Water in Beeld
Voortgangsrapportage over het waterbeheer in Nederland 2008

Voorwoord

Voorwoord
Verantwoording

3
4

1

Samenvatting

7

2
2.1
2.1.1
2.1.2
2.2
2.3

Bestuurlijke organisatie en instrumentatie
Algemene strategie en beleidsvorming
Beleid
Beleidsinstrumentarium
Partners voor Water
Leven met Water

13
14
14
16
17
17

3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.1.3
3.1.4
3.1.5
3.1.6
3.1.7
3.1.8
3.1.9
3.1.10
3.1.11
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3
3.2.4
3.2.5

Waterveiligheid
Hoogwaterbescherming
Hoogwaterbeschermingsprogramma in uitvoering
Ruimte voor de Rivier
Maaswerken
Rampenbeheersing
Toetsing primaire waterkeringen
Nieuwe leidraad voor het ontwerpen van rivierdijken
Waterveiligheid 21ste eeuw
Veiligheid Nederland in Kaart
Europese richtlijn Overstromingsrisico’s
Regionale Waterkeringen
Muskus- en beverrattenbestrijding
Kust
Beleidslijn kust
Integraal kustbeheer
Basiskustlijn
Zwakke schakels
Commissie duurzame kustontwikkeling

19
20
20
20
21
21
21
22
23
23
23
23
24
24
24
24
25
25
25

4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.2.4
4.3
4.3.1
4.3.2
4.3.3

Waterkwantiteit
Klimaat
Droogte en warmte
Adaptatiemaatregelen
Klimaatscenario’s in het waterbeheer
Waterbeheer 21ste eeuw
Waterbeheer stedelijk gebied
Voortgang WB21-projecten
Waterakkoorden
Peilhandhaving op de peilbeheerste rijkswateren
Grondwater
Bestrijding verdroging
Gewenst Grond- en Oppervlaktewater Regime
Grondwaterkwantiteitsbeheer

27
28
28
28
29
30
30
31
31
32
32
32
32
33

5
5.1
5.1.1
5.1.2
5.1.3
5.1.4
5.1.5
5.1.6
5.1.7
5.2
5.2.1
5.2.2
5.2.3

Waterkwaliteit
Kaderrichtlijn Water
Ecologie
Chemie
Toestand oppervlaktewater (ecologie en chemie samen)
Toestand ondiep grondwater
Voortgang KRW
Internationaal beleid en externe integratie
Vergunningverlening en handhaving
Noordzee
Beleid en beheer
Ecologie van de Noordzee
Chemie van de Noordzee

35
37
38
43
46
46
46
48
50
50
50
51
52

6
6.1
6.1.1
6.1.2
6.1.3
6.1.4
6.2
6.2.1
6.2.2
6.2.3
6.2.4

Financiële en economische aspecten
Uitgaven en ontvangsten van de overheid
Uitgaven van het ministerie van Verkeer en Waterstaat
Kosten en opbrengsten van waterschappen
Uitgaven en ontvangsten van provincies en gemeenten
Gemiddelde kosten van waterschapsheffingen, rioolrecht en drinkwater voor burgers
Financiële en economische analyses van maatregelen in het waterbeheer
Bestuurlijke organisatie en instrumentatie: Watervisie
Veiligheid: KBA Waterveiligheid 21ste eeuw
Veiligheid: financiering Hoogwaterbeschermingsprogramma
Waterkwaliteit: impact assessment Europese Mariene Strategie

55
56
56
57
58
59
59
59
60
61
61

Afkortingen en begrippen
Colofon

63
64

Water in beeld
Jongeren, recreanten, kadebewoners, boeren, baggeraars, bouwers, industriëlen, natuurliefhebbers, surfers,
strandtenthouders, vissers, wetenschappers, schippers, ingenieurs, bestuurders, kinderen, zwemmers, actievoerders:
het afgelopen jaar ben ik op tientallen locaties in het land geweest en heb ik met tientallen mensen gesproken.
Ik heb hierbij ervaren dat in het waterveld veel enthousiasme en daadkracht is.
Er is in het land veel creativiteit. Innovaties zijn nodig om duurzame en betaalbare oplossingen te vinden. Vooral in
gebieden waarin de waterproblematiek complex is. Het versnellen van innovaties en toepassen van nieuwe kansrijke
methodes voor duurzame en betaalbare oplossingen is daarom van groot belang. In 2007 is de samenwerking met
bedrijven en kennisinstellingen geïntensiveerd. De eerste resultaten hiervan zijn gepresenteerd op de innovatiedag in
Maarssen en worden nu omgezet in concrete programma’s en projecten.
In 2007 is voor de Afsluitdijk een toekomstverkenning in gang gezet. Het is de inzet om veiligheid te combineren met
andere functies, zoals bijvoorbeeld recreëren, natuur of energiewinning. De Afsluitdijk kan op deze manier ook in de
21ste eeuw één van de iconen van het Nederlandse waterbeheer blijven. Datzelfde geldt voor twee andere iconen uit de
Watervisie: de aanpak van het IJsselmeer en van de Zuid-Westelijke Delta.
Het is goed dat de samenwerking tussen bedrijfsleven en overheden in de watersector groeit. De samenwerking draagt
bij aan zowel de Nederlandse kennisontwikkeling als aan onze export en kennisdeling wereldwijd.  
Water speelt een belangrijke rol in het dagelijks leven. Nederlanders voelen zich betrokken bij al het water om hen heen.
Ik heb samen met alle andere wateroverheden de publiekscampagne ‘Nederland Leeft met Water’ voortgezet om het
bewustzijn rond watervraagstukken te vergroten.
In 2007 heb ik kennis gemaakt met een enthousiast en innovatief Nederland waterland. Laten we dit vasthouden en
kansen benutten.
Tineke Huizinga
Staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat

Water in Beeld 2008   

Verantwoording
De rapportage Water in Beeld verschijnt jaarlijks onder
verantwoordelijkheid van het Landelijk Bestuurlijk
Overleg Water (LBOW). In het LBOW overlegt de
staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat met de
vertegenwoordigers van de partijen die betrokken zijn bij
het waterbeheer in Nederland: ministeries, provincies,
gemeenten en waterschappen. Water in Beeld 2008 legt
de voortgang vast van het integrale waterbeheer in
Nederland in 2007. De rapportage informeert de
waterbeheerders in Nederland over de stand van zaken
op het brede terrein van water. Water in Beeld wordt
tevens aan de Tweede Kamer aangeboden als bijlage bij
de verantwoording over 2007 van het ministerie van
Verkeer en Waterstaat.
Water in Beeld 2008 is opgesteld door een samen­
werkingsverband van het ministerie van Verkeer en
Waterstaat, het Interprovinciaal Overleg en de Unie van
Waterschappen. Opdrachtgever voor deze rapportage is
het Directoraat-Generaal Water van het ministerie van
VenW. De rapportage is onder verantwoordelijkheid van
het cluster Monitoring, Rapportage en Evaluatie ter
vaststelling aangeboden aan het LBOW.

Indeling rapportage
De indeling van deze uitgave van Water in Beeld sluit aan
op de indeling van de Rijksbegroting 2007 in operationele
doelstellingen. Deze operationele doelstellingen zijn
geformuleerd ter nadere uitwerking van de algemene
doelstelling voor het integrale waterbeleid. De algemene
doelstelling is ‘het op orde krijgen en houden van een
duurzaam watersysteem tegen maatschappelijk aanvaardbare kosten’.

      Water in Beeld 2008

De operationele doelstellingen zijn:
• Het verbeteren van de doeltreffendheid en
doelmatigheid van de bestuurlijke organisatie
en het instrumentarium van het waterbeleid.

Hoofdstuk 2 behandelt  de door het kabinet vastgestelde
Watervisie. Er is verder onder meer aandacht voor de
Waterwet, de Wet modernisering waterschapsbestel,
innovatie en waterbewustzijn.

• Het waarborgen van de bescherming tegen hoogwater
volgens het wettelijke niveau door primaire water­
keringen langs de kust, het IJsselmeergebied en het
rivierengebied, alsmede het dynamisch handhaven
van de kustlijn op het niveau van 1990 (basiskustlijn).

Hoofdstuk 3 gaat over veiligheid in de breedste zin
van het waterbeheer. In het kader van de hoogwater­
bescherming worden ingegaan op onder meer een
verkenning van de modernisering van het waterveiligheidsbeleid, rampenbeheersing, de toetsing van de primaire
waterkeringen, het programma Ruimte voor de Rivier, het
Hoogwaterbeschermingsprogramma en het kustbeleid.

• Het hebben van de juiste hoeveelheid water op het
juiste moment, op de juiste plaats,voor de vereiste
gebruiksfuncties.
• Een goede ecologische en chemische kwaliteit bereiken
in de stroomgebieden van de Rijn, Maas, Schelde en
Eems, en in de Noordzee (Exclusieve Economische Zone).
Sinds 2005 gebruikt het Directoraat-Generaal Water van
VenW zes zogenoemde Kern Prestatie Indicatoren (KPI’s)
om de realisatie van operationele doelen op het gebied
van veiligheid, waterkwantiteit en waterkwaliteit op
hoofdlijnen te monitoren. De prestatie-indicatoren dienen
tevens ter verantwoording aan de Tweede Kamer, via de
begroting en het jaarverslag van het ministerie van Verkeer
en Waterstaat. De KPI’s zijn met ingang van Water in Beeld
2006 opgenomen in Water in Beeld om een goede
inhoudelijke aansluiting te borgen tussen de prestatie­
gegevens in de Rijksbegroting en in deze rapportage.

Leeswijzer
Hoofdstuk 1 geeft een samenvatting van de
ontwikkelingen in 2007 die in de rapportage worden
geschetst. Elk hoofdstuk daarna wordt ingeleid met
de hoofdboodschappen van dat hoofdstuk.

Hoofdstuk 4 behandelt de waterkwantiteit. Er is speciale
aandacht voor de droogte en warmte in 2007 en voor
het klimaatbestendig maken van Nederland. Andere
onderwerpen zijn bijvoorbeeld het waterbeheer in het
stedelijk gebied en grondwater.
Hoofdstuk 5 vertelt de stand van zaken met betrekking
tot de Kaderrichtlijn Water, oftewel de ecologische en
chemische kwaliteit van het water in de stroomgebieden
van de Rijn, Maas, Schelde en Eems. Ditzelfde geldt voor
het water in het Nederlandse deel van de Noordzee.
Hoofdstuk 6 ten slotte geeft inzicht in de kosten en
economische aspecten van het waterbeheer in Nederland.
Hoeveel geld is hiermee gemoeid voor het rijk, de
provincies, gemeenten en waterschappen en waar komt
dat geld vandaan? In het bijzonder wordt ook aandacht
geschonken aan financiële en economische analyses van
maatregelen in het waterbeheer, zoals de economische
gevolgen van de Watervisie en de financiering van het
Hoogwaterbeschermingsprogramma.
Water in Beeld is ook op het internet te raadplegen.
Zie www.waterinbeeld.nl.

Water in Beeld 2008   

1
Samenvatting
Het rijk, de provincies, gemeenten en waterschappen
werken samen aan een duurzaam Nederlands waterbeleid.
Deze editie van Water in Beeld geeft een overzicht van de
resultaten die in 2007 werden bereikt in het waterbeheer,
zowel op bestuurlijk en beleidsmatig niveau als op het
gebied van het kwantitatief en kwalitatief waterbeheer.
Ook geeft deze rapportage een overzicht van de uitgaven
en ontvangsten in het waterbeheer in 2007.
In het voorjaar van 2007 verscheen het beleidsprogramma van het kabinet Balkenende IV. Duurzaam water­
beleid is hiervan een onderdeel. Kern van dit beleid is dat
investeringen in het waterbeheer (zoals bescherming
tegen overstromingen en bestrijding van wateroverlast en
droogte) verbonden dienen te zijn met verbetering van
de ecologie en een versterking van economische
mogelijkheden.

Kleigeisers, Saskia de Zee en Albert Meijvogel

In de duurzaamheidstrategie van het kabinet zijn
economische groei, milieukwaliteit en welzijn van mens
en dier meer in evenwicht. Het waterbeleid is één van de
dragers van deze strategie. Op verschillende andere
beleidsterreinen, met name in de ruimtelijke ordening,
zijn ontwikkelingen aan de gang die een sterke relatie
hebben met het waterbeleid. Water vormt de verbindende factor.
Het kabinet stelde in 2007 de Watervisie ‘Nederland
veroveren op de toekomst’ vast. In de Watervisie staan
vijf thema’s met de speerpunten van het waterbeleid:
1. Nederland maken we samen klimaatbestendig.
2. Nederlanders maken met water een sterkere economie.
3. Nederlanders leven duurzaam met water.
4. Nederland helpt met waterkennis wereldwijd.
5. Nederlanders herontdekken leven met water.
In de Watervisie besteedt het kabinet veel aandacht aan
het positioneren van duurzaam waterbeleid als schakel

tussen ecologie en economie. Het kabinet ziet kansen in
het verder ontwikkelen van een thuismarkt voor water- en
deltatechnologie. Dit versterkt de nationale economie en
is ook van groot belang voor een gezonde exportpositie.
De Watervisie gaat over de toekomst van het water­
beheer. Hierbij is het klimaatbestendig maken van onze
watersystemen elke dag actueel. Zo worden langs de kust
de zogenoemde ‘zwakke schakels’ versterkt. In andere
delen van Nederland zijn de maatregelen van het
programma Ruimte voor de Rivier het gesprek van
de dag. Tegelijkertijd is een Hoogwaterbeschermings­
programma met verbeteringsmaatregelen aan de
primaire waterkeringen in uitvoering.
De klimaatverandering manifesteert zich ook op andere
fronten. Zo werden in 2007 weer meteorologische
records gevestigd. Dit jaar was het warmste jaar sinds
1706, toen de regelmatige waarnemingen begonnen.
Van 22 maart tot en met 6 mei 2007 werd de langste
aaneengesloten droge periode sinds honderd jaar
gemeten. Ondanks de warmte en droogte was er
voldoende zoet water beschikbaar. Juli 2007 was de op
één na natste julimaand sinds 1906. Dit leidde plaatselijk
tot wateroverlast.
In het najaar 2007 verscheen het nationaal Adaptatieprogramma Ruimte en Klimaat. In dit rijksbrede programma
werken partijen samen aan strategieën om te anticiperen
op de gevolgen van de klimaatveranderingen voor de
waterveiligheid, de kwaliteit van de leefomgeving en de
biodiversiteit. De watersector kan hierin als voorloper
dienen voor andere sectoren en voor het buitenland.
Ook in het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW)
wordt geanticipeerd op de klimaatverandering. In 2007
spraken de NBW-partners (rijk, provincies, gemeenten en
waterschappen) af om voortaan uit te gaan van de
nieuwste klimaatscenario’s van het KNMI uit 2006.

In polderpark Cronestyn bij Leiden staan zeven fonteinen die om de beurt water spuiten. Windenergie zet een vat met lucht op druk en bij
voldoende druk spuit de fontein tien liter water uit. De grond rond de fonteinen wordt daardoor natter en de vegetatie verandert.

Water in Beeld 2008   

1

1

Hoogwaterbeschermingsprogramma
Het Hoogwaterbeschermingsprogramma is naast
de Maaswerken en Ruimte voor de Rivier één van
de programma’s waarin waterschappen, provincies
en het ministerie van Verkeer en Waterstaat
samenwerken aan de verbetering van de veiligheid
tegen overstromingen. In het programma zijn 97
verbeteringsmaatregelen aan de primaire water­
kering opgenomen. Deze moeten uiterlijk in 2015
zijn uitgevoerd, opdat de keringen dan weer aan de
wettelijke veiligheidsnorm voldoen.

Ruimte voor de Rivier
Ruimte voor de Rivier bestaat uit veertig maat­
regelen langs de IJssel, Neder-Rijn, Lek, Waal en
het benedenstroomse deel van de Maas. Waar
voorheen sprake was van dijkversterking om
het rivierengebied tegen overstromingen te
beschermen, wordt nu gekozen voor rivier­
verruiming. Bijvoorbeeld door dijkverlegging en
uiterwaardvergraving. Dijkversterking gebeurt nog
wel op plekken waar rivierverruiming niet mogelijk

Dit heeft geen invloed op de maatregelenpakketten die
reeds in uitvoering zijn en die tot doel hebben om het
Nederlandse watersysteem in 2015 aan de wettelijke
eisen te laten voldoen. Deze zogenoemde WB21-opgave
(Waterbeheer 21ste eeuw) wordt uitgevoerd in samenhang met de maatregelen voor de Kaderrichtlijn Water.
In opdracht van het Landelijk Bestuurlijk Overleg Water
werd in 2007 een studie uitgevoerd naar de globale

      Water in Beeld 2008

is. In 2007 is voor het grootste deel van de
maatregelen een bestuursovereenkomst gesloten
over de wijze waarop de verdere uitwerking van
de betreffende maatregel plaatsvindt. Ook werd in
2007 een strategisch kader vastgesteld voor de
vergoeding van schade door de eerder genoemde
maatregelen. Dit geldt voor schade aan huizen,
bedrijven en opstallen en bedrijfsschade voor
agrarische bedrijven.

Prioritaire zwakke schakels

om structureel nadelige gevolgen van de grondwaterstand zoveel mogelijk te voorkomen of te beperken.
Gemeenten stellen bijvoorbeeld uiterlijk in 2013 een
rioleringsplan vast, dat als beleidskader dient voor de
uitvoering van de zorgplichten.
In het kader van de verdrogingsbestrijding hebben
alle provincies zogenoemde TOP-lijsten samengesteld.
Eind 2007 zijn deze lijsten door het rijk en de provincies
vastgesteld. De verdroogde gebieden op deze TOP-lijsten
krijgen tot 2013 subsidie uit het Investeringsbudget
Landelijk Gebied. De provincies werken bij de
ver­drogingsbestrijding samen met waterschappen,
terreinbeherende organisaties en meestal ook met
de land- en tuinbouworganisaties.

Op acht locaties langs de Nederlandse kust moeten
de zeeweringen worden versterkt én ligt er een
opgave tot verbetering van de ruimtelijke kwaliteit.
Onder regie van de provincies worden oplossingen
voor de versterking van de acht prioritaire zwakke
schakels in integrale planstudies onderzocht. Bij
Noordwijk wordt het duin verbeterd en wordt het
strand zeewaarts uitgebreid. Op Goeree-Overflakkee wordt de bestaande dijk van het Flaauwe Werk
aan de binnenkant versterkt. De werkzaamheden
op deze locaties gingen in 2007 van start.

De Kaderrichtlijn Water (KRW) schept het kader voor
het waterbeheer in de Europese Unie. In de KRW staat
dat water een erfgoed is dat als zodanig moet worden
beschermd, verdedigd en behandeld. Doel is een
duurzaam gebruik van water. De KRW gaat over de
bescherming van zowel oppervlaktewater, overgangs­
wateren, kustwateren en grondwater. In 2007 trad
het officiële monitoringsprogramma voor de KRW in
werking.

kosten en de benodigde maatregelen om het stedelijk
watersysteem in 2015 op orde te hebben en te houden.
De kosten bedragen naar schatting 2,5 miljard euro. Deze
raming is gebaseerd op informatie van 65 gemeenten.
De kosten worden voor ruim 50 procent bepaald door
kosten voor het onderdeel riolering. In de nieuwe Wet
gemeentelijke watertaken staat dat gemeenten verschillende zorgplichten hebben voor hemelwaterafvoer en
grondwaterproblemen. Ze moeten maatregelen treffen

De hoofddoelstelling van de KRW voor Nederland is dat
in 2015 de waterlichamen van de stroomgebieden van
Rijn, Maas, Schelde en Eems een ‘goede chemische en
ecologische toestand’ hebben. Te nemen maatregelen
moeten leiden tot een ‘goede chemische en ecologische
toestand’, dan wel tot een ‘goed ecologisch potentieel’
voor sterk veranderende de kunstmatige waterlichamen.
De te nemen maatregelen worden vastgesteld in
stroomgebiedbeheerplannen. Voor de uitvoering van
maatregelen uit de stroomgebiedbeheerplannen geldt
een resultaatverplichting.

Ecologische en chemische kwaliteitselementen bepalen
samen de toestand van de waterkwaliteit. Voor de
meeste ecologische kwaliteitselementen worden de
normen momenteel niet gehaald. Voor de meeste
chemische kwaliteitselementen worden de normen wel
gehaald. Daar waar de chemische normen niet worden
gehaald, zijn de effecten op de biologische kwaliteit naar
verwachting gering.
De ecologische waterkwaliteit wordt afgeleid van een
reeks beoordelingen, zoals de toestand voor algen,
de kwaliteit van de vis, de water- en oeverflora en de
macrofauna. Op basis van gegevens uit 2006 blijkt de
toestand van algen in de meeste wateren goed te zijn.
Het gemiddelde beeld van de kwaliteit van de vis is ook
redelijk tot goed, al zijn er erg grote verschillen per
waterlichaam. De visstand profiteert duidelijk in wateren
waar de waterflora zich goed heeft kunnen herstellen.

Waterwet
In 2007 maakte de Tweede Kamer een begin
met de behandeling van de Waterwet. Deze
nieuwe wet integreert negen waterbeheerwetten.
Een van de onderdelen van de Waterwet is een
regeling voor het beheer van oppervlaktewater en
grondwater. Ook brengt de wet een duidelijke
samenhang aan tussen waterbeleid en ruimtelijke
ordening. De Waterwet levert verder een
flinke bijdrage aan kabinetsdoelstellingen zoals
vermindering van regels, vergunningstelsels en
administratieve lasten.
Andere wettelijke wapenfeiten uit 2007 zijn de
inwerkingtreding van de Wet modernisering
waterschapsbestel en van de Wet verankering
en bekostiging gemeentelijke watertaken.

Water in Beeld 2008   

1

om maatregelen te ontwikkelen om het mariene milieu
op peil te houden of te verbeteren. De waterkwaliteit van
de Noordzee is sinds de jaren tachtig verbeterd.
De toevoer van zware metalen en tributyltin is de
laatste jaren sterk afgenomen. Toch is verdergaande
bescherming van het mariene milieu gewenst. Er
bevinden zich nog altijd concentraties stoffen in zee
die er van nature niet thuis horen.
Wie de uitgaven van de overheid aan watertaken optelt,
komt in 2007 net als in 2006 op een som van 5,1 miljard
euro. In 2006 betaalde een gemiddeld huishouden 518
euro voor het waterverbruik. Dit bedrag is opgebouwd
uit diverse waterschapsheffingen (€ 208), de betalingen
voor rioolrecht (€ 134) en drinkwater (€ 176). De lichte
stijging ten opzichte van het jaar daarvoor wordt
grotendeels veroorzaakt door een stijging van het
rioolrecht. Als gevolg van nieuwe milieuregels moeten
gemeenten namelijk aanzienlijk investeren in het rioolnet.
De al eerder genoemde Watervisie bevat ook een
economisch thema. Water heeft verschillende economische functies die (soms) concurrerend zijn met de
doelstellingen van het waterbeheer of met elkaar.
Uitgangspunt van het waterbeleid is dat verschillende
economische functies in balans moeten zijn met het
streven naar bescherming en verbetering van de

Waterbewustzijn, participatie en innovatie

In de grote rivieren profiteert de visstand van reeds
genomen maatregelen. De water- en oeverflora is niet
overal goed genoeg. Hetzelfde geldt voor de toestand
van de macrofauna. Bij de macrofauna is de toestand in
de kleine wateren doorgaans wel beter dan in de grote
wateren. Naast deze biologische kwaliteitselementen
wordt de ecologische waterkwaliteit bepaald door
zogenaamde ondersteunende parameters, zoals mest­
stoffen. In veel eutrofiëringgevoelige wateren is de
stikstofbelasting verder teruggedrongen. De reductie van
fosfaatbelasting van oppervlaktewater is op veel plaatsen
nog onvoldoende. Voor veel oppervlaktewater is fosfaat
een kritische factor in het bereiken van een goede
ecologische toestand.
In 2007 is een groot aantal inrichtingsmaatregelen
uitgevoerd, die een groot positief effect hebben op de
ecologische toestand. Voorbeelden hiervan zijn de aanleg
van natuurlijke oevers en nevengeulen, hermeandering
van beken en plas-drassituaties langs kanalen.
Voor de chemische toestand zijn bepaalde gewasbescher-

  10    Water in Beeld 2008

mingsmiddelen, zware metalen, PAK’s en tributyltin de
belangrijkste probleemstoffen in het Nederlandse
oppervlaktewater. Voornaamste bronnen vormen
atmosferische depositie, uitloging vanuit scheepvaart,
landbouw en buitenlandse aanvoer. De waterkwaliteit
van de grote rivieren wordt voor een groot gedeelte
bepaald door de buitenlandse aanvoer van stoffen.
Effectieve reductie moet daarom voornamelijk worden
gerealiseerd op stroomgebiedniveau. In de regionale
wateren zijn de binnenlandse diffuse bronnen van veel
groter belang.
In december 2007 stemde het Europees Parlement in met
de Kaderrichtlijn Mariene Strategie. Deze richtlijn
verplicht de EU-landen om maatregelen te nemen die een
achteruitgang van het mariene milieu tegengaan,
bijvoorbeeld door voorwaarden te stellen aan activiteiten
op de Noordzee. De lidstaten hebben tot 2015 de tijd
om samen met buurlanden en gebruikers (visserij,
scheepvaart, zandwinning, windturbineparken, olie- en
gasindustrie en recreatie) een strategie op te stellen en

Waterveiligheid is voor de meeste Nederlanders
nog steeds iets vanzelfsprekends. Zij zijn zich
onvoldoende bewust van de voor- en nadelen van
het wonen in een land dat voor een groot deel
onder de zeespiegel ligt. Ook de verstrekkende
gevolgen van de klimaatverandering worden nog
niet als een nieuwe werkelijkheid beleefd. Met
educatie, communicatie en participatie (burgers,
bedrijven, kennisinstellingen) wordt het water­
bewustzijn gestimuleerd.
Zowel op nationaal als regionaal niveau krijgen
maatschappelijke partijen en individuele burgers
veel ruimte om mee te praten en mee te denken
over het anders omgaan met water. In het project
Burgerbeelden Waterkwaliteit konden individuele
burgers hun mening geven over waterkwaliteit, en
welke waarden en argumenten daarachter liggen.
Een voorbeeld van een succesvol kennisprogramma
is Leven met Water. Uit een tussentijdse evaluatie
in september 2007 bleek dat dit programma een
grote bron van ideeën en inspiratie is. In talrijke
projecten wordt vernieuwend samengewerkt. De in
deze projecten ontwikkelde kennis en kunde wordt

ecologische kwaliteit van watersystemen. De overheid
ziet volop mogelijkheden om functies met elkaar te
combineren. Ten slotte ziet de overheid kansen voor het
verder ontwikkelen van een thuismarkt voor water- en
deltatechnologie. Dit versterkt de nationale economie en
is van groot belang voor een gezonde exportpositie.

gebruikt om de beleidsdoelstellingen uit de
Watervisie in te vullen en te concretiseren voor het
Nationale Waterplan.
Duurzaam leven tussen rivieren en zee is volgens
het kabinet immers alleen mogelijk wanneer alle
lagen van de samenleving zich bewust zijn van de
risico’s, maar óók van de kansen die leven met
water biedt. De overheid investeert dan ook
nadrukkelijk in kennisontwikkeling en stimulering
van innovatief waterbeheer. In december 2007
nam de ministerraad het besluit om 75 miljoen
euro beschikbaar te stellen voor een innovatie­
programma (2008-2011) voor het bereiken van
de doelstellingen uit de Kaderrichtlijn Water.
Andere feiten in dit verband zijn onder meer de
oprichting van Deltares, een nieuw Nederlands
instituut voor wereldwijde deltavraagstukken, en
de instelling van de Commissie duurzame kustontwikkeling. Deze nieuwe Deltacommissie buigt zich
over de bescherming van de Nederlandse kust en
het achterland op de zeer lange termijn (over
honderd jaar). De commissie is gevraagd om in
haar advies de waterveiligheid te combineren met
andere functies in de kustzone.

Water in Beeld 2008   11

2
Bestuurlijke organisatie en instrumentatie
Hoofddoelstelling
Het verbeteren van de doeltreffendheid en doelmatigheid van de bestuurlijke
organisatie en het instrumentarium van het waterbeleid.

Hoofdboodschappen
In 2007 stelde het kabinet de Watervisie ‘Nederland
veroveren op de toekomst’ vast. In de Watervisie staat in
welke richting het beleid zich de komende jaren moet
ontwikkelen om Nederland op de lange termijn klimaatbestendig te houden. De Watervisie beschrijft vijf thema’s
met de speerpunten in het waterbeleid:
1. Nederland maken we samen klimaatbestendig.
2. Nederlanders maken met water een sterkere economie.
3. Nederlanders leven duurzaam met water.
4. Nederland helpt met waterkennis wereldwijd.
5. Nederlanders herontdekken leven met water.

De verzonken fontein, Hans van Lunteren

De Watervisie is geen eindpunt, maar het begin van
een proces dat toewerkt naar een plan voor een
klimaatbestendige waterhuishouding van Nederland:
het Nationale Waterplan.
De Tweede Kamer maakte in 2007 een begin met de
behandeling van de Waterwet. In deze nieuwe wet staat
integraal waterbeheer centraal. De Waterwet integreert
negen waterbeheerwetten, onder meer de Wet op de
waterhuishouding, de Wet op de waterkering, de
Grondwaterwet en de Wet verontreiniging oppervlaktewateren. In de Waterwet staat een regeling voor het
beheer van oppervlaktewater en grondwater. De nieuwe
wet verbetert de samenhang tussen waterbeleid en
ruimtelijke ordening. Daarnaast levert de Waterwet een
flinke bijdrage aan kabinetsdoelstellingen zoals vermindering van regels, vergunningstelsels en administratieve
lasten.

De verzonken fontein staat symbool voor de in het verleden uitgevoerde bodemsanering in de Rotterdamse wijk Kralingen en voor de nog
steeds voortdurende zuivering van het grondwater. Na zuivering wordt het water naar de fontein gepompt. Ondergronds klinkt het klateren
van het water.

Op 29 december 2007 trad de Wet modernisering
waterschapsbestel in werking. De wet vereenvoudigt de
bestuurlijke en financiële structuur van de waterschap-

pen. De wet omvat een herziening van de Waterschapswet en enige aanpassingen van de Wet verontreiniging
oppervlaktewateren.
In augustus 2007 stelde de Tweede Kamer de wet
Verankering en bekostiging gemeentelijke watertaken
vast. In deze wet wordt de zorgplicht voor gemeenten
geïntroduceerd om grondwaterproblemen aan te pakken.
Om innovaties te stimuleren en realiseren zijn verschillende activiteiten ontplooid. Zo begon eind 2007 een
innovatieve toekomstverkenning voor de Afsluitdijk.
Ook nam de ministerraad in december 2007 het
principebesluit om voor de periode 2008 tot met 2011
75 miljoen euro beschikbaar te stellen voor een innovatieprogramma, gericht op het bereiken van de doelstellingen
uit de Kaderrichtlijn Water (KRW). Tevens werd Deltares
opgericht. Dit is een nieuw Nederlands instituut voor
wereldwijde deltavraagstukken.
In 2007 is begonnen met de actualisatie van het
Nationaal Bestuursakkoord Water. Er worden concrete
afspraken gemaakt over de aanpak van de integrale
wateropgave, de rollen en verantwoordelijkheden van
verschillende partijen en de financiering van maatregelen.
Deze NBW-actualisatie vloeit voort uit de resultaten van
de Evaluatie NBW uit 2006 en de Decembernota 2006.
De ruimtelijke dimensie van het waterbeleid krijgt een
steeds bredere basis. Bij de uitvoering van de Nota
Ruimte en de invulling van het Urgentie Programma
Randstad is water een vast aandachtspunt. Ook voor het
waterkwaliteitsaspect tekenen de ruimtelijke contouren
zich af. In de KRW-gebiedsprocessen hebben betrokken
overheden elkaar gevonden in het formuleren van doelen
en maatregelen, waaronder ruimtelijke maatregelen. Om

Water in Beeld 2008   13

2

2

de effectiviteit van de watertoets te vergroten zijn
verschillende activiteiten ondernomen, zoals de
aanpassing van de Handreiking Watertoets.
In 2007 is het bewustzijn van burgers in beeld gebracht
waar het gaat om waterveiligheid. In de praktijk gebeurt
er veel om het waterbewustzijn te vergroten, zoals de
campagnes ‘Nederland leeft met water’ en ‘Denk
Vooruit’, maar ook met programma’s in het onderwijs.
In 2007 is begonnen met strategieontwikkeling om door
middel van educatie, communicatie en participatie het
waterbewust gedrag van de Nederlandse bevolking te
stimuleren.

2.1

Algemene strategie en beleidsvorming

2.1.1

Beleid

2.1.1.1

Watervisie

3. Nederlanders leven duurzaam met water
Icoonproject is de Zuidwestelijke Delta. De veiligheid
in de Zuidwestelijke Delta wordt gecombineerd met
duurzaamheidsambities, inclusief de waterkwaliteit en
de economische ontwikkelingen in het gebied. In de
Zuidwestelijke Delta komen alle opgaven samen.
Dit vergt een aanpak die een voorbeeld moet zijn van
integraal waterbeheer.
4. Nederland helpt met waterkennis wereldwijd
Icoonproject is de samenwerking met Indonesië. Dit is
een van de succesvolste programma’s van Partners voor
Water. Het kabinet heeft de samenwerking in juni 2007
vernieuwd en geïntensiveerd door het ondertekenen van
een nieuw Memorandum of Understanding. Dit loopt tot
2012. De aanpak in Indonesië is een voorbeeld dat
navolging verdient.

volksgezondheid, milieu en leveringszekerheid.
Doelmatigheid en transparantie, innovatie en de
betrokken burger vormen de drie speerpunten uit het
bestuursakkoord. Per speerpunt ondernemen de
betrokken partijen verschillende acties. Zo wordt ingezet
op benchmarking, samenwerking en het inzichtelijk
maken van de kosten van de waterketen om de doel­
matigheid en transparantie te vergroten. Er wordt een
innovatieagenda opgesteld en er komt een campagne
om het bewustzijn van burgers over de waterketen te
vergroten. Voor de uitvoering van het bestuursakkoord
wordt vier jaar uitgetrokken. Het rijk zal monitoren in
welke mate de doelmatigheid en transparantie in de
waterketen verbeteren. Om deze extra impuls aan
samenwerking kracht bij te zetten wordt de communicatie in de waterketen geïntensiveerd en beter afgestemd.
2.1.1.4

In 2007 stelde het kabinet de Watervisie ‘Nederland
veroveren op de toekomst’ vast. In de Watervisie staat in
welke richting het beleid zich de komende jaren moet
ontwikkelen om Nederland op de lange termijn duurzaam
klimaatbestendig te houden of te maken. De Watervisie
beschrijft vijf thema’s met de speerpunten in het
waterbeleid. Voor elk thema heeft het kabinet een
icoonproject gekozen.
De thema’s zijn:
1. Nederland maken we samen klimaatbestendig
Icoonproject is het IJsselmeergebied. Hier komen bijna
alle actuele klimaatvraagstukken samen. Het gebied
vervult een cruciale functie voor de veiligheid (bescherming tegen zee en afvoer van rivierwater), de zoetwatervoorziening van een groot deel van Nederland, voor de
trekvogels, de visserij en voor recreatie en toerisme.
Bovendien wordt er ruimte geclaimd voor de bouw van
woningen en is de ecologische kwaliteit van het meer
onvoldoende. De aanpak van het IJsselmeergebied
vervult daarom een spilfunctie in de vraag hoe we het
beste kunnen anticiperen op klimaatverandering.
2. Nederlanders maken met water een sterkere economie
Icoonproject is de Afsluitdijk, die moet worden opgeknapt
om ook in de toekomst voldoende veiligheid te bieden.
Daar is veel geld mee gemoeid. Maar tegenover deze
kosten kunnen ook nieuwe economische of maatschappelijke opbrengsten staan. Daarom verkent het kabinet
welke initiatieven en plannen met de renovatie te
combineren zijn.

  14    Water in Beeld 2008

5. Nederlanders herontdekken leven met water
Icoonproject is Nederland Waterland. Nederlanders leven
met water. De geschiedenis en toekomst van ons land zijn
met water verbonden. Het kabinet werkt aan het
vergroten van de kennis en het waterbewustzijn van alle
Nederlanders. Het kabinet laat de historie van ‘Nederland
Waterland’ vastleggen in een zogenoemd watercanon,
die ook aangeeft hoe deze kennis te combineren is met
nieuwe ideeën voor toekomstige oplossingen.
De Watervisie is geen eindpunt, maar het begin van
een proces dat toewerkt naar een plan voor een
klimaatbestendige waterhuishouding van Nederland:
het Nationale Waterplan.

Ook voor het waterkwaliteitsaspect tekenen de ruimtelijke contouren zich af. In de gebiedsprocessen die
moeten leiden tot de KRW-stroomgebiedbeheerplannen
hebben betrokken overheden in 2007 gezamenlijk doelen
en maatregelen geformuleerd, waaronder ruimtelijke
maatregelen.
2.1.1.5

2.1.1.2

Actualisering Nationaal Bestuursakkoord Water

In 2007 is een begin gemaakt met de actualisatie van
het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW). Er worden
concrete afspraken gemaakt over de aanpak van de
integrale wateropgave, de rollen en verantwoordelijk­
heden van verschillende partijen en de financiering van
maatregelen. De NBW-actualisatie vloeit voort uit de
resultaten van de Evaluatie NBW in 2006 en de
Decembernota 2006. Het geactualiseerde NBW is nog
niet ondertekend. Eerst moet er duidelijkheid zijn over de
financiering van maatregelen op het gebied van synergie
en innovatie vanuit het rijk.
2.1.1.3

Bestuursakkoord Waterketen

In 2007 sloten de ministeries van VROM en VenW,
het IPO, de VNG, UvW en Vewin het Bestuursakkoord
Waterketen. Het bestuursakkoord geeft een extra impuls
aan de ontwikkeling van een meer doelmatige en
transparante waterketen. Daarin gaat het om behoud en
versterking van goede prestaties op het gebied van

Ruimtelijk waterbeleid

De ruimtelijke dimensie van het waterbeleid krijgt een
steeds bredere basis. Bij de uitvoering van de Nota
Ruimte en de invulling van het Urgentie Programma
Randstad is water een vast aandachtspunt. Het ruimtelijk
waterbeleid wordt onder meer ingevuld met het
programma Ruimte voor de Rivier.

Innovatie

Een ambitie van het kabinet is om een duurzaam en
innovatief waterbeleid te ontwikkelen als schakel tussen
ecologie en economie. Door een innovatieve benadering
en door zaken in samenhang aan te pakken, wordt
duurzaam waterbeheer bevorderd en worden de kosten
zo laag mogelijk houden. Het combineren van functies
kan ook belangrijk zijn voor de exportpositie van ons
land, bijvoorbeeld wanneer innovaties in Nederlandse
praktijkomstandigheden kunnen worden getest.

heden. De stuurgroep en het netwerk Watertechnologie
hebben in 2006 een innovatieprogramma opgesteld.
Na 2006 stond ook in 2007 een subsidieregeling open
om innovatieve research- and developmentactiviteiten
voor de watertechnologiesector te ondersteunen. Hieruit
ontstond het in het najaar van 2007 geopende TTIW
Wetsus, een in Leeuwarden gevestigd onderzoeksinstituut dat zich richt op de ontwikkeling van nieuwe
technologieën op het gebied van duurzaam water.
Wetsus wordt mede gefinancierd door de Europese
Gemeenschap, Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling, het Samenwerkingsverband Noord-Nederland,
EZ/Kompas en de provincie Friesland (www.wetsus.nl).
Behalve voor de netwerken Deltatechnologie en
Watertechnologie heeft het kabinet middelen beschikbaar
gesteld voor één integrale maatschappelijke innovatieagenda. Ook het thema water staat op deze agenda.
Eind 2007 verscheen in dit kader een ‘informatieanalyse
water’. De ministerraad nam in december 2007 het
principebesluit om voor de periode 2008 tot met 2011
75 miljoen euro beschikbaar te stellen voor een
innovatieprogramma, gericht op het bereiken van
de KRW-doelstellingen.
2.1.1.6

Waterbewustzijn

Veranderingen in het klimaat vragen om een andere
manier van omgaan met water, bijvoorbeeld door meer
ruimte aan water te geven. De verantwoordelijke
overheden kunnen de klimaat- en wateropgaven echter
niet succesvol aanpakken zonder draagvlak en zonder
actieve betrokkenheid en kennisinbreng vanuit de
samenleving. Een probleem is dat deze nieuwe werkelijkheid nog niet zo wordt beleefd. Waterveiligheid is voor
de meeste Nederlanders nog steeds iets vanzelfsprekends,
terwijl iedereen de voor- én de nadelen moet kennen van
het wonen in een delta onder de zeespiegel.

Eind 2007 ging in dit kader een toekomstverkenning
voor de Afsluitdijk van start. De in 2007 geïnstalleerde
Deltacommissie (zie ook paragraaf 3.2.5) is gevraagd om
in haar advies de waterveiligheid te combineren met
andere functies in de kustzone.

Het kost jaren om de nieuwe werkelijkheid te accepteren
en ernaar te handelen. Als daarmee rekening wordt
gehouden bij beslissingen, wordt ‘leven met water’
minder een risico en meer een kans. Het kabinet is van
mening dat duurzaam leven tussen rivieren en zee alleen
mogelijk is, wanneer alle lagen van de samenleving zich
bewust zijn van die kansen en deze ook benutten. Het
kabinet wil werken aan kennis en het waterbewustzijn
van alle Nederlanders. Campagnes als ‘Nederland leeft
met water’ en ‘Denk Vooruit’ dragen hieraan bij.

Innovaties voor een duurzaam watersysteembeheer
worden gebundeld en geprioriteerd door de stuurgroep
en het netwerk Deltatechnologie, bestaande uit vertegenwoordigers van bedrijven, kennisinstellingen en over­

In 2007 is in beeld gebracht hoe het met het water­
bewustzijn is gesteld als het gaat om waterveiligheid en
wat de betekenis daarvan is voor waterbewust gedrag.
Er is een begin gemaakt met de opzet van een strategie

Water in Beeld 2008   15

2

2

om door middel van educatie, communicatie en
participatie het waterbewust gedrag te stimuleren.
Zie ook kader: Lespakket Brakwater.

Lespakket Brakwater
In Zeeland is een lespakket Brakwater ontwikkeld
om kinderen op een leuke en actieve wijze bewust
te maken van water, natuur en milieu in hun eigen
omgeving. De leerlingen gaan samen met hun
begeleiders het veld in om metingen te verrichten
en opdrachten uit te voeren. Hierbij maken ze
gebruik van een veldwerkkist. De leerlingen
houden zelf in een logboek hun resultaten en
leerervaringen bij. Deze worden tijdens een
verwerkingsles ingevuld op een website
(www.watchweb.nl). De kinderen krijgen daarmee
een rapport over de toestand van het onderzochte
water en kunnen hun resultaten vergelijken met
andere deelnemers in Nederland of voorleggen
aan bijvoorbeeld hun gemeente of waterschap.

2.1.2

Beleidsinstrumentarium

2.1.2.1

Stand van zaken nieuwe Waterwet

De overheid staat voor grote opgaven in het water­
beheer. Om het toekomstig beheer zo goed mogelijk
vorm te geven en uit te voeren, is het van belang dat het
huidige wettelijke instrumentarium wordt gestroomlijnd
en gemoderniseerd. Daarbij staat integraal waterbeheer
centraal. De Waterwet regelt het beheer van oppervlaktewater en grondwater én verbetert ook de samenhang
tussen waterbeleid en ruimtelijke ordening. Daarnaast
levert de Waterwet een flinke bijdrage aan kabinetsdoelstellingen zoals vermindering van regels, vergunningstelsels en administratieve lasten. Met de wet kan de minister
invulling geven aan een moderne vorm van interbestuurlijk toezicht. Dit toezicht geeft antwoord op de vraag of
uitvoering en toepassing van het waterbeheer door
medeoverheden als systeem goed werkt (systeemtoezicht). Onderwerpen waar het systeemtoezicht zich op
richt worden gekozen op basis van specifiek verzamelde
informatie en risicoanalyses. De Tweede Kamer begon in
2007 met de behandeling van het wetsvoorstel voor de
Waterwet.
2.1.2.2

Stand van zaken Waterschapswet

Op 29 december 2007 trad de Wet modernisering
waterschapsbestel in werking. De wet vereenvoudigt
de bestuurlijke en financiële structuur van de water­
schappen. De wet omvat een herziening van de

  16    Water in Beeld 2008

Waterschapswet en enige aanpassingen van de Wet
verontreiniging oppervlaktewateren. Op grond van
de nieuwe waterschapswet wordt bij de verkiezingen
voor de waterschapsbesturen het huidige personenstelsel
vervangen door een lijstenstelsel. De huidige waterschapsheffingen worden vervangen door een
watersysteemheffing en een zuiveringsheffing.
2.1.2.3

Wet gemeentelijke watertaken

In februari 2007 nam de Tweede Kamer de nieuwe wet
Verankering en bekostiging gemeentelijke watertaken
aan. In augustus 2007 werd de nieuwe wet vastgesteld.
In deze wet staat de nieuwe zorgplicht voor gemeenten
om grondwaterproblemen aan te pakken. Gemeenten
moeten bijvoorbeeld in een rioleringsplan vastleggen hoe
zij invulling geven aan de zorgplicht (zie ook paragraaf
4.3.3). Zij kunnen de maatregelen bekostigen uit de
nieuwe rioolheffing, die in plaats komt van het oude
rioolrecht.

2.2

Partners voor Water

HGIS Partners voor Water (II) bundelt de krachten om de
internationale positie van de Nederlandse watersector
(overheid, bedrijfsleven, kennisinstellingen en nongouvernementele organisaties) te versterken. Het
programma is voor het grootste deel (42 miljoen euro)
uitbesteed aan een publiek-privaat samenwerkingsverband van de EVD en het NWP. Het resterende deel
(7 miljoen euro) wordt uitgevoerd door Rijkswaterstaat.
Het programma toont goede voortgang.
Partners voor Water (II) is opgebouwd uit de drie
componenten beleidsafstemming, samenwerking en
stimulering.
Onder de component beleidsafstemming neemt de
samenwerking binnen en tussen de ministeries (en met de
sector) duidelijk toe. Twee voorbeelden van stappen die
bijdragen aan de versterking van de synergie zijn:

Om te waarborgen dat alle waterhuishoudkundige
aspecten goed worden meegewogen in ruimtelijke
plannen, werd in 2001 de Watertoets geïntroduceerd.
De werking van de Watertoets is in 2006 geëvalueerd.
In 2007 is via een communicatie-impuls ingezet op
verbetering van de effectiviteit van de watertoets op alle
in de evaluatie aangegeven verbeterpunten: vroegtijdige
betrokkenheid van de waterbeheerders bij ruimtelijke
plannen, locatiekeuzen, de kwaliteit van wateradviezen
en waterparagrafen, juridische borging en de aandacht
voor financiering en compensatie in ruimtelijke plannen.
Hiertoe is onder meer de Handreiking Watertoets
aangevuld.

1. Volgens de Beleidsbrief ‘Een zaak van iedereen’ van de
minister voor Ontwikkelingssamenwerking kan de
samenwerking in de zogenoemde estafettelanden
(landen die vanuit een ontwikkelingssituatie op weg
zijn om op eigen benen te staan) opschuiven van
ontwikkelingssamenwerking naar bijvoorbeeld
economische samenwerking.
2. In het programma 2g@there van het ministerie van
Economische Zaken worden instrumenten zoals
Programma Economische Samenwerking (PESP),
Programma Samenwerking Opkomende markten
(PSOM) en Partners voor Water op elkaar afgestemd.
Hierdoor kunnen samenwerkingskansen in het
buitenland tussen ondernemers, kennisinstellingen,
overheid, universiteiten beter worden benut.

Tijdens bijeenkomsten en in publicaties is tevens ingegaan
op externe factoren die de effectiviteit van de Watertoets
kunnen beïnvloeden. Zo kan de nieuwe Wet ruimtelijke
ordening gevolgen hebben voor de rollen en de
verantwoordelijkheden van de diverse partijen in het
watertoetsproces.

De component samenwerking ontwikkelt zich voorspoedig en wint aan impact. Mede hierdoor heeft de Nederlandse watersector zich internationaal strategischer
gepositioneerd:

2.1.2.4

2.1.2.5

Ontwikkelingen Watertoets

Oprichting Deltares

Op 30 december 2007 is de Stichting Deltares officieel
opgericht. Deltares is een nieuw Nederlands instituut voor
wereldwijde deltavraagstukken. Het voert strategisch en
toegepast onderzoek uit en levert specialistisch advies
voor nationale en internationale deltavraagstukken.
Deltares werkt voor overheid en bedrijfsleven in binnenen buitenland. De organisatie wordt gevormd door
WL | Delft Hydraulics, GeoDelft, TNO business unit
Bodem en Grondwater en delen van de specialistische
diensten van Rijkswaterstaat.

• De Stuurgroepen Delta- en Watertechnologie met de
daaraan gekoppelde innovatieprogramma’s kwamen
op stoom in 2007.
• Met het Directoraat-Generaal Internationale Samenwerking van het ministerie van Buitenlandse Zaken is
gewerkt aan een Nederlandse publiekprivate bijdrage
aan de Millennium Development Goals. Het TRUST
Programma wil drinkwater en sanitaire voorzieningen
realiseren voor tien miljoen mensen. Het eerste project
is inmiddels gegund.
• Verder bundelt het NWP NGO-platform de inzet bij
activiteiten zoals het International Year of Sanitation.

• De Human Capital Roadmap Water wil de instroom
van personeel in de watersector vergroten.
• Het European Water Partnership wordt ondersteund
om water beter op de Europese agenda te krijgen en zo
allianties te bouwen.
De component stimulering zet een goed volume om en
wint aan kwaliteit.
Er worden circa vijftig strategische projecten uitgevoerd om
Nederlandse expertise beter in beeld te brengen. Onder
het vierpartijen Memorandum of Understanding tussen de
ministeries van VenW en VROM en de twee Indonesische
zusterministeries zijn twee nieuwe acties opgestart:
1. Het Jakarta Flood Initiative, dat de Indonesische
autoriteiten wil helpen met het formuleren van een
strategie voor niet-technische maatregelen om Jakarta
op lange termijn te beschermen tegen overstromingen.
2. De advisering van Indonesië bij het opstellen van een
adaptatiestrategie; deze strategie is gepresenteerd en
marge van de Baliconferentie onder het Klimaatverdrag
(december 2007).

2.3

Leven met Water

Het kennisprogramma Leven met Water richt zich op
kennisontwikkeling en stimulering van innovatief
waterbeheer. Tevens wordt gewerkt aan het aanpakken
van grote vraagstukken in samenwerking met het
bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheden.
Momenteel zijn honderd kennisprojecten in uitvoering
of reeds afgerond.
Uit een tussentijdse evaluatie bleek eind september 2007
dat het programma erin is geslaagd om een grote bron van
ideeën en inspiratie te activeren. Een van de conclusies is
dat de impact van Leven met Water in de praktijk goed
zichtbaar is. Het programma richt zich nu vooral op
kennisborging en daadwerkelijke implementatie van de
ontwikkelde concepten. Zo wordt de problematiek van het
waterbeheer in dichtbevolkte gebieden met complexe
ruimtelijke inrichtingsvraagstukken effectief opgepakt.
In talrijke projectverbanden wordt multidisciplinair (tussen
disciplines) en transdisciplinair (tussen wetenschap en
praktijk) vernieuwend samengewerkt. De in deze projecten
ontwikkelde kennis en kunde zet het ministerie van VenW
in om de beleidsdoelstellingen uit de Watervisie in te vullen
en te concretiseren voor het Nationale Waterplan.
Het gaat hierbij bijvoorbeeld om kennis en kunde op het
vlak van burgerparticipatie, sociaal leren, belevingsonderzoek en omgaan met overstromingsrisico’s.

Water in Beeld 2008   17

3
Waterveiligheid
Hoofddoelstelling
Het waarborgen van de bescherming tegen hoogwater volgens het wettelijk niveau,
door primaire waterkeringen langs het kust- en IJsselmeer- en rivierengebied en het
dynamisch handhaven van de kustlijn op het niveau van 1990 (basiskustlijn).

Hoofdboodschappen
Met de uitvoering van het Hoogwaterbeschermings­
programma, de planologische kernbeslissing Ruimte voor
de Rivier en de Maaswerken worden de dijken en kust op
orde gebracht en krijgt het water waar nodig de ruimte.
Op die manier wordt mede geanticipeerd op de klimaatontwikkelingen die in de toekomst leiden tot stijging van
de zeespiegel en hogere rivierafvoeren.
Vanwege het grote belang van bescherming van ons land
tegen overstromingen heeft het kabinet extra middelen
ter beschikking gesteld. Voor de uitvoering van versterkingswerken, inclusief de steenbekledingen bij de
Oosterschelde en de Westerschelde, is voor de periode
tot 2020 circa zes miljard euro gereserveerd.

Klankwaterval, Bob van Schie

Het Hoogwaterbeschermingsprogramma is één van de
programma’s waarmee maatregelen worden uitgevoerd
om overstromingen te voorkomen en daarmee te voldoen
aan de wettelijk vastgelegde waterveiligheidsnormen.
In dit programma staan de maatregelen die voortkomen
uit de zogenoemde eerste en tweede toetsing van de
primaire waterkeringen, alsook de maatregelen die gericht
zijn op de aanpak van de zwakke schakels langs de kust.
Ten behoeve van de derde toetsing - die in 2011 gereed
moet zijn - is de Regeling veiligheid primaire waterkeringen vastgesteld. Het daarin opgenomen toetsinstrumentarium bestaat uit de Hydraulische Randvoorwaarden
2006 en het geactualiseerde Voorschrift Toetsen op
Veiligheid Primaire Waterkeringen.

De Klankwaterval bestaat uit een serie boven elkaar geplaatste klankvormen, waarlangs water stroomt. Het stromende water maakt op
de porseleinen klankvormen een zacht tinkelend geluid. De klanken zijn rustgevend en het stromende water beïnvloedt het klimaat in
de binnenruimte.

Ter verduidelijking van het beleid voor de kust is in
2007 de Beleidslijn kust vastgesteld. De beleidslijn
bevat een kader om initiatieven te toetsen aan het
veiligheidsbelang. Ook geeft de beleidslijn inzicht in de

verdeling van verantwoordelijkheden tussen de verschillende overheden.
In Brussel is de Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s
vastgesteld. Deze richtlijn verplicht de lidstaten tot een
planstelsel voor nationaal en grensoverschrijdend beheer
van overstromingsrisico’s. Het niet afwentelen van deze
risico’s over de landsgrenzen en de aanpak van risico’s,
inclusief gevolgenbeperkende maatregelen, zijn daarbij
belangrijke principes. De verplichte overstromingsrisicobeheersplannen moeten in 2015 gereed zijn.
In 2007 zijn de opties voor de modernisering van het
waterveiligheidsbeleid voor de middellange termijn
verkend. Investeren in het voorkomen van overstromingen blijft de belangrijkste pijler van het beleid. In lijn met
de nieuwe Europese richtlijn voor overstromingsrisico’s is
er wel meer aandacht voor de beperking van gevolgen
bij overstromingen. Behalve om het verbeteren van de
rampenbeheersing gaat het daarbij ook om het steviger
verankeren van waterveiligheid in de ruimtelijke ordening. Vergroting van waterbewustzijn en waterveilig
gedrag is een telkens terugkerend aandachtspunt.
De staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat heeft de
Commissie duurzame kustontwikkeling (de nieuwe
Deltacommissie) ingesteld. Die buigt zich over de
bescherming van de Nederlandse kust en het achterland
op de lange termijn. De commissie heeft de opdracht om
voor de komende eeuw inzicht te geven in de te
verwachten zeespiegelstijging en andere klimatologische
en maatschappelijke ontwikkelingen die van belang zijn
voor de Nederlandse kust. Daarnaast zal de commissie
advies uitbrengen over een samenhangend beleid dat
leidt tot een duurzame ontwikkeling van het Nederlandse
kustgebied.

Water in Beeld 2008   19

3

3

Prestatie-indicatoren
De prestatie die moet worden geleverd om de doelstelling
ten aanzien van veiligheid te realiseren is uitgedrukt in de
volgende prestatie-indicatoren:
Hoogwaterbescherming

Het percentage waterkeringen van het totaal aan primaire
waterkeringen (in kilometers) in Nederland, waarvan
de gemiddelde kans per jaar op een overstroming
door bezwijken kleiner of gelijk is aan de voor deze
waterkering geldende wettelijke norm.
Basiskustlijn (BKL)

Het percentage raaien waar op het moment van toetsing
sprake is van een structurele landwaartse overschrijding
van de BKL-norm.

3.1

Hoogwaterbescherming

3.1.1	Hoogwaterbeschermingsprogramma
in uitvoering
Het Hoogwaterbeschermingsprogramma is naast de
Maaswerken en Ruimte voor de Rivier één van de
programma’s waarin waterschappen, provincies en het
ministerie van Verkeer en Waterstaat (VenW) samenwerken aan de verbetering van de bescherming tegen
overstromingen. In het programma zijn 97 maatregelen
opgenomen voor de verbetering van de primaire
waterkeringen. Deze maatregelen moeten uiterlijk in
2015 zijn uitgevoerd, opdat de keringen dan weer aan
de wettelijke veiligheidsnorm voldoen.
De verbetering van steenbekledingen langs de Wester­
schelde en Oosterschelde wordt uitgevoerd binnen het
programma Zeeweringen. In 1996 werd vooruitlopend op
de eerste toetsing geconstateerd dat deze bekledingen niet
aan de gestelde normen voldoen. Het gaat respec­tievelijk
om trajecten van in totaal 148 en 173 kilometer. Sinds 1997
is er langs de Westerschelde 112 kilometer dijk verbeterd,
waarvan circa vijf kilometer in 2007. Langs de Oosterschelde
werd in het afgelopen jaar 15 kilometer aan steenbe­
kledingen vernieuwd. In totaal is daar nu circa 20 kilometer
gerealiseerd. Het project in Zeeland loopt door tot 2015.

3.1.2

Ruimte voor de Rivier

Eind 2006 werd na goedkeuring door de Eerste Kamer de
Planologische Kernbeslissing Ruimte voor de Rivier van
kracht. Voorafgaand aan het van kracht worden van de
PKB was bij vier zogeheten koploperprojecten gestart
met de uitwerking van planstudies. Het ging om de
ontpoldering van de Overdiepse Polder (getrokken door
de provincie Noord Brabant), de ontpoldering van de

  20    Water in Beeld 2008

Overdiepse Polder
Ten zuiden van de Bergsche Maas tussen Waalwijk
en Geertruidenberg ligt de Overdiepse Polder.
Het is een binnendijks gelegen, overwegend open
agrarisch gebied van circa 500 hectare. De
provincie Noord-Brabant voert samen met de
betrokken regionale overheden en een consortium
van adviesbureaus de planstudie uit voor rivier­
verruiming in de Overdiepse Polder. De betrokken
overheden zijn Rijkswaterstaat Zuid-Holland, de
gemeenten Waalwijk en Geertruidenberg en het
waterschap Brabantse Delta.
Overdiepse Polder is één van de veertig maat­
regelen uit het Programma Ruimte voor de Rivier
en staat ook wel bekend als het terpenplan. Door
de dijk landinwaarts te verleggen en langs deze dijk
(negen) terpen aan te leggen, krijgt de Bergsche
Maas meer ruimte. Dit bijzondere project komt de
veiligheid in de regio ten goede, want de maatgevende waterstand daalt met circa dertig centimeter.
De maatregel biedt ook een duurzaam perspectief
voor de melkveehouderij en de ruimtelijke kwaliteit
van het gebied. Verder is het om nog meer redenen
een bijzonder project: hier is sprake van ontpolderen in plaats van inpolderen, het rijk legde als een
beleidsexperiment de verantwoordelijkheid voor de
planstudie neer bij de provincie.
Bovendien is bij de planvorming sprake van directe
participatie van de bewoners. Bestuurders van de
belangenvereniging nemen actief deel aan de
Ambtelijke Begeleidingsgroep Overdiep. Zij zijn zo
direct betrokken bij de advisering aan de Stuurgroep Overdiep. Deze stuurgroep met bestuurders
van de regionale overheden adviseert het college
van Gedeputeerde Staten. In de planstudiefase
brengen Gedeputeerde Staten tweemaal advies uit
aan de staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat.
Medio 2007 nam de staatssecretaris het advies
voor de variantkeuze over.

grootste deel hiervan een bestuursovereenkomst gesloten
over de wijze waarop de verdere uitwerking van de
betreffende maatregel plaatsvindt. De overeenkomsten
zijn ondertekend door de partij die de maatregel verder
uitwerkt (initiatiefnemer) en de staatssecretaris.
In 2006 werd al een overeenkomst getekend met de
gemeente Gorinchem voor de nadere uitwerking van de
uiterwaardvergraving ‘bedrijventerrein Avelingen’. In
januari 2007 volgden vier bestuursovereenkomsten over
de maatregelen Vianen (provincie Utrecht), Munnikenland (waterschap Rivierenland), Bolwerksplas (gemeente
Deventer) en Keizers en Stobbenwaarden (provincie
Overijssel). Begin juli 2007 werden de overeenkomsten
voor de dijkverleggingen Cortenoever en Voorster Klei
getekend door het waterschap Veluwe. De planstudies
van deze dijkverleggingen verlopen parallel aan de
ontwikkeling van een alternatief voor deze maatregelen
door de gemeente Zutphen.
Verder zijn overeenkomsten getekend met het
waterschap Rivierenland voor dijkversterkingen langs
Neder-Rijn en Lek. Projectopdrachten gingen uit voor
de kribverlaging langs de Waal, uiterwaardvergravingen
langs de Neder-Rijn / Lek (Doorwertsche Waarden,
Tollewaard, Middelwaard) en obstakelverwijdering
Machinistenschool Elst en de maatregelen Gendtse
Waard en Millingerwaard. Ook voor de maatregel
‘berging Volkerak Zoommeer’ is nog in 2007 een
overeenkomst gesloten.
In oktober 2007 ten slotte werd in aanwezigheid van
vertegenwoordigers van de lokale bevolking de overeenkomst voor de hoogwatergeul Veessen-Wapenveld
getekend door de staatssecretaris van VenW en de
provincie Gelderland.
De staatssecretaris stemde in 2007 in met het strategisch
kader voor de vergoeding van schade voor huizen,
bedrijven en opstallen en van bedrijfsschade voor
agrarische bedrijven als gevolg van de uitvoering van
de Ruimte voor de Rivierprojecten.

3.1.3
Noordwaard (met Rijkswaterstaat als initiatiefnemer), de
uiterwaardvergraving Scheller en Oldeneler Buitenwaarden (gemeente Zwolle) en de dijkverlegging Westenholte
(provincie Overijssel). De staatssecretaris van VenW
stemde begin 2007 in met de voorkeursalternatieven van
de initiatiefnemers van deze projecten.
In totaal gaat het bij Ruimte voor de Rivier om de
uitvoering van veertig projecten. In 2007 is voor het

Maaswerken

De bescherming tegen hoogwater in Limburg wordt
grotendeels gerealiseerd door verbreding en verdieping
van de Maas. Daarbij wordt eveneens nieuwe natuur
gerealiseerd en grind gewonnen. De verbreding en
verdieping van de Zandmaas is in uitvoering. De
voorbereidingen voor de uitvoering van het Grensmaasproject door het Consortium Grensmaas BV werden in
2007 nagenoeg afgerond.

Voor een deel wordt de hoogwaterbescherming ook
gerealiseerd door het verhogen van in totaal 40 kilometer
Maaskaden in de stedelijke gebieden van Roermond,
Venlo, Gennep, Mook en Middelaar. Hiervan is inmiddels
36 kilometer gerealiseerd. Om ook voor het hoogwaterseizoen 2007-2008 een verhoogde bescherming te
bieden voor de gebieden achter de vier kilometer aan
kaden die nog niet af zijn, zijn tijdelijke beschermingsmaatregelen getroffen. Vertraging in de uitvoering bij de
laatste kilometers ontstond door de benodigde tijd voor
grondverwerving, het leveren van maatwerkoplossingen
en op een aantal plaatsen geconstateerde verschillen
tussen ontwerpgegevens en de feitelijke situatie.

3.1.4

Rampenbeheersing

Nederland is onvoldoende voorbereid op eventuele
overstromingen. Daarom heeft het kabinet een Taskforce
Management Overstromingen (TMO) ingesteld die als
aanjager fungeert om de organisatorische voorbereiding
bij de betrokken overheden voor eind 2008 wél op orde
te krijgen. Het in veiligheid brengen van mensen staat
daarbij centraal.
In 2007 heeft de TMO aan zeventien veiligheidsregio’s
ondersteuning gegeven bij het opstellen van over­
stromingsplannen. Hier is goede voortgang geboekt.
In de Gelderse veiligheidsregio’s zijn plannen gereed die
voor andere regio’s als voorbeeld kunnen dienen. Ook in
de regio’s Zuid-Holland Zuid, Zeeland en RotterdamRijnmond zijn grote stappen gezet. De voorbereidingen
voor de landelijke oefenweek Waterproef in november
2008 zijn in volle gang.
De TMO heeft ook veel aandacht besteed aan de
verbetering van de risico- en crisiscommunicatie. In 2007
bracht het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties de Landelijke Communicatiestrategie
voor het Nationaal Responsplan Hoogwater en Over­
stromingen uit. Die biedt een goed uitgangspunt voor de
risico- en crisiscommunicatie. Door de provincies is in
samenwerking met veiligheidsregio’s, waterschappen en
het rijk een overstromingsdieptekaart ontwikkeld.
Hiermee is een eerste stap gezet om te voldoen aan de
Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s. Op www.crisis.nl
is informatie beschikbaar gesteld over wat de overheid
doet en wat burgers zelf kunnen doen als voorbereiding
op een overstroming.

3.1.5

Toetsing primaire waterkeringen

In 2007 is het instrumentarium voor de derde toetsing
van de primaire waterkeringen vastgesteld. Deze toetsing
loopt volgens de Wet op de waterkering tot 15 januari
2011. Het toetsinstrumentarium bestaat uit de Hydrauli-

Water in Beeld 2008   21

3

3

sche Randvoorwaarden 2006 (HR2006) en het Voorschrift Toetsen op Veiligheid Primaire Waterkeringen
(VTV2006). Daarnaast zijn procesafspraken voor de derde
toetsing vastgelegd. Dat heeft het ministerie van VenW
gedaan in overleg met de Unie van Waterschappen en
het Interprovinciaal Overleg.
Het VTV2006 schrijft voor hoe de toetsing moet worden
uitgevoerd, rekening houdend met nieuwe kennis en
inzichten. De vernieuwde duinentoets is erin verwerkt en
de toepasbaarheid van de toetsregels is verbeterd. Het
voorschrift geeft de meeste aandacht aan de toetsing
van keringen die op grond van de tweede toetsing het
predikaat ‘geen oordeel’ hebben gekregen. Dit bedroeg
vorig jaar 31 procent en dit percentage moet in 2011
sterk zijn teruggebracht tot hooguit 15 procent.
De Hydraulische Randvoorwaarden 2006 stellen de
relatie vast tussen de hoogwaterstanden, andere
belastingen en de wettelijke norm voor de periode
2006-2011. Voor een groot deel van het hoofdwater­
systeem zijn de nieuwe randvoorwaarden gelijk aan
die van 2001. Wijzigingen zijn onder meer opgenomen
voor het kustgebied, IJburg, de Overijsselse Vecht en
de Eem.
Tijdens de nu gestarte derde toetsing worden voor het
eerst ook de primaire waterkeringen langs de Maas
getoetst, omdat de Maaskaden in 2005 zijn opgenomen
in de Wet op de waterkering. Het toetsvoorschrift voor
de Maaskaden is integraal opgenomen in het VTV2006.

Een middelbare stormvloed
Sinds de watersnoodramp van 1953 heeft het
zeewater niet zo hoog gestaan als op 9 november
2007. Rijkswaterstaat had bewaking ingesteld voor
de volledige kust. De Maeslantkering in de Nieuwe
Waterweg is voor het eerst in haar bestaan om
deze reden gesloten geweest. Ook de Hartelkering
en de Oosterscheldekering gingen dicht.
De noordwesterstorm, volgens de classificatie
behorend tot de categorie van middelbare
stormvloeden, veroorzaakte in het hele kustgebied
een zeer grote wateropzet. Deze varieerde van
1.40 meter bij Vlissingen tot 2.68 meter bij Delfzijl.
Het was sinds 4 januari 1976 niet meer voorgekomen dat de Stormvloedwaarschuwingsdienst van
Rijkswaterstaat voor alle sectoren dijkbewaking
moest adviseren.

  22    Water in Beeld 2008

De hydraulische randvoorwaarden voor deze keringen
zijn opgenomen in de HR2006.
De tot nu toe voorgeschreven toetsingsmethode voor
keringen die indirect tegen buitenwater beschermen, de
zogenoemde categorie C-keringen, geeft nog niet het
gewenste inzicht in de veiligheidstoestand van deze
keringen. Het ministerie van VenW heeft de Stichting
Toegepast Onderzoek Waterbeheer opdracht gegeven
om in overleg met beheerders, provincies en het rijk een
toetsmethode voor deze categorie keringen uit te werken.
Na de evaluatie van de tweede toetsing door de Inspectie
Verkeer en Waterstaat zijn in het Draaiboek Toetsen
procesafspraken voor de derde toetsing vastgelegd. Het
proces is nu opgedeeld in stappen, waarbij de betrokken
partijen en rollen zijn aangeduid. Het ministerie van
VenW regisseert het totale proces.

3.1.6	Nieuwe leidraad voor het ontwerpen van
rivierdijken
In juni 2007 bood het Expertisenetwerk Waterveiligheid
de nieuwe leidraad Rivieren aan het ministerie van VenW
aan. Voor het ontwerpen van rivierdijken bestaat nu nog
maar één leidraad. Deze maakt geen verschil meer tussen
dijken in het boven- of het benedenrivierengebied, zoals
zijn twee voorgangers uit de jaren tachtig van de vorige
eeuw nog wel deden. Een ander belangrijk verschil is dat
de nieuwe leidraad niet alleen is gericht op veiligheid,
maar ook rekening houdt met ruimtelijke kwaliteit.
Omdat rivierverruiming tegenwoordig een goed alternatief
wordt gevonden voor dijkversterking – en zelfs de voorkeur
geniet – is één van de vier delen van de leidraad geheel aan
dit onderwerp gewijd. Een volgende reden waarom er
een nieuwe leidraad moest komen, is dat inzichten en
technieken zijn veranderd, waardoor grote delen van de
oude leidraden niet meer van toepassing waren.
De nieuwe leidraad besteedt ook aandacht aan het begrip
robuust ontwerpen. Daaronder wordt verstaan: in het
ontwerp rekening houden met toekomstige ontwikkelingen en onzekerheden, zodat het uitgevoerde ontwerp
tijdens de planperiode blijft functioneren zonder dat
ingrijpende en kostbare aanpassingen noodzakelijk zijn.
Ook moet het ontwerp kunnen worden uitgebreid indien
dat economisch verantwoord is. Bijvoorbeeld: als bij het
ontwerp van een dijkversterking al duidelijk is dat de dijk
in de toekomst verder moet worden versterkt, kan
daarmee meteen rekening worden gehouden. Eis is dat
met een relatief kleine investering grote maatschappelijke
besparingen in de toekomst mogelijk zijn. Het moet wel
gaan om een zelfde orde van grootte als de huidige
versterking.

3.1.7

Waterveiligheid 21ste eeuw

In 2007 zijn de opties voor de modernisering van het
waterveiligheidsbeleid voor de middellange termijn
verkend. De houdbaarheidsdatum van het huidige beleid
komt in zicht. Dit komt door ontwikkelingen rond het
klimaat, maar ook als gevolg van de groei van de
bevolking en forse investeringen in ons land sinds de
huidige veiligheidssystematiek is vastgesteld. In 2007 zijn
zogenoemde dijkringgesprekken gevoerd met bestuurders, beleidsmakers en maatschappelijke organisaties.
Ook is gesproken met experts van bedrijven, kennis­
instituten en overheden.
Op 9 november 2007 werden op het congres ‘De Kracht
van Water’ de resultaten uit die gesprekken gepresenteerd. Ideeën en onderzoeksresultaten werden daarbij
getoetst en gedeeld met bestuurders en professionals.
Geconcludeerd werd dat investeren in het voorkomen
van overstromingen de belangrijkste pijler blijft van
het beleid. In lijn met de nieuwe Europese Richtlijn
Over­stromingsrisico’s (zie paragraaf 3.1.9.) komt er
wel meer aandacht voor de beperking van gevolgen
bij over­stromingen. Behalve om het verbeteren van
de rampenbeheersing gaat het daarbij om het steviger
verankeren van waterveiligheid in de ruimtelijke
ordening. Vergroting van het waterbewustzijn en van
het waterveilig gedrag (rekening houden met de kans
op een overstroming) is daarbij een telkens terugkerend
aandachtspunt.
Door de Adviescommissie Financiering Primaire Water­
keringen (de commissie Vellinga) is december 2006 een
advies uitgebracht over de financiering van de primaire
waterkeringen. De commissie Vellinga heeft drie
verschillende wijzen van financieren onderzocht. In 2007
is aan de Tweede Kamer bericht dat Verkeer en Waterstaat in de beleidsnota Waterveiligheid 21ste eeuw
het standpunt over de lange termijn financiering zal
presen­teren. Een reactie op het advies van de commissie
Vellinga ligt hierin besloten.

3.1.8

Veiligheid Nederland in Kaart

In 2001 startte het ministerie van Verkeer en Waterstaat
een studie om overstromingsrisico’s in beeld te brengen:
Veiligheid Nederland in Kaart. Dit project heeft voor
16 van de 53 dijkringen de kansen op en de gevolgen
van overstromingen globaal in kaart gebracht. In 2006 is
in opdracht van VenW, IPO en UvW gestart met een
vervolg om ook de risico’s van de andere dijkringen en
drie Maaskaden te berekenen. Dit onderzoek wordt
uitgevoerd door het projectbureau Veiligheid Nederland
in Kaart.

In 2007 is met name veel aandacht besteed aan de
verbetering van het te gebruiken instrumentarium.
Zo is er een nieuwe module ontwikkeld voor de
berekening van de schade en het aantal slachtoffers bij
een overstroming. Omdat de risico’s worden berekend
op basis van overstromingsscenario’s zijn ook hiervoor
nieuwe instrumenten ontwikkeld. De ontwikkelfase van
het instrumentarium is eind 2007 afgesloten.

3.1.9

Europese Richtlijn Overstromingsrisico’s

In 2007 zijn het Europees Parlement en de regeringen
van de EU-lidstaten het eens geworden over de Richtlijn
over Beoordeling en Beheer van Overstromingsrisico’s,
kortweg de Richtlijn Overstromingsrisico’s (ROR). De
richtlijn verplicht de lidstaten tot een planstelsel voor
nationaal en grensoverschrijdend ‘beheer van over­
stromingsrisico’s’. Het niet afwentelen van deze risico’s
over de landsgrenzen en de aanpak van risico’s inclusief
gevolgenbeperkende maatregelen zijn daarbij belangrijke
principes. De overstromingsrisicobeheersplannen moeten
in 2015 gereed zijn.
De lidstaten moeten eind 2013 kaarten gereed hebben
die hun overstromingsrisico’s weergeven. De lidstaten
bepalen zelf welke doelen ze stellen, zoals veiligheids­
normen. De ROR legt wel een aantal principes op. Voor
Nederland als benedenstrooms land is het van groot
belang dat het principe ‘niet-afwentelen’ en het stroomgebiedbreed (internationaal) afstemmen nu in Europese
wetgeving is verankerd. Verder verplicht de richtlijn tot
aandacht voor kans én gevolg, voor bescherming maar
ook voor bewustzijn, waarschuwing, crisisbeheer en
schadeherstelregelingen.
Een ander principe is publieke participatie: de burger krijgt
inzicht in de risicokaarten en wordt betrokken bij de
bepaling van doelen en maatregelen. Het Nederlandse
beleid geeft al voor een groot deel invulling aan de eisen
van de richtlijn maar behoeft ook enige aanpassing. Dat
betreft met name het verbinden van diverse planstelsels
in één overstromingsrisicobeheerplan, de bijbehorende
organisatie en informatiestromen en het betrekken van de
burger bij de bepaling van doelstellingen, normen en
maatregelen.
Het ministerie van VenW begon medio 2007 met de
voorbereiding van de uitvoering van de ROR. Dit gebeurt
in samenspraak met de andere bij het waterbeheer en de
crisisbeheersing betrokken overheden.

3.1.10

Regionale waterkeringen

In de Vierde nota waterhuishouding stond als actiepunt
dat in 2006 door alle provincies in overleg met de

Water in Beeld 2008   23

3

3

  24    Water in Beeld 2008

3.2.4
De ‘Dijk in duin’ zorgt ervoor dat de waterkering
zeewaarts van de boulevard komt te liggen.
Hierdoor ligt de boulevardbebouwing straks
binnendijks. Door de oplossing ‘Dijk in duin’
kunnen de huidige bouwbeperkingen deels
opgeheven worden. Er is daardoor ruimte voor
ruimtelijke ontwikkelingen langs de boulevard.

Zwakke schakels

De 268 kilometer lange duinenkust van Nederland
voldeed bij de eerste toetsing volgens de Wet op de
waterkering bijna volledig aan de gestelde normen. Naar
aanleiding van nieuwe inzichten in het gedrag van golven
voor de kust, werd in 2003 - mede op grond van het
oordeel van de waterkeringbeheerders - geconcludeerd
dat een aantal plekken langs de kust op termijn niet meer
aan de norm van de wet voldoet. Vervolgens zijn acht

20

40

15

30

10

20

5

10

0

0

onderwatersuppleties
Bron: Rijkswaterstaat, 2007

Water in Beeld 2008   25

strandsuppleties

BKL-overschrijdingen (%)

2008

2007

2005

2006

2003

2004

2002

2001

2000

1999

1998

1997

In figuur 3.1 zijn de suppletiehoeveelheden en BKLoverschrijdingen weergegeven. In 2007 is in totaal
12,7 miljoen kuub zand gesuppleerd. De BKL werd in
7,7 procent van de gevallen overschreden. Nederland
slaagt erin zijn kust door middel van zandsuppleties goed
op orde te houden.

Figuur 3.1 Jaarlijkse suppletiehoeveelheden en percentages raaien
waarin de Basiskustlijn is overschreden

1996

Beleidslijn kust

In september 2007 heeft de ministerraad de Beleidslijn
kust vastgesteld. De Beleidslijn kust is aangekondigd in
de Nota Ruimte (2006) en is van toepassing op alle
voorgenomen ruimtelijke ontwikkelingen langs de
Nederlandse kust. Plannenmakers kunnen in de beleidslijn
zien aan welke regels zij zich moeten houden en met
welke overheden en wetten zij te maken krijgen als zij
willen bouwen langs de kust. De beleidslijn verandert
niets aan bevoegdheden en regels, maar geeft rijk,
provincies, gemeenten en waterschappen een hand­
reiking bij het toetsen van plannen. Dit kan de onderlinge
afstemming tussen de verschillende overheden
vereenvoudigen.

Suppleties worden zoveel mogelijk onder water
uitgevoerd. Dit omdat ze kosteneffectiever zijn dan
strandsuppleties én omdat ze minder hinder opleveren
voor de strandrecreatie.

Commissie duurzame kustontwikkeling

De staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat stelde in
2007 de Commissie duurzame kustontwikkeling in. Deze
commissie was aangekondigd in de Watervisie van het
kabinet en wordt ook wel de nieuwe Delta­commissie
genoemd. De commissie heeft als opdracht
om voor de komende eeuw inzicht te geven in de te
verwachten zeespiegelstijging en andere klimatologische
en maatschappelijke ontwikkelingen die van belang zijn
voor de Nederlandse kust. Daarnaast geeft de commissie
advies over een samenhangend beleid voor duurzame
ontwikkeling van het kustgebied. De studie strekt zich zo
nodig uit tot het kustgebied van andere Noordzeelanden.
Ook het rivierengebied maakt deel uit van de studie,
omdat de zeespiegelstijging van invloed is op het
verwerken van mogelijk verhoogde rivierafvoeren.

1995

3.2.1

Bij Noordwijk is in het najaar van 2007 gestart met
een zeewaartse duinverbreding van bijna vijftig
meter. In het duin wordt een dijk aangebracht, die
wordt afgedekt door het duin. De dijk is dus niet
zichtbaar. De hoogte van de dijk is minimaal negen
meter boven NAP. De kruin van de dijk (het
bovenste puntje) is ongeveer vijf meter breed, de
totale breedte van de dijk is 40 meter. De totale
lengte van de dijk (inclusief aansluitconstructie) is
1.100 meter. Om te zorgen voor geleidelijke
overgang van de nieuwe duinen naar het huidige
strand, wordt het strand over een lengte van drie
kilometer verbreed. De verbrede duinen vormen
samen met de dijk een stevige buffer tegen het
water.

Het handhaven van de kustlijn wordt op een dusdanige
wijze gedaan, dat er ruimte blijft voor natuurlijke
dynamische processen. Het streven is om het aantal BKLoverschrijdingen rond de 10 procent te houden. Het
handhaven van het zandvolume van het kustfundament
is nodig om ook op de langere termijn ervoor te zorgen
dat de kustlijn gehandhaafd kan blijven en dat de
kustzone meegroeit met de zeespiegelstijging. Om deze
reden dienen ingrepen in de kustzone dan ook zoveel
mogelijk ‘zandige’ ingrepen te zijn. Alleen op deze manier
heeft de kustzone de mogelijkheid om mee te groeien
met de zeespiegelstijging.

3.2.5

1994

Kust

Zwakke schakel Noordwijk

Bij dynamisch handhaven dienen zandsuppleties twee
doelen, namelijk het handhaven van de zogenoemde
basiskustlijn (BKL) én het handhaven van het zandvolume
van het kustfundament. Voor beide doelen tezamen
wordt jaarlijks gemiddeld zo’n twaalf miljoen kubieke
meter zand gesuppleerd.

1992

3.2

Integraal kustbeheer

In juni 2007 verscheen een evaluatierapport over de
implementatie van de Europese Aanbeveling voor de
uitvoering van geïntegreerd beheer van kustgebieden.
Uit de evaluatie komt naar voren dat in 70 procent van
de lidstaten het kustbeleid wordt uitgevoerd volgens de
beginselen voor geïntegreerd beheer, zoals aangegeven in
de Europese Aanbeveling (2002). De uitkomsten van het
evaluatierapport zijn meegenomen in het in oktober 2007

Onder regie van de provincies zijn oplossingen voor de
versterking van de prioritaire zwakke schakels in integrale
planstudies onderzocht. Bij Noordwijk wordt het duin
verbeterd en wordt het strand zeewaarts uitgebreid
(zie kader: Zwakke schakel Noordwijk). Op GoereeOverflakkee wordt de bestaande dijk van het Flaauwe
Werk aan de binnenkant versterkt.

Basiskustlijn

Het zand voor onze kust is voortdurend in beweging.
Enerzijds door kustafslag, anderzijds doordat het
zandtransport langs de kust in noordwaartse richting
gaat. Indien geen zand wordt gesuppleerd, dan zou
de kustlijn vanwege natuurlijke processen en zeespiegelstijging geleidelijk landwaarts terugschrijden.

1993

Vanwege vragen over nut en noodzaak van de beveren muskusrattenbestrijding is in 2007 een aantal
onderzoeken uitgevoerd. Hieruit kwam naar voren dat
de veiligheid inderdaad afneemt door de graverij van
deze dieren. Daar komt bij dat herstel van oevers en extra
onderhoud jaarlijks 1 tot 4 miljoen euro kost. Onderzocht
is ook of bestrijding op een andere manier zou kunnen
plaatsvinden. Daarbij bleek dat alternatieve vangst­
strategieën vooralsnog niet beschikbaar zijn. Evenmin zijn
er preventieve maatregelen beschikbaar die afdoende
bescherming tegen de graverij kunnen bieden. Ten slotte
kwam uit het onderzoek naar voren dat de bestrijding
door provincies en waterschappen erg versnipperd wordt
aangepakt. Aanbevolen is om de bestrijding geheel onder
de bestuurlijke vlag van de waterschappen te brengen.

3.2.2

3.2.3

1991

In Nederland worden muskusratten en beverratten
bestreden voor de veiligheid van de waterkeringen en ter
voorkoming van economische en ecologische schade. In
2007 werden 233.690 muskusratten gevangen, dat zijn
er circa 11.000 minder dan in 2006. Bij beverratten gaat
het om andere aantallen. Daarvan werden er in 2007
1.850 gevangen. Dat zijn er 530 meer dan in het jaar
daarvoor.

De beleidslijn is opgesteld door de ministeries van VenW
en VROM, in overleg met LNV en EZ. De beleidslijn is tot
stand gekomen met medewerking van en na overleg met
overheden zoals die zijn vertegenwoordigd in het
Landelijk Bestuurlijk Overleg Hoogwaterbescherming:
provincies, gemeenten en waterschappen.

prioritaire zwakke schakels vastgesteld, waar behalve de
veiligheid óók de ruimtelijke kwaliteit verbetering
behoeft.

3

Muskus- en beverrattenbestrijding

verschenen voorstel voor geïntegreerd maritiem beleid
voor de Europese Unie. Aan dit voorstel is ook een
actieplan gekoppeld.

6

3.1.11

Met de beleidslijn wil het rijk ontwikkelingen mogelijk
maken waar dat verantwoord is, in combinatie met de
verbetering van de ruimtelijke kwaliteit van de kust. De
beleidslijn bevestigt daarbij waterveiligheid als essentieel
belang. Het rijk wil gegeven dat belang de combinatie
van veiligheid met andere functies stimuleren en spoort
daartoe aan tot innovaties en een oplossingsgerichte
aanpak.

suppletiehoeveelheden (10 m )

waterschappen normen moesten zijn vastgesteld voor de
regionale waterkeringen. Dit zijn niet-primaire waterkeringen (opgenomen in de zogenoemde legger of keur van
het waterschap) die zijn aangewezen op basis van een
provinciale verordening. De gestelde termijn werd niet
door alle provincies gehaald. Gelderland lukte dat wel in
2007. In Utrecht liep de vaststelling vertraging op. Naast
Utrecht hebben nu alleen Noord-Brabant en Limburg nog
geen normen voor deze keringen vastgesteld.

BKL-overschrijdingen

4
Waterkwantiteit
Hoofddoelstelling
De juiste hoeveelheid water te hebben op het juiste moment, op de juiste plaats,
voor de vereiste gebruiksfuncties.

Hoofdboodschappen
Het jaar 2007 was het warmste jaar sinds de start van
de metingen in 1706. In 2007 werd tevens de langste
aaneengesloten droge periode sinds honderd jaar
gemeten (22 maart-6 mei). Ondanks de warmte en de
droogte was er voldoende zoet water beschikbaar.
Het jaar 2007 leverde bijna nóg een record op, namelijk
de op één na natste julimaand sinds 1906. Dit leidde niet
tot overlast op de rijkswateren. Wel was er plaatselijk
sprake van wateroverlast.

Coloured Fog, Ann Veronica Janssens

De opgave om klimaatverandering tegen te gaan en
Nederland klimaatbestendig te maken, is complex en
ingrijpend. Om dit proces een impuls te geven is het
nationale programma Adaptatie Ruimte en Klimaat
opgezet. Als eerste stap is een nationale Adaptatie­
strategie opgesteld.
De partners van het Nationaal Bestuursakkoord Water
spraken in 2007 af om gebruik te maken van de
klimaatscenario’s die het KNMI in 2006 heeft opgesteld,
in plaats van de scenario’s uit Waterbeheer 21ste eeuw
(WB21). De maatregelpakketten tot 2015 veranderen
niet.
De stedelijke wateropgave is in 2007 in beeld gebracht.
De kosten voor het op orde brengen van het stedelijk
watersysteem in 2015 bedragen naar schatting 2,5
miljard euro. Deze raming is gebaseerd op informatie
van 65 gemeenten.

In de tuin van De Geestgronden in Bennebroek, een instelling voor geestelijke gezondheidszorg, zijn in de grond enkele tientallen kleine
sproeikoppen aangebracht. Deze zorgen een paar keer per dag voor een laaghangende wolk van geconcentreerde mist, soms wit, soms roze.
De wolk ontstaat onaangekondigd, zwelt in enkele seconden aan, zweeft over het terrein, verwaait en verdwijnt, om later weer opnieuw
te verschijnen.

Partijen in de regio liggen op schema om de WB21opgave te realiseren. Volgens de Unie van Waterschappen stonden in 2006 250 projecten op de planning en
daarvan zijn er in 2006 180 gerealiseerd.

De Inspectie Verkeer en Waterstaat concludeert dat
bij de invulling van waterakkoorden de wettelijke
mogelijkheden ten aanzien van integraal waterbeheer
niet volledig worden benut. De bijdrage van water­
akkoorden aan integraal waterbeheer en het voorkomen
van afwenteling is daardoor nog beperkt.
Alle provincies hebben de zogenoemde TOP-lijstgebieden
vastgesteld. In deze gebieden krijgt de verdrogingsbestrijding de hoogste prioriteit. Hiervoor ontvangen provincies
subsidie uit het Investeringsbudget Landelijk Gebied
2007-2013. De lijsten zijn eind 2007 door provincies en
rijk bestuurlijk vastgesteld.

Prestatie-indicatoren
De prestatie die moet worden geleverd om de doelstelling
in het waterkwantiteitsbeheer te realiseren is uitgedrukt
in de volgende prestatie-indicatoren:
Voorkomen van (regionale) wateroverlast (buitengewone
omstandigheden)

Het aantal hectare van het door waterschappen
beschermde Nederlandse grondgebied ten opzichte van
het totaal aantal hectare Nederlands grondgebied dat
door waterschappen wordt beschermd, waarbij de
vastgestelde kans op wateroverlast kleiner of gelijk is aan
de vastgestelde regionale norm voor wateroverlast.
Handhaven van juiste grond- en oppervlaktewaterpeil
(normale omstandigheden)

Het aantal hectare ten opzichte van het totaal aantal
hectare Nederlands beheergebied van waterschappen,
waarbij het actuele grond- en oppervlaktewaterregime
(AGOR) zich tenminste x% per jaar heeft bevonden
binnen de marges van het gewenste grond- en
oppervlaktewaterregime (GGOR).

Water in Beeld 2008   27

4

4

4.1

Klimaat

4.1.1

Droogte en warmte

Het jaar 2007 was extreem warm. Het was het warmste
jaar sinds het begin van de waarnemingen in 1706. De
recordhoge jaargemiddeldetemperatuur werd veroorzaakt
door de uitzonderlijke warmte in de eerste helft van het
jaar. Zowel januari als april waren de zachtste maanden
sinds 1706. De klimatologische winter (december tot en
met februari) en lente (maart tot en met mei) waren
hierdoor bovendien de warmste in ten minste drie
eeuwen. De tweede helft van het jaar viel in thermisch
opzicht minder op. Met uitzondering van november
bleven juli tot en met december zelfs te koel.
De nieuwe klimaatscenario’s van het KNMI laten zien dat
in de toekomst de watertekorten toenemen. In 2006
heeft het KNMI de klimaatveranderingen voor Nederland
in beeld gebracht. Hieruit blijkt onder meer het volgende:
• De opwarming in Nederland zet door, waardoor zachte
winters en warme zomers vaker voorkomen.
• De winters worden gemiddeld natter en ook de
neerslagextremen nemen toe.

Water in de Zuidplaspolder
In de Zuidvleugel van de Randstad is behoefte aan
meer ruimte om te wonen en te werken. Binnen de
steden in de regio is die ruimte er onvoldoende. In
de Zuidplaspolder tussen Rotterdam, Zoetermeer
en Gouda wordt door een groot aantal partijen het
diepste deel van Europa tot internationaal inspirerende proeftuin ontwikkeld. Maar hoe staat het
met de waterhuishouding in deze polder, voldoet
het waterbeheer aan alle eisen van deze tijd?
Het antwoord is simpel: ja. Vanaf de start is in de
planvorming rekening gehouden met water, bodem
en overstromingscenario’s. Bij de vastlegging van de
functies in de Streekplanherziening en in het
Intergemeentelijk Structuurplan is de lagenbenadering toegepast. Dit is een werkwijze om ruimtelijke
keuzes te onderbouwen. Hierbij worden drie lagen
onderscheiden die in onderlinge samenhang moeten
worden bekeken. De eerste laag wordt gevormd
door de bodemtypologie, de geomorfologie, het
watersysteem en de hiermee samenhangende
landschappelijke en cultuurhistorische waarden. De
tweede laag wordt gevormd door de infrastructuur
en de derde laag bestaat uit het ruimtegebrek voor

  28    Water in Beeld 2008

• De verdamping in de zomer neemt toe terwijl de
neerslag afneemt.
• De veranderingen voor het windklimaat zijn gering.
• De zeespiegelstijging zet door, daarnaast moet rekening
worden gehouden met een verdere bodemdaling van
laag-Nederland.
• De winterafvoer van de grote rivieren neemt toe, maar
in de zomer zijn juist lagere afvoeren te verwachten.
• De kans op extreme weersituaties zoals hittegolven en
extreme buien neemt toe.
Klimaatverandering heeft gevolgen voor de thema’s
veiligheid, de kwaliteit van de leefomgeving, biodiversiteit
en economie. In de volgende paragrafen wordt hierop
verder ingegaan.

4.1.2

Adaptatiemaatregelen

4.1.2.1

EU Klimaatbeleid

In juni 2007 bracht de Europese Commissie het groenboek ‘Aanpassing aan klimaatverandering in Europa –
mogelijkheden voor EU-actie’ uit. Het groenboek
verkent welke delen van Europa kwetsbaar zijn voor
uiteenlopende gevolgen van klimaatverandering en het
groenboek onderbouwt dat een EU-adaptatiebeleid

wonen, werken, landbouw en recreatie. Zo sturen
water en bodem de ruimtelijke inrichting. De
wateropgave uit het Nationaal Bestuursakkoord
Water is onderdeel van de inrichting van de polder.
Maar is de polder ook voorbereid op de klimaatverandering of wordt het in de toekomst alsnog nat? In
2007 is gestart met het Klimaat voor Ruimte project
Hotspot Zuidplaspolder, waarin de waterhuishouding
van de polder wordt doorgelicht met de KNMI’06scenario’s. De polder is bijvoorbeeld voor het thema
wateroverlast voor drie van de vier scenario’s
klimaatproof. Door flexibiliteit in te bouwen bij de
inrichting kan ook worden geanticipeerd op de meest
extreme klimaatscenario’s als dat nodig blijkt te zijn.
Onderdeel van het project is ook om te komen met
ontwerpoplossingen (adaptatiestrategieën) die de
polder beter voorbereiden op veranderende weersomstandigheden. Te denken valt aan het bouwen op
de hogere gedeelten, het partieel ophogen ten
behoeve van bebouwing of het creëren van meer
waterbergend vermogen. Maar ook valt te denken
aan waterbestendige woningtypes. Innovatieve
oplossingen kunnen zo bijdragen aan het klimaat­
bestendiger maken van de polder.

noodzakelijk is. De integratie van adaptatie in bestaand
en toekomstig EU-beleid is nodig. Water is een belangrijk
aandachtspunt, naast andere sectoren zoals landbouw,
energie, natuur, vervoer en gezondheid.
4.1.2.2

Adaptatie Ruimte en Klimaat

De opgave om te anticiperen op klimaatverandering en
Nederland klimaatbestendig te maken is complex en
ingrijpend. Een klimaatbestendig Nederland vraagt veerkracht
en aanpassingsvermogen. De leidende principes daarbij zijn
risicobenadering en herstel van natuurlijke processen.
Aanpassingen komen niet vanzelf, maar vergen een
omslag in denken, doen en laten. Om dit proces een
impuls te geven is het nationale programma Adaptatie
Ruimte en Klimaat (ARK) opgezet. Het programma ARK
is een samenwerking van het rijk en de koepelorganisaties
IPO, VNG en UvW. Als eerste stap is een nationale
Adaptatiestrategie opgesteld.
De watersector in Nederland kan in het adaptatievraagstuk
als voorloper dienen voor andere sectoren en ook voor het
buitenland. De waterbeheerders in Nederland onderschrijven de oproep om tot actie over te gaan en te anticiperen
op de veranderende omstandigheden. Samenwerking
tussen overheden, maatschappelijke organisaties en
bedrijfsleven is hierbij cruciaal. Waterbeheerders zijn
vanwege hun kennis en ervaring een belangrijke gesprekspartner in het klimaatbestendig maken van Nederland.
Waterbeheerders spelen al lang in op veranderende
omstandigheden en hebben de watersystemen steeds
aangepast aan nieuwe inzichten en ontwikkelingen. Dit
gebeurt volgens de afspraken in het Nationaal Bestuursakkoord Water (NBW) en de strategie Waterbeheer 21ste eeuw
(WB21). Er wordt hard gewerkt om de watersystemen de
komende jaren op orde te brengen en te houden. Belangrijke
uitgangspunten daarbij zijn: anticiperen op klimaatverander­
ingen, ruimte voor water en de trits vasthouden-bergenafvoeren. Doel is om er samen met partijen in de regio voor te
zorgen dat het watersysteem in 2015 op orde is en op orde
blijft. Zie ook kader: Water in de Zuidplaspolder.
4.1.2.3

het ontwikkelen van adaptatiestrategieën voor een aantal
kwetsbare gebieden. In de meeste van deze gebieden
speelt water een grote rol (Haaglanden, grote rivieren, de
Zuidwestelijke Delta, ondiepe wateren en veenweide­
gebieden, droge rurale gebieden en de Waddenzee).

Kennis voor Klimaat

Kennis voor Klimaat is een onderzoeksprogramma om
toegepaste kennis te ontwikkelen om tijdig beslissingen
voor de lange termijn af te stemmen op de gevolgen van
klimaatverandering. Kennis voor Klimaat is een samenwerking tussen de Nederlandse overheid, het bedrijfs­
leven en wetenschappers, in juli 2007 goedgekeurd
door het Nederlandse kabinet. Het Fonds Economische
Structuurversterking kende een budget van 50 miljoen
euro toe. Het programma richt zich in eerste instantie op

Figuur 4.1 Klimaatscenario’s KNMI 2006

Scenario

Naam

Toelichting

G

Gematigd

 °C temperatuurstijging op aarde in 2050 t.o.v. 1990,
1
westenwind blijft overheersende wind in winter en zomer.
Toename dagneerslag in 2050: winter 4%, in zomer 13%
zeespiegelstijging 2050: 15 - 25 cm (2100: 35 - 60 cm.)

G+

Gematigd + 1
 °C temperatuurstijging op aarde in 2050 t.o.v. 1990,
winters zachter en natter door meer westenwind, zomers
warmer en droger door meer oostenwind.
Toename dagneerslag in 2050: winter 6%, in zomer 5%
zeespiegelstijging 2050:15 - 25 cm (2100: 35 - 60 cm.)

W

Warm

 °C temperatuurstijging op aarde in 2050 t.o.v. 1990,
2
westenwind blijft overheersende wind in winter en zomer.
Toename dagneerslag in 2050: winter 8%, zomer 27%  
zeepiegelstijging 2050: 20 - 35 cm (2100: 40 - 85 cm.)

W+

Warm +

 °C temperatuurstijging op aarde in 2050 t.o.v. 1990,
2
winters zachter en natter door meer westenwind, zomers
warmer en droger door meer oostenwind.
Toename dagneerslag in 2050: winter 12%, zomer 10%
zeepiegelstijging 2050: 20 - 35 cm (2100: 40 - 85 cm.)

Bron: KNMI, 2006

4.1.3

Klimaatscenario’s in het waterbeheer

In februari 2007 zijn nieuwe klimaatscenario’s uitgebracht
door het Intergovernmental Panel on Climate Change
(IPCC). Het KNMI heeft op basis van hetzelfde bron­
materiaal voor de Nederlandse situatie vier scenario’s
uitgewerkt, de KNMI’06-scenario’s.
Figuur 4.1 geeft een overzicht van de vier scenario’s. In
de eerste kolom staan de codes voor de verschillende
scenario’s, de tweede kolom geeft de bijbehorende naam
en in de derde kolom staat een korte toelichting met de
voornaamste consequenties. De + scenario’s wijken af
van het Gematigd en Warm scenario doordat de
klimaatverandering effect heeft op luchtstromingen
waardoor de overheersende windrichting in de zomer niet
meer westelijk is maar oostelijk.
Door het Landelijk Bestuurlijk Overleg Water is op
29 maart 2007 de werkgroep Klimaatscenario’s ingesteld

Water in Beeld 2008   29

4

4

Deze aanpak resulteert in een wateropgave met een
bandbreedte. Partijen nemen vervolgens een bestuurlijk
besluit over een integraal maatregelenpakket en geven
daarbij transparant aan waar zij in de bandbreedte zitten.
om in de toekomst adequaat met de klimaatscenario’s om
te gaan. De werkgroep bracht in november 2007 het
rapport ‘Toepassing klimaatscenario’s in het waterbeheer
en –beleid’ uit. De werkgroep concludeert dat de
consequenties van de nieuwe KNMI’06-scenario’s sterk
verschillen per beleidsthema. Voor droogtegerelateerde
beleidsthema’s zijn vooral de nieuwe KNMI’06-scenario’s
met gewijzigde luchtstromen (+ scenario’s) belangrijk.
Hierin wordt de kans op droogte meer nadrukkelijk naar
voren gebracht. Voor wateroverlastgerelateerde beleidsthema’s zijn de KNMI’06 Warm (W) en Gematigd (G)
scenario’s belangrijk. Die voorspellen extremere intensieve
zomerbuien.
De partners in het Nationaal Bestuursakkoord Water
(NBW) hebben afspraken gemaakt over het gebruik van
de nieuwe KNMI’06-scenario’s voor het klimaat, gericht
op 2050-2100. Voor de wateropgaven voor regionale
watersystemen, bebouwd gebied inclusief riolerings­
opgave en watertekort betekent dit het volgende:
Al berekende wateropgave

Vasthouden aan het uitgangspunt van het WB21 ‘midden
klimaatscenario 2050’ daterende uit 2000, hetgeen qua
opgave overeenkomt met het KNMI’06-scenario G. De
NBW-partners voeren waar financieel en ruimtelijk
mogelijk, maat­regelen extra robuust uit.

op orde te brengen en te houden in 2007 beter in beeld
moet worden gebracht. In opdracht van het Landelijk
Bestuurlijk Overleg Water is een studie uitgevoerd en in
oktober 2007 opgeleverd. Daarin zijn de kosten voor de
stedelijke wateropgave in beeld gebracht.
De stedelijke wateropgave wordt verdeeld in een
kwantitatief en een kwalitatief deel. Die worden als volgt
gedefinieerd:

Figuur 4.2 Realisatie WB21-projecten die in 2006 werden afgerond
180
160

Kwantitatieve wateropgave

140

Maatregelen ter voorkoming van wateroverlast door
overstromingen uit waterlopen in het stedelijk gebied,  
maatregelen ter voorkoming van wateroverlast
door onvoldoende afvoercapaciteit van de riolering
(‘water op straat’) en maatregelen ter voorkoming van
grond­wateroverlast.

Om tijdig te kunnen inspelen op veranderingen van het
klimaat wordt periodiek getoetst wat de effecten van de
nieuwe inzichten van IPCC over de klimaatverandering
zijn op het watersysteem.
In de Droogtestudie Nederland (2005) is geconcludeerd
dat vóór 2015 grootschalige maatregelen ter voorkoming
van droogteschade niet rendabel zijn. Voor de toekomstige situatie (2050) is voor de oude WB21-klimaat­
scenario’s geconcludeerd dat grootschalige maatregelen
waarschijnlijk eveneens niet rendabel zijn. Het rijk heeft
de conclusies van de Droogtestudie geactualiseerd op
basis van de nieuwe klimaatscenario’s. Daaruit blijkt dat
de belangrijkste conclusies uit de Droogtestudie nog
steeds geldig zijn. Op dit moment zijn er regelmatig
watertekorten. Door klimaatverandering nemen die
watertekorten de komende eeuw bovendien toe. Uit
de analyse in het rapport ‘Investeringsruimte voor
toekomstige droogte’ blijkt dat de toename in twee van
de vier klimaatscenario’s aanzienlijk forser uitvalt dan in
de WB21-scenario’s was aangenomen. De onzekerheid is
nog te groot om nu al dure maatregelen te nemen om
watertekorten tegen te gaan. De watertekorten lopen
echter in twee van de vier scenario’s zodanig op, dat
het verstandig is nu alvast te gaan verkennen welke
maatregelen kunnen worden genomen als blijkt dat de
drogere klimaatscenario’s doorzetten.

De totale gemeentelijke kosten van de stedelijke kwan­
titatieve wateropgave voor heel Nederland zijn in beeld
gebracht. De verwachte eenmalige extra kosten worden
op gemiddeld 2,5 miljard euro geschat. De geraamde
kosten zijn geëxtrapoleerd op basis van opgegeven kosten
van 65 gemeenten. De geraamde kosten voor de stedelijke
wateropgave worden voor ruim 50 procent bepaald door
kosten voor het onderdeel riolering. De 65 gemeenten
hadden op het moment van het onderzoek geen goed
beeld van de kwalitatieve water­opgave, of de maatregelen die in het kader van (onder meer) de Kaderrichtlijn
Water moeten worden genomen om de waterkwaliteit te
verbeteren. De schatting van de kwalitatieve opgave is
daardoor onbetrouwbaar gebleken en niet opgenomen in
de totale stedelijke wateropgave.

4.2.2

1. Voor regionale wateroverlast wordt gebruik gemaakt
van het KNMI’06 scenario G als ondergrens.
2. Voor de stedelijke wateropgave die het gevolg is van
nieuw aan te leggen stedelijke locaties, bedrijven­
terreinen en infrastructuur én stedelijke vernieuwingsof herinrichtingsprojecten, wordt bij het ontwerpen

Partijen in de regio liggen op schema om de WB21opgave (‘Voorkomen van regionale wateroverlast op orde
in 2015’) te realiseren. Bij de UvW stonden in 2006
ongeveer 250 WB21-projecten op de planning stonden.
Van deze projecten is 21 procent doorgeschoven naar
2007, 4 procent naar 2008 en 3 procent naar 2009 of

4.2

Waterbeheer 21ste eeuw

4.2.1

Waterbeheer stedelijk gebied

De Decembernota 2006 gaf aan dat de globale kosten en
de benodigde maatregelen om het stedelijk watersysteem

Voortgang WB21-projecten

100
80
60

20
0
realisatie
2006

Maatregelen ter verbetering van de kwaliteit van het
oppervlaktewater en het grondwater.
Er gelden aanvullende randvoorwaarden, namelijk dat
het moet gaan om eenmalige extra kosten, gemaakt
door gemeenten, aanvullend op het autonoom
waterkwaliteitsbeleid (basisinspanning riolering, water­
kwaliteitsspoor) en waterkwantiteitsbeleid. De andere
randvoorwaarde is dat het moet gaan om maatregelen
die in de periode 2009 – 2015 worden uitgevoerd.

120

40

Kwalitatieve wateropgave

Nieuw te berekenen wateropgaven

  30    Water in Beeld 2008

later (zie figuur 4.2). De uitgaven die de waterschappen
in 2006 hiervoor hebben gemaakt, liggen iets hoger dan
verwacht. Over de uitgevoerde projecten in 2007 zijn op
dit moment nog geen gegevens bekend.

aantal projecten

daarvan gebruik gemaakt van de klimaatscenario’s G
en W. Gemotiveerd kan G+ worden gekozen als ondergrens vanwege de aanzienlijke financiële, ruimtelijke of
andere maatschappelijke gevolgen.
3. Voor watertekorten wordt voor de aanpak op de korte
termijn (tot 2015) gebruik gemaakt van het KNMI’06scenario G en voor de aanpak op lange termijn (vanaf
2015) uitgegaan van een bandbreedte tussen G en G+.
4. Voor waterkwaliteitsopgaven wordt uitgegaan van het
KNMI’06-scenario G, met uitzondering van die
gebieden die gevoelig zijn voor watertekorten,
waarvoor ook scenario G+ wordt gebruikt voor het
bepalen van de opgave.

doorgeschoven
naar 2007

doorgeschoven
naar 2008

voortgang WB21-projecten
Bron: Unie van Waterschappen

4.2.3

Waterakkoorden

Een waterakkoord is een akkoord tussen waterkwantiteits­
beheerders (of eventueel ander openbaar gezag met een
waterstaatkundige taak), die water afvoeren naar en/of
water ontvangen uit de bij de ander in beheer zijnde
oppervlaktewateren. Een waterakkoord bevat bepalingen
over de wijze waarop de beheerders de af- en aanvoer
van water ten opzichte van elkaar in het belang van de
waterhuishouding regelen. Deze afspraken kunnen gaan
over:
• de aanvoer en afvoer van water;
• hoe te handelen in normale en in extreme situaties;
• de waterkwaliteit;
• de financiële afwikkeling;
• procedurele aspecten (naleving, evaluatie, wijziging van
het waterakkoord).
De Wet op de waterhuishouding legt de nadruk op
integraal waterbeheer en biedt de mogelijkheid om
situaties aan te wijzen waarin waterbeheerders verplicht
zijn gezamenlijk een waterakkoord vast te stellen.
Voor elf watersystemen is een waterakkoord tussen
waterschappen en het rijk verplicht. Daarnaast zijn
waterakkoorden gesloten tussen waterbeheerders
waarvoor geen wettelijke verplichting bestaat.
De Inspectie Verkeer en Waterstaat constateert dat de
verplichte waterakkoorden in Nederland zijn gesloten en

Water in Beeld 2008   31

doorgeschoven
naar 2009 of verder

4

4

dat de betreffende waterbeheerders zich houden aan de
gemaakte afspraken. Over de kwaliteit van alle water­
akkoorden constateert de Inspectie Verkeer en Waterstaat
dat heldere afspraken over waterkwaliteit en over
waterkwantiteit - tegen de achtergrond van de trits
vasthouden-bergen-afvoeren - niet aan de orde komen.
Verder worden waterakkoorden niet altijd tijdig geactuali-

Tijdens de zeer droge voorjaarsperiode in april en begin
mei is het IJsselmeerpeil opgezet tot de bovengrens van
het peilbesluit (2,5 cm boven streefpeil). Na de weers­
omslag in het begin van de maand mei is weer het
normale peilbeheer gevoerd. Ook bij het VolkerakZoommeer is hierop geanticipeerd door tijdige water­
aanvoer uit het Hollands Diep.
Uitbreiding spuicapaciteit Afsluitdijk

Figuur 4.3 Ontwikkeling van het IJsselmeerpeil in 2007

In januari 2007 stemde het bevoegd gezag voor het
Milieu-effect-rapport (MER) in met het eerste deel van de
MER (locatiekeuze en voorlopige inrichting) voor de extra
spuicapaciteit van de Afsluitdijk. Er komen nieuwe
spuisluizen en een vispassage ter hoogte van de knik in
de Afsluitdijk ten westen van Kornwerderzand.

50
40
20
10
0
-10

4.3

Grondwater

-40

4.3.1

Bestrijding verdroging

-50

De oorspronkelijke nationale doelstelling voor de
verdrogingsbestrijding is herijkt. De nieuwe landelijke
verdrogingsdoelstelling wordt gevormd door de zogenoemde TOP-lijsten die alle provincies hebben opgesteld.
De verdroogde gebieden op deze TOP-lijsten krijgen tot
2013 subsidie uit het Investeringsbudget Landelijk
Gebied. De lijsten zijn eind 2007 door het rijk en de
provincies vastgesteld. De Tweede Kamer heeft haar
vertrouwen in deze verdrogingsaanpak uitgesproken.
Alle provincies hebben bij het samenstellen van de TOPlijst rekening gehouden met de criteria van de Taskforce
Verdroging, te weten kosteneffectiviteit, haalbaarheid en
draagvlak. Volgens de provincies is er voldoende
draagvlak voor het aanpakken van de TOP-gebieden.
De provincies hebben bestuurlijk en/of ambtelijk overleg
gevoerd met de waterschappen, de betrokken terrein­
beherende organisaties en in de meeste gevallen ook
met land- en tuinbouworganisaties.

-20

Het GGOR is een instrument om een aantal van de
maatregelen in de stroomgebiedbeheerplannen vast te
stellen. Het niet tijdig beschikbaar zijn van GGOR’s kan
betekenen dat de maatregelenpakketten voor de SGBP’s
niet toereikend zijn voor het behalen van de KRW-doelen
in 2015. Indien dit het geval is, dient hiervoor adequate
argumentatie beschikbaar te zijn.
In 2007 is een quick scan uitgevoerd om de stand van
zaken over het opstellen van GGOR bij de waterbeheerders vast te stellen. De quick scan gaf aan dat de
einddata voor het opstellen van GGOR gehandhaafd
kunnen blijven.

4.3.3

min. peil

max. peil

streefpeil

dec

nov

okt

sept

aug

juli

juni

mei

april

mrt

feb

-30

jan

peil t.o.v. NAP in cm

30

2015 te halen. De maatregelen worden in relatie met de
doelstellingen in de beschermde gebieden bezien en
bepaald.

werkelijk peil

Bron: Rijkswaterstaat, 2008

seerd en formeel vastgesteld. De Inspectie Verkeer en
Waterstaat concludeert hieruit dat bij de invulling van
waterakkoorden de wettelijke mogelijkheden ten aanzien
van integraal waterbeheer niet volledig worden benut. De
bijdrage van waterakkoorden aan integraal waterbeheer
en het voorkomen van afwenteling is daardoor nog
beperkt.

4.2.4	Peilhandhaving op de
peilbeheerste rijkswateren
Het jaar 2007 begon met twee natte maanden, waarna
in april en begin mei een uitzonderlijk droog voorjaar
volgde. Daarna kwamen weer nattere maanden.
Dit leidde op de rijkswateren niet tot wateroverlast en
evenmin tot watertekorten. Wel is bij de Afsluitdijk, in
januari en februari, bijna twee maanden maximaal
gespuid. Op 22 januari 2007 werd het hoogste peil in
2007 bereikt : NAP + 27 cm (67 cm boven streefpeil) (zie
figuur 4.3). Door de combinatie van hoog peil en diverse,
elkaar kort na elkaar opvolgende stormen is de Waarschuwingsdienst Dijken IJsselmeergebied gedurende de
periode 18 januari t/m 23 januari 2007 diverse malen
achtereen in zitting geweest. Er werden zowel algemene
hoogwaterwaarschuwingen als specifieke stormwaarschuwingen voor dijkvakken uitgegeven.

  32    Water in Beeld 2008

4.3.2	Gewenst Grond- en
Oppervlaktewater Regime
Het instrument GGOR (Gewenst Grond - en Oppervlaktewater Regime) wordt gebruikt om grondwaterpeilen
en landgebruik goed op elkaar af te stemmen. Bij het
opstellen van GGOR moeten ook de Europese verplichtingen uit de Kaderrichtlijn Water (KRW) en de Vogelen Habitatrichtlijngebieden worden meegenomen.
Het tijdspad voor GGOR is mede ingegeven door de
Europese verplichting om uiterlijk in 2009 de KRWstroomgebiedbeheerplannen (SGBP’s) uiterlijk in 2009
vastgesteld te hebben. In de SGBP’s staan alle maatregelen die moeten worden genomen om de KRW-doelen in

gemeenten verwacht dat echt keuzes worden gemaakt.
Zo moet uiterlijk vóór 2013 een verbreed GRP worden
vastgesteld dat voldoet aan de nieuwe eisen. In een
verbreed rioleringsplan wordt verder gekeken dan alleen
naar het afvoeren van afvalwater. Er wordt ook rekening
gehouden met de afvoer van regenwater en grondwater.
Het verbreed GRP geeft gemeenten veel beleidsvrijheid.
Denk hierbij aan:
• de beschrijving van situaties waarin de perceeleigenaar
zelf het hemelwater moet verwerken;
• wanneer en waar er sprake is van structurele
grondwaterproblemen;
• wanneer en waar de gemeente eventueel
maatregelen neemt.

Grondwaterkwantiteitsbeheer

De Wet gemeentelijke watertaken is op 16 augustus
2007 gepubliceerd om 1 januari 2008 in werking te
treden. Belangrijke punten in deze wet zijn hemelwater­
afvoer en grondwaterproblemen.
Voor hemelwater is het uitgangspunt dat de perceel­
eigenaar het hemelwater zo veel mogelijk zelf verwerkt.
De gemeente krijgt de mogelijkheid om bij verordening
regels te stellen aan de afvoer van hemelwater. Als
verdere afvoer van hemelwater nodig is, dan treedt de
gemeentelijke zorgplicht voor het afvloeiende hemel­water
in werking. Gemeenten moeten besluiten op welke
manier verdere verwerking van hemelwater in bebouwd
gebied gebeurt. De gemeente kan hierbij kiezen voor
gemengde én voor gescheiden verwerking van afvalwater
en hemelwater.
Verder heeft de gemeente een zorgplicht voor het treffen
van maatregelen om structureel nadelige gevolgen van
de grondwaterstand voor de aan de grond gegeven
bestemming zoveel mogelijk te voorkomen of te
beperken. In de praktijk komt het erop neer dat de
gemeente dan voor een voorziening zorgt waarop de
perceeleigenaar het overtollig grondwater kan lozen. Het
instrument om de gemeentelijke zorgplicht te financieren
is het verbreed rioolrecht.
In deze nieuwe systematiek neemt het gemeentelijk
rioleringsplan (GRP) een prominente plaats in. Het GRP
wordt het beleidskader voor de uitvoering van de
zorgplichten. Het gaat verder dan de bestaande wettelijke
zorgplicht op het gebied van een doelmatige inzameling
en transport van afvalwater. In de nieuwe wetgeving is
de beleidsvrijheid voor gemeenten groot. Wel wordt van

Water in Beeld 2008   33

5
Waterkwaliteit
Hoofddoelstelling
Een goede ecologische en chemische kwaliteit bereiken in de stroomgebieden van de
Rijn, Maas, Schelde en Eems, en in de Noordzee (Exclusieve Economische Zone).

Hoofdboodschappen
Ecologische kwaliteitselementen bepalen samen met
chemische kwaliteitselementen de toestand van de
waterkwaliteit. In 2007 is het officiële monitorings­
programma voor de Kaderrichtlijn Water (KRW) in
uitvoering genomen. Voor de meeste ecologische
kwaliteitselementen worden de normen momenteel niet
gehaald. Voor de meeste chemische kwaliteitselementen
worden de normen wel gehaald. Daar waar de chemische
normen niet worden gehaald, zijn de effecten op de
biologische kwaliteit naar verwachting gering.

Notion Motion, Olafur Eliasson

De ecologische waterkwaliteit wordt afgeleid van een
reeks beoordelingen, zoals de toestand voor algen, de
kwaliteit van de vis, de water- en oeverflora en de
macrofauna. Op basis van gegevens uit 2006 blijkt de
toestand van algen in de meeste wateren goed te zijn.
Het gemiddelde beeld van de kwaliteit van de vis is
ook redelijk tot goed, al zijn er grote verschillen per
waterlichaam. De visstand profiteert duidelijk in wateren
waar de waterflora zich goed heeft kunnen herstellen.
In de grote rivieren profiteert de visstand van reeds
genomen maatregelen. De water- en oeverflora is niet
overal goed genoeg. Hetzelfde geldt voor de toestand
van de macrofauna. Bij de macrofauna is de toestand in
de kleine wateren doorgaans wel beter dan in de grote
wateren.
Naast deze biologische kwaliteitselementen wordt de
ecologische waterkwaliteit bepaald door zogenaamde
ondersteunende parameters, zoals meststoffen (stikstof
en fosfaat).

De video-installatie is speciaal ontworpen voor een eenmalige expositie in het museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. Bezoekers
konden zelf zorgen voor veranderingen in het wateroppervlak en de lichtprojecties bij de drie waterinstallaties.

In veel eutrofiëringgevoelige wateren is de stikstof­
belasting verder teruggedrongen. De reductie van
fosfaatbelasting van oppervlaktewater is op veel plaatsen
nog onvoldoende. Voor veel oppervlaktewater is fosfaat

een kritische factor in het bereiken van een goede
ecologische toestand.
In 2007 werd een groot aantal inrichtingsmaatregelen
uitgevoerd, zoals de aanleg van natuurlijke oevers
en nevengeulen, hermeandering van beken en
plas-drassituaties langs kanalen. Deze hebben een
groot positief effect op de ecologische toestand.
Een goede chemische toestand wordt alleen bereikt als
alle normen worden gehaald. De meeste normen worden
gehaald, maar voor een aantal stoffen geldt dat hun
aanwezigheid in het Nederlandse oppervlaktewater nog
steeds boven de geldende normen is. Voornaamste
bronnen vormen atmosferische depositie (PAK’s),
uitloging vanuit scheepvaart (PAK’s en tributyltin),
landbouw (gewasbeschermingsmiddelen) en buitenlandse
aanvoer (cadmium).
De buitenlandse aanvoer van stoffen bepaalt voor een
groot gedeelte de waterkwaliteit van de grote rivieren.
Effectieve reductie moet daarom voornamelijk worden
gerealiseerd op stroomgebiedniveau. De zogenoemde
afwenteling vraagt om duidelijke afspraken met buur­
landen en regionale partners. Hierop wordt volop ingezet.
In de regionale wateren zijn de binnenlandse bronnen
van veel groter belang.
In 2007 zijn de onderhandelingen over de Kaderrichtlijn
Mariene Strategie afgerond. Verder zijn voor het mariene
milieu afspraken gemaakt in het kader van de conventie
voor de bescherming van het mariene milieu van de
Noordoost Atlantische Oceaan (OSPAR, 1992). Zo is
besloten dat CO2 mag worden opgeslagen in de
Noordzeebodem.

Water in Beeld 2008   35

5

5

De waterkwaliteit van de Noordzee is sinds de jaren
tachtig duidelijk verbeterd wat betreft bekende probleemstoffen. Vooral de toevoer van zware metalen en
tributyltin is in de afgelopen jaren zodanig afgenomen
dat de kwaliteit van het zeewater en de waterbodem is
verbeterd. Kwaliteitsnormen worden zelden overschreden. Toch is verdergaande bescherming van het mariene
milieu gewenst. Er bevinden zich nog altijd concentraties
stoffen in zee die er van nature niet thuis horen.

Realiseren goede waterkwaliteit

Ongehinderd gebruik waterfuncties

Het oppervlak waterlichamen (in hectaren) ten opzichte
van het totaal oppervlak waterlichamen, waarvan de
gemeten waarden (chemische en ecologische parameters)
voldoen aan de geldende normen van de KRW en OSPAR
(of de eventueel in de toekomst geldende Kaderrichtlijn
Mariene Strategie). Zie figuur 5.1 en kader: Toetsings­
methodiek.

Het oppervlak waterlichamen (in hectaren) ten opzichte
van het totaal oppervlak waterlichamen, waarvan de
actuele waterkwaliteit voldoet aan de geldende normen
voor de bestemde gebruiksfuncties. Zie figuur 5.2.

Prestatie-indicatoren
De prestatie die moet worden geleverd om de
doelstellingen ten aanzien van het waterkwaliteitsbeheer
te realiseren, is uitgedrukt in de volgende prestatieindicatoren:

90
80
70
60
50
40
30
20
10

Eems

Schelde

Maas

Rijn

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1993

1992

1991

0

Noordzee (EEZ)

Bron: Waterkwaliteitsenquête 2007 en Rijkswaterstaat MWTL, 2007

Figuur 5.2 Ongehinderd gebruik waterfuncties

Daar waar mogelijk zijn de toetsingswijze en de
ontwerpnormen van de KRW gebruikt. Het gaat
hierbij om de verschillende quick scans in dit
hoofdstuk. Deze quick scans hebben alleen
betrekking op de rijkswateren.
Voor de quick scans geldt dat de chemische
toestand aan de hand van jaargemiddelden is
vastgesteld en dat voor de ecologische toestand
gebruik is gemaakt van 90-percentiel waarden.
Voor de andere weergegeven toetsingen, is
gekozen voor een wijze die aansluit bij de Vierde
Nota Waterhuishouding (NW4). Verder moet
worden opgemerkt dat de KRW maar voor een
beperkt deel van toepassing op de Noordzee
(1-mijlszone voor ecologie en 12-mijlszone voor
chemie). De Nederlandse Exclusieve Economische
Zone (EEZ) valt er buiten.
Ten behoeve van figuur 5.1 zijn alle metingen op
de NW4-wijze getoetst aan de MTR-waarden
(Maximaal Toelaatbaar Risico). Deze waarden zijn
wettelijk vast­gelegd in de ministeriële Regeling
milieukwaliteitseisen gevaarlijke stoffen oppervlaktewateren.

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

zwemwater

viswater

oppervlaktewater voor drinkwater

schelpdierwater

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1993

1991

1992

0
1990

% locaties dat voldoet

De kwaliteit van het Nederlands oppervlaktewater
wordt zoveel mogelijk in beeld gebracht op een
manier die aansluit bij de Kaderrichtlijn Water (KRW).
Aangezien het toetsingskader van de KRW nog niet
definitief is vastgesteld, is het een voorlopig beeld.

100

1990

% metingen dat voldoet aan de norm

Figuur 5.1 Realiseren goede waterkwaliteit

Toetsingsmethodiek

De zoute wateren worden in deze rapportage ook
volgens deze regeling beoordeeld. In tegenstelling
tot vorig jaar zijn nu alle metingen voor alle jaren
getoetst aan de normen uit de ministeriële regeling.
Een toetsingsaspect uit de KRW dat in deze
rapportage is gebruikt, is dat stofconcentraties in
veruit de meeste gevallen worden gemeten in

‘totaal water’. Al naar gelang de kwaliteit van de
toegepaste chemische analyse, kan het hierdoor
gebeuren dat stoffen die sterk zijn gebonden aan
het zwevende stof bij de laboratoriumanalyse nog
maar in kleine hoeveelheden worden aangetroffen.
Bij toetsing aan de waternormen leveren deze
stoffen dan geen probleem meer op. Risico is wel
dat langetermijneffecten, effecten op bodemfauna
en mogelijke nieuwe vervuiling van waterbodems
minder aandacht krijgen.
In de nabije toekomst wordt op een specifieke
toetsingswijze getoetst aan de nog vast te stellen
KRW-normen en aan eventuele normen uit de
toekomstige Kaderrichtlijn Mariene Strategie. Het
waterkwaliteitsbeeld wordt dan uitgedrukt in het
oppervlaktepercentage van de waterlichamen die
aan de normen voldoen.

5.1

Kaderrichtlijn Water

De Kaderrichtlijn Water (KRW, 2000/60/EG) schept een
kader voor het waterbeheer in de Europese Gemeenschap. Water is een erfgoed dat als zodanig moet worden
beschermd, verdedigd en behandeld. Doel is een
duurzaam gebruik van water. De KRW stelt een kader
voor de bescherming van oppervlaktewater, overgangswateren, kustwateren en grondwater.
De hoofddoelstelling van de KRW voor Nederland is dat
in 2015 de waterlichamen van de stroomgebieden van
Rijn, Maas, Schelde en Eems een ‘goede chemische en
ecologische toestand’ hebben (zie figuur 5.3). Als deze
doelen niet gehaald dreigen te worden, moeten maat­
regelen genomen worden die leiden tot een ‘goede
ecologische en chemische toestand’ dan wel tot een
‘goed ecologisch potentieel’ voor sterk veranderende en
kunstmatige waterlichamen. De te nemen maatregelen
worden vastgesteld in stroomgebiedbeheerplannen.
Voor de uitvoering van maatregelen uit de stroomgebiedbeheerplannen geldt een resultaatverplichting.
Een stroomgebiedbeheerplan bevat informatie over
KRW-doelen en KRW-maatregelen. Deze zijn ontleend
aan waterplannen van de waterbeheerders, te weten
Figuur 5.3 Overzicht stroomgebieden KRW en Noordzee (EEZ)

Daarnaast wordt in de KRW de ecologische
toestand bepaald door biologische kwaliteitsaspecten tezamen met zogenaamde ondersteunende
chemische kwaliteitselementen. Aantallen indivi­
duele soorten van dieren en/of planten worden
gebruikt om te illustreren hoe de waterkwaliteit
zich ontwikkelt. Stoffen in water – de ondersteunende chemische kwaliteitselementen – zijn daarbij
onderworpen aan wettelijke milieukwaliteitseisen,
dus normen.
Door het programma Natura 2000 worden ook
eisen gesteld aan de hoeveelheden planten of
dieren op het water, zoals het aantal nonnetjes in
het Vogelrichtlijngebied IJsselmeer. Vanuit Natura
2000, maar ook vanuit de EU-Richtlijnen voor
viswater, zwemwater en drinkwater kunnen
kwaliteitseisen gelden die strenger zijn dan de
reguliere normering.
Bron: Rijkswaterstaat, 2008

Bron: Rijkswaterstaat MWTL, 2007

  36    Water in Beeld 2008

Water in Beeld 2008   37

5

5

provinciale waterhuishoudingsplannen, beheerplannen
van waterschappen, gemeentelijke waterplannen en het
beheerplan van Rijkswaterstaat voor de rijkswateren.

5.1.1

Ecologie

5.1.1.1

Toestand

voor de KRW. De verbetering van kwaliteit van oppervlaktewater zet zich voort. Bij alle grensoverschrijdende
rivieren verbetert de toestand voor stikstof. Met name
voor fosfor bestaan grote verschillen bestaan tussen
meetlocaties. Voor fosfor geldt dat de concentratie in de
Rijn voldoet aan de norm. In de andere stroomgebieden
is deze situatie nog niet gehaald.

De ecologische toestand is een KRW-aanduiding van de
toestand van de biologie en de chemie, voor zover die de
biologie kan beïnvloeden; bijvoorbeeld als gevolg van de
aanwezigheid van nutriënten. Daarnaast worden ook de
zogenoemde overige verontreinigende stoffen en andere
fysisch chemische parameters in de beoordeling van de
ecologische toestand meegenomen. Dit zijn stoffen
zonder EU-norm, maar die in nationaal beleid wel als
verontreinigende stoffen worden aangemerkt. In
Nederland geldt dit bijvoorbeeld voor koper en gewas­
beschermingsmiddelen.

Overeenkomstig de toetsingsmethodiek uit de KRW
is voor de rijkswateren over 2006 een quick scan eco­
logische toestand uitgevoerd. Deze scan wordt jaarlijks
uitgevoerd. Figuur 5.4 geeft een indicatief beeld voor de
rijkswateren en laat zien in welke mate in 2006 normoverschrijdingen werden geconstateerd voor de verschillende
stoffen die de ecologische toestand bepalen. 90-Percentiel
waarden voor de betreffende stoffen zijn hiervoor getoetst
aan de geldende milieukwaliteitsnormen.

Algen, vis, water- en oeverplanten, en macrofauna

Biologische beschikbaarheid van een aantal zware metalen

Op basis van gegevens uit 2006 is een voorlopige
beoordeling gemaakt over de toestand van algen, vis,
water- en oeverplanten en macrofauna. Hieruit blijkt dat
de toestand voor algen in de meeste wateren goed is.
Uitzondering vormen de wateren waar nog vaak
blauwalgen massaal bloeien, zoals het Volkerak en de
Friese Boezem. Het gemiddelde beeld van de kwaliteit
van de vis is ook redelijk tot goed, al bestaan er grote
verschillen per waterlichaam. Deze verschillen zijn
afhankelijk van de inrichting van de wateren en de
hoeveelheid aanwezige barrières. In wateren waar de
waterflora zich goed heeft kunnen herstellen, profiteert
de visstand daar duidelijk van. In de grote rivieren
profiteert de visstand van reeds genomen maatregelen
en de gestage vooruitgang van de waterkwaliteit.

Voor een aantal zware metalen is het toegestaan om
rekening te houden met de biologische beschikbaarheid
van deze metalen in het aquatische milieu. Vaststaat
dat deze metalen zich in zekere mate binden aan het
opgeloste zwevende materiaal dat in water aanwezig is.
Doordat deze metalen aan het opgeloste zwevende
materiaal zijn gebonden, heeft dit deel geen negatieve
invloed op het aquatische milieu. De rekenregels
waarmee het werkelijke beschikbare gedeelte van zware
metalen worden bepaald, zijn eind 2007 opgesteld door
de Stichting Toegepast Onderzoek Waterbeheer.

De water- en oeverflora is niet overal al goed genoeg en
schiet gemiddeld nog te kort. Hetzelfde geldt voor de
toestand van de macrofauna. Bij de macrofauna is de
toestand in de kleine wateren doorgaans beter dan in de
grote wateren.
Nutriënten

De ontwikkeling van de waterkwaliteit ten aanzien van
stikstof is de laatste jaren verbeterd. Voor fosfaat
stagneerde de verbetering. In de KRW worden watertype-specifieke nutriëntennormen afgeleid. In de KRW is
de biologie leidend en zijn nutriënten een afgeleide.
Echter, voor het bereiken van de goede ecologische
toestand in 2015 zijn nutriënten wel een kritische factor.
Uit monitoring blijkt dat grofweg de helft van de
oppervlaktewateren al voldoet aan de voorlopige eisen

  38    Water in Beeld 2008

Quick scan ecologische toestand rijkswateren

Oppervlaktewater ten behoeve van de
drinkwatervoorziening

Oppervlaktewater dat wordt gebruikt als bron voor de
drinkwatervoorziening dient zoveel mogelijk vrij van
vreemde stoffen te zijn. In elk geval is het noodzakelijk
dat eventueel aanwezige verontreinigingen door de
zuiveringstap worden verwijderd alvorens drinkwater
wordt geproduceerd.
Gewasbeschermingsmiddelen, geneesmiddelen en
hormoonontregelende stoffen vormen een groot
probleem voor de kwaliteit van het oppervlaktewater. Een
aantal gewasbeschermingsmiddelen wordt in het kader
van de KRW de komende jaren gemonitord. Het is
essentieel om ook een beeld te krijgen van het voor­
komen van andere gewasbeschermingsmiddelen,
geneesmiddelen en hormoonontregelende stoffen. Het
bereiken van de goede toestand is mede afhankelijk van
de aanwezigheid van deze stoffen. Voor geneesmiddelen
wordt verwacht dat deze in toenemende mate worden
aangetroffen in de regionale wateren en de rijkswateren.

Figuur 5.4 Tabel met stoffen die bepalend zijn voor het behalen van de ecologische toestand,
waarvan de norm in 2006 is overschreden (in de rijkswateren)

Stof
Mogelijke probleemstof
		
in de rivieren				
Rijn Maas Schelde Eems

Maximale
overschrijdingsfactor

Belangrijkste bronnen

Stikstof totaal 2)

tot 4

uitspoeling bodem landbouw,

  3

   3

   3

rioolwaterzuiveringsinstallaties
Fosfaat totaal

  3

   3

   3

tot 5

Koper

  3

   3

   3

tot 18

atmosferische depositie, scheepvaart

Zink

  3

   3

   3

tot 11

uitspoeling bodem landbouw

Boor

  3

   

   3

tot 28

onbekend

Zilver

  3

   3

   3

tot 125

onbekend

Cobalt

  3

tot 1,3

petrochemie/organische basischemie

Chloride

  3

   3

tot 80

chemische industrie, zand-

Choline esterase

  3

3 						

tot 30

2)

uitspoeling bodem landbouw,
rioolwaterzuiveringsinstallaties

       1)

en natuur, scheepvaart

en kleiwinning
landbouw

remmers
1)
2)

Geen stroomgebiedrelevante stof in de Eems.
Vastgesteld zonder kust- en overgangswatertypen.

Bron: Rijkswaterstaat MWTL, 2007

Hormoonontregelende stoffen komen eveneens nog
steeds voor in de regionale wateren en rijkswateren.
Grondwater

Sommige oppervlaktewateren worden vooral gevoed
vanuit grondwater. De KRW en de Europese Grond­
waterrichtlijn verplichten daarom tot het hanteren van
kwaliteitsnormen voor grondwater die een goede
ecologische toestand van oppervlaktewater mogelijk
maken. De EU-lidstaten mogen deze zogenoemde
‘drempelwaarden’ zelf bepalen en daarbij gebieds­
specifiek differentiëren. In Nederland is een belangrijk
probleem dat oppervlaktewater vanuit het grondwater
veel meststoffen ontvangt. Dit leidt tot algenbloei en
andere ecologische schade.

grondwaterkwaliteit zijn in 2007 beoordeeld op hun
kosten en baten. In het licht van kosten en baten is ook
verkend in welke gevallen het redelijk zou zijn om KRWdoelstellingen later dan 2015 te bereiken of om minder
strikte doelstellingen te hanteren. De KRW biedt onder
voorwaarden deze mogelijkheden. Voor de maatregelen
ter verbetering van de grondwaterkwaliteit geldt dat nog
niet duidelijk is met welke methode drempelwaarden van
chemische stoffen in grondwater dienen te worden
bepaald. Zolang de drempelwaarden niet duidelijk
zijn, kan ook niet vast worden gesteld hoe groot de
problemen zijn wat betreft de grondwaterkwaliteit en
wat de kosten en baten zijn van eventuele maatregelen
om de kwaliteit te verbeteren.
5.1.1.2

Om de invloed van grondwaterkwaliteit op oppervlaktewaterecologie op lokale schaal te beoordelen, zijn de
drempelwaarden te grof. Ze geven slechts een beeld op
geografisch grote schaal. Voor lokale beoordeling is in
2007 een methodiek tot stand gekomen, die beheerders
moet helpen om te bepalen of de grondwaterkwaliteit en
-kwantiteit volstaan voor het bereiken van de ecologische
doelen van de KRW.
De door Nederland toegepaste en eventueel nog extra
toe te passen maatregelen ter verbetering van de

Druk

Visserijdruk

Bij duurzame visserij wordt niet méér vis weggenomen
dan een deel van de jaarlijkse aanwas. Tevens zijn er
geen of beperkte bijvangsten. Bij een te hoge visserijdruk
wordt meer vis gevangen dan de jaarlijkse aanwas. Een
gevolg hiervan is dat de vispopulaties uit gemiddeld
kleinere vissen bestaan. Het aandeel geslachtsrijpe vissen
neemt af. In het Nederlandse binnenwater zijn twee
gebieden waar een hoge visserijdruk heerst: het IJssel-

Water in Beeld 2008   39

5

5

meergebied en het benedenrivierengebied, waaronder
het Hollands Diep, Nieuwe Merwede, Boven Merwede,
Waal, Amer en Bergse Maas.

Figuur 5.5 Glasaalintrek

aantal glasalen per kruisnet-trek,
gemeten in april

100

102

114 163 105

15

10

5

50
0

1995

0
1940

1950

trend

1960

1970

1980

1990

2000

2005

2000

jaarlijkse index

Bron: Dekker, W., 2007

Figuur 5.6 Belasting binnenland versus aanvoer buitenlandse
rivieren over 2005

Fosfaat totaal
in ton/jaar

6.534

Van oudsher is de aal een belangrijke economische soort,
die bovendien zonder al te veel bijvangst kan worden
bevist. Omdat de intrek van jonge glasaal uit zee
dramatisch is afgenomen (zie figuur 5.5) wordt algemeen
aangenomen dat de aalpopulatie momenteel afneemt en
daardoor niet meer duurzaam wordt bevist. De aalstand
laat dit zien: ook het aantal kleine exemplaren neemt af.
Daarnaast vergrijst de populatie. Uit recent onderzoek
blijkt dat de kans dat een aal de Noordzee bereikt,
komende vanaf de Duits-Nederlandse grens, slechts
32 procent is.
Naast aal is ook snoekbaars overbevist, vooral in het
IJsselmeergebied. De normen voor de KRW worden in het
IJsselmeergebied dan ook niet gehaald: slechts 1 procent
van de snoekbaars is bovenmaats, terwijl dat minimaal
50 procent moet zijn. De KRW-beoordeling voor vis in de
overige wateren wordt momenteel niet zodanig beïnvloed door de visserijdruk dat de ecologische toestand
wordt geschaad.
Nutriëntendruk

De hoeveelheid stikstof die uit het buitenland wordt
aangevoerd (via de grensoverschrijdende rivieren Rijn,
Maas en Schelde samen) daalt nog steeds licht. Deze
daling vlakt echter af (zie figuur 5.6). De aanvoer van
fosfaat door de grote rivieren nam in de laatste jaren
slechts licht af. Deze daling neemt na een periode van
slechts lichte daling in 2005 weer sterker af. Vooral de
Rijn voerde significant minder fosfaat aan.

9.855

Uit- en afspoeling

Aanpak nutriënten

Vooral voor de regionale wateren is de uit- en afspoeling
van mest de grootste bron voor nutriënten. De evaluatie
van de Meststoffenwet in 2007 meldt hierover dat
Nederland zich op de OSPAR-conventie heeft verplicht
om de totale nutriëntenemissie in 2010 met 50 procent
ten opzichte van 1985 te reduceren. Deze beleidsopgave
voor emissiereductie geldt voor het totaal uit alle
bronnen. In 2005 voldeed Nederland voor fosfor met een
reductie van 78 procent ruimschoots aan de doelstelling.
Voor stikstof wordt met een reductie van 45 procent deze
doelstelling nog niet gehaald. De bijdrage aan de reductie
verschilt per sector. Voor stikstof is de grootste absolute
reductie behaald bij de gemeentelijke bronnen, gevolgd
door de landbouw. Voor fosfor is de grootste reductie
behaald in de industriële bronnen, gevolgd door de
gemeentelijke bronnen.

In Europa wordt op het gebied van nutriënten gewerkt
met het principe van een emissiespoor en waterkwaliteitsspoor. Het emissiespoor wordt gevormd door de Europese
richtlijnen Stedelijk Afvalwater en de Nitraatrichtlijn. Het
waterkwaliteitsspoor wordt ingevuld door de KRW.
Het behalen van doelen binnen het emissiespoor
betekent lang niet altijd een waarneembare verbetering
van de waterkwaliteit. Voor de vermindering van de
eutrofiëring in de rijkswateren en Noordzee is Nederland
het meest gebaat bij een reductie van de buitenlandse
belasting. Afspraken daarover met de buurlanden
geschiedt via de stroomgebiedgerichte aanpak van de
KRW en via OSPAR. Voor verschillende meren in het

Figuur 5.7 Herkomst nutriënten in rioolwater in 2005
3

Restlozingen van RWZI’s

11

Aanwijsbare oorzaken van nutriënten in het aangevoerde
rioolwater zijn vooral huishoudens en bedrijven. De met
het toiletwater doorgespoelde fecaliën en urine zijn
hiervoor grotendeels verantwoordelijk. Door toename
van het gebruik van vaatwasmachines in huishoudens en
horeca vormt fosfaat uit vaatwasmiddelen een steeds
groter aandeel van fosfaat (circa 15-20 procent) in het
huishoudelijke afvalwater. Via restlozingen van RWZI’s
kunnen deze nutriënten in het oppervlaktewater terecht
komen (zie figuur 5.7). In het Uitvoeringsprogramma
Diffuse Bronnen Waterverontreiniging krijgt dit onderwerp aandacht.
5.1.1.3

Fosfaat totaal
in procenten

86

Maatregelen

Herstel en inrichtingsprojecten

Stikstof totaal
in ton/jaar

94.577

259.808

Aanvoer buitenlandse rivieren

Belasting binnenland

Bron: Emissieregistratie, 2008

  40    Water in Beeld 2008

Ten opzichte van 2004 nam de belasting voor stikstof
- door alle bronnen in Nederland samen – in 2005 af met
bijna 10 procent. Voor fosfor was dat zelfs 20 procent.
Aanwijsbare redenen hiervoor zijn een verminderde
berekende uitspoeling uit het landelijk gebied en een
verminderde berekende uitstoot uit de stedelijke
afvalwaterketen. Deze emissiereductie is grotendeels toe
te schrijven aan het feit dat in 2005 weinig neerslag is
gevallen. Op basis van gemiddelde weerjaren (dus wel
gecorrigeerd voor neerslag) nemen de stikstof- en
fosfaatuitspoeling uit het landelijk gebied tussen 2004 en
2005 niet aanwijsbaar af.
De belangrijkste bronnen voor nutriënten in Nederland
zijn de uit- en afspoeling uit het landelijk gebied en de
restlozingen van rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s).
Een RWZI loost na zuivering van het aangevoerde
afvalwater het effluent op het oppervlaktewater en is
daarmee een bron van belasting.

Herstel- en inrichtingsmaatregelen zijn gericht op
verbetering van de hydromorfologie van de wateren.
Voor het realiseren van de ecologische doelstellingen
uit de KRW is dit type maatregelen het belangrijkste.
Door de maatregelen ontstaan geschikte habitats voor
planten en dieren. In de regionale wateren blijkt dat de
inrichtingsmaatregelen die worden genomen voor de
bestrijding van wateroverlast, een aanzienlijke bijdrage
leveren aan het realiseren van de ecologische KRWdoelstellingen.
De uitwerking van de herstel- en inrichtingsmaatregelen
wordt zo goed mogelijk afgestemd op het natuurbeleid.
In gebieden waar het op tijd realiseren van goede
watercondities essentieel is voor de natuurdoelen, krijgt
de uitvoering van de KRW-maatregelen prioriteit.

2

2

6

5

Stikstof totaal
in procenten

5

80

huishoudelijk afvalwater

afvalverwijdering

atmosferische depositie

stortplaatsen - indirekt

voedings- en genotsindustrie

overig

Bron: Emissieregistratie, 2008

Water in Beeld 2008   41

5

5

IJsselmeergebied en de Zeeuwse delta is echter de
regionale aanvoer bepalend. Voor de meeste regionale
wateren geldt dat fosfaat de bepalende factor is voor de
eutrofiëring. Fosfaat is voornamelijk afkomstig van
uitspoeling uit het landelijk gebied. Voor kust- en
zeegebieden is stikstof de kritische factor. Er is daar een

Chemische onkruidbestrijding
Onkruidbestrijding op verhardingen vraagt veel
aandacht. Veel groen tussen tegels of klinkers is
nadelig voor de toegankelijkheid, de veiligheid en
de levensduur van verhardingen. Veel groen roept
ook irritaties op bij bewoners die zich ergeren aan
de vervuiling van hun woonomgeving. Enige vorm
van onkruidbeheersing is dus noodzakelijk om
gestelde doelen met betrekking tot straatbeeld,
levensduur en veiligheid te realiseren. Hiervoor
hebben de beheerders verschillende preventieve en
curatieve methoden tot hun beschikking.
Met preventieve methoden wordt onkruidontwikkeling (deels) voorkomen. Hierbij kan gedacht
worden aan het dichtmaken of verkleinen van
voegen, maar ook intensief vegen werkt preventief
op de onkruidontwikkeling. Daarnaast zijn er
curatieve methoden zoals borstelen, branden,
heet water en herbiciden (chemische onkruid­
bestrijdingsmiddelen). Deze methoden verschillen
sterk in eigenschappen met betrekking tot kosten,
effectiviteit, inzetbaarheid, neveneffecten en
maatschappelijke acceptatie.
Het is de uitdaging voor beheerders van verhardingen om te kiezen voor een vorm van beheer met
methoden die economisch, ecologisch en sociaal
verantwoord zijn.
Circa 80 procent van de Nederlandse gemeenten
past bij het bestrijden van onkruid op verhardingen
herbiciden toe. Omdat in de afgelopen jaren van
een aantal middelen de toelating is beëindigd
(diuron, amitrol), zijn glyfosaat en MCPA momenteel nog de enige toegelaten actieve stoffen voor
onkruidbestrijding op verhardingen. Toepassing
van chemische onkruidbestrijdingsmiddelen is de
goedkoopste manier om onkruid op verhardingen
te bestrijden. Helaas leidt dit bij onzorgvuldig
gebruik of bij gebruik onder ongunstige
omstandigheden eerder tot afspoeling naar het
oppervlaktewater.

  42    Water in Beeld 2008

reductie nodig van 20 tot 30 procent. Uitspoeling uit
bodems is een grootschalig probleem dat slechts
langzaam zal verbeteren, zelfs bij realisatie van evenwichtsbemesting. Met evenwichtsbemesting wordt
bedoeld dat de aanvoer van mineralen in meststoffen
gelijk is aan de afvoer ervan in gewassen. Nederland
heeft in het kader van de EU-Nitraatrichtlijn afspraken
gemaakt over de realisatie van evenwichtsbemesting voor
fosfaat in 2015.

Figuur 5.8 Tabel met stoffen die bepalend zijn voor het behalen van de chemische toestand,
waarvan de norm in 2006 is overschreden (in de rijkswateren)

Stof
Status1) Mogelijke probleemstof in
		
de rivieren				
              Rijn Maas Schelde Eems

Maximale
overschrijdingsfactor

Belangrijkste bron

Cadmium

PGS

Benzo(a)pyreen

PGS

3

3

som

PGS

3

3)

3

tot 66

buitenlandse aanvoer 4)

2)

tot 3

atmosferische depositie,

2)

tot 1,4

3

Vergaande zuivering afvalwaterketen

coating binnenvaart

Lozingen door inwoners en bedrijven vinden meestal
plaats op het gemeentelijke rioolstelsel, waarna het
afvalwater wordt getransporteerd en gezuiverd in een
rioolwaterzuiveringsinstallatie. Vanuit het rioolstelsel vindt
belasting van het oppervlaktewater plaats via het RWZIeffluent én door de directe lozingen uit regenwaterriolen
en riooloverstorten. Het geheel van afvoer, transport en
zuivering wordt vaak aangeduid als de afvalwaterketen.

3)

Benzo(b)-fluorantheen (BbF)

atmosferische depositie,
coating binnenvaart

en Benzo(k)-fluorantheen (BkF)
som

PGS

3

3

3

2)

tot 29

Benzo(ghi)peryleen (BghiPe)

atmosferische depositie,
coating binnenvaart

en Indenopyreen (InP)
Tributyltin (TBT)

PGS

3

3)

3

2)

tot 24

coating zeevaart/visserij

1)

Aanvoer van grote hoeveelheden relatief schoon water,
zoals regenwater en rioolvreemd water (bijvoorbeeld
grond- en bronneringswater) heeft een nadelig effect op
het functioneren van de RWZI’s. Daarnaast wordt het
rioolstelsel hoger belast en neemt het aantal riooloverstorten toe. Steeds meer gemeenten en waterschappen
maken afspraken om hemelwater van de riolering af
te koppelen. Onderzoek naar de kwaliteit van het
hemel­water en modellering van stofstromen in de
afvalwaterketen, bevestigt de gedachte dat afkoppelen
van hemelwater sterk locatiespecifiek is en dus maatwerk
blijft. Vooralsnog bestaat er weinig aandacht van
gemeenten en waterschappen om naast hemelwater
andersoortig verdund rioolvreemd water terug te
dringen.
Onkruidbestrijding op verhardingen

De emissie van gewasbeschermingsmiddelen vanaf
verhardingen naar oppervlaktewater is groot. Deze heeft
dezelfde ordegrootte als de hoeveelheid die uit de gehele
land- en tuinbouw het oppervlaktewater bereikt. Vooral
de drinkwaterbereiding lijdt hieronder. Zie ook het kader:
Chemische onkruidbestrijding.
Het Landelijk Bestuurlijk Overleg Water heeft eind 2006
het beleidsadvies ‘Naar een verantwoord onkruidbeheer
op verhardingen’ goedgekeurd. In het advies staan
mogelijke maatregelen om de afspoeling van chemische
onkruidbestrijdingsmiddelen van verhardingen naar
oppervlaktewater sterk te reduceren. Terreinbeheerders
en andere partijen die chemische onkruidbestrijdings­
middelen toepassen, zijn nu aan zet om het beleidsadvies
te implementeren.

PGS = prioritair gevaarlijke stof.
Geen meetgegevens beschikbaar in totaal water.
3)
Mate van normoverschrijding onduidelijk in verband met rapportagegrensproblematiek.
4)
Alleen normoverschrijding aan de grens, niet in binnenlandse wateren.
2)

Bron: Rijkswaterstaat MWTL, 2007

5.1.2

Chemie

5.1.2.1

Toestand

Wat betreft het realiseren van de goede waterkwaliteit
kan worden gemeld, dat het percentage metingen van
zware metalen in de vier stroomgebieden dat aan de
norm voldoet voor de Rijn, Maas en Eems een stagnering
laat zien. Voor de Schelde is een verbetering te zien (zie
figuur 5.1).
Quick scan chemische toestand rijkswateren

Binnen de KRW zijn nieuwe normen en toetsmethoden
ontwikkeld. De kwaliteit van het Nederlandse oppervlaktewater wordt zoveel mogelijk in beeld gebracht op een
manier die hierbij aansluit. Voor de bepaling van de
chemische toestand in oppervlaktewater is een quick scan
uitgevoerd op de meetgegevens van 2006 voor de
rijkswateren. Deze scan wordt jaarlijks uitgevoerd. Hierbij
moet worden vermeld dat de figuur 5.7 een indicatief
beeld geeft voor de rijkswateren. Voor de bepaling van
de chemische toestand worden de prioritaire stoffen en
de andere stoffen met een EU-norm (circa veertig stoffen)
getoetst aan de voorlopig geldende normen uit de KRW.
Jaargemiddelden zijn hiervoor getoetst aan de geldende
normen.

De tabel in figuur 5.8 geeft een overzicht van stoffen die
de normen ten aanzien van de chemische toestand
overschrijden.
5.1.2.2

Druk

In 2005 vertoonden de uit het buitenland aangevoerde
hoeveelheden prioritaire stoffen (via de Rijn, Maas en
Schelde samen) een constant beeld ten opzichte van
eerdere jaren. De grensoverschrijdende aanvoer is in het
bijzonder voor de rijkswateren direct bepalend voor de
kwaliteit van het oppervlaktewater. Als voorbeeld geldt
dit voor benzo(a)pyreen en cadmium (zie figuur 5.9).
Voor veel regionale Nederlandse watersystemen waar
geen gebiedsvreemd water wordt ingelaten, is de invloed
van de grote rivieren beperkt. Daar is de druk door
binnenlandse bronnen bepalend voor de toestand.
In figuur 5.8 staat een aantal stoffen vermeld die
bepalend zijn voor de chemische toestand. In figuur 5.9
en 5.10 zijn twee van deze stoffen nader uitgewerkt als
het gaat om bronnen en belasting.

Water in Beeld 2008   43

5

5

en land) aanwijsbare oorzaken. Denk bijvoorbeeld aan
uitloging van scheepshuiden, lekkage van motorolie en
verbranding van fossiele brandstoffen.

Figuur 5.9 Belasting binnenland versus aanvoer buitenlandse rivieren over 2005
1.300

Benzo(a)pyreen
in kg/jaar

503

Cadmium
in kg/jaar

Het aandeel van atmosferische depositie (voor het
merendeel afkomstig uit Europa) is de laatste jaren
verminderd.

de basis voor het waterbodembeheer van sterk veront­
reinigde locaties in het stroomgebied van de Rijn. Met het
sedimentmanagementplan zijn voorname verontreinigde
locaties op de politieke agenda geplaatst. De locaties zijn
gelokaliseerd en officieel benoemd.

5.1.2.3

Maatregelen

Kwaliteit van zwevend stof in rivierwater

Belasting binnenland

Bron: Emissieregistratie, 2008

Figuur 5.10 Belasting water met cadmium en benzo(a)pyreen in 2005 per stroomgebied, procentueel aandeel per bron en totalen

150

790

160

40

290

150

(kg/jaar)

100%

Aandeel (in%) totalen in kg

Aandeel (in%) totalen in kg

20

(kg/jaar)

100%
80%
60%
40%
20%

80%
60%
40%
20%

Eems

Maas

Rijn

Eems

Schelde

overig diffuus

landbouw en natuur

afvalverwijdering

depositie

verkeer en vervoer

riolering en afvalwaterzuivering

200
150
100
50
0
-50
1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

Bron: Rijkswaterstaat MWTL, 2007

Figuur 5.12 Overzicht gebaggerde hoeveelheid waterbodem
7

0%

0%

Waterbodems vormen een onlosmakelijk onderdeel van
het watersysteem. Beheer van waterbodems is noodzakelijk om te kunnen voldoen aan de doelstellingen voor het
behalen van een goede waterkwaliteit. Het ingrijpen in de
waterbodem is geen doel op zich, maar wordt uitgevoerd
om een waterlichaam op diepte te houden (bijvoorbeeld
de vaardiepte voor de scheepvaart), om voldoende
afvoercapaciteit te bieden en om aan de gestelde eisen
voor waterkwaliteit te voldoen.

250

Maas

Rijn

Schelde

industrie

Voor de regionale wateren zijn geen gegevens bekend
over het aantal saneringslocaties en het aantal saneringsprojecten in 2006 en 2007. Wel is bekend welke
hoeveelheden baggerspecie zijn gesaneerd in 2006.
Figuur 5.12 geeft inzicht in de gesaneerde hoeveelheden
bij waterschappen, gemeenten, provincies en – ter
vergelijking - Rijkswaterstaat.

Bron: Emissieregistratie, 2008

De belangrijkste binnenlandse bronnen voor de belasting
van oppervlaktewateren met cadmium zijn lozingen door
industrie en restlozingen van afvalwater door rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s). Het cadmium in het
rioolwater dat de RWZI’s bereikt, is hoofdzakelijk
afkomstig van huishoudelijk afvalwater en afspoeling van
hemelwater van verharde oppervlakken. Verder dragen

  44    Water in Beeld 2008

atmosferische depositie en uit- en afspoeling uit het
landelijk gebied significant bij aan de directe belasting van
het oppervlaktewater.
De polyaromatische koolwaterstof benzo(a)pyreen bereikt
het oppervlaktewater voornamelijk door atmosferische
depositie. Daarnaast zijn verkeer en vervoer (over water

De waterschappen baggerden in 2006 circa 325.000
kubieke meter sterk verontreinigd materiaal op. Bij
gemeenten en de provincies is dit respectievelijk circa
2.500 kuub en circa 95.000 kuub. Rijkswaterstaat
verwijderde circa 310.000 kubieke meter sterk verontreinigd materiaal. Kortom, in 2006 is in totaal ruim 700.000
kubieke meter sterk verontreinigde specie verwijderd.
In 2007 begon de uitvoering van het zogeheten
sedimentmanagementplan voor de Rijn. Dit plan vormt

6
5
4
3
2
1
0
2002
2003
2004
2005
2006
2002
2003
2004
2005
2006
2002
2003
2004
2005
2006
2002
2003
2004
2005
2006
2002
2003
2004
2005
2006

200

Waterbodem

Benzo(a)pyreen

Cadmium

Figuur 5.11 Jaargemiddelde cadmiumconcentratie in zwevend stof
bemonsterd bij Eijsden

in miljoenen situ-m3

Aanvoer buitenlandse rivieren

De jaargemiddelde cadmiumconcentratie in zwevend stof
uit de Maas was in 2005 en 2006 hoger dan in voorgaande jaren (zie figuur 5.11). De oorsprong van de verhoogde cadmiumconcentratie in 2005 en 2006 was een
incidentele lozing van een Waals metaalverwerkend
bedrijf. Door deze verhoogde cadmiumconcentratie nam
de kans toe dat gesaneerde waterbodems in het stroomgebied van de Maas opnieuw verontreinigd raakten. In
2007 was de jaargemiddelde cadmiumconcentratie weer
vergelijkbaar aan de concentratie die van 1998 tot 2004
is vastgesteld.

De aanpak van diffuse bronnen is vaak lastiger dan de
aanpak van puntlozingen. Het leidt dikwijls tot productie­
beperking dan wel gebruiksbeperkingen van allerlei
producten, of er zijn nieuwe producten en methoden

(mg/kg drooggewicht)

9.946

896

Aanpak diffuse bronnen

jaargemiddelde concentratie

De concentratie arseen, koper, kwik, nikkel, lood en zink
in zwevend stof bleef in 2007 vergelijkbaar aan de
voorafgaande jaren.

gemeente

overige

provincie

rijkswaterstaat

overige aanleiding
gebaggerde hoeveelheid ten behoeve van sanering
gebaggerde hoeveelheid ten behoeve van onderhoud
Bron: Rapport Landelijke waterbodemopgave, bestandsopname 2007

Water in Beeld 2008   45

waterschap

5

5

voor nodig. Voor een verbetering van de waterkwaliteit is
een structurele aanpak van diffuse bronnen van belang,
mede omdat resultaten niet altijd op korte termijn
waarneembaar zijn. Dit als gevolg van nalevering of
omdat slechts geleidelijke invoering en realisatie van
maatregelen mogelijk is.
In het kader van de Toekomstagenda Milieu heeft het
ministerie van VROM het Uitvoeringsprogramma Diffuse
Bronnen Waterverontreiniging opgesteld. Dit programma
kwam mede tot stand namens de ministeries van VenW
en LNV met medewerking van de UvW, IPO, VNG en
VEWIN. In het uitvoeringsprogramma verschoof het
accent van het diffuse bronnen beleid naar het rijk.
Dit komt mede doordat in Europees verband op een
stoffenbeleid wordt aangedrongen om de doelstellingen
van de KRW te kunnen halen. Het uitvoeringsprogramma
is hierbij noodzakelijk.
Aanvullende maatregelen bij rioolwaterzuiveringsinstallaties

De waterschappen besteden momenteel veel aandacht
aan het verder optimaliseren van het zuiveringsproces
van de bestaande RWZI’s. Door een betere beheersing
van het zuiveringsproces is een vergaande effluent­
kwaliteit mogelijk.
Diverse waterschappen voeren onderzoek uit naar
zuiveringstechnieken voor de verwijdering van vooral
fosfaat en stikstof. Hierbij gaat de aandacht hoofdzakelijk
uit naar filtratietechnieken, zoals zandfilters. Andere
verontreinigende stoffen, zoals de prioritaire KRW-stoffen
en de stroomgebiedrelevante stoffen, liften meestal mee
bij deze onderzoeken.

5.1.3	Toestand oppervlaktewater (ecologie en
chemie samen)
Het totaal oordeel van de waterkwaliteit volgens de KRW
wordt gevormd door het oordeel over ecologische en
chemische toestand van waterlichamen. Wanneer zowel de
ecologische als chemische toestand van een water­lichaam
als ‘goed’ wordt bestempeld, geldt voor dat waterlichaam
dat de ‘goede toestand’ is gehaald. Zodra één van beide niet
goed scoren, geldt dit ook voor het totaal oordeel.
Over het algemeen kan worden gesteld dat de biologie in
veel waterlichamen nog niet op orde is. Daarnaast geldt
dat wanneer wordt gekeken naar de nutriënten en overig
relevante stoffen de situatie er niet beter op wordt. Ook
dan geldt dat de goede ecologische toestand – en dus de
goede toestand – niet zal worden gehaald.

stoffen wordt boven de normen teruggevonden. Echter
volgens het KRW-beoordelingssysteem moeten alle
stoffen, die bepalend zijn voor de chemische toestand,
voldoen aan de norm. Dit betekent dat de chemische
toestand van waterlichamen niet goed zal scoren, hoewel
het grootste gedeelte van de gemeten stoffen wel
voldoet aan de normen. Ook nu geldt dat wanneer de
goede chemische toestand niet wordt gehaald, het overall
oordeel ‘goede toestand’ niet kan worden bereikt. Het
effect van deze normoverschrijdingen op de biologische
parameters lijkt overigens gering te zijn.
De KRW schrijft ook voor dat de emissies van probleemstoffen die bepalend zijn voor de chemische toestand tot
nul dienen te worden gereduceerd. Voor veel probleemstoffen is dit niet mogelijk. Dit heeft te maken met
verliezen en emissies uit historisch diffuse verontreiniging
in bodems en/of omdat alleen maatregelen op EU-niveau
mogelijk zijn die ook tegen fysische grenzen aanlopen,
zoals bij de emissies van PAK’s uit brandstof.

5.1.4

5.1.5

  46    Water in Beeld 2008

Voortgang KRW

De uitvoering van het werkprogramma voor de implementatie van de KRW ligt op schema. De samenwerking
tussen waterbeheerders, provincies en gemeenten is goed
op gang gekomen. In de deelstroomgebieden is in 2007
het officiële KRW-monitoringsprogramma in uitvoering
genomen. Het feit dat een aantal normen en doelen nog
niet is vastgesteld, zowel in Europees en nationaal
verband als in de deelstroomgebieden, hoeft niet tot
problemen te leiden. Nederland dringt er in Brussel op
aan dat nieuwe Europese richtlijnen zoals de Grondwaterrichtlijn, de Kaderichtlijn Mariene Strategie en de
Hoogwaterrichtlijn goed aansluiten bij de KRW en niet
leiden tot strengere verplichtingen.
5.1.5.1

Voor de chemische toestand geldt dat heel veel stoffen
aan de normen voldoen. Slechts een beperkt aantal

Toestand ondiep grondwater

Op veel grondwaterlocaties worden nog concentraties
gewasbeschermingsmiddelen aangetroffen, zoals
bentazon en mecoprop en de metabolieten 2,6-dichloorbenzamide (BAM), aminomethylfosfonzuur (AMPA) en
aldicarb-sulfon. Het niet vaststellen van overschrijdingen
van normen wordt mede veroorzaakt doordat de
meetpunten niet altijd in de gebieden lagen waar de
verschillende middelen daadwerkelijk worden gebruikt.
Het vaststellen of een bepaalde stof geen probleem
vormt voor het grondwater, dient bij voorkeur te
geschieden met een meetprogramma dat op die stof is
afgestemd.

Dochterrichtlijn prioritaire stoffen

De Richtlijn Prioritaire Stoffen legt onder andere milieu­
kwaliteitsnormen vast voor concentraties van 33 stoffen

(prioritaire stoffen) en van acht stoffen in water die op
basis van eerdere EU-regelgeving zijn geselecteerd.
De richtlijn krijgt steeds vastere vorm. Hoewel een aantal
amendementen is ingediend die wellicht nog tot
aanpassingen kunnen leiden, heeft Nederland zich
voorgenomen de normen uit de conceptrichtlijn toe te
passen in de stroomgebiedbeheerplannen, zolang de
richtlijn nog niet van kracht is. Verwacht wordt namelijk
dat de normen zelf nauwelijks veranderen.
5.1.5.2

Afwenteling

De belasting van de rijkswateren wordt veroorzaakt door
het internationale en regionale achterland. Een effectieve
reductie kan dus alleen stroomgebiedbreed worden
gerealiseerd. Deze zogenoemde afwenteling vraagt om
afspraken met buurlanden en regionale partners. Dit
proces loopt volop en vooralsnog met weinig problemen.
De doelstellingen voor nutriënten zijn zo gemaakt, dat
deze geen problemen geven om in benedenstrooms
gelegen waterlichamen te voldoen aan de goede
ecologische toestand (GET). In uitzonderingssituaties
wordt maatwerk toegepast. In de KRW is ook verankerd
dat een benedenstrooms gelegen waterlichaam geen
blijvende overlast mag ondervinden, wanneer wordt
besloten om afwijkende doelstellingen toe te passen
(zoals een goed potentieel of een lagere doelstelling dan
de GET).
Gesprekken over afwenteling vinden ook internationaal
plaats. Zo heeft Duitsland in het Rijnsamenwerkingsverband aan Nederland gevraagd welke reductie van stikstof
in de Rijn bij Lobith noodzakelijk is om de goede

ecologische toestand in het kustwater te behalen. Naar
schatting is nog 5 tot bijna 30 procent reductie van
stikstof nodig in de Rijn bij Lobith, in vergelijking tot
2000-2006. Overigens stelt dit Nederland niet vrij
van reductie. In sommige Rijntakken (IJssel) neemt
de concentratie stikstof toe ten opzichte van Lobith
door belasting van stikstof uit Nederland. Ook het
sentiment dat Nederland met waterzuivering van
stedelijk afvalwater voorop loopt, gaat in vergelijking
met Duitsland niet meer op.
Naast stikstof vindt afwenteling plaats van PAK’s en
koper. Voor reductie van deze stoffen is internationale
regelgeving nodig ten aanzien van de achterliggende
bronnen.
5.1.5.3

Intercalibratie

De KRW schrijft voor dat normen voor de biologische
toestand voor oppervlaktewateren vergelijkbaar zijn in
de Europese lidstaten, ook wel intercalibratie genoemd.
De ‘goede toestand’ voor bijvoorbeeld waterplanten in
Frankrijk moet vergelijkbaar zijn met de ‘goede toestand’
in een vergelijkbaar water in Nederland of Duitsland. In
een aantal gevallen moet de Nederlandse doelstelling
voor natuurlijke wateren iets strenger worden, soms mag
het iets minder streng. Vaak is de goede ecologische
toestand vergelijkbaar met andere landen en is dus geen
aanpassing nodig. De uitkomsten zijn inmiddels verwerkt
in de maatlatten voor natuurlijke wateren.
5.1.5.4

Voortgang ecologische doelen

De scores van de wateren worden met de vastgestelde
maatlatten voor natuurlijke wateren berekend om zo

Water in Beeld 2008   47

5

5

binnen Nederland een goed overzicht te krijgen van de
kwaliteit. De scores worden weliswaar op de maatlat
geprojecteerd, maar de uiteindelijke doelstellingen
worden dikwijls verlaagd ten opzichte van de natuurlijke
situatie. Bijvoorbeeld als gevolg van onomkeerbare
hydromorfologische ingrepen.

Figuur 5.13 Gemiddeld zuiveringsrendement rioolwaterzuiveringsinstallaties

De landelijke zuiveringsprestatie voor stikstof steeg in
2006 tot 77,8 procent en passeerde daarmee de vereiste
75 procent. De landelijke zuiveringsprestatie voor fosfaat
nam toe tot 81,9 procent. Hiermee voldoet Nederland
aan de eis in de richtlijn om ten minste 75 procent van
het stikstof en fosfaat uit het aangevoerde afvalwater te
verwijderen (zie figuur 5.13).

100

rendement (%)

80
60
40
20
0
1980

1985

1990

stikstof totaal

1995

fosfaat totaal

2000

eisen stelt aan de lozingen van rioolwaterzuivering­
installaties. De richtlijn is vooral gericht op het bereiken
van een bepaald voorzieningenniveau ten aanzien van
het afvalwatersysteem en meer in het bijzonder op de
verwijdering van zuurstofverbruikende stoffen en de
nutriënten stikstof en fosfaat . Zeer snel na de inwerkingtreding van de richtlijn voldeed Nederland aan het
vereiste voorzieningenniveau.

2005

doelstelling (1998)

Bron: CBS, UvW, 2007

In de laatste voortgangsrapporten van de Europese
Commissie neemt Nederland na Denemarken, Duitsland
en Oostenrijk de vierde plaats in bij de naleving van de
Richtlijn Stedelijk Afvalwater. De Europese Commissie zag
hierin in juni 2007 aanleiding om de inbreukprocedure
tegen Nederland te staken. Deze inbreukprocedure was
het gevolg van het niet behalen van de 75 procent
stikstofverwijdering per 31 december 1998.
5.1.6.2

De ecologische doelen voor natuurlijke watertypen zijn
inmiddels definitief vastgelegd door een LBOW-besluit.
Dit wil zeggen dat geen enkele waterbeheerder hiervan
mag afwijken. Vanwege de ontstaanswijze en onomkeerbare hydromorfologische ingrepen is het merendeel van
de Nederlandse wateren aangewezen als kunstmatig of
sterk veranderd. Daarvoor gelden aangepaste ecologische
doelen, het zogeheten goed ecologisch potentieel. Deze
doelen worden door de waterbeheerder per waterlichaam
vastgelegd op basis van de ecologische doelen van de
meest vergelijkbare natuurlijke typen. Hiervan mag bij
uitzondering ook worden afgeweken, mits hier een goede
onderbouwing kan worden gegeven.
De landelijke ecologische doelen voor natuurlijke wateren
worden vastgelegd in een Algemene Maatregel van
Bestuur. De ecologische doelen voor de kunstmatige en
sterk veranderde wateren worden in de provinciale waterplannen en in het Beheersplan voor de Rijkswateren
vastgelegd.

5.1.6
5.1.6.1

Internationaal beleid en externe integratie
Richtlijn Stedelijk Afvalwater

De Richtlijn Stedelijk Afvalwater (91/271/EEG) beïnvloedt
direct de kwaliteit van het oppervlaktewater, omdat deze

  48    Water in Beeld 2008

EU-gebruiksfuncties oppervlaktewater

Met de komst van de KRW worden de bestaande Europese
richtlijnen voor de gebruiksfuncties drinkwater, viswater
en schelpdierwater op den duur ingetrokken. De gebieden
die onder deze richtlijnen vallen worden dan door de KRW
opgenomen als onderdeel van het register beschermde
gebieden. Elk land moet dit register opzetten en
bijhouden.
5.1.6.3

EU Zwemwaterrichtlijn

Zowel zwemwateren aan de kust als in binnenwateren
voldeden in 2007 aan de eisen van de zwemwaterrichtlijn
uit 1976. Als tevens voldaan wordt aan de strengere
eisen van het Blauwe Vlag Programma komen zwem­
waterlocaties in aanmerking voor deze vlag. De blauwe
vlag bij Katwijk moest in de loop van 2007 op basis van
deze strengere normen worden gestreken, in verband
met de aanwezigheid van blauwalgen. Het Blauwe Vlag
Programma (www.blueflag.org) wordt beheerd door de
onafhankelijke non-profit organisatie Foundation for
Environmental Education (FEE). De ANWB voerde in
2007 in Nederland namens de FEE de beoordeling uit
voor het verlenen van de blauwe vlag.
Blauwalgen maken geen deel uit van de huidige richtlijn
uit 1976, maar kunnen wel een reden zijn om een
zwemverbod in te stellen. Ondanks de slechte zomer
namen de problemen met blauwalgen in 2007 toe.

Op dertig plaatsen werd een zwemverbod ingesteld
vanwege de aanwezigheid van blauwalgen. Het totaal
aantal dagen dat op de verschillende locaties niet kon
worden gezwommen varieerde van 10 tot 145 dagen.
5.1.6.4

Publieke participatie

Voor een goede uitvoering van de KRW is het belangrijk
dat maatschappelijke partijen en individuele burgers
kunnen meedenken en meepraten. De KRW raakt immers
vele belangen.
Maatschappelijke partijen kunnen op nationaal en op
stroomgebiedniveau meepraten over de uitvoering van
de KRW. Op nationaal niveau gebeurt dat in het
Overlegorgaan Water en Noordzee. Dit biedt een
onafhankelijk platform voor overleg over het voorgenomen waterbeleid van het ministerie van Verkeer en
Waterstaat, waaronder de implementatie van de KRW.
Belanghebbende maatschappelijke organisaties adviseren
de staatssecretaris van VenW over de effectiviteit en
haalbaarheid van de voorgestelde maatregelen. De
staatssecretaris biedt de adviezen vervolgens als bijlage
aan bij het beleidsvoornemen aan de Tweede Kamer.
Op regionaal niveau kunnen maatschappelijke organisaties deelnemen aan klankbordgroepen. In elk deelstroomgebied is een klankbordgroep actief. De klankbordgroepen adviseren het Regionaal Ambtelijk Overleg (RAO)
en het Regionaal Bestuurlijk Overleg (RBO) in het
desbetreffende deelstroomgebied. Elke regio heeft naar
eigen inzicht de klankbordgroep vormgegeven. Deze
klankbordgroepen adviseren het RAO en RBO. Begin
2006 namen het ministerie van VenW en het Landelijk
Overleg Regionale Communicatiecoördinatoren het
initiatief voor een landsdekkende inventarisatie over
deze betrokkenheid van het maatschappelijk veld in de
stroomgebieden. Doel hiervan is om de stroomgebieden
te ondersteunen bij het verder ontwikkelen van succesvolle werkvormen voor actieve betrokkenheid.
Individuele burgers konden in 2007 hun mening
geven over waterkwaliteit in het project Burgerbeelden
Waterkwaliteit. Het ministerie van VenW wilde weten
welke beelden burgers hebben van waterkwaliteit
en welke waarden en argumenten daarachter liggen.
Individuele burgers kunnen ook voor informatie
over waterprojecten in de regio terecht op
www.nederlandleeftmetwater.nl.
Veel gemeenten en waterschappen bieden eveneens de
mogelijkheid om mee te denken over waterprojecten in
de buurt.

5.1.6.5

IPPC-richtlijn

IPPC staat voor geïntegreerde preventie en bestrijding
van verontreiniging (Integrated Pollution Prevention and
Control). Deze richtlijn verplicht Europese lidstaten regels
voor grote milieuvervuilende bedrijven te reguleren met
een integrale vergunning. In Nederland vormen de Wet
milieubeheervergunning en de Lozingsvergunning op
grond van de Wet verontreiniging oppervlaktewateren
samen de IPPC-vergunning.
De IPPC-richtlijn bestrijdt milieuverontreinigingen
door industriële activiteiten en intensieve veehouderij.
Het gaat om bedrijven in de energiesector, metaal­
productie en -verwerking, chemie, afvalsector en
agrovoedingsindustrie. De richtlijn verplicht bedrijven
om de best beschikbare technieken te gebruiken om hun
verontreinigingen te beperken en om zo min mogelijk
afval te produceren. Dit kan worden bereikt door zo min
mogelijk grondstoffen te gebruiken en met het gebruik
van duurzame energie.
Uit onderzoek in 2007 van de VROM-Inspectie en de
Inspectie Verkeer en Waterstaat blijkt dat nog een
achterstand bestaat in de IPPC-vergunningverlening:
20 procent van de bedrijven bezit nog geen vergunning.

Door de achterstand bij het invoeren van deze richtlijn
worden mogelijk de landelijke en Europese doelen voor
emissiereductie niet gehaald. Dit komt omdat nog niet
alle bedrijven economisch en technisch haalbare milieumaatregelen toepassen. De Europese Commissie heeft
Nederland gewaarschuwd om haast te maken met het
volledig toepassen van de IPPC-richtlijn.

Water in Beeld 2008   49

5

5

CO2 opslag

Het wordt mogelijk om CO2 op te slaan in de zeebodem
van de Noordzee. Deze techniek bestaat al, maar was tot
nu toe verboden door het OSPAR-verdrag. In 2007 is het
verdrag aangepast zodat CO2 kan worden opgeslagen in
de zeebodem. VenW stemde als coördinerend ministerie
voor de Noordzee namens Nederland in met dit besluit.
Voor het injecteren van CO2 in de zeebodem wordt
gebruik gemaakt van lege of bijna lege olievelden. Door
de CO2 daar op te slaan, wordt het mogelijk om een deel
van de door de industrie geproduceerde CO2-uitstoot te
neutraliseren.

5.2.2.1 Quick scan ecologische toestand

Volgens de KRW wordt de toestand van de ecologie in de
kust- en overgangswateren beoordeeld op grond van de
biologische kwaliteitskenmerken algen, wieren en
planten, bodemdieren en vis. De nutriënten stikstof en
fosfaat spelen een ondersteunende rol in de beoordeling.
Toestand algen, wieren en planten, bodemdieren en vis

5.2.1.1 Kaderrichtlijn Mariene Strategie

Op 11 december 2007 stemde het Europees Parlement in
met de Kaderrichtlijn Mariene Strategie. Deze richtlijn
verplicht landen om maatregelen te nemen die een
achteruitgang van het mariene milieu tegengaan. Dit
gebeurt bijvoorbeeld door voorwaarden te stellen aan
activiteiten op de Noordzee. Met de kaderrichtlijn willen
de Europese lidstaten de oceanen en zeeën voor huidige

  50    Water in Beeld 2008

Beoordeling van algen gebeurt op basis van de totale
hoeveelheid algen én op basis van het voorkomen van
hoge concentraties van de schuimalg Phaeocystis, een
zogenaamde plaagalg. Als maat voor de hoeveelheid
algen wordt de concentratie van chlorofyl-a gebruikt.
Tot 2001 was er geen neergaande trend te zien in de
hoeveelheid algen in de zoute wateren (zie figuur 5.14),
maar sinds 2001 worden de concentraties lager. Wat

1,5
1,0
0,5

chlorofyl-a

norm

Bron: Rijkswaterstaat, 2007

en in het zoute Grevelingenmeer en Veerse meer. In al
deze gebieden is de score slecht of ontoereikend door het
zeer kleine areaal met zeegras en kwelders.
Voor de beoordeling van de bodemdieren worden
meerdere aspecten van het systeem in aanmerking
genomen, zoals onder meer biomassa, soortenrijkdom,
diversiteit en bodemeigenschappen. Het eindoordeel wat
betreft de bodemdieren is over het algemeen dat de
toestand matig is.
Vis wordt alleen beoordeeld in de overgangswateren.
De score voor de Eems-Dollard ligt precies op de
grens van ontoereikend en matig. Dit gebied is het
enige overgangswater waarvan op dit moment data
beschikbaar zijn.
Nutriënten

De nutriëntenconcentraties zijn sinds 1985 afgenomen,
waarbij de afname voor fosfaat sterker is dan voor

Water in Beeld 2008   51

2005

2006

2003

0,0
2004

Zoals reeds gemeld in paragraaf 5.1.1.1 is de ecologische
toestand een KRW-aanduiding voor de toestand van de
biologie en de chemie, voor zover die de biologie kan
beïnvloeden. De KRW geldt ook voor estuariene en
mariene wateren. Het gaat dan om de zogenaamde
overgangswateren (zoals de Westerschelde, het EemsDollard estuarium en de Nieuwe Waterweg) en de
kustwateren. De kustwateren omvatten de Oosterschelde, de Waddenzee en een deel van de Noordzee.
Voor wat betreft de ecologie omvat dit een strook van
1 zeemijl langs de Nederlandse kust. Deze kuststrook,
is onderverdeeld in verschillende waterlichamen naar
watertype (bijvoorbeeld op basis van de gemiddelde
zoutgehalte) en stroomgebied (bijvoorbeeld instroom
vanuit de Rijn, Maas, Schelde of Eems).

2,0

2002

Ecologie van de Noordzee

2001

5.2.2

2,5

2000

Naleving van de Wet verontreiniging oppervlaktewater
(Wvo) door scheepswerven en afvalverwerkers is onder
de maat. De Inspectie Verkeer en Waterstaat bevestigt de
door experts ingeschatte slechte naleving van de Wvo:
60 procent van de afvalbedrijven en 36 procent van de
scheepswerven begaat minimaal één overtreding in een jaar.

3,0

1998

afvalwerkers

Figuur 5.14 De 90-percentiel van de chlorofyl-a zomerconcentraties
(maart t/m september) langs de Zeeuwse kust
geïndexeerd naar de KRW-norm (15 µg/l)

1999

Naleving Wvo-regels door scheepswerven en

Nederland heeft zich sterk ingezet voor de komst van een
kaderrichtlijn, die een hoge ambitie heeft en rekening
houdt met uitvoerbaarheid en kosteneffectiviteit. Deze
inzet is in lijn met het Nederlandse beleid van de
afgelopen jaren, waarin de situatie op de Noordzee een
hoge prioriteit krijgt.

Wieren zijn in de Nederlandse zoute wateren nauwelijks
van enige betekenis. Hogere planten zoals zeegras en
kwelderbegroeiing zijn relevant in de overgangswateren,
de beschutte kustwateren Waddenzee en Oosterschelde

1996

5.1.7.2

Sinds de jaren tachtig is de kwaliteit van de Noordzee
verbeterd. De concentraties nutriënten voor de Nederlandse kust zijn sinds 1985 afgenomen. De emissie van
probleemstoffen zoals zware metalen en tributyltin nam
in de afgelopen jaren af. Daardoor is de kwaliteit van het
zeewater en de waterbodem verbeterd. Ook neemt sinds
2001 de hoeveelheid algen in het water af. De meeste
problemen met de waterkwaliteit doen zich nog voor in
de 12-mijlszone, waar de invloed van rivieren en
menselijke activiteiten het grootst is. Verder neemt het
aantal gebiedsvreemde soorten toe. Exoten, zoals de
Japanse oester, vormen mogelijk een bedreiging voor de
ecologische kwaliteit van de Noordzee.

De richtlijn moet zorg dragen voor een juiste balans
tussen een gezond mariene milieu en een duurzaam
gebruik van de zee. Lidstaten hebben tot 2015 de tijd om
samen met buurlanden én gebruikers (visserij, scheepvaart, zandwinning, windturbineparken, olie- en
gasindustrie en recreatie) een strategie op te stellen en
om maatregelen te ontwikkelen om het mariene milieu
op peil te houden of te verbeteren. De maatregelen
treden vervolgens in 2016 in werking.

1997

Beleid en beheer

Het beleid voor de Noordzee kent een grote internationale component. Zowel in mondiaal verband (Verenigde
Naties, International Maritime Organization) als in
regionaal verband (Europese Unie, Noordzeeministersconferentie) vindt overleg plaats en worden afspraken
gemaakt. Een bijzondere plaats tussen deze fora wordt
ingenomen door OSPAR, de Conventie voor de bescherming van het mariene milieu van de Noordoost Atlantische Oceaan. In OSPAR-verband zijn afspraken gemaakt
over maatregelen om het mariene milieu in de regio te
verbeteren én over een gemeenschappelijke wijze om de
(chemische) kwaliteit van het zeemilieu te meten en te
beoordelen.

1994

5.2.1

1995

Onderzoek BRZO

Het Besluit Risico’s Zware Ongevallen (BRZO) stelt eisen
aan de meest risicovolle Nederlandse bedrijven voor de
preventie en de beheersing van de gevaren van zware
ongevallen, waarbij gevaarlijke stoffen betrokken zijn. De
Inspectie Verkeer en Waterstaat constateerde in de audit
‘Het voorkomen van verontreiniging van het oppervlaktewater als gevolg van zware ongevallen bij bedrijven’
(2004) een aantal risico’s bij Rijkswaterstaat. Uit een
vervolgonderzoek op deze audit in 2007 constateerde de
Inspectie Verkeer en Waterstaat dat de risico’s gelijk zijn
gebleven of zelfs zijn toegenomen. Rijkswaterstaat is in
2007 niet gestart met het verbeteren van de aanpak van
het voorkomen van effecten op het water bij bedrijven
waar risico’s op zware ongevallen bestaan.

betreft de concentratie schuimalg zijn grote verschillen
tussen verschillende jaren zichtbaar. De toestand voor
algen is in de meeste wateren matig. Als voorbeeld wordt
in figuur 5.14 de 90-percentiel van de zomer chlorofyl-a
zomerconcentraties (maart t/m september) langs de
Zeeuwse kust gegeven, geïndexeerd naar de KRW-norm
(15 μg/l).

1993

5.1.7.1

en toekomstige generaties veilig, schoon en productief
houden.

1992

Noordzee

1991

5.2

1990

Vergunningverlening en handhaving

geïndexeerde waarde

5.1.7

5

5

Figuur 5.15 De stikstof (DIN) en fosfaat (PO4) winterconcentraties
(dec, jan, feb) langs de Hollandse kust, geïndexeerd
naar de KRW-norm (voor stikstof: 33 µM; en voor
fosfaat 0,8 µM)
5

Kwaliteitsnormen worden zelden overschreden. Toch is
verdergaande bescherming gewenst. Er bevinden zich
nog altijd concentraties stoffen in zee die er van nature
niet thuis horen. Daarnaast is van de meeste stoffen niet
goed bekend welke effecten ze - eventueel in combinatie
met andere stoffen - uitoefenen op organismen. Deze
zaken leiden ertoe dat sterk wordt geleund op preventie
en voorzorg. Daar waar nodig worden emissiebronnen
verder aangepakt zolang dit redelijkerwijs economisch
verantwoord is.

4,5
4
3,5
3
2,5
2
1,5
1
0,5

stikstof

fosfaat

norm

Bron: Rijkswaterstaat, 2007

stikstof. Voor beide nutriënten geldt echter dat de
concentraties nog boven de norm liggen. Als voorbeeld
worden in figuur 5.15 de winterconcentraties (dec t/m
feb) langs de Hollandse kust gegeven, geïndexeerd naar
de KRW-norm (voor stikstof: 33 μM; en voor fosfaat:
0,8 μM).
5.2.2.2

Exoten

Regelmatig vinden door menselijke handelingen of door
natuurlijke processen introducties plaats van nieuwe
planten, dieren en micro-organismen. Vanaf 1850 gaat
het in Nederland om circa 270 exotische soorten,
waarvan 184 in het mariene milieu (53 plantensoorten,
131 dierensoorten). Soms zijn nieuw geïntroduceerde
soorten in staat het evenwicht van het ecosysteem te
verstoren. Zij verspreiden zich dan snel en verdringen
soorten die van nature hier horen.
Er vindt een duidelijke bewustwording plaats van de
mogelijke economische en ecologische schades die
aangericht kunnen worden als gevolg van de aanwezigheid van exoten. Dit leidt tot toenemende aandacht voor
het onderwerp op nationaal en internationaal niveau.
Door de EU-lidstaten zijn afspraken gemaakt om beleid te
formuleren om introductie van exoten tegen te gaan.
Acties in het kader van het Internationaal Verdrag voor
de bescherming van planten, de EU Fytorichtlijn en het
Ballastwaterverdrag hebben inmiddels een positief effect.

5.2.3

concentraties voorkomen in de Nederlandse kustwateren.
Dit zijn bijvoorbeeld geperfluoreerde verbindingen
(waaronder PFOS, perfluor octaan sulfonaat) die overal
worden gevonden. De gemeten PFOS-gehalten in de
Westerschelde behoren tot de hoogste in Europa.
Ook de concentratie Irgarol is de afgelopen jaren sterk
toegenomen, vooral in de Waddenzee en Eems-Dollard.
Deze stof kan negatieve effecten veroorzaken op algen
en is een vervanger van tributyltin.
5.2.3.2

REACH

Sinds 1 juni 2007 is de Europese richtlijn REACH van
kracht. Hiermee moeten stoffen worden geregistreerd,
geëvalueerd en geautoriseerd die in Europa op de markt
worden gebracht (geproduceerd/geïmporteerd). Gestart

wordt met de stoffen die het meest milieubezwaarlijk zijn
en in grote volumes worden geproduceerd en op de
markt gebracht. Wanneer blijkt dat deze stoffen te veel
risico’s opleveren voor mens en milieu moeten maat­
regelen worden getroffen om de risico’s te beperken,
bijvoorbeeld door naar vervangende stoffen te zoeken.
Met de uitvoering van REACH komt veel nieuwe kennis
beschikbaar over de eventuele bezwaarlijkheid van
chemische stoffen voor het milieu. REACH levert een
bijdrage aan het verantwoord omgaan met chemicaliën
en aan het verkleinen van de kans dat nieuwe probleemstoffen met onbekende risico’s opduiken in de Noordzee.

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1993

1992

1991

1990

1988

1989

1987

1986

0
1985

geïndexeerde waarde

de scheepvaart is een directe bron van verontreiniging
van de zee. Met regelmatige meetprogramma’s kan
worden vastgesteld welke stoffen de normen over­
schrijden.

Chemie van de Noordzee

Chemische stoffen die worden meegevoerd door rivieren
en door de atmosfeer belanden uiteindelijk in zee. Ook

  52    Water in Beeld 2008

In het kader van het OSPAR-verdrag zijn afspraken
gemaakt om voor een reeks stoffen (Chemicals for
Priority Action) te streven naar de achtergrondwaarde
voor stoffen die van nature in het milieu voorkomen.
Voor stoffen die er niet van nature voorkomen, is het
streven om deze stoffen in hun geheel uit te sluiten in
de Noordzee. Deze afspraken gelden in het gehele
zeemilieu, dat wil zeggen in zowel de territoriale zee
(kustwateren) als in de daarbuiten liggende Exclusieve
Economische Zone (EEZ).
Binnen het kader van de OSPAR zijn voor een aantal
metalen, PAK’s, PCB’s en tributyltin streefwaarden
vastgesteld. Deze streefwaarden zijn scherper dan de
normen die de KRW hanteert. Dit verklaart mede waarom
in figuur 5.1 bijna honderd procent van de beschikbare
meetgegevens in de EEZ voldoet aan de (in analogie met
de KRW toegepaste) MTR-waarde voor totaal water.
5.2.3.1 Druk

De emissie van een aantal zware metalen is succesvol
teruggebracht. De concentraties van oude en bekende
stoffen, zoals cadmium, zijn in het oppervlaktesediment
van de Nederlandse kustzone de laatste decennia
aanzienlijk gedaald. Ook de biocide tributyltin laat in de
laatste jaren een sterke daling zien. Dit is duidelijk
zichtbaar in de meetresultaten in zowel het water als
het sediment van de Noordzee en Waddenzee. De
concentratie blijft echter wel boven de norm van het
verwaarloosbaar risico.
Voor andere stoffen is de gewenste vooruitgang nog niet
gerealiseerd. Van bijvoorbeeld gebromeerde vlamvertragers en dioxineachtige stoffen neemt de concentratie in
de Westerschelde en de Nederlandse kustzone in de
afgelopen decennia toe. Er zijn ook stoffen die niet op
internationale stoflijsten staan en die in relatief hoge

Water in Beeld 2008   53

6
Financiële en economische aspecten
Hoofddoelstelling
Inzicht bieden in de financiële en economische consequenties van het waterbeheer
en hiermee de basis leggen voor besluitvorming om uiteindelijk de doelen van het
integrale waterbeleid te halen.

Hoofdboodschappen
De totale uitgaven van de overheid aan watertaken
bedroegen in 2007 ongeveer 5 miljard euro. Bij de
vaststelling van dit bedrag is voor het eerst (gedeeltelijk)
rekening gehouden met binnen de overheid onderling
verstrekte subsidies.

Sterk water, Pieter van de Pol en beeldend danstheater Telder

In 2006 betaalde een gemiddeld huishouden in totaal
voor waterverbruik en het watersysteem 518 euro.
• Het bedrag voor waterverbruik (434 euro) is opgebouwd uit verontreinigingsheffing (124 euro) en de
betalingen voor rioolrecht (134 euro) en drinkwater
(176 euro). Dit is een lichte stijging ten opzichte van het
jaar daarvoor, die wordt veroorzaakt door een stijging
van het rioolrecht. Als gevolg van nieuwe milieuregels
hebben gemeenten aanzienlijk moeten investeren in het
rioolnet.
• Het bedrag voor het watersysteem (84 euro) is
opgebouwd uit omslagheffing voor waterkeringen
(17 euro) en omslagheffing voor waterbeheren
(67 euro). Ook hier is sprake van een lichte stijging
en opzichte van het jaar ervoor.

Het kabinet besteedt in de Watervisie veel aandacht aan
het positioneren van duurzaam waterbeleid als schakel
tussen ecologie en economie. Het kabinet ziet kansen
in het verder ontwikkelen van een thuismarkt voor
water- en deltatechnologie. Dat versterkt de nationale
economie en is ook van groot belang voor een gezonde
exportpositie.
Verschillende economische studies kunnen leiden tot een
beter oordeel over economisch gewenste aanpassingen
van beleid. Voorbeelden hiervan zijn de kosten –
batenanalyse Waterveiligheid 21ste eeuw, het
Hoogwaterbeschermingsprogramma en Impact
Assessment Europese Mariene Strategie.

Sterk Water is een poëtische voorstelling, waarin het decor wordt gevormd door een iglo van zes meter hoog en twaalf meter doorsnede.
De iglo is opgebouwd uit twaalfduizend zakken met elk twee liter water. Op en bij de iglo beelden twee danseressen de verschillende
verschijningsvormen van water uit: van een kabbelend beekje tot een woeste zee.

Water in Beeld 2008   55

6

6

49%
3%

21%
ministerie VenW
provincies

gemeenten
waterschappen

Bron: CBS, UvW, VenW, januari 2008

Een overzicht van de totale hoeveelheid subsidies die
VenW en de provincies hebben verstrekt, is voor 2007
nog niet exact bekend. VenW heeft in 2007 ongeveer
70 miljoen euro aan subsidies verstrekt aan waterschappen, provincies en gemeenten. Er is (nog) geen
overzicht van de subsidies die provincies in 2007
hebben verstrekt.

2000
1800
1600
1400
1200
1000
800
600
400
200

kosten waterkeren

kosten waterbeheren

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

0
2000

miljoen euro per jaar, prijspeil 2007

Figuur 6.2 Ontwikkeling uitgaven ministerie van Verkeer en Waterstaat
naar taak

overige kosten

Bron: VenW, januari 2008

Figuur 6.3 Ontwikkeling kosten waterschappen naar taak

Tegenover de uitgaven staan ontvangsten. De uitgaven
van VenW worden voor het grootste deel gefinancierd uit
de belastingopbrengsten. De waterschappen bekostigen
hun taken met name met opbrengsten uit verontreinigingsheffingen en de omslagheffingen. Bij de provincies
zijn de ontvangsten afkomstig uit de grondwaterheffing
en algemene middelen, zoals het provinciefonds. Bij
gemeenten zorgen vooral de rioolrechten voor de
ontvangsten.

3000

Alle bedragen in dit hoofdstuk zijn weergegeven in
constante prijzen op basis van het prijspeil van 2007
(gecorrigeerd voor inflatie).

2500
2000
1500

6.1.1	Uitgaven van het ministerie van
Verkeer en Waterstaat

1000
500

kosten waterkeren

kosten waterkwantiteit

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

0
2000

miljoen euro per jaar, prijspeil 2007

Subsidies van VenW aan waterschappen, provincies en
gemeenten en subsidies van provincies aan waterschappen leveren een dubbeltelling op. De waterschappen,
provincies en gemeenten geven de ontvangen subsidies
uit en nemen deze bedragen op als kosten.

kosten waterkwaliteit

Bron: UvW, januari 2008

  56    Water in Beeld 2008

Het ministerie van VenW gaf in 2007 ruim 1,4 miljard
euro uit aan waterbeheer (zie figuur 6.2). Figuur 6.2 laat
een flinke stijging van de uitgaven in 2007 zien ten
opzichte van 2006, maar er is in 2007 een correctie
geweest van de cijfers over 2006. De uitgaven in Water
in Beeld 2007 (cijfers over 2006) zijn in 2007 naar
beneden bijgesteld van 1,4 miljard euro naar 1,1 miljard
euro. De reden hiervoor is dat uitgaven voor verschillende

6.1.2

Kosten en opbrengsten van waterschappen

De totale kosten voor de waterschappen ten behoeve
van het regionale waterbeheer bedroegen in 2007
2,45 miljard euro. De stijging van deze kosten is over
de afgelopen jaren gemiddeld bijna 3 procent per jaar.
De stijging in 2007 ten opzichte van 2006 is nagenoeg
nihil.

Figuur 6.4 Ontwikkeling inkomsten waterschappen (heffingen)
en gemeenten (rioolrechten)
miljoen euro per jaar, prijspeil 2007

De totale uitgaven van de overheid aan watertaken
bedroegen in 2007 ongeveer 5 miljard euro. De paragrafen 6.1.1 tot en met 6.1.3 bieden inzicht in de afzonderlijke uitgaven en inkomsten van deze partijen. In figuur
6.1 zijn de uitgaven verdeeld naar de vier betrokken
(groepen van) overheden: het ministerie van Verkeer en
Waterstaat (VenW), de waterschappen, provincies en
gemeenten. Deze uitgaven bij elkaar opgeteld leveren
een bedrag van 5,1 miljard euro, als tenminste geen
rekening wordt gehouden met onderling verstrekte
subsidies.

27%

grote projecten zijn doorgeschoven naar 2007 en verder.
Dit is onder meer veroorzaakt door achterblijvende
verzoeken om subsidies uit te keren en door vertraging
van projecten, wegens een langere doorlooptijd in
verband met het verkrijgen van benodigde vergunningen.
Er vond dus een verschuiving van uitgaven plaats van
2006 naar 2007.

1400
1200
1000
800
600
400
200
0

Waterkwaliteitsbeheer maakt ruim 60 procent uit van de
kosten, waterkwantiteitsbeheer ruim 30 procent.
Daarnaast zijn er nog de kosten voor het beheer en
onderhoud van de waterkeringen (zie figuur 6.3).

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

omslagheffing waterkeren

waterverontreinigingsheffing

omslagheffing waterbeheersing

rioolrecht

Bron: CBS, januari 2008

Om hun taken te bekostigen kennen de waterschappen
twee belastingen:
1. de waterschapsomslagen waarmee de waterkeringszorg en het waterkwantiteitsbeheer worden bekostigd;
2. de verontreinigingsheffing voor de financiering van de
afvalwaterzuivering en het waterkwaliteitsbeheer.
Daarnaast bekostigen de waterschappen hun taken met
subsidies, eigen financieringsmiddelen (zoals reserves en
voorzieningen) en overige inkomsten.
Van de ruim twee miljard euro aan belastingopbrengsten
bestaat 62 procent uit verontreinigingsheffingen en
38 procent uit de waterschapsomslagen. Beide heffingen
worden aan de huishoudens en bedrijven in het waterschapsgebied opgelegd.
De belastingopbrengsten van waterschappen zijn over de
periode 2000-2007 met gemiddeld 2,3 procent per jaar
gestegen (zie figuur 6.4). Ter vergelijking zijn in figuur 6.4
eveneens de opbrengsten van rioolrechten opgenomen
die gemeenten ontvangen.
Van de verontreinigingsheffingen wordt 72 procent
betaald door huishoudens en 28 procent door bedrijven
(zie figuur 6.5).
Begrotingsvergelijking

De Vereniging van Directeuren van Waterschappen
stelden tot en met 2007 de zogenoemde Begrotingsvergelijking samen. Dit is een rapport waarin waterschappen
hun beleid, de (ontwikkeling van) tarieven en lastendruk
aan elkaar spiegelen. De begrotingsvergelijking houdt in
zijn huidige vorm op te bestaan. Er wordt gewerkt aan

Figuur 6.5 Ontwikkeling opbrengsten verontreinigingsheffing naar
categorie vervuiler
miljoen euro per jaar, prijspeil 2007

6.1	Uitgaven en ontvangsten
van de overheid

Figuur 6.1 Totale uitgaven overheid voor watertaken

1400
1200
1000
800
600
400
200
0

2000

2001

huishoudens
Bron: CBS, januari 2008

Water in Beeld 2008   57

2002

2003

bedrijven

2004

2005

2006

2007

6

6

2007

2011

Het gemiddelde rioolrecht blijft met 6 tot 8 procent op
jaarbasis stijgen. Een van de redenen hiervoor is dat
gemeenten aanzienlijk moeten investeren als gevolg van
nieuwe milieuregels. Een andere reden is dat een groot
deel van het rioolnet moet worden vervangen. Daar komt
bij dat gemeenten die nog geen rioolrecht kenden dat nu
invoeren, terwijl andere gemeenten hun kostendekking
vergroten. Dit is conform beleid en afspraken in het
Bestuursakkoord waterketen.

6.1.4	Gemiddelde kosten van
waterschapsheffingen, rioolrecht
en drinkwater voor burgers
Om de kosten aan watertaken te kunnen dekken, leggen
waterschappen omslagheffing en waterverontreinigingsheffing op en gemeenten rioolrecht aan huishoudens
(zowel eenpersoons als meerpersoons huishoudens) op.
Daarnaast betalen huishoudens voor de levering van
drinkwater aan drinkwaterbedrijven.

< 200

251 - 275

201 - 225

> 276

De verontreinigingsheffing, het rioolrecht en de kosten
voor drinkwater hebben betrekking op het waterverbruik.
In 2006 werd voor het waterverbruik per huishouden 434
euro op jaarbasis betaald (zie figuur 6.7). Van dat bedrag
gaat 124 euro naar de waterschappen (verontreinigingsheffing) en 134 euro naar gemeenten (rioolrecht).
Het resterende deel (176 euro op jaarbasis) wordt
betaald voor de levering van drinkwater door de
drinkwaterbedrijven. De laatste jaren bleven de tarieven
voor drinkwater door efficiencyverbetering vrijwel
onveranderd. Dit wordt met name gerealiseerd door
vrijwillige benchmarks via de Vereniging van Water­
bedrijven in Nederland, in combinatie met het regionale
toezicht door gemeenten en provincies.

226 - 250
Bron: Begrotingsvergelijking 2007, Beleidsambities en lastendruk van waterschappen vergeleken.
Uitgave: Vereniging van Directeuren van Waterschappen verzorgd door Waterschap Veluwe te Apeldoorn.

een nieuwe bedrijfsvergelijking, die meer tegemoetkomt
aan de wensen van vooral bestuurders en de administratieve lastendruk terugdringt.

uitgaven is bestemd voor de waterkeringen. Andere
uitgavenposten zijn onder meer het beheer van
grond­water.

In figuur 6.6 worden de waterschapslasten voor huis­
houdens in 2007 in beeld gebracht en de verwachtingen
in 2011.
  

De uitgaven van gemeenten aan het regionale waterbeheer bestaan uit de opvang en inzameling van rioolwater.
In totaal gaat het om een bedrag van bijna 1,1 miljard
euro. Tegenover deze uitgaven staat bijna 1,1 miljard
euro aan ontvangsten uit de rioolrechten die huishoudens
aan de gemeente betalen (zie figuur 6.4). De rioolrechten
dekten in 2007 voor 96,3 procent de gemeentelijke
uitgaven voor riolering.

6.1.3	Uitgaven en ontvangsten van
gemeenten en provincies
Provincies geven per saldo 165 miljoen euro per jaar
uit voor de waterhuishouding. Dit is een flinke stijging
ten opzichte van voorgaande jaren. De helft van de

  58    Water in Beeld 2008

De stijging van de totale kosten voor het waterverbruik
per huishouden wordt met name veroorzaakt door een
stijging van het rioolrecht.
Huishoudens betalen tevens omslagheffingen aan het
waterschap waarmee de waterkeringszorg en het
waterkwantiteitsbeheer worden bekostigd. Dit zijn de
kosten voor het watersysteem. In 2006 ging het om
17 euro omslagheffing waterkering en 67 euro omslagheffing waterbeheren. De omslagheffing waterkering is
niet gestegen ten opzichte van 2005, maar de omslagheffing waterbeheren is met ruim 3 procent gestegen ten
opzichte van 2005.
In 2006 betaalde een gemiddeld huishouden 518 euro
voor waterverbruik en het watersysteem. In 2005 was dit
505 euro.

6.2	Financiële en economische analyses van
maatregelen in het waterbeheer
De klimaatverandering heeft grote gevolgen voor het
waterbeheer in Nederland. Het waterbeleid moet een
nieuwe balans vinden tussen ecologische, economische
en sociaal culturele belangen. Op die manier kunnen
watermaatregelen een wezenlijke bijdrage leveren
aan een duurzame toekomst van Nederland, waarin
economische groei, milieukwaliteit en welzijn van mens
en dier meer in evenwicht zijn.
In deze paragraaf wordt aandacht besteed aan de in
2007 opgestelde Watervisie van het kabinet. Ook wordt
een aantal financiële en economische analyses van
maatregelen in het waterbeheer beschreven. Deze studies
kunnen leiden tot een beter oordeel over economisch
gewenste aanpassingen van beleid.

Figuur 6.7 Gemiddelde kosten waterverbruik per huishouden
500

euro per jaar, prijspeil 2007

Figuur 6.6 Lastendruk in euro per jaar per huishouden in 2007 en 2011

450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
2003

drinkwaterkosten

2004

rioolrecht

2005

verontreinigingsheffing

Bron: CBS, COELO en VEWIN Waterleidingsstatistiek, 2006

6.2.1	Bestuurlijke organisatie en instrumentatie:
Watervisie
Eén van de thema’s in de Watervisie is: ‘Met water een
sterkere economie’. Water heeft verschillende economische functies en is van oudsher een dragend element van
onze economie. De economische functies zijn:
• handel en industrie door de unieke geografische positie
van Nederland;
• veelzijdige land- en tuinbouw door een op maat
gesneden beheer van water;
• recreatie;
• visserij;
• energieproducten;
• drinkwaterwinning.

Water in Beeld 2008   59

2006

6

6

De economische functies zijn (soms) concurrerend met
de doelstellingen van het waterbeheer of met elkaar.
Er ontstaan bijvoorbeeld verdringingsproblemen als er te
veel of juist te weinig water is. Daar komt bij dat
verschillende economische functies in balans moeten zijn
met het streven naar bescherming en verbetering van de
ecologische kwaliteit van watersystemen. Dit dwingt de
overheid om de mogelijkheden naar functiecombinaties
te verkennen. Die kansen zijn er volop. De investeringen
van de overheid om het land te beschermen tegen
overstromingen en wateroverlast én ten behoeve van
schoon water kunnen als vliegwiel dienen voor andere
opgaven of initiatieven, zoals de versterking van de
kwaliteit van het landschap.

Energie

Bedrijven en kennisinstellingen hebben inmiddels
innovatieve methoden ontwikkeld om energie uit water
te winnen door gebruik te maken van waterstroming,
het getij, golfslag, warmte-/koudeonttrekkingen en
zoet-zoutovergangen. Veel projecten zitten in de
verkenningsfase.
Recreatie

Recreatie kan een functie vervullen als economische
drager van waterrijke gebieden, waarbij investeringen van
de recreatiesector tevens de ruimtelijke kwaliteit ten
goede kunnen komen.
Binnenvaart

Het kabinet ziet kansen in het verder ontwikkelen van
een thuismarkt voor water- en deltatechnologie. Dat
versterkt de nationale economie en is ook van groot
belang voor een gezonde exportpositie. Een voorbeeld
hiervan is het project ‘Meer doen met de Afsluitdijk’. De
Afsluitdijk moet worden opgeknapt om ook in de
toekomst voldoende veiligheid te bieden. Tegenover de

De binnenvaart blijft een belangrijke economische sector
en is bij uitstek geschikt om te worden ingezet als een in
potentie milieuvriendelijke vorm van vervoer. Het kabinet
geeft samen met regionale overheden een impuls aan de
verbetering van de toegang tot binnenhavens. Daarnaast
investeert het kabinet in een betere benutting van de
vaarwegen en een betere bediening van sluizen en

In combinatie met nieuwe inzichten over overstromings­
risico’s uit het project Veiligheid Nederland in Kaart is dit
in het kort de aanleiding voor het project Waterveiligheid
21ste eeuw (WV21). De centrale vraag in WV21 is of het
huidige beschermingsbeleid tegen overstromingen en de
wettelijke verankering daarvan nog voldoet? Om te
kunnen bepalen of het beschermingsbeleid ook economisch is gewenst, wordt een kosten - batenanalyse (KBA)
uitgevoerd. In 2007 zijn de randvoorwaarden voor de
KBA opgesteld.
De KBA van WV21 moet twee hoofdvragen
beantwoorden:
1. Wat zijn per dijkring of deel daarvan optimale
veiligheidsniveaus?
2. Wat zijn de kosten voor het behalen van deze
veiligheidsniveaus?
Het gaat bij de KBA om het vinden van de optimale
veiligheidsniveaus voor de middellange termijn (2050),
met inachtneming van de ontwikkelingen op lange
termijn (2100 en verder).
De methode waarmee de KBA wordt uitgevoerd,
grijpt terug op de methode van de Deltacommissie voor
het afleiden van een optimaal veiligheidsniveau voor
Centraal Holland en de verbeteringen die daarop zijn
aangebracht door het Centraal Planbureau. In deze
methode wordt gezocht naar die investeringsstrategie,
waarbij de som van alle investeringskosten (inclusief
onderhoud) en verwachte overstromingsschade (in
brede zin) minimaal is. Daaruit worden optimale veiligheidsniveaus afgeleid.
De KBA levert belangrijke informatie voor het politieke
besluitvormingsproces. Daarnaast weegt ook andere
informatie mee in de besluitvorming over het uiteindelijke
waterveiligheidsbeleid.

kosten die hiermee zijn gemoeid, kunnen nieuwe
economische of maatschappelijke opbrengsten staan.
Daarom wil het kabinet verkennen welke andere
initiatieven en plannen met de renovatie te combineren
zijn. De combinatie van functies rondom de Afsluitdijk
kan ook belangrijk zijn voor de exportpositie van
Nederland als innovaties in ons land in praktijkomstandigheden kunnen worden getest. In 2007 is een eerste
verkenning uitgevoerd.
Voor bepaalde economische sectoren worden innovatie en
synergiemaatregelen kansrijk geacht. Deze sectoren
- energie, recreatie en binnenvaart - krijgen extra aandacht.

  60    Water in Beeld 2008

bruggen. Er is in 2007 geld beschikbaar gesteld voor
de genoemde projecten. Ook personenvervoer over
water kan in bepaalde gebieden uitgroeien tot een
aantrekkelijk en milieuvriendelijk alternatief voor vervoer
over land.

6.2.2	Veiligheid:
KBA Waterveiligheid 21ste eeuw
Sinds de jaren zestig is de economie met een factor 6
gegroeid en is de bevolking met ongeveer de helft
toegenomen van 11 miljoen in 1960 tot 16 miljoen op dit
moment. Als gevolg hiervan zijn de gevolgen van een
eventuele overstroming fors toegenomen.

6.2.3	Veiligheid: financiering
Hoogwaterbeschermingsprogramma
De staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat heeft in
september 2007 het geactualiseerde Hoogwaterbeschermingsprogramma vastgesteld. In dit programma staan de
maatregelen die voortvloeien uit de eerste en tweede
toetsing van de primaire waterkeringen en de maatregelen die zijn gericht op de aanpak van de zwakke schakels
langs de kust. Deze maatregelen komen in aanmerking
voor subsidie van het rijk.

aan de wettelijk vastgelegde waterveiligheidsnormen.
Het is een omvangrijk programma met ruim negentig
maatregelen. De kosten bedragen ongeveer 2,7 miljard
euro. Vooral de waterschappen gaan de werkzaamheden
uitvoeren.
Vanwege het grote belang van bescherming van ons land
tegen overstromingen heeft het kabinet extra middelen
voor water en kust ter beschikking gesteld, zodat er nu
voldoende middelen zijn gereserveerd om op basis van de
huidige inzichten het op de eerste en tweede toetsing
gebaseerde Hoogwaterbeschermingsprogramma
volledige uit te voeren.

6.2.4	Waterkwaliteit: Impact Assessment
Europese Mariene Strategie
Welke mogelijke gevolgen heeft de voorgestelde
Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) voor de waterkwaliteit van de Noordzee? Om hiervan een beeld te
verkrijgen is een economische impact assessment
opgesteld. Hiertoe worden de kosten van een verbeterde
milieutoestand van het Nederlands Continentaal Plat
benoemd en waar mogelijk gekwantificeerd en in euro’s
uitgedrukt (gemonetariseerd).
Er is op basis van twee mogelijke invullingen/scenario’s
van de KRM bekeken welke orde van grootte de
mogelijke kosten hebben voor de verschillende sectoren.
Bovendien is (in kwalitatieve zin) gekeken naar de verdere
doorwerking van de kostenstijging. Het eerste scenario
volgde een beperkt pakket maatregelen, terwijl het
tweede scenario een forse inspanning zou betekenen.
De kosten bij beide scenario’s werden afgezet tegen de
kosten van het huidige en voorgenomen beleid dat
bijdraagt aan de bescherming van het mariene milieu.
Vanwege het abstracte karakter van de KRM werd
noodgedwongen gewerkt met veronderstellingen.
In december 2007 werd een akkoord bereikt in het
Europees Parlement waardoor het tweede scenario niet
meer aan de orde is. De financiële consequenties voor de
overheid bewegen zich thans rond de 10 miljoen euro per
jaar. Deze hebben betrekking op met name monitoring
en handhaving. De kosten voor het bedrijfsleven zijn
hoger en liggen rond de 150 miljoen euro per jaar. Her
betreft het met name kosten voor de scheepvaart om te
komen tot verdere reductie van emissies.

Het Hoogwaterbeschermingsprogramma is één van de
programma’s waarmee maatregelen worden uitgevoerd
om overstromingen te voorkomen en daarmee te voldoen

Water in Beeld 2008   61

Afkortingen en begrippen
ANWB
BKL
CBS
COELO

EC
EEZ
EU
EVD

EZ
GGOR
GRP
HGIS

IJspiramide, Aris de Bakker

IPO
KBA
KNMI
KRM
KRW
LBOW
LNV
MCPA
MTR
MWTL

NBW
NWP
OSPAR
De IJspiramide bestaat uit eenvoudige, strakke geometrische vormen. Hiermee worden de kwaliteiten van het materiaal zelf benadrukt, zoals
de helderheid en de prismatische werking. Als onder de ijspiramide een vuur wordt ontstoken is er geen controle meer over de vorm van het
ijs. Deze wordt beïnvloed door wind, zon, regen en warmtebronnen, zoals vuur en licht. Waar? Op diverse locaties in Vlissingen, Delft,
Den Haag, Gorinchem, Zwolle en Asahikawa (Japan).

PAK’s

 lgemene Nederlandse Wielrijders Bond
A
Basiskustlijn
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centrum voor Onderzoek van de Economie
van Lagere Overheden, onafhankelijk
onderzoeksinstituut verbonden aan de
Rijksuniversiteit Groningen
Europese Commissie
Exclusieve Economische Zone
Europese Unie
Agentschap/uitvoeringsorganisatie van het
ministerie van Economische Zaken. De EVD
faciliteert en stimuleert internationaal
ondernemen en internationale samenwerking.
Ministerie van Economische Zaken
Gewenst Grond- en Oppervlaktewater
Regime
Gemeentelijk rioleringsplan
Homogene Groep voor Internationale
Samenwerking
Interprovinciaal Overleg
Kosten - batenanalyse
Koninklijk Nederlands Meteorologisch
Instituut
Europese Richtlijn Mariene Strategie
Europese Kaderrichtlijn Water
Landelijk Bestuurlijk Overleg Water
Ministerie van Landbouw, Natuurbeheer en
Voedselkwaliteit
Chloorfenoxy-herbicide (chemisch onkruidbestrijdingsmiddel)
Maximaal Toelaatbaar Risico
Monitoring van de Waterstaatkundige
Toestand des Lands; landelijk monitoringsprogramma van Rijkswaterstaat
Nationaal Bestuursakkoord Water
Netherlands Water Partnership
Verdrag voor de bescherming van het
mariene milieu van de Noordoost Atlantische
Oceaan (Oslo, Parijs - 1992).
Polycyclische aromatische koolwaterstoffen

PCB’s
PKB
RWZI
UvW
VenW
VEWIN
VNG
VROM
WB21
WV21
Wvo

Polychloorbifenylen
Planologische Kernbeslissing
Rioolwaterzuiveringinstallatie
Unie van Waterschappen
Ministerie van Verkeer en Waterstaat
Vereniging van Waterbedrijven in Nederland
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer
Waterbeheer 21ste eeuw
Waterveiligheid 21ste eeuw
Wet verontreiniging oppervlaktewateren

Decembernota

De Decembernota is een beleidsbrief, die in 2005, 2006
en 2007 verscheen en waarin de voortgang is beschreven
van het Nationaal Bestuursakkoord Water en de
contouren van de implementatie van de Kaderrichtlijn
Water.
Groenboek

Een groenboek (green paper) is een document dat
uitgebracht wordt door de Europese Commissie (EC),
waarin zij een probleem inventariseert en aanbevelingen
doet voor het te voeren beleid. De EC nodigt overheden
en andere organisaties uit om binnen een bepaalde
termijn op het groenboek te reageren.
Homogene Groep Internationale Samenwerking

HGIS is een bundeling van buitenlanduitgaven van de
verschillende departementen. Het gaat om een aparte
budgettaireconstructie die in 1997 door het kabinet is
ingesteld. Het doel ervan is inzichtelijk te maken wat
Nederland doet op het terrein van het buitenlands beleid
en wat de kosten zijn. Zo wordt interdepartementale
samenwerking bevorderd en valt nieuw beleid
eenvoudiger te ontwikkelen.

Water in Beeld 2008   63

Colofon
Water in Beeld 2008
© Ministerie van Verkeer en Waterstaat, in samenwerking
met de partners in het Landelijk Bestuurlijk Overleg Water
(samenwerkingsverband tussen het rijk, IPO, VNG en UvW).
Adres voor meer informatie
Secretariaat Landelijk Bestuurlijk Overleg Water
Postbus 20906
2500 EX Den Haag
www.waterinbeeld.nl
Opvragen Water in Beeld 2008
Meerdere exemplaren kunt u gratis bestellen bij cdr@pondres.nl
o.v.v.: ISSN-nummer 1388-6622, Water in Beeld 2008 en verzendadres
Tekst en eindredactie
Projectteam voortgangsrapportage Water in Beeld 2008
Gerard Haverkamp, Alphen aan den Rijn
Fotografie
Marcel van Gaalen (cover, pagina 6, 12 en 18)
Rob Poelsma (pagina 26)
Hans van den Bos (pagina 54)
Realisatie
Adequaat communicatie, Delft
Vormgeving
vM-design, Delft
Druk
Plantijn Casparie, Almere
ISSN-nummer: 1388-6622

Voortgangsrapportage over het waterbeheer in Nederland 2008