2015
Rapport vervolgonderzoek
Materialen in de Nederlandse
economie

TNO, EY, NEVI, HCSS, CML
3 december 2015

Rapport vervolgonderzoek Materialen in de
Nederlandse economie

Auteurs: Ton Bastein, Elmer Rietveld (TNO)

Met medewerking van:
Elisabeth Keijzer, Mara Hauck (TNO)
Marjolein de Ridder, Artur Ustanov (HCSS)
Michel van Wijk, Ramaka Grund (EY)
Erik van Assen (NEVI)
Lauran van Oers (CLM/Universiteit Leiden)

In opdracht van:
Ministerie van Economische Zaken

1

Inhoud
Managementsamenvatting ..................................................................................................................... 7
1

2

3

Inleiding: grondstoffen en de Nederlandse economie ................................................................. 19
1.1

De behoefte aan grondstoffen en de druk op leveringszekerheid nemen wereldwijd toe.. 19

1.2

MVO-aspecten van grondstofwinning staan in toenemende belangstelling ....................... 20

1.3

Er is behoefte aan een op Nederland toegespitste risico-analyse ....................................... 22

1.4

Grondstofrisico’s en de plek in de waardeketen .................................................................. 23

1.5

Op een risico-analyse volgt het bieden van een handelingsperspectief .............................. 24

1.6

Samenvatting ........................................................................................................................ 29

Grondstoffen in dit onderzoek...................................................................................................... 30
2.1

Selectie van de grondstoffen voor dit onderzoek ................................................................. 30

2.2

Productie en reserves ........................................................................................................... 32

2.2.1

Wereldproductie ........................................................................................................... 32

2.2.2

Minerale reserves ......................................................................................................... 35

2.2.3

Productie als hoofd- of bijproduct: de mate van ‘companionality’ .............................. 36

Indicatoren voor een op Nederland gerichte risico-analyse......................................................... 40
3.1

Inleiding................................................................................................................................. 40

3.2

Kwetsbaarheidsbeoordelingen van grondstoffen ................................................................ 41

3.3

Indicatoren gericht op lange- en korte-termijn-leveringszekerheid..................................... 43

3.3.1

Geo-economische factoren: de R/P-verhouding .......................................................... 43

3.3.2

Geo-economisch: Companionality ................................................................................ 43

3.3.3

Geopolitiek: Concentratie van materialen (HHI) in bronlanden ................................... 44

3.3.4
Geopolitiek: de stabiliteit en de kwaliteit van het bestuur van bronlanden
weergegeven door WGI ................................................................................................................ 46
3.3.5

Geopolitiek: Bestaande exportrestricties (OECD-gegevens) ........................................ 48

3.3.6

End-of-life recycling rate ............................................................................................... 50

3.4

Invloed op bedrijfsresultaat: prijsvolatiliteit van grondstoffen/materialen ......................... 52

3.5

Invloed op bedrijfsreputatie ................................................................................................. 55

3.5.1

Milieu-impact van grondstofwinning ............................................................................ 55

3.5.2
Prestaties van bronlanden wat betreft menselijke ontwikkeling (Human Development
Index HDI)...................................................................................................................................... 58
3.5.3

4

Regelgeving omtrent conflictmineralen ....................................................................... 58

3.6

Indicatoren: een globaal overzicht en/of op Nederland gericht .......................................... 59

3.7

Prioritering van kwetsbaarheden ......................................................................................... 59

Kritieke materialen voor de Nederlandse economie .................................................................... 63
2

4.1

Economisch belang van grondstoffeninzet ........................................................................... 63

4.2

Import van minerale grondstoffen in de Nederlandse economie ........................................ 64

4.2.1

Import als grondstof: volume en herkomst .................................................................. 64

4.2.2

Import als ‘first intermediate’: volume ......................................................................... 67

4.2.3

Import als halffabrikaat: volume................................................................................... 68

4.2.4

Import als eindproduct: volume en herkomst .............................................................. 69

4.2.5

Een totaaloverzicht: in welke vorm importeert Nederland grondstoffen .................... 71

4.2.6

Inzoomen op de handelsrelatie Nederland - Duitsland ................................................ 75

4.2.7

Regionale ‘schaarste’: wat is de rol van transportkosten? ........................................... 76

4.3

5

Wat zijn de kritieke grondstoffen voor de Nederlandse economie? .................................... 78

4.3.1

Met het oog op leveringszekerheid .............................................................................. 78

4.3.2

Met het oog op bedrijfsresultaat .................................................................................. 80

4.3.3

Met het oog op reputatie ............................................................................................. 83

Aanbevelingen voor een onderzoeks- en actie-agenda................................................................ 84
5.1

Aanzet voor innovatie-agenda Nederlandse (top)sectoren ................................................. 84

5.2

Handelsrelaties en grondstoffendiplomatie ......................................................................... 85

5.3

Ontwikkeling van additionele databronnen en indicatoren ................................................. 86

5.3.1
Afstemming met en gebruik van overige initiatieven om materiaalafhankelijkheid in
kaart te brengen ........................................................................................................................... 86
5.3.2

Effect op biodiversiteit van grondstofgebruik .............................................................. 87

5.3.3

Indicatoren-ontwikkeling met betrekking tot duurzaamheidsaspecten ...................... 87

5.3.4

Aanvullende milieu- en gezondheidsindicatoren: EPI .................................................. 88

5.3.5
Regelgeving m.b.t. toxiciteit en gezondheidsaspecten van grondstoffen combineren
met gegevens uit deze studie ....................................................................................................... 89
5.4

Complexiteit van de waardeketen en de kwetsbaarheid van de economie......................... 89

5.4.1
5.5

Invloed van de waardeketen op monopolyvorming ..................................................... 91

Voorspellen van voorzieningszekerheid van grondstoffen................................................... 93

5.5.1

Relatie tussen grondstofbehoefte en de ontwikkeling van het Bruto Nationaal Product
93

5.5.2

De gevolgen van technologie-ontwikkeling voor de behoefte aan grondstoffen ........ 95

5.5.3

Ontwikkeling van aanbod uit mijnbouw ....................................................................... 95

5.5.4

Onderzoek naar de toekomst van leveringszekerheid ................................................. 97

5.6

Biotische grondstoffen .......................................................................................................... 97

5.6.1

Biotische grondstoffen zijn belangrijk voor de Nederlandse economie ....................... 97

5.6.2

Biotische grondstoffen onderdeel van de Europese kritikaliteit-studies ..................... 98
3

5.6.3
5.7

Eerste verkennende Nederlandse analyse naar biotische grondstoffen al verricht..... 98

Nader onderzoek naar de invloed van de circulaire economie op leveringszekerheid? ...... 99

5.7.1
Methodiek om de impact van een meer circulaire economie op leveringszekerheid te
toetsen 99
Bijlage 1 Methode voor het vaststellen van economisch belang van grondstoffen........................... 101
Bijlage 2 Import van grondstoffen uit en export van ‘grondstoffen’ naar Duitsland ......................... 104
Bijlage 3 Milieu-impacts van materiaalwinning .................................................................................. 106
Bijlage 4 Vergelijking met OESO MVO richtlijnen ............................................................................... 115
Bijlage 5 Ontwikkeling van mijnbouwproductie ................................................................................. 116
Bijlage 6 Concentratie van productie in bronlanden .......................................................................... 119
Bijlage 7 Internationale ontwikkelingen van databases ..................................................................... 122

FIGUREN
Figuur 1 Ranking van gedrag van elektronicabedrijven in relatie tot conflictmineralen...................... 21
Figuur 2 Kritikaliteit-analyse EU (april 2014) ........................................................................................ 22
Figuur 3 Abstracte weergave waardeketen .......................................................................................... 24
Figuur 4 bedrijfsacties als gevolg van leveringsproblemen (bron: FME-studie) ................................... 25
Figuur 5 NEVI-inkooprisicomodel ......................................................................................................... 26
Figuur 6 Schematische representatie van de circulaire economie (bron: Ellen MAcArthur Foundation)
.............................................................................................................................................................. 27
Figuur 7 Kritikaliteit-matrix van het Department of Energy (US) ......................................................... 32
Figuur 8 Verdeling mijnbouwproductie ................................................................................................ 33
Figuur 9 Productievolume ..................................................................................................................... 34
Figuur 10 R/P-verhouding (jaar 2012; bron: USGS Mineral commodity Summaries) .......................... 36
Figuur 11 Aandeel companionality: deel van winning dat als companion van een ander metaal
plaatsvindt ............................................................................................................................................ 37
Figuur 12 Relatieve groei in de productie van companions t.o.v. hun 'host'(tussen 2000 en 2012) ... 39
Figuur 13 Grondstoffen met een HHI groter dan 2500 ........................................................................ 46
Figuur 14 Gewogen WGI vs. HHIprod; kwadrant linksboven is: hoge concentratie in landen met lage
(=slechte) WGI....................................................................................................................................... 48
Figuur 15 Aandeel wereldhandel beïnvloed door exportrestricties ..................................................... 50
Figuur 16 MAPII van de geselecteerde grondstoffen ........................................................................... 54
Figuur 17 Opbouw van de milieu-impact van platina (totaal: 33,58 EUR/kg) ...................................... 56
Figuur 18 Milieu-analyse van materiaalwinning aan de hand van midpoint milieueffecten en
schaduwprijzen per kg gewonnen grondstof. (De y-as is afgekapt in verband met extreem hoge
scores voor goud en de platinagroepmetalen). .................................................................................... 57
Figuur 19 HHIprod versus gewogen HDI .................................................................................................. 58
Figuur 20 Lange termijn kritikaliteit van grondstoffen ......................................................................... 60
Figuur 21 Korte-termijn kritikaliteit van grondstoffen ......................................................................... 61
Figuur 22 Samengestelde MVO-indicator voor onderzochte grondstoffen ......................................... 61
Figuur 23 Korte-termijn-kritikaliteit vs. MVO-indicator........................................................................ 62
4

Figuur 24 Import van grondstoffen naar Nederland ............................................................................ 65
Figuur 25 Aandeel NL grondstoffenimport t.o.v. wereldproductie ...................................................... 66
Figuur 26 Vergelijking van de geschaalde en gewogen WGI voor import in Nederland vs. Globale
herkomst grondstoffen ......................................................................................................................... 67
Figuur 27 Verdeling van herkomst van import van grondstoffen......................................................... 67
Figuur 28 Import van grondstoffen in de vorm van 1e halffabrikaten ................................................. 68
Figuur 29 Import van grondstoffen in de vorm van halffabrikaten ...................................................... 69
Figuur 30 Import grondstoffen in de vorm van eindproducten ........................................................... 70
Figuur 31 Herkomst grondstoffen via de import van eindproducten................................................... 71
Figuur 32 Samenstelling van volume van import gerangschikt naar afnemend aandeel onbewerkte
grondstoffen ......................................................................................................................................... 72
Figuur 33 Herkomstverdeling van alle grondstoffen (als grondstoffen, halffabrikaat en eindproduct);
boven: totale verdeling, onder: allen landen buiten de EU-28 ............................................................ 73
Figuur 34 Herkomstlanden voor de TTTG-groep .................................................................................. 74
Figuur 35 Totale milieu-impact van in Nederland geïmporteerde grondstoffen ................................. 75
Figuur 36 Korte-termijn-kritikaliteit van uit Duitsland geïmporteerde grondstoffen (als onderdeel van
halffabrikaten) ...................................................................................................................................... 76
Figuur 37 Mogelijk additionele transportafstand over water bij maximaal 30% kostprijsstijging ....... 77
Figuur 38 Korte-termijn kritikaliteit voor Nederland: leveringszekerheid en relatie met toegevoegde
waarde per grondstof ........................................................................................................................... 78
Figuur 39 Korte-termijn leveringsonzekerheid op sector-niveau (toegevoegde waarde uitgedrukt in
miljoen EUR).......................................................................................................................................... 79
Figuur 40 Lange termijn kritikaliteit vs. economisch belang van grondstoffen .................................... 80
Figuur 41 Prijsstijging van import a.g.v. Maximum Annual Price Increase van grondstoffen (niet
getoonde grondstoffen hebben een effect kleiner dan 0,03%) ........................................................... 81
Figuur 42 Invloed maximale prijsstijging op kostprijs ingekochte goederen per sector ...................... 82
Figuur 43 Risico op reputatieschade voor sectoren ............................................................................. 83
Figuur 44 De Environmental Performance Index (EPI) bestaat uit 2 “objectives, 9 “issue
categories” en 20 indicatoren”. Bron: Yale Center for Environmental Law & Policy. .......................... 88
Figuur 45 Representatie van de supply chain van zeldzame aarden (bron: US Ministerie van Defensie)
.............................................................................................................................................................. 92
Figuur 46 Relatie tussen BNP groei en groei metaalconsumptie voor nikkel, zink, koper en kobalt ... 94
Figuur 47 Investeringen in exploratie per grondstofsoort (bron: Minex Consulting)........................... 96
Figuur 48 Aantal concrete erts-ontdekkingen (bron: Minex Consulting, September 2014) ................ 97
Figuur 49 Verdeling van de toegevoegde waarde in de Nederlandse industrie (2012) ....................... 98
Figuur 50 Impact van een intensivering van de circulaire economie met 20% over alle
handelingsperspectieven .................................................................................................................... 100
Figuur 51 Globale toename van GDP vanaf 2000 (bron: Global CCS Institute/Wereldbank) ............. 116
Figuur 52 Ontwikkeling van de jaarproductie tussen 2000 en 2012 (>1 betekent toename) ............ 117
Figuur 53 Verandering R/P-verhouding sinds 2000 ............................................................................ 118
Figuur 54 Top-3 producerende landen per grondstof ........................................................................ 120
Figuur 55 China's aandeel in de wereldproductie van aangegeven grondstoffen ............................. 121

5

TABELLEN
Tabel 1 Grondstoffen in deze studie ..................................................................................................... 31
Tabel 2 Relatie host-companion ........................................................................................................... 38
Tabel 3 Graedel's voorstel voor kritkaliteitsindicatoren op bedrijfsniveau.......................................... 40
Tabel 4 Overzicht van indicatoren en gegevens voor integrale kwetsbaarheidsbeoordeling in deze
studie .................................................................................................................................................... 42
Tabel 5 Hoogste en laagste WGI-scores ............................................................................................... 47
Tabel 6 Overzicht maatregelen gerapporteerd door OESO (jaar: 2011) in bronlanden ....................... 49
Tabel 7 Overzicht recycling-graad ......................................................................................................... 51
Tabel 8 Verloop van HHIprod en WGI in de waardeketen ...................................................................... 92
Tabel 9 Geanalyseerde materialen en bijbehorende databron.......................................................... 108

6

Managementsamenvatting
Achtergrond van deze studie
Het Ministerie van Economische Zaken heeft aan een consortium bestaande uit TNO, EU, NEVI
(Nederlandse Vereniging van Inkoopmanagement), HCSS en Universiteit Leiden/CML gevraagd een
studie te doen naar de mate waarin de Nederlandse economie afhankelijk is van de
leveringszekerheid van 64 abiotische grondstoffen (mineralen en metalen), en tevens de data
toegankelijk te maken voor gebruik door het Nederlandse bedrijfsleven. Dit rapport beschrijft het
eerste deel van deze vraag; het tweede deel wordt ingevuld door de ontwikkeling van een webbased tool die naar verwachting in de loop van 2016 ter beschikking komt.
Deze studie vindt plaats tegen de achtergrond van een wereldwijde zorg omtrent de korte- en langetermijn beschikbaarheid van grondstoffen. Met name de verschuiving van machtsverhoudingen in de
wereld draagt bij aan een gevoelde vermindering van leveringszekerheid van grondstoffen bij
importerende landen. In Europa heeft dat geleid tot een kritikaliteitsanalyse, waarbij momenteel 20
materialen als kritiek zijn bestempeld voor de Europese economie.
Het Nederlands beleid is verwoord in de grondstoffennotitie en het programma Van Afval Naar
Grondstof (kamerstuk 33 043, nr. 28) die beiden inzetten op de transitie naar een circulaire
economie. Daarbij worden kwetsbaarheden op het gebied van grondstoffenvoorzieningszekerheid
omgezet in kansen voor de circulaire economie. Het in kaart brengen van de risico’s en kansen zoals
deze studie doet maakt daar onderdeel van uit.
Deze studie richt zich op 64 abiotische grondstoffen
Na twee eerder verschenen verkennende rapporten (CBS,2010; TNO, 2014), geeft dit rapport een
volledig beeld van de mate waarin de Nederlandse economie verweven is met de beschikbaarheid
van 64 abiotische materialen. Op hoofdlijnen laat het rapport zich verdelen in:


Een beschrijving van de 64 grondstoffen;



Een overzicht van indicatoren die de mate van kritikaliteit bepalen;



Een analyse van de kritikaliteit;



Een actie- en onderzoeksagenda.

In deze analyse is gebruik gemaakt van een methode waarbij een koppeling is gemaakt tussen
grondstoffen, het gebruik ervan in de wereldwijde productie van halffabrikaten en eindproducten,
en sectoren die in de Nederlandse economie voor toegevoegde waarde zorgen. Deze methode
maakt het ook mogelijk om een onderscheid te maken tussen de import naar Nederland in de vorm
van grondstoffen, halffabrikaten en eindproducten. In de brede categorie halffabrikaten
onderscheiden we nog de sub-categorie ‘eerste halffabrikaten’. (first intermediates) Dit zijn
halffabrikaten die in de waardeketen als input nog een grondstof hebben en de grondstofnaam in de
categorienaam dragen (voorbeeld: zinkerts is een grondstof, zinkoxide een eerste halffabrikaat).

7

De grondstoffen die zijn meegenomen in deze studie zijn (NB: *: zeldzame aardmetalen; o: platinagroep-metalen):
Aluminium
Antimoon
Bauxiet
Barytes
Bentoniet
Beryllium
Boraten/boor
Chroom
Cokeskool
Diatomiet
Feldspar
Fluorspar
Fosfor
Gallium
Germanium
Gips
Goud

Grafiet
IJzererts/ijzer
Indium
Industrieel zand (silica)
Kalksteen (Limestone)
Klei (Kaoline)
Kobalt
Koper
Lithium
Magnesiet/magnesium
Mangaan
Molybdeen
Nikkel
Niobium
Perliet
Ruthenium

Rhenium
Seleen
Silicium
Strontium
Talk
Tantaal
Tellurium
Tin
Titaandioxide/Titaan
Uranium
Vanadium
Wolfraam
Zilver
Zink
Zirkoon
Osmium⁰

Dysprosium*
Neodymium*
Praseodymium*
Samarium*
Europium*
Yttrium*
Terbium*
Cerium*
Lanthaan*
Ytterbium*
Gadolinium*
Scandium*
Platina⁰
Palladium⁰
Iridium⁰
Rhodium⁰

Welke indicatoren zijn onderzocht en gebruikt?
Alhoewel de gevolgen van leveringszekerheid centraal staan in deze studie, is in veel breder verband
gekeken naar de gevoeligheden die bedrijven kunnen ondervinden waar het hun inkoop van
grondstoffen (of halffabrikaten) betreft. Het gaat bedrijven om leveringszekerheid, maar ook om de
effecten van grondstoffen op hun bedrijfsresultaat en eventueel om hun bedrijfsreputatie. Daarom
is voor elk van de grondstoffen een set indicatoren opgebouwd die is samengevat in onderstaande
tabel:
Invloed op.
Lange termijn
Voorzieningszekerheid
(>10j)

Indicator
Aantal jaren ongestoorde productie (Reserve/Productie (R/P)
Companionality (mate waarin grondstof een bijproduct is)
Concentratie van reserves van materialen (HHIres)

Korte termijn
Leveringszekerheid

Concentratie van materiaalwinning (HHIprod)
Stabiliteit en de kwaliteit van het bestuur van bronlanden
weergegeven door WGI
Bestaande exportrestricties (OECD-gegevens)
End-of-life recycling rate
Prijsvolatiliteit van grondstoffen/materialen (MAPII)
Milieu-impact van winning en raffinage van grondstoffen
Prestaties van bronlanden wat betreft menselijke ontwikkeling (HDI)
Regelgeving omtrent conflictmineralen

Bedrijfsresultaat
Bedrijfsreputatie

8

Omdat de methodiek, gevolgd in deze studie, het mogelijk maakt een verband te leggen tussen
grondstoffen, producten en sectoren, kunnen gegevens omtrent (bijvoorbeeld) milieu-impact van
grondstoffen en problematiek rond conflictmineralen (een thema dat momenteel onder discussie is
in het Europees Parlement en de Commissie) gekoppeld worden aan de invloed die ze kunnen
hebben op elk van deze niveaus (grondstoffen, producten, sectoren).
Wat zijn de meest kritieke grondstoffen voor de Nederlandse economie?
Vanuit het oogpunt van leveringszekerheid
Voor een uitspraak omtrent de meest kritieke grondstoffen vanuit het oogpunt van
leveringszekerheid, volgt dit rapport op hoofdlijnen de aanpak van de Europese Commissie: een
grondstof is kritiek indien het ermee verbonden economisch belang groot is en indien er redenen
zijn om te vermoeden dat de leveringsonzekerheid hoog is. De meest recente (2014) analyse van de
Europese Commissie leidde tot de identificatie van 20 meest kritieke materialen (weergegeven in
onderstaande figuur) voor de EU-28.
Achtereenvolgens worden twee groepen van indicatoren gepresenteerd: voorzieningszekerheid
zekerheid op lange termijn en leveringszekerheid op korte termijn.

Figuur-MS- 1 Selectie kritieke materialen volgens de EC

De voorzieningsonzekerheid voor de lange termijn wordt gegeven door:
CriticalityLT = HHIres + 1/(R/P) + % companionality
Een materiaal is voor de lange termijn kritiek als de reserves in weinig landen zijn aangetoond, of de
winning voornamelijk als ‘companion’ plaatsvindt, of de geo-economische reserve klein is.

9

Figuur-MS- 2 Lange-termijn leveringsonzekerheid vs. belang van materialen voor de Nederlandse
economie
In Figuur-MS- 2 staat een hoge waarde op de y-as symbool voor een hogere
voorzieningsonzekerheid. De materialen met de hoogste lange termijn voorzieningsonzekerheid zijn
antimoon (Sb), germanium, indium, gallium en de zeldzame aardmetalen. De materialen met de
grootste betekenis voor de Nederlandse economie zijn ijzer (Fe), koper (Cu) en aluminium (Al).
De mate van ‘kritikaliteit’ op de korte termijn in Nederland wordt gerepresenteerd door de
volgende formule:
CriticalityKT = HHIprod * (WGIgewogen + OECD-restrictiesgewogen) * (1-%EOL-RR)
Hierin staat de HHIprod voor de mate van concentratie van winning van materialen in bronlanden, de
WGI voor de (gewogen) World Governance Index, De OECD-restricties, voor de mate waarin
grondstoffen getroffen zijn door exportrestricties van mijnbouwlanden, en de %EOL-RR voor de
mate waarin recycling plaatsvindt aan het einde van de levensduur van producten. Materialen zijn
kritiek als ze een hoge landenconcentratie hebben, in landen met een bedenkelijke WGI-score die in
het verleden exportrestricties hebben toegepast, en een lage recyclinggraad kennen. Anders dan in
EU-verband wordt het gemak van substitutie van grondstoffen niet meegenomen in de analyse.
De leveringszekerheid op korte termijn voor Nederland afgezet tegen het economisch belang is
gepresenteerd in Figuur-MS- 3.

10

Figuur-MS- 3 Kritikaliteit voor Nederland op basis van korte-termijn leveringsonzekerheid

In Figuur-MS- 3 staat een hoge waarde op de y-as symbool voor een hogere leveringsonzekerheid.
De materialen met de hoogste leveringsonzekerheid zijn ook in deze studie de zeldzame
aardmetalen, gevolgd door gallium, germanium en antimoon (Sb).
Door grondstoffen aan sectoren te koppelen is ook duidelijk welke sectoren het meest te duchten
hebben van leveringsonzekerheid van de hier onderzochte grondstoffen: de elektronische industrie,
de elektrische apparatenindustrie, de transportmiddelenindustrie en de categorie overige industrie
(o.a. sieraden, spellen, sportartikelen, meubels) (zie Figuur-MS- 4). Daarna volgen de vervaardiging
van metaalproducten en de machinebouw.

11

Figuur-MS- 4 Overzicht korte-termijn leveringsonzekerheid op sectoraal niveau

Vanuit het oogpunt van bedrijfsresultaat
Alle materialen die hier worden onderzocht, hebben een bepaalde prijsvolatiliteit (uitgedrukt door
de MAPII, de index voor de maximale jaarlijkse prijsverhoging). Aangezien materialen door
kenmerkende aandelen aan productgroepen kunnen worden gekoppeld, kunnen we een schatting
maken van de invloed van de prijsvolatiliteit van materialen op de Nederlandse economie in zijn
geheel en op elke sector waarin deze materialen worden gebruikt. Aggregatie van gegevens per
grondstof leidt tot een inschatting wat maximale prijsstijging van elke grondstof zou betekenen voor
kostenstijging van alle ingekochte goederen en producten binnen die sector.

12

Figuur-MS- 5 Invloed maximale prijsstijging van grondstoffen op kostprijs ingekochte goederen per sector

Gezien het relatief kleine aandeel van materialen in veel eindproducten, is de invloed van de
prijsvolatiliteit op de meeste sectoren zeer klein (< 1%) tot klein (< 5%).
De mogelijke invloed van prijsvolatiliteit is aanzienlijk groter bij de sectoren
transportmiddelenindustrie, metaalproductenindustrie, de machinebouw, de elektronische en
elektrische apparaten-industrie en de overige industrie. Deze sectoren gebruiken veel van de
materialen die in dit onderzoek zijn meegenomen. De prijsvolatiliteitsberekening is gebaseerd op het
slechtste scenario: er wordt vanuit gegaan dat de maximale prijsstijging die elk materiaal in de
laatste twintig heeft laten zien, zich tegelijk voordoet voor alle binnen die sector toegepaste
materialen. Vanuit dat perspectief geeft de positie van deze twee sectoren het algemene hoge
verbruik van materialen weer.
Vanuit het oogpunt van bedrijfsreputatie
De hoofdgroep van indicatoren onder de noemer ‘bedrijfsreputatie’ stelt ons tenslotte ook in staat
om de relatie te leggen tussen de mate waarin sectoren gebruik maken van materialen met een
grote milieubelasting, van materialen afkomstig uit landen die bekend staan om hun matige ‘human
development of van de conflictmineralen tin, tantaal, wolfraam en goud (de TTTG-groep)’. Het
rapport geeft inzichten in die relaties op grondstof- en sectorniveau.
Een overzicht van de mate waarin sectoren gebruik maken van grondstoffen met zo’n matige MVOscore is gegeven in Figuur-MS- 6.
13

Figuur-MS- 6 Risico op reputatieschade voor sectoren

Vanwege het gebruik van een grote hoeveelheid materialen is het niet verrassend dat de sectoren
die veel last kunnen ondervinden van korte-termijn leveringsonzekerheid dezelfde zijn als diegenen
die risico op reputatieschade ondervinden. De sector Transportmiddelenindustrie springt er boven
uit. Kijkend naar de onderliggende samenstellende gegevens blijkt dat deze sector eruit springt door
enerzijds het gebruik van zeer veel van de grondstoffen die hier onderzocht worden en anderzijds
van het gebruik in brede delen van deze sector van tantaal (16% bijdrage aan de totale MVOindicator), goud (12% bijdrage) en tin (11% bijdrage). De sector is daarmee nauw verbonden met de
discussie rond conflictmineralen.

14

Nederland in de waardeketen: import als grondstof of als eindproduct?
De Nederlandse industrie is voor een groot deel afhankelijk van de import van halffabrikaten en
eindproducten, en minder van de import van grondstoffen.
Figuur-MS- 7geeft aan welk percentage van de in Nederland geïmporteerde grondstoffen Nederland
binnenkomt in de vorm van grondstoffen (de donkere staven): dit betreft in ieder geval de
industriële mineralen als talk, gips, klei, kalksteen en industrieel zand, naast enkele metalen die in
Nederland industriële verwerking kennen. Het overgrote merendeel van de hier onderzochte
grondstoffen komt de Nederlandse economie binnen als onderdeel van een (eerste) halffabrikaat,
als eindproduct en (in enkele gevallen waaronder cokes) als materiaal dat wordt verbruikt bij een
productieproces in plaats van wordt gebruikt als onderdeel van een eindproduct.

Figuur-MS- 7 Import naar Nederland in de vorm van grondstof, 1e halffabrikaat, halffabrikaat, eindproduct of dissipatief gebruik

Uit Figuur-MS- 8 blijkt dat voor die grondstoffen die Nederland binnenkomen als onderdeel van een
eindproduct, Duitsland, België en China de dominante landen van herkomst zijn.

15

Figuur-MS- 8 Herkomstlanden voor import van grondstoffen als onderdeel van en eindproduct

Dat betekent dat een inzicht in de grondstofsituatie van deze herkomstlanden een belangrijk inzicht
kan verschaffen in de (indirecte) kwetsbaarheid van Nederland.
Het rapport gaat in meer detail in op de relatie tussen Nederland en Duitsland wat betreft de
levering van grondstoffen, (eerste) halffabrikaten en eindproducten. In Figuur-MS- 9 wordt getoond
in welke mate grondstoffen (als onderdeel van halffabrikaten) Nederland binnenkomen via
Duitsland. Een groot aantal materialen komt voor meer dan 30% ons land binnen via Duitsland. Dit
beeld is vergelijkbaar voor de rol van Duitsland met betrekking tot eerste halffabrikaten en
eindproducten. Dit betreft in ieder geval veel van de materialen die bekend staan als meest kritiek
zoals verschillende zeldzame aardmetalen, germanium, antimoon, vanadium.

16

Figuur-MS- 9 Aandeel Duitsland in de aanvoer van grondstoffen (als onderdeel van halffabrikaten) in relatie tot de korte
termijn leveringsonzekerheid

De belangrijke rol die Duitsland speelt in onze integrale grondstoffenvoorziening is aanleiding tot
nauwe samenwerking met Duitsland op het gebied van leveringszekerheid van grondstoffen.
Leveringszekerheid en de circulaire economie
De circulaire economie heeft tot doel het materiaalgebruik en de bijbehorende milieu-impact te
reduceren door producten en materialen zo lang mogelijk hoogwaardig in omloop te houden. De
classificatie (en de data die op basis daarvan is verzameld) stelt ons in staat om de potentie van de
een intensivering van de circulaire economie te koppelen aan de mogelijke invloed op de
Nederlandse materiaalgebruik en dus leveringszekerheid. De gevolgde methodiek gaat er van uit dat
elke productgroep op karakteristieke wijze een toenemende mate van circulariteit (meer onderhoud
en reparatie, meer remanufacturing en recycling) kan ondergaan. Vanwege de koppeling tussen
producten en grondstoffen is op deze wijze in te schatten in hoeverre een toenemende circulariteit
een bijdrage aan leveringszekerheid kan brengen. Indien dit voor een representatieve groep
producten wordt gedaan en bovendien ervan wordt uitgegaan dat in een meer circulaire economie
het recyclingpercentage 20% is gestegen en de mate van reparatie en tweedehands- en gedeeld
gebruik ook met 20% is toegenomen t.o.v. het huidige niveau kan die inschatting worden gemaakt.
De bovenstaande stappen leveren het volgende beeld op: in totaal neemt het totale gebruik van de
64 grondstoffen af met 0,44 miljoen ton. Met name het gebruikte volume (van alle materialen
samen) van de transportmiddelenindustrie en van de elektrische apparatenindustrie (samen
17

verantwoordelijk voor een volume-afname van 0,43 miljoen ton) nemen met respectievelijk 16% en
24% af ten opzichte van wat deze industrieën nu aan materialen gebruiken.
Ontwikkeling van een web-based tool op basis van de ontwikkelde gegevens
De gegevens over zowel grondstoffen als de samenstelling van producten en productgroepen zal via
een begin 2016, door ICT leveranciers van de rijksoverheid, te ontwikkelen web-based tool ter
beschikking worden gesteld aan Nederlandse ondernemers die een beeld willen verkrijgen omtrent
de kwetsbaarheid van hun leveringsketen. Tevens zal een eerste handelingsperspectief worden
geschetst dat zoveel mogelijk op maat is gesneden. Dat handelingsperspectief gaat voornamelijk in
op de mogelijkheden die worden geboden door een sterk verbeterd inkoopmanagement en door
substitutie door grondstoffen die een grotere leveringszekerheid kennen. Tevens zal de combinatie
worden gemaakt met de mogelijkheden die geboden worden door circulair economische principes
te hanteren.
Enkele
screenshots van
de te
ontwikkelen tool
worden
hieronder
weergegeven. Dit
betreft een
voorbeeld van
een op een
productgroep
gebaseerde
risico-analyse en
een fact-sheet
van een
relevante
grondstof.

18

1 Inleiding: grondstoffen en de Nederlandse economie
1.1

De behoefte aan grondstoffen en de druk op leveringszekerheid nemen wereldwijd toe

De groei van de wereldbevolking en de toenemende welvaart van die wereldbevolking gaan hand in
hand met een sterk toenemende behoefte aan een breed scala aan grondstoffen. Die behoefte
groeit het sterkst in opkomende economieën, waar grondstoffen noodzakelijk zijn voor zowel het
opbouwen van basale infrastructuur als de groei van de vraag naar consumptiegoederen. Mede als
gevolg van de hierdoor veranderende geopolitieke verhoudingen neemt de vanzelfsprekende
leveringszekerheid van grondstoffen voor economieën die netto-importeur zijn van grondstoffen af.
Dit geldt in het algemeen voor de landen in de EU-28 en dus ook voor Nederland.
Dat die zorgen omtrent leveringszekerheid niet theoretisch zijn bleek al uit een onderzoek in
opdracht van de FME uit 2012 (uitgevoerd door de TU Delft, M2I en TNO). In dit onderzoek waarin
30 bedrijven uit de metaal- en high-tech-sector werden bevraagd over hun eventuele zorgen
omtrent kritiek grondstoffen, bleek dat 24 van de 30 ondervraagde bedrijven recent
leveringsproblemen hadden ondervonden. De oorzaken van deze problemen lagen in een sterk
gestegen verbruik in het Verre Oosten (en daarmee het opkopen van volledige capaciteiten) tot het
plotseling uitvallen van industriële capaciteit (als gevolg van natuurgeweld, verergerd door
monopolyposities in de productieketen).
Deze toenemende druk op voldoende en tijdige levering van grondstoffen (en materialen verder in
de waardeketen) leidt ook tot stijgende prijzen en toenemende prijsvolatiliteit. In de genoemde
FME-studie meldden diverse ondernemers problemen te hebben ondervonden met sterke
prijsstijgingen van diverse staalsoorten, koper, zirkoon, nikkel, chroom lithium, titaan en aluminium.
Alhoewel het effect van prijsstijgingen en prijsvolatiliteit sterk afhangt van de bedrijfsvoering (zoals
het aandeel van materiaalkosten in totale kostprijs en het eventuele vermogen prijsfluctuaties aan
klanten door te berekenen), kunnen dergelijke verschuivingen –zeker in afwezigheid van een levelplaying-field- leiden tot een afnemend concurrentievermogen van de Nederlandse economie.
Tal van overheden wereldwijd reageren op deze toenemende druk op stabiele levering van
grondstoffen door belangen te nemen in primaire mijnbouw, in te zetten op eigen mijnbouw,
voorraden op te bouwen, in te zetten op onderzoek en ontwikkeling naar alternatieve materialen,
efficiënte inzet van materialen en intensivering van recycling. Daarnaast wordt transparante handel
in grondstoffen met een belangrijke arbitrerende rol voor de WTO steeds belangrijker. Het EU-beleid
zet in op die laatste twee elementen naast de intensivering van de mijnbouw in de EU zelf.1
Het Nederlands beleid is verwoord in de grondstoffennotitie en het programma Van Afval Naar
Grondstof (kamerstuk 33 043, nr. 28)2 die beiden inzetten op de transitie naar een circulaire
economie. Daarbij worden kwetsbaarheden op het gebied van grondstoffenvoorzieningszekerheid
1

European Commission, Commission Staff Working Document accompanying the Communication from the
Commission to the European Parliament and the Council - The Raw Materials Initiative - Meeting our Critical
Needs for Growth and Jobs in Europe.
2
Grondstoffennotitie, 15 juli 2011, Kamerstuk 32 852, nr. 1;
Van Afval Naar Grondstof, 28 januari 2014, kamerstuk 33 043, nr. 28;
Voortgangsrapportage Van Afval Naar Grondstof, 15 april, kamerstuk 33 043, nr. 28.

19

omgezet in kansen voor de circulaire economie. Er wordt een geïntegreerde aanpak (economie,
geopolitiek en milieu) gehanteerd voor zowel metalen en mineralen als groene grondstoffen.
In de voortgangsrapportage Van Afval Naar Grondstof wordt aangegeven dat het kabinetsbrede
programma Van Afval Naar Grondstof drie doelen heeft: het vitaal houden van ons natuurlijk
kapitaal, het verbeteren van de voorzieningszekerheiden het versterken van het verdienvermogen
van de Nederlandse economie. Een van de nieuwe acties is is een op ondernemers gericht
‘kennisplein’ waar bedrijven door middel van een zelfscan een analyse kunnen maken van hun eigen
kwetsbaarheden en risico’s op het gebied van grondstoffen en worden handelingsperspectieven
aangereikt.
1.2

MVO-aspecten van grondstofwinning staan in toenemende belangstelling

Ook als leveringszekerheid is gegarandeerd en prijsvolatiliteit geen grote impact heeft op de
bedrijfsvoering, kunnen situaties in bronlanden een nadelig effect hebben op het bedrijfsleven en
dus de economie. Dit speelt met name een rol indien de wijze van primaire mijnbouw (financiering
lokale conflicten, arbeidsomstandigheden en lokale milieudruk) een negatief imago kan veroorzaken
bij gebruikers van deze materialen (ook al zitten ze ver weg in de waardeketen, en zijn ze zelf niet
primair betrokken bij mijnbouw of de verwerking van deze grondstoffen).
Dat het van belang kan zijn om dergelijke externe effecten mee te nemen in de bepaling van
grondstofkwetsbaarheid blijkt onder meer uit het rapport “Taking Conflict Out of Consumer Gadgets
- Company Rankings on Conflict Minerals, 20123”. In deze rapportage worden elektronicabedrijven
met naam en toenaam genoemd in relatie tot hun acties om geen conflict-mineralen toe te passen
in hun waardeketen. Onderstaande figuur geeft aan hoe die rapportage plaatsvindt. Inzicht in de
herkomst van materialen in een dergelijk geval is duidelijk van grote waarde voor (de reputatie van)
een onderneming. Apple publiceerde inmiddels welk van hun toeleveranciers mineralen betrekt uit
conflictgebieden. 4

3

Rapportage van The Enough Project, www.enoughproject.org, auteurs Sasha Lezhnev and Alexandra Hellmuth, Augustus 2012.

4

http://www.bbc.com/news/technology-26144981.

20

Figuur 1 Ranking van gedrag van elektronicabedrijven in relatie tot conflictmineralen

Het al dan niet actie ondernemen op het vlak van het gebruik van conflict-mineralen heeft een
impuls gekregen door de Amerikaanse Dodd Frank Act (2010): onderdeel van deze regelgeving was
dat op de Amerikaanse beurs genoteerde bedrijven verplicht werden te rapporteren over de mate
waarin zij actie ondernamen om te voorkomen dat het gebruik van 4 conflictmineralen (tin, tantaal,
wolfraam, goud, de zgn. TTTG groep) gewapende conflicten financiert in het Grote Meren-gebeid in
Afrika (DRC en omliggende landen). Een afgezwakte versie hiervan is in 2014 geopperd door de
Europese Commissie: het zou dan gaan om vrijwillige afspraken voor alleen die partijen die dezelfde
4 mineralen als grondstof importeren (en dus niet als onderdeel van een complexere component).
Wel is de geografische scope verbreed naar import vanuit “conflict-affected and high-risk areas”.
SOMO (Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen) suggereert het verband tussen
mineralen en conflictgebieden breder te interpreteren en niet alleen te beperken tot de genoemde
TTTG-groep.5
De relatie tussen lokale milieudruk van grondstofwinning en bedrijfsreputatie is niet denkbeeldig. De
groene Rekenkamer stelde de milieudruk door zeldzame-aardewinning voor de lokale bevolking aan
de kaak: “We zullen niet rusten totdat de landelijke politiek zijn verantwoordelijkheid neemt en de
politici maar vooral de Nederlandse bevolking met de neus op de feiten blijven drukken zodat,
wanneer ze langs een windmolen lopen, direct denken aan de humanitaire ramp die zich al jaren in

5

There is more than 3TG - The need for the inclusion of all minerals in EU regulation for conflict due diligence –
SOMO paper 2015.

21

Baotou voltrekt en zich de komende jaren nog zal verergeren bij elke nieuwe windturbine die in
Nederland of op het Nederlands Continentale Plat wordt gebouwd.” 6
Deze voorbeelden tonen aan dat voor overheid en bedrijfsleven het in toenemende van belang zal
blijken een grotere bewustwording te hebben van deze aspecten van de leveringsketen. In een
afgewogen risico-analyse zullen MVO-aspecten dan ook een belangrijke rol moeten innemen.
1.3

Er is behoefte aan een op Nederland toegespitste risico-analyse

De bovengeschetste mondiale ontwikkelingen plaatsen de landen van de Europese Unie, waaronder
Nederland, als netto-importeur van grondstoffen in een kwetsbare positie. Daarom is er behoefte
aan een op de Nederlandse situatie toegespitste risico-analyse om de voorzieningszekerheidsrisico’s
voor de Nederlandse economie in kaart te brengen .
De Europese Commissie heeft in 2014 (een update op basis van de in 2010 voor het eerst
gepresenteerde systematiek) een risico-analyse uitgevoerd die het economisch belang van een
selectie voornamelijk minerale grondstoffen voor de Europese economie afzet tegen het risico voor
leveringsonderbreking. 7
In Figuur 2 wordt het resultaat van de 2014-revisie van deze EU-studie weergegeven. Het toont de
economische relevantie van de getoonde materialen tegen het leveringsrisico.

Figuur 2 Kritikaliteit-analyse EU (april 2014)

Deze EU-studie baseert zich op een sterk geaggregeerd beeld van de gehele EU-economie en heeft
sterke focus op de leveringsrisico’s die samenhangen met de concentratie van mijnbouw in
bronlanden, in combinatie met een afwezigheid van alternatieven voor deze grondstoffen en van
een recycling-infrastructuur.
6

De Groene Rekenkamer - Windenergie in Nederland – de dodelijke keerzijde van windenergie. ( 10 november
2013)
7
REPORT ON CRITICAL RAW MATERIALS FOR THE EU - Report of the Ad hoc Working Group on defining critical
raw materials -May 2014.

22

Vanzelfsprekend is het ook voor Nederland relevant de risico’s omtrent leveringszekerheid te
kennen en de relatie met de Nederlandse economie te leggen.
Voor een analyse van de kwetsbaarheid van het bedrijfsleven zijn ook de gevolgen die
prijsschommelingen in grondstoffen hebben voor het bedrijfsresultaat relevant. Hiervoor is inzicht
nodig in de hoeveelheid grondstof in producten en daarmee op de kostenopbouw van producten. De
methodiek die hier wordt ingezet maakt dit mogelijk.
Een derde perspectief betreft milieu- en sociale risico’s die samenhangen met het gebruik van
grondstoffen, materialen of componenten die invloed kunnen hebben op de bedrijfsreputatie.
Hierbij kunnen we denken aan de sociale omstandigheden in landen van herkomst, de financiering
van lokale conflicten en de milieu-impact van mijnbouw. Om aan deze drie perspectieven recht te
doen zal een bredere set indicatoren nodig zijn dan in de EU-studie werd gehanteerd. Een overzicht
en verantwoording van die indicatoren wordt gegeven in hoofdstuk 3.
Al eerder verschenen publicaties over het grondstofrisico voor de Nederlandse economie.
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) publiceerde in 2010 ‘Critical Materials in the Dutch
Economy’8, dat inzicht gaf in de industriële sectoren die potentieel het meest zouden worden
getroffen bij leveringsonderbrekingen van grondstoffen.
In april 2014 verscheen een TNO-studie “Materialen in de Nederlandse Economie”9, waar de
afhankelijkheid van de Nederlandse economie van 22 grondstoffen werd ingeschat.
De huidige studie borduurt voort op dit laatste onderzoek en breidt de analyse zodanig uit dat
gesproken kan worden van een kritikaliteits-studie, op basis waarvan de voor de Nederlandse
economie meest kritieke abiotische grondstoffen kunnen worden geselecteerd.
1.4

Grondstofrisico’s en de plek in de waardeketen

Deze studie gaat in op de leveringszekerheid van grondstoffen. Voor een land als Nederland is de
industriële productie maar ten dele in directe zin afhankelijk van de beschikbaarheid van
grondstoffen, maar ook en vooral van de beschikbaarheid van bewerkte materialen (zoals staal en
andere legeringen), componenten en overige halffabrikaten (‘intermediates’), zoals schematisch
weergegeven in onderstaande figuur.

8

CBS, ISSN 1877-3036.
TNO 2014 R10686 | Eindrapport Materialen in de Nederlandse Economie, Ton Bastein
Elmer Rietveld, Stephan van Zyl.
9

23

Figuur 3 Abstracte weergave waardeketen

Bedrijven in Nederland kunnen op elk van deze niveaus bezig zijn en hun materialen en goederen
betrekken van elk van de bovenliggende niveaus. Een analyse van de kwetsbaarheden van
grondstoffen alleen biedt dus maar een beperkte blik op de totale kwetsbaarheden in de
toeleveringsketen. Een ruime beschikbaarheid van basale grondstoffen, gecombineerd met een
bottleneck in de leveringsketen (bijvoorbeeld: de aanwezigheid van een zeer beperkt aantal
aanbieders van halffabrikaten) kan tot een kwetsbare situatie leiden, zoals uit de eerder
aangehaalde studie in opdracht van de FME10 al bleek: de in die studie gerapporteerde en
ruimschoots aanwezige acute leveringsonderbrekingen hielden geen verband met
leveringsonderbrekingen van grondstoffen maar met een probleem verderop in de waardeketen.
Ondanks dit gegeven focust dit onderzoek zich op voorzieningszekerheidrisico’s en
handelingsperspectieven voor bedrijfsleven of overheden om deze te verminderen. In dit onderzoek
is de koppeling tussen grondstoffen in halffabrikaten en eindproducten ontwikkeld. De methode
wordt geïntroduceerd in hoofdstuk 3.
1.5

Op een risico-analyse volgt het bieden van een handelingsperspectief

Door voorzieningszekerheid indicatoren op te stellen voor grondstoffen, en grondstoffen aan
halffabrikaten en eindproducten te koppelen, kan een risico-analyse op sector- en bedrijfsniveau
worden uitgevoerd. Deze gegevens zullen worden via een self-assessment tool beschikbaar gesteld
aan ondernemers, (rijks)inkopers en beleidsmakers.
10

T. Bastein en D. Bol, Critical materials– a view from the industrial- technological sector in The Netherlands,
juni 2012, in opdracht van FME-CWM, Nederland.

24

Dit onderzoek brengt niet alleen de voorzieningszekerheidrisico’s in beeld, maar biedt ook
handelingsperspectieven v oor ondernemingen om de (gevolgen van) deze risico’s te minimaliseren.
Grofweg bestaan er drie mogelijkheden om de grondstofgevoeligheid te verminderen:
-

Het robuuster maken van de leveringsketen;
Het veranderen van de behoefte;
Het verminderen van de behoefte.

De eerder genoemde FME-studie uit 2012 laat zien dat bedrijven bij acute problemen
(vanzelfsprekend) bij meerderheid hun toevlucht zoeken tot snel te implementeren maatregelen in
de toeleveringsketen.

Robuuster ontwerp maken
Efficiënter gebruik maken van materialen
Alternatieve grondstoffen/substituut zoeken
Later leveren aan afnemer
Eigen voorraad aanleggen
Eigen mijn gekocht
Review van toeleveringsketen
Lange-termijnafspraken met leveranciers maken
Meer leveranciers zoeken
0

5

10

15

20

25

Figuur 4 bedrijfsacties als gevolg van leveringsproblemen (bron: FME-studie)

De NEVI (de Nederlandse Vereniging van Inkoopmanagement) heeft veel ervaring met de
inkoopmaatregelen die ondernemingen toepassen en bovenstaande maatregelen passen goed in dat
beeld. Grofweg komen inkoopmaatregelen in de zienswijze van NEVI neer op:
-

Business continuity plans;
Dual sourcing strategy;
Global & regional sourcing;
Supplier collaboration (1st and 2nd tier);
Hedging strategy; en
Vertical integration.

Deze maatregelen passen alle in het door NEVI ondersteunde inkooprisicomodel. Deze zullen niet
verder worden toegelicht in dit rapport, maar bovenstaande handelingsperspectieven zullen deel
uitmaken van de self-assessment tool.

25

Figuur 5 NEVI-inkooprisicomodel

Het veranderen van de behoefte aan grondstoffen wordt substitutie genoemd. Substitutie kan vele
vormen aannemen, zoals het substitueren van één (kritiek) materiaal voor een ander, of het
introduceren van een nieuwe technologie die een bestaande technologie vervangt maar wel
dezelfde functionaliteit oplevert. Een voorbeeld is de keuze die bestaat bij het installeren van grote
windturbines. De energieopwekking kan plaatsvinden door sterke en permanente magneten op
basis van zeldzame aardmetalen, of op basis van door-ontwikkelde maar meer conventionele
technologie, op basis van elektromagneten. Substitutie zal in veel gevallen een ingrijpende operatie
blijken te zijn. De introductie van een ander materiaal of andere technologie zal in het algemeen een
forse onderzoeks- en marketinginspanning vereisen. In veel bedrijfstakken zijn materiaalkeuzes aan
scherpe eisen gebonden en zijn langdurige testprogramma’s vereist. Dit speelt m.n. een rol als er
grote risico’s zijn verbonden aan het uitvallen van apparatuur (denk aan luchtvaart,
defensietechnologie, elektronica, bouwmaterialen). Kortom, substitutie op basis van leveringsrisico’s
is een werkelijk strategische managementbeslissing en geen laaghangend fruit. 11
Het verminderen van de behoefte aan grondstoffen is een zeer veelzijdige strategie. Enerzijds kan dit
aspect gezien worden als business-as-usual voor het producerend bedrijfsleven, het zuinig omgaan
met grondstoffen in het licht van de kostencomponent van een productieproces is reeds
gemeengoed in het bedrijfsleven.
Anderzijds is het verminderen van grondstofbehoefte een onderwerp van het bredere debat rond de
circulaire economie.
De Ellen MacArthur Foundation heeft in haar rapport ‘Towards the Circular Economy’ van 2012 een
inspirerend en aansprekend beeld van een circulaire economie gepresenteerd. Een circulaire
11

Het bedrijf Granta Design, is een spin-off van de universiteit van Cambridge, die software aanbiedt die
ondernemers kan begeleiden naar materiaalkeuzes, en dus ook naar substitutie-opties. Granta Design verbindt
materiaalkennis met een grote database met gedetailleerde samenstellingsgegevens van duizenden legeringen
en met inzichten over de mate van ‘kritikaliteit’ van de gebruikte grondstoffen.

26

economie is een economisch en industrieel systeem dat gebaseerd is op het hergebruik van
producten en grondstoffen en het herstellend vermogen van natuurlijke hulpbronnen.
Waardebehoud in het totale systeem staat centraal. De circulaire economie levert aldus een bijdrage
aan het verminderen van onze materiaalconsumptie en milieu-voetafdruk.
Een ideale circulaire economie is wellicht een te hoog doel. De VANG-notitie van het Ministerie van
Infrastructuur en Milieu12 onderscheidt drie stappen op weg naar een bewust circulaire economie:
i.
ii.
iii.

Een conventionele lineaire economie met take-make-waste;
Een keteneconomie met feedback loops;
Een circulaire economie met duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen.

Deze fasen zijn verder uitgewerkt in de Nederlandse reactie de consultatie voor lidstaten van de
Europese Commissie inzake circulaire economie. (‘Consultation of Member States on the Circular
Economy’) 13

Figuur 6 Schematische representatie van de circulaire economie (bron: Ellen MAcArthur Foundation)

12
13

Notitie Van Afval Naar Grondstof (VANG), Ministerie van I en M, IenM/BSK-2013/104405, 20 juni 2013.
http://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2015Z19182&did=2015D39012.

27

Inmiddels wordt breed erkend dat onze samenleving zich voor een groot deel kenmerkt als een
“keteneconomie met feedback loops”. Het moge duidelijk zijn dat de verlenging van de levensduur
van goederen en materialen, bijvoorbeeld door reparatie en onderhoud, door hergebruik, reparatie
en recycling al voor veel materialen en sectoren zijn ingebed. Een intensivering van deze feedback
loops (inclusief het meenemen van circulariteit vanaf de ontwerpfase) zou voordelen kunnen bieden
op nationaal niveau, omdat de totale import van goederen en materialen afneemt en lokaal
werkgelegenheid wordt gestimuleerd. Op bedrijfsniveau kan de overstap naar een meer circulair
bedrijfsmodel betekenen dat minder behoefte is aan ingekochte componenten of materialen.
Bijvoorbeeld door over te stappen op een bedrijfsmodel waarbij het gebruik van een artikel als
waardepropositie in de markt wordt gezet, in plaats van de verkoop van dit artikel (denk aan het
verdienmodel van kopieermachines in de zakelijke markt).
De verschillende vormen waarmee bedrijven een andere waardepropositie in de markt kunnen
zetten die in toenemende mate zicht op en controle over producten oplevert werden al in 2004
gepubliceerd door Tukker in de publicatie “EIGHT TYPES OF PRODUCT–SERVICE SYSTEM: EIGHT
WAYS TO SUSTAINABILITY?”14 waarbij het brede scala aan zogeheten Product-Service Systemen
werd toegelicht, met een analyse van de business-kansen en –barrières en van de eventuele milieuimpact.

Op deze wijze kan druk op leveringszekerheid een stimulans betekenen voor de circulaire economie
en vice versa. In deze studie gekeken in welke mate een intensivering van feedbackloops de
materiaalbehoefte van de Nederlands industrie kan afdekken en daarmee kwetsbaarheden ontstaan
door voorzieningszekerheidrisico’s afnemen. Hoewel de nadruk ligt op de Nederlandse situatie, geeft
het feit dat de meeste goederen worden uitgevoerd binnen de EU-28 aan dat circulaire
benaderingen van buitenlandse consumenten en klanten ook een op de EU-28 geënt
handelingsperspectief biedt.

14

Arnold Tukker, EIGHT TYPES OF PRODUCT–SERVICE SYSTEM: EIGHT WAYS TO SUSTAINABILITY? EXPERIENCES
FROM SUSPRONET, Business Strategy and the Environment.
Bus. Strat. Env. 13, 246–260 (2004)

28

Dit onderzoek vormt ook de basis van de self-assessment tool, waarin de gegevens met
bijbehorende handelingsperspectieven beschikbaar worden gesteld voor ondernemers,
(rijks)inkopers en beleidsmakers. Om voor bedrijven te komen tot een selectie van relevante
perspectieven is de plek in de waardeketen (zie Figuur 3) van groot belang. Voorbeelden:
-

Slechts die bedrijven die grondstoffen of first intermediates direct verwerken in hun proces
zullen baat vinden bij proces-efficiency-verbeteringen;
Alleen grondstof- en materiaalverwerkende bedrijven hebben baat bij het actief inzetten op
betrokken zijn bij recycling;
Bedrijven die als toeleverancier werken zullen grote moeite hebben productspecificaties
zodanig aan te passen dat andere grondstoffen kunnen worden ingezet;
Slechts eindproducenten zullen in staat zijn hun grondstof-behoefte te verminderen door in
te zetten op andere business-modellen die leiden tot langere levensduur, meer onderhoud
en het in eigendom houden van producten (share- en leaseconstructies). En dat laatste is
dan vanzelfsprekend nog afhankelijk van het type product dat op de markt wordt gezet.

Een adequaat en op het Nederlands bedrijfsleven toegespitste ontsluiting van dergelijke
handelingsperspectieven houdt dus rekening met de plek in de waardeketen.
1.6

Samenvatting

Wereldwijde ontwikkelingen op het gebied van grondstofgebruik zetten import-afhankelijke landen
zoals Nederland aan, om de voorzieningszekerheidrisico’s voor haar economie in kaart te brengen
voor grondstoffen, halffabrikaten en eindproducten (leveringszekerheid, prijsontwikkelingen,
Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen gerelateerde risico’s). Indien de risico-analyse daartoe
aanleiding biedt zal een handelingsperspectief moeten worden geboden om deze risico’s te
verminderen. De keuze hangt sterk af van de plek in de waardeketen en de gevoerde processen.

29

2 Grondstoffen in dit onderzoek
Het doel van dit onderzoek is om een beeld te krijgen van de mate waarin de Nederlandse economie
afhangt van (de beschikbaarheid van) abiotische materialen. Door te kijken naar de economische
relevantie van deze materialen, de beschikbaarheid, de prijsvolatiliteit of de ecologische of ethische
aspecten rondom winning van grondstoffen kan worden bepaald welke grondstoffen en materialen
beleidsprioriteit verdienen.
In dit hoofdstuk worden de onderzochte grondstoffen gepresenteerd.
2.1

Selectie van de grondstoffen voor dit onderzoek

In het voorgaande onderzoek was de selectie van 22 grondstoffen gebaseerd op de herziene EU-lijst
met kritieke grondstoffen. Dit onderzoek, wil achterhalen wat de meest kritieke abiotische
grondstoffen voor de Nederlandse economie te zijn. Het uitgangspunt van de studie is daarom een
veel bredere lijst materialen, die sterk is ingegeven door de volledige set materialen die ook in de
EU-studie is meegenomen, met enkele aanpassingen daarop.
In onderstaande tabel worden de 64 onderzochte grondstoffen gepresenteerd.
De vetgedrukte grondstoffen, zijn die grondstoffen die als kritiek zijn bestempeld in de meest
recente (2014) Europese studie naar kritieke grondstoffen.

30

Tabel 1 Grondstoffen in deze studie

Aluminium/
Bauxiet
Antimoon
Barytes
Bentoniet
Beryllium
Boraten/boor
Chroom
Cokeskool
Diatomiet
Feldspar
Fluorspar
Fosfor
Gallium
Germanium
Gips
Goud

Grafiet
IJzererts/ijzer
Indium
Industrieel zand (silica)
Kalksteen (Limestone)
Klei (Kaoline)
Kobalt
Koper
Lithium
Magnesiet/magnesium
Mangaan
Molybdeen
Nikkel
Niobium
Perliet
Ruthenium

Rhenium
Seleen
Silicium
Strontium
Talk
Tantaal
Tellurium
Tin
Titaandioxide/Titaan
Uranium
Vanadium
Wolfraam
Zilver
Zink
Zirkoon
Osmium⁰

Dysprosium*
Neodymium*
Praseodymium*
Samarium*
Europium**
Yttrium**
Terbium**
Cerium***
Lanthaan***
Ytterbium****
Gadolinium****
Scandium****
Platina⁰
Palladium⁰
Iridium⁰
Rhodium⁰

* Zeldzame aarde gerelateerd aan de productie van permanente magneten en dus bij energiegeneratie uit wind of beweging/auto’s
** Zeldzame aarde gerelateerd aan de productie van spaarlampen en LEDs
*** Zeldzame aarde gekoppeld aan energieopslag/batterijen
**** Zeldzame aarde: Overige applicaties (legeringen, lasers, optiek)
⁰ Deze grondstoffen behoren bij de platinagroep-metalen ofwel PGM

In deze studie worden (zoals in veel rapportages gebruikelijk) zeldzame aarden en de platinagroepmetalen niet als één groep beschouwd, maar –voor zover de beschikbare data dat toelaten- als
individuele componenten, rekening houdend met hun individuele toepassingsgebied en dus
individuele relevantie voor de Nederlandse economie.
Het onderscheid tussen verschillende zeldzame aardmetalen is al eerder gemaakt in de uitgebreide
kritikaliteit-studies die zijn verricht door het ministerie van energie (DoE) van de Verenigde Staten15.
Hierin staat de relevantie voor de toekomst van energietechnologieën centraal ( Figuur 7). De
verschillende typen betreffen hier: dysprosium, neodymium, praseodymium, samarium (alle
gerelateerd aan de productie van permanente magneten en dus bij energie-generatie uit wind of
beweging/auto’s), europium, yttrium, terbium (gerelateerd aan de productie van spaarlampen en
LEDs), cerium, lanthaan (gekoppeld aan energie-opslag/batterijen). Daarnaast is een aparte analyse
van ytterbium (lasertoepassingen), gadolinium (lasers, legeringen) en scandium (optische
elementen) relevant. De uitgebreidere analyse naar individuele elementen uit de zeldzame-aardegroep doet ook recht aan de in alle studies naar voren komende hoge kritikaliteit van zeldzame
aardmetalen: deze discussie wordt enigszins versluierd door al deze materialen en alle toepassingen
op één hoop te vegen.
De platinagroep-metalen omvat de materialen platina, palladium, iridium, rhodium, ruthenium en
osmium. Ook deze worden op verschillende wijze ingezet in de productie van (verschillende typen
15

U.S. DEPARTMENT OF ENERGY, CRITICAL MATERIALS STRATEGY, DECEMBER 2011.

31

van) katalysatoren, sieraden en legeringen, en waar mogelijk wordt in deze studie dan ook ingegaan
op deze individuele materialen.

Figuur 7 Kritikaliteit-matrix van het Department of Energy (US)
De komende paragrafen geven een inzicht in gegevens m.b.t. primaire productie. Het merendeel van
deze gegevens wordt gebruikt t.b.v. de indicatoren die uitgebreid werden behandeld in hoofdstuk 3.
2.2
2.2.1

Productie en reserves

16

Wereldproductie

De geselecteerde grondstoffen verschillen sterk wat betreft de absolute jaarlijkse
productiehoeveelheden (zie Figuur 9). De wereldmijnbouwproductie wordt gedomineerd door de
productie van ijzererts: de productie van ruim 1 miljard ton per jaar ijzererts beslaat 67% van alle
mineralen uit mijnbouw. Verder komt 95% van de productie van alle mijnbouw voor de rekening van
slechts 6 mineralen. Naast ijzererts zijn dat kalzandsteen, gips, silica, bauxiet en fosfaaterts (zie
Figuur 8). Gegevens over de ontwikkeling van de wereldproductie zijn te vinden in Bijlage 5.

16

Tenzij anders vermeld, zijn alle gegevens m.b.t. primaire productie van grondstoffen afkomstig uit de
Mineral Commodity Summaries en de Mineral Commodity Yearbooks zoals deze door de US Geological Survey
op internet worden gepubliceerd.

32

Figuur 8 Verdeling mijnbouwproductie

33

Figuur 9 Productievolume

34

2.2.2

Minerale reserves

Voor eventuele problemen met leveringszekerheid is vanzelfsprekend de hoogte van en de groei in
de bestaande productiecapaciteit niet maatgevend. Dat ligt anders voor de zogenaamde
(economische) reserve, die vaak wordt uitgedrukt in de R/P-verhouding: de verhouding tussen
reserve en productie. Ofwel, het aantal jaar dat er nog kan worden geproduceerd onder verder
gelijkblijvende –technische en economische- omstandigheden. Zonder twijfel is deze R/P-verhouding
op zich een interessant gegeven, alhoewel het sterk de vraag is of het maatgevend is voor
toekomstige schaarstes en dus voor een analyse van leveringszekerheid. Alhoewel er grote
onnauwkeurigheden bestaan in de inschatting van (economisch winbare) reserves, zou gesteld
kunnen worden dat een reserve (R/P) van meer dan 100 jaar betekent dat voorraden klaarblijkelijk
eenvoudig aangetoond kunnen worden, er voldoende bewezen voorraden zijn en dat
leveringszekerheid op korte termijn niet in gevaar komt op basis van geologische beschikbaarheid of
aanwezige mijnbouwcapaciteit.
Anderzijds betekent een lage R/P-verhouding niet onmiddellijk dat leveringszekerheid in het geding
is. Voor veel grondstoffen blijven de gegevens over reserves constant ondanks het feit dat er
aanzienlijke productie plaatsvindt en er geen opmerkelijke vondsten worden gerapporteerd.
Exploratie van nieuwe ertsen is een kostbare aangelegenheid en mijnbouwbedrijven zijn niet
geneigd om te investeren in exploratie, indien toename van de bewezen reserves niet bijdraagt tot
toegenomen beurswaarde van deze ondernemingen.
Daarnaast worden veel grondstoffen gewonnen als bijproduct van andere ertsen (zie paragraaf
2.2.3). De betekenis van een R/P-verhouding zegt in dat geval niet veel, aangezien geen
onafhankelijke vaststelling van dergelijke bijproduct-reserve mogelijk is, en productie afhangt van de
geïnstalleerde productie-capaciteit van deze bijproducten en niet van de geologische reserve.
Ondanks deze tegenwerpingen kan gesteld worden dat een lage R/P-verhouding in ieder geval
aanleiding is voor extra waakzaamheid. Naarmate de reserves laag zijn, geen exploratieinspanningen worden gepleegd, en mogelijk een sterke toename van de vraag wordt verwacht
(bijvoorbeeld door nieuwe applicaties) kan gesproken worden van een hoger risico-profiel.
De R/P-verhouding voor die grondstoffen waarvoor gegevens beschikbaar zijn uit de USGS
Commodity Summaries is weergegeven in Figuur 10. In deze figuur zijn geen gegevens opgenomen
voor veel industriële mineralen (zoals bentoniet, klei, diatomite, feldspar, gips, perliet, kalksteen,
silica en talk) omdat vanwege de overvloedige beschikbaarheid minerale reserves geen betekenis
hebben. De R/P-verhouding is daarmee ‘oneindig’. Voor een aantal bijproducten (zoals indium en
gallium) zijn zoals gezegd geen reservewaarderingen voorhanden. De platinagroep-metalen en
zeldzame aarden zijn nu als één groep genomen, omdat geen onderscheid gemaakt kan worden
tussen de componenten van deze samengestelde ertsen.

35

Figuur 10 R/P-verhouding (jaar 2012; bron: USGS Mineral commodity Summaries)

Ondanks de relevante kritiek op de betekenis van de R/P-verhouding verdient de situatie met
betrekking tot antimoon (Sb), strontium, zink, goud, tin en zilver (met allemaal een R/P-verhouding
van 20 jaar of minder) aandacht.
2.2.3

Productie als hoofd- of bijproduct: de mate van ‘companionality’

Veel minerale grondstoffen worden slechts gewonnen als bijproducten (‘companions’) van andere
grondstoffen (de zogenaamde ‘hosts’). In dergelijke gevallen zal de winstgevendheid van de mijn
niet afhangen van de winning van de companion. Daar komt bij dat de meeste companions pas
worden gewonnen tijdens de raffinage (bijvoorbeeld tijdens elektrolytische winning van koper en
zink) die in veel gevallen op andere locaties en vaak zelfs in andere landen plaatsvindt dan waar het
erts gedolven wordt. Een dergelijk verband kan leiden tot een afwezigheid van marktelasticiteit. Een
plotselinge vraagtoename (bijvoorbeeld door een technologische vernieuwing) zal als het een
bijproduct of ‘companion’ betreft niet leiden tot toename of opstarten van nieuwe
mijnbouwactiviteiten. De productie kan alleen stijgen als de proces-efficiency van de companionextractie toeneemt of als er nog geen volledig gebruik wordt gemaakt van de hoeveelheid te winnen
companion-grondstof. Consequentie is ook dat indien de wereldvraag naar een host-grondstof
stabiliseert of zelfs afneemt (zoals in het geval van lood het geval is), de mate waarin companions
gewonnen kunnen worden ook afneemt, ook al zou de vraag daarnaar toenemen.
36

Veel van de materialen die in deze studie voorkomen zijn companion-grondstoffen. Een uitgebreide
studie van Nassar en Graedel17 werpt licht op de mate waarin grondstoffen companion zijn.
Een samenvatting van hun resultaten wordt gegeven in Figuur 11, waarin die grondstoffen zijn
weergegeven die voor meer dan 5% als companion worden gewonnen.

Figuur 11 Aandeel companionality: deel van winning dat als companion van een ander metaal plaatsvindt

19 Grondstoffen komen alleen voor als companion, en zijn dus voor hun winning volledig afhankelijk
van de winning van de host. In totaal 27 van de hier bekeken grondstoffen zijn voor meer dan 70%
afhankelijk van hun host.
De platinagroep-metalen rhodium, iridium en osmium zijn voor meer dan 95% companion van
platina-mijnbouw. Palladium is een companion van nikkel (53%) en platina (44%).
17

N.T. Nassar, T.E. Graedel, E.M. Harper, By-products are technologically essential but have problematic
supply, Science Advances 2015;1:e14—180, april 2015.

37

De zeldzame aarden worden of gewonnen als companion van ijzerwinning of gezamenlijk gewonnen
in de zogenaamde ion-adsorption deposits in de Zuidelijke Chinese provincies. De enige zeldzame
aarde die grotendeels als host gewonnen wordt is yttrium (Y).
De overige belangrijke hosts zijn gegeven in de volgende tabel.
Tabel 2 Relatie host-companion

companion
gallium
zirkoon
Gd, Eu, Nd, Pr, Sc, La, Sm,
Ce
vanadium
kobalt
Rhenium

Al Ti
Fe
95
100
24-67

host
Ni Cu

Zn Pb Sn K

62
50 35
100

Selenium
Telluur

90
60

Molydeen
Germanium

46
60

Indium
Antimoon
Scandium
lithium

80
40
50
52

Ondanks de suggestie die o.a. door Nassar en Graedel wordt gewekt dat een hoge companionality
een kwetsbare levering oplevert, kan het omgekeerde ook het geval zijn. Indien slechts een gering
gedeelte van de mogelijke host-materialen wordt ingezet om companions te extraheren, zou –
anders dan in het geval van host-grondstoffen- een relatief snelle toename van productie met
relatief geringe investering kunnen plaatsvinden. Gegevens over de mate waarin de totale capaciteit
wordt gebruikt zal een belangrijke indicatie over de kwetsbaarheid van levering of inflexibiliteit van
productie-toename kunnen zijn. Dergelijke gegevens zijn niet beschikbaar.
Een indicatie over de afhankelijkheid van productie van hosts en companions kan worden verkregen
door te kijken naar de productiestijging van beide. Indien de productie van companions harder stijgt
dan die van de host-materialen, was er klaarblijkelijk ongebruikte ‘capaciteit’ die onder invloed van
de markt in toenemende mate wordt geëxploiteerd. Uit Figuur 12 blijkt dat de productie van een
aantal materialen (in het bijzonder kobalt, gallium en indium) harder groeit dan van hun hosts.
Vooral de situatie m.b.t. kobalt vereist aandacht: de productie van dit materiaal dat voor 85% van de
winning afhankelijk is van nikkel- en koperwinning groeit aanzienlijk harder dan dat van deze hosts.
Ook voor gallium, indium, zilver, antimoon en germanium is er klaarblijkelijk additionele extractiecapaciteit ontstaan vanaf 2000.

38

Figuur 12 Relatieve groei in de productie van companions t.o.v. hun 'host'(tussen 2000 en 2012)

39

3 Indicatoren voor een op Nederland gerichte risico-analyse
3.1

Inleiding

De afgelopen jaren is er een grote hoeveelheid publicaties verschenen waarin de impact op de
economie of op de implementatie van bepaalde beleidsdoelstellingen (zoals bijvoorbeeld de
implementatie van alternatieve energiebronnen) wordt afgezet tegen de kans op
leveringsonderbrekingen. Een review van deze kritikaliteitsanalyses is gepubliceerd door Erdmann
en Graedel18.
Graedel et al.19 geven aan dat kritikaliteitsindicatoren op bedrijfs- en nationaal niveau anders zijn
dan lange termijn indicatoren voor wereldwijde beschikbaarheid van grondstoffen. Voor bedrijven is
volgens Graedel de relevante tijdlijn maximaal 5 jaar en is inzicht in geopolitieke kwesties, de
intensiteit van de concurrentie en komende technologische veranderingen cruciaal. Hij stelt een
werkwijze voor die schematisch is weergegeven in Tabel 3.
Tabel 3 Graedel's voorstel voor kritkaliteitsindicatoren op bedrijfsniveau

Leveringsrisico

Onderdelen

Indicatoren

Geologisch, technologisch,
economisch

Uitputtingstijd (R/P)

Maatschappelijke
aspecten

Index menselijke ontwikkeling

Geopolitiek

WGI

Vergezellende metaalfractie

Wereldwijde aanbodconcentratie
Kwetsbaarheid voor
leveringsbeperkingen

Belang

Percentage van de inkomsten dat beïnvloed
wordt
Vermogen om kostenstijgingen door te
berekenen
Belang voor de bedrijfsstrategie

Vervangbaarheid

Prestaties vervangende producten
Beschikbaarheid vervangende producten
Milieueffectratio
Prijsratio

Innovatievermogen

Bedrijfsinnovatie

Deze suggesties van Graedel et al. waren deels gebaseerd op een beoordeling van kritikaliteit door
General Electric (GE)20 met betrekking tot hun eigen materialen (waarvan er uiteindelijk 11 zeer
gedetailleerd werden beoordeeld). Aanvullende indicatoren uit het werk van GE waren:
 historische prijsvolatiliteit;
 vraagrisico's: de beoordeling van toekomstig toegenomen gebruik van een element;
 vervangbaarheid van materialen in de belangrijkste toepassingen en markten buiten GE.

18

L. Erdmann en T.E. Graedel, Criticality of Non-Fuel Minerals: A Review of major Approaches and Analyses,
Env. Sc. & Techn. 2011, 45, 7620 – 7630.
19
T. E. Graedel , Rachel Barr , Chelsea Chandler, Thomas Chase, Joanne Choi, Lee Christoffersen, Elizabeth
Friedlander, Claire Henly, Christine Jun, Nedal T. Nassar*, Daniel Schechner, Simon Warren, Man-yu Yang, en
Charles Zhu, Methodology of Metal Criticality Determination, Environ. Sci. Technol., 2012, 46 (2), p. 1063–
1070.
20
S.J. Duclos, J.P. Otto, D.G. Konitzer, MECHANICAL ENGINEERING, 2010 Vol. 132 Nr. 9, 36-40.

40

De door Graedel gesuggereerde indicatoren voor het leveringsrisico hebben betrekking op aspecten
op de middellange termijn, waardoor ze nuttig kunnen zijn voor zowel overheden als bedrijven.
Graedel suggereert indicatoren met betrekking tot geologische beschikbaarheid, menselijke
ontwikkeling in bronlanden, en geopolitieke kwesties (met gebruikmaking van de methodologie die
door de EU is voorgesteld).
Ook in de huidige studie stellen we dat de hoogte van het risico voor een bedrijf of land bepaald
wordt door enerzijds de economische impact (op de nationale economie of per bedrijf) en anderzijds
de kans dat zich problemen voordoen in de leveringsketen. Die problemen kunnen bestaan uit een
direct effect op de leveringszekerheid, maar ook op het bedrijfsresultaat of op de bedrijfsreputatie.
In dit hoofdstuk gaan we in op de methode die gevolgd wordt om op de indicatoren die gebruikt
zullen worden om aspecten van de leveringszekerheid van grondstoffen te kunnen toetsen. In het
volgende hoofdstuk zullen we ingaan op de wijze waarop de economische impact van grondstoffen
getoetst kan worden, waardoor een volledige kritikaliteitsanalyse voor Nederland gedaan kan
worden.
3.2

Kwetsbaarheidsbeoordelingen van grondstoffen

Zoals al in hoofdstuk 1 is gesteld, hebben zorgen omtrent grondstoffen voor het bedrijfsleven niet
alleen te maken met hun leveringszekerheid, maar ook met eventuele effecten op het
concurrentievermogen als gevolg van prijsstijgingen of op de reputatie van een individueel bedrijf.
Bedrijven zijn in toenemende mate gevoelig voor druk door actiegroepen of de milieubeweging als
gevolg van sociale media die in snel tempo kunnen verspreiden die de reputatie en dus de
marktwaarde van producten kunnen beïnvloeden. Het gaat er in zo’n geval niet om hoeveel
materialen of grondstoffen worden ingezet, en ook niet of die grondstoffen rechtstreeks worden
geïmporteerd of slechts aanwezig zijn in het productenpakket.
De drie aangestipte perspectieven waarmee naar grondstoffen kan worden gekeken benoemen we
als volgt:
-

invloed op bedrijfszekerheid;
invloed op bedrijfsresultaat; en
invloed op bedrijfsreputatie.

In Tabel 4 is een overzicht gegeven van de indicatoren of gegevens die invulling geven aan deze drie
perspectieven21. In deze tabel worden vier categorieën benoemd: Lange- en korte termijn
leveringszekerheid, bedrijfsresultaat en bedrijfsreputatie.

21

Een analyse waarin deze indicatoren worden vergeleken met de OESO-richtlijnen wordt verricht in Bijlage 4
van dit rapport.

41

Tabel 4 Overzicht van indicatoren en gegevens voor integrale kwetsbaarheidsbeoordeling in deze
studie
Invloed op.
Lange termijn
Leveringszekerheid
(>10j)

Indicator
Geo-economisch: Reserve/Productie (R/P)
Geo-economisch: Companionality (mate waarin grondstof een
bijproduct is)
Geopolitiek: Concentratie van reserves van materialen (HHIres) in
bronlanden
Korte termijn
Geopolitiek: Concentratie van winning van materialen (HHIprod) in
Leveringszekerheid bronlanden
Geopolitiek: de stabiliteit en de kwaliteit van het bestuur van
bronlanden weergegeven door WGI
Geopolitiek: Bestaande exportrestricties (OECD-gegevens)
End-of-life recycling rate
Bedrijfsresultaat
Prijsvolatiliteit van grondstoffen/materialen (MAPII)
Bedrijfsreputatie
Milieu-impact van grondstoffen
Prestaties van bronlanden wat betreft menselijke ontwikkeling (Human
Development Index HDI)
Regelgeving omtrent conflictmineralen

Deze studie richt zich op een beeld van zowel de risico’s op nationaal als op bedrijfsniveau. Wat
betreft het gebruik van de bovenstaande indicatoren is er geen wezenlijk verschil tussen het
bedrijfsniveau of het niveau van de nationale economie, wanneer we die laatste beschouwen als de
optelsom van de toegevoegde waarde van individuele bedrijven. Dat betekent –bijvoorbeeld- dat
een potentieel groot effect van prijsvolatiliteit voor bepaalde bedrijven of sectoren en daarmee
wellicht op het concurrentievermogen, zich doorvertaalt naar een groot effect op de nationale
economie. Omdat een nationale overheid kijkt naar de systemische risico’s en kansen van een
economie, wordt het lange termijn perspectief relevant.
De tijdsschaal is een kritieke dimensie voor het beschouwen van kwetsbaarheden.
Op de lange termijn (meer dan 10 jaar) is kwetsbaarheid sterk gerelateerd aan de basale
beschikbaarheid van grondstoffen. Hoewel er onzekerheden bestaan (zoals de ontwikkeling van
aanbod via nieuwe mijnbouwprojecten, of revolutionaire veranderingen in de vraag als gevolg van
technologische vernieuwingen), bieden indicatoren die informatie verschaffen over de geologische
en geo-economische beschikbaarheid (zoals de R/P-verhouding, de huidige schatting van jaren van
ongestoorde productie) nuttige informatie.
Op de korte (<10 jaar) termijn zijn het eerder aspecten als betrouwbaarheid van leveranciers die de
‘kritikaliteit’ van stabiele levering bepalen.
In de analyse van de indicatoren en hun gebruik zullen we deze tijdschalen helder maken en
gebruiken in de uiteindelijke kwetsbaarheidsanalyse.
In de volgende paragrafen zullen de indicatoren en gegevensbronnen nader worden geïntroduceerd.
42

3.3

Indicatoren gericht op lange- en korte-termijn-leveringszekerheid

Leveringsonderbreking is wellicht het meest ingrijpende probleem voor het bedrijfsleven. In de
eerder aangehaalde FME-studie werd door een aan groot deel van de geïnterviewde bedrijven
aangegeven dat zij last hadden ondervonden van leveringsonderbrekingen van voor hun kritieke
materialen, meestal gerelateerd aan problemen bij hun leveranciers van halffabrikaten en maar
zelden aan reële grondstofproblemen. De kans op leveringsonderbrekingen van (de kwalitatief
juiste) grondstoffen kan beïnvloed worden door geo-economische en door geopolitieke factoren.
3.3.1

Geo-economische factoren: de R/P-verhouding

In principe zijn voorraden van fossiele en minerale bronnen eindig. Maar de theoretische
hoeveelheid te winnen minerale grondstoffen is niet zo relevant in deze discussie. Waar het om gaat
is of de combinatie van beschikbare exploratie- en exploitatietechnologie enerzijds en economische
realiteit anderzijds leidt tot het winbaar maken van minerale bronnen in voldoende hoeveelheden
per tijdseenheid . De inschatting van de wereldwijde reserves is daardoor een complexe en
dynamische activiteit. De bijstelling van reserves (zoals die onder andere wordt gepubliceerd op de
US GS Mineral Commodity Summaries) lijkt vaker gedaan te worden aan de hand van
administratieve handelingen dan door een analyse van nieuw bewezen voorraden. Een inschatting
van toekomstig verbruik is al helemaal geen onderdeel van de reservebepaling.
Voor handelingsperspectief op bedrijfsniveau is de R/P-verhouding slechts relevant wanneer
strategische vergezichten van bedrijven zich uitstrekken tot een periode langer dan 10 jaar. Voor de
rapporten van de EU ad-hoc commissie was dit de reden om R/P-verhoudingen niet mee te nemen
in hun analyse. Voor overheden kan bewustwording t.a.v. de bewezen reserves leiden tot
monitoring van internationale mijnbouwoperaties. Daarom zal in deze studie de R/P-verhouding, als
indicator voor lange-termijn-kwetsbaarheid worden meegenomen in verdere analyses. De relevante
gegevens omtrent de R/P-verhouding zijn gepresenteerd in paragraaf 2.2.2.
3.3.2

Geo-economisch: Companionality

Een ander wezenlijk geologisch-economisch kenmerk van minerale grondstoffen is de mate waarin
zij gewonnen worden als hoofd- (of co-) product van een mijnbouwoperatie of als bijproduct. Veel
minerale grondstoffen worden slechts gewonnen als bijproducten (‘companions’) van andere
grondstoffen (de zogenaamde ‘hosts’). In dergelijke gevallen zal de winstgevendheid van de mijn
niet afhangen van de winning van de companion. Een dergelijke afhankelijkheid kan leiden tot een
afwezigheid van marktelasticiteit: een plotselinge vraagtoename (bijvoorbeeld door een
technologische vernieuwing) zal –als het een bijproduct of ‘companion’ betreft- niet onmiddellijk
leiden tot toename van productie of opstarten van nieuwe mijnbouwactiviteiten, tenzij de procesefficiency van de companion-extractie nog toenemen of er nog geen volledig gebruik wordt gemaakt
van de hoeveelheid te winnen companion-grondstof. Consequentie is ook dat indien de wereldvraag
naar een host-grondstof stabiliseert of zelfs afneemt (zoals in het geval van lood het geval is), de
mate waarin companions gewonnen kunnen worden ook afneemt, ook al zou de vraag daarnaar
toenemen.

43

Een recente analyse van Nassar en Graedel 22 geeft een uitgebreid overzicht van de mate van
‘companionality’ van grondstoffen. Companionality wordt door deze auteurs gedefinieerd als de
mate waarin de winning van een metaal verantwoordelijk is voor het dekken van de ‘cost of sales’
van een mijnbouwoperatie. Een hoge mate van ‘companionality’ wordt in verband gebracht met
zowel prijsvolatiliteit als beschikbaarheidsproblemen: “One aspect of companionality of note is that
when a metal is obtained largely or completely as a companion, its production is often unable to
respond quickly to rapid changes in demand and, as a result, its price can fluctuate widely.”
Het niet ‘zelfstandig’ kunnen reageren op marktomstandigheden door exploitanten van bijproducten
kan dus bijdragen aan onderbreking van leveringszekerheid op middellange en lange termijn.
Gegevens over deze companionality die relevant zijn voor deze studie zijn beschreven in paragraaf
2.2.3.
3.3.3

Geopolitiek: Concentratie van materialen (HHI) in bronlanden

Vele auteurs wijzen op de invloed van veranderende machtsverhoudingen in de wereld en de risico’s
die dat met zich meebrengt in combinatie met het feit dat de winning van minerale grondstoffen in
slechts een beperkt aantal bronlanden plaatsvindt. Uit de gegevens van de US GS Mineral
Commodity Summaries en Yearbooks blijkt dat op goud, zilver, telluur, koper en nikkel na, alle hier
bekeken grondstoffen voor meer dan 50% uit slechts 3 bronlanden afkomstig zijn. China is
overduidelijk een dominante speler. Andere zeer dominante spelers (> 80% van de wereldproductie)
zijn Brazilië (voor niobium, Nb) en de V.S. (voor beryllium, Be).
Monopolyvorming leidt zonder twijfel tot een verhoging van risico’s m.b.t. de leveringszekerheid van
grondstoffen. Monopolies leiden tot hogere marktmacht, en de mogelijke effecten daarvan op
prijsstelling. Ook leiden monopolies tot portfolio-risico (alle eieren in één mandje). Bepaalde niet
perse gecorreleerde risico’s (bijvoorbeeld milieurampen) leiden tot een groter leveringsrisico bij
grotere regionale concentratie.
De mate van monopolyvorming wordt in de meeste studies uitgedrukt in de zogenaamde
Herfindahl-Hirschman Index (HHI), die is opgebouwd uit de optelsom van de kwadraten van de
concentratie van winning per bronland. Dit is een gangbare maat voor concentraties in een
bedrijfstak (in dit geval bronlanden). De HHI is de som van de kwadraten van de
productiepercentages. De maximale waarde is derhalve 10.000 (één land produceert 100% van het
totale volume). De EU-studie naar kritieke materialen weegt vervolgens de bijdragen aan deze HHI
per land met de World Governance Index (WGI). Hierdoor wordt de bijdrage van onstabiele landen
aan deze risicofactor verder toe. In deze studie wordt de (gewogen) WGI per grondstof separaat
meegenomen als indicator (zie volgende paragraaf). De concentratie van productie in bronlanden
wordt vooralsnog meegenomen als relevante indicator voor leveringsonzekerheid op de korte
termijn: dit wordt de HHIprod genoemd.
Een zelfde overweging kan ook worden meegenomen in een risico-analyse voor de lange termijn:
voor het bepalen van de concentratie en dus de HHI is dan niet de huidige productie leidend, maar
de inschatting van de geografische verdeling van de economisch winbare reserves (zoals die
22

N. T. Nassar, T. E. Graedel, E. M. Harper, By-product metals are technologically essential but have
problematic supply, Sci. Adv. 2015;1:e1400180, 3 April 2015.

44

gerapporteerd worden in de US GS Mineral Commodity Summaries; de data gerapporteerd in 2015
worden hier meegenomen): dit wordt in het vervolg de HHIres genoemd.
Een beeld van de HHIprod en de HHIres van die grondstoffen die in hoge mate slechts in een aantal
landen gewonnen worden of bewezen reserves hebben (HHI > 2500) is gegeven in Figuur 13 . Een
waarde boven de 2500 wordt (althans door de US Federal Trade Commission23) gezien als hooggeconcentreerd.

Kritikaliteit in de EC-rapportage
De bestaande studies omtrent ‘kritikaliteit’ leggen een
grote nadruk op leveringsrisico’s die samenhangen met
een grote productieconcentratie in slechts een beperkt
aantal bronlanden of bij een beperkt aantal
mijnbouwbedrijven. Zo definieert de rapportage van de
EU ad-hoc commissie inzake kritieke grondstoffen een
toeleveringsrisico als een gevolg van een combinatie
van factoren, namelijk:


de concentratie in het bronland
(gekwantificeerd door de Herfindahl1
Hirschmann Index HHI ), potentieel verzwaard
door de regeringsstructuur of stabiliteit van
dat land (bijv. door gebruik te maken van de
World Governance Indicator van de
Wereldbank);



een gebrek aan substituten;



lage recyclingpercentages.

Voor slechts 18 van de hier bekeken 64 materialen is de
HHIprod of de HHIres niet groter dan 2500; alle andere
materialen zijn dus als hoog-geconcentreerd te
beschouwen.
Voor een aantal materialen blijkt de inschatting van de
landenconcentratie van de winbare reserves aanzienlijk
lager is dan van de huidige productie. Dit geldt bij
uitstek voor de magnesium, de groep zeldzame aarden,
wolfraam, ijzererts, antimoon en tin, alle materialen
met momenteel in de productie een dominante rol voor
China.
Er is ook een aantal materialen waarbij de geografische
concentratie van reserves aanzienlijk hoger is dan de
huidige concentratie van productie. Dit geldt vooral
voor de platinagroep-metalen (Zuid-Afrika bezit vrijwel
alle reserves), fosfaat (P2O5; aanzienlijk concentratie in
Marokko en de Westelijke Sahara), lithium (hoge
reserveconcentratie in Chili en China) en zirkoon.

Het totale leveringsrisico wordt dan berekend als
𝑆𝑅𝑖 = 𝜎𝑖 1 − 𝜌 𝐻𝐻𝐼𝑊𝐺𝐼
waarbij 𝜎𝑖 staat voor het gebrek aan mogelijkheden om
de grondstof te kunnen vervangen, 𝜌 het aandeel is van
de vraag waarin thans door recycling wordt voldaan, en
𝐻𝐻𝐼𝑊𝐺𝐼 tegelijkertijd de productieconcentratie op
landsniveau en het bestuur in die landen kenmerkt
(door de concentratiefactor HHI te vermenigvuldigen
met de gewogen World Governance Indicator).

23

www.justice.gov/atr/public/guidelines/hmg-2010.pdf.

45

Figuur 13 Grondstoffen met een HHI groter dan 2500
3.3.4

Geopolitiek: de stabiliteit en de kwaliteit van het bestuur van bronlanden weergegeven door
WGI

Een gewogen manier om naar de mogelijke nadelige invloed van een hoge bronland-concentratie te
kijken is door deze te relateren aan indicatoren die opgesteld zijn om stabiliteit en betrouwbaarheid
van degelijke landen als handelspartners in te schatten. De eventueel nadelige invloed van een hoge
grondstofconcentratie zou dan groter zijn indien het bestuur in het bronland minder betrouwbaar is.
Een veel gebruikte indicator hiervoor is de World Governance Indicator (WGI, aanwijzing voor de
vorm van bestuur in een land) (gebaseerd op gegevens van de Wereldbank) van het bronland. De
World Governance Indicator is gebaseerd op indicatoren voor 215 economieën tussen 1996 en
201224, waarbij zes bestuursdimensies worden gemeten:

24

Van http://info.worldbank.org/governance/wgi/index.aspx#home: “Deze gezamenlijke indicatoren zijn
gevormd door de visies van een groot aantal ondernemingen, burgers en deskundigen als respondenten in
onderzoeken in zowel geïndustrialiseerde landen als ontwikkelingslanden te combineren. Zij zijn gebaseerd op

46



Verantwoording en meetbaarheid;
 Politieke stabiliteit en afwezigheid van geweld;
 Overheidsefficiëntie;
 Regelgevingskwaliteit;
 Rechtsstatelijkheid;
 Corruptiebestrijding.
In deze studie zal de gewogen WGI per grondstof worden berekend op basis van de WGI-score van
een bepaald land en het aandeel van de grondstofproductie van dat land. gebruikt. Hierbij zal de
WGI alleen worden meegenomen in de korte (en middellange-) kwetsbaarheidsanalyse, om recht te
doen aan het feit dat lokale governance over een periode van minstens tien jaar aanzienlijk kan
veranderen.
Als illustratie voor de betekenis van de WGI staan in onderstaande tabel de 10 bronlanden met de
hoogste (ofwel: meest stabiele) WGI-score en de bronlanden met de 10 laagste (<0) scores (NB: bij
het gebruik als indicator wordt de WGI-score omgewerkt in een score waarbij de slechtst
presterende landen de hoogste score krijgen).
Tabel 5 Hoogste en laagste WGI-scores
10 hoogste WGI-scores onder de
grondstofleveranciers

10 laagste WGI-scores onder de
grondstofleveranciers

Denemarken

Birma

Finland
Zweden
Noorwegen
Australië
Canada
Oostenrijk
IJsland
Ierland
Duitsland

Zimbabwe
Irak
Oezbekistan
Venezuela
Burundi
Guinea
Iran
Pakistan
Syrië

Een belangrijk land als China heeft een score van -0,59, en komt daarmee op een 21e plaats, op
gelijke hoogte met Kazakhstan.
In Figuur 14 is het gewogen gemiddelde WGI per grondstof uitgezet tegen de HHIprod voor de
betrokken grondstof25. Het moge duidelijk zijn dat een combinatie van een hoge HHIprod met een lage
(<0) gewogen WGI bijdraagt aan het leveringsrisico.

31 afzonderlijke gegevensbronnen die zijn samengesteld door uiteenlopende onderzoeksinstellingen,
denktanks, niet-gouvernementele organisaties, internationale organisaties en het bedrijfsleven”.
25
Een meer op de mijnbouwinvesteringen gerichte index is de Policy Potential Index (PPI) die jaarlijks wordt
opgesteld door het Fraser Instituut op basis van honderden door mijnbouwinvesteerders ingevulde enquêtes.

47

Figuur 14 Gewogen WGI vs. HHIprod; kwadrant linksboven is: hoge concentratie in landen met lage (=slechte) WGI

De 5 materialen met de hoogste landen-concentratie en een lage (<0) gewogen WGI zijn de
zeldzame aardmetalen (als groep), wolfraam (W), antimoon (Sb), gallium (Ga) en germanium (Ge).
Overige metalen met een lage gewogen WGI zijn tin (Sn), kobalt (Co), vanadium (V), fluorspar,
grafiet en tantaal (Ta).
Opvallend is in deze opsomming de positie van tin, tantaal, wolfraam (Engels: tungsten). Deze
grondstoffen zijn –naast goud (Au) dat een zeer lage landenconcentratie kent- onderdeel van de
zogenaamde TTTG-groep en staan bekend als de conflictmineralen, waarvoor Amerikaanse
regelgeving m.b.t. transparantie van de leveringsketen al bestaat en waarvoor EU-regelgeving
overwogen wordt.
3.3.5

Geopolitiek: Bestaande exportrestricties (OECD-gegevens)

Een interessante indicator voor het gebruik van een dominante positie is de mate waarin
exportrestricties worden ingezet door een bronland. De gegevens die door de OECD worden
De vragen richten zich op aspecten als onzekerheid in wet- en regelgeving, tariefstelling etc. Alhoewel
potentieel een zeer relevante parameter die bovendien sterker is geënt op de mijnbouwsector zal de PPI niet
als weegfactor in de huidige studie worden meegenomen: van de 88 landen die een zekere rol spelen in de
grondstofvoorziening van de hier bekeken grondstoffen, is de PPI van slechts 42 bekend. Er is dus een
onvoldoende dekkingsgraad om meegenomen te kunnen worden als indicator voor leveringszekerheid.

48

bijgehouden beslaan 72 landen (waarbij de EU als één regio wordt beschouwd) voor de periode
2009-2012 en 80% van de wereldproductie van mineralen, metalen en hout. De maatregelen
beslaan exportverboden en – restricties, exportbelastingen, vergunningseisen en verplichtingen in
relatie tot de lokale markt. Er is een stevige dynamiek en groei in dergelijke maatregelen: 75% van
alle maatregelen die van kracht waren in 2012 werden geïntroduceerd vanaf 2007.
Uit het werk van de OESO omtrent exportrestricties van grondstoffen26 blijkt dat voor een groot
aantal materialen China dergelijke maatregelen inderdaad neemt.
Tabel 6 Overzicht maatregelen gerapporteerd door OESO (jaar: 2011) in bronlanden
Exportquota

Exportheffingen

Licensing
requirement

Au

-

China (ore)

Rusland

Ag

China (ore)(temp)

-

feldspar
barytes

China (5522t)
(temp)
-

Maleisië
-

wolfraam

China (17,3 kton)

germanium
molybdeen
fluorspar
magnesiet
zirkoon
Niobium
Vanadium
tantaal
antimoon

China (4000t)
China (550 kton)
China (1230 kton)
-

China (10%)(temp)
India (20%; naar
buren)
Bolivia
China (5%)
China (5%)
China (5%)
China (15%)
China (5%)
China (10%)
China (30%)
China (30%)
China (30%)
China (10-20%),
Bolivia
China (25%)
India (20%)
China (15%)

RE metalen, yttrium,
scandium
Cerium-verbindingen

China (31 kton)
China

China
China
China
China
Rusland,
Rusland, Zuid-Afrika,
Rwanda
China, Rusland,
Tadzjikistan
China
China

Dat betekent dat voor de 22 grondstoffen waar het Chinese aandeel in de wereldproductie meer dan
30% is, 9 grondstoffen onderworpen zijn aan exportmaatregelen, waaronder die materialen
waarvoor de Chinese dominantie het grootst is: zeldzame aardmetalen, antimoon, wolfraam,
magnesium en germanium.
Naast China zijn slechts exportmaatregelen bekend van Bolivia, Rusland, Zuid-Afrika , Maleisië en
Tadjikistan. Exportquota zijn echter alleen bekend uit China.

26

Zie: http://www.oecd.org/tad/benefitlib/export-restrictions-raw-materials.htm.

49

Een hieraan te ontlenen indicator die zal worden gebruik voor de bepaling van de kritikaliteit bestaat
uit het aandeel grondstoffen in de wereldproductie dat in de afgelopen 5 jaar is getroffen door een
exportverbod of exportrestrictie. De gegevens hiervoor zijn terug te vinden in Figuur 15.

Figuur 15 Aandeel wereldhandel beïnvloed door exportrestricties

3.3.6

End-of-life recycling rate

De huidige studie is gericht op de problematiek die verbonden is aan de levering van grondstoffen.
Via het importeren van materialen en goederen ontstaat in onze samenleving als vanzelf een
zogenaamde ‘urban mine’, een voorraad grondstoffen opgeslagen in onze infrastructuur,
kapitaalsinvesteringen of consumpties. Recycling zal in de komende decennia in toenemende mate
een belangrijke bron van materialen vormen en er voor zorg moeten dragen dat de eventuele
uitputting van bronnen in trager tempo gaat27.

27

Het is hier wel belangrijk op te merken dat de rol van recycling hier belangrijk is vanwege het grote aandeel
metalen in de onderzochte lijst. Metalen behouden a.g.v. goede procestechnologie in veel gevallen hun
kwaliteit. Voor biotische materialen ligt deze situatie complexer en zal in voorkomende gevallen recycling
leiden tot een achteruitgang in kwaliteit en dus waarde. Het gerecyclede materiaal is in dat geval geen
substituut voor ‘virgin’ materiaal.

50

Indien deze materialen via recycling-processen ter beschikking komen, kan dat onze afhankelijkheid
t.o.v. bronlanden verminderen mits die recycling en de eventuele verwerking van deze gerecyclede
materialen maar hier plaatsvindt. Nu zijn precieze gegevens omtrent aard en vooral plaats van
recycling zeer ondoorzichtig. Een overzicht van de zogenaamde end-of-life recycling rates (EOL-RR;
de mate waarin recycling plaatsvindt aan het einde van de levensduur van gebruikte goederen) –

Uitdagingen bij recycling
Recycling is momenteel voornamelijk commercieel gedreven en beperkt zich dus tot materialen die voldoende opleveren
tijdens recycling, hetgeen in veel gevallen betekent dat ze zowel in voldoende hoeveelheden als in voldoende hoge
concentratie aanwezig dienen te zijn in de aangeleverde afvalstromen. Veel elementen in moderne elektronica komen slechts
in beperkte hoeveelheden en/of in een complexe matrix met vele andere materialen voor. Als gevolg daarvan wordt slechts
een gering deel van de materialen in complexe apparatuur gerecycled. Dit geldt minder voor materialen in tal van staalsoorten
en andere legeringen, en voor het zogenaamde productieafval. Deze beide typen afval komen in acceptabele concentraties bij
verwerkers waardoor een recycler in staat is een proces commercieel verantwoord te draaien. De complexe metallurgie van
materialen maakt het overigens niet noodzakelijk alle metalen in pure vorm ter recycling aan te bieden; daar waar metalen in
ertsen van elkaar gescheiden kunnen worden (zie paragraaf 2.2.3 waar companionality wordt behandeld) is in het algemeen
ook een recycling-proces voorhanden dat dergelijke materialen kan scheiden.

gebaseerd op de gegevens in het UNEP-rapport “Recycling Rates of Metals”28 is gegeven in
Tabel 7. In deze tabel staat EOL-RR voor het percentage van de bewuste materialen die in de end-oflife fase worden gerecycled. RC staat voor Recycled Content en staat voor het percentage waaruit op
de markt gebracht materiaal uit gerecycled materiaal bestaat. De tabel is gesorteerd naar
afnemende hoeveelheid end-of-life-recycling.
Tabel 7 Overzicht recycling-graad

Cr
Sn
Fe
Pt29
Ag
Pd21
Ni
Rh
Mn
Nb
Au
Cu

EOL-RR
(%)
90
75
70
70
65
65
60
55
53
53
50
50

RC
(%)
19
22
40
20
30
21
35
40
37
22
30
30

W
Al
Zn
Mg
In
Co
Mo
Ir
Sb
Ta
Re
Ru

EOL-RR
(%)
46
43
40
39
0
32
30
25
20
5
17
10

28

RC
(%)
40
35
23
33
38
68
33
17
5
20
60
55

UNEP-rapport Recycling Rates of Metals, editor: International Resource Panel; lead author: M. Reuter, 2011.
Voor platina en voor palladium zijn de gedetailleerde gegevens omtrent recycling genomen afkomstig uit de
2015-status-rapporten van ThomsonReuter. Recycling van deze materialen komt bijna volledig van het
recyclen van auto-uitlaatgas-katalysatoren.
29

51

Op basis van deze gegevens zou ingeschat kunnen worden hoeveel materialen in principe
beschikbaar zouden zijn op basis van geïmporteerde goederen.
De gegevens kunnen ook ingezet worden om een gedetailleerder beeld te geven van het aantal
‘bronlanden’ dat geraffineerde materialen op de markt brengt. ‘Bronlanden’ zijn in dit geval landen
waar de recycling zelf plaatsvindt. De gegevens voor een dergelijk gedetailleerd overzicht ontbreken
echter. Het grote aantal bedrijven dat metaalrecycling in Europa bedrijft (van talloze
schrootverwerkers tot uiterst gespecialiseerde bedrijven als Umicore waar via metallurgische
procestechnologie materialen als de platinagroep-metalen, koper, zilver, goud, antimoon, telluur,
seleen, indium, nikkel, tin, germanium, zink en kobalt worden gerecycled uit productie-afval en
elektronica) doet vermoeden dat de levering van verschillende van deze materialen uit secundaire
bronnen binnen Europa verkregen kan worden, hetgeen de wereldwijde leveringssituatie in een
gunstiger daglicht plaatst. De situatie voor platina en palladium (bron: 2015-status-rapporten van
ThomsonReuter) is illustratief. Waar de gewogen WGI voor platina en palladium als grondstof
respectievelijk 5,5 en 13 is, verbetert de gewogen WGI tot respectievelijk 25 en 35 indien rekening
wordt gehouden met de aanvoer van gerecyclede materialen. Het is met name dit argument waarop
in deze studie is besloten de EOL-RR direct mee te nemen als factor die de kritikaliteit van
grondstoffen vermindert.
3.4

Invloed op bedrijfsresultaat: prijsvolatiliteit van grondstoffen/materialen

Stijgende en variërende grondstofkosten hebben een invloed op het bedrijfsresultaat en –zeker bij
een niet-gelijk speelveld- op het concurrerend vermogen. Zorgen over bedrijfsresultaat zijn daarom
van belang op zowel bedrijfs- als op nationaal niveau.
Het is een gegeven dat de prijsvolatiliteit van minerale grondstoffen groot is en sinds de
eeuwwisseling is toegenomen. Prijsvolatiliteit kan verschillende oorzaken hebben. Zo kan de oorzaak
liggen in een onbalans tussen aanbod en (voor
sommige applicaties snel) toenemende vraag, in
export beperkende maatregelen en in speculaties op
General Electric heeft prijsvolatiliteit (naast
verscheidene andere indicatoren) expliciet
de grondstoffenmarkt.
meegenomen om de leveringsonzekerheid en de
invloed op het bedrijf te onderzoeken. Prijsvolatiliteit
wordt daarbij gezien als indicator voor
levertingszekerheid maar ook resultaatonzekerheid.
De invloed op de bedrijfsvoering van GE wordt groot
geacht tenzij een prijsstijging kan worden
doorberekend aan klanten. Een historische
prijsvolatiliteit (over een periode van maximaal 5 jaar)
hoger dan 500% wordt als riskant beschouwd, terwijl
een volatiliteit lager dan 50% in deze beschouwing
weinig aan risico bijdraagt.

De gevolgen aan de aanbodzijde zijn onder andere
onzekerheid m.b.t. het rendement van
mijnbouwinvesteringen, hetgeen weer leidt tot
krapte op de langere termijn. In die zin zou
prijsvolatiliteit een indicator kunnen zijn voor een
risico op leveringsonzekerheid zowel op de korte als
op de lange termijn. Hetzelfde geldt voor het
fenomeen ‘supply shocks’ (de momenten waarop een
plotselinge productie-afname leidden tot een
onmiddellijk prijsverhoging).
Aan de vraagzijde kan prijsvolatiliteit voor problemen
zorgen indien prijzen niet kunnen worden
doorberekend aan afnemers, en er geen ‘level playing
field’ zou bestaan voor producenten in verschillende
52

landen. De invloed daarvan hangt sterk af van bijdrage van de kosten van deze grondstof aan de
kosten van het eindproduct.
Voor het bepalen van effecten op het bedrijfsresultaat is het voldoende om de prijsvolatiliteit per
grondstof te kennen en een inschatting van de hoeveelheid toegepaste grondstof. Deze laatste
inschatting wordt verkregen op basis van de in bijlage 1 uitgelegde methodiek. De prijsvolatiliteit kan
op verschillende wijze worden weergegeven. In een voorgaand rapport30 introduceerden wij de
MAPII, de Maximum Annual Price Increase Index, een maat voor de maximale relatieve prijsstijging
die zich in de afgelopen 20 jaar voordeed. De MAPII representeert de hoogste prijsstijging per jaar in
die periode, gedeeld door de grondstoffenprijs aan het begin van het jaar met de hoogste
prijsstijging. Een MAPII van 1,0 betekent dus dat in een bepaald jaar in deze periode de prijs 100%
gestegen, ofwel verdubbeld is. M.b.v. de MAPII kan de invloed van prijsvolatiliteit op een product of
productgroep worden bepaald, volgens:
𝑚

∑ 𝑀𝐴𝑃𝐼𝐼𝑥 . 𝑃2011𝑥 × 𝑇𝑆𝑥 ×
𝑥=𝑛

𝑊 𝑖𝑚𝑝𝑜𝑟𝑡
𝑉 𝑖𝑚𝑝𝑜𝑟𝑡

In deze formule is MAPIIX de procentuele maximale jaarlijkse prijsstijging van een grondstof (bepaald
over de periode 1990-2011) , is P2011x het prijsniveau in 2011 van die grondstof, de Typical Share
(TS)x het kenmerkende aandeel van een grondstof in een bepaalde productgroep, W(import) het
gewicht van de ingevoerde hoeveelheid van alle producten binnen een productgroep en V(import)
de waarde van de invoer van alle producten binnen die productgroep. De prijsontwikkelingen zijn
gebaseerd op de fragmentarische gegevens die de USGS Mineral Commodity Summaries bieden. Bij
de daar gerapporteerde prijsontwikkelingen worden niet alleen verschillende bronnen gebruikt,
maar wordt de prijs ook gebaseerd op verschillende kwaliteiten product. Binnen deze beperkingen
echter is een goed beeld te genereren van de mate waarin prijzen van jaar tot jaar in een worstcase-scenario kunnen fluctueren.
De impact van dergelijke prijsstijgingen zijn van de situatie , van de sector en van de plek van het
bedrijf in de waardeketen afhankelijk. Zo is de impact groter naarmate het aandeel in het totale
productenpakket groter is, en naarmate een eventuele prijsstijging niet doorberekend kan worden
aan afnemers.
Een overzicht van de MAPII van de hier bekeken grondstoffen is gegeven in Figuur 16.

30

MIDNE1.

53

Figuur 16 MAPII van de geselecteerde grondstoffen

54

3.5

Invloed op bedrijfsreputatie

In hoofdstuk 1 is stilgestaan bij het feit dat bepaalde aspecten van grondstofwinning (bijvoorbeeld
op het gebied van impact op het milieu of op lokale arbeidsomstandigheden) een negatieve invloed
op de bedrijfsreputatie kunnen hebben. Dergelijke externe effecten van grondstoffen kunnen ook
richtingbepalend zijn voor het te voeren internationale beleid van de nationale overheid.
Hieronder bespreken we verschillende aspecten die de reputatie van bedrijven zouden kunnen
beïnvloeden.
3.5.1

Milieu-impact van grondstofwinning

Bewustwording over de milieu-impact van winning en raffinage van grondstoffen kan belangrijk zijn,
om –bijvoorbeeld- voorbereid te zijn op kritische commentaren daaromtrent, en om eventueel
alternatieven te zoeken met geringere milieu-impact. Aangezien deze studie een koppeling
aanbrengt tussen grondstoffen en gebruik in producten (ook al is een individuele ondernemer zich
daar niet van bewust) zal dergelijke grondstofinformatie op productniveau getild worden in de selfassessment-tool die voor ondernemers ter beschikking zal komen. 31
3.5.1.1

Inleiding en methode

Grondstofwinning is een proces, waarin een intensieve inzet van water, energie en chemicaliën
nodig is. Grondstofwinning kan gezien worden als
belastend voor de omgeving. In toenemende mate
is informatie omtrent de milieu-impact van de
Gebruikte methodiek om de milieu-impact te bepalen
grondstoffen een belangrijk gegeven voor
bijlage 3: Milieu-impacts van materiaalwinning staat in detail
ondernemers die zich rekenschap willen en
beschreven welke methodes en principes gehanteerd zijn
moeten geven van de impact van hun (directe of
voor de berekeningen; in deze paragraaf wordt de verkorte
indirecte) grondstoffenvraag.
versie weergegeven. Als databronnen zijn de internationaal
vooraanstaande LCA-database ecoinvent 3.0 en
(wetenschappelijke) LCA-artikelen over materiaalwinning
gebruikt. De milieu-impact is bepaald aan de hand van het
LCA-programma SimaPro v8.0.6 en de impact assessment
methode ReCiPe v1.11 (Goedkoop, et al., 2009). De
resultaten zijn bepaald op zowel midpoint- (meetbare
milieueffecten zoals CO2 emissies, verzuring, e.d.) als op
endpointniveau (schade op een hoger niveau, zoals
ecosystemen, gezondheid en resources). Om de resultaten
samen te vatten en om verschillende effecten met elkaar te
kunnen vergelijken, is weging toegepast. Bij beschouwing van
de endpointresultaten zit een overlap met andere
indicatoren, omdat “resources” in de endpointberekening zit.
Bij de midpointresultaten is er geen sprake van overlap,
omdat “resource depletion” vermenigvuldigd wordt met
weegfactor 0.

Om tot een inzicht te komen in de milieu-impact
van de hier behandelde grondstoffen, is de milieuimpact meegenomen van de winning en van de
dat deel van de productiefase die nodig is om tot
een basisproduct te komen; (emissies tijdens)
gebruik, onderhoud, vervanging en afvalscenario’s
zijn niet meegenomen. Het bepalen van de milieuimpact is dus geen volledige levenscyclusanalyse
(LCA), maar de methodes voor dataverzameling en
–analyse die voor LCA’s gebruikelijk zijn, zijn hier
wel gevolgd. Hier betekent dat, dat alle in- en
outputs van het volledige winningsproces van een
bepaalde grondstof worden opgeteld,
onderverdeeld in verschillende milieueffecten, om

31

Hiervoor wordt in deze studie een LCA-methodiek gebruikt, gebaseerd op ReCiPe midpoints; overige
methodes zoals bijvoorbeeld de EPI (Environmental Performance Index) worden in hoofdstuk 5 besproken als
onderdeel van een onderzoeksagenda.

55

uiteindelijk de totale milieubelasting te bepalen. Inputs zijn in dit geval de grondstoffen, maar ook
tussenproducten. Outputs zijn emissies naar bodem, water en atmosfeer, en afval.
3.5.1.2

Resultaten en interpretatie

De resultaten van de milieu-analyses zijn weergegeven in Figuur 18. Gedetailleerde resultaten zijn te
vinden in Bijlage 3 Milieu-impacts van materiaalwinning. In de figuur zijn alle milieueffectcategorieën op midpoint-niveau weergegeven (gewogen door middel van schaduwprijzen).
De onzekerheid in de resultaten is groot (foutmarge factor 2). Toch is er een aantal conclusies te
trekken:
- Goud en de platinagroepmetalen steken qua milieu-impact (broeikasgaseffect maar vooral
ook fijnstofvorming) ver uit boven de overige grondstoffen. Een belangrijke oorzaak voor
deze hoge score is de hoge monetaire waarde van deze materialen, die een rol speelt in de
verdeling van milieueffecten over verscheidene co-producten;
- De zeldzame aardmetalen hebben daarentegen in alle aspecten een opvallend lage milieuimpact.
Om uitspraken te kunnen doen over verschillen in milieu-impact per win-regio, of voor een
zoektocht naar milieuvriendelijkere alternatieven wordt een uitgebreidere LCA-studie aangeraden.

Figuur 17 Opbouw van de milieu-impact van platina (totaal: 33,58 EUR/kg)

56

Figuur 18 Milieu-analyse van materiaalwinning aan de hand van midpoint milieueffecten en schaduwprijzen per kg
gewonnen grondstof. (De y-as is afgekapt in verband met extreem hoge scores voor goud en de platinagroepmetalen).

57

3.5.2

Prestaties van bronlanden wat betreft menselijke ontwikkeling (Human Development Index
HDI)

Eén van de factoren die de relatie geven tussen mogelijke sociale problematiek en grondstoffen is de
human development index (HDI) 32 . De HDI is grofweg samengesteld uit: levensverwachting,
gemiddeld aantal jaren scholing, verwacht aantal jaren scholing en het bruto nationaal product per
capita.
In Figuur 19 wordt de HHIprod voor de hier gekozen grondstoffen uitgezet tegen de gewogen HDI voor
deze materialen. (NB: bij het gebruik van deze indicator bij kritikaliteitsanalyse wordt de HDI
herberekend zodat de best presterende landen een lage HDI-waarde krijgen)
De positie van tantaal en kobalt vallen hier op. De belangrijke rol van het Grote Merengebied en de
uiterst lage HDI in dat gebied zorgt ervoor dat deze materialen er in negatieve zin uit springen.

Figuur 19 HHIprod versus gewogen HDI

3.5.3

Regelgeving omtrent conflictmineralen

Een bijzondere vorm van invloed op de bedrijfsreputatie met repercussies voor de gehele
leveringsketen is de discussie omtrent de import van conflictmineralen. De Europese Commissie
32

“The Human Development Index (HDI) is a summary measure of average achievement in key dimensions of
human development: a long and healthy life, being knowledgeable and have a decent standard of living. “De
HDI wordt opgesteld en gerapporteerd door het UN Development Programme.

58

heeft ingezet op een systeem die de import van bepaalde mineralen (tin, tantaal, wolfram/tungsten,
goud, ofwel TTTG) uit conflictgebieden (“conflict-affected and high-risk areas' means areas in a state
of armed conflict, fragile post-conflict as well as areas witnessing weak or non-existent governance
and security, such as failed states, and widespread and systematic violations of international law,
including human rights abuses”) door Europese refiners en smelters aan banden moet leggen. Deze
regelgeving is analoog aan die door de Amerikaanse overhead onder de Dodd-Frank-act is
aangenomen. De Dodd Frank act stelt nu al specifieke eisen aan de traceerbaarheid van tin, tantaal,
wolfraam en goud, ten behoeve van export van producten die deze materialen bevatten naar de
Verenigde Staten. Dat betekent dat informatie over deze 4 materialen niet alleen relevant is voor
reputatie maar ook voor de exportsituatie.
De gevolgen van deze regelgeving zijn voor individuele bedrijven duidelijk. Door de koppeling te
leggen tussen het gebruik van deze materialen en sectoren kunnen de gevolgen van dit dossier voor
de Nederlandse economie zichtbaar gemaakt worden. Dit zal in hoofdstuk 4 nader worden
uitgewerkt.
3.6

Indicatoren: een globaal overzicht en/of op Nederland gericht

In bestaande publicaties omtrent kritieke materialen wordt uitgegaan van gegevens uit wereldwijde
databases omtrent productie, reserves, en informatie omtrent (bijvoorbeeld) stabiliteit van
bronlanden. Dat zijn relevante overzichten want ze geven een globaal beeld van mogelijke risico’s
omtrent de globale beschikbaarheid van grondstoffen.
Deze studie schetst een gedetailleerd beeld voor de grondstofsituatie in Nederland. Door een
koppeling te maken tussen materialen, producten en vervolgens sectoren, wordt het mogelijk om
zowel op het niveau van de import van grondstoffen en 1e halffabrikaten (Engels: first intermediates;
dit zijn materialen gemaakt uit grondstoffen waarbij de naam van de grondstof in de nomenclatuur
voorkomt. Bijvoorbeeld: kopererts is een grondstof, kopersulfaat, of koperdraad zijn first
intermediates), als op de import van halffabrikaten en eindproducten (en de daarin vervatte
grondstoffen) een beeld te schetsen van de (eerste) landen van herkomst. Zo’n gedetailleerd
overzicht kan aanzienlijk verschillen van het globale plaatje. Zo zal het aantal landen waaruit
geïmporteerd wordt in het algemeen kleiner zijn dan op wereldschaal mogelijk is (ofwel: een grotere
HHIprod op nationale schaal), maar kan de betrouwbaarheid of de milieu-prestatie van dergelijke
landen beter zijn dan het mondiale plaatje. Dit kan leiden tot een op Nederland gerichte risicoanalyse die verschilt van een mondiale of op de EU gerichte analyse.
3.7

Prioritering van kwetsbaarheden

Een volledige analyse van de mate waarin de Nederlandse economie afhankelijk is van de
verschillende grondstoffen wordt verricht in het volgende hoofdstuk. In deze paragraaf worden op
basis van zowel de indicatoren voor de lange- en korte termijn leveringszekerheid als de indicatoren
gerelateerd aan Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (MVO) van ondernemingen (invloed op
bedrijfsreputatie) de 64 metalen en mineralen geprioriteerd. In paragraaf 3.4 is eerder al een
prioritering op basis van prijsvolatiliteit weergegeven (invloed op bedrijfsresultaat). In de
onderstaande tabel wordt een onderscheid gemaakt tussen een set indicatoren gericht op
leveringszekerheid voor de lange termijn (meer dan 10 jaar) en de kortere termijn.
59

Indicator
Geo-economisch: reserve/productie (R/P)
Geo-economisch: companionality (Mate
waarin grondstof een bijproduct is)
Geopolitiek: landenconcentratie van reserves
van materialen (HHIres)
Geopolitiek: landenconcentratie van winning
van materialen (HHIprod)
Geopolitiek: de stabiliteit en de kwaliteit van
het bestuur van bronlanden weergegeven
door WGI
Geopolitiek: bestaande exportrestricties
(OECD-gegevens)
Impact recycling

Schaal
Hoogste R/P = 0
Laagste R/P = 1
100% companion = 1
0 % companion = 0
HHI 10000 = 1
HHI 0 = 0
HHI 10000 = 1
HHI 0 = 0
100% grondstoffen afkomstig uit
land met slechtste WGI-score = 1
100% uit beste WGI-land = 0
100% productie getroffen door
restricties = 1
0% getroffen door restricties =0
0% EOL-RR = 1
100% EOL-RR=0

Tijdschaal
L
L
L
K
K

K

K

De leveringszekerheid van grondstoffen voor de lange termijn wordt in deze studie als laag
beschouwd als de geo-economische reserve laag is OF de landenconcentratie (voor reserves) hoog is
OF de grondstoffen in hoge mate uit ‘companions’ bestaan zodat relatief weinig productiefaciliteit
bestaat. In een formule:
CriticalityLT = HHIres + 1(R/P) + %companionality
Deze systematiek leidt tot het volgende overzicht van op lange termijn kritieke materialen:

Figuur 20 Lange termijn kritikaliteit van grondstoffen

De bouwmineralen met een hoge en daardoor niet-gedefinieerde reservevoorraad komen nu als
minst kritieke materialen naar voren.
De leveringszekerheid van grondstoffen voor de korte termijn wordt in deze studie als laag
beschouwd als de bronlandconcentratie hoog is EN deze bronlanden een matige World Governance
Index hebben en bereid blijken exportrestricties in te stellen EN er een lage recycling plaatsvindt van
end-of-life-producten. In een formule:

60

CriticalityKT = HHIprod * (WGIgewogen + OECD-restrictiesgewogen) * (1-%EOL-RR)
Volgens deze opzet is de volgorde van kritikaliteit binnen de hier onderzochte materialen als volgt:

Figuur 21 Korte-termijn kritikaliteit van grondstoffen

Materialen die een hoog recycling-percentage wordt toegedicht komen als weinig kritiek
tevoorschijn. Materialen zonder recycling en een hoge bronland-concentratie met een actieve
politiek rond grondstofnationalisme komen als kritiek naar voren.
Met de beschikbare gegevens kan ook een samengestelde MVO-indicator worden opgesteld. Op
basis van de indicatoren uit Tabel 4 kan een MVO-indicator worden samengesteld uit de
genormaliseerde waardes van de gewogen HDI van een grondstof (waarin gecorrigeerd wordt voor
100% productie uit het land met de hoogste HDI: 0,994), de mate waarin een grondstof als
conflictmineraal beschouwd wordt (1 of 0) en een genormaliseerde waarde voor de milieu-impact.
Het resultaat is gegeven in Figuur 22.

Figuur 22 Samengestelde MVO-indicator voor onderzochte grondstoffen

Het is met deze berekeningswijze niet verrassend dat de meest ongunstige MVO-indicatoren worden
geregistreerd voor tantaal, goud, tin en wolfraam (alle vier conflictmineralen), platina en palladium
(en daarmee ook de andere PGM-grondstoffen)(met afstand de hoogste milieu-impact) en kobalt
(en tantaal), vanwege de meest ongunstige HDI.
61

In Figuur 23 wordt voor elke grondstof deze MVO-indicator uitgezet tegen de korte-termijnkritikaliteit.

Figuur 23 Korte-termijn-kritikaliteit vs. MVO-indicator

62

4 Kritieke materialen voor de Nederlandse economie
4.1

Economisch belang van grondstoffeninzet

De Nederlandse economie is grotendeels een diensteneconomie. Qua industriële output en export is
de economie afhankelijk van o.a. de winning van aardgas en olie, en de productie van
landbouwgewassen en voedingsproducten. Waar het het gebruik van abiotische materialen betreft
is de Nederlandse high-tech equipment industrie toonaangevend. De vraag is echter in hoeverre
deze gebruik maakt van grondstoffen in ruwe of bewerkte zin, en in hoeverre van bewerkte
materialen, componenten en sub-assemblies.
Om een beeld te genereren van zowel de directe als indirecte afhankelijkheid van de Nederlandse
economie van grondstoffen, moet het verband bekend zijn tussen grondstoffen en de toepassing in
in bewerkte materialen, halffabricaten en eindproducten. Vooral de complexe informatie over
toepassing in eindproducten is niet beschikbaar.33 Om toch een verband te kunnen leggen tussen
grondstoffen enerzijds en de mate van toepassing in producten, bedrijfstakken en dus de
Nederlandse economie, is er een model ontwikkeld dat beschreven is in Bijlage 1.
Op de eerste plaats is inzicht nodig in de toepassing van deze grondstoffen in halffabrikaten en
eindproducten. Een individuele toetsing van die toepassing is gezien de enorme complexiteit van
handelsstromen en producten niet mogelijk. De methode die als benaderingswijze wordt toegepast
in deze studie behelst het toewijzen van grondstoffen aan de meer dan 5000 productgroepen van
het geharmoniseerde systeem34 en vervolgens het koppelen van deze producten en productgroepen
aan economische sectoren (de koppelmatrix). Dit laatste is mogelijk omdat officiële
productclassificaties corresponderen met
De waarde van kwalitatieve en kwantitatieve
officiële sectorclassificaties.
samenstellingsgegevens
Bij deze analyse gaat het in de eerste plaats om
Voor een kwetsbaarheidsanalyse van de Nederlandse
de kwalitatieve koppeling tussen grondstoffen
economie is in veel gevallen een kwalitatieve inschatting
enerzijds en producten anderzijds. Bij het
OF een materiaal in een bepaald product gebruikt wordt
voldoende. Voorbeeld: als voor actuatoren in auto’s
inschatten van het economisch effect gaan we
(bijvoorbeeld t.b.v. elektrisch ramen) op zeldzame aarde
ervan uit dat de hoeveelheid van een materiaal
gebaseerde magneten relevant zijn, zijn het gewicht en
er niet toe doet, maar dat elk materiaal
in dit geval de kosten hiervan niet relevant, maar alleen
essentieel is voor de kwaliteit van het
de beschikbaarheid. Immers: geen magneten betekent
opgeleverde product en het daarmee
geen elektrische ramen, waardoor de
concurrentiepositie drastisch wordt ondermijnd. Dit
samenhangende concurrentievermogen van
geldt voor veel producten, waar geen eenvoudig
het betrokken bedrijf.
substituut voorhanden is: als buitenlandse partijen wel,
maar wij niet over bepaalde halffabricaten kunnen
beschikken zullen Nederlandse producten in een slechte
concurrentiepositie belanden.

33

Dit is bevestigd in het rapport “Data Needs for a Full Raw Materials Flow Analysis” gepubliceerd door DG
Enterprise & Industry op 7 september 2012, uitgevoerd door Risk & Policy Analysis Ltd. (RPA) ingevolge
Framework Contract ENTR/2008/006, Lot1.
34
(mede op basis van productdatabases, Life Cycle Analysis databases, inzicht in wereldwijde statistieken
m.b.t. applicaties en globale productiehoeveelheden; gedetailleerde uitleg en literatuurreferenties worden
gegeven in bijlage 1)

63

Op basis van de analyse kan echter ook een grof beeld worden verkregen van het zogenaamde
kenmerkend aandeel (‘typical share’) van een grondstof in een eindproduct. Voor kenmerkende of
voor de Nederlandse economie belangrijke producten kunnen deze grondstofaandelen in meer
detail worden gegeven op basis van databases als EcoInvent. Deze kwantitatieve inschatting kan
worden gebruikt om het gevolg van prijsvolatiliteit op sectoren te onderzoeken of om een
inschatting te kunnen geven van de mate waarin Nederland in zijn grondstofbehoefte zou kunnen
voorzien door recycling.
4.2

Import van minerale grondstoffen in de Nederlandse economie

Er wordt algemeen aangenomen dat Nederland hoofdzakelijk halffabricaten en onderdelen voor de
industriële productie importeert en veel minder pure grondstoffen. Dit is echter een simplificatie. De
aan de koppelmatrix ontleende gegevens leveren een veel completer beeld op van de totale import
en dus ook van de vorm waarin (grond)stoffen het land binnenkomen.
De officiële statistieken onderscheiden grondstoffen, halffabricaten en eindproducten. Vooral de
groep halffabricaten omvat goederen in verschillende productiestadia: geraffineerde grondstoffen,
basis metaalproducten, plastics, onderdelen, assemblagedelen enz. Wij stellen een extra groep met
stoffen voor, genaamd de ‘1e halffabricaten’ (‘1st intermediates’). Dit betreft in het algemeen
bewerkte materialen, zoals chemische verbindingen. Bij het identificeren van deze 1e halffabricaten
is gebruik gemaakt van het criterium dat de naam van de daadwerkelijke grondstof deel uitmaakt
van het label van de productgroep .
In de komende paragrafen wordt een beeld geschetst van elk van deze 4 goederenstromen
(grondstoffen, 1e halffabricaten, halffabricaten, eindproducten) en hun relatie met de Nederlandse
economie.
4.2.1

Import als grondstof: volume en herkomst

In Figuur 24 wordt een beeld geschetst van het totale volume van de import van de hier onderzochte
materialen als grondstof, die ook daadwerkelijk in de vorm van grondstoffen (althans volgens de
kwalificatie eraan toegekend door Eurostat) worden geïmporteerd.

64

Figuur 24 Import van grondstoffen naar Nederland

Dit overzicht houdt geen rekening met de zogenaamde wederuitvoer.
Deze getallen krijgen meer context door ze af te zetten tegen de jaarlijkse wereldproductie; op die
manier verkrijgen we een beeld van het relatieve belang van de Nederlandse grondstofimport
(Figuur 25; hierin die grondstoffen waarin de import meer dan 1% van de wereldproductie is).
Overigens zijn ook deze getallen niet gecorrigeerd voor wederuitvoer van grondstoffen.
Deze getallen moeten worden bezien in het licht van het belang van de Nederlandse economie t.o.v.
de wereldeconomie (ongeveer 2%).

65

Figuur 25 Aandeel NL grondstoffenimport t.o.v. wereldproductie

De mate van kwetsbaarheid hangt deels af van de bronlandconcentratie, en deels van de
bestuurskwaliteit van het bronland, gemeten door de WGI. Dat de bronlandconcentratie van
Nederland minstens groter zal zijn dan die van de wereldwijde concentratie van mogelijke
bronlanden spreekt vanzelf (de Nederlandse grondstofbehoefte wordt gedekt door minder
bronlanden dan er wereldwijd beschikbaar zijn). Interessanter is het om te kijken naar de
verhouding tussen de gewogen WGI-waarde van de in Nederland geïmporteerde grondstoffen en de
gewogen WGI-waarde van de wereldwijde grondstofproductie. Oftewel, importeert Nederland zijn
directe grondstoffen uit landen met een betere bestuurlijk klimaat dan het wereldwijd gemiddelde?

Deze vergelijking wordt weergegeven in Figuur 26. Hierin is de geschaalde WGI-score voor de landen
waaruit Nederland importeert uitgezet tegen de gewogen geschaalde WGI-score voor de
wereldwijde productie (NB: de WGI-schaling leidt ertoe dat een hogere WGI-score een slechtere
score voor ‘governance’ representeert) . Niet verrassend maar wel opvallend consistent is het beeld
dat de gewogen WGI-score van Nederlandse import beter (=lager) is dan de wereldwijde score. Dat
betekent dat de herkomst van de Nederlandse import uit gemiddeld beter bestuurde landen komt.
Dit kan ook liggen aan het feit dat de tussenkomst van handelslanden hier een rol speelt. Wat hier
immers geanalyseerd wordt is het laatste land voordat het materiaal Nederland binnenkomt, en niet
perse het oorspronkelijke bronland. Dit beeld lijkt ook voort te komen uit Figuur 27 waaruit blijkt dat
procentueel gezien Cyprus de belangrijkste grondstofleverancier voor Nederland is.
Een zelfde beeld zal zich ook voordoen bij de import van grondstoffen via 1e halffabrikaten,
halffabrikaten en eindproducten.

66

Figuur 26 Vergelijking van de geschaalde en gewogen WGI voor import in Nederland vs. Globale herkomst grondstoffen

Figuur 27 Verdeling van herkomst van import van grondstoffen

4.2.2

Import als ‘first intermediate’: volume

In onze definitie van 1e halffabricaten zitten voornamelijk bewerkte materialen (metalen, zouten) die
de eerste bewerkingsstappen in het buitenland hebben ondergaan, en naar Nederland komen voor
verdere verwerking (of voor wederuitvoer). Het overzicht van geïmporteerde grondstoffen in de
67

vorm van 1e halffabrikaten wordt gegeven in Figuur 28 (NB: hier is een logaritmische schaal
gebruikt).

Figuur 28 Import van grondstoffen in de vorm van 1e halffabrikaten

4.2.3

Import als halffabrikaat: volume

In Figuur 29 is een overzicht gegeven van de hoeveelheden grondstof die in de vorm van
halffabrikaten in Nederland worden geïmporteerd (NB: hier is een logaritmische schaal gebruikt).

68

Figuur 29 Import van grondstoffen in de vorm van halffabrikaten

4.2.4

Import als eindproduct: volume en herkomst

Het overzicht van geïmporteerde grondstoffen die verwerkt zijn in eindproducten die naar
Nederland komen is gegeven in Figuur 30 (NB: hier is een logaritmische schaal gebruikt).

69

Figuur 30 Import grondstoffen in de vorm van eindproducten

De herkomst van deze ‘embedded’ grondstoffen laat een heel ander beeld zijn dan in het geval van
de import van grondstoffen (zie Figuur 31).

70

Figuur 31 Herkomst grondstoffen via de import van eindproducten

Drie handelspartners zijn nu dominant, te weten Duitsland, België en de Volksrepubliek China, die
tezamen 72% van het totale volume uitmaken.
4.2.5

Een totaaloverzicht: in welke vorm importeert Nederland grondstoffen

Nederland importeert grondstoffen in de vorm van (onbewerkte) grondstoffen, als 1e halffabricaat,
halffabricaat en eindproduct. Bovendien is er nog een set grondstoffen die in een vorm
geïmporteerd wordt die we ‘dissipatief gebruik’ noemen (het wordt gelijk in een proces verbruikt en
hoopt zich niet op in de samenleving). Op basis van de hierboven beschreven detailgegevens zijn we
nu in staat om een totaaloverzicht te genereren van het type grondstoffen t.b.v. de Nederlandse
economie.
De verzamelde gegevens maken het mogelijk voor elke grondstof in te schatten uit welk land dit
geïmporteerd wordt (onafhankelijk van de vorm van import: als grondstof, 1e halffabrikaat,
halffabrikaat of eindproduct). Deze inschattingen kunnen worden ingezet bij het prioriteren van
handelsrelaties die verband houden met aspecten rond leveringszekerheid of de MVO-aspecten van
grondstoffen-import.
In deze paragraaf zoomen we kort in op de voornaamste landen waaruit de (64) grondstoffen voor
de Nederlandse economie worden geïmporteerd, en op de handelsrelaties die betrokken zijn bij de
import van conflictmineralen tin, tantaal, wolfraam (tungsten) en goud, de zgn. TTTG-groep.

71

Figuur 32 Samenstelling van volume van import gerangschikt naar afnemend aandeel onbewerkte grondstoffen

72

In dit overzicht zijn er 13 materialen die voor meer dan 50% geïmporteerd worden in de vorm van
grondstoffen. Voor alle overige materialen geldt dat ze in (ruime) meerderheid Nederland bereiken
als onderdeel van een bewerkt materiaal, een halffabrikaat of eindproduct. Ondanks dat schijnbaar
nog veel grondstoffen worden geïmporteerd is de waarde ervan verwaarloosbaar ten opzichte van
de waarde van alle geïmporteerde eindproducten (66%) en halffabrikaten (33%)
Indien we deze import-informatie over alle 64 grondstoffen in elke fase (grondstof, (eerste)
halffabrikaat, eindproduct) in samenhang beschouwen, blijkt welke landen de voornaamste
handelspartners zijn voor Nederland op basis van de waarde van de import. In Figuur 33 is dit
weergegeven voor zowel alle landen (boven) als alleen voor die landen buiten de EU-28 (onder). De
voornaamste handelspartners voor de 64 materialen binnen de EU-28 zijn Duitsland, België, het
Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. Buiten de EU-28 zijn de voornaamste handelspartners China, De
V.S., Rusland, Japan en Noorwegen.

Figuur 33 Herkomstverdeling van alle grondstoffen (als grondstoffen, halffabrikaat en eindproduct); boven: totale
verdeling, onder: allen landen buiten de EU-28

De beschikbare gegevens stellen ons in staat om in te zoomen op handelsrelaties die verband
houden met een selectere keuze aan materialen. Een relevante keuze in dit verband is te
onderzoeken via welke route de grondstoffen tin, tantaal, goud en wolfraam (de zgn. TTTG-groep,
conflictmineralen waarvan de herkomst bekend dient te zijn in het handelsverkeer naar de V.S.)
Nederland binnenkomen. Een inzicht wordt gegeven in Figuur 34.

73

Figuur 34 Herkomstlanden voor de TTTG-groep

Nu een overzicht verkregen is van de totale hoeveelheid geïmporteerde materialen, is het ook
mogelijk een beeld te schetsen van de totale milieu-impact van de in Nederland geïmporteerde
materialen in deze studie (Figuur 35).
Wanneer we alleen kijken naar de totale milieu-impact van de in Nederland geïmporteerde
grondstoffen, dan blijkt dat materialen met een relatief lage milieu-impact op absolute schaal toch
ene belangrijk bijdrage leveren vanwege het enorme volume dat ermee is gemoeid. Dit geldt o.a.
voor (giet)ijzer, aluminium, titaandioxide en koper.

74

Figuur 35 Totale milieu-impact van in Nederland geïmporteerde grondstoffen

4.2.6

Inzoomen op de handelsrelatie Nederland - Duitsland

Zoals uit voorgaande paragrafen al bleek is de rol van Duitsland als leverancier (of laatste
tussenstation) voor onze directe en indirecte import van grondstoffen van eminent belang.
De rol van Duitsland in de directe import van grondstoffen is vooral dominant waar het mineralen
met een lage waardedichtheid betreft, zoals gips (58%) en industrieel zand (60%). Heel anders wordt
de situatie bij de indirecte import via eerste halffabrikaten, halffabrikaten en eindproducten. Voor
een aantal high-tech-materialen is de bijdrage van Duitsland aan onze materialen-import ruim boven
de 50% oplopend tot bijna 90%. Dit geldt voor o.a. antimoon, fluor, lithium, germanium, vanadium,
tin en zirkoon. Een volledig overzicht van deze importcijfers (dus ook voor de afhankelijk van
grondstoffen en via eindproducten) is gegeven in bijlage 2.
Een voorbeeld is gegeven in Figuur 36. Hierin staat het percentage import van grondstoffen in de
vorm van halffabricaten uitgezet tegen de korte-termijn-kritikaliteit van deze grondstoffen.

75

Figuur 36 Korte-termijn-kritikaliteit van uit Duitsland geïmporteerde grondstoffen (als onderdeel van halffabrikaten)

Gezien deze afhankelijkheid is aandacht voor de Duitse situatie met betrekking tot hun beleid rond
kritieke materialen ook voor onze economie van groot belang. De mogelijkheden die recycling kan
scheppen om de behoefte aan grondstoffen te dekken zou een voorbeeld kunnen zijn van
gezamenlijke Duits-Nederlandse actie.
Bijlage 2 geeft ook een overzicht van het aandeel dat de export naar Duitsland per materiaal heeft.
Dit inzicht, in combinatie met de gegevens omtrent het belang van Duitsland als ‘leverancier’ van
grondstoffen kan de basis zijn van Duits-Nederlandse gesprekken omtrent
grondstofleveringszekerheid.
4.2.7

Regionale ‘schaarste’: wat is de rol van transportkosten?

Bij het bepalen van de kritikaliteit (en dus bijvoorbeeld van het bepalen van de bronlandconcentratie in de vorm van de HHI) wordt in het algemeen uitgegaan van de beschikbaarheid van
grondstoffen op mondiaal niveau. Toch is voor te stellen dat dit een te rooskleurig beeld oplevert
van die mondiale beschikbaarheid. Indien het een grondstof met een relatief lage waardedichtheid
betreft is voor te stellen dat het beslag dat de transportkosten leggen op de kostprijs van het te
importeren materiaal zo groot is, dat de grondstoffen in kwestie slechts uit een beperkte actieradius betrokken kunnen worden. In zo’n geval zou de praktische bronland-concentratie dus hoger
(en dus ongunstiger) kunnen uitpakken dan op grond van de mondiale mijnbouw geconcludeerd zou
worden.
76

De analyse van de importstromen stelt ons in staat een inschatting te maken of deze
transportkostenbeperking gevolgen voor de beoordeling van de kritikaliteit voor Nederland zou
kunnen hebben. Daarbij is uitgegaan van transportkosten voor vervoer over binnenwateren (‘inland
waterways) van 0,008 EUR/ton-kilometer en bulk-vervoer over zee35 van 0,0033 EUR/tonkilometer36. De vraag is: hoever kan de transportafstand toenemen als ervan wordt uitgegaan dat de
kostprijs als gevolg van dat vervoer over water niet meer dan 30% mag stijgen?
De resultaten van deze analyse zijn weerspiegeld in Figuur 37.

Figuur 37 Mogelijk additionele transportafstand over water bij maximaal 30% kostprijsstijging

Voor vervoer over binnenlandse waterwegen in Europa kunnen we een limiet van 2000 km
hanteren. Voor slechts 7 grondstoffen geldt dat een toename van 30% in transportkosten leidt tot
een maximaal toelaatbare vergroting van de actieradius van 2000 km (de waardedichtheid van deze
grondstoffen is maximaal 0,04 EUR/kg). Dat betekent dat voor deze grondstoffen in principe alleen
die bronlanden in aanmerking komen die binnen de aangegeven range vallen. Dit geldt met name
voor een aantal commodities als natuurlijk en industrieel zand, kalksteen, gips en (bepaalde soorten)
klei.
Voor vervoer over zee is vanwege de lagere ton-km-kosten een grotere actieradius mogelijk.
Relevante afstanden daarbij zijn de afstand tot Halifax (Canada: ongeveer 5000 km) en Cartagena
(Colombia: ongeveer 8500 km). Voor 20 grondstoffen leidt een afstandstoename van 8500 km tot
meer dan 30% stijging van de kostprijs. Dat betekent ook dat voor alle andere grondstoffen (en ook
35

Vervoer met vrachtwagens wordt ingeschat op 0,14 EUR/tkm en over het spoor op 0,11 EUR/tkm; voor de
huidige analyse zijn deze getallen niet gebruikt omdat de daarmee berekende actieradius uiterst gering is.
36
Gegevens afkomstig van TNO Sustainable Transport and Logistics; inschatting kosten bulk-zeetransport
afkomstig van Improving the Representation of Maritime Transport in the EXIOBASE MRIO Dataset, Jørgen
Westrum Thorsen, NTNU Trondheim, 2013.

77

alle halffabrikaten die een hogere waardedichtheid hebben dan 0,1 EUR/kg) een toename van de
transportafstand met meer dan 8500 km tot minder dan 30% prijsstijging leidt. Voor al die
materialen kan dus gesteld worden dat het mondiale aanbod vanuit Nederlands perspectief
daadwerkelijk relevant is.
Voor deze eerste 20 materialen is het dus niet verrassend dat het overgrote deel van de import
afkomstig is uit België en Duitsland; alleen voor feldspar, cokeskool, ijzer-erts en –pyriet is import uit
deze landen verwaarloosbaar en gips is slechts voor 1/3e afkomstig uit deze twee landen.
4.3
4.3.1

Wat zijn de kritieke grondstoffen voor de Nederlandse economie?
Met het oog op leveringszekerheid

De analyses die in hoofdstuk 3 en 4 zijn uitgevoerd stellen ons in staat om een beeld te schetsen van
de kwetsbaarheid van de Nederlandse economie als gevolg van afnemende leveringszekerheid.
In Figuur 38 staat de korte-termijn-leveringsonzekerheid van de hier onderzochte abiotische
grondstoffen uitgezet tegen de toegevoegde waarde in Nederland.

Figuur 38 Korte-termijn kritikaliteit voor Nederland: leveringszekerheid en relatie met toegevoegde waarde per
grondstof

Het belang van ijzer, koper en aluminium overstijgt dat van de andere grondstoffen. Deze materialen
zitten in zeer veel producten verwerkt die in bijna alle sectoren toegevoegde waarde opleveren dat
zij de belangrijkste materialen voor onze economie vormen.
Verder valt het grote belang op van silicium, goud, zilver en belangrijke legeringselementen als
nikkel, tin, magnesium en zink op. Bovendien is een groep zeldzame aardmetalen (lanthaan, cerium,
78

neodymium, praseodymium en scandium) als belangrijk voor de Nederlandse economie
geïdentificeerd.
De in deze studie ontwikkelde methodiek stelt ons in staat om het gebruik van deze grondstoffen te
koppelen aan de toegevoegde waarde van sectoren. Sectoren die veel gebruik maken van
grondstoffen met een relatief hoge leveringsonzekerheid zullen relatief kwetsbaarder zijn dan
andere. De resultaten zijn weergegeven in Figuur 39. Gezien het gebruik van veel van de meer
kritieke grondstoffen zijn de elektronische, elektrische apparaten- en transportmiddelen- en overige
industrie relatief kwetsbaar. Sub-sectoren die ressorteren onder de categorie “Overige sectoren37”
zijn o.a. de vervaardiging van (onderdelen van) meubels, sieraden, munten, muziekinstrumenten,
sportartikelen en speelgoed. Kort daarop volgen de metaalproductenindustrie en de machinebouw.
Biotische grondstoffen en fossiele brandstoffen worden in deze studie niet onder de loep genomen.
Het wekt dus geen verbazing dat die sectoren die gebruik maken van dergelijke grondstoffen hier als
niet kwetsbaar naar voren komen (zoals voedings- en genotsmiddelenindustrie, chemie en
pharmacie). Een vollediger beeld van de invloed van leveringszekerheid van grondstoffen op de
Nederlandse economie wordt verkregen door biotische grondstoffen in dit verhaal mee te nemen.
Hier wordt verder op ingegaan in paragraaf 5.6.

Figuur 39 Korte-termijn leveringsonzekerheid op sector-niveau (toegevoegde waarde uitgedrukt in miljoen EUR)

37

Dit betreft de SBI2-sector Vervaardiging van meubels; vervaardiging van overige goederen N.E.G. (niet elders
genoemd).

79

Analoog aan de wijze waarop het economisch belang vangrondstoffen is uitgezet tegen de kortetermijn kritikaliteit, kan dat ook worden gedaan voor de lange termijn kritikaliteit (waarin
landenconcentratie, aantal jaren reservewaardering en mate van ‘companionality’ een rol spelen).

Figuur 40 Lange termijn kritikaliteit vs. economisch belang van grondstoffen

4.3.2

Met het oog op bedrijfsresultaat

Alle materialen die hier worden onderzocht, hebben een bepaalde prijsvolatiliteit (uitgedrukt door
de MAPII, de index voor de maximale jaarlijkse prijsverhoging). Aangezien materialen door
kenmerkende aandelen aan productgroepen kunnen worden gekoppeld, kunnen we een schatting
maken van de invloed van de prijsvolatiliteit van materialen op de Nederlandse economie in zijn
geheel en op elke sector waarin deze materialen worden gebruikt.
Het effect van elk van deze materialen afzonderlijk op de Nederlandse economie is weergegeven in
Figuur 41.

80

Figuur 41 Prijsstijging van import a.g.v. Maximum Annual Price Increase van grondstoffen (niet getoonde grondstoffen
hebben een effect kleiner dan 0,03%)

Grondstoffen waarvan het effect van de maximum (historische) prijsstijging kleiner is dan 0,03% op
alle productgroepen zijn niet meegenomen in deze figuur.
Deze data geven aan dat een maximale prijsstijging van zilver (het worst case scenario, ofwel de
MAPII = 0,74. Dit wil zeggen dat de maximum prijsstijging van zilver in de afgelopen 15 jaar 74%
geweest is) resulteert in een algemene prijsstijging van meer dan 8% bij alle productgroepen die
zilver gebruiken.
De invloed van de (maximale) prijsvolatiliteit van de grondstoffen op elke sector afzonderlijk kan
worden bepaald omdat voor elk van deze sectoren een ‘kenmerkend aandeel’ van grondstoffen in
die sectoren is bepaald. Aggregatie van gegevens per grondstof leidt tot een inschatting wat
maximale prijsstijging van elke grondstof zou betekenen voor kostenstijging van alle ingekochte
goederen en producten binnen die sector (uitleg over deze methodiek is gegeven in paragraaf 3.4).
81

Figuur 42 Invloed maximale prijsstijging op kostprijs ingekochte goederen per sector

Gezien het relatief kleine aandeel van materialen in veel eindproducten, is de invloed van de
prijsvolatiliteit op de meeste sectoren zeer klein (< 1%) tot klein (< 5%).
De mogelijke invloed van prijsvolatiliteit is aanzienlijk groter bij de sectoren
transportmiddelenindustrie, metaalproductenindustrie, de machinebouw, de elektronische en
elektrische apparaten-industrie en de overige industrie. Deze sectoren gebruiken veel van de
materialen die in dit onderzoek zijn meegenomen. De prijsvolatiliteitsberekening is gebaseerd op het
slechtste scenario: er wordt vanuit gegaan dat de maximale prijsstijging die elk materiaal in de
laatste twintig heeft laten zien, zich tegelijk voordoet voor alle binnen die sector toegepaste
materialen. Vanuit dat perspectief geeft de positie van deze twee sectoren het algemene hoge
verbruik van materialen weer.
De mate waarin deze geaccumuleerde prijsvolatiliteit ook een daadwerkelijk risico vormt voor deze
sectoren hangt af van diverse factoren. Zo kan het effect gering zijn als eventuele prijsstijgingen
kunnen worden doorberekend aan afnemers. Daarentegen zouden zelfs kleine prijsstijgingen een
effect kunnen hebben indien geen sprake zou zijn van een ‘level playing field’ t.o.v. producenten uit
landen die de beschikking hebben over goedkopere grondstoffen.

82

4.3.3

Met het oog op reputatie

De bedrijfsreputatie loopt gevaar indien gebruik gemaakt wordt van grondstoffen uit landen met
een lage Human Development Index (HDI), van conflictmineralen of van grondstoffen met een hoge
milieu-impact. De gegevens voor elk van de hier onderzochte grondstoffen zijn besproken in
paragraaf 3.5. Omdat we elk van de grondstoffen kunnen toewijzen aan een sector, is het mogelijk
een geaggregeerd beeld te geven van de mate waarin een sector een risico loopt op
reputatieschade. Positiever geformuleerd: bewustwording van het gebruik van grondstoffen met
een bedenkelijk MVO-karakter kan helpen het MVO-beleid te focussen op juist die materialen.
Een overzicht van de mate waarin sectoren gebruik maken van grondstoffen met zo’n matige MVOscore is gegeven in Figuur 43.

Figuur 43 Risico op reputatieschade voor sectoren

Vanwege het gebruik van een grote hoeveelheid materialen is het niet verrassend dat de sectoren
die veel last kunnen ondervinden van korte-termijn leveringsonzekerheid dezelfde zijn als diegenen
die risico op reputatieschade ondervinden. De sector Transportmiddelenindustrie springt er boven
uit. Kijkend naar de onderliggende samenstellende gegevens blijkt dat deze sector eruit springt door
enerzijds het gebruik van zeer veel van de grondstoffen die hier onderzocht worden en anderzijds
van het gebruik in brede delen van deze sector van tantaal (16% bijdrage aan de totale MVOindicator), goud (12% bijdrage) en tin (11% bijdrage). De sector is daarmee nauw verbonden met de
discussie rond conflictmineralen.

83

5 Aanbevelingen voor een onderzoeks- en actie-agenda
5.1

Aanzet voor innovatie-agenda Nederlandse (top)sectoren

De innovatie-agenda’s van de Nederlandse industrie zijn verbonden met de negen topsectoren,
weergegeven in onderstaande tabel. Elk van deze topsectoren heeft de interactie met de
onderzoekswereld vormgegeven in een Topinstituut voor Kennis & Innovatie (TKI) waaronder weer
een aantal Kennis- en Innovatie-agenda’s (KIA’s) ressorteren. In het kader van een studie rond
‘Vergroening en Innovatie’ 38 is geconstateerd dat op het niveau van de ‘roadmaps’ van deze
topsectoren de term Circulaire Economie op slechts enkele plaatsen is genoemd en de term Kritieke
Materialen niet voorkomt.
De analyse in deze studie geeft inzicht in het relatieve belang van kritieke grondstoffen voor de
Nederlandse economie en koppelt dat aan specifieke sectoren. Met name de industriële sectoren
die zich bezighouden met de vervaardiging van elektronische, elektrische apparaten- en
transportmiddelen zijn relatief kwetsbaar. De resultaten van deze studie geven aanleiding om te
toetsen of het thema ‘de toekomst van kritieke materialen’ onderdeel van de onderzoeksagenda zou
moeten worden van (in ieder geval) de topsector High Tech. Daarnaast lijkt het raadzaam dat ook de
sectoren Chemie en Energie (vanwege bijvoorbeeld de kritikaliteit van zeldzame aardmetalen en
overige grondstoffen die relevant zijn voor de opwekking van duurzame energie) toetsen in hoeverre
de vermindering van de afhankelijkheid van kritieke materialen onderdeel van de Kennis- en
Innovatieagenda zou moeten worden. Thema’s die onderdeel zouden kunnen worden van deze KIA’s
zijn:
-

-

-

In hoeverre kan al in de design-fase van producten rekening worden gehouden met de
vermindering van de afhankelijkheid van kritieke grondstoffen? Bijvoorbeeld door in te
zetten op zodanig modulair design dat onderhoud en reparatie eenvoudiger zullen worden,
of door een zodanig materiaalgebruik te kiezen dat in sterkere mate gebruik wordt gemaakt
van niet-kritieke materialen;
In aansluiting op het vorige thema kan ingezet worden op een zodanig begrip van de
functionele inzet van materialen dat een agenda voor substitutie-onderzoek ontstaat.
Substitutie is inmiddels een wezenlijk onderdeel van de Knowledge and Innovation
Community KIC Raw Materials, waardoor ook goede aansluiting bij de Europese
onderzoeksagenda is geborgd;
De topsectoren zouden onderzoek naar effectievere recycling kunnen stimuleren, enerzijds
door innovaties op het gebied van retourlogistiek (samenwerking met de Topsector Logistiek
ligt hier voor de hand), en anderzijds door in te zetten op metallurgisch onderzoek die de
zogenaamde end-of-life recycling rates (EOL-RR) omhoog brengt. Een toename van de
Europese recycling draagt zorg voor een binnenlandse, Europese bron van grondstoffen
waardoor de afhankelijkheid van niet-Europese bronlanden afneemt.

Met bovenstaande ideeën valt op dat ze geïnspireerd zijn door het doel de afhankelijkheid van
kritieke materialen te verminderen, en tegelijkertijd een impuls zijn voor het ontwikkelen van een
onderzoeksagenda voor een circulaire economie voor deze sectoren.
38

TNO-studie in opdracht van PBL; resultaten worden opgeleverd in 2016.

84

Topsector

TKI

Kennis- en Innovatieagenda
(KIA)

Roadmaps / Thema’s /
Programmalijnen

Agri&Food

Agri&Food

Agri& Food 2016-2019

9 roadmaps

Chemie

Chemie

Chemie 2016-2019

4 roadmaps

Creatieve Industrie

CLICKNL

CLICKNL 2016 -2017

5 thema’s/research areas

Energie

Wind op Zee

Wind op Zee 2016-2019

5 programmalijnen

Gas

Gas 2016-2019

5 programmalijnen

Urban Energy

Urban Energy 2016-2019

5 programmalijnen

ISPT

ISPT 2016-2019

14 innovatieclusters

BBE

Biobased Economy 20162019

4 programmalijnen

MVI Energie 2016-2019

High Tech

HTSM

Systeemintegratie 20162019

3 opties

HTSM 2016-2019

16 roadmaps (1 ICT)

ICT 2016-2019
Life Sciences & Health

LSH

LSH 2016-2019

3 thema’s/pilaren

Logistiek

Logistiek

Logistiek 2016-2019

6 roadmaps

Tuinbouw &
Uitgangsmaterialen

Tuinbouw

T&U 2016-2019

5 thema’s

Deltatech.

Deltatechnologie 2016-2019

10 thema’s

Maritieme
technologie

Maritieme technologie 20162019

4 thema’s

Watertechnologie

Watertechnologie 20162019

3 thema’s

Uitgangsmaterialen
Water

5.2

Handelsrelaties en grondstoffendiplomatie

Het oplossen van leveringszekerheidsvraagstukken kan Nederland niet alleen. De Nederlandse
economie is sterk verknoopt met tal van wereldwijde waardeketens. De EU-28 zijn zonder enige
twijfel uiterst belangrijk als het gaat om het formuleren van een internationaal beleid dat de
leveringsrisico’s voor Europa als geheel moet beheersen.

85

Toch is het aangaan van gesprekken met belangrijke handelspartners uiterst zinvol. Op die manier
kunnen gemeenschappelijke zorgen worden gedeeld, kunnen gemeenschappelijke initiatieven
worden ontplooid (grensoverschrijdende samenwerking op het gebied van recycling en de circulaire
economie bijvoorbeeld). De resultaten uit deze studie geven aan welke handelspartners voor de
directe maar zeker en vooral ook de indirecte levering van grondstoffen belangrijk zijn. De
voornaamste handelspartners voor de 64 materialen binnen de EU-28 zijn Duitsland, België, het
Verenigd Koninkrijk en Frankrijk. Buiten de EU-28 zijn de voornaamste handelspartners China, De
V.S., Rusland, Japan en Noorwegen. In het specifieke geval van de conflictmineralen tin, tantaal,
wolfraam en goud (TTTG) is de situatie vergelijkbaar. Alhoewel de voornaamste mijnbouwlanden
voor deze materialen Rwanda en Congo (voor tantaal), China (voor tin en wolfraam),Peru en
Indonesië (voor tin) en Australië (goud) zijn, zijn de voornaamste handelspartners voor Nederland op
dit gebied China, de V.S. en de EU-28-landen Duitsland, België, Polen en Frankrijk. Hun omgang met
dit dossier is relevant voor de Nederlandse situatie.
Uit de detail-analyse met Duitsland blijkt dat wij voor een aantal kritieke materialen voor ruim meer
dan de helft van onze behoefte afhankelijk zijn van Duitsland. Daarmee zijn hun zorgen op die
vlakken ook onze zorgen.
Het moge duidelijk zijn dat de methodiek hier ontwikkeld een detailanalyse ook voor andere landen
mogelijk maakt.
Naast kennis over relaties met landen die kritieke materialen leveren, zou ook meer aandacht
besteed kunnen worden aan indicatoren die gerelateerd zijn aan de risico’s van
grondstoffennationalisme. Hieronder vallen o.a. het belang van grondstoffen in de inkomsten van
(instabiele) landen, het monopolie van mijnbouwstaatsbedrijven of regelgeving die investeringen
door buitenlandse mijnbouwbedrijven beperken. De mate waarin een bronland tot de orde wordt
geroepen door de WTO (Wereldhandelsorganisatie) zou hier ook onder kunnen vallen. De website
www.wto.org geeft uitgebreide documentatie over de aard en het aantal van dergelijke disputen.
Nadere beschouwing van deze gegevens laat zien dat het aantal geschillen over specifiek ‘raw
materials’ (en ‘rare earth metals’) in het niet valt in vergelijking met disputen over tal van overige
producten. Op dit moment zijn dergelijke gegevens dus niet in te zetten voor deze studie.
Maar een analyse van deze indicatoren kan een ander licht werpen op de landen waar Nederland
met prioriteit aandacht aan zou moeten schenken.
5.3
5.3.1

Ontwikkeling van additionele databronnen en indicatoren
Afstemming met en gebruik van overige initiatieven om materiaalafhankelijkheid in kaart te
brengen

De huidige Nederlandse activiteiten nemen een voorname plaats met betrekking tot het in kaart
brengen van materiaalstromen die kritiek zijn voor de economie. In de komende revisie van de
kritieke materialenlijst voor de Europese Commissie maakt TNO deel uit van het
onderzoeksconsortium (naast BIO-IS en de BRGM en BGS). Het verdient aanbeveling te stimuleren
dat de Nederlandse ontwikkeling ook op langere termijn deel is van het internationale discours op
dit vlak. Op dit moment zijn vier prominente databases in ontwikkeling die in de toekomst een
synergie zouden kunnen hebben met de resultaten van dit project. In Bijlage 7 wordt ingegaan op
enkele van die databases.
86

5.3.2

Effect op biodiversiteit van grondstofgebruik

De impact van economische activiteiten op biodiversiteit is moeilijk in een causaal verband vast te
stellen. Biodiversiteit is in de huidige studie onderdeel in de endpoint analyse, zoals in detail
besproken in bijlage 3. Het expliciet relateren van biodiversiteit in grondstofgebruik is echter nog
niet gedaan. Het is waardevol te verkennen of deze relatie onderwerp kan zijn van toekomstige
studies.
De resultaten van milieu-impacts zijn bepaald op zowel midpoint- (meetbare milieueffecten zoals
CO2 emissies, verzuring, e.d.) als op endpointniveau (schade op een hoger niveau, zoals
ecosystemen, gezondheid en resources). In bijlage 3 zijn de verschillen tussen Midpoint en Endpoint
analyse geïllustreerd. Deze verschillen komen o.a. voort uit complexe begrippen als uitputting van
grondstoffen en vermindering van biodiversiteit. Deze verschillen zijn een aanwijzing van het
verband tussen winning van grondstoffen en vermindering van biodiversiteit.
Mogelijkheden impact op biodiversiteit in een Maatschappelijke Kosten Baten Analyse (MKBA)
raamwerk te analyseren worden op dit moment door onderzoeksbureau CREM in opdracht van EZ
onderzocht. Hierbij is het begrip Natuurlijk Kapitaal van belang, als aanvulling op de
kapitaalbegrippen van de andere twee elementen van duurzaamheid. Dit zijn Sociaal Kapitaal
(cultuur, instituties, kennis) en Economisch Kapitaal. (kapitaalgoederen als machines, infrastructuur,
transportvoertuigen etc.) Op die wijze kan worden begonnen met het aanleggen van causale
verbanden t.a.v. de manier waarop maatregelen en economische activiteiten effect hebben op
biodiversiteit
5.3.3

Indicatoren-ontwikkeling met betrekking tot duurzaamheidsaspecten

Het is belangrijk om betrokken te blijven met internationale ontwikkelingen op het gebied van
indicatoren. Concreet betekent dit:
-

-

-

Als de data op Europees niveau geïnterpreteerd moeten worden is het nodig om de
resultaten te herberekenen aan de hand van de ILCD- in plaats van de ReCiPe-methode. De
ontwikkelingen binnen het ILCD en het JRC dienen in ieder geval in de gaten gehouden te
worden met oog op Europese ontwikkelingen, samenwerking en voorschriften op LCAgebied;
De activiteiten van The Sustainability Consortium volgen, o.a. met oog op het in kaart
brengen van externe effecten en het harmoniseren van assessmentmethodes op het gebied
van duurzaamheid. Op dit moment is hier nog geen universele standaardmethode voor;
sterker nog, Nederland neemt een vrije unieke positie in wat betreft het hebben en
gebruiken van schaduwprijzen . Vanuit de LCA-wetenschap is ook de UNEP/SETAC een
belangrijke partij om in de gaten te houden;
Voor verdere ontwikkeling van de grondstoffentool in Nederlandse aanbestedingen zou
overwogen kunnen worden om dezelfde procedure op te zetten als voor aanbestedingen in
de Bouw en GWW-sector 26.

87

5.3.4

Aanvullende milieu- en gezondheidsindicatoren: EPI

EPI zou een waardevolle aanvulling zijn op LCA- en HDI-indicatoren, zelfs al is er enige overlap. EPI
biedt een ander perspectief dan LCA en een verdieping ten opzichte van HDI. De Environmental
Performance Index (EPI) is een samengestelde index die milieugezondheid en ecosysteemvitaliteit
meet. De EPI is ontwikkeld en wordt beheerd door Yale Center for Environmental Law & Policy
(YCELP) en het Center for International Earth Science Information Network (CIESIN) van Columbia
University in samenwerking met het World Economic Forum en ondersteund door de Samuel Family
Foundation en de McCall MacBain Foundation. De Environmental Performance Index (EPI) bestaat
uit 2 “objectives, 9 “issue categories” en 20 indicatoren, getoond in Figuur 44.

Figuur 44 De Environmental Performance Index (EPI) bestaat uit 2 “objectives, 9 “issue categories” en 20 indicatoren”.
39
Bron: Yale Center for Environmental Law & Policy .

De indicatoren van de EPI zijn grotendeels overlappend met de LCA- en HDI-indicatoren die in dit
rapport beschreven zijn; voor een kleine deel beslaan ze andere gebieden. De
gezondheidsindicatoren worden voor een groot deel afgedekt door de HDI-indicator “life
expectancy”. De EPI zou gebruikt kunnen worden voor een meer gedetailleerde berekening van
deze indicator, omdat er meer verschillende indicatoren onderscheiden worden. De meeste
indicatoren van “Ecosystem Vitality” zitten indirect reeds in de LCA-impactcategorieën van ReCiPe:
biome protection wordt door ReCiPe bijvoorbeeld meegenomen doordat aan verschillende vormen
van landgebruik een milieu-prijskaartje hangt. Climate & energy wordt ook meegenomen in ReCiPe,
namelijk op effectniveau (broeikasgaseffect uitgedrukt in CO2 equivalenten), terwijl de EPI deze
uitdrukt in oorzaken, namelijk “Trends in carbon intensity”. Water- en pesticidengebruik en andere
landbouwactiviteiten worden door ReCiPe ook uitgedrukt in gevolgen (bijv. verzuring/vermesting
van water), maar door de EPI op het niveau van regels en subsidies. De enige indicatoren die door de
EPI wel en door ReCiPe (bijna) niet worden meegenomen, zijn de visindicatoren.
39

Website YCELP over EPI: http://epi.yale.edu/our-methods (laatst bezocht 27-11-2015).

88

De EPI neemt dus in totaal min of meer dezelfde indicatoren mee als LCA (ReCiPe) en HDI, maar
toont de resultaten vanuit een ander perspectief. De voornaamste reden dat de EPI op een andere
manier naar indicatoren kijkt dan ReCiPe is omdat de EPI gebaseerd is op landendata, terwijl ReCiPe
gebaseerd is op productdata. Bij het analyseren van grondstoffen en producten is het waardevol om
naar beide aspecten te kijken, omdat zowel de specifieke productieprocessen als de specifieke
omstandigheden in het land van herkomst relevante factoren zijn in de besluitvorming. Daarmee is
de EPI een waardevolle aanvulling op de reeds gedefinieerde LCA- en HDI-indicatoren in de
grondstoffentool. In vervolgonderzoek zou een plaats ingeruimd moeten wowrden voor de EPI, dan
wel voor een analyse van de complementariteit en mogelijk toegevoegde waarde.
5.3.5

Regelgeving m.b.t. toxiciteit en gezondheidsaspecten van grondstoffen combineren met
gegevens uit deze studie

RIVM heeft in dit onderzoek assistentie verleend door haar omvangrijke werk in relatie tot toxische
stoffen te duiden met deze studie. Het werk van RIVM wordt vertegenwoordigd door het een reeks
aan databases (Codex Alimentarius, eChemPortal, IPCS databases etc.) Voor de studie naar
afhankelijkheid van materialen laat de ECHA (European Chemical Agency) database zich het best
lenen voor koppeling. Het is een informatiebron over de chemische stoffen die in Europa
vervaardigd en geïmporteerd worden. Bestreken worden o.a. hun gevaarlijke eigenschappen voor de
gebruiker, de indeling en etikettering alsook informatie over hoe de stoffen veilig te gebruiken. Deze
informatie levert een waardevolle bijdrage aan de bevordering van een veilig gebruik van chemische
stoffen en aan de vervanging van de gevaarlijkste chemicaliën door veiligere alternatieven.
In toenemende mate ondervinden bedrijven dat gezondheidsaspecten een grote rol gaan spelen in
beslissingen omtrent productontwerp en productieprocessen. De database leent zich niet voor een
overkoepelende analyse over de toxiciteit van de 64 materialen. Wel is het mogelijk om via een
corrspondentietabel de koppeling te maken tussen HS productgroepcodes en de CAS (Chemical
Abstract Substance) nummers. Zo kunnen gebruikers van de tool via de voor hen relevant
productgroepen snel inzicht krijgen in de vigerende wet- en regelgeving.
5.4

Complexiteit van de waardeketen en de kwetsbaarheid van de economie

In deze studie is een groot aantal indicatoren geïntroduceerd en gebruikt om risico’s omtrent
grondstoffen in kaart te brengen. Wat echter buiten de scope van dit onderzoek valt is de mate
waarin tal van indicatoren invloed op elkaar uitoefenen door de complexe opbouw en structuur van
nationale en internationale economische netwerken.
Enkele voorbeelden van deze nexus-vraagstukken of systeem(dynamische) risico’s worden hier
aangestipt:
-

De prijs van een primaire grondstof bepaalt in sterke mate de ‘business case’ van recycling;
Succesvolle recycling van ‘host’-materialen kan een negatieve invloed hebben op de winning
van ‘companions’;
In bepaalde waardenketens is de winning van grondstoffen, de verwerkingsindustrie en
fabricage van specifieke componenten zeer geconcentreerd en beperkt aanwezig.
Verstoringen raken daarmee gelijk meerdere waardenketens;

89

-

De onderlinge relaties tussen ecosystemen en economische systemen zijn zeer verweven
(gebruik functies, diensten en grondstoffen). Ecosystemen en hun diensten staan onder druk
vanwege overexploitatie.

Een overzicht van deze relaties en de mate waarin ze elkaar beïnvloeden is niet in kaart gebracht.
Om deze lacune in kennis te dichten is het mogelijk om een complexiteitsanalyse voor
grondstofstromen uit te voeren.
Een complexiteitsanalyse is relevant voor de Nederlandse economie en in het bijzonder voor het
ministerie van Economische Zaken. Nederland is als open handelsland afhankelijk van verstoringen
in handelsketens. In de agrofoodketens zijn wij een belangrijke wereldspeler en in de elektronica
hebben we een aantal wereldspelers en exporterende MKB-ers binnen de grenzen. Verstoringen in
grondstoffenketens kunnen ons relatief snel bereiken. Het actief inspelen op mogelijke
systeemrisico’s geeft richting aan het Nederlandse grondstoffenbeleid en sturing aan de
internationale agenda daarbinnen. Dit sluit aan bij de tussenbalans Groene Groei waarin aangegeven
wordt dat het Topsectorenbeleid meer op schaarse grondstoffen en recyclingstechnologie zal
worden gericht.
Een complexiteitsanalyse zou gebaseerd kunnen worden op inzichten in de resilience literatuur. In
het boek ‘Principles for building Resilience’40 wordt geconstateerd dat op basis van de resilience
literatuur 7 principes voor beleidsvorming kunnen worden geformuleerd:
1. Maintain diversity (variety, balance, disparity) and redundancy;
a. Variety: how many elements?
b. Balance: how many of each element?
c. Disparity: how different are the elements from each other?
d. Redundancy: how many elements perform a particular function similarly?
2. Manage connectivity;
3. Manage slow (and fast) variables and feedbacks;
4. Foster complex adaptive systems thinking;
5. Encourage learning;
6. Broaden participation;
7. Promote polycentric governance systems.
Op basis van deze principes zouden de volgende onderzoeksaspecten kunnen worden geformuleerd:
-

M.b.t. connectivity:
o kwantitatief beoordelen van o.a. stabiliteit (‘eigen values’41 )en topologie van
materiaalstromen en relaties van economische controle42 (per ketenfase);
o gebruik maken van structural path analysis op basis van IO-analyses van de
Nederlandse economie 43;

40

Biggs et al. (2015) Principles for Building Resilience: Sustaining Ecosystem Services in Social-Ecological
Systems, Cambridge University Press.
41
o.a. Allesina en Tang (2012) Stability criteria for complex ecosystems, Nature, volume 483, nr. 205.
42
Zie o.a. het CBS-onderzoek voor het jaar 2012 welke bedrijven in Nederland in buitenlandse handen zijn.
Deze gegevens kunnen worden gecombineerd met de ORBIS database van de Universiteit van Lausanne. (Vitali
S., J. B. Glattfelder, and Stefano Battiston, 2011)

90

-

5.4.1

M.b.t. “Slow/fast variables and feedbacks”:
o Invloed van en op prijselasticiteit (‘supply shocks’)en prijsvorming;
o Ontwikkeling aanbod door mijnbouw en recycling;
o Technologische ontwikkeling waardoor andere materiaalbehoefte ontstaat (o.a.
substitutie);
o Dynamiek in maakindustrie (verplaatsing, faillissementen, overnames).
Invloed van de waardeketen op monopolyvorming

Een uitwerking van de aspecten die een rol spelen in de complexiteit van de waardeketen wordt
hieronder gegeven.
De huidige studie richt zich m.n. op kritikaliteit die gerelateerd is aan grondstofproducerende
landen. Toch is niet in alle gevallen de grondstofproductie de ‘bottleneck’ als leveringsrisico. Deze
kan op elk van de stappen in een productieketen liggen. Op deze plek besteden we aandacht aan de
eerste stap die na de mijnbouw plaatsvindt, de raffinage. Veel materialen worden niet geraffineerd
in het oorspronkelijke mijnbouwland, maar worden als erts verscheept naar een beperkt aantal
andere landen. Op basis van de literatuurgegevens (o.a. in de USGS Mineral Commodity Yearbooks)
kan dan een vergelijking worden gemaakt van de land-concentratie van deze vervolgstap en van de
gewogen WGI.
Dit geldt niet voor alle materialen die voor 100% gewonnen worden als bijproduct (zie paragraaf
2.2.3). De gerapporteerde bronlanden zijn hier in alle gevallen de landen waar de ‘host’ wordt
geraffineerd en waar als het bewuste materiaal als bijproduct wordt gewonnen.
De platinagroepmetalen (PGM) en de groep zeldzame aardmetalen nemen ook een bijzondere
positie in. De eerste raffinage van ertsen van de PGM wordt in de mijnbouwlanden verricht. Dat
geldt ook voor de raffinage van de zeldzame aarden: niet alleen is de mijnbouw momenteel
praktisch gemonopoliseerd door China, dat geldt vanzelfsprekend ook voor de verdere raffinagestappen. Voor de situatie met zeldzame aarden is de situatie treffend geïllustreerd door Figuur 45,
afkomstig uit documenten afkomstig van het Amerikaanse Ministerie van Defensie44.

43

Zie methodiek gebruikt in “Ketens voor transitieprogramma Circulaire Economie - Onderbouwing van de
selectie van 3 ketens voor het transitieprogramma (thema 4 RACE) Circulaire Economie door TNO, The Circle
Economy en MVO Nederland.
44
Interim Report Assessment and Plan for Critical Rare Earth Materials in Defense Applications , Under
Secretary of Defense for Acquisition, Technology and Logistics, August 2011.

91

Figuur 45 Representatie van de supply chain van zeldzame aarden (bron: US Ministerie van Defensie)

Voor een aantal grondstoffen zijn de eerste stappen van mijnbouw naar raffinage op basis van
publiek beschikbare data goed in te schatten, te weten voor ijzer (raffinage naar gietijzer en staal),
aluminium (raffinage uit bauxiet), tin (Sn), kobalt (Co), chroom (Cr), magnesium (Mg), mangaan
(Mn), nikkel (Ni), zink (Zn), koper (Cu), indium (In) en lithium (Li) bekeken. De resultaten zijn
weergegeven in onderstaande tabel.

Tabel 8 Verloop van HHIprod en WGI in de waardeketen

geraffineerd
grondstof/erts product
ijzererts

gietijzer

geraffineerd
grondstof/erts product
HHIprod
HHIprod
2742

ruw staal
bauxiet
tin
kobalt
chromite

magnesium
mangaan
nikkel

aluminium
metaal
metaal
FeCr
metaal
Cr-chemicaliën
Mg compounds
primair Mg
ferromangaan
silicomangaan
ferronikkel

3302

geraffineerd
grondstof/erts product
WGI
WGI
6

2486
1960
2658
2699
2206

5121
1507
849
92

2409
2865
1898
2271
2717
2054
1865
7743
3260
3908
2549

-19
-4

30
-46
-39
-3

-32
18
13

-4
-37
5
-19
-28
-19
-11
-53
-6
-36
-17

zink
koper
indium (uit
zink)
lithium

metaal
Zn-smelters
Cu-smelters

1677
1282

1479
1641
1327

9
43

43
19
23

Indium-refining
lithiumcarbonaat

2326
2857

2582
3798

1
90

18
75

In deze tabel wordt in rood aangegeven of de stap na de mijnbouwstap ‘verslechtert’, ofwel de
landenconcentratie vergroot, of de World Governance Index verbetert (hoger wordt).
Significante verschuivingen in negatieve zin doen zich voor bij ijzer, aluminium, magnesium, nikkel,
mangaan en lithium.
De situatie die hier geschetst wordt kan zich natuurlijk ook verder in de waardeketen voordoen.
Voor heel specifieke applicaties kan de verdeling van productielanden ongunstiger zijn dan die van
de oorspronkelijke mijnbouwlanden. Alhoewel het hier een relevant fenomeen betreft, zal de
analyse omtrent kritikaliteit zich toch baseren op gegevens omtrent bronlanden.
Het is duidelijk dat diepere kennis van de waardeketens van grondstoffen tot en met de voor ons
relevante halffabrikaten en eindproducten een heel ander beeld van kritkialiteit en risico kan
opleveren. De in deze paragraaf genoemde complexiteitsanalyse kan daar aan bijdragen, evenals het
verder uitwerken van de databases genoemd in paragraaf 5.3.1.
5.5

Voorspellen van voorzieningszekerheid van grondstoffen

Een groot maar onvermijdelijk nadeel van de kritikaliteitsstudies die wereldwijd verschijnen is dat zij
gebaseerd zijn op historische gegevens, zowel op het gebied van de analyse van het economisch
belang, als op het gebied van de relevante cijfers omtrent productie en reserves, de verdeling
daarvan over de wereld en de mate van ontwikkeling van de bronlanden, recycling en substitutiemogelijkheden. In essentie zouden beleidsmakers en belanghebbenden uit de industrie zich willen
beroepen op vooruitzichten over vraag en aanbod van grondstoffen en de spanning daartussen.
Er zijn hiervoor verschillende mogelijkheden, die deels ook al zijn gepubliceerd. Hier volgen enkele
strategieën.
5.5.1

Relatie tussen grondstofbehoefte en de ontwikkeling van het Bruto Nationaal Product

Halada en zijn medewerkers hebben tussen 2008 en 2015 een aantal artikelen geschreven die de
waargenomen relatie beschrijven tussen het BNP en de mate van consumptiegroei van een aantal
metalen45. Hierbij is een aantal patronen waar te nemen die weergegeven worden in de
onderstaande figuren. Kenmerk van elk van de groeipatronen is dat tot een zeker omslagpunt de
consumptie van metalen recht evenredig groeit met de toename van het BNP. Vanaf dat omslagpunt
is een aantal patronen waar te nemen:

45

K. Halada, M. Shimada, K. Ijima, Forecasting of the consumption of metals up to 2050, Mat. Trans. Vol.49,
No.3 (2008) pp. 402-410; ibid., Decoupling status of metal consumption from economic growth, Mat.Trans.
Vol.49, No.3 (2008) pp. 411-418; K.Halada, Historic Move of current global flow of strategic metals, World
Resources Forum, Davos, October 2015.

93

i)
ii)
iii)

iv)

Een absolute ontkoppeling tussen groei BNP en metaal-consumptie (waargenomen voor
goud, wolfraam, tin, chroom, mangaan en zink);
Een stagnatie van de groei na het omslagpunt (waargenomen voor koper en lood);
Een relatieve ontkoppeling tussen groei BNP en groei metaalconsumptie (ofwel: na het
omslagpunt neemt de consumptiegroei af)(waargenomen voor: aluminium, antimoon,
nikkel, zilver, molybdeen, palladium en staal);
Geen ontkoppeling, ofwel: een voorlopige recht evenredige groei met BNP-groei; dit
geldt voorlopig voor een aantal high-tech-metalen die voor specifieke doeleinden
voornamelijk in welvarender delen van de wereld worden ingezet (waargenomen voor:
platina, gallium, zeldzame aardmetalen, silicium-metaal, kobalt, lithium en indium).

Figuur 46 Relatie tussen BNP groei en groei metaalconsumptie voor nikkel, zink, koper en kobalt

In zijn toespraak tot het World Resources Forum in Davos (oktober 2015) constateert Halada dat de
snelle groei van de wereldeconomie ervoor heeft gezorgd dat een groot deel van de
wereldbevolking nu op of boven het omslagpunt van 10.000 $/persoon zit met een navenant grote
groei van de metaalconsumptie. De relaties die Halada waarneemt en de consequenties die dat
heeft voor een druk op de leveringszekerheid van Europa en Nederland verdienen extra
onderzoeksaandacht.
94

5.5.2

De gevolgen van technologie-ontwikkeling voor de behoefte aan grondstoffen

In het boek Rohstoffe für Zukunftstechnologien46, beschrijven Angerer en zijn medewerkers voor 19
grondstoffen wat de consequenties voor de behoefte zou zijn als een groot aantal nieuwe
technologieën in de komende decennia tot grote groei zouden komen (gebaseerd op
samenstellingsgegevens van deze technologieën en de door de industrie voorgestelde roadmaps).
De conclusies uit deze studie zijn dat in een periode tot 2030–alleen al op basis van de behoefte voor
enkele nieuwe technologieën zoals het gebruik van permanente magneten, PV-cellen, optische
vezels, en displays- voor een aantal materialen geldt dat de productievolumina sterk zouden moeten
stijgen. De sterkste behoeftegroei zou ontstaan voor gallium (vereiste productiegroei factor 6),
neodymium (factor 4), indium (factor 3), germanium (factor 2,5), scandium (facator 2,3) en platina
(factor 1,5).
De eventuele invloed van alternatieve strategieën die het gebruik van deze materialen vermindert of
voorkomt (substitutie-strategieën) is ook niet meegenomen in deze Duitse studie. Het volgen van de
ontwikkelingen daarin zou voor een inschatting van toekomstige leveringszekerheid aan te raden
zijn.
De samenhang met de eventuele groei van de niet-onderzochte technologieën is vanzelfsprekend
onbekend. Ook is de mate waarin deze toekomstige tekorten schadelijk zouden zijn voor de
Nederlandse economie vanzelfsprekend niet nader geanalyseerd.
5.5.3

Ontwikkeling van aanbod uit mijnbouw

Bij het bepalen van de lange-termijn-kritikaliteit gebruikt dit rapport de door de US GS
gerapporteerde R/P-verhouding, ofwel het aantal jaren ongestoorde productie bij gelijkblijvende
technische en economische omstandigheden. Vanwege juist de ontwikkelingen daarin wordt
algemeen gesteld dat de reserve-waardering een indicator is die weinig concrete informatie over de
toekomst geeft.
Als het gaat om de ontwikkeling in de reserves zou er een relatie dienen te bestaan tussen de
hoeveelheid middelen die worden gestoken in het opsporen van reserves (de exploratie-fase) en de
mate waarin significante vondsten worden gedaan. Richard Schodde, Managing Director, MinEx
Consulting, constateert in zijn presentatie voor de IMARC conferentie in 2014 dat dat niet het geval
is, en dus dat er reden tot zorg is. Een analyse van de uitgaven in de exploratie van metalen en
mineralen zou in principe een bijdrage kunnen leveren aan inzicht in beschikbaarheid op lange
termijn. Immers, waar niet geïnvesteerd wordt in het zoeken van nieuwe voorraden zullen die
nieuwe voorraden ook niet ontstaan.
Een overzicht van investeringen in de exploratie wordt gegeven in Figuur 47. Hieruit blijkt dat in
2012 een absolute piek bereikt is in investeringen in de getoonde grondstoffen. Het aantal grote
ontdekkingen houdt echter geen gelijke tred met deze toegenomen investeringen. Deze staat al
enige decennia op 60-70 ontdekkingen per jaar (waarvan slechts enkele gekarakteriseerd worden als
‘giant discoveries’ ofwel >1 Mt Ni, >5 Mt Cu equiv). Goud-investeringen domineren deze
investeringen maar de investeringen in basismetalen (koper, zink, nikkel, lood) nemen ook toe. Dit

46

G. Angerer, F. Marscheider-Weidemann, A. Lüllmann, V. Handke, M. Merwede, M. Scharp, L. Erdmann,
Rohstoffe für Zukunftstechnologien, Fraunhofer IRB Verlag, 2009.

95

betekent dat er indirect ook wordt geïnvesteerd in de exploratie naar de bijproducten (companions)
van deze metalen.
Vanwege de moeilijk te voorspellen relatie tussen exploratie-investeringen en uiteindelijke
mijnbouw, en het feit dat slechts over enkele grondstoffen summier data te vinden zijn, zal in deze
analyse de mate van investeringen in exploratie niet als indicator worden meegenomen.

Figuur 47 Investeringen in exploratie per grondstofsoort (bron: Minex Consulting)

47

Daarbij komt dat de detailinformatie slechts voor enkele metalen ter beschikking is. Werken aan een
betere methodiek om gegevens te verkrijgen en/of te verzamelen over de aanbod-ontwikkeling
(a.g.v. exploratie of nieuwe mijnbouwprojecten) zou op Nederlands nivau, maar zeker op Europees
niveau moeten worden gedekt. Commerciële data-bureaus (RMG, PCI, Roskill) voorzien deels in die
behoefte, maar de aansluiting hiervan bij het beleidsniveau is mager.

47

Richard Schodde, Minex Consulting, Uncovering exploration trends and the future, Presentation to
International Mining and Resources (IMARC) Conference 22nd September 2014 Melbourne.

96

Figuur 48 Aantal concrete erts-ontdekkingen (bron: Minex Consulting, September 2014)

5.5.4

Onderzoek naar de toekomst van leveringszekerheid

Een op de toekomst gericht beleid zou ook een op de toekomst gericht beeld willen schetsen van
toekomstige zorgen omtrent vraag- en aanbod-ontwikkeling van voor de Nederlandse economie
relevante grondstoffen, materialen en intermediates. De Europese commissie heeft in haar
onderzoeksprogramma 2016 1 miljoen euro ter beschikking gesteld voor een studie naar “ Demandsupply forecast and raw materials flows at global level” (SC5-16a); de tekst luidt: “Proposals should
develop a common methodology to mineral raw materials flows at global level which could be
agreed and used at international level. As a pilot case, focus should be on critical raw materials and
in particular the ones used in low-carbon technologies. The methodology should incorporate models
on demand-supply forecast in order to allow for dynamic analysis of global materials flows. Proposals
should provide recommendations and feed into future policy developments”.
Een dergelijk onderzoeksprogramma gericht op de Nederlandse behoefte zou onderdeel van een
grondstoffen-onderzoeksagenda moeten zijn.
5.6
5.6.1

Biotische grondstoffen
Biotische grondstoffen zijn belangrijk voor de Nederlandse economie

Deze studie onderzoekt de relatie tussen 64 abiotische grondstoffen en de Nederlandse economie.
Dit geeft bijna vanzelfsprekend een sterke relatie met die sectoren die veel gebruik maken van
kritieke abiotische grondstoffen zoals sectoren rond de maakindustrie van elektronische en
elektrische apparatuur en machines.
De economie van Nederland is echter ook sterk verweven met de biotische sectoren, zoals uit
bijgaande figuur blijkt. Hierin staat de verdeling van toegevoegde waarde van de gehele
verwerkende industrie voor de Nederlandse economie in 2012. Hieruit blijkt dat ongeveer 25% van
de exportwaarde afkomstig is uit de voedsel- en drankenindustrie, chemische industrie,
houtverwerkende en papierproducerende industrie. De vaak organische en biotische grondstoffen
voor deze sectoren zijn niet opgenomen in de huidige studie, waarmee dus een incompleet en

97

enigszins ongebalanceerd beeld ontstaat voor wat betreft de leveringszekerheidsvraagstukken voor
de Nederlandse economie.
5.6.2

Biotische grondstoffen onderdeel van de Europese kritikaliteit-studies

In de meest recente studie van de EU naar kritieke materialen waren enkele biotische grondstoffen
meegenomen in de analyse, te weten: natuurlijk rubber, gezaagd naaldhout (‘sawn softwood’) en
pulphout (‘pulpwood’). Onder gebruik van dezelfde kritikaliteit parameters (een combinatie van
bronlandconcentratie, recyclinggraad en substitueerbaarheid) werden geen van deze 3 biotische
materialen als kritiek bestempeld. De studie stelt dat de gehanteerde methode wel bruikbaar is voor
biotische materialen, maar dat er een aantal aspecten is die specifiek de beschikbaarheid van
biotische grondstoffen kan beïnvloeden. Genoemde aspecten zijn: landgebruik-concurrentie, huidige
intensiteit van landgebruik (“hoe dicht is over-exploitatie genaderd?”), impact op biodiversiteit,
impact van natuurrampen en klimaatverandering, en het effect van ziektes.

Figuur 49 Verdeling van de toegevoegde waarde in de Nederlandse industrie (2012)

Dergelijke aspecten maken duidelijk dat de huidige set indicatoren inderdaad goed is te gebruiken,
maar dat voor een gebalanceerd beeld met betrekking tot de leveringszekerheid van zowel
abiotische als biotische grondstoffen een bredere set indicatoren nodig is. Daarbij valt ook op dat
hier sprake is van aspecten die zowel direct met leveringszekerheid te maken hebben, als met
maatschappelijk verantwoord ondernemen.
5.6.3

Eerste verkennende Nederlandse analyse naar biotische grondstoffen al verricht

In 2014 is het rapport “Grip op grondstoffen: Leveringszekerheid en biodiversiteit” verschenen,
geschreven door KPMG Sustainability (en ondersteund door PBEE, CBL, FNLI, IUCN, Natuur & Milieu
en VNO NCW). In dit rapport worden suiker, soja en visolie verder onder de loep genomen, wordt
geconstateerd dat de leveringszekerheid van deze grondstoffen onder druk staat en wordt een
handelingsperspectief geboden voor betrokken ondernemers. De genoemde thema’s die een rol
spelen bij het verminderen van de leveringszekerheid maken onmiddellijk duidelijk dat het hier om
andere gevoeligheden gaat dan bij abiotische grondstoffen (Verlies, verandering en fragmentatie
van habitat; Overexploitatie; Invasieve soorten; Vervuiling; Klimaatverandering). Des te meer
98

aanleiding om te zorgen voor een gezamenlijke set indicatoren die een evenwichtig mitigatie-beleid
mogelijk maakt.
5.7

Nader onderzoek naar de invloed van de circulaire economie op leveringszekerheid?

De discussie omtrent circulaire economie wordt gedreven door de noodzaak een economisch proces
zo in te richten dat onze milieu- en materialen-footprint sterk afneemt, en dan m.n. op een manier
dat waarde zoveel mogelijk in de kringloop behouden blijft en daarmee economische potentie wordt
verkregen.
Een element dat een steeds belangrijker plaats inneemt in de discussie is of een stap naar meer
circulariteit ook de leveringszekerheid van grondstoffen kan doen verbeteren. In wezen is dit een
eenvoudige vraag: proces-efficiency-verbetering leidt tot afname van de hoeveelheid in te kopen
materialen. De vraag is echter in welke categorieën dat valt en wat de mate is van de impact van een
toenemend circulaire economie op de leveringszekerheid. De beantwoording van deze vraag op
robuuste wijze vergt nader onderzoek in nauwe samenwerking met industriële spelers die in de
praktijk ervaring hebben opgedaan met de impact die een circulaire transitie kan ondernemen.
In de huidige studie is reeds een eerste voorzichtige analyse verricht van de verbinding tussen
circulaire economie en (korte-termijn)leveringszekerheid.

5.7.1

Methodiek om de impact van een meer circulaire economie op leveringszekerheid te toetsen

Een eerste analyse van de mogelijke impact van een meer circulaire economie op leveringszekerheid
is in het kader van deze studie verricht. De analyse volgt grofweg de volgende stappen:
i.
ii.

iii.

iv.

70 producten zijn als case-study onder de loep genomen, verdeeld over 35 sectoren en
verdeeld over eindproducten en intermediates;
Van elk van die 70 producten is op 7 eigenschappen een score van 1 t/m 5, waarbij het
hoogste getal in elk geval aangeeft dat circulaire potentie groot is (of al geoogst is); deze
eigenschappen zijn:
a. Prijs;
b. Afwezigheid culturele dynamiek;
c. Afwezigheid technische dynamiek;
d. Repareerbaarheid/modaluriteit;
e. Mogelijkheden gebruik vs. eigendom/control/collectie/communicatie;
f. Recycleerbaarheid/ dissipitief gebruik/vervuiling;
g. Aanwezigheid bestaande infrastructuur en/of systemen.
Vervolgens zijn 3 circulaire handelingen centraal gesteld (recycling, hergebruik,
reparatie/onderhoud) en is bepaald welke eigenschappen van eerdergenoemde 7 essentieel
zijn om potentie te hebben. EIS: op ELK van die punten dient minstens een 4 gescoord te
worden (ofwel: al die eigenschappen tegelijk aanwezig). Voor elk van de 70 producten is nu
bekend of circulair potentieel verwacht mag worden: een alles of niets uitspraak per
handelingsperspectief.
Voor elk van de 3 perspectieven wordt verondersteld dat de komende jaren 20% verbetering
optreedt; daardoor kan het potentieel per product dus variëren tussen 0 en 60% reductie

99

v.

van grondstofimport. De cycli verstoren elkaar immers niet perse en leiden alle tot minder
materiaalgebruik
De potentie per product(groep) wordt algemeen bindend verklaard voor de gehele sector
waar dat product toe behoort.

Het volgen van deze procedure levert het volgende beeld op: in totaal neemt het totale gebruik van
de 64 grondstoffen af met 0,44 miljoen ton. Met name het gebruikte volume (van alle materialen
samen) van de transportmiddelenindustrie en van de elektrische apparatenindustrie nemen met
respectievelijk 16% en 24% af ten opzichte van wat deze industrieën nu aan materialen gebruiken.

Figuur 50 Impact van een intensivering van de circulaire economie met 20% over alle handelingsperspectieven

100

Bijlage 1 Methode voor het vaststellen van economisch belang
van grondstoffen
Stap 1: vaststellen van applicaties van geselecteerde materialen in producten en productgroepen;
deze productgroepen worden onderscheiden in grondstoffen, halffabricaten en eindproducten



Op basis van beschikbare gegevens uit een grote diversiteit aan bronnen zal uit de brede set
producten en productgroepen die in het Harmonized System van BACI (voor een beschrijving
van BACI, zie bijlage 3) is opgenomen een selectie worden gemaakt van die productgroepen
waarin de geselecteerde kritieke materialen voorkomen. Het resultaat is een koppelmatrix
die grondstoffen en producten verbindt.



Bronnen die hiervoor ingezet zullen worden zijn bijvoorbeeld de (jaarlijkse) rapporten van
specifieke materiaalstudiegroepen (zoals onder meer de International Copper Study Group
ICSG48, International Lead and Zinc Study Group,49,International Platinum Group Metals
Association50), rapporten van consultants op specifieke metalen (onder meer van het OekoInstitut en Oakdene & Hollins op het gebied van zeldzame aardmetalen51), waarin ‘top-down’
inzicht wordt gegeven in de hoofdapplicaties van grondstoffen.



Daarnaast maken we gebruik van vele gedetailleerde analyses uit de LCA database van
EcoInvent (met als voordeel een continue update van informatie) en daarnaast van details
omtrent samenstelling van producten uit het netwerk van internationale partners Tecnalia
(Spanje) en SP (Zweden), Fraunhofer ISI (mede-auteurs van de RMI-studies naar kritieke
materialen in de EU) en overige Duitse instellingen (VDI, DERA, Universiteit Bremen:
http://www.fb4.uni-bremen.de, etc.), een studie naar productsamenstellingen van ES-KTN
(UK; projectpartner in CRM_InnoNet; zie www.criticalrawmaterials.eu) en gegevens van het
Franse P.E.P. (zie: http://www.pep-ecopassport.org/test-recherche).



Om een onderscheid te maken in grondstoffen, halffabricaten en eindproducten wordt
uitgegaan van een lijst van Eurostat (“stage of production” per GN code). We maken nog
steeds een koppelmatrix tussen Grondstoffen en productgroepen uit het Geharmoniseerd
Systeem (GS). De GS goederen moeten vervolgens gekoppeld worden aan de GN goederen.
De Nederlandse in –en uitvoer van producten wordt bepaald aan de hand van de Nationale
Rekeningen en internationale handelsstatistiek en niet aan de hand van BACI.



Voor de grootste 30 productgroepen (uitgedrukt in GN code) in de Nederlandse economie
zullen we detailgegevens van individuele producten gebruiken om de massabalans te
controleren. Dit geeft een beeld van de accuratesse van de analyse voor de belangrijkste
producten in de nationale industrie.

48

http://www.icsg.org/.
http://www.ilzsg.org/.
50
http://www.ipa-news.com/en/.
51
Study on Rare Earths and Their Recycling, by Oeko-Institut, tasked by The Greens in the European Parliament, januari 2011; Lanthanide
Resources and Alternatives, by Oakdene & Hollins, 2010, tasked by UK Department for Transport and Department for Business, Innovation
and Skills.
49

101

Stap 2: kwantificatie applicaties met behulp van mijnbouwgegevens: massabalans



Uitgangspunt van een globale MFA is (grofweg) dat de jaarlijks gewonnen hoeveelheid
grondstoffen zijn weg vindt in jaarlijks geproduceerde hoeveelheden producten: daarmee
biedt het gebruik van mijnbouwgegevens de weg naar een sluitende massabalans en
kwantificatie van de hoeveelheid toegepaste materialen in de geselecteerde
productgroepen;



De belangrijkste bronnen hiervoor zijn Gegevens van geologische diensten, met name US
Geological Survey en British Geological Survey, en van commerciële aanbieders zoals Roskill
Information Services.



Toekennen mijnbouwgegevens (als input voor wereldeconomie) aan geselecteerde
productgroepen via de uit stap 2 resulterende belangrijkste applicaties

Stap 3: opstellen van een Trade flow analysis en op basis daarvan een materiaalstroomanalyse
(MFA) voor geselecteerde materialen voor 43 landen (en ‘rest-van-de-wereld’)



We doen dit door de gedetailleerde handelsdata uit BACI voor de geselecteerde producten
te combineren met samenstellingsgegevens.



Afstemmen / uitgaan van de landeninformatie en hoeveelheden zoals die bekend zijn uit de
internationale handelsstatistiek en de materialen-monitor.



Ten behoeve van kwetsbaarheidsanalyses zullen tijdreeksen van productiegegevens vanaf
1998 tot heden beschreven worden.

Stap 4: vertalen MFA naar een kwantitatief en gevalideerd beeld van het belang van de
geselecteerde applicaties voor de Nederlandse economie (in samenwerking met CBS)



TNO stelt een koppelmatrix samen waarin de relatie tussen grondstoffen en productgroepen
per relevante GN code (resultaat van stappen 1 t/m 3) wordt gegeven. In deze koppelmatrix
staat zowel het al dan niet aanwezig zijn van bepaalde materialen als het aandeel van een
“kritische materiaal” per kilo GN goederengroep (voor onderscheid: zie tekstbox).



Op basis van de internationale handelsdata van het CBS wordt, met behulp van de
koppelmatrix, de absolute hoeveelheden “kritische materialen” per GN goederengroep
bepaald. Vervolgens worden deze gekoppeld aan en afgestemd met de goederengroep
102

indeling van de Nationale Rekeningen (NR) en de materiaalmonitor. Nu kunnen er tabellen
worden opgesteld van het aanbod en gebruik van “kritische materialen” per bedrijfstak.


De MFA moet 2 essentiële correctieslagen doormaken. Ten eerste moet een correctie ten
aanzien van dubbeltellingen worden uitgevoerd door meetellen intermediaire
producten/halffabricaten in een eindproduct. Ten tweede moet wederuitvoer worden
meegenomen om precies te weten waar producten daadwerkelijk “eindigen” (finaal
geconsumeerd worden). Voor deze beide correcties is een koppeling met NR nodig. We
zullen de CPA indeling (gebruikt in de NR) en EXIOBASE (zie voor nadere uitleg bijlage 2
EXIOBASE) hanteren voor alle andere landen behalve NL. In verband met mogelijke
vertrouwelijkheid van de gegevens stellen wij voor deze activiteiten uit te voeren ten
kantore van CBS. De koppeling aan CPA maakt het mogelijk de resultaten van het TNO MFA
te koppelen aan de Nationale Rekeningen, de Milieurekeningen en de Monitor
Materiaalstromen.



Het resultaat van stap 4 zijn “typical shares” van specifieke grondstoffen in productgroepen,
uitgedrukt in gram per Ton (parts per million). Deze typical shares zijn reeds in MIDNE1
gekoppeld aan de producten en sectoren indeling van de monitor Materiaalstromen. De
CBS-gegevens op gebied van internationale handel en de aanbod-gebruiksstructuur van de
monitor vormen het fundament van de database. Door het resultaat van de MFA (“typical
shares”) te borgen aan de monitor wordt toekomstbestendig gegarandeerd.

103

Bijlage 2 Import van grondstoffen uit en export van
‘grondstoffen’ naar Duitsland
Onderstaande tabel laat voor elk van de 4 hier bekeken stappen (grondstof, eerste halffabrikaat,
halffabrikaat, eindproduct) zien welk aandeel Duitsland heeft in het volume van de desbetreffende
import (t.o.v. import uit de rest van de wereld) en in het volume van onze export (t.o.v. export naar
de rest van de wereld).
percentage import uit Duitsland percentage export naar Duitsland
t.o.v. wereld
t.o.v. wereld
RM 1st IM
IM final
raw
1st
inter
final
0
20 48
26
Ag
0
12
14
22
26
8 14
38
Al
75
52
23
2
13 43
23
Au
0
0
57
1
3
60
15
40
B
0
1
12
21
3
43 15
34
Ba
15
65
17
19
0
6 46
8
Be
4
26
18
15
1
32
bent.
72
0
0
24
19
14
6
18
Ce
38
25
34
22
7
9 18
10
Co
4
13
19
20
54
0
Cokeskool
0
0
0
0
3
11 29
24
Cr
72
29
42
16
9
13
21
14
Cu
22
51
13
11
29
82 31
31
diat.
9
29
27
19
1
38
12
Dy
1
0
25
18
1
37
11
Eu
1
0
7
18
1
35
34
21
Fe
34
30
38
7
2
36
Feldspar
28
0
0
20
0
57 38
47
Fluorspar
16
5
31
16
21 16
12
Ga
0
1
32
16
1
20
35
12
Gd
1
47
10
19
0
21 77
11
Ge
4
1
25
20
58
27
49
gips
15
19
100
8
10 19
29
grafiet
75
27
19
17
38
0
37
10
In
30
6
13
19
60
32 63
34
ind.zand
7
16
46
20
0
17 48
18
Ir
4
4
18
65
18
65 39
37
kalksteen
59
20
31
30
32
9
43
klei
37
0
59
20
19
7 24
13
La
38
100
0
19
0
58 38
23
Li
4
13
28
20
30
21 17
28
Mg
68
32
33
19
24
15
11
39
Mn
66
42
34
7
0
10 18
35
Mo
10
20
14
7
0
4 34
4
Nb
0
0
35
12
104

Nd
Ni
Os
P2O5
Pd
perl.
Pr
Pt
Re
Rh
Ru
Sb
Sc
Se
Si
Sm
Sn
Sr
Ta
talk
Tb
Te
TiO2
V
W
Y
Yb
Zn
Zr

19
0
0
22
0
60
1
0
0
0
0
1
3
29
1
0
0
0
1
1
3
0
0
0
1
1
3
0

11
6
17
27
7
26
19
63
19
19
56
1
47
17
25
54
14
36
0
62
39
88
1
33
0
11
24

3
24
53
13
49
24
4
46
27
52
50
24
39
41
19
41
27
2
4
30
34
39
29
43
15
2
39
23
42

12
15
17
25
67
12
24
2
15
15
15
14
19
9
11
16
26
12
39
11
13
25
30
14
11
10
19
59

38
0
4
88
4
5
1
4
0
4
4
4
1
0
71
1
0
1
0
65
1
0
67
67
4
1
1
0
73

105

29
75
4
23
129
0
22
5
2
5
5
12
53
0
40
27
35
32
100
0
15
0
44
18
18
24
15
26
37

13
33
20
24
19
40
5
20
5
24
20
45
11
16
34
17
26
20
5
25
14
19
21
12
13
4
9
28
18

20
25
71
0
25
12
18
45
1
22
100
24
19
12
4
18
14
29
14
20
20
22
19
31
8
21
21
8
21

Bijlage 3 Milieu-impacts van materiaalwinning
Introductie
In deze subtaak zijn de milieu-impacts van de winning van kritische materialen bepaald. Het doel van
deze exercitie is om een globaal milieuprofiel te hangen aan ieder materiaal. Een tweede en derde
doel was om uit de beschikbare milieudata te deduceren wat er bekend is over de herkomst van
materialen en de verhouding tussen primaire secundaire materiaalstromen.
Er is alleen naar de winning- en productiefase gekeken die nodig zijn om tot een basisproduct te
komen; (emissies tijdens) gebruik, onderhoud, vervanging en afvalscenario’s zijn niet meegenomen.
Het bepalen van deze milieu-impact is dus geen volledige levenscyclusanalyses (LCA), maar de
methodes voor dataverzameling en –analyse die voor LCA’s gebruikelijk zijn, zijn gevolgd in deze
subtaak. In LCA’s worden alle in- en outputs gedurende de levenscyclus (in dit geval: het volledige
winningsproces) van een product of dienst opgeteld, onderverdeeld in verschillende milieueffecten,
om uiteindelijk de totale milieubelasting te bepalen. Inputs zijn in dit geval de grondstoffen, maar
ook tussenproducten. Outputs zijn emissies naar bodem, water en atmosfeer, en afval.
Voor het uitvoeren van een LCA zijn drie soorten data beschikbaar: LCA-databases met informatie
over gemiddelde producten, artikelen in de wetenschappelijke literatuur, vaak over meer specifieke
producten, en expertinformatie. Expertinformatie wordt vaak opgevraagd bij bedrijven, maar dat is
in dit project niet aan de orde. In dit project zijn de internationaal vooraanstaande LCA-database
ecoinvent 3.0 en (wetenschappelijke) LCA-artikelen over materiaalwinning gebruikt.
Methode
Scope
Voor deze analyse is alleen gekeken naar de grondstoffenwinning en productiefase van materialen,
wat in LCA-termen een cradle to gate analyse wordt genoemd. In deze analyse werden de
gebruiksfase en de end-of-life fase niet meegenomen, wat voor een volledige levenscyclusanalyse
van een bepaald product wel relevant zou zijn. Voor de grondstoffentool zijn echter alleen de
winning en productie relevant.
Er is niet gekeken naar producten (zoals stoel, LED-lamp, etc.) en evenmin naar de ruwe
grondstoffen (bijv. ijzererts, bauxiet), maar naar de basismaterialen zoals beschikbaar op de
grondstoffenmarkt (bijv. aluminium bestaande uit een mix van primair en secundair aluminium).
Deze “basismaterialen” zitten in een grijs gebied tussen ruwe grondstoffen en producten en daarom
is er geen strikte definitie van te geven. Er is toch voor gekozen om deze basismaterialen te
analyseren, omdat dit een vollediger beeld van materialen geeft dan wanneer er alleen naar de ruwe
grondstoffen gekeken wordt.
De Zwitserse database ecoinvent 3.0 is gehanteerd, welke data bevat uit vele landen. Waar mogelijk,
is voor de wereldwijde productspecificatie gekozen in plaats van uit specifieke landen. Als er de
keuze was, is altijd het marktproces (inclusief gebalanceerde geografische mix en bij behorende
transportafstanden) gekozen in plaats van enkel het productieproces in 1 land (in ecoinvent-termen:
“transformatieproces”). Van de meeste producten is het primaire productieproces geanalyseerd en
106

dus niet eventuele productie op basis van secundaire (gerecycelde) stromen. De secundaire
processen zijn wel meegenomen als het secundaire proces een significante milieudruk heeft (bijv. bij
gips: de geaggregeerde milieuscore (schaduwprijs) van gips uit citroenzuurproductie is hoger dan
gipswinning uit een mijn). Indien bepaalde materialen niet in ecoinvent voor handen waren, is in de
literatuur en op internet gezocht naar (wetenschappelijke) artikelen.
De milieu-impact is bepaald aan de hand van het LCA-programma SimaPro v8.0.6 en de impact
assessment methode ReCiPe v1.11 (Goedkoop, Heijungs, Huijbregts, Schryver, Struijs, & Zelm, 2009).
De resultaten zijn bepaald op zowel midpoint- (meetbare milieueffecten zoals CO2 emissies,
verzuring, e.d.) als op endpointniveau (schade op een hoger niveau, zoals ecosystemen, gezondheid
en resources). Er is gekozen om op beide niveaus te kijken, zodat ze vergeleken kunnen worden en
het effect van de methodologische keuze zichtbaar maakt. De reden dat er niet voor de Europese
ILCD-methode gekozen is, is dat er voor de ReCiPe-midpointmethode weegfactoren
(schaduwprijzen) beschikbaar zijn, in tegenstelling tot de ILCD-methode.
Om de resultaten samen te vatten en om verschillende effecten met elkaar te kunnen vergelijken, is
weging toegepast. Voor de Endpoints is de standaard set voor Europese en gemiddelde (“H/A”)
weging toegepast; de Midpointresultaten zijn gewogen op basis van schaduwprijzen van CE Delft
(Bruyn, 2010) en Van Harmelen ( (Harmelen, Korenromp, Deutekom, Ligthart, Leeuwen, & Gijlswijk,
2007) & (Harmelen, Horssen, Jongeneel, & Ligthart, 2012). Bij beschouwing van de
Endpointresultaten zit een overlap met andere indictoren, omdat “resources” in de
endpointberekening zit. Bij de midpointresultaten is er geen sprake van overlap, omdat “resource
depletion” vermenigvuldigd wordt met weegfactor 0.
Langetermijnemissies (>500 jaar) zijn niet meegenomen in de analyses, maar
infrastructuurprocessen (fabrieken, machines) zijn wel meegenomen. Het meenemen van deze
ondersteunende processen is niet gedaan in de andere analyses van dit rapport en de tool.
Aanpak
Het bepalen van de milieuprofielen is in een aantal stappen uitgevoerd:
Stap 1: Analyse welke van de basismaterialen uit de grondstoffentool te vinden zijn in de LCAdatabase ecoinvent v.3.0.
Stap 2: Basismaterialen die ontbreken in ecoinvent en waar geen aanname over gedaan kon worden
op basis van vergelijkbare materialen in ecoinvent, zijn opgezocht in (wetenschappelijke) artikelen.
Stap 3: Analyse van deze materialen aan de hand van LCA-software SimaPro v.8.0.6 en de ReCiPemethodes. Controle en eventuele finetuning.
Stap 4: Analyse van de resultaten. Welke materialen en milieu-impacts springen er uit? Zijn er
verschillen tussen de midpoint en endpoint resultaten?
Stap 5: Documentatie van de resultaten, conclusies en data.
Resultaten
Data-inventarisatie
107

Tabel 9 toont de geanalyseerde materialen en de gehanteerde databron. In veel gevallen is dit de
database ecoinvent v3, in sommige gevallen is dit een aanname (proxy) op basis van ecoinvent en in
alle andere gevallen is dit Nuss & Eckelman (Nuss & Eckelman, 2014). In de gevallen waar een
aanname gedaan is, is voorzichtigheid geboden bij de interpretatie; vaak is er onduidelijkheid in de
databronnen over de exacte verhoudingen en concentraties van bepaalde stoffen in ertsen (bijv.
“cerium, 60% cerium oxide”) en het is niet altijd geheel duidelijk hoe er omgegaan is met
allocatievraagstukken52. Bij de resultaten moet daarom een foutmarge van minimaal een factor 2 in
gedachten gehouden worden.
De derde en vierde kolom in de tabel laten zien dat ecoinvent 3 veel informatie bevat wat betreft
herkomst van de materialen, maar slechts beperkt zicht geeft op de verhouding van primaire en
secundaire stromen. De informatie uit kolom 4 heeft daarom weinig waarde, afgezien van de
conclusie die ermee getrokken kan worden, namelijk dat de data beter elders gezocht kan worden.
Qua geografische informatie is ecoinvent zeker niet volledig (daarvoor worden er te weinig landen
genoemd per materiaal), maar het is een goed startpunt voor verdere berekeningen.
Tabel 9 Geanalyseerde materialen en bijbehorende databron53
Materiaal

Databron

Geografische
herkomst (indicatief)

Aluminium/
Bauxiet
Antimony

ecoinvent; Aluminium, primary, ingot
{GLO}| market for | Alloc Def
ecoinvent; Antimony {GLO}| market
for | Alloc Def
ecoinvent; Barite {GLO}| market for |
Alloc Def
ecoinvent; Bentonite {GLO}| market
for | Alloc Def
Nuss & Eckelman 2014
ecoinvent; Sodium borates {GLO}|
market for | Alloc Def
ecoinvent; Cerium concentrate, 60%
cerium oxide {GLO}| market for | Alloc
Def
ecoinvent; Chromium {GLO}| market
for | Alloc Def

100% Canada, 0,01 %
RoW
5% China, 95% RoW

Barytes
Bentoniet
Beryllium
Boraten/ boor
[proxy]
Cerium

Chromium

52

Mix primair/
secundair
(indicatief)
100% prim
100% prim

0,4% Canada, 33,1%
Europa, 66,5% RoW
6% Duitsland, 94%
RoW
geen info
57% USA, 43% RoW

100% prim

98% China, 2% ROW

geen info

33% Europe, 67% RoW

100% prim

100% prim
geen info
100% prim

Allocatie is de LCA-term voor het verdelen van impacts van een bepaald proces dat meerdere producten
oplevert. Dikwijls wordt een van de producten als hoofdproduct beschouwd en de andere producten als
minderwaardige bijproducten, die dan ook een kleiner deel van de totale milieu-impact toebedeeld krijgen.
Een van de manieren om deze verdeling (= allocatie) te doen is op basis van economische waarde; deze
onderbouwing en de gevolgde rekenprocedure is echter soms moeilijk te achterhalen.
53
geografische informatie volgens ecoinvent en verhouding tussen primair en secundair materiaal in de
wereldmix volgens ecoinvent. Herkomst en mix zijn overgenomen uit ecoinvent, welke primair een
milieudatabase is en dus niet per definitie geheel up-to-date als het gaat om marktdata; deze kolommen zijn
dus vooral indicatief. “RoW” betekent Rest of World.

108

Materiaal

Databron

Geografische
herkomst (indicatief)

Cobalt

ecoinvent; Cobalt {GLO}| market for |
Alloc Def

100% Globaal

Coking coal

ecoinvent; Coke {GLO}| market for |
Alloc Def

Copper

ecoinvent; Copper {GLO}| market for |
Alloc Def;

Diatomiet
[proxy]

Proxy: kopie van ecoinvent's perliet
(perlite quarry operation RoW), want
lijkt erop
Proxy: ecoinvent's Rare earth
concentrate, 70% REO, from
bastnasite {GLO} (2 kg omdat
samarium ook 2 kg rare earth
concentrate als input heeft)
ecoinvent; Samarium europium
gadolinium concentrate, 94% rare
earth oxide {GLO}| market for | Alloc
Def
ecoinvent; Feldspar {GLO}| market for
| Alloc Def
ecoinvent; Fluorspar, 97% purity
{GLO}| market for | Alloc Def
ecoinvent; Phosphate rock, as P2O5,
beneficiated, dry {GLO}| market for |
Alloc Def
ecoinvent; Phosphate rock, as P2O5,
beneficiated, wet {GLO}| market for |
Alloc Def
ecoinvent; Samarium europium
gadolinium concentrate, 94% rare
earth oxide {GLO}| market for | Alloc
Def

99,2% Globaal, 0,7%
Duitsland, <0,1
petroleum
1% Duitsland, 2%
Australië, 11% Azie,
5% Europa, 11%
Latijns Amerika, 8%
Noord Amerika, 0,3%
Zweden, 2% Globaal,
1% Rusland, 0,09%
Zuid-Afrika, 52% RoW
geen info

Dysprosium
[proxy]

Europium

Feldspar
Fluorspar
Fosfor/
Phosphate
Rock - dry
Fosfor/
Phosphate
Rock - wet
Gadolinium

109

Mix primair/
secundair
(indicatief)
99% prim, 1%
uit gebruikte Liion batterijen
100% prim

22% sec, 78%
prim

geen info

98% China, 2% ROW

geen info

98% China, 2% ROW

geen info

33% Europe, 67% RoW

geen info

100% Globaal

100% prim

9% Marokko, 91%
RoW

100% prim

9% USA, 91% RoW

100% prim

98% China, 2% ROW

geen info

Materiaal

Databron

Geografische
herkomst (indicatief)

Gallium in
Bayer liquor

ecoinvent; Gallium, in Bayer liquor
from aluminium production {GLO}|
market for | Alloc Def
ecoinvent; Gallium, semiconductorgrade {GLO}| market for | Alloc Def

100% Globaal

Mix primair/
secundair
(indicatief)
geen info

100% Globaal

geen info

Proxy: kopie van ecoinvent's Indium
(market for indium GLO), want wordt
samen gewonnen. Ecoinvent alloceert
wel tussen zink en indium, maar deze
verhouding is niet aangepast.
ecoinvent; Gold {GLO}| market for |
Alloc Def

geen info

geen info

10% Australië, 6%
Canada, 2% Tanzania,
10% USA, 11% ZuidAfrika, 4% Peru, 1%
Papua NG, 0,2%
Zweden, 0,1% Chili,
57% RoW
0,2% Zwitserland,
99,8% RoW

geen info

Gallium
semiconductor
grade
Germanium
[proxy]

Gold

Gypsum

ecoinvent; Gypsum, mineral {GLO}|
market for | Alloc Def

Indium

ecoinvent; Indium {GLO}| market for |
Alloc Def
Proxy op basis van ecoinvent's
Rhodium ({GLO}| market for | Alloc
Def) want wordt beide gewonnen als
platinumgroepmetaal
ecoinvent; Pig iron {GLO}| market for
| Alloc Def

Iridium [proxy]

Iron

Kaoline (klei)
Lanthaan
Limestone
(kalk)
Lithium

Eoinvent; Kaolin {GLO}| market for |
Alloc Def
ecoinvent; Lanthanum oxide {GLO}|
market for | Alloc Def
ecoinvent; Limestone, crushed,
washed {GLO}| market for | Alloc Def
Eoinvent; Lithium {GLO}| market for |
Alloc Def
110

11% Europa, 89% RoW

75% van
citroenzuurpro
ductie; 3% van
rookgas, 22%
primair
100% prim

geen info

geen info

geen info (wel
procesinfo: 5%
beneficiation in
Canada, 95% RoW)
33% Europe, 67% RoW

geen info

98% China, 2% ROW

geen info

0,8% Zwitserland,
99,2% RoW
100% Globaal

geen info

geen info

"100% prim"

Materiaal

Databron

Geografische
herkomst (indicatief)

Magnesiet/
magnesium
Mangaan

ecoinvent; Magnesium {GLO}| market
for | Alloc Def
ecoinvent; Manganese {GLO}| market
for | Alloc Def
ecoinvent; Molybdenum {GLO}|
market for | Alloc Def
ecoinvent; Graphite {GLO}| market for
| Alloc Def
ecoinvent; Neodymium oxide {GLO}|
market for | Alloc Def
ecoinvent; Nickel, 99.5% {GLO}|
market for | Alloc Def

4% Israel, 83% China,
13% RoW
25% Europe, 75% RoW

Molybdenum
Natural
Graphite
Neodymium
Nikkel

Niobium
Osmium
[proxy]

Palladium

Perliet
Platina

Praseodymium
Rhenium
[proxy]
Rhodium

Ruthenium
[proxy]

Nuss & Eckelman 2014
Proxy op basis van ecoinvent's
Rhodium ({GLO}| market for | Alloc
Def) want wordt beide gewonnen als
platinumgroepmetaal
ecoinvent; Palladium {GLO}| market
for | Alloc Def

ecoinvent; Perlite {GLO}| market for |
Alloc Def
ecoinvent; Platinum {GLO}| market for
| Alloc Def

geen info

1,6% Europa, 98,4%
RoW
33% Europe, 67% RoW

100% prim

98% China, 2% ROW

geen info

65% Globaal, 28%
Rusland, 4% ZuidAfrika, 0,05% Zweden,
3% RoW
geen info
geen info

geen info

49% Rusland, 40%
Zuid-Afrika, 0,7%
Europa, 0,07%
Zweden, 10% RoW
6% Duitsland, 94%
RoW
15% Rusland, 82%
Zuid-Afrika, 1%
Europa, 2% RoW
98% China, 2% ROW

89% hiervan is
prim

ecoinvent; Praseodymium oxide
{GLO}| market for | Alloc Def
Proxy op basis van ecoinvent allocatie; geen info
13,5% van Molybdenum {GLO}|
market for | Alloc Def
ecoinvent; Rhodium {GLO}| market for 17% Rusland, 61%
| Alloc Def
Zuid-Afrika, 7%
Europa, 14% RoW
Proxy op basis van ecoinvent's
geen info
Rhodium ({GLO}| market for | Alloc
Def) want wordt beide gewonnen als
platinumgroepmetaal

111

Mix primair/
secundair
(indicatief)
geen info

100% prim

geen info
geen info

geen info
97% hiervan is
prim
geen info
geen info

87% hiervan is
prim
geen info

Materiaal

Databron

Geografische
herkomst (indicatief)

Samarium

ecoinvent; Samarium europium
gadolinium concentrate, 94% rare
earth oxide {GLO}| market for | Alloc
Def
Proxy: ecoinvent's Rare earth
concentrate, 70% REO, from
bastnasite {GLO} (2 kg omdat
samarium ook 2 kg rare earth
concentrate als input heeft)
ecoinvent; Selenium {GLO}| market
for | Alloc Def
ecoinvent; Silica sand {GLO}| market
for | Alloc Def

98% China, 2% ROW

Mix primair/
secundair
(indicatief)
geen info

98% China, 2% ROW

geen info

33% Europe, 67% RoW

geen info

de markt van zand is
blijkbaar 7% Duits en
93% RoW, maar
winning is 4% Zwitsers
en 96% RoW
25% Noorwegen, 75%
RoW
0,08% Canada, 0,2%
Peru, 0,2% Papua NG,
1,6% Zweden, 0,7%
Chili, 32% Globaal,
67,7% RoW
geen info
geen info

geen info

100% Globaal

geen info

37% Canada, 63%
RoW
98% China, 2% ROW

geen info

33% Europe, 67% RoW

100% prim

Scandium
[proxy]

Seleen
Silica sand

Silicon Metal/
Silicium
Silver

ecoinvent; Silicon, metallurgical grade
{GLO}| market for | Alloc Def
ecoinvent; Silver {GLO}| market for |
Alloc Def

Strontium
Talk [proxy]

Nuss & Eckelman 2014
Proxy; talk lijkt op kalk. Ecoinvent:
Limestone, crushed, washed {GLO}|
market for | Alloc Def
ecoinvent; Tantalum, powder,
capacitor-grade {GLO}| market for |
Alloc Def
ecoinvent; Tellurium, semiconductorgrade {GLO}| market for | Alloc Def
Proxy: ecoinvent's Rare earth
concentrate, 70% REO, from
bastnasite {GLO} (2 kg omdat
samarium ook 2 kg rare earth
concentrate als input heeft)
ecoinvent; Tin {GLO}| market for |
Alloc Def

Tantaal

Tellurium
Terbium
[proxy]

Tin

112

100% prim
69% prim, 31%
sec

geen info
geen info

geen info

Materiaal

Databron

Geografische
herkomst (indicatief)

Titanium dioxide from
ilmenite
Titanium dioxide from
rutile
Tungsten
Uranium

ecoinvent; Ilmenite, 54% titanium
dioxide {GLO}| market for | Alloc Def

36% Australië, 8%
Globaal, 56% RoW

ecoinvent; Rutile, 95% titanium
dioxide {GLO}| market for | Alloc Def

16% Australië, 59%
Globaal, 25% RoW

100% prim

Nuss & Eckelman 2014
Uranium, in yellowcake {GLO}| market
for | Alloc Def
Proxy op basis van Nuss & Eckelman
2014; alleen ruwe grondstof en
energieverbruik
Proxy: ecoinvent's Rare earth
concentrate, 70% REO, from
bastnasite {GLO} (2 kg omdat
samarium ook 2 kg rare earth
concentrate als input heeft)
Proxy: ecoinvent's Rare earth
concentrate, 70% REO, from
bastnasite {GLO} (2 kg omdat
samarium ook 2 kg rare earth
concentrate als input heeft)
ecoinvent; Zinc {GLO}| market for |
Alloc Def
ecoinvent; Zircon, 50% zirconium
{GLO}| market for | Alloc Def

geen info
30% Noord Amerika,
70% RoW
geen info

geen info
geen info

98% China, 2% ROW

geen info

98% China, 2% ROW

geen info

1% Zweden, 94%
globaal, 5% RoW
39% Australië, 61%
RoW

geen info

Vanadium
[proxy]
Ytterbium
[proxy]

Yttrium [proxy]

Zinc
Zirkoon

Mix primair/
secundair
(indicatief)
100% prim

geen info

geen info

Milieueffecten
De milieueffecten zijn weergegeven in drie grafieken. Eén figuur toont het Broeikasgaseffect (CO2
equivalenten) van de geanalyseerde materialen. Alle effectcategorieën van de ReCiPe Midpointmethode getoond in gewogen vorm (gewogen aan de hand van schaduwprijzen). In de derde grafiek
zijn de gewogen resultaten van de midpoint-methode vergeleken met de endpoint-resultaten. In alle
grafieken is de y-as verkort weergegeven; goud en de platinumgroepmetalen hebben extreem hoge
waardes in vergelijking tot de andere materialen. Alle grafieken dienen geïnterpreteerd te worden
met een foutmarge van een factor 2, gezien de onzekerheid en generaliteit van sommige data, zoals
uitgelegd in paragraaf 0.
Er komt een divers beeld naar voren. Er zijn een paar extreme uitschieters: goud en de
platinumgroepmetalen veroorzaken 5000 tot 30000 kg CO2 equivalenten per kilogram materiaal. Alle
andere materialen veroorzaken 600 (zilver) of minder dan 300 kg CO2 equivalenten per kilogram,
oftewel veel minder dan de uitschieters. Een belangrijke oorzaak voor de hoge scores van goud en
de platinumgroepmetalen is de hoge waarde van deze materialen, die een rol speelt in de verdeling
113

van milieueffecten over verscheidene coproducten. De “klassieke zeldzame aardmetalen” (cerium
t/m yttrium in de grafiek) hebben allen een relatief lage CO2-score (3 tot 40 kg CO2 eq/kg).
De data bieden enig inzicht in welke andere milieueffecten nog meer een rol spelen en hoe
broeikasgaseffecten (in de grafiek: “Climate Change”) zich verhoudt tot de andere effecten. Bij de
uitschieters (goud & de platinumgroepmetalen) lijkt het broeikasgaseffect een grote factor te zijn,
maar dit komt slechts door het afkappen van de y-as; circa 70-90% van de hoge scores wordt
veroorzaakt door fijnstofvorming (PM). Ook bij de andere materialen speelt PM (rood in de grafiek)
een voorname rol; slechts bij twee materialen veroorzaakt PM minder dan de helft van de
milieueffecten (Uranium: ioniserende straling 59%, PM 29%; Strontium: waterdepletie 34%, PM
35%).
De vergelijking van beide gewogen totalen (midpoints en endpoints) laat resultaten zien die door
middel van verschillende weegsets en benaderingen tot een totaalscore komen. Ondanks dat de
eenheden verschillend zijn (schaduwprijzen zijn een andere weegfactor dan endpoints), vertonen de
resultaten verrassend veel overeenkomsten; dezelfde materialen schieten er uit (goud en
platinumgroepmetalen) en de resultaten zijn ongeveer dezelfde grootte-orde . Beide methodes zijn
dus bruikbaar om te bepalen welke materialen een extreem hoge of lage milieu-impact hebben ten
gevolge van materiaalwinning; welke methode er gehanteerd wordt, heeft invloed op de details.

114

Bijlage 4 Vergelijking met OESO MVO richtlijnen
De OESO richtlijnen zijn aanbevelingen vanuit het publieke domein aan internationaal opererende
ondernemingen c.q. multinationals. Op moment van schrijven zijn er 33 nationale overheden die de
richtlijn uitdragen. Daarmee zijn de OESO richtlijnen in overeenstemming met wat in de
respectievelijke landen als standaard MVO praktijk wordt gezien. Daarbij is het belangrijk te beseffen
dat het er per land op detailniveau verschillende interpretaties worden gegeven aan MVO
handelingswijzen: cultuurverschillen zijn hierin onvermijdelijk. De principes van de OESO richtlijnen
zijn dan ook niet wettelijk bindend. Het doel van de richtlijnen is het creëren van een
gemeenschappelijk begrippenkader en wederzijds begrip tussen landen onderling en de betrokken
bedrijven.
Gegeven het niet-juridisch bindende karakter zijn er vier essentiële kwalitatieve uitgangspunten in
het toepassen van de richtlijnen. Ten eerste moeten economische activiteiten geen directe
negatieve impact veroorzaken op de indicatoren (“matters”) van de richtlijn. Ten tweede moeten
activiteiten geen significante bijdrage leveren aan bestaande impacts. Ten derde moeten negatieve
impacts niet worden toegeschreven aan andere bedrijven. Ten vierde moeten leveranciers, waar ook
ter wereld, worden aangemoedigd om de richtlijnen over te nemen.
De richtlijnen worden via communicatie tussen Nationale Contact Punten periodiek aangepast. Dit
gebeurt op basis van casestudies die door elke juridisch rechtspersoon (overheden, bedrijven,
burgers) kunnen worden aangekaart.
Een vergelijking van de indicatoren zoals gepresenteerd in hoofdstuk 2 en de OESO richtlijnen is
gegeven in onderstaande tabel .
Hoofdstuk OESO richtlijn
Informatieverstrekking
Mensenrechten
Werkgelegenheid en
arbeidsverhoudingen
Milieu
Bestrijding van corruptie,
omkopingsverzoeken, en afpersing
Consumentenbelangen
Wetenschap en technologie

(Potentiele) Relatie met Materialen
in de Nederlandse Economie
Betrouwbaarheid en detail publieke
data
Human Development Index
Economisch belang uitgedrukt in
toegevoegde waarde
Milieu-impacts
Human Development Index

(Deels) Aanwezig in
kritikaliteitsmatrices
Nee
Ja
Ja (x-as)
Ja
Ja

Prijsvolatiliteit finale goederen
Nee
Substitueerbaarheid en
Ja
recyclinggraad
Mededinging
World Governance Index
Ja
Belastingen
World Governance Index
Ja
Tabel: vergelijking OESO MVO richtlijnen en indicatoren in studie Materialen in de Nederlandse
Economie

115

Bijlage 5 Ontwikkeling van mijnbouwproductie
De gegevens uit de USGS Mineral Commodity Summaries maken het ook mogelijk het verloop van
de productie te volgen. Dat verloop zal enerzijds duiden op toenemende wereldpopulatie en
koopkracht, maar anderzijds ook mogelijkerwijs op veranderende applicaties van deze materialen.
Zeker indien gebruik aanzienlijk sterker stijgt dan het wereld-GDP zal sprake zijn van nieuwe
applicaties die hun schaduw vooruit kunnen werpen naar toekomstige schaarstes.
De ontwikkeling van de jaarproductie tussen 2000 en 2012 wordt weergegeven in Figuur 52.
In dezelfde periode is mondiaal het BBP 93% gestegen (zie Figuur 51). Vergeleken met de mondiale
toename van het BBP zijn er slechts elf grondstoffen die een grotere groei kennen: kobalt, ijzer,
kalksteen, gallium, lithium, mangaan, niobium, feldspar, bauxiet, germanium en indium.
Een aantal van deze bovengemiddeld sterke stijgers (ijzer, bauxiet, kalksteen, feldspar) is gerelateerd
aan de enorme groei van grote economieën in de afgelopen decennia en de daarmee verbonden
aanleg van infrastructuur. De overige sterke stijgers lijken verband te houden met de introductie van
nieuwe technologie zoals touchscreens en flat-panel displays (indium), glasvezels (germanium),
lasers (gallium) elektronica en IC’s (germanium, gallium), zonnecellen (germanium, gallium), LEDverlichting (gallium, indium), energie-opslag en batterijen (lithium en kobalt) en high-tech-legeringen
voor o.a. de auto- en olie-industrie (niobium, kobalt, mangaan).

Figuur 51 Globale toename van GDP vanaf 2000 (bron: Global CCS Institute/Wereldbank)

116

Figuur 52 Ontwikkeling van de jaarproductie tussen 2000 en 2012 (>1 betekent toename)

Niet alleen kan gekeken worden naar de ontwikkeling van de productie en naar de R/P-verhouding
(in 2012), maar ook naar de ontwikkeling van deze verhouding in de afgelopen jaren (zie Figuur 53).
Een daling van de relatieve reserve in combinatie met een absoluut lage reserve kan wijzen op
hogere risico’s m.b.t. de leveringszekerheid. Uit de gegevens van de USGS Mineral Commodity
Summaries blijkt dat voor de grondstoffen Niobium, Antimoon, Chroom, Platina, Fluorspar, kobalt,
tin, Zeldzame aarden, Wolfraam en Zink de R/P-verhouding tussen 2000 en 2012 met meer dan 10%
is gedaald.

117

De materialen antimoon, zink, en tin combineren een daling van de reservewaardering bovendien
met een in absolute zin kleine voorraad van minder dan 20 jaar.

Figuur 53 Verandering R/P-verhouding sinds 2000

118

Bijlage 6 Concentratie van productie in bronlanden
Veel mineralen blijken slechts in een beperkt aantal landen (economisch verantwoord) gewonnen te
kunnen worden. Een beeld van de geografische concentratie van de hier beschouwde grondstoffen
wordt gegeven in Figuur 54 , door voor elk van de materialen het percentage van de grootste 3
producenten (voor zover gegevens uit de USGS Mineral Commodity Summaries beschikbaar zijn)
weer te geven.
Detailinformatie omtrent individuele zeldzame aardmetalen en (naast platina en palladium)
individuele platinagroep-metalen is hier niet in meegenomen.
Op goud, zilver, telluur, koper en nikkel na, blijkt dat alle andere grondstoffen voor meer dan 50% uit
slechts 3 bronlanden afkomstig zijn.
China is overduidelijk een dominante speler. Andere zeer dominante spelers (> 80% van de
wereldproductie) zijn Brazilië (voor niobium, Nb) en de V.S. (voor beryllium, Be).

119

Figuur 54 Top-3 producerende landen per grondstof

120

De positie van China als 's werelds grootste producent van mineralen verdient bijzondere aandacht.
Het aandeel van China in de productie van de hier bekeken materialen is gegeven in Figuur 55.
Hieruit blijkt dat voor twaalf grondstoffen China meer dan 50% van de totale wereldproductie voor
zijn rekening neemt.

Figuur 55 China's aandeel in de wereldproductie van aangegeven grondstoffen

121

Bijlage 7 Internationale ontwikkelingen van databases
Yale (Verenigde Staten), afdeling Industrial Ecology. Het werk van deze afdeling , onder leiding van T.
Graedel, is toonaangevend in de wereld op gebied van grondstofafhankelijkheid. De
onderzoeksafdeling beschikt over een database waarin voor enkele honderden producten de
volledige waardeketen in een dataset is vervat. De database bevatte in 2012 zeven kritische
materialen, 49 landen en 200.000 productgroepen. Een enkele waardeketen bevat duizenden
onderdelen, elk een specifiek bedrijf met bijbehorend product representerend. CML onderhoudt
goede contacten met deze afdeling en kan voor een onderzoeksagenda daarin een verbindende rol
spelen.
NIMS (Japan), afdeling Materials Science. Het werk van deze afdeling, onder leiding van K. Halada, is
eveneens toonaangevend in de wereld , ditmaal met name op gebied van de koppeling van
grondstof en product. De database bevat vrijwel alle specifieke metalen die in de economie gebruikt
worden en vele duizenden productgroepen. De accuratesse van deze data is hoger dan de
koppelmatrix die het hart vormt van deze studie. In samenwerkingsverbanden geïnitieerd door de
EU is het gebruik van deze data reeds besproken en is aldus een reële mogelijkheid.
GRANTA (Verenigd Koninkrijk), afdeling product technology design. Dit bedrijf is al jaren
toonaangevend in advies op het gebied van productontwerp. Hun track-record heeft hen in staat
gesteld om een database aan te leggen die in hoge mate van detail de samenstellingsgegevens van
producten weergeeft. De exacte reikwijdte van de database is niet duidelijk, maar een indicatie
wordt gelegd met de omvang van ECO-INVENT. Dit komt neer op meer dan 30.000 productgroepen,
70 materialen en talloze milieu-impacts. Daarnaast zijn specifieke ontwerpgegevens van materialen
en productgroepen in beeld gebracht. (waaronder en verdeling van typische levensduur)
Chalmers (zweden), afdeling Urban Studies. Onder leiding van L. Rosado is een database aangelegd
van ca. 15.000 productgroepen en tientallen grondstoffen. Waar het detail in grondstoffen minder is
dan de koppelmatrix, beschikt deze database over gedetailleerde informatie over geografische
herkomst- en bestemming en gebruiksaspecten. De database zal een belangrijk element vormen van
Europees onderzoek naar de Urban Mine in de EU. Om die reden is een samenwerking met deze
partij in het kader van toekomstige studies niet slechts mogelijk, maar nadrukkelijk gewenst.

122