Raad
variState

voorzitter run de Afik!inç’ bestuursrechtspraak

çj

Ministerie van Justitie en Veiligheid
T.a.v. de minister voor Rechtsbescherming
De heer drs.
Postbus 20301
2500 EH Den Haag

31 mei 2018

Betreft consultatieverzoek Experimentenwet rechtspleging

Zeer geachte heer
Graag maak ik van de aan de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State
geboden gelegenheid gebruik om te reageren op het hierboven genoemde
conceptvoorstel.
Deze reactie loopt uiteraard niet vooruit op de advisering door de Afdeling advisering
van de Raad van State en ook niet op de beantwoording van eventuele vragen waarvoor
de Afdeling bestuursrechtspraak zich bij de behandeling van de bij haar aanhangige
zaken gesteld zal zien.
De Afdeling bestuursrechtspraak juicht toe dat in het conceptvoorstel de mogelijkheid is
opgenomen om binnen het burgerlijk recht te experimenteren met het oog op
maatschappelijk effectieve rechtspraak. Tegelijkertijd betreurt de Afdeling
bestuursrechtspraak het dat eenzelfde mogelijkheid niet of nog niet wordt gecreëerd
voor het bestuurstproces)recht.
Gelet op de taak en verantwoordelijkheid van de Afdeling bestuursrechtspraak, zal ik in
deze reactie slechts ingaan op twee aspecten van het conceptvoorstel. Voor het overige
zal ik ingaan op mogelijkheden om bij dit of een hierop volgend conceptvoorstel te
experimenteren met innovatieve procedures in het bestuursrecht.
Experimenten in het civiele recht
De Afdeling bestuursrechtspraak waaröeert de inzet van het conceptvoorstel om, door
te experimenteren met innovatieve procedures, in de praktijk te onderzoeken hoe de
prôcesvoering voor de burgerlijke rechter kan worden verbeterd met het oog op de
behoefte van rechtzoekende burgers en bedrijven aan meet eenvoud, snelheid,
flexibiliteit en effectiviteit bij gerechtelijke procedures.
Het blijft wel van belang om bij toepassing van artikel 2 van het conceptvoorstel oog te
houden voor de belasting van gerechten door een mogelijke opeenstapeling van
bestaande en nieuwe experimenten. Dit kan nopen tot het spreiden van experimenten

Kneuterdijk 22

-

Postbus 20019

-

2500 EA Den Haag

: :-

-

*

1

i<aaa
van State

•

a-.

•

1•.

t

-

over verschillende gerechten en/of categorieën van rechtzoekenden, dan wel soorten
procedures, vorderingen of verzoeken.
Voorts onderstreept de Afdeling bestuursrechtspraak het belang bij een gedegen
evaluatie. Experimenten zijn immers alleen nuttig als daar op basis van evaluatie
bruikbare conclusies uit kunnen worden getrokken. De Afdeling bestuursrechtspraak
juicht daarom toe dat in artikel 3 van het conceptvoorstel is voorzien in de evaluatie van
de experimenten en in het bijzonder de doeltreffendheid en de effecten daarvan.
Regelmatig valt de kritiek te horen dat pilots in de rechtspraak zelden of nooit een
vervolg krijgen. Zo stelt het juridisch onderzoeksinstituut Hague lnstitute for lnnovation
of Law (HiiL) op p. 42-43 van het rapport ‘Menselijk en rechtvaardig Is de rechtsstaat
er voor de burger?’ dat geen enkele van de afgelopen 20 jaar uitgevoerde pilots voor
vernieuwde procedures zijn opgeschaald en consistent en breed zijn ingezet. Om te
voorkomen dat dat hier gebeurt, verdienen evaluatie en zo mogelijk implementatie in de
‘gewone’ werkwijze dus aandacht.
-

Experimenten in het bestuursrecht
De toegevoegde waarde van een experimentenwet rechtspleging is dat via een
algemene maatregel van bestuur snel kan worden ingespeeld op de behoefte aan
innovatie binnen de tbestuurs)rechtspraak. Bestaande en toekomstige behoefte; immers,
we weten nu nog niet waar de (bestuurs)rechtspraak over enkele jaren behoefte aan
heeft. Toch kunnen ook nu a wel enkele voorbeelden worden genoemd. Hieronder
verkent de Afdeling bestuursrechtspraak enkele mogelijkheden om bij Uit
conceptvoorstel of bij een hierop volgend conceptvoorstel te experimenteren met
innovatieve procedures in het bestuursrecht.
—

—

Het conceptvoorstel biedt de mogelijkheid om in een civiele procedure een deskundige
lekenrechter met een bijzondere deskundigheid op een ander terrein in te zetten. Dit kan
een materiedeskundige zijn, zoals een bouwkundige of een arts, maar ook een
procesbegeleider zoals een mediator. Daarvoor kan ingevolge artikel 1, eerste Lid, onder
c, worden afgeweken van de Wet op de rechterlijke Organisatie. Met een betrekkelijk
eenvoudige toevoeging van de bestuursrechters aan het eerste lid kan dit experiment
ook mogelijk worden gemaakt in het bestuursrecht. Overigens lijkt de huidige tekst van
het conceptvoorstel niet uit te sluiten dat experimenten mogelijk worden gemaakt voor
een bestuursrechtelijke procedure bij een rechtbank.
In het civiele recht wordt nu geëxperimenteerd met de spreekuurrechter en de
burenrechter. Voorts wordt nagedacht over het introduceren van de vrederechter en de
in het regeerakkoord genoemde buurtrechter. Het conceptvoorstel voegt daar de
MKB-rechter aan toe. Ter aanvulling van dit cluster van bijzondere civiele rechters kan
worden gedacht aan een bijzondere bestuursrechter 1 bestuursrechte!ijke burenrechter
voor driepartijengeschillen waarbij in wezen een conflict bestaat tussen twee
burgerpartijen. Dit doet zich bijvoorbeeld voor in een procedure over een
handhavingsverzoek vanwege overlast van een snackbar of het plaatsen van een
schutting op de erfgrens. De bijzondere bestuursrechter zou zich op een met de civiele
burenrechter vergelijkbare wijze kunnen richten op het onderliggende conflict in plaats
van op het besluit van het bestuursorgaan.

.

e

•

•

.

e

•

J

Raad
vanState

Volgens het regeerakkoord zal worden geëxperimenteerd met een civiele
schuldenrechter. Het regeerakkoord vermeldt daarbij het oogmerk om alle zaken van een
schuldenaar geconcentreerd te behandelen. In dit verband merkt de Afdeling
bestuursrechtspraak op dat de overheid als schuldeiser vaak een belangrijke rol speelt in
de problemen waarin schuldenaren zijn terechtgekomen. Denk hierbij aan ten onrechte
als voorschot verleende toeslagen en uitkeringen, problemen rond de uitkering van het
Persoonsgebonden Budget en verkeersboetes. Dit klemt temeer nu de overheid over het
algemeen een streng invorderingsbeleid voert met weinig ruimte voor individuele
omstandigheden van schuldenaren. Dit heeft tot gevolg dat een schuldenrechter die
alleen over de civiele schulden gaat, in veel gevallen gemankeerd is. Een experiment op
dit gebied kan verschillend worden uitgewerkt. Zo kan bij wijze van experiment de
rechtsmacht van de civiele schuldenrechter onder omstandigheden worden uitgebreid
tot geschillen over bestuursrechtelijke schulden. Als alternatief kan bij wijze van
experiment een schuldenrechter worden aangewezen die zowel bestuursrechter als
civiele rechter is. Daarmee kan worden bereikt dat daadwerkelijk alle zaken van een
schuldenaar geconcentreerd kunnen worden behandeld.
Daarnaast kan worden gedacht aan de volgende experimenten.
Bij wijze van experiment kan versnelling worden gebracht in omvangrijke zaken met
een groot maatschappelijk belang, zoals de ontwikkeling van woningbouw, windparken
en zonneparken, door in een vroeg stadium een rechterlijke uitspraak te verkrijgen over
een onderdeel van een geschil (deelgeschil). Bijvoorbeeld over de vraag of in het kader
van het project een milieueffectrapportage moet worden verricht.
Bij wijze van experiment kan versnelling worden gebracht in kleine zaken door partijen
de mogelijkheid te bieden om te kiezen voor een procedure waarbij op een kortere
termijn uitspraak wordt gedaan, met dien verstande dat de bestuursrechter kan
volstaan met een beperkt onderzoek en/of een beperkt gemotiveerde uitspraak.
Tegen de besluiten die op grond van artikel 3.30, 3.33 of 3.35 van de Wro
gecoördineerd tot stand zijn gekomen, kan op basis van artikel 8.3 van de Wro beroep
worden ingesteld bij één instantie. Bij wijze van experiment zou ter aanvulling hierop
een regeling kunnen worden toegepast waarbij op initiatief van een of meerdere partijen
en met toestemming van alle partijen ook zonder gecoördineerde totstandkoming beroep
kan worden ingesteld bij één instantie. Op deze wijze kunnen ook andersoortige
besluiten, zoals een samenhangend besluit op grond van de Wet openbaarheid van
bestuur, integraal worden behandeld.
Tot slot wijst de Afdeling bestuursrechtspraak op het lopende debat over aanpassing
van de Awb om integrale geschilbeslechting in het sociale domein mogelijk te maken.
Zie in dit verband de bijdrage ‘Advies integrale geschilbeslechting in het sociaal domein’
dat prof. mr. M. Scheltema heeft ingebracht bij de internetconsultatie over
‘Geschilbeslechting sociaal domein’. Daarin is onder meer vermeld dat de procedure in
de huidige Awb niet goed aansluit op de integrale en op maatwerk gerichte werkwijzen
in het sociaal domein. Er is geen sprake van integrale geschilbeslechting omdat de
procedure tegen één besluit is gericht, voorbereiding en uitvoering buiten beschouwing
blijven en de procedure uitsluitend de besluitvorming binnen het bestuur voor zover
neergelegd in een formeel besluit kan betreffen, en niet de besluitvorming bij de
private instelling, aldus Scheltema.
—

—

—

-

—

—

*

1.

.

.

.

.

.

.

.

.

_
•

-

-.

Raad
vanState

•

•

£

t

-

-

-

.5

*
Uit deze opsomming blijkt naar het oordeel van de Afdeling bestuursrechtspraak dat er
goede redenen zijn om in dit voorstel of in een volgende conceptvoorstel de
mogelijkheid te creëren te experimenten met procedures in de bestuursrechtspraak.

7

Ik veçfr
hebbn.

erop uw verzoek om een reactie op het concept hiermee beantwoord te

lijke groet enhoogachting,

t