Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

31 332

Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen

Nr. 74

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS EN DE MINISTER VAN
ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 juni 2016
We werken al geruime tijd aan het verbeteren van de taal- en rekenvaardigheden van alle leerlingen en studenten in het primair onderwijs (po),
het voortgezet onderwijs (vo) en het middelbaar beroepsonderwijs (mbo)
naar aanleiding van klachten van het vervolgonderwijs en het bedrijfsleven over het lage reken- en taalniveau van jongeren. Dit was aanleiding
voor onder andere de toenmalige HBO-raad om een dringend beroep te
doen op uw Kamer dit probleem snel aan te pakken, wat vervolgens ook
met grote urgentie is gedaan.
De basisvaardigheden Nederlandse taal en rekenen zijn voor jongeren
essentieel om de lessen goed te kunnen volgen en onmisbaar voor een
succesvolle doorstroom naar een vervolgopleiding en voor het functioneren in het beroep en de maatschappij. Met het wettelijk vastleggen van
de referentieniveaus in 2010 is een basis gelegd om de vaardigheden op
het gebied van Nederlandse taal en rekenen van onze leerlingen te
verbeteren. De afgelopen jaren zijn de po- en vo-scholen en de
mbo-instellingen hard aan de slag gegaan met het verbeteren van het
taal- en rekenonderwijs op basis van deze referentieniveaus.
Om ervoor te zorgen dat iedereen gemotiveerd blijft om het rekenonderwijs te verbeteren, wordt met de partijen die direct betrokken zijn bij
rekenen gewerkt aan het actieplan rekenonderwijs, zoals aan uw Kamer is
toegezegd in de brief van 22 oktober 2015.1 In gezamenlijkheid is besloten
de naam aan te passen naar agenda rekenonderwijs vo/mbo (hierna
rekenagenda). De rekenagenda bevat activiteiten die leerlingen,
studenten, ouders, besturen, rekencoördinatoren, docenten en ander
onderwijzend personeel de komende jaren motiveert om de kwaliteit van
het rekenonderwijs te verbeteren. Wij willen deze rekenagenda nog voor
de zomer naar uw Kamer sturen.

1

kst-31332-74
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Kamerstuk 31 332, nr. 70.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 332, nr. 74

1

In dit schooljaar is de hoogte van het resultaat op de rekentoets voor het
eerst een onderdeel van de diplomeringsbeslissing in het vwo. In deze
brief informeren wij uw Kamer over de resultaten van de rekentoets 2016
die tot nu toe behaald zijn in het voortgezet onderwijs (vo). Het gaat hier
om de afnames van januari en maart 2016 op referentieniveau 2F en 3F.
Aan de hand van de goede resultaten in het vwo hebben wij besloten het
vangnet niet in werking te laten treden. Tevens hebben wij besloten om de
resultaten van de rekentoets niet mee te laten tellen voor de diplomering
in het havo en vmbo voor het schooljaar 2016–2017.
Ook gaan we in deze brief in op het onderzoek naar de besteding van
aanvullende middelen Nederlandse taal en rekenen in het vo en mbo.
Daarmee geven wij uitvoering aan de motie van de leden Straus en Van
Dijk.2 Uit het onderzoek blijkt dat de vo-scholen en de mbo-instellingen de
afgelopen jaren veel acties hebben ondernomen voor de verbetering van
het taal- en rekenonderwijs en de taal- en rekenvaardigheden van
leerlingen en studenten. De inschatting van de scholen en instellingen is
dat deze acties hebben geleid tot een verbetering van het onderwijs en de
vaardigheden van leerlingen en studenten.
Ten slotte gaan we in deze brief in op de wettelijke borging van enkele
zaken in het kader van Nederlandse taal en rekenen. Na de zomer
ontvangt u, als onderdeel van de aanbieding van de examenmonitor vo:
• een uitgebreidere analyse van de resultaten op de rekentoets in het
schooljaar 2015–2016 voor vo en ook de resultaten op het rekenexamen in het mbo. Alle resultaten van het schooljaar zijn dan bekend
zodat wij u een volledig beeld kunnen geven.
• de resultaten van de pilot rekentoets 2A en 3S.
Resultaten rekentoets vo
De resultaten van de rekentoets vo van de eerste twee afnames zijn
bekend. Deze resultaten – en die van heel 2015 – zijn opgenomen in tabel
1. De resultaten over het hele schooljaar 2015–2016, ook voor het mbo,
sturen wij u na de zomer.
Bij deze resultaten merken we op dat dit de resultaten van de eerste twee
afnames (januari en maart) in 2016 zijn.3 Een deel van de leerlingen heeft
recent, in de afnameperiode van mei/juni 2016, nog een extra kans gehad
voor het behalen van een hoger cijfer. Deze resultaten zijn echter nog niet
bekend en daarom niet meegenomen in onderstaand overzicht, maar de
uiteindelijke resultaten van een deel van deze leerlingen zullen dus
waarschijnlijk hoger zijn.

2
3

Kamerstuk 31 332, nr. 66.
In de Voortgangrapportage invoering referentieniveaus rekenen 2015 (Kamerstuk 31 332, nr. 51)
stonden de hoogst behaalde resultaten per leerling, in deze brief betreft het de gemiddelde
cijfers van de afnameperiodes. De hoogst behaalde resultaten per leerling zullen na de zomer
bekend zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 332, nr. 74

2

Tabel 1: Het percentage vo-eindexamenkandidaten dat minimaal een 5 of 6 heeft gehaald en het gemiddelde cijfer van alle
vo-eindexamenkandidaten
% 5 of hoger

vmbo-bb
vmbo-kb
vmbo-gt
havo
vwo

% 6 of hoger

gemiddeld cijfer

2015

2016

2015

2016

2015

2016

60%**
73%
78%*
84%
99%

62%**
74%
93%
80%
98%

34%**
44%
53%*
44%
87%

36%**
43%
75%
37%
85%

4,9**
5,4
5,8*
5,5
7,0

4,9**
5,3
6,6
5,3
6,9

* Voor het vmbo gt was in 2015 sprake van cijferdifferentiatie.
** Voor het vmbo bb is zowel in 2015 en 2016 sprake van cijferdifferentiatie. De leerlingen krijgen een cijferpunt extra.

Na een aantal jaren waarin de resultaten jaar op jaar verbeterden, lijkt het
nu alsof de resultaten afvlakken. Alleen in het vmbo-gt lijken de cijfers en
het percentage leerlingen met een voldoende sterk te zijn gestegen. Deze
toename is te verklaren doordat de cijferdifferentiatie tussen vmbo-gt en
-kb is beëindigd, wat inhoudt dat vmbo-gt leerlingen nu niet meer 1
cijferpunt strenger worden beoordeeld dan vmbo-kb leerlingen.
Besluit vangnet vwo
Vanaf dit schooljaar telt de hoogte van het cijfer voor de rekentoets mee
voor het behalen van het diploma op het vwo. In onze brief van 25 juni
2015 hebben we aangegeven dat er, als onderdeel van het invoeringstraject, een mogelijkheid is van een vangnet tijdens dit eerste schooljaar
waarin de hoogte van het resultaat meetelt voor het behalen van het
diploma.4 Met deze mogelijkheid hebben we invulling gegeven aan het
advies van de Commissie Steur (2014) over verantwoorde invoering van
de rekentoets in het vo en mbo.5 Als meer dan 5 procent van de leerlingen
extra zakt vanwege de rekentoets, treedt het vangnet in werking:
leerlingen hoeven dan geen 5 maar een 4 te halen om het diploma te
kunnen halen. Er zijn twee vangnetten: één voor vwo 3F en één voor vwo
3ER.
Om scholen tijdig op de hoogte te stellen van het besluit om het vangnet
in werking te laten treden, maken wij het besluit op dit moment bekend,
vóór 16 juni. Vanaf die dag worden namelijk de eindexamenuitslagen
bekend en om te kunnen bepalen of een leerling is geslaagd, moeten
scholen weten of het vangnet wel of niet in werking treedt. Wij moeten
daarom dus nu het besluit over het vangnet nemen, op basis van de
resultaten van januari en maart 2016.
Tabel 2 Aantal deelnemers, gemiddeld cijfer, percentage voldoende en percentage 5
of hoger van de rekentoets van de afnames januari en maart 2016.1

Aantal afnames
Gemiddeld cijfer
Percentage voldoende
Percentage 5 en hoger

totaal vwo

vwo 5

vwo 6

3ER vwo

5.969
6,9
85%
98%

4.404
6,9
87%
98%

1.565
6,6
79%
97%

13
6,2
77%
95%

1

Dit zijn de resultaten van de rekentoetsen die in Examentester zijn gemaakt. Er zijn ook rekentoetsen gemaakt in Facet maar daarvan is het onderscheid tussen leerlingen in het laatste en
voorlaatste jaar niet mogelijk. De resultaten van Facet laten hetzelfde beeld zien.

4
5

Kamerstuk 31 332, nr. 51.
Kamerstuk 31 332, nr. 36.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 332, nr. 74

3

Uit de resultaten van januari en maart 2016 blijkt dat hoogstens 3 procent
van de vwo-leerlingen het diploma niet zal behalen op basis van deze
resultaten. Dit is binnen de marge van 5 procent waarbij het vangnet in
werking treedt. Waarschijnlijk ligt dit percentage uiteindelijk zelfs lager,
aangezien de resultaten van de rekentoets van de afname van mei/juni
2016 nog niet bekend zijn en dus niet zijn meegenomen in dit overzicht.
Een deel van de leerlingen haalt mogelijk nog een hoger cijfer voor de
rekentoets waardoor het percentage van de studenten dat zakt verder zal
dalen. Het kan ook zijn dat deze leerlingen vanwege andere eindexamenonderdelen zouden zakken, maar daar wordt voor de beslissing over de
inwerkingtreding van het vangnet geen rekening mee gehouden.
Op basis van de goede resultaten hebben wij besloten om het vangnet
niet in werking te laten treden voor de rekentoets 3F.
Er is de mogelijkheid om een apart vangnet in werking te laten treden
voor de rekentoets 3ER, indien er aanwijzingen zouden zijn dat juist in
deze specifieke groep wel meer dan 5 procent van de studenten extra zou
zakken vanwege het meetellen van de hoogte van het resultaat voor de
rekentoets. Er zijn slechts 13 ER afnames in het vwo geregistreerd, waarbij
er 12 keer een 5 of hoger is behaald. Op basis daarvan zien wij geen reden
om het vangnet in werking te laten treden voor de rekentoets 3ER.
Gezien deze goede resultaten, maakt de rekentoets – in lijn met het
aangekondigde invoeringstraject – vanaf schooljaar 2016–2017 onderdeel
uit van de kernvakkenregel in het vwo.
Besluit over meetellen resultaten rekentoets in schooljaar
2016–2017 vmbo en havo
De rekentoets zal ook in 2016–2017 niet meetellen in vmbo en havo voor
het behalen van een diploma. De tussentijdse resultaten zijn nog niet
voldoende verbeterd. Volgend schooljaar zal er weer aan de hand van de
resultaten onderzocht worden of het verantwoord is om de rekentoets te
laten meetellen in het schooljaar 2017–2018. Voor het mbo geldt dat de
hoogte van het resultaat op het rekenexamen pas gaat meetellen voor het
behalen van het diploma zodra het resultaat ook voor alle diplomerende
leerlingen in het vo heeft meegeteld voor het behalen van het diploma.
Hiervan kan worden afgeweken als de resultaten op een bepaald
mbo-niveau zich zo goed ontwikkelen dat ze voor dat niveau eerder
kunnen meetellen.
Ook al telt het resultaat op de rekentoets nog niet mee voor het behalen
van het vmbo-, havo- en mbo-diploma, leerlingen en studenten hebben
recht op goed rekenonderwijs. Zij hebben rekenvaardigheden immers
overal in de samenleving nodig. Daarom moedigen wij alle betrokkenen
aan om het rekenonderwijs en de rekenvaardigheden van leerlingen en
studenten naar een hoger niveau te brengen.
Onderzoek naar de besteding van aanvullende middelen voor
Nederlandse taal en rekenen
Zoals is toegezegd aan uw Kamer hebben wij een onderzoek laten
uitvoeren naar de besteding van de aanvullende middelen voor Nederlandse taal en rekenen in het vo en het mbo. Dit onderzoek had als doel
om een beeld te krijgen van in hoeverre de aanvullende middelen voor
Nederlandse taal en rekenen ook daadwerkelijk zijn besteed aan de
verbetering van het onderwijs voor Nederlands taal en rekenen. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 332, nr. 74

4

onderzoek is uitgevoerd door Regioplan beleidsonderzoek. U vindt de
rapportage van het onderzoek als bijlage bij deze brief6.
Resultaten in het vo
Uit het rapport blijkt dat de inzet van middelen voor Nederlandse taal en
rekenen groter is dan het extra toegekende bedrag dat de vo-scholen via
de verschillende regelingen hebben ontvangen. De scholen maken binnen
het beschikbare budget hun eigen keuzes en houden daarbij geen
rekening met of de middelen uit de extra middelen voor Nederlandse taal
of rekenen komen of uit het macrobudget.
Vo-scholen hebben de laatste jaren meer rekenlessen en/of ondersteuningsuren aangeboden. Ook hebben ze een bewuste keuze gemaakt voor
passendere methoden. Op het gebied van Nederlandse taal zijn er op veel
scholen extra activiteiten ondernomen, zij het op minder scholen dan bij
rekenen. De inspanningen voor Nederlandse taal zijn onder andere gericht
op extra ondersteuningsuren en na- en bijscholing en richten zich minder
op extra taallessen. De Nederlandse taal was op de vo-scholen al een
apart vak met een centraal examen. Dat verklaart waarom er voor
Nederlandse taal andere acties zijn ondernomen dan voor rekenen.
Een groot deel van de deelnemende vo-scholen heeft aangegeven dat het
onderwijs voor rekenen en Nederlandse taal door de uitgevoerde
activiteiten is verbeterd. Ook geeft het merendeel van de scholen aan dat
de vaardigheden van leerlingen zijn verbeterd. Met name in het havo en
de beroepsgerichte vakken vinden de scholen wel dat de resultaten van
rekenen soms tegenvallen. De scholen geven aan dat het vasthouden van
de motivatie bij leraren en leerlingen een aandachtspunt is, nu het cijfer
van de rekentoets niet meetelt voor het behalen van het diploma in het
havo en vmbo.
Resultaten in het mbo
Op basis van specificaties van de extra activiteiten voor Nederlandse taal
en rekenen in de toelichting bij de jaarrekeningen van de mbo-instellingen
blijkt dat ook voor het mbo de totale inzet van middelen de afgelopen
jaren groter is dan het extra toegekende bedrag dat ze hebben ontvangen.
In de keuzes voor extra activiteiten die worden ondernomen, worden
mbo-instellingen dus niet geleid door welke middelen extra beschikbaar
worden gesteld maar door onderwijskundige overwegingen over wat
nodig is voor goed onderwijs voor Nederlandse taal en rekenen.
Alle aan het onderzoek deelnemende mbo-instellingen hebben de
afgelopen jaren extra activiteiten ondernomen. Bijna allemaal hebben ze
aparte lessen voor rekenen opgenomen in het rooster. Daarnaast zetten
veel van de ondervraagde instellingen in op extra ondersteuningsuren en
de aanschaf/verbetering van lesmethoden. De inspanningen op het gebied
van Nederlandse taal zijn nagenoeg hetzelfde van aard maar de percentages instellingen met activiteiten is minder hoog. De activiteiten zijn
veelal op alle studenten gericht. Een groot deel van de instellingen geeft
ook aan specifieke aandacht te besteden aan leerlingen met een vermoedelijke of geconstateerde achterstand.
Nagenoeg alle respondenten (97 procent) van de deelnemende
mbo-instellingen geven aan dat het rekenonderwijs enigszins of sterk is
verbeterd de afgelopen jaren. Er is sprake van een grotere motivatie van
docenten en er is toegenomen aandacht voor individuele studenten. 88
6

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 332, nr. 74

5

procent van de respondenten geeft aan dat ook de rekenvaardigheden zijn
verbeterd. Ook op het gebied van Nederlandse taal is er sprake van een
hoog percentage instellingen dat aangeeft enigszins of (zeer) sterk
verbeteringen waar te nemen in het onderwijs (100 procent) en de
vaardigheden van studenten (91 procent).
Conclusies naar aanleiding van het onderzoek
Zoals uit het onderzoek blijkt, hebben de vo-scholen en de
mbo-instellingen de afgelopen jaren veel acties ondernomen voor de
verbetering van het taal- en rekenonderwijs en de taal- en rekenvaardigheden van leerlingen en studenten. De inschatting van de scholen en
instellingen is dat door de extra middelen zowel het onderwijs als de
vaardigheden van leerlingen en studenten zijn verbeterd. De scholen en
instellingen hebben hiervoor de afgelopen jaren niet alleen de middelen
ingezet die ze extra hebben ontvangen, maar ook andere middelen uit de
bekostiging, waardoor in totaal ruim meer middelen zijn ingezet dan het
totaal van ontvangen extra middelen. Gezien dit feit zien wij geen
aanleiding om over te gaan tot terugvordering van de aanvullende
middelen die zijn verstrekt voor het verbeteren van het onderwijs voor
Nederlandse taal en rekenen.
Met de rekenagenda willen we inzetten op maatregelen om de motivatie
hoog te houden. Ook wordt er in het mbo nog gezocht naar de manieren
waarop het onderwijs en de resultaten verder kunnen worden verbeterd.
Ook dit willen wij terug laten komen in de rekenagenda, onder andere
door de verdere kennisdeling tussen docenten onderling.
Wetsvoorstel differentiatie exameneisen taal en rekenen
We hebben uw Kamer eerder gemeld dat er een wetsvoorstel in voorbereiding is waarin een aantal zaken voor taal en rekenen wordt geregeld.
Onderdeel van dit wetsvoorstel is het opnemen van de wettelijke
grondslag voor de rekentoets/het rekenexamen 2A voor het vmbo-bb, de
entreeopleiding en mbo-2, voor de groep leerlingen en studenten die niet
in staat is om aan het referentieniveau 2F te voldoen.7 Ook wordt in dit
wetsvoorstel de grondslag geregeld voor het onderscheid in diploma’s
voor de entreeopleiding en mbo-2. Studenten die alle onderdelen hebben
behaald krijgen een diploma met doorstroomrecht naar een hoger niveau.
Studenten die (nog) niet alle eisen voor Nederlandse taal en rekenen
hebben behaald maar wel aan de overige eisen van de opleiding voldoen
krijgen een diploma waarmee ze niet direct kunnen doorstromen naar een
hoger niveau maar wel aan de slag kunnen op de arbeidsmarkt. Het
wetsvoorstel sturen we later dit jaar aan uw Kamer. De voorziene
inwerkingtredingsdatum is schooljaar 2018–2019.
Zoals aangegeven in onze brief van 6 oktober 2015 is ook het behalen van
het referentieniveau 2F voor Nederlandse taal niet haalbaar voor een deel
van de leerlingen en studenten in het vmbo-bb, de entreeopleiding en
mbo-2.8 Daarom wordt er op dit moment nog gewerkt met cijferdifferentiatie ten opzichte van het referentieniveau 2F, waarbij studenten in deze
niveaus ongeveer 1 cijferpunt soepeler worden beoordeeld. Om dit
transparant te kunnen maken op de cijferlijst en resultatenlijst, zullen we
ook voor Nederlandse taal een niveau 2A introduceren. De examens voor
Nederlandse taal veranderen hierdoor niet. Wij zullen de grondslag voor
het niveau 2A voor Nederlandse taal meenemen in het eerder aangekon-

7
8

Kamerstuk 31 332, nr. 36.
Kamerstuk 31 332, nr. 52.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 332, nr. 74

6

digde wetsvoorstel. Tot de wetswijziging van kracht wordt, blijven we
werken met de cijferdifferentiatie.
Eerder is aangekondigd dat de centrale examinering van de entreeopleiding zou starten in het schooljaar 2016–2017. Dit was echter onder de
conditie dat er dan ook een onderscheid in diploma’s, zoals hiervoor
gemeld, zou zijn. Omdat het wetsvoorstel waarin dit onderscheid in
diploma’s voor de entreeopleiding een basis krijgt zoals gezegd nog in
voorbereiding is, hebben we daarom besloten om nog niet te starten met
de centrale examinering van Nederlandse taal en rekenen voor de
entreeopleiding. De centrale examinering in de entreeopleiding zal starten
bij inwerkingtreding van het wetsvoorstel.
In dit wetsvoorstel zal ook de wettelijke basis voor de rekentoets 3S
worden geregeld. Zoals aan uw Kamer is gemeld, is de rekentoets 3S
bedoeld voor leerlingen die meer aankunnen dan de rekentoets 3F. De
rekentoets 3S zal net als de rekentoets/het rekenexamen 2A in pilotvorm
worden afgenomen tot de wetswijziging van kracht is.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 31 332, nr. 74

7