. Vanuit dit institutionele
perspectief zien wij met name rondom de belastingen en het ondernemersklimaat kansen om de
prijzen positief te beïnvloeden (zie paragraaf 6.2).
Conclusie 6: Transportkosten voor zeetransport zijn relatief stabiel gebleven - Veel van de
geïmporteerde goederen op de eilanden worden per container aangevoerd. Belangrijke
herkomstgebieden zijn West-Europa en de Verenigde Staten (Miami) en in mindere mate ook

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

93

Latijns Amerika. Sint Maarten fungeert hierbij als hub voor Saba en Sint Eustatius en Curaçao als
hub voor Bonaire. Vanwege toenemende schaalvergroting en rationalisatie binnen de internationale
containervaart zijn de transportkosten over een langere reeks van jaren redelijk stabiel gebleven of
zelfs gedaald. Een gevolg van de verdergaande schaalvergroting is wel dat zowel Curaçao als Sint
Maarten als hub minder interessant worden voor de rederijen. De omvang van de goederenstroom
naar beide eilanden is relatief klein vanwege de beperkte bevolking omvang en er is ook nauwelijks
retourvracht omdat op beide eilanden niet of nauwelijks voor de export wordt geproduceerd.
Conclusie 7: Ook transportkosten tussen de eilanden stabiel - Het transport van de containers
tussen Curaçao en Bonaire wordt verzorgd door de lokale transportonderneming Don Andres, die
op deze route de enige aanbieder is. De prijs voor het transport van een container is relatief hoog in
vergelijking tot de afstand die moet worden afgelegd onder andere vanwege het gebrek aan
concurrentie, het relatief geringe ladingvolume en het nagenoeg ontbreken van retourvracht.
Vanwege het ontbreken van een kraan op Bonaire worden de ladingen rijdend aan boord of van
boord gereden. Ook hierdoor nemen de kosten voor het transport van de containers toe. Voor de
verbinding tussen Sint Maarten, Saba en Sint Eustatius is de Mutty’s Pride de belangrijkste
aanbieder (1x per week). Het volume naar de eilanden is klein en vergt veel ‘handwerk’ (pallets); de
prijs is al jaren hoog, maar redelijk stabiel.
Conclusie 8: transportkosten zijn relatief klein deel van retailprijs (voor selectie producten)
Uit de analyse blijkt tevens dat, voor de groep van geselecteerde producten, het aandeel van de
transportkosten per product relatief beperkt zijn. Hierbij is van belang dat in de analyse de retailprijs
op Caribisch Nederland als uitgangspunt is genomen (en niet de inkoopprijs elders). De analyse
laat verder zien dat het aandeel transportkosten varieert per product, afhankelijk van het
volume/gewicht en de (retail) prijs.
Conclusie 9: Invloed van de groothandel Curaçao neemt langzaam af - Groothandelsbedrijven
met Curaçao als hoofdvestiging werken veelal ook met agenten op Bonaire die ter plaatse bij de
supermarkten de bestellingen opnemen. Daarnaast zijn op Bonaire zelf enkele groothandels actief.
De invloed van de traditionele groothandel neemt op de eilanden gaandeweg af vanwege de
opkomst van de parallelle import en het zelf importeren door de supermarkten. Voordeel van
parallelle import is dat wordt ingespeeld op de (soms) aanzienlijke prijsverschillen tussen landen.
Een andere voordeel van zelf importeren is het uitschakelen van de groothandel op Curaçao
waardoor de verschuldigde (cumulatieve) omzetbelasting wordt verminderd. Dit levert een
prijsvoordeel op van 6% ten opzichte van de waarde van de inkoop. Vanwege de beperkte omvang
van de ladingstromen is het direct inkopen door ondernemers op Saba en Sint Eustatius veel
minder interessant. Op Sint Maarten domineren 2-3 groothandels de markt en zij fungeren ook als
de belangrijkste aanvoerbronnen voor Saba en Sint Eustatius.
Conclusie 10: Consument heeft keuze en is kritisch – Uit het consumentenonderzoek blijkt dat
prijs voor de meeste respondenten de belangrijkste factor is voor de keuze voor een winkel.
Desalniettemin zien wij zeker ruimte voor het versterken van de positie van deze prijs -kritische
consument (zie paragraaf 6.2). Op Bonaire is sprake van een ruim aanbod van supermarkten.
Naast een aantal grotere supermarkten in of rond Kralendijk zijn er her en der verspreid over het
eiland ook allerlei mini-markets. Vooral vanwege de komst van de coöperatieve supermarkt
Bondigro is de markt meer opengebroken. Bondigro is relatief goedkoop omdat de kosten zo laag
mogelijk worden gehouden en producten zelf worden geïmporteerd tegen zo laag mogelijke prijzen.
Het aanbod op Saba en Sint Eustatius is, in vergelijking met Bonaire, geringer. Dit is op zich
natuurlijk niet vreemd vanwege de verschillen in bevolkingsomvang. Desondanks zijn er op Saba
zes supermarkten en op Sint Eustatius circa 12-14; de omvang van de supermarkten verschilt
sterk. Dit brede aanbod beperkt de mogelijkheden voor (te) ruime marges.

94

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Conclusie 11 : Opkomst alternatieve inkoopkanalen zorgt voor meer keuzevrijheid - Net als
elders in de wereld neemt het kopen via internet op de eilanden steeds meer toe. Bedrijven zoals
E-zone spelen hierop in en maken het mogelijk om de elders via internet ingekochte goederen
relatief eenvoudig en snel naar de eilanden te transporteren. Kopen via internet hoeft overigens niet
tot lagere prijzen te leiden. Wat vooral speelt is de toegenomen diversiteit en keuzevrijheid van de
consument. Dit is vooral voor de kleine eilanden een belangrijke stap voorwaarts.
Conclusie 12: Er zijn veel interventies denkbaar om de prijzen in Caribisch Nederland te
beïnvloeden. In het hoofdrapport zijn deze interventies op een rij gezet en nader beschreven.
Vervolgens zijn deze instrumenten beoordeeld op basis van de te verwachten impact op de
retailprijzen, uitvoerbaarheid en de effectiviteit. Op basis van deze beoordeling (zie bijgevoegde
samenvattende tabel) zijn een aantal interventies aangemerkt als kansrijk.
Tabel 6.1 Overzicht interventies en beoordeling
Interventies

Hoogte

A1

retailprijzen

Prijs-

Uitvoer-

Effec-

impact

baarheid

tiviteit

Positief

Lastig

Negatief

Positief

Lastig

Negatief

Het opzetten van een systeem van

Neutraal/

Neutraal

Positief

vrijwillige maximumprijzen (zoals op

positief

Goed

Neutraal/

Reguleren van maximumprijzen (of
marges)
van een specifieke groep producten

A2

Subsidiëren specifieke producten die
boven maximumprijs komen (variant op
A1)

A3

Saba)
Kosten-

B1

opbouw
B2

Subsidiëren van het lokale transport

(Licht)

naar de eilanden

positief

Vergroten vrijstelling ABB voor

(Licht)

specifieke groep producten (deels al

Positief

negatief
Goed

Positief

Lastig

Beperkt

Lastig

Neutraal/

gedaan)
B3

B4

Oplossen ‘cumulatieve’ belasting (op

(licht)

SMX/CUR)

positief

Verbeteren van het

Onzeker

positief

ondernemersklimaat
Vergroten

C1

eigen
productie

Stimuleren en faciliteren van

Neutraal

Goed

Neutraal /
Negatief

initiatieven voor lokale productie
C2

Maatregelen nemen die lokale

Neutraal

Goed

Neutraal

Positief

Lastig

Onzeker/N

productie bevoordelen
Versterken

D1

Samenwerking ten behoeve van

‘marktpositie’

gezamenlijke inkopen (eventueel met

Caribisch

inzet van gezamenlijke “broker”)

Nederland

D2

Gecoördineerde inkoop via overheid

egatief

Positief

Lastig

Negatief

Onzeker /

Neutraal /

(licht)

positief

goed

positief

(stichting)
D3

D4

D5

Inzet inkoopmacht overheid

Stimuleren en faciliteren van

Neutraal /

versterking inkoopkennis

positief

Versterking mededingingsbeleid

Onzeker

Goed

Positief

Onzeker

Onzeker

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

95

Interventies

Prijs-

Uitvoer-

Effec-

impact

baarheid

tiviteit

Goed

(licht)

Goed

Positief

D6

Herziening vestigingsbeleid

Onzeker /

E1

Bevorderen van prijs-kritisch

Neutraal/

consumentengedrag

positief

E2

Geven van directe inkomenssteun

Neutraal

Goed

N.v.t.

E3

E3. Faciliteren van openbaar vervoer

Zeer

Goed

Neutraal

(Bonaire)

beperkt

positief
Versterken
positie
consumenten

positief

Bij de beoordeling van de denkbaar geachte interventies is in het voorafgaande overzicht alleen
gekeken naar de prijsimpact, uitvoerbaarheid en verwachte effectiviteit van de afzonderlijke
interventies. Bij mogelijke toepassing van de interventies in de praktijk is het wenselijk om ook
rekening te houden met de onderlinge samenhang en verweving van de interventies. Sommige
interventies liggen duidelijk in elkaars verlengde (bijvoorbeeld het vergroten van de eigen productie
en het versterken van de marktpositie), terwijl andere combinaties van interventies
tegenstrijdigheden kunnen bevatten. Denk in dit geval bijvoorbeeld aan het gelijktijdig subsidiëren
van het lokale transport naar de eilanden en het stimuleren en faciliteren van initiatieven voor lokale
productie. In dergelijk gevallen dient bij uitvoering een keuze te worden gemaakt.

6.2

Aanbevelingen
Hieronder vatten wij de belangrijkste adviezen kort samen. Kansrijk initiatieven op de korte termijn
(1-2 jaar) zijn naar ons idee interventie A3, B2, D4 en E1. Deze interventies kunnen goed naast
elkaar ingezet worden en zijn vrij concreet uit te voeren. Voor interventie D3 kan geïnventariseerd
worden of hier wel draagvlak voor is. Daarnaast zijn er diverse interventies die een langere horizon
(2-3 jaar) kennen en ook meer structureel van aard zijn (B4, C1, D5, E2). Voor deze interventies
geldt dat zij veelal onderdeel zijn van bredere beleidsdossiers en dat het vooral zaak is dat deze
elementen daar deel van uit gaan (of blijven) maken.
Advies 1: Wij bevelen aan om te verkennen of dit systeem van vrijwillige maximumprijzen op Sint
Eustatius haalbaar is en of de bestaande initiatieven op Saba en Bonaire ‘nieuw leven’ ingeblazen
kan worden (A3). De ervaringen op Saba (convenant) en Bonaire (BonKompra) laten zien dat dit
systeem in beginsel wel mogelijk is en draagvlak heeft. De Rijksoverheid (EZ) kan hierin faciliteren,
maar de lokale overheid zal dit systeem moeten ‘onderhouden’. Tevens vraagt dit om inzet van de
belangrijkste lokale ondernemers.
Advies 2: Ons advies om (nogmaals) kritisch te kijken naar de huidige invulling van de ABB in het
licht van de primaire levensbehoeften (B2). Indien gewenst kunnen (ook) basale producten als kip
en luiers onder de ABB-vrijstelling worden geschaard. Voor het verbeteren van het
ondernemersklimaat (B4) is ons advies vooral om als Rijksoverheid (EZ) het gesprek aan te
(blijven) gaan met lokale ondernemers en een kritische houding aan te nemen ten aanzien van de
stijgende regeldruk die ondernemers ervaren. Andere meer structurele maatregelen voor de
Rijksoverheid (EZ/ IenM) liggen in het beheersbaar houden van de energieprijzen. De huidige
investeringsplannen richten zich op het verhogen van de eigen autonome productie van energie en
het realiseren van een break-even tussen kosten en inkomsten. Het is belangrijk (met name voor
Saba en Sint Eustatius) dat deze plannen worden uitgevoerd, zodat er een goede (betere)
uitgangspositie ontstaat voor de toekomst.

96

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

Advies 3: Met het oog op deze andere voordelen is ons advies om de komende jaren als
Rijksoverheid (EZ) en als lokale overheid te blijven investeren in projecten en initiatieven,
bijvoorbeeld in de vorm van subsidie, beschikbaarstelling van grond, opslagcapaciteit en het
beschikbaar stellen van landbouwwerktuigen (C1). Hierbij is het omwille van efficiency wel van
belang dat deze investeringen / projecten goed gemonitord worden.
Advies 4: Ons advies aan de Rijksoverheid (EZ) en de lokale overheid is om voor Saba en Sint
Eustatius in ieder geval te verkennen of de inkoopmacht van de overheid (en RCN) beter benut kan
worden (D3), bijvoorbeeld als een stabiele basis voor een eventuele ‘deal’ met een groothandel op
bijvoorbeeld Sint Maarten. Verder achten wij de Rijksoverheid (EZ) zeer goed in staat om op een
efficiënte manier expertise beschikbaar te stellen die de (kleine groep van) lokale ondernemers kan
trainen en adviseren over hun bedrijfsvoering en inkoopbeleid (D4). Mogelijk zijn ook op Curaçao of
Sint Maarten experts te vinden die over een goed lokaal netwerk beschikken en de lokale ins en
outs goed kennen. Daarnaast verdient het aanbeveling om op termijn de samenwerking met de in
oprichting zijnde FTAC op Curaçao goed vorm te geven (D5). Tot slot lijkt het waardevol om het
vestigingsbeleid te herzien, zodat met behulp van duidelijke criteria de groei in nieuwe
supermarkten onder controle gehouden kan worden (D6).
Advies 5: Ons advies is dat met name de Rijksoverheid (EZ/SZW) zich inspant om te zorgen voor
voldoende (en toegankelijke) ‘budgetvoorlichting’ op de eilanden, al dan niet door middel van
informatie op websites en in brochures (E1). Mogelijk kan ook de expertise en (bestaande) kennis
van het Nibud hiervoor worden ingeschakeld, daar deze deels door SZW gefinancierd wordt. Het
arrangeren en publiceren van de prijsvergelijkingen is meer een taak voor lokale
consumentenorganisaties en/of de lokale overheid. Eventueel kan hierin de samenwerking met de
supermarkten zelf worden gezocht (aanleveren of controleren van prijsinformatie). Het arrangeren
van directe inkomenssteun (E2) is primair een zaak van de Rijksoverheid (SZW). Verder adviseren
we de Rijksoverheid (EZ/IenM) en de lokale overheid van Bonaire de mogelijkheden van openbaar
vervoer op Bonaire (E3) te verkennen, met name omdat dit de mobiliteit van een specifieke groep
(kwetsbare) consumenten dient.

Onderzoek naar prijzen in Caribisch Nederland

97

Over Ecorys

Ecorys is een toonaangevend internationaal onderzoeks- en adviesbureau dat zich richt op de
belangrijkste maatschappelijke uitdagingen. Door middel van uitmuntend, op onderzoek gebaseerd
advies, helpen wij publieke en private klanten bij het maken en uitvoeren van gefundeerde
beslissingen die leiden tot een betere samenleving. Wij helpen opdrachtgevers met grondige
analyses, inspirerende ideeën en praktische oplossingen voor complexe markt-, beleids- en
managementvraagstukken.
Onze bedrijfsgeschiedenis begon in 1929, toen een aantal Nederlandse zakenlieden van wat nu
beter bekend is als de Erasmus Universiteit, het Nederlands Economisch Instituut (NEI) oprichtten.
Het doel van dit gerenommeerde instituut was om een brug te slaan tussen het bedrijfsleven en de
wereld van economisch onderzoek. Het NEI is in 2000 uitgegroeid tot Ecorys.
Door de jaren heen heeft Ecorys zich verspreid over de wereld met kantoren in Europa, Afrika, het
Midden-Oosten en Azië. Wij werven personeel met verschillende culturele achtergronden en
expertises, omdat wij ervan overtuigd zijn dat mensen met uiteenlopende eigenschappen een
meerwaarde kunnen bieden voor ons bedrijf en onze klanten.
Ecorys excelleert in zes werkgebieden:
- transport en mobiliteit;
- economie en innovatie;
- energie, water en klimaat;
- regionale ontwikkeling;
- overheidsfinanciën;
- gezondheid en onderwijs.
Ecorys biedt een duidelijk aanbod aan producten en diensten:
- voorbereiding en formulering van beleid;
- programmamanagement;
- communicatie;
- capaciteitsopbouw (overheden);
- monitoring en evaluatie.
Wij hechten waarde aan onze onafhankelijkheid, onze integriteit en onze partners. Ecorys geeft om
het milieu en heeft een actief maatschappelijk verantwoord ondernemingsbeleid, gericht op
meerwaarde voor de samenleving en de markt. Ecorys is in het bezit van een ISO14001-certificaat
dat wordt ondersteund door al onze medewerkers.
Manon Janssen,
Chief Executive Officer & Chair of the Board of Management

98

NL2020-32332

Postbus 4175
3006 AD Rotterdam
Nederland

Watermanweg 44
3067 GG Rotterdam
Nederland

T 010 453 88 00
F 010 453 07 68
E netherlands@ecorys.com
K.v.K. nr. 24316726
W www.ecorys.nl

Sound analysis, inspiring ideas

BELGIË – BULGARIJE – INDIA – KROATIË - NEDERLAND – POLEN – SPANJE – TURKIJE - VERENIGD KONINKRIJK