Milieu en Leefomgeving
Van Mourik Broekmanweg 6
Postbus 49
2600 AA Delft

TNO-rapport

www.tno.nl

TNO-034-DTM-2009-00871

Ordening van alternatieven op basis van de mate
van slaapverstoring door nachtelijk vliegtuiggeluid
in de omgeving van Lelystad Airport, 2008

Datum

Maart 2009

Auteur(s)

H. Vos

Opdrachtgever

Adecs Airinfra bv

Projectnummer

84292

Rubricering rapport
Titel
Samenvatting
Rapporttekst
Bijlagen
Aantal pagina's
Aantal bijlagen

17 (incl. bijlagen)

Alle rechten voorbehouden. Niets uit dit rapport mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming
van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van opdrachtgever en
opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor onderzoeksopdrachten aan TNO, dan wel de
betreffende terzake tussen de partijen gesloten overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.

© 2009 TNO

T +31 15 269 68 02
F +31 15 276 36 21
info-BenO@tno.nl

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

2

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

Samenvatting
Van vier verschillende alternatieven zijn voor drie alternatieven schattingen gemaakt van het aantal
volwassenen met negatieve effecten door nachtelijk vliegtuiggeluid rond Lelystad Airport. Bij één
van de alternatieven was geen nachtverkeer en dit alternatief is in dit rapport buiten beschouwing
gelaten. Onderzocht is wat de voorkeursvolgorde van deze alternatieven is, indien slaapverstoring het
onderwerp van onderzoek is. Deze voorkeursvolgorde is voor alle onderzochte effecten van
slaapverstoring dezelfde, namelijk alternatief 2, alternatief 4 en alternatief 3. Het effect dat ten
gevolge van nachtelijk vliegtuiggeluid bij alle alternatieven het meest verwacht wordt is het (in een
vragenlijst aangegeven) tenminste eens per week wakker worden door vliegtuiggeluid (tussentijds
ontwaken), gevolgd door (in een vragenlijst aangegeven) erge hinder door nachtelijk vliegtuiggeluid
(ernstige hinder). De daarop volgende verwachte effecten door nachtelijk vliegtuiggeluid zijn een
toename van gezondheidsklachten (gezondheid) en zeer onrustig slapen (onrustige slapers). Dit
laatste is bepaald met behulp van metingen met bewegingsmeters (actimetrie). Het effect dat het
minst door nachtelijk vliegtuiggeluid verwacht wordt is een verhoogde kans op het gebruik van
slaapmiddelen (slaapmiddelen). De schattingen voor de overige beschouwde effecten liggen hier
tussenin. Deze volgorde is dezelfde binnen de meeste alternatieven. Alternatief 2 levert de laagste
schattingen op voor volwassenen met een effect door nachtelijk vliegtuiggeluid en alternatief 3, het
planalternatief, levert de hoogste schattingen op voor volwassenen met zo’n effect. Het meest
milieuvriendelijke alternatief zorgt ten opzichte van het planalternatief voor een gemiddelde
verwachte afname van 2% van de slaapgerelateerde klachten. De volgorde van de alternatieven
verandert niet bij toepassing van hogere ondergrenzen dan 20 dB(A), noch bij toepassing van een
andere dosis-effectrelatie. De schattingen van het aantal slaapverstoorde volwassenen bij de
minimum variant van het planalternatief liggen gemiddeld 18% hoger dan het planalternatief, bij de
maximum variant is dit 13% lager: variant 3a voor de ligging van de geluidcontouren is voor
slaapverstoring het minst en variant 3b het meest gunstig.

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

3

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

Inhoudsopgave
Samenvatting ...................................................................................................................................... 2
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8

Inleiding............................................................................................................................................... 4
Leeswijzer ............................................................................................................................................ 4
Achtergrond.......................................................................................................................................... 4
Wat is slaap en hoe wordt slaapverstoring door geluid gemeten?........................................................ 5
Gevolgen van slaapverstoring op de langere termijn ........................................................................... 5
Effectmaten afgeleid uit het Schipholonderzoek.................................................................................. 6
Geluidmaten ......................................................................................................................................... 7
Toepasbaarheid van de relaties tussen blootstelling aan nachtelijk vliegtuiggeluid en effecten op
bewoners rond Lelystad Airport........................................................................................................... 7
Leeftijdsverdeling................................................................................................................................. 8

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Berekeningen ...................................................................................................................................... 9
Gegevens .............................................................................................................................................. 9
Uitkomsten ........................................................................................................................................... 9
Onzekerheden in de berekening van de geluidcontouren. .................................................................... 9
Rangorde van de alternatieven bij verschillende ondergrenswaarden................................................ 10
Rangorde van de alternatieven bij gebruik andere dosis-effectrelatie................................................ 11

3
3.1
3.2

Bespreking resultaten en conclusie ................................................................................................. 12
Prevalenties van effecten door nachtelijk vliegtuiggeluid.................................................................. 12
Vergelijking van prevalenties tussen twee alternatieven.................................................................... 12
Bijlage(n)
A BIJLAGE
A.1
Figuren ............................................................................................................................. 14
A.2
Tabellen ............................................................................................................................ 15
A.3
Gezondheidsvragenlijst .................................................................................................... 17

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

4

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

1 Inleiding

1.1

Leeswijzer

Dit rapport bevat de resultaten van schattingen van het aantal volwassenen met effecten door
nachtelijk vliegtuiggeluid rond de luchthaven Lelystad Airport volgens een aantal hieronder
omschreven alternatieven. In paragraaf 1.2 worden de alternatieven beschreven, in paragrafen 1.3
t/m 1.5 wordt ingegaan op hoe slaapverstoring wordt gemeten en wat de effecten op de korte en
langere termijn kunnen zijn, in paragraaf 1.6 wordt nader ingegaan op de geluidbelasting en de
vraag in hoeverre de relaties van het eerder uitgevoerde onderzoek rond Schiphol Airport kunnen
worden toegepast op de situatie rond Lelystad Airport en in paragraaf 1.7 wordt uitgelegd waarom
de leeftijdsverdeling van belang is. In hoofdstuk 2 wordt nader ingegaan op de berekeningen,
worden gevoeligheidsanalyses met betrekking tot de afbakening van het onderzoeksgebied en de
gehanteerde dosis-effectrelatie gepresenteerd. In hoofdstuk 3 tenslotte worden de resultaten
besproken.
1.2

Achtergrond

ADECS Airinfra heeft TNO Bouw en Ondergrond opdracht verleend om op basis van de resultaten
uit het slaapverstoringsonderzoek rond Schiphol (Passchier-Vermeer et al. 2002b) de verandering
van prevalentie van een aantal effecten door nachtelijk vliegtuiggeluid te schatten. De alternatieven
werden geleverd door Lelystad Airport. Als basis voor de berekeningen heeft ADECS Airinfra voor
elk alternatief het aantal personen binnen de contour van Lnight =20 dB(A) in stappen van 2,5 dB(A)
geleverd. Omdat de dosis-effectrelaties rond Schiphol zijn afgeleid voor personen van 18 jaar en
ouder moet het aantal personen worden omgerekend naar het aantal volwassenen. Het aantal
volwassenen behorend bij de alternatieven is vermeld in tabel B2. Alternatief 1 heeft geen
nachtelijk verkeer en zal in dit rapport verder buiten beschouwing worden gelaten. In totaal zijn er
drie verschillende alternatieven in de analyse betrokken.
Tabel 1:

De alternatieven

1

Het aanwijzingsalternatief van 1991 (dus alleen BKL verkeer en geen verkeer in de
Lnight periode). Omdat er bij dit alternatief geen nachtverkeer is, is dit alternatief in dit
rapport buiten beschouwing gebleven

2

De "huidige" situatie, komt overeen met aanwijzing 2001 (dus alternatief 1 + Ke
verkeer)

3

Het planalternatief 2008, bevat andere aantallen bewegingen en iets gewijzigde
routes ten opzichte van het planalternatief.

4

Het meest milieuvriendelijke alternatief (mma) 2008. In dit alternatief zijn er
afwijkende routes (Ke: starts 05 richting Biddinghuizen draaien eerder af, BKL: de
route voor klein verkeer in westelijke richting langs de A6 (Whisky route) is
verdwenen). Tevens zijn de BKL aantallen verlaagd.

Een volledige beschrijving van de alternatieven kan gevonden worden in de richtlijnen voor het
MER (Ministerie van Verkeer en Waterstaat, 2008).

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

5

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

1.3

Wat is slaap en hoe wordt slaapverstoring door geluid gemeten?

Slaap is een periodiek optredende toestand van schijnbare inactiviteit, waarbij het organisme een
veranderde reactiviteit vertoont op prikkels uit de omgeving. De slaap moet niet gezien worden als
louter de afwezigheid van de waaktoestand, maar als een cyclisch verlopend, actief neurofysiologisch proces. Door te slapen herstellen mensen lichamelijk en geestelijk van hun
inspanningen. Ook verwerken we zo ongemerkt de informatie die ze gedurende de dag opgedaan
hebben. Verder is slapen ook plezierig. Slaap heeft een lichamelijke en geestelijke herstelfunctie
die niet kan worden vervangen door voedsel, drinken of medicijnen. De fysiologische en
psychologische drang tot slapen kan elke andere behoefte verdringen.
Hoewel de sensorische functies tijdens de slaap verminderd zijn, beïnvloedt geluid de slapende
mens. Bijvoorbeeld, geluid kan de slaap minder diep maken, de hartslag en bloeddruk tijdelijk
verhogen, het niveau van stresshormonen in het bloed verhogen, en de motorische onrust vergroten.
Een meer extreme reactie op een geluid is ontwaken. De fysiologische reacties op een geluid tijdens
de slaap kunnen op diverse manieren worden gemeten. De gangbare methoden om verstoring van
de slaap te meten zijn het opnemen van een slaap-EEG (elektro-encefalogram) en het uitvoeren van
actimetrie. Het slaap-EEG wordt veelal gebruikt om de slaap in diverse slaapstadia, inclusief
ontwaken, in te delen. In onderzoek naar de effecten van geluid op de slaap wordt dan gekeken naar
veranderingen in slaapstadia van diepere naar lichtere slaap en van slaap naar ontwaken, en
veranderingen in de totale tijd die men in een bepaald stadium doorbrengt. Actimetrie wordt
uitgevoerd met een apparaatje dat er uitziet als een horloge zonder uurwerk, en dat meestal om de
pols gedragen wordt. Een actimeter detecteert bewegingen (motorische activiteit, motiliteit) in
kleine intervallen (bijvoorbeeld 15 seconden). Als er een vliegtuig of een voertuig passeert terwijl
men slaapt neemt de kans op motiliteit toe. Ook neemt de gemiddelde motiliteit (motorische onrust)
gedurende de slaap toe met het totaal aan geluiden afkomstig van een bepaalde geluidbron, zoals
vliegverkeer gedurende de nacht. Naast het meten tijdens de slaap maakt men in onderzoek ook
gebruik van logboekjes, waarin mensen ‘s morgens en ‘s avonds hun bevindingen noteren, zoals
een beoordeling van de kwaliteit van hun slaap, de moeite met inslapen, vermoeidheid/ slaperigheid
overdag. Om op langere termijn effecten van slaapverstoring te meten wordt gebruik gemaakt van
vragenlijsten, die deelnemers aan een slaaponderzoek invullen. De gemiddelde motiliteit tijdens de
slaap heeft een sterke samenhang met een aantal aspecten van de slaap waar in logboekjes en
vragenlijsten naar gevraagd wordt, zoals het aantal maal dat men zich de volgende ochtend
herinnert wakker te zijn geweest gedurende de slaaptijd, aantal maal ontwaken door geluid van een
bepaalde bron, zoals passerende vliegtuigen, met medicijn- en slaapmiddelengebruik,
slaapkwaliteit, aantal slaapklachten, en aantal gezondheidsklachten en met het aantal maal dat men
door het indrukken van een knopje (marker) tijdens de slaaptijd registreert wakker te zijn.
1.4

Gevolgen van slaapverstoring op de langere termijn

Biologische reacties op nachtelijk geluid kunnen op de lange duur, na herhaalde blootstelling, en
onder bepaalde omstandigheden, gevolgen hebben voor gezondheid en welbevinden. In het in 2004
door de Gezondheidsraad gepubliceerde rapport "Over de invloed van geluid op de slaap en de
gezondheid" (Gezondheidsraad, 2004) worden door de commissie vijf categorieën gevolgen
onderscheiden:
•
•
•
•
•

Verminderde slaapkwaliteit
Verminderd algemeen welbevinden
Invloed op sociaal gedrag en verminderde concentratie op de dag
Bepaalde aandoeningen
Verlies van levensjaren (voortijdige sterfte).

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

6

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

Verminderde slaapkwaliteit blijkt uit verminderde zelfgerapporteerde slaapkwaliteit, moeite met
inslapen en doorslapen, vaker wakker worden, verkorte slaaptijd, en verhoogde motorische onrust
tijdens de slaap. Dat het algemeen welbevinden door nachtelijk geluid vermindert, is afgeleid uit
zelfgerapporteerde slaapverstoring en zelfgerapporteerde gezondheidsklachten, gebruik van slaapen kalmeringsmiddelen, en verslechtering van de stemming overdag. Het gebruik van slaap- en
kalmeringsmiddelen is vooral bij ouderen onder invloed van nachtelijk geluid verhoogd.
De aandoeningen die mogelijk met blootstelling aan nachtelijk geluid samenhangen, zijn
slapeloosheid, hoge bloeddruk, hartziekten en depressies, laatstgenoemde vooral bij vrouwen. Voor
slapeloosheid acht de commissie voldoende bewijs aanwezig, voor de drie laatstgenoemde
aandoeningen beperkt indirect bewijs. Dat laatste geldt ook voor een verhoogde kans op fatale
ongevallen tijdens het werk door slaapproblemen en slapeloosheid die het gevolg zijn van
nachtelijk geluid.
1.5

Effectmaten afgeleid uit het Schipholonderzoek

Er zijn verschillende effecten die kunnen optreden. Zo zijn er effecten per nacht, die meestal
geleidelijk zullen verdwijnen in de loop van de volgende dag, en er zijn effecten die bij langdurige
verstoring van de slaap langere termijn gevolgen kunnen opleveren. De effectmaten die zijn
bepaald in het Schipholonderzoek en die nu worden toegepast op Lelystad Airport zijn:
Effecten per nacht
Schattingen van het optreden van effecten door vliegtuiggeluid tijdens één slaapperiode zijn
gemaakt voor
• Het aantal volwassenen met een voor de leeftijd grote motorische onrust tijdens de slaap
(motorische onrust);
• Het aantal volwassenen dat tenminste drie maal tijdens hun slaapperiode tussentijds wakker is,
waarbij het wakker zijn is aangegeven door op een knopje (marker) te drukken (gedragsmatig
ontwaken);
• Het aantal volwassenen dat zich ‘s ochtends herinnert minstens eenmaal gedurende de
slaapperiode wakker te zijn geworden van vliegtuiggeluid (herinnerd ontwaken);
• Het aantal volwassenen dat een slaapmiddel gebruikt (slaapmiddelen).
Effecten op langere termijn
Met betrekking tot het optreden van effecten door nachtelijk vliegtuiggeluid op langere termijn zijn
schattingen gemaakt voor:
• Het aantal volwassenen dat in een vragenlijst zou aangeven tenminste eens per week tussentijds
te ontwaken door vliegtuiggeluid (tussentijds ontwaken);
• Het aantal volwassenen met ernstige hinder door vliegtuiggeluid in de slaapkamer (tenminste
een score 8 op een 11-puntsschaal van 0 - 10) (ernstige hinder);
• Het aantal volwassenen met tenminste elf gerapporteerde gevolgen op de slaap per week door
nachtelijk vliegtuiggeluid (zie bijlage, maximum score is 56) (elf gevolgen);
• Het aantal volwassenen dat in een vragenlijst zou aangeven tenminste vijf gezondheidsklachten
te hebben (zie bijlage, maximum score is 13) (gezondheid);
• Het aantal volwassenen met een voor de leeftijd onrustige slaap (25% of meer van de nachten
een voor de leeftijd grote motorische onrust) (onrustige slaper);
• Het aantal volwassenen met een sterk verbrokkelde slaap (twee derde of meer van de nachten
tenminste drie maal op de marker drukken) (verbrokkelde slaap);
• Het aantal volwassenen dat zich vaak herinnert tussentijds wakker te zijn geworden door
vliegtuiggeluid (25% of meer van de nachten een dergelijke herinnering) (vaak wakker).

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

7

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

1.6

Geluidmaten

De maat die voor de geluidbelasting in de woonomgeving veel gebruikt wordt is het zogenoemde
equivalente geluidniveau over een bepaalde periode. Dit geluidniveau over een bepaalde periode T
(LAeq,T) is een soort gemiddeld niveau over die periode, waarbij hoge niveaus veel zwaarder
meetellen dan de lagere niveaus1. Het equivalente geluidniveau is een zogenoemde logaritmische
maat. Dat houdt bijvoorbeeld in dat als er ergens twee bronnen over een periode T een constant
geluidniveau van elk -zeg 60 dB(A)- maken, het totale geluidniveau 63 dB(A) is en niet
120 dB(A). Ook is het zo, dat als de ene helft van een periode het geluidniveau 20 dB(A) is en de
andere helft 60 dB(A), het equivalente geluidniveau over de hele periode
57 dB(A) is, en niet 40 dB(A). De maten die voor de geluidbelasting van een individuele
overvlucht van een vliegtuig of een passage van een voertuig (auto, trein) vaak gebruikt worden
zijn het maximum geluidniveau (Lmax) tijdens de passage en SEL (sound exposure level), een
geluidmaat die volgens de rekenregels van het equivalente geluidniveau wordt berekend2. Twee
gelijktijdige passages met elk een SEL van 60dB(A) geven een gezamenlijke SEL van 63 dB(A).
Als er gedurende een tijd T N passages met dezelfde SEL optreden is LAeq,T gelijk aan SEL+ 10*lg
(N/T). Voor de langtijdige nachtelijke geluidbelasting in de woonomgeving is Lnight gekozen. Dat is
het jaargemiddelde equivalente geluidniveau over de periode van 23:00 uur tot 07:00 uur.

1.7

Toepasbaarheid van de relaties tussen blootstelling aan nachtelijk vliegtuiggeluid en
effecten op bewoners rond Lelystad Airport

De gebruikte relaties tussen de nachtelijke geluidbelasting (Lnight) en een aan slaap gerelateerd
effect zijn afgeleid in het slaapverstoringsonderzoek in de omgeving van Schiphol (zie onder meer
Passchier-Vermeer et al., 2001,a,b,2002,a,b). Eerder werden de resultaten van dit onderzoek
gebruikt voor het schatten van het optreden van effecten door nachtelijk vliegtuiggeluid rond
Rotterdam Airport en Eindhoven Airport. Deze schattingen, die betrekking hebben op elf effecten
zijn uitvoerig behandeld in Passchier-Vermeer et al., 2002b en Vos en Passchier-Vermeer, 2006.
Het betreft nadelige effecten op aspecten van de slaap die optreden bij een populatie die langere tijd
aan vliegtuiggeluid is blootgesteld. De effecten worden hieronder beschreven in de sectie
‘effectmaten’. In de sectie ‘geluidmaten’ wordt een korte beschrijving gegeven van de maten die
worden gebruikt om de geluidbelasting in de woonomgeving te karakteriseren. Voor de nachtelijke
geluidbelasting aan vliegtuiggeluid wordt de internationaal gestandaardiseerde Lnight gebruikt. Dit is
de jaargemiddelde geluidbelasting tussen 23:00 uur en 07:00 uur. Bij het gebruik van de relaties,
zoals afgeleid in het onderzoek rond Schiphol Airport voor het schatten van effecten onder de
bewoners uit de omgeving van Lelystad Airport met enige voorzichtigheid betracht worden. Het
zou immers zo kunnen zijn dat bij dezelfde waarde van Lnight de geluidbelastingen in de randen van
de nacht (vóór 23:00 uur en na 07:00 uur, perioden die door een deel van de volwassenen ook
gebruikt worden om te slapen) in de omgeving van Schiphol en van Lelystad Airport te veel van
elkaar verschillen zodat de effecten meer of minder vaak zouden optreden. Een ander verschil is de
samenstelling van het nachtelijk verkeer rond Schiphol en Lelystad Airport. Van Lelystad Airport
kunnen gezien de baanlengte alleen vliegtuigen gebruik maken die kleiner of gelijk zijn aan een
Boeing 737. Van Schiphol maken echter grotere en dus zwaardere vliegtuigen gebruik zoals de
Boeing 747 en de DC10, die een andere geluidproductie hebben. Omdat de gegevens betreffende de
randen van de nacht voor Lelystad Airport ontbreken, en het effect van de vlootsamenstelling niet
in het Slaapverstoringsonderzoek rond Schiphol is betrokken, kan dit in het onderhavige rapport
niet onderzocht worden. Het toepassen van de relaties zoals die gevonden zijn in het onderzoek

1
2

In formule : LAeq,T = 10*lg[1/T * ∫(10L(t)/10)dt)]
In formule : SEL = 10*lg∫(10L(t)/10)dt

8

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871
Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

rond Schiphol zijn dus de best bruikbare methode voor het schatten van de effecten van nachtelijk
vliegtuiggeluid op de slaap rond Lelystad Airport.
1.8

Leeftijdsverdeling

Bij de in dit rapport gebruikte dosis-effectrelaties (Passchier-Vermeer et al., 2001,a,b,2002,a,b).
zijn leeftijdseffecten betrokken. Bij de berekeningen in het onderhavige rapport is er van uitgegaan
dat de leeftijdsverdeling van de bewoners in de omgeving van Lelystad Airport overeenkomt met
het landelijk gemiddelde ten tijde van het slaapverstoringsonderzoek rond Schiphol . Om dit na te
gaan zijn de gegevens van de gemeenten Lelystad, Dronten en Zeewolde gebruikt. Per 01-01-2002
(landelijk) en 01-01-2007 (Flevoland) was de procentuele verdeling van het aantal volwassenen
naar leeftijdsgroep als volgt (CBS, 2002, 2007):
Tabel 2:

Verdeling van leeftijdsgroepen, volwassen 2002 en 2007

Leeftijdsklasse
in jaren

Percentage landelijk
2002

< 25
25-34
35-44
45-54
55-64
65-74
>= 75

12
19
20
18
13
10
8

Percentage Flevoland
(Lelystad, Dronten,
Zeewolde) 2007
12
16
22
20
16
8
6

De verdeling van de leeftijdsgroepen week in Flevoland voor het jaar 2007 niet statistisch
significant af van de landelijke verdeling in 2002 (χ2 =1,28, df=6, p=0,973). Uit de gegevens van
het CBS over de leeftijdsopbouw in Flevoland is berekend dat het percentage volwassenen voor het
totaal van de gemeenten Lelystad, Dronten en Zeewolde in 2007 75.5% bedroeg.

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

9

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

2 Berekeningen

2.1

Gegevens

Op basis van de door ADECS Airinfra geleverde tellingen van personen per nachtelijke
geluidbelastingklasse en toepassing van de vermenigvuldigingsfactor 0,755 (van personen naar
volwassenen) is een schatting gemaakt van het aantal volwassenen binnen elke belastingklasse voor
elk genoemd alternatief. De resultaten zijn vermeld in tabel B1 en B2 (tabellen en figuren
beginnend met de letter B staan in de bijlage). Uit tabel B2 kan worden afgeleid dat de
alternatieven sterk verschillen met betrekking tot het aantal blootgestelde volwassenen. Alternatief
2 (Aanwijzing 2001) omvat veel minder blootgestelde volwassenen dan de twee overige
alternatieven, die beide ongeveer 20000 blootgestelde volwassenen omvatten. Omdat het totaal
aantal blootgestelde volwassenen per alternatief sterk verschilt is het niet zinvol om verschillen
tussen enerzijds alternatief 2 en anderzijds alternatieven 3 en 4 in percentages van elkaar uit te
drukken. Indien er in dit rapport relatieve verschillen worden gegeven, dan hebben die uitsluitend
betrekking op alternatieven 3 (planalternatief) en 4 (meest milieuvriendelijke alternatief), waarbij
het planalternatief de percenteerbasis is.
2.2

Uitkomsten

In tabel B3 is voor de elf effecten het verwachte aantal volwassenen met een effect door
vliegtuiglawaai gegeven. In deze tabel worden de resultaten weergegeven van de schattingen van
de aantallen volwassenen met een effect, die op basis van Lnight verwacht kunnen worden. In de
kolommen staan de alternatieven, gesorteerd op de voor de meeste effecten vaakst voorkomende
volgorde van aantal volwassenen per alternatief. Hoewel deze volgorde niet voor alle elf effecten
dezelfde hoeft te zijn, geeft het sorteren een goed inzicht in de verschillen tussen de alternatieven.
De effecten zijn op hun beurt gesorteerd naar de mate van voorkomen per effect. De alternatieven
en de effecten staan ook hier gesorteerd op mate van voorkomen. De figuur gebaseerd op tabel B3
is opgenomen in de bijlage (figuur B1). De resultaten worden besproken in hoofdstuk 3.
2.3

Onzekerheden in de berekening van de geluidcontouren.

Omdat er onzekerheden bestaan in het vaststellen van de geluidcontouren is door ADECS berekend
tussen welke grenzen de contour van alternatief 3 kan liggen. Zodoende zijn voor deze twee
varianten opnieuw de schattingen voor de effecten op slaapverstoring berekend.
Voor de nauwkeurigheid van het rekenen met modellen voor het bepalen van de geluidcontouren
zijn er grofweg twee “typen” aannamen, modelaannamen en scenario (of alternatief) aannamen van
belang. De modelaannamen betreffen aannamen die nodig zijn om de werkelijkheid te
vereenvoudigen. De scenarioaannamen betreffen getalsmatige aannamen, die de uitkomst van
alternatiefberekeningen beïnvloeden. Met rekenmodellen wordt getracht de werkelijke situatie te
simuleren. Omdat de werkelijkheid veelal te complex is om volledig na te kunnen bootsen met een
model, is het nodig het een en ander te vereenvoudigen. Door de vereenvoudigingen ontstaan
verschillen met de werkelijkheid, ofwel onnauwkeurigheden, deze zijn echter (zeker bij
toekomstberekeningen) relatief klein ten opzichte van de scenario-aannamen. De scenarioaannamen voor luchtvaartgeluidberekeningen betreffen de getalsmatige inschattingen van het te
berekenen alternatief met betrekking tot het verkeer (aantal bewegingen, vliegprocedures en
afstandsklassen) en de verdeling van het verkeer (baangebruik, routegebruik, verdeling over typen,
verdeling over het etmaal). Hoewel de parameters die invloed hebben op de verdeling van het
verkeer wel invloed hebben op de uitkomst, zullen variaties niet eenduidig tot grotere of kleinere

10

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871
Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

contouren leiden, echter tot contouren met een andere vorm. De parameters die invloed op het
verkeer hebben, leiden wel tot grotere of kleinere contouren. Met de rekenmodellen zijn aan de
hand van inschattingen in de variatie in baan en routegebruik, variatie in de vlootsamenstelling en
aantallen schattingen gemaakt van een maximum en een minimum variant van het planalternatief.
Zo zijn voor alternatief twee varianten uitgerekend. De varianten worden door ADECS benoemd
als 'best-case' (3a) en 'worst-case' (3b). De aantallen personen en volwassenen die binnen deze
contouren vallen staan vermeld in respectievelijk tabel B1 en B2. Binnen de best-case variant
vallen meer personen dan de worst case variant.
Voor alternatief 3, zijn voor de varianten 3a en 3b de effecten uitgerekend. Voor Lnight leidt dit tot
de volgende schattingen:
Tabel 3: Resultaten voor varianten 3a en 3b van alternatief 3:

vaak wakker
herinnerd ontwaken
elf gevolgen
onrustige slapers
ernstige hinder
tussentijds ontwaken
slaapmiddelen
motorische onrust
gedragsmatig ontwaken
gezondheid
verbrokkelde slaap

alternatief 3
1028
764
579
294
218
179
147
115
98
80
52

3a
1221
907
689
348
260
209
173
136
116
95
62

3b
895
665
503
257
190
158
129
100
85
70
45

3a%
18.8
18.7
19.0
18.4
19.3
16.8
17.7
18.3
18.4
18.8
19.2

3b%
-12.9
-13.0
-13.1
-12.6
-12.8
-11.7
-12.2
-13.0
-13.3
-12.5
-13.5

Variant 3a leidt globaal tot 18% meer en variant 3b tot globaal 13% minder gehinderden. Uit
bovenstaande resultaten kan worden opgemaakt dat variant 3a voor de verwachte slaapverstoring
minder gunstig is dan variant 3b. Naast onzekerheden in de contouren bestaan er ook nog
onzekerheidsmarges op de dosis-effect relaties. Omdat deze onzekerheidsmarges bij het vaststellen
van de dosis-effect relaties niet zijn bepaald kan in het onderhavige rapport geen inschatting van de
betrouwbaarheidsintervallen van de dosis-effect relaties worden gegeven.
2.4

Rangorde van de alternatieven bij verschillende ondergrenswaarden

Begin 2008 heeft het RIVM de bruikbaarheid van de door TNO gehanteerde methodiek beoordeeld
(Houthuijs, 2008). Een aanbeveling van het RIVM was te onderzoeken hoe de volgorde van de
alternatieven verandert indien andere (hogere) ondergrenswaarden dan 20 dB(A) gebruikt worden.
Dit is onderzocht door de ondergrenswaarden van in het gebied van 20-30 dB(A) telkens met 2.5
dB(A) te verhogen en te onderzoeken of de volgorde van de alternatieven verandert indien de
ondergrens verandert. Er zijn geen verschillen geconstateerd in de volgorde bij toepassing van
verschillende grenswaarden. De tabel is in de bijlage opgenomen. In tabel 4 zijn de resultaten van
deze berekeningen samengevat voor ondergrenswaarden van 20 t/m 30 dB(A). In de eerste kolom
staan de ondergrenswaarden, in de volgende kolommen staan de alternatieven, gesorteerd op mate
van slaapverstoring.

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

11

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

2.5

Rangorde van de alternatieven bij gebruik andere dosis-effectrelatie

Een ander punt aangevoerd door het RIVM was te onderzoeken in hoeverre de volgorde van de
alternatieven verandert indien gebruik wordt gemaakt van een andere dosis-effectrelatie dan die op
basis van de effecten bij het slaapverstoringsonderzoek rond Schiphol. Hoewel het voor de hand
had gelegen de relatie voor slaapverstoring zoals die wordt gehanteerd in de EU (Miedema et al.
,2002) te gebruiken, is deze relatie niet bruikbaar indien Lnight minder dan 40dB(A) bedraagt. Dit
komt omdat de relatie bestaat uit een polynome benadering, die de eigenschap heeft buiten de
gefitte range weer te stijgen. Een dosis-effectrelatie, die deze beperkingen niet heeft is de relatie
zoals die door Breugelmans et al. is bepaald in het kader van de Gezondheidskundige Evaluatie
Schiphol (beschreven in MNP, 2005). Dit onderzoek is gebaseerd op blootstellingsmaten tussen de
29 en 57 dB(A). De onderzoekers stellen dat extrapolatie naar hogere en lagere niveaus mogelijk is,
maar merken op dat extrapolatie niet door de onderzoeksresultaten wordt ondersteund. In het
onderhavige onderzoek is in overleg met de opdrachtgever gekozen voor het gebruik van
laatstgenoemde dosis-effectrelatie. Wanneer deze relatie wordt toegepast op de situatie rond
Lelystad en samen met de resultaten voor het effect ‘ernstige hinder’ uit het
Slaapverstoringsonderzoek rond Schiphol wordt samengevat ontstaat tabel B4 in de bijlage. Uit
deze tabel kan worden opgemaakt dat de schattingen gebaseerd op de dosis-effectrelatie uit het
MNP rapport lager uitvallen dan het geschatte aantal dat met de relatie van Passchier-Vermeer
wordt gevonden. Het ligt niet voor de hand dat beide dosis-effectrelaties zonder meer vergelijkbaar
zijn. Zo is er bijvoorbeeld sprake van een andere vraagstelling en een andere samenstelling van de
steekproef. De rangorde van de alternatieven is dezelfde voor beide dosis-effectrelaties.

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

12

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

3 Bespreking resultaten en conclusie

3.1

Prevalenties van effecten door nachtelijk vliegtuiggeluid

Voor het afwegen van de gevolgen van nachtelijk vliegtuiggeluid op bewoners in de omgeving van
Lelystad Airport zijn de prevalenties weergegeven in figuur B1 en tabel B3. De voorkeursvolgorde
is voor alle onderzochte effecten van slaapverstoring dezelfde, namelijk alternatief 2 (voor
slaapverstoring het gunstigst) , daarop volgend alternatief 4 en tenslotte alternatief 3 (voor
slaapverstoring het ongunstigst). Uit figuur B1 blijkt dat het effect ten gevolge van nachtelijk
vliegtuiggeluid dat bij alle alternatieven het meest wordt verwacht is (in een vragenlijst aangeven)
tenminste eens per week wakker worden door vliegtuiggeluid (tussentijds ontwaken), gevolgd door
erge hinder door nachtelijk vliegtuiggeluid (ernstige hinder). De daarop volgende effecten door
nachtelijk vliegtuiggeluid zijn aantal gezondheidsklachten (gezondheid) en zeer onrustig slapen
(onrustige slapers). Dit laatste is bepaald met behulp van metingen met bewegingsmeters
(actimetrie). Het effect dat het minst door nachtelijk vliegtuiggeluid voorkomt is het gebruik van
slaapmiddelen (slaapmiddelen). De schattingen voor de overige effecten liggen hier tussenin. Deze
volgorde is dezelfde binnen de meeste alternatieven.
3.2

Vergelijking van prevalenties tussen twee alternatieven

Uit tabel B3 kan worden opgemaakt dat bij het meest milieuvriendelijke alternatief gemiddeld over
alle effecten 1,8% minder slaapverstoorde volwassenen verwacht worden dan bij het
planalternatief.

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

13

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

REFERENTIES
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). STATLINE 2009. Voorburg/Heerlen.
Gezondheidsraad (2004) Over de invloed van geluid op de slaap en de gezondheid
http://www.gr.nl/pdf.php?ID=889&p=1
Houthuijs D. (2008) Verificatie methodiek MER Rotterdam Airport. Bilthoven, RIVM.
Miedema HME, Passchier-Vermeer W, Vos H (2002). Elements for a position paper on night-time
transportation noise and sleep disturbance, TNO-INRO. Delft.
Ministerie van Verkeer en Waterstaat (2008) Ontwikkeling Luchtvaartterrein Lelystad Richtlijnen
voor het MER
http://www.verkeerenwaterstaat.nl/Images/Richtlijnen%20MER%20Ontwikkeling%20Luchtvaartte
rrein%20Lelystad_tcm281-239838_tcm195-240322.pdf
MNP( 2005) Het milieu rond Schiphol, 1990-2010. Feiten & cijfers. Milieu en Natuurplanbureau.
Bilthoven. http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/500047001.pdf
Passchier-Vermeer W, Vos H, Steenbekkers JHM, Van der Ploeg FD, Groothuis-Oudshoorn K.
(2002a). Sleep disturbance and aircraft noise; exposure-effect relationships. Leiden, TNO-PG.
Rapport 2002.027.
Passchier-Vermeer W, Miedema HME, Vos H, Steenbekkers JHM, Houthuijs D, Reijneveld SA.
(2002b).Slaapverstoring en vliegtuiggeluid. Delft, TNO Inro, Rapport 2002.028, Bilthoven, RIVM
rapportnummer 441520019, 2002. http://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/441520019.pdf
Passchier-Vermeer W (2003a). Schatting toename prevalentie van effecten door vliegtuiggeluid bij
verruiming openingstijden Rotterdam Airport. TNO-INRO rapport 2003-39, Delft.
Passchier-Vermeer W (2003b). Night-time noise events and awakening. TNO-INRO. Delft
Working Group on Health and Socio-Economic Aspects (2004) Position paper on dose-effect
relationships for night-time noise. Brussel.
Vos H, Passchier-Vermeer W (2006). Schattingen van elf effecten van nachtelijk vliegtuiggeluid in
de omgeving van Rotterdam Airport voor negen alternatieve situaties.
TNO-rapport 2006-L&G-N003-64151. Delft.
Vos H (2007). Schatting van elf effecten door nachtelijk vliegtuiggeluid op de bevolking in de
omgeving van Lelystad Airport voor drie alternatieve situaties. Rapportnr TNO-034-DTM-200900871, D, TNO Delft

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

14

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

A
A.1

BIJLAGE
Figuren

Figuur B1: Aantal volwassenen met een effect door nachtelijk vliegtuiggeluid in het gebied binnen Lnight =20dB(A)
contour.

15

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871
Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

A.2

Tabellen

Tabel B1: Aantal personen per nachtelijke geluidbelastingsschil voor drie alternatieven en minimum/maximum
varianten van alternatief 3.

alternatief
Lnight in dB(A)
21.25
23.75
26.25
28.75
31.25
33.75
36.25
38.75
41.25
43.75
46.25
48.75
totaal

2
153
101
54
16
24
8
18
4
0
0
0
0
378

4
16202
8051
2451
160
81
51
29
26
26
16
4
0
27097

3
18231
7271
2163
174
113
40
33
26
26
16
4
0
28097

3a
22166
8461
2715
111
68
54
20
24
31
4
2
0
33656

3b
15715
6275
1638
189
182
91
35
41
23
11
16
4
24220

Tabel B2: Aantal volwassenen per nachtelijke geluidbelastingsschil voor drie alternatieven en
minimum/maximum varianten van alternatief 3.

alternatief
Lnight in dB(A)
21.25
23.75
26.25
28.75
31.25
33.75
36.25
38.75
41.25
43.75
46.25
48.75
totaal

2
116
76
41
12
18
6
14
3
0
0
0
0
286

4
12239
6082
1851
121
61
39
22
20
20
12
3
0
20470

3
13772
5493
1634
131
85
30
25
20
20
12
3
0
21225

3a
16744
6391
2051
84
51
41
15
18
23
3
2
0
25423

3b
11871
4740
1237
143
137
69
26
31
17
8
12
3
18294

16

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871
Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

Tabel B3: Geschatte aantal volwassenen met een aspect van slaapverstoring door nachtelijk vliegtuiggeluid in de
omgeving van Lelystad Airport voor drie verschillende alternatieven
Lnight in dB(A)

2

alternatief
4
3

tussentijds ontwaken

18

1010

ernstige hinder

13

749

764

gezondheid
onrustige slapers

10
6

567
291

579
294

elf gevolgen

4

214

218

motorische onrust
vaak wakker

4
3

179
143

179
147

gedragsmatig ontwaken

2

112

115

verbrokkelde slaap
herinnerd ontwaken

2
1

96
78

98
80

slaapmiddelen

1

51

52

1028

Tabel B4: Verschillen tussen ernstige hinder (Slaapverstoringsonderzoek rond Schiphol ) en ernstige
slaapverstoring door vliegtuiggeluid (MNP,2005).

Effect
ernstige hinder
mnp

2
13
5

alternatief
4
749
259

3
764
263

Tabel B5: Volgorde van de alternatieven bij verschillend waarden, van links naar rechts oplopend van minste naar
meeste slaapverstoring.
ondergrens

alternatieven, van links naar rechts gesorteerd op mate van slaapverstoring

20.0

alternatief 2

alternatief 4

alternatief 3

22.5
25.0

alternatief 2
alternatief 2

alternatief 4
alternatief 4

alternatief 3
alternatief 3

27.5

alternatief 2

alternatief 4

alternatief 3

30.0

alternatief 2

alternatief 4

alternatief 3

TNO-rapport | TNO-034-DTM-2009-00871

17

Ordening van alternatieven naar slaapverstoring

A.3

GEZONDHEIDSVRAGENLIJST

Gezondheidsklachten
Het aantal gezondheidsklachten is in het Slaapverstoringsonderzoek rond Schiphol vastgesteld met
de zogenoemde verkorte VOEGlijst. Hieronder zijn de 13 vragen opgenomen waar met ja of nee op
moest worden geantwoord.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Hebt u nogal eens pijn in uw borst of hartstreek?
Hebt u nogal eens een opgezet of drukkend gevoel in uw maagstreek?
Bent u gauw kortademig?
Is uw maag nogal eens van streek?
Hebt u klachten over pijn in botten en spieren?
Hebt u nogal eens last van rugpijnen?
Hebt u vaak een gevoel van moeheid?
Hebt u nogal eens last van hoofdpijn?
Bent u nogal eens duizelig?
Hebt u wel eens een verdoofd gevoel of tintelingen in uw ledematen?
Voelt u zich nogal eens lusteloos?
Staat u in de regel ‘s ochtends moe en niet uitgerust op?
Voelt u zich gauwer moe dan u normaal acht?

Aantal effecten door vliegtuiggeluid gedurende de slaap per week
Het aantal effecten per week is vastgesteld met behulp van de volgende statements, waarvoor het
aantal maal per week dat een effect optrad moest worden ingevuld.
Het geluid van vliegtuigen maakt dat:
a ik ‘s avonds moeilijk in slaap kan komen
b ik midden in de nacht wakker word
c ik ‘s ochtends te vroeg wakker word
d ik me overdag niet goed uitgeslapen voel
e ik me geïrriteerd voel
f ik met de ramen dicht slaap
g ik met oordopjes slaap
h mijn slaap verstoord wordt