2
Algemene Financiële Beschouwingen
Aan de orde zijn de Algemene Financiële Beschouwingen,
en de behandeling van:
- de brief van de minister van Financiën d.d. 21 september
2021 inzake Nota over de toestand van 's Rijks Financiën
( 35925 );
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat
van het Ministerie van Financiën (IXB) en de begrotingsstaat van Nationale Schuld (IXA) voor het jaar 2022 ( 35925IX ).
De voorzitter:
Aan de orde zijn de Algemene Financiële Beschouwingen.
Ik heet de minister van Financiën en de staatssecretarissen
van Financiën van harte welkom, net als de Kamerleden,
de mensen op de publieke en de kijkers thuis. Vandaag is
aan de orde de eerste termijn aan de kant van de Kamer.
Ik wil met u afspreken: acht vragen en/of opmerkingen, als
ze kort zijn. Anders ga ik het terugbrengen naar zes, maar
als ze kort en krachtig zijn: acht vragen en/of opmerkingen.
U mag zelf besluiten wat u wil: of u een vraag wil stellen,
een samenvatting wil geven of wil concluderen. Ik wil u ook
vragen om via de voorzitter te praten. Ik geef allereerst het
woord aan de heer Tony van Dijck van de PVV.
De (algemene) beraadslaging wordt geopend.

De heer Tony van Dijck (PVV):
Voorzitter, dank u wel. Laat ik beginnen met de vraag aan
deze demissionaire minister van Financiën hoe het gisteren
was bij de Ecofin, of hij nog is aangesproken op zijn constructie op de Britse Maagdeneilanden. Zoals we vanuit
hier hebben kunnen zien, stonden de kranten in Italië daar
vol van. Ik zou dus graag willen weten hoe men daar heeft
gereageerd op dat nieuws.
Dat brengt mij gelijk bij de geloofwaardigheid van deze
minister. De vraag is natuurlijk: kan hij nog optreden als
strijder tegen belastingparadijzen en belastingontwijking,
nu blijkt dat hij zelf gebruik heeft gemaakt van zo'n constructie op de Britse Maagdeneilanden? Vergelijk het met een
minister van Justitie en Veiligheid die het drugsbeleid wil
aanpakken, maar eerder zelf een coffeeshop runde. Hoe
geloofwaardig is dat? De minister speelt hier in dit huis de
vermeende onschuld en wil het afdoen met "2009 was een
andere tijd", maar daar komt hij niet mee weg. Normale
mensen betalen gewoon belasting in dit land en die zitten
niet met hun pensioen in Guernsey en die helpen niet een
vriendje bij een start-up in Afrika met €26.000, dat je toch
hebt liggen. Dat is niet normaal, minister. De minister wil
ons doen geloven dat hij niet wist dat hij investeerde in een
brievenbusfirma op een Caribisch eiland. Maar ook dat
gelooft niemand. Want als je €26.000 overmaakt, weet je
toch waarnaartoe? Dan weet je ook waarin je investeert,
zeker als je 34 jaar oud bent. Dat is een auto. Of heeft deze
minister soms te veel geld? Dat zou kunnen. Ook weet hij
zogenaamd niet wie die andere beleggers waren. Ook dat
klinkt ongeloofwaardig, want het was een vriendenclub, zo
hebben we kunnen lezen. Het waren allemaal vriendjes van

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

het Leidse studentencorps Minerva, van McKinsey, van
ABN AMRO, hét old boys network.
Voorzitter. Als je het analyseert, is die hele constructie
gebouwd om belasting te ontwijken: pure taxplanning. Je
verdient je geld in Kenia, waar de Vpb 30% is, je sluist het
vervolgens naar een holding in Mauritius — een veelgebruikte constructie om belasting te ontwijken in Afrika, waar
de Vpb 0% is — en je betaalt vervolgens je dividend aan
een brievenbusfirma in de Cariben. Hier is over nagedacht.
Nagedacht door de whizzkids van de Zuidas.
Dit zaakje stinkt dan ook. Het doet me denken aan Sywert
van Lienden, ook zo'n CDA-weldoener, die 9 miljoen
opstreek met zijn mondkapjesdeal. Zogenaamd wilde hij
goeddoen. Net zoals deze minister in Afrika, wilde Sywert
goeddoen voor de volksgezondheid in Nederland. Deze
minister wist dondersgoed wat hij deed en hij had, als hij
Sywert had geheten, nu lekker kunnen cashen, want
inmiddels doet die start-up van de minister 5 miljoen omzet
en staan er 900 mensen op de payroll. Dat is geen klein
start-upje meer, dat is gewoon een groot bedrijf. Als de
minister nu zijn aandelen had gecasht, dan had hij flink
verdiend. De vraag is dan ook: hoe geloofwaardig is deze
minister? En hoe geloofwaardig is deze minister in Europa?
Ik zei het al in het begin, de Italiaanse krant kopte: van
aanklager tot beklaagde. Deze minister met zijn opgeheven
vingertje en strenge houding richting Zuid-Europa is niet
meer geloofwaardig.
Voorzitter. Over geloofwaardigheid gesproken. Het kabinet
onder leiding van de heer Rutte heeft Nederland in de
afgelopen jaren in een grote crisis gestort. We zitten midden
in een woningcrisis, een energiecrisis, een migratiecrisis,
een zorgcrisis, een onderwijscrisis, een veiligheidscrisis en
ga zo maar door; de ene crisis na de andere. Hoe geloofwaardig is het dan dat deze coalitie, die al die ellende heeft
veroorzaakt, nu een doorstart wil maken? Ze willen de
puinhoop die ze zelf hebben veroorzaakt nu gaan opruimen
en ze beloven beterschap. Maar daar trapt toch niemand
in? Dat is alsof een pyromaan zegt: ik beloof mijn eigen
brand te blussen. Dat werkt niet. Het is dus ook niet zo gek
dat meer dan 70% van de Nederlandse bevolking hier geen
vertrouwen in heeft.
Voorzitter. Laat ik een aantal crises langslopen. Allereerst
de koopkrachtcrisis, die ons welbekend is hier in dit huis.
De koopkracht van de mensen staat al sinds de eeuwwisseling stil. Mensen snakken naar een beetje lucht in de portemonnee. Ondanks dat de economie met 3,5% groeit, krijgen
we volgend jaar weer niets aan koopkracht erbij. Nederland
verarmt zienderogen. Meer en meer mensen komen niet
rond. Inmiddels telt Nederland zo'n 250.000 werkende
armen, hebben we vorige week kunnen zien in een bron
van de SER. 1,5 miljoen mensen in Nederland kampen met
problematische schulden en armoede. Dat is Nederland
anno 2021. Ondertussen wordt ook nog eens alles duurder.
We hebben het gezien: de zorg, het eigen risico, de energierekening, de boodschappen. Alles is een stuk duurder
geworden de afgelopen jaren. Neem de benzine. Tegenwoordig betaal je meer dan €2 voor een liter benzine.
Waarom betalen we in Nederland €0,50 meer dan in België
en in Duitsland, zo vraag ik aan de minister, of eigenlijk aan
de staatssecretaris. Half Nederland tankt inmiddels in de
buurlanden. Dat gaat al jaren zo. Van elke liter benzine gaat
meer dan de helft naar de staatskas. De PVV zegt: verlaag
de accijnzen tot onder het niveau van onze buurlanden,

6 oktober 2021
TK 8

8-2-1

zodat zij hier onze staatskas kunnen spekken in plaats van
andersom.
Voorzitter. Dan de energiecrisis, waar de kranten vol van
staan. De gasprijzen gaan door het dak. Inmiddels betalen
we meer dan €100 per megawattuur. Dat was begin van
het jaar €17. 550.000 huishoudens leven inmiddels in
energiearmoede. Als dit zo doorgaat, zitten we straks in de
winter in de kou. Dit jaar steeg de energierekening met €500
en volgend jaar stijgt deze waarschijnlijk nog een keer met
€550. We stevenen af op een regelrechte energieramp. Maar
wat doet deze minister, wat doet dit kabinet? Niets! Andere
landen kwamen inmiddels in actie. Italië, Griekenland,
Spanje, Frankrijk, allemaal verlaagden ze de energielasten
voor gezinnen. En deze minister laat heel Nederland in de
kou staan.
Dan de pensioencrisis. Dat is ook zoiets. De potten puilen
uit. Inmiddels, in tien jaar tijd, is het pensioenvermogen
dat in Nederland in kas is verdubbeld van 830 miljard naar
bijna 1.700 miljard. Toch moeten de pensioenfondsen
zichzelf arm rekenen en worden de gepensioneerden al tien
jaar niet geïndexeerd. Gepensioneerden betalen de rekening
en lopen inmiddels 11% aan koopkracht mis. Een rekenvoorbeeld. Een gepensioneerde met een klein aanvullend pensioentje van €700 loopt hierdoor inmiddels na tien jaar €200
per maand mis, doordat er niet geïndexeerd is. Dat is niet
uit te leggen.
De immigratiecrisis. Onder leiding van de heer Rutte kwamen 900.000 niet-westerse migranten naar Nederland. Dat
is een stad zo groot als Amsterdam. Dat heeft ons tot nu
toe 200 miljard gekost, aan opvang, uitkeringen, huisvesting, noem maar op. Waarom heeft niemand het daarover?
Als wij een vraag stellen naar aanleiding van de Miljoenennota, zeggen ze: dat gaan we niet berekenen. We mogen
niet weten wat de open grenzen kosten. Het beleid van open
grenzen kost de belastingbetaler inmiddels 20 miljard euro
per jaar.
Voorzitter. Onder Rutte is onze samenleving zichtbaar veranderd. In de grote steden is inmiddels meer dan de helft
van de nieuwgeborenen niet-westers. Dus tel uit je toekomst. Het gaat maar door. De COA's lopen weer vol. We
hebben het kunnen zien in de kranten van vandaag en gisteren. Alleen al vorige maand kwamen alweer 3.000 asielzoekers Nederland binnen. De PVV wil daarom de grenzen
sluiten voor alle asielzoekers en migranten uit islamitische
landen. Het kan niet zo doorgaan. We zijn straks vreemden
in ons eigen land. Kap er dus mee en gooi de grenzen dicht.
Dat brengt me gelijk op de woningcrisis, ook zo'n gigantische crisis op dit moment. Mede door de migratie is er in
Nederland geen huis meer te krijgen. Het woningtekort is
inmiddels opgelopen tot 30.000 woningen, en als er dan
iets vrijkomt, gaan 27.000 wachtende statushouders voor.
De starter in Nederland kan het dus wel schudden en de
wachtlijsten worden langer en langer. Naast een tekort zijn
de huizen inmiddels onbetaalbaar, zoals we weten. In een
jaar tijd stegen de prijzen met bijna 20%. Een rijtjeshuis
kost inmiddels vier ton. In 2013 was dat twee ton. In zeven,
acht jaar tijd zijn de prijzen van de huizen dus verdubbeld.
Wonen is onbetaalbaar en ook de huren zijn exorbitant
gestegen, in de afgelopen tien jaar onder Rutte met 30%,
waardoor 800.000 huurders hun rekeningen bijna niet meer
kunnen betalen. We zien ook dat er geen huurwoningen bij
komen. Het bestand van 2,3 miljoen is al tien jaar hetzelfde,

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

want corporaties bouwen niet. Dat komt natuurlijk door de
verhuurderheffing. Daarom is de PVV er ook voorstander
van om de verhuurderheffing en de verstikkende regels af
te schaffen.
Voorzitter. Dan de toeslagenaffaire, ook zo'n crisis, een crisis
waardoor dit kabinet is gestopt en naar huis is gestuurd.
De voorzitter:
Er is een interruptie van de heer Azarkan van DENK.
De heer Azarkan (DENK):
Ik wil even iets rechtzetten. De heer Van Dijck zegt dat er
een woningtekort van 30.000 woningen is. Ik denk dat hij
zich daarin vergist. Het woningtekort is zo'n 330.000
woningen. Vervolgens zegt hij daarbij dat 27.000 woningen
ingenomen gaan worden door asielzoekers. Ik weet dat het
een beetje de nationale hobby van de PVV is om asielzoekers, mensen die er niks aan kunnen doen, overal de schuld
van te geven, maar het is wel goed om de juiste cijfers te
vermelden. Het woningtekort is dus helaas geen 30.000
maar 330.000 woningen, meneer Van Dijck.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Dat klopt, voorzitter. Hier staat ook 300.000. Dat was een
slip of the tongue. Het moet 300.000 zijn, maar dan nog.
We komen 300.000 woningen te kort. Als er dan een woning
vrijkomt, staan er toch 27.000 asielzoekers in de wachtrij
die voorrang krijgen op de Nederlander die een huis zoekt.
Voorzitter. Dan de toeslagenaffaire. Het is werkelijk te
schandalig voor woorden hoe er met burgers in dit land
wordt omgesprongen, hoe men wordt vermalen in
bureaucratische molens van de overheid en hoe uitvoerende
instanties, zoals de Belastingdienst, met hun klanten
omgaan. We zijn nu anderhalf jaar verder en inmiddels
hebben zich 47.000 gedupeerden gemeld, maar slechts
18.000 hebben een voorschotje gehad. Dat was het dan
zo'n beetje, na negen maanden. De rest loopt nog en is in
behandeling. Slechts 4.000 dossiers zijn integraal beoordeeld en slechts 47 dossiers zijn afgehandeld door de
Commissie Werkelijke Schade. Dat schiet dus niet op. Als
dit zo lang duurt, dan zijn we over honderd jaar nog bezig.
Ik zeg dus aan deze minister: grijp in en doe er wat aan om
wat tempo te maken.
Als ik zie hoe hiermee wordt omgesprongen en hoe dit
wordt afgehandeld, dan hou ik mijn hart vast met betrekking
tot de coronasteunpakketten, want die komen er nu aan. Ik
zie eenzelfde nachtmerrie ontstaan als bij de toeslagenaffaire. 40% van de bedrijven moet namelijk alles terugbetalen
van de NOW 1, zo blijkt nu. Ze hebben het omzetverlies te
hoog ingeschat. 70.000 bedrijven moeten nog een vaststellingsaanvraag doen; anders moeten ze alles terugbetalen.
Dit gaat om miljarden die moeten worden terugbetaald. Ik
heb het op de achterkant van een sigarendoosje uitgerekend: ik schat dat 12 miljard terugbetaald moet worden.
Dan staat er ook nog eens 20 miljard aan belastingen open.
Hoe gaat het bedrijfsleven dit terugbetalen? Hoe gaat de
minister voorkomen dat we straks in een tweede toeslagaffaire zitten? En hoe gaat hij voorkomen dat bedrijven worden vermalen door een starre overheid en alsnog met
bosjes tegelijk omvallen? Ik ontvang gaarne een geruststel-

6 oktober 2021
TK 8

8-2-2

lend antwoord en duidelijkheid over wat het plan is van
deze minister.

In deze Miljoenennota lees je duidelijk twee verschillende
verhalen.

Voorzitter. Dan de Europacrisis. In plaats van onze eigen
mensen te helpen, heeft dit kabinet oog voor Europa, voor
de Europese Unie en voor andere, Zuid-Europese lidstaten.
Het EU-Herstelfonds is nu operationeel. Het loket is open
en er ligt 800 miljard klaar om te verdelen. Kom het maar
halen! De Europese Commissie leent zich suf op de kapitaalmarkt sinds wij haar het groene licht hebben gegeven om
te mogen lenen op de kapitaalmarkt. Nederland betaalt 50
miljard. "Solidariteit" noemen ze dat in Brussel. Kennelijk
hebben we hier geld te veel. Elk Nederlands gezin mag
€6.000 overmaken naar landen als Italië, Spanje en Griekenland, alsof ze te veel hebben. Hoe haalt de minister het in
zijn hoofd om ons belastinggeld zo weg te geven? Ik blijf
het zeggen: Italië en Spanje krijgen een gift van 70 miljard
euro, terwijl die landen groeien als kool — met 5% à 6%,
harder dan Nederland — en tegen 0% kunnen lenen op de
kapitaalmarkt. Nederland gaat nu lenen op de kapitaalmarkt
om die landen van miljarden te voorzien. Dat is toch de
wereld op z'n kop? Kan de minister het dus nog één keer
uitleggen? Want tot nu toe hoor ik alleen maar: het is goed
voor onze economie. Waarom moeten wij miljarden cadeau
doen aan landen als Italië en Spanje? Nederland wil minder
EU, maar krijgt alleen maar meer.

Het eerste is een vrij heftig verhaal over een land dat in een
enorme crisis zit en dat deze doormaakt. Het is zichtbaar in
de Miljoenennota en in de dieprode cijfers en dalende grafieken, maar het was vooral merkbaar aan de stille straten,
de lege wegen en de verlaten treinstations en aan kantoren,
winkels en scholen die moesten sluiten, terwijl de ziekenhuizen overstroomden. Nooit eerder is onze economie
kunstmatig stilgelegd, nooit eerder is onze samenleving op
deze manier tot stilstand gekomen en nooit eerder zijn we
geconfronteerd met zo'n enorme gezondheidscrisis. Een
ongekende krimp van de economie was het gevolg met
ongekende begrotingstekorten en oplopende schulden als
gevolg van ongekende maatregelen. Al die rotmaatregelen
waren nodig maar laten we ook gewoon eerlijk zijn, het was
voor iedereen een hele zware periode.

Voorzitter, tot slot. Wat zou Nederland weer een prachtig
land kunnen zijn, als we maar de juiste keuzes zouden
maken, als we ons geld niet meer naar het buitenland zouden brengen maar aan onze eigen mensen zouden besteden, als we Nederlanders in plaats van asielzoekers weer
voorrang zouden geven voor een huis, als we de migratie
zouden beperken en onze straten weer veilig zouden maken,
als we gepensioneerden weer van een fatsoenlijk en geïndexeerd pensioen zouden kunnen voorzien, als we de boeren, onze nationale trots, weer gewoon zouden kunnen
laten boeren zonder de gesel van die onzinnige stikstofterreur en als we al die mensen die het al moeilijk hebben,
een beetje extra lucht zouden kunnen geven door de energierekening, de energiebelasting, de huren en de accijnzen
te verlagen. Het is allemaal niet zo ingewikkeld, als we maar
de juiste keuzes maken en Nederlanders weer op één zetten
en als we investeren in ons eigen land en in onze eigen
mensen. Dat Nederland, dat mooie, trotse land, gaat een
nieuw kabinet met dezelfde partijen aan het roer ons niet
brengen. Daarvoor hebben we nieuwe verkiezingen nodig,
maar dat land gaat er wel komen, niet omdat ik dat zeg
maar omdat de Nederlanders dat verdienen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Heinen van
de VVD.

De heer Heinen (VVD):
Voorzitter. Voor ons liggen de Miljoenennota, de begroting
en allerlei verkenningen van verschillende planbureaus.
Boekwerken vol getallen, tabellen en grafieken. Interessant
leesvoer voor ons als financieel woordvoerders, maar achter
al die cijfers zitten de verhalen van hele gewone mensen.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

Het tweede verhaal is gelukkig een veel optimistischer
verhaal. Dat gaat over een land met een enorme veerkracht
en aanpassingsvermogen. We gingen thuiswerken, zoomen,
kinderen kregen digitaal les, we hielden digitale borrels en
we deden boodschappen voor elkaar. Ondernemers bleven
keihard knokken en stopten hun laatste spaarcenten in hun
zaak. Zoals de eigenaar van een boekenwinkeltje hier niet
ver vandaan waar ik regelmatig kom. In december had ze
haar laatste spaarcenten aan kerstverlichting uitgegeven
om de winkel op te vrolijken in de hoop met kerst wat van
de verliezen goed te kunnen maken om een week later te
horen dat Nederland weer in lockdown moest. Gelukkig
konden zij en al die ondernemers rekenen op noodsteun.
Goed besteed geld waardoor veel faillissementen zijn
voorkomen en waardoor de economie na corona weer een
vliegende start kan maken. De economie groeit weer, en
hoe! Na een vrije val schiet de economie weer omhoog.
Begrotingstekorten dalen en voor het eerst sinds lange tijd
zijn er meer vacatures dan werklozen. Wereldwijd wordt er
met bewondering naar ons land gekeken. Hoe doen die
Nederlanders dat toch? Een van de successen is onze
moderne economie. We hebben veel verschillende bedrijven
en zijn niet afhankelijk van één sector. Onze economie drijft
op kennis, wat je met een lockdown niet uit kunt zetten. En
we lopen voorop in bijvoorbeeld digitalisering, waardoor
we tijdens lockdowns door konden werken, kinderen les
konden krijgen en we onze familie konden blijven zien.
Maar ik moet ook eerlijk zijn. We dreigen op een aantal
zaken achterop te raken. Dat maakt ons kwetsbaar en dat
mogen we niet laten gebeuren. In de Miljoenennota zet het
kabinet een paar belangrijke eerste stappen. Allereerst veiligheid en de investeringen in de aanpak van de georganiseerde misdaad, in beveiliging en in de politie. Ruim een
half miljard euro. Daar hebben we bij de Algemene Politieke
Beschouwingen met de motie-Hermans nog eens 200 miljoen aan toegevoegd. Het is de grootste investering in onze
veiligheid sinds lange tijd. En terecht! Bij het debat over de
Voorjaarsnota vroeg ik de minister om meer inzicht in de
afgewezen financiële claims, zeg maar de oproepen tot
extra geld die door het kabinet worden afgewezen. Kan de
minister in dit kader ingaan op de begroting voor Justitie
en Veiligheid en antwoord geven op de vraag of we met
deze mega-investering nu al het noodzakelijke doen om
Nederland veiliger te maken of blijven er alsnog tekorten
bestaan? Want we moeten de strijd tegen de georganiseerde misdaad versterken. Zij dreigen alles kapot te maken
wat Nederland zo'n mooi land maakt, een open en vrij land.

6 oktober 2021
TK 8

8-2-3

Personen die zich keihard inzetten voor onze rechtsstaat
worden op klaarlichte dag vermoord. Ondernemers worden
kapotgemaakt en gezinnen worden bedreigd door niets
ontziende criminelen. Het is tuig en het moet stoppen.
Ook in onze internationale veiligheid dreigen we achterop
te raken. De opkomst van ondemocratische machtsblokken,
instabiliteit aan de randen van Europa en agressieve,
autoritaire landen die onze veiligheid bedreigen. Europa
zal veel meer voor onze eigen veiligheid moeten opkomen.
Dat vraagt in de eerste plaats om een sterke krijgsmacht
en voor een land als Nederland om sterke bondgenootschappen, zoals de NAVO en de Europese Unie. In de Miljoenennota worden wat gaten gedicht in de Defensiebegroting.
Prima, maar lang niet genoeg. Ook daar hebben we bij de
Algemene Politieke Beschouwingen met de motie-Hermans
300 miljoen extra voor vrijgemaakt om achterstanden weg
te werken. Maar ook dit zal niet genoeg zijn. In de Miljoenennota geeft het kabinet wel aan hoe belangrijk de krijgsmacht is. Dat is terecht, maar er staat niet wat nodig is om
die krijgsmacht goed te laten functioneren en om aan onze
internationale verplichtingen te voldoen. De minister van
Defensie gaf drie jaar geleden aan dat er ruim 4 miljard
euro nodig is om de krijgsmacht op het Europese NAVOgemiddelde te krijgen. Ik vraag aan de minister: is dat nog
steeds het geval? Klopt het dat onze economie gemiddeld
altijd harder stijgt dan onze defensie-uitgaven, waardoor
we de NAVO-norm eigenlijk nooit halen, ondanks dat we
er miljarden in investeren? Zou er dan niet een regel moeten
zijn, waarbij we de defensie-uitgaven altijd laten meestijgen
met de economie, om zo aan onze internationale verplichtingen te voldoen? Dat doen we in feite ook met de EUafdrachten.
Voorzitter. Ook in het klimaatbeleid zullen we extra moeten
investeren. We moeten investeren in vergroening van onze
industrie en schone, stabiele energieopwekking. We moeten
naast zon- en windenergie ook investeren in kernenergie.
En naast onze fysieke infrastructuur zullen we ook moeten
investeren in onze energie-infrastructuur. In de Miljoenennota worden de eerste stappen gezet, waaronder in waterstof. Het is een cruciale eerste stap op weg naar een duurzame waterstofeconomie. Van de minister wil ik weten of
de vervolgplannen om die waterstofinfrastructuur verder
uit te bouwen al klaarliggen. Wordt daar op z'n minst aan
gewerkt, zodat we geen tijd verliezen?
Voorzitter. We staan voor grote opgaven. Naast het investeren in veiligheid, defensie, energie en klimaat, moet er
ook geïnvesteerd worden in woningen, achterstallige
onderhoud van onze infrastructuur, onderwijs en innovatie.
Als financieel woordvoerders moeten we dan ook de vraag
stellen hoe we dit allemaal betalen. Voor veel partijen is
daar een eenvoudig antwoord op: verhoog de belastingen
maar, en het liefst bij ondernemers. Ik denk dat dat onverstandig is. Het gaat volledig voorbij aan het besef dat geld
dat wij hier uitgeven eerst verdiend moet worden. Het gaat
eraan voorbij dat je ondernemerschap daarom moet stimuleren in plaats van afremmen en dat bedrijven geen anonieme kantoren zijn, maar dat daar hele normale mensen
werken, die daar gewoon hun brood verdienen.
Ook bezuinigen lijkt me nu onverstandig. Het is simpelweg
niet nodig, want de economie staat er goed voor. Ik denk
daarom dat het verstandig is dat we eenmalige uitgaven
aan bijvoorbeeld achterstallig onderhoud en de bouw van
een nieuwe energie-infrastructuur financieren uit de alge-

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

mene middelen. Of simpel gezegd: dat we kunnen lenen,
en de staatsschuld dus wat kunnen laten oplopen, voor
investeringen die de economie structureel versterken.
Voorzitter. Dat kan. Economisch gezien komt Nederland
goed uit de coronacrisis. Er zitten natuurlijk persoonlijke
drama's achter. De minister zei het mooi: als ik hiervoor
had kunnen tekenen, had ik dat zeker gedaan. Daar was ik
het zeer mee eens. Het is ook begrijpelijk dat hij dat zei, met
een staatsschuld van dik onder de 60%. En dat na een economische crisis, een enorme economische crisis, en na 80
miljard aan steunmaatregelen! Die staatsschuld daalt de
komende jaren verder naar 50% en zelfs, als je wat verder
kijkt, naar 27%.
Voorzitter. We zijn een zuinig land, maar we moeten niet
gierig worden. We moeten de ruimte die we hebben nu
benutten, zeker gezien de uitdaging waarvoor we staan en
de lage rente die we betalen. Dat betekent overigens niet
dat de geldsluizen zomaar open kunnen. Ergens zullen we
onszelf moeten begrenzen. Structurele uitgaven dienen
daarom gewoon gedekt te worden, conform het advies van
de Studiegroep Begrotingsruimte. Die studiegroep adviseert
ook een aparte systematiek voor eenmalige investeringen,
zodat we geld door de jaren heen slimmer kunnen inzetten.
Vanuit die gedachte zouden we, naast het Nationaal
Groeifonds, bijvoorbeeld ook een nationaal herstel- of
transitiefonds kunnen oprichten. Welke mogelijkheden ziet
de minister hiervoor? En ziet hij ruimte om die fondsen dan
ook te vullen?
Voorzitter. Waar Nederland de financiële ruimte wel heeft,
hebben andere landen die duidelijk niet. Veel landen gingen
met slechte overheidsfinanciën de coronacrisis in en kwamen daar nog slechter uit. De Miljoenennota gaat hier ook
op in. Het wereldwijde niveau van publieke schulden is
historisch gezien nog nooit zo hoog geweest, met zorgwekkende uitschieters, zoals Italië met een staatsschuld van
160%. De collega verwees er al naar. Nu ben ik van mening
dat Europa geen schuld- maar een groeiprobleem heeft.
Voor die groei zijn hervormingen nodig, en niet nog meer
schulden. Met enige bezorgdheid volg ik daarom de discussie over de aanpassing van de Europese begrotingsregels
en pogingen om bepaalde uitgaven niet meer in de tekortnorm mee te tellen. Deelt de minister die zorgen? Hoe kijkt
hij aan tegen de houdbaarheid van de Europese schuldenberg, ook omdat deze enkel en alleen in stand wordt
gehouden door een ECB die de geldpersen maar laat
draaien. Dat is een keer eindig, zeker gezien het risico op
inflatie. En wat dan?
De voorzitter:
Dank u wel. Er is een interruptie van de heer Nijboer van
de PvdA.
De heer Nijboer (PvdA):
Er lekt nog weleens wat uit via de NOS en gisteren heeft
informateur Remkes ook een beetje de ideeën over het
begrotingsbeleid van de VVD uiteengezet. De heer Heinen
zegt: eigenlijk kunnen de sluizen incidenteel open — dan
kunnen we heel veel uitgeven — maar structureel moet er
weer bezuinigd worden als je wilt uitgeven. Ik vraag me af
welke analyse daar nou onder ligt. Ik zie wat de grote problemen van Nederland zijn. Er zijn best incidentele dingen,
zoals stikstof en zo. Maar de onderwijskwaliteit gaat achter-

6 oktober 2021
TK 8

8-2-4

uit. Daar heb je structureel geld voor nodig. Het toeslagenstelsel moet herzien worden. Dat gaat geld kosten. Daar
heb je een hoger minimumloon voor nodig, en waarschijnlijk ook lagere nominale zorgpremies. Daar moet structureel
geld bij. Met het investeren in de woningbouw ben je echt
niet over drie of vier jaar klaar. Daar moet geld bij, en ook
structureel. Dus ik vraag de heer Heinen: welke structurele
problemen denkt hij op te lossen met zo'n enorme bak
incidenteel geld, terwijl het Wopke-Wiebes-fonds het geld
al niet uitgegeven krijgt?
De heer Heinen (VVD):
De heer Nijboer stelt hier terecht een aantal onderwerpen
aan de orde die we met elkaar moeten oplossen. Ik kan er
nog veel meer aan toevoegen. Ik hoorde de heer Nijboer
niet over de woningmarkt. Dat lijkt me ook zeer ernstig. Ik
noem veiligheid, defensie, infrastructuur, om maar wat te
noemen. We hebben allemaal zo onze wensen. We zien
allemaal die problemen en vanuit onze partijen en politieke
ideologie hebben we ook prioritering daarin. We moeten
ook eerlijk zijn. We zullen niet allemaal 100% ons gelijk
krijgen; we zullen niet maximaal investeren zoals we zouden
willen investeren. Dat moeten we ook erkennen. Ik denk
dat we op de korte termijn voor een aantal grote uitdagingen staan. De heer Nijboer noemde ze ook: stikstof, klimaat,
achterstallig onderhoud. Ik denk dat we daarvoor de portemonnee moeten trekken. Daar moeten we incidenteel geld
voor vrijmaken. Maar de rekeningen voor structurele uitgaven kun je niet oneindig blijven optellen. Waar de grens
precies ligt, is natuurlijk ook aan de formerende partijen.
Zij bekijken tot welk begrotingstekort of -overschot je kan
gaan. Ik denk dat je eerder op een tekort gaat uitkomen.
Eén ding is wel helder: je kan het niet oneindig blijven stapelen. Er zit een einde aan de hoeveelheid laagjes cake die
je op een taart zet.
De heer Nijboer (PvdA):
Zo is het. Politiek gaat over keuzes maken. De PvdA heeft
ook altijd een verantwoord begrotingsbeleid voorgestaan.
Het gaat over politieke keuzes. De heer Heinen zegt: die
bedrijven mogen niet belast worden. Daar ben ik het niet
mee eens. Daarmee kun je investeringen in onderwijs
betalen. Ik ben echt bang dat het een soort afkoopsom
wordt. We geven een enorme hoeveelheid geld uit. Je krijgt
het niet eens uitgegeven en het wordt ook niet efficiënt
uitgegeven. Op de lange termijn worden de grote problemen van de samenleving niet aangepakt. Dat is natuurlijk
ook wat Tjeenk Willink aangaf: begin nou eens met de grote
problemen van deze tijd. Dat is de kwaliteit van het onderwijs. Dat is de woningnood. Dat is het toeslagenstelsel. Dat
is dat mensen niet meer kunnen rondkomen van hun werk.
Dat kost allemaal structureel geld. De heer Heinen zet dat
nu al op slot, want hij zegt: "De lasten voor bedrijven mogen
niet omhoog en die van burgers moeten naar beneden. En
ik heb alleen maar incidenteel geld." Dan verergert de VVD
de problemen.
De heer Heinen (VVD):
Daarmee loopt u vooruit op een uitkomst waarvan we nog
niet eens weten hoe die eruit gaat zien. De heer Nijboer
zegt: ik ben bang. Ik sta anders in het leven. Ik ben er vrij
optimistisch over dat we hieruit kunnen komen. De heer
Nijboer zegt: ik wil graag de lasten van bedrijven verhogen.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

Dat heb ik wel gezien in het verkiezingsprogramma. Die
rekening bedroeg 40 miljard. Mijn hemel, zelfs de SP kreeg
een beetje het schaamrood op de kaken ervan. Verkiezingsprogramma's zijn ook een beetje politiek hobbyisme. Daarin
kun je een beetje ermee spelen. Maar in alle ernst, meneer
Nijboer: als je de lasten voor het bedrijfsleven met 40 miljard verhoogt, ga je echt voorbij aan het idee dat je geld
eerst moet verdienen. Ik zei dat al eerder in mijn betoog.
Je kan niet oneindig bedrijven belasten. Dat wil niet zeggen
dat je de problemen niet wil oplossen. Ik vraag aandacht
voor het feit dat je niet oneindig belastingen maar kan blijven verhogen, zoals u in uw verkiezingsprogramma deed.
Toen dat uitkwam, schrok ik daar heel eerlijk gezegd wel
echt van.
De heer Nijboer (PvdA):
Voorzitter, dit hoeft geen interruptie te zijn, maar ik stel vast
dat de VVD zegt dat verkiezingsprogramma's een beetje
politieke spielerei zijn. Dat is dus de bestuurscultuur die de
VVD voorstaat. Het zijn mijn idealen en overtuigingen die
daarin zijn opgeschreven.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer … O, de
heer Heinen nog, kort.
De heer Heinen (VVD):
Ja, misschien wil ik daar nog wel een kleine reactie op
geven. Ik doe niks af aan de serieusheid van de plannen die
in verkiezingsprogramma's staan. Maar als u — zeg ik via
de voorzitter — aankomt met een verhoging van belastingen
met 40 miljard, dan kan ik dat heel eerlijk gezegd niet heel
serieus nemen.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik tel het wel mee als interruptie. We hebben
gezegd: acht vragen of opmerkingen, zelf te verdelen. Ik
geef allereerst het woord aan de heer Van Raan; die stond
al wat langer. Ik geef daarna de heer Grinwis, dan mevrouw
Gündoğan en dan de heer Alkaya het woord.
De heer Van Raan (PvdD):
Laat ik beginnen door te zeggen dat wij hier waarschijnlijk
allemaal optimisten zijn. Dat zeg ik voordat er weer gezegd
wordt: links is altijd zo pessimistisch. Dat is wat mij betreft
niet aan de orde.
Ik heb twee punten, voorzitter. Het eerste punt is als volgt.
Bij al de crises die de heer Heinen benoemt, mis ik de zo
gevraagde zelfreflectie van de VVD over de vraag hoe we
hier zijn terechtgekomen. Dan kunnen we het hebben over
de toeslagenaffaire of de stikstofcrisis, maar ik wil het nu
even toespitsen op het punt waar de heer Rutte, de ministerpresident, en de Partij voor de Dieren het over eens waren.
Dat is namelijk dat de bredewelvaartsmonitor aangeeft dat
de huidige economische groei niet vol te houden is. Daar
hoor ik hem eigenlijk niet over. Wat zijn nou de fundamentele aanpassingen die hij wil doen? Want nogmaals, het is
op deze manier niet vol te houden. Dat is punt één.

6 oktober 2021
TK 8

8-2-5

De heer Heinen (VVD):
Ik zit even te denken hoe ik deze vraag van de heer Van
Raan het beste kan beantwoorden. De reden waarom ik
even tijd neem om na te denken, is omdat ook deze vraag
eronder zit: neemt de VVD hier ook verantwoordelijkheid
voor de dingen die misgaan? Natuurlijk, als je tien jaar
regeert, dan ben je verantwoordelijk voor de successen,
maar ook voor dingen die niet goed gaan. Laat ik dat vooropstellen. Daar loop ik ook niet voor weg. Dat neemt niet
weg dat je dan ook een verantwoordelijkheid voelt om al
die problemen die er zijn op te lossen. Nog een interruptie
op een antwoord op een interruptie? Of zal ik mijn antwoord
even afmaken?
De voorzitter:
U bent aan het woord.
De heer Heinen (VVD):
Oké, dan maak ik het even af.
Dan de brede welvaart. Ik vind het oprecht een mooi debat
over brede welvaart, dat je breder kijkt dan alleen naar het
bbp. Er is meer dan alleen dat ene cijfer dat zegt hoe je er
macro-economisch voor staat. Je moet ook kijken hoe
mensen profiteren; mensen, maar ook je land als geheel.
Dan gaat het ook over duurzaamheid, hoe je die welvaart
die je met z'n allen vergaart in je land inzet om er gewoon
een fijner, mooier land van te maken. Dus daar ben ik het
zeer mee eens. Maar ik hoorde ook de opmerking dat het
niet meer gaat en dat de groei te hoog zou zijn. Daar begon
ik toch wel een beetje te twijfelen, want hoe kan nou inkomensgroei te hoog zijn? Dat zou ik even willen terugvragen.
De heer Van Raan (PvdD):
Dit telt natuurlijk, dat begrijp ik. Hier dient zich gewoon het
probleem aan dat de heer Heinen kennelijk niet weet wat
het brede welvaartsbegrip is. Dat gaat niet alleen over het
hier en nu, maar ook over het later en elders. Dan zie je dat
de indicatoren van het later en elders, cruciale punten, vér
in het rood staan en ook continu roder worden. Dat was de
analyse in het Verantwoordingsdebat van dit voorjaar,
samen met de minister-president, die ook zei: het is gewoon
niet houdbaar. Hoe roder met name die indicatoren van het
later zijn, hoe meer je nu moet doen. Daar hoor ik de heer
Heinen eigenlijk helemaal niet over. Dus hij geeft ook op
dit terrein weinig blijk van reflectie wat de echte problemen
zijn.
De heer Heinen (VVD):
Dat is een vrije interpretatie van mijn inbreng. Als het gaat
om die brede welvaartsmonitor, die niet iedereen in het
land zal kennen, dat is eigenlijk een scoreboard met kleurtjes, groen en rood. Volgens mij zitten daar ook nog wat
gradaties tussen van hoe je land ervoor staat op verschillende categorieën. We hebben daar vaker dat debat over.
Dan vraag ik ook om evenwichtigheid in die brede welvaartsmonitor, want daar zitten zaken in als duurzaamheid et
cetera. Maar je hebt vrij weinig aan heel veel bomen in je
straat als er achter elke boom een boef staat, dus ik vraag
ook altijd aandacht in die brede welvaart voor zaken als
veiligheid en migratie, om die erin mee te nemen. Dat is
ook onderdeel van mijn betoog. Ik denk dat de heer Van

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

Raan ingaat op duurzaamheid, klimaat et cetera, dat soort
thema's. Die zijn ook wat donkerder gekleurd in die monitor.
Nou was precies mijn betoog dat we moeten gaan investeren in de verduurzaming van onze economie, in onze
nieuwe energie-infrastructuur. Daarin ben ik optimistisch,
dat ons dat gewoon gaat lukken en dat we al die indicatoren
dus allemaal op groen gaan krijgen.
De heer Van Raan (PvdD):
Mijn tweede punt gaat inderdaad over de structurele versus
incidentele begroting. Dan sluit ik even aan bij het punt dat
de heer Nijboer maakte. Ik vraag me wel af bij de gedachte
van die fondsen, bij wat ik daar nu van begrijp, of zich dat
dan eigenlijk onttrekt aan het budgetrecht van de Tweede
Kamer, zoals het nu beschreven wordt. De Rekenkamer en
ook de Raad van State hebben nu gezegd: pak nou juist je
budgetrecht. Kunt u dat wat meer toelichten?
De heer Heinen (VVD):
Jazeker. Dat is een terechte discussie. Die discussie hebben
we in zekere zin ook bij het Groeifonds: hoe kan je nou je
budgetrecht als Kamer uitvoeren, maar hoe zorg je er ook
voor dat je bepaalde investeringen op enige afstand van
de politiek zet om te voorkomen dat daar — dan gebruik ik
toch het woord — politiek hobbyisme insluipt? Als ik naar
oude fondsen kijk, zoals het FES-fonds, waarvan het idee
heel nobel was, hoe je kan investeren om je economie te
versterken op de lange termijn, dan sluipen daar toch uiteindelijk allerlei hobby's in en verliest uiteindelijk zo'n fonds
zijn bestaansrecht. Dus het budgetrecht van de Kamer is
een heel belangrijk punt. Wat het idee van fondsensystematiek betreft, ik ben helemaal niet getrouwd met het instrument, maar waar het om gaat is dat je investering klaarstaat
die je ook over jaargrenzen heen kan schuiven. De heer Van
Raan weet ook — dan maak ik het iets technischer — dat
in onze huidige begrotingssystematiek en het kasverplichtingenstelsel bedragen gewoon na een jaar vrijvallen. Als
je kijkt hoe bijvoorbeeld investeringsdepartementen het
doen, zoals IenW, dan hebben we ook een Mobiliteitsfonds
zodat je bepaalde investeringen ook over jaargrenzen kan
schuiven. Als je naar grote investeringen kijkt waarvoor we
staan, waaronder die in onze energie-infrastructuur, dan
denk ik dat je ook naar dat soort oplossingen moet kijken.
De heer Van Raan (PvdD):
Het is mij dan toch nog niet helemaal duidelijk hoe die
fondsen precies werken. Pleit de heer Heinen er nu voor
dat we eerst van een kasstelsel naar een baten- en lastenstelsel gaan voordat we dit gaan doen? Hoe werkt dat dan?
En nogmaals, hoe borgt hij dan het budgetrecht van deze
Tweede Kamer?
De heer Heinen (VVD):
Ik pleit niet voor een baten-lastenstelsel. Daar ben ik geen
voorstander van. Overigens passen we dat natuurlijk wel
toe op bijvoorbeeld zbo's, maar voor de rijksbegroting ben
ik voorstander van een kasverplichtingenstelsel. Maar voor
bepaalde investeringsdepartementen kan je werken met
fondsen, zoals we bijvoorbeeld al doen met het Mobiliteitsfonds en het Deltafonds. Hoe dat er precies uit moet zien,
is natuurlijk ook iets wat aan de formatietafel besproken
moet worden. Een van de criteria is hoe je wel waarborgt

6 oktober 2021
TK 8

8-2-6

dat wij hier democratische controle op hebben en budgetrecht behouden. Ik moet eerlijk zeggen dat daar wel enig
spanningsveld zit, want volledig budgetrecht betekent ook
dat we het allemaal kunnen amenderen. Daar kunnen we
toe besluiten. Maar juist als je kijkt naar langjarige investeringen, kun je als politiek ook besluiten om een aantal
kaders met elkaar op te stellen, zoals we bijvoorbeeld met
het Groeifonds doen. Wat is ons doel? We investeren in
een bepaalde categorie en denken dat daar de groei in zit,
maar bepaalde experts laten we daar keuzes in maken. Ik
denk dat we samen moeten zoeken waar het optimum ligt,
dus waar je enerzijds wel die democratische controle houdt,
het budgetrecht van de Kamer, maar anderzijds kijkt hoe
je meer langjarig, met iets meer visie, erin kan investeren
om langetermijndoelen in de samenleving dichterbij te
brengen.
De voorzitter:
Dank u wel. Eerst de heer Grinwis van de ChristenUnie en
dan mevrouw Gündoğan van Volt.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Als ik de VVD de incidentele vlucht naar voren zie nemen,
dan denk ik: oei, dan zullen ze structureel de duimschroeven
willen aandraaien. Ik heb daar toch wel een vraag over. Er
was een tijd dat het incidenteel ging over een kabinetsperiode; vier jaar een impulsje links of rechts en dan was het
na de kabinetsperiode weer aan een volgend kabinet. Nu
hebben we het bij stikstof al over tien, vijftien jaar waarin
tientallen miljarden worden uitgegeven. Bij klimaat en
energie hebben we het over een transitie van zeker 30 jaar,
met een veelvoud aan miljarden. Mijn eerste vraag is:
wanneer is incidenteel eigenlijk nog incidenteel en wanneer
wordt het structureel? Mijn tweede vraag zal ik zo meteen
stellen.
De heer Heinen (VVD):
Dat is een cliffhanger. Dat is een mooie filosofische vraag
voor financieel-economen: wat is structureel? Ik hou hier
een betoog waarin ik aangeef dat we meer geld kunnen
uitgeven en de staatsschuld iets kunnen laten oplopen. Dat
zeg ik als VVD'er. Ik begrijp dat de Kamer dus zegt: er zit
hier misschien een addertje onder het gras, want de VVD
is toch van de financiële discipline? Dat zijn we ook. Maar
de vraag is: waar stuur je op? Ik ben zelf nooit van saldo
sturen, omdat dat uiteindelijk een middel is en geen doel.
Je moet kijken of je schuld houdbaar is. Welk saldo daar
precies bij hoort, verschilt ook met de stand van de economie en uit welke positie je komt. Als we willen weten hoe
het zit met de structurele uitgaven, moeten we eerst een
analyse maken van waar we nu staan met de financiën. De
Macro-Economische Verkenning geeft daar een klein
inzichtje in. Maar er zal ook een Middellangetermijnverkenning — de MLT, zoals we die hier kennen — moeten komen
om te kijken wat de kaders zijn en hoeveel ruimte er zit. Ik
zeg wel dat die ruimte niet oneindig is. Ik bied een opening
om naar de staatsschuld te kijken om bepaalde grote
investeringen te doen om onze economie structureel te
versterken. Ik wil er tegelijkertijd ook voor waken dat we
daarmee alle luiken openzetten, als een gek gaan spenden
met elkaar en vergeten dat we ook gezonde financiën
nastreven. Dat zou mijn antwoord zijn op de vraag van de
heer Grinwis.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Daar gaan we waarschijnlijk nog een mooi gesprek over
voeren. Mijn tweede vraag is eigenlijk wel serieuzer. Een
groot risico als we alles incidenteel doen, is dat we niet
goed omgaan met de uitvoeringskracht van de overheid
en de markt. Kijk naar het onderwijs: 8,5 miljard in een paar
jaar extra uitgeven, is vooral goed nieuws voor de bijlesindustrie, als we niet oppassen. Als we een isolatieprogramma of een klimaat- en energietransitie niet goed
vormgeven, dan gaan marktpartijen daar niet op anticiperen. Dan durven ze niet te investeren in nieuw personeel,
want "het is allemaal incidenteel en er is geen langetermijnzekerheid". Welke les wil collega Heinen hieruit leren, om
te zorgen dat al dat incidentele geweld wel voldoende,
langjarig en programmatisch gaat werken? Dat doen we
bijvoorbeeld bij het Deltaprogramma of bij het MIRT wel.
Daarbij is sprake van langetermijndoelen en is er jaar op
jaar zicht op financiering. Je kunt natuurlijk altijd discussiëren over de hoogte. Maar er is zicht op doelen en op geld.
We kunnen dus langjarig werken. Dan weten de markt, de
overheid en de uitvoeringsorganisaties waar ze aan toe zijn.
De heer Heinen (VVD):
Jazeker. Niets slechts over de bijlesindustrie. Ik heb als bijbaantje als student bijles gegeven. Er was niks leukers dan
om te zien hoe je met een vrij kleine moeite de ogen van
heel veel kinderen kan open, omdat ze ineens het kwartje
zien vallen en sommetjes begrijpen. Maar dat terzijde. Het
laatste punt van de interruptie van de heer Grinwis zou
precies mijn antwoord zijn. We moeten voorkomen dat je
in een keer een bak geld wegzet in een fonds, dood geld,
en dat maar over een schutting gaat gooien zonder een
goede waarborg en goede kaders. De heer Grinwis noemt
ook de uitvoerbaarheid. Dat is een zeer terecht punt. Dit
zou een van de criteria moeten zijn waar we ook naar kijken.
De heer Grinwis noemde ook het onderwijs. De heer Grinwis
noemde ook het onderwijs. We hebben die NPO-gelden
gehad, waarmee in één keer 8,5 miljard vrij is gemaakt. Dat
is goed besteed geld als het gaat om het wegwerken van
achterstanden. Tegelijkertijd zijn er ook in de kranten en op
journaals schooldirecteuren verschenen die zeggen: ik ben
er hartstikke blij mee, maar ik moet er nog wel even een
bestemming voor zoeken. Dan zijn we als politiek denk ik
niet goed bezig. Het gaat altijd eerst om de plannen. Kijk
eerst naar wat nodig is. Dan zoeken wij er als politiek de
financiering bij. Op het moment dat je dat andersom gaat
doen, weet je dat het altijd fout gaat. Het zal voor mij dus
altijd in die volgorde gaan. De systematiek die ik hier
bepleit, kan een oplossingsrichting zijn, waarbij we de
ruimte met elkaar nemen om grote transities in onze economie te financieren en mede helpen vorm te geven. Tegelijkertijd begint het altijd wel eerst met een analyse van het
probleem. Dan gaan we kijken welke plannen daarbij horen
en dan gaan we kijken welke financiering daarbij past.
Vervolgens bekijken we in welke vorm we het gieten. In die
volgorde moeten wij hier werken wat mij betreft.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan mevrouw Gündoğan
van Volt en dan aan de heer Alkaya van de SP.

6 oktober 2021
TK 8

8-2-7

Mevrouw Gündoğan (Volt):
Ik ben blij met het laatste deel van de inbreng van de heer
Heinen, namelijk dat hij anders wil kijken. Als ik de heer
Heinen hoor spreken, hoor ik toch eerder een boekhouder
dan een financieel adviseur: de begroting, de begroting, de
begroting. Ik heb ook zitten kijken naar die begroting. Zo
intelligent ben ik niet, en dat zal ik straks ook toelichten. Ik
heb gekeken naar het voorstel van de heren Cnossen en
Jacobs om de belastingen te hervormen. Daar heb ik u nog
niet over gehoord, maar als we dat gaan doen, geeft dat
de schatkist 40 miljard extra. Komt dat nog in uw betoog
naar voren, of was u van plan om dat achterwege te laten?
Via de voorzitter vraag ik dat.
De heer Heinen (VVD):
Ik ken het voorstel niet, maar als het geld oplevert, betekent
dat altijd dat ergens de lasten omhooggaan of dat bepaalde
heffingskortingen verdwijnen. U noemt de heer Jacobs. Ik
ken de heer Jacobs als econoom. Hij is een warm pleitbezorger voor het afschaffen van de hypotheekrenteaftrek. Ik
denk dat u daar dan op doelt. Dat levert geld op. Ja, voor
de schatkist, maar niet voor de mensen thuis die gewoon
in een huis zitten.
Mevrouw Gündoğan (Volt):
Dat zegt u zo, maar het maakt ondertussen voor degenen
die geen huis bezitten de wereld wel een stuk rechtvaardiger. Dat is volgens mij ook wat het IMF, Europa en zeker
de RRF ons met de landenspecifieke criteria aanbevelen. U
bent mee geweest met het werkbezoek van DNB. De heer
Knot heeft hier ook gesproken. Ik vraag me af hoe het toch
kan dat de partij die zo prat gaat op financiële discipline
niet hoort dat het hervormen van de woningmarkt, en
daarbij het aanpakken van de hypotheekrenteaftrek, een
zeer belangrijk middel is om de woningmarkt toch een
beetje uit het slop te trekken.
De heer Heinen (VVD):
Dat vind ik wat te kort door de bocht. In de eerste plaats
heeft u mij wel horen spreken over de woningmarkt. Dat
was een van de problemen die dit kabinet moet oplossen.
Er lijkt een soort heilige tocht te bestaan tegen de hypotheekrenteaftrek, want daar doelt u op. Dat is niets anders dan
het verhogen van de belasting van zittende huiseigenaren.
U moet mij dit toch eens uitleggen. Je zit in je huis waar je
dolblij mee bent en trots op bent, en je probeert de maand
door te komen. Dat is een beetje lastig, want je hebt maar
een paar honderd euro over en hopelijk gaat je auto of je
wasmachine niet kapot. Dan gaat u er vol voor pleiten dat
de hypotheekrenteaftrek er misschien wel aan moet en de
belasting omhoog? Dat is immers goed want het trekt de
woningmarkt vlot. Ik ben het daar niet mee eens. Dat betekent niet dat ik mijn ogen sluit voor de hervormingen op
de woningmarkt die noodzakelijk zijn. Ik vind alleen dat wij
het debat in deze Kamer te eenzijdig voeren en dat doen
we langs partijpolitieke lijnen waar onze hobby's zitten. Ik
vind dat wij integraal naar de woningmarkt moeten kijken,
zowel de huurmarkt als de koopmarkt en de vrije huursector.
Dan gaat het ook over zaken als doorstroming, dat is waar
de liberalisatiegrens ligt, over huurtoeslagen en over de
fiscaliteit met betrekking tot het eigen woningbezit. Dat
moet je er allemaal bij betrekken. Nog los van waar je
woningen bouwt, de beschikbaarheid van de bouwgrond,

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

is het dus een probleem met ontzettend veel facetten. Ik
vind het te eenvoudig om daar één maatregeltje uit te
nemen en te zeggen: dat moet je doen, dat trekt de
woningmarkt vlot. Zo werkt dat gewoon niet.
Mevrouw Gündoğan (Volt):
Dat maakt de heer Heinen ervan. Dat is niet wat ik heb
gezegd. Het valt mij alleen op dat de hypotheekrenteaftrek
een soort verboden terrein wordt om dat überhaupt ter
discussie te stellen. Overigens over die bijna 40 miljard, de
box 1 hervorming is 25 miljard. Ik zou alles ter discussie
willen stellen wanneer we op zoek zijn naar hervormingen,
dat is ons dringend aangeraden. Dit is geen partijpolitiek
hobbyisme, ik vind dat soort frames zeer kwalijk. Alles moet
ter discussie kunnen worden gesteld willen we de economie
van Nederland naar de 21ste eeuw trekken. We hebben
geld nodig voor de transitie van het klimaat, we hebben
geld nodig om het onderwijs omhoog te trekken, we hebben
geld nodig voor de woningmarkt en we hebben geld nodig
om de zorgschuld in te lossen. We hebben zo ontzettend
veel geld nodig en hier is 40 miljard euro met een ander
fiscaal stelsel. Ik daag de heer Heinen uit om daar met een
open blik conform het advies van de heer Klaas Knot een
keer serieus werk van te maken.
De heer Heinen (VVD):
Ik hoop dat mevrouw Gündoğan mij het afgelopen halfjaar
heeft leren kennen als iemand die niet vanuit instrumenten
redeneert, maar altijd kijkt naar het doel en met een open
blik luistert naar wat andere partijen aan oplossingen
inbrengen. Daarbij vind ik ook dat wij zelf geen taboes
moeten opleggen en stokpaardjes moeten vasthouden,
maar oprecht moeten kijken naar wat de problemen zijn en
hoe we die oplossen. Mijn betoog is dat je dat wel in de
brede zin moet bezien. De woningmarkt is een veelkoppig
monster geworden, waarbij we ook moeten kijken naar
huur, naar grond, naar de hele fiscaliteit, naar de subsidiëring, noem het allemaal maar op. In die breedte wil ik de
discussie voeren. Het valt mij op dat er te vaak één maatregel wordt uitgehaald. Daarmee gaan we uiteindelijk de
problemen niet oplossen, we moeten het breed zien. Nog
één opmerking. Ik hoor mevrouw Gündoğan zeggen "we
hebben geld nodig". Ik denk dat heel veel Nederlanders zich
daarin herkennen. Ik roep dat aan het eind van de maand
ook altijd, en wij verdienen toch goed. We hebben allemaal
geld nodig, maar dat geld moet wel eerst verdiend worden.
Als wij samen in deze economie zodanig kunnen investeren
dat die gaat groeien, dan krijgen we meer welvaart, meer
inkomen, en dan kunnen we het gaan uitgeven. Dat zou
mijn oproep zijn: laten we vooral kijken hoe die hervormingen kunnen bijdragen aan economische groei.
Mevrouw Gündoğan (Volt):
Daar ben ik het zeer mee eens. De heer Heinen weet ook
dat ik altijd op zoek ben naar meer economische groei, en
het liefst waar de grijze naar de groene economie gaat. Als
ik het mag samenvatten heb ik de heer Heinen horen zeggen
dat de hypotheekrenteaftrek niet heilig is, maar dat het gaat
om het hele pakket. Daar staat Volt ook voor. We voeren
geen kruistocht tegen de hypotheekrenteaftrek, maar we
willen de woningmarkt vlottrekken. Alles staat ter discussie,
dus ook de hypotheekrenteaftrek. Klopt dat, heb ik dat goed
gehoord?

6 oktober 2021
TK 8

8-2-8

De heer Heinen (VVD):
Dat vind ik eigenlijk jammer. De heer Gündoğan, eh,
mevrouw Gündoğan. Sorry hiervoor, ik heb korte nachtjes,
maar dat heeft met mijn privésituatie te maken. Ik wil mij
nog weleens verspreken en dat zult u in dit debat vast nog
een keer tegenkomen. Overigens is het een positieve privésituatie. Voor iedereen die thuis kijkt en zich afvraagt wat
er aan de hand is: er komt uit een apart babykamertje een
vrij groot geluid tot diep in de nacht.
U begon uw laatste interruptie vrij hoopvol. Ik zag er een
wil in om samen te werken en te kijken hoe we die groei
samen kunnen versterken. Tegelijkertijd vraagt u concluderend: "hoor ik de VVD zeggen …?" en "laat u dan weer los
…?". Dat reduceert dit debat tot een plussen-en-minnenlijstje: heb ik een bepaalde partij kunnen ompraten op een
bepaald standpunt? Ik wil daar eigenlijk niet in meegaan,
want dan moet ik mevrouw Gündoğan ook gaan vragen
wat zij van de huursubsidie vindt, wat zij van de sociale
woningbouw vindt en noem het maar op. Dat reduceert dit
debat tot een plussen-en-minnenlijstje of tot winst-en-verliesrekeningen. Dat moeten we echt niet doen. We gaan
samen die woningmarkt aanpakken, maar laten we het wel
in zijn totaliteit bezien, zonder taboes.
Mevrouw Gündoğan (Volt):
Tot slot. Ik had gezegd: wij hebben geen heilige huisjes.
We voeren ook geen kruistocht. Alles staat ter discussie en
dat was mijn wedervraag. Indien dat bij u ook zo is, dan
kunnen wij elkaar goed gaan vinden in dit dossier.
De heer Heinen (VVD):
Laten we het daar dan op houden.
De voorzitter:
Dank u wel. Er zijn nog een aantal interrupties. Allereerst
de heer Alkaya, dan de heer Hammelburg en dan de heer
Snels.

We zijn al gelijk de inhoud ingedoken met de VVD. Het is
op zich goed om hier argumenten uit te wisselen, maar ik
wil eerst even precies helder hebben wat wij vandaag aan
het doen zijn. Bij de Algemene Politieke Beschouwingen
zagen wij dat het veld openlag. Ineens zagen we dat er heel
veel verschillende meerderheden in de Kamer te realiseren
zijn. De winstbelasting voor grote multinationals gaat bijvoorbeeld na jaren van daling weer omhoog, tegen de wil
van de VVD in. Ik vraag vandaag aan de VVD: zitten we weer
in zo'n situatie? Bent u bereid om open naar alle voorstellen
te kijken? Of heeft u met de partijen die nu over de formatie
aan het onderhandelen zijn, afspraken gemaakt dat u alles
gaat afschieten en dat we vandaag een fictieve discussie
voeren, maar dat het feitelijk niets gaat uitmaken?
De heer Heinen (VVD):
Nee, laat ik die zorg meteen wegnemen. Dat laatste is zeker
niet het geval. Ik kijk altijd met open blik naar alle voorstellen. Ik hoop echt dat u mij het afgelopen halfjaar op deze
manier heeft leren kennen.
De heer Alkaya (SP):
Dat is hoopgevend. Dat is goed. Ik ken de heer Heinen
inderdaad pas een halfjaar, dus het zijn zijn eerste Algemene
Financiële Beschouwingen. Ik hoop dan ook dat wij vandaag
zaken kunnen doen: zaken voor Nederland, zodat we
Nederland eerlijker kunnen maken. Dat kan bijvoorbeeld
met de verhuurderheffing. Het lijkt er toch sterk op dat de
VVD heel Nederland aan het gijzelen is op dat onderwerp.
Bij de Algemene Politieke Beschouwingen hebben we er
een klein stukje van af kunnen halen, maar die hele heffing
is oneerlijk. Die hele heffing is asociaal. Is de heer Heinen
vandaag bereid om te kijken of wij met een goede dekking
de gehele verhuurderheffing er vanaf kunnen halen, zodat
wonen in Nederland weer betaalbaar wordt voor iedereen?

De heer Alkaya (SP):
Gelukkig, dan kan mevrouw Gündoğan ook normaal een
interruptie plegen.

De heer Heinen (VVD):
Bij de Algemene Politieke Beschouwingen hebben we de
verhuurderheffing inderdaad gezamenlijk met een half
miljard verlaagd. Dat was overigens onder voorwaarde dat
er gebouwd wordt. Ik vond het mooi dat we samen met de
hele Kamer — iedereen stak zijn hand op voor de motie —
om een aantal problemen, die iedereen hier belangrijk vindt,
samen op te lossen. Ik vond dat mooi. Als we dan toch aan
de Algemene Politieke Beschouwingen refereren, refereer
ik ook aan een interruptiedebatje tussen mevrouw Ploumen
en mevrouw Hermans. Dat ging ook precies over dit punt.
De fractievoorzitter van de PvdA zei: "ja, maar ik wil gewoon
100% mijn zin krijgen". Ze zei het in iets andere woorden,
maar dit is de afdronk. Daarvan zei mevrouw Hermans
terecht dat we dat allemaal willen. En dat gaat uiteindelijk
niet. Als we allemaal hier staan met de instelling "ik ga pas
naar huis als ik 100% mijn zin heb", dan weten we één ding,
namelijk dat niemand zijn zin krijgt. De traditie in Nederland
is dat je samen compromissen sluit. Dat betekent dat je
nooit 100% binnenhaalt wat je wilt binnenhalen, maar wel
je zegeningen telt voor wat je binnenhaalt. Als we tijdens
de afgelopen Algemene Politieke Beschouwingen de verhuurderheffing met een half miljard hebben kunnen verlagen en de heer Alkaya zegt nog geen week later dat hij het
ziet als een soort gijzeling van Nederland, dan vind ik dat
jammer. Dat vind ik teleurstellend.

Tweede Kamer

6 oktober 2021
TK 8

De heer Alkaya (SP):
We moeten toch echt wat aan die pedaaltjes gaan doen.
Mevrouw Gündoğan moet met beide benen op het
pedaaltje gaan staan om een interruptie te doen. Dat is
natuurlijk geen doen op deze manier.
De heer Heinen (VVD):
Als de pedaaltjes niet naar beneden gaan, betekent het dat
u geen last hebt van coronakilo's. Dat kunt u ook als compliment zien.
De voorzitter:
Misschien kan ik daar wat over zeggen. Er zijn andere
besteld.

Algemene Financiële Beschouwingen

8-2-9

De heer Alkaya (SP):
Dat zeg ik, omdat de VVD op bepaalde onderwerpen steeds
meer alleen komt te staan. Dat kan een moeilijke constatering zijn, maar dat gaat bijvoorbeeld om de winstbelasting:
er is volgens de verkiezingsprogramma's gewoon een
meerderheid in de Kamer om de winstbelasting verder te
verhogen. Het gaat ook om de verhuurderheffing, waar we
gewoon geheel vanaf kunnen. Bij de Algemene Politieke
Beschouwingen heb ik een draai de goede kant op gezien
bij de VVD. Ik zou vandaag op die manier door willen gaan.
Ik zou niet willen stoppen omdat we twee weken geleden
een compromis hebben bereikt, waarbij dat het dan is het
voor de komende tijd. Er is een demissionair kabinet. Als
wij hier geen beslissingen nemen, worden er voor Nederland geen beslissingen genomen. Dan hebben we stilstand.
Dat moeten we toch zien te voorkomen?
De heer Heinen (VVD):
Ja, stilstand moet je altijd voorkomen. Dat betekent niet
dat je altijd maar op een fiets moet springen en moet gaan
rijden. Je moet altijd eerst kijken waar je heen wilt fietsen.
Maar goed, ik zou zeggen: laten we dat debat straks voortzetten.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Hammelburg van D66. Niet? Dan de
heer Snels van GroenLinks.
De heer Snels (GroenLinks):
Dit zijn wel echt de Algemene Financiële Beschouwingen.
Dat is een mooi debat. Ik ben blij dat de VVD het taboe op
verhoging van de staatsschuld heeft losgelaten. Dat is in
ieder geval al winst. Dat is macro-economisch ook noodzakelijk. We leven in een nieuwe situatie. De 60% en 3%
stammen uit een oude tijd. Dat betekent iets voor het niveau
van de overheidsinvesteringen. Waar ik het lastig vind om
te volgen wat nou de inzet van de VVD is, is bij het haakje
rondom het lastenkader. Dat vind ik ingewikkeld. We spreken over heel grote transities, of het nou over klimaat gaat,
over stikstof, of over de woningmarkt. Die kun je niet alleen
met incidenteel geld doen. Daarvoor zul je ook naar de
lasten moeten kijken, naar de prijsvorming op zowel de
woningmarkt als op klimaatterrein en in de landbouw. Is
de heer Heinen dat met mij eens?
De heer Heinen (VVD):
Ik probeer even de vraag goed te begrijpen, om daaraan in
mijn antwoord recht te doen. Als ik de heer Snels goed
begrijp, vraagt hij of ik bereid ben om naar het lastenkader
te kijken. Dat is een technische term. Eigenlijk is zijn vraag
of ik bereid om de belastingen te verhogen. Mijn inzet,
zolang ik hier in de politiek zit, zal altijd zijn om de belastingen te verlagen. Daar zal ik heel eerlijk in zijn. Of dat altijd
lukt, is een tweede, maar dat zal wel altijd mijn inzet zijn.

het belastingstelsel, dan zijn we niet doelmatig of doeltreffend bezig. Als we wel heel veel huizen gaan bouwen en
daar overheidsgeld voor inzetten, maar niet kijken naar het
fiscale stelsel en de subsidiëring die daar in zit, dan zijn we
niet doelmatig en niet doeltreffend bezig. Als we niet kijken
naar de prijsvorming in de landbouw — denk aan de landbouwvrijstelling en aan de bedrijfsopvolgingsregeling —
maar we gaan heel veel geld uittrekken voor het uitkopen
van boeren, dan zijn we niet doelmatig bezig. Ik vind dus
dat de VVD geen hekje moeten zetten om het lastenkader.
Daar maak je de discussie mee dood.
De heer Heinen (VVD):
We zijn het erover eens dat je altijd naar de doelmatigheid
van de begroting moet kijken. Als ik dan toch even uw verkiezingsprogramma en de doorrekening daarvan in herinnering breng en dat erbij pak, dan zie ik dat er bij uw programma heel veel banen structureel verloren gaan. Dus ja,
ik vind dat we samen moeten kijken naar doelmatigheid,
maar ik vrees dat wat wij onder doelmatigheid verstaan
niet altijd gelijk op gaat.
De heer Snels (GroenLinks):
Deze opmerking begrijp ik niet helemaal. Dit gaat over de
algemene evenwichtsmodellen van het CPB, waarbij er een
minnetje staat bij wat bijvoorbeeld hervormingen in het
belastingstelsel betekenen. Dat was niet eens kwantitatief.
Ik denk dat er betere uitkomsten denkbaar zijn. Waar ik voor
waak: ook de grote transities moeten via artikel 3.1 van de
Comptabiliteitswet doelmatig en doeltreffend gebeuren.
Dat kun je niet alleen maar doen als een soort Sinterklaas.
Dat lijkt een beetje de inzet van de VVD te zijn: we geven
wel grote zakken geld, maar we willen niet structureel naar
de problemen kijken; Kamer, u krijgt van ons heel veel geld
voor landbouw, klimaat en de woningmarkt, maar waar er
structurele fouten zitten … De Rekenkamer zei het een
halfjaar geleden nog: er zit 100 miljard aan ondoelmatige
fiscale vrijstellingen en subsidies in het fiscale stelsel. Daar
wil de VVD niet naar kijken. Pas als je daarnaar kijkt, kom
je tot een integrale oplossing voor al die grote transities
die op de agenda staan.
De heer Heinen (VVD):
De heer Snels verwijst naar Sinterklaas. Als ik volgens dat
voorbeeld doorredeneer, lijkt het inderdaad een beetje
pakjesavond. Ik geef dan altijd vrij veel cadeautjes aan mijn
zoontje en hij zegt dan vooral wat hij niet heeft gekregen.
Dat gevoel krijg ik hier ook.
De heer Snels noemt artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet.
Niet iedereen thuis zal precies weten wat dit is, maar artikel
3.1 is onder financiële woordvoerders een heel belangrijk
artikel in de Comptabiliteitswet. Het gaat over de doelmatigheid van de uitgaven. Die hebben wij hier allemaal hoog
in het vaandel. Alleen wil het nogal eens verschillen wat
wij precies verstaan onder doelmatigheid.

De heer Snels (GroenLinks):
Dit is precies waar de VVD afwijkt van de rest van de Kamer.
Structurele problemen moeten met structureel geld worden
aangepakt. Laat ik een voorbeeld geven. Als we de groene
transitie gaan subsidiëren, maar de subsidies niet aanpakken, zoals alle vrijstellingen voor fossiele brandstoffen in

De heer Stoffer (SGP):
Mijn vraag zal toch een iets andere richting opgaan. In mijn
ogen was de VVD vroeger altijd de partij van de financiële
degelijkheid. De heer Heinen probeert dat nog uit te stralen.
Maar laat heel helder zijn: hij wil tientallen miljarden in

Tweede Kamer

6 oktober 2021
TK 8

Algemene Financiële Beschouwingen

8-2-10

fondsen stoppen, hij wil de staatsschuld laten oplopen en
hij gaat uit van de positieve veronderstelling dat de rente
laag blijft. Maar in de nota over de toestand van 's lands
financiën zie je ook scenario's waarin de rente oploopt.
Schuift hij niet gewoon het probleem naar voren — of naar
achteren, het is maar net hoe je het bekijkt? We gaan nu
lekker de kapitaalmarkt op en we gaan goedkoop lenen.
Maar ooit, laten we zeggen over 30 jaar, moet dat terugbetaald worden. Hoe gaan we dat doen, zonder dat je
terechtkomt in het linkse vak, door de belastingen te verhogen? Of doen we dat door gewoon helemaal niets meer uit
te geven en het land in puin te laten lopen? Ik ben benieuwd
hoe dat gaat, want ik kan dat niet rondkrijgen.
De heer Heinen (VVD):
Dit is altijd mooi. Kijk je hier naar het linkervak, dan ga je
niet ver genoeg en kijk je naar het rechtervak, dan ga je
eigenlijk te ver. Laten we zeggen dat de waarheid in het
midden ligt.
De heer Stoffer stelt terecht de vraag hoeveel je eigenlijk
kunt lenen ten laste van toekomstige generaties. De
staatsschuld moet immers ook weer terugbetaald worden.
Dit is een zeer terecht punt, waar we ook naar moeten kijken. Tegelijkertijd zijn er een aantal vraagstukken waarvan
we weten dat de kosten daarvan in de tijd alleen maar toenemen. Die kosten komen ook te liggen bij toekomstige
generaties. Daarmee schuif je problemen door naar toekomstige generaties. Wij hebben de plicht om die problemen,
waarvan je weet dat de rekening daarvan hoger wordt naar
de toekomst, in het hier en nu op te lossen. Als dan de
financiële kaders daarvoor te beperkt zijn, moeten wij ook
kijken naar de staatsschuld, omdat je daarmee misschien
hogere kosten in de toekomst voorkomt. Ik vind het in dat
geval rechtvaardig om dat te doen.
De heer Stoffer (SGP):
Dat klinkt mooi, maar het is net als bij een hypotheek. Je
kunt denken: 30 jaar gaat het wel goed. Maar als je niets
aflost, zit je aan het eind met een hele bak schuld, die je of
niet meer af kunt trekken — over 30 jaar misschien niet,
maar als het aan Volt enzovoorts ligt, nog eerder niet.
Gelukkig bent u daar nog een beetje stellig in. Maar hoe
gaat het nu over 30 jaar met die veel hogere schuld? Gaan
we dan toch de lasten verhogen? Of zeggen we dat we
tussendoor ook maatregelen treffen waardoor de staatsschuld, in welk scenario ook en los van wat het met de rente
doet, terugloopt? Daar wil ik van de VVD echt een klip-enklaar antwoord op.
De heer Heinen (VVD):
De houdbaarheid van de overheidsschuld is zeer belangrijk.
Wat mij betreft moet deze discussie leidend zijn, ook als
het erom gaat tot hoever wij het tekort laten oplopen. Waar
gaat de staatsschuld heen? Die moet dalen en niet stijgen.
Daar zijn we het over eens. In Europa vindt nu diezelfde
discussie plaats over de Europese begrotingsregels bij de
herziening van het Europees Stabiliteits- en Groeipact. Ook
daar zie je een verschuiving: kijk je nou naar de tekortnormen of kijk je naar de houdbaarheid van de overheidsschulden? Wij zijn het ermee eens dat wij moeten kijken naar de
houdbaarheid van de overheidsschulden. Die moeten eerder
dalen dan stijgen.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Heinen (VVD):
Ik ga verder met mijn betoog. Ik ga dan gelijk richting de
afronding. Voordat de interrupties startten, gaf ik aan dat
de combinatie van hoge publieke schulden — wij hadden
het er net al over — een lage groei en een ruim monetair
beleid er weleens toe kan leiden dat wij voor heel grote
uitdagingen komen te staan.
Dan rond ik nu echt af. Ik begon mijn betoog met de
opmerking dat de Miljoenennota twee verschillende verhalen vertelt: een land dat in crisis zit en een land dat uit de
crisis komt. Met grote uitdagingen voor ons: veiligheid,
defensie, achterstallig onderhoud aan onze infrastructuur,
verduurzaming van onze economie. Dat is het verhaal dat
wij nog moeten schrijven. Het goede nieuws is dat wij in
een uitzonderlijke situatie zitten. De financiële ruimte is er,
het draagvlak is er en de oplossingen zijn er. Nu komt het
aan op de politieke wil om deze problemen samen op te
lossen. Als ik om me heen kijk, ben ik hoopvol. Ik zie een
nieuwe generatie politici, wars van politieke spelletjes.
Politici die willen samenwerken en verschillen overbruggen.
Wij hebben nu de unieke mogelijkheid om samen te bouwen
aan een nieuwe, moderne en schone economie. Daar wil
ik mee aan de slag. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Er is nog een interruptie van de heer Tony van
Dijck van de PVV.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Ik heb bewust gewacht tot het einde, want ik dacht: misschien komt het nog. De burgers! De burgers in dit land.
De heer Heinen heeft het alleen maar over verduurzaming,
defensie, infrastructuur en inderdaad, ook over een beetje
woningbouw. Maar volgens een Ipsos-enquête zegt de helft
van de Nederlandse burgers dat ze het einde van de maand
niet halen. Een kwart miljoen Nederlanders heeft problematische schulden. Zij werden vorige week door de SER
"werkende armen" genoemd. Anderhalf miljoen gezinnen
hebben betalingsproblemen, problematische schulden en
armoede. Dat heeft de VVD mede veroorzaakt. U zegt: ik
sta hier als volksvertegenwoordigend Kamerlid voor de
verlaging van de belastingen, maar tot nu toe werd in tien
jaar VVD alles alleen maar duurder en werden de belastingen hoger. De energiebelasting is in tien jaar tijd verdubbeld. De btw ging naar 21%. De btw op boodschappen ging
naar 9%. Het eigen risico ging naar €385. De pensioenen
werden niet geïndexeerd. U hebt iedereen tot op het bot
uitgekleed in tien jaar VVD.
Nu komt u met een verhaal naar de toekomst. Ik hoor alleen
maar: verduurzaming, defensie, een beetje infrastructuur
en dat we inderdaad integraal de woningmarkt moeten
oplossen. Ik hoor hier helemaal niets over de burgers. Hoe
gaan de burgers met dit kabinet, met de VVD, weer het
einde van de maand halen?

6 oktober 2021
TK 8

8-2-11

De heer Heinen (VVD):
Burgers wonen in huizen, rijden over wegen en hebben
banen, waardoor een economie moet groeien. Dit verhaal
gaat dus uiteindelijk over de mensen in het land.
Maar, voorzitter, sta mij toe om dit antwoord iets langer te
beantwoorden. Ik vind dat de heer Tony van Dijck van de
PVV altijd heel goed is in het benoemen van de problemen.
Die zijn er ook. Laat ik dat vooropstellen. Tegelijkertijd vind
ik dat hij hier altijd vrij eenzijdig zijn betoog houdt. Ik hoor
de heer Van Dijck bijvoorbeeld over de energierekening.
De energierekening stijgt en dat is zorgelijk. We hebben bij
de Algemene Politieke Beschouwingen een half miljard
vrijgemaakt voor lastenverlichting. Is dat genoeg? Waarschijnlijk niet. In Nederland zijn we kolencentrales aan het
sluiten en we gaan van het Groninger gas af. Dat betekent
dat we afhankelijker worden van het buitenland als het gaat
om gas. Dan zou mijn voorstel zijn: laten we investeren in
onze eigen energievoorziening. Dat kan op een aantal
manieren. Dat kan door te investeren in zonne-energie en
windenergie, maar daar hoor ik de heer Van Dijck dan niet
over. Dus de heer Van Dijck pleit er hier niet voor om Groninger gas te gaan gebruiken. De heer Van Dijck staat hier
niet om te zeggen dat we meer kolencentrales moeten
bouwen, maar hij verzet zich ook tegen windmolens en
zonneparken. Hij verzet zich ook tegen kernenergie. O, dat
niet. Dat is dan winst in dit debat.
Maar tegelijkertijd, wat is dan wel zijn oplossing? De lastenverlichting is niet goed genoeg. Alternatieve energievormen
zijn niet goed genoeg. Binnenlandse energiebronnen die
we al hadden, moeten ook weg. Wat is de oplossing van
de heer Van Dijck voor dat soort problemen? U kunt ze
allemaal wel benoemen, maar mag ik u ook eens een keer
uitdagen om met een oplossing te komen?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Op de eerste plaats ben ik hier in de Kamer om het kabinet,
de VVD, te controleren. Ik stel iets aan de kaak. Tien jaar
VVD betekent tien jaar lang belastingverhoging. Dit is zo
erg dat zelfs de helft van Nederland zegt het einde van de
maand niet te halen. Dat is veroorzaakt door de VVD, omdat
de VVD alleen maar oog had voor Europa. U bent meer
begaan met de Italianen dan met de Nederlanders. U maakt
als cadeautje wel 11 miljard over naar Italië. "Alstublieft,
doe er iets leuks mee". In Italië hebben ze de btw-tarieven
op energie verlaagd. In Italië hebben ze de energielasten
verlaagd voor 6 miljoen burgers. Met andere woorden: dank
je wel, Nederland. Met óns geld worden de energierekeningen in Italië verlaagd.
Wat doet u voor de Nederlandse burgers? Inderdaad, bij
de Algemene Politieke beschouwingen hebt u €50 per
huishouden vrijgespeeld. In plaats van dat de belasting
volgend jaar €20 omhooggaat, gaat de belasting nu €30
naar beneden, op een bedrag van €550 dat men meer gaat
betalen. Dat is een kruimel. U moet net doen als de Italianen: u moet de lasten verlagen voor de burgers in dit land.
Als u echt slim bent, dan laat u de Italianen ervoor betalen,
want dat doen de Italianen namelijk ook bij ons.

meer als de Italianen moeten handelen. Ik wil hem straks
nog even vragen welke van de twee het moet zijn.
Ook hier is het betoog van de heer Van Dijck weer eenzijdig.
Ik begin er echt van te balen. De PVV neemt een groot vak
van dit parlement in. Er hebben veel kiezers op de PVV
gestemd. Meneer Van Dijck, kom nu eens alstublieft met
oplossingen. U stelt hier terecht de koopkracht van burgers
aan de orde, maar weet u wat een van de oorzaken is van
het feit dat de koopkracht onder druk staat? De zorg, de
zorgpremies. Tegelijkertijd hoor ik uit uw vak ook altijd: er
moet meer, meer, meer, meer, meer naar zorg. Als er ook
maar één maatregel wordt genoemd om de zorgkosten
beheersbaar te maken — dat zijn geen bezuinigingen, maar
gewoon efficiënter en doelmatiger werken, meer plezier op
de werkvloer — dan staat de PVV hier bij de microfoon te
fulmineren, te schelden, te tieren. Ik ben blij dat nu tijdens
corona de microfoontjes worden schoongemaakt, anders
zijn ze bij het PVV-vak constant nat. Het is niet normaal, u
staat hier alleen maar aan te geven wat niet goed is. Maar
als u echt begaan bent met de koopkracht, kijk dan ook naar
wat de koopkracht uitholt. Eén van de factoren is de stijgende zorgpremies, maar daar hoor ik u dan weer niet over.
De voorzitter:
Graag via de voorzitter.
De heer Heinen (VVD):
En dat zeg ik via de voorzitter.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Nee, inderdaad, wij willen ook geen stijgende zorgpremies.
Wij willen andere prioriteiten. De VVD kiest gewoon niet
voor Nederland, niet voor de Nederlanders, maar voor
andere zaken. U brengt 5 miljard naar Afrika. Dat vindt u
belangrijk. U maakt elk jaar 10 miljard over naar Brussel,
zodat Brussel het kan uitdelen aan landen als Polen, Griekenland en andere netto-ontvangers. Dat vindt u belangrijk,
10 miljard om bij die club te horen in Brussel. Wij zeggen:
hou dat geld in Nederland, geef het aan de Nederlanders,
verlaag de accijnzen op benzine. Voor elke liter benzine die
getankt wordt, pakt deze minister van Financiën €1,15. Ik
betaal €2 per liter en €1,15 gaat naar zijn portemonnee. Ik
vind dat niet eerlijk. We zijn gekke Henkie. Iedereen loopt
in België te tanken. Laat die Belgen hier komen tanken!
Vroeger waren we veel slimmer. Ik denk aan de portemonnee van de Nederlanders en u denkt aan allemaal andere
zaken, aan de Nederlanders op de laatste plaats. U zegt
dan: ja, maar ik heb €30 korting gegeven op de energierekening, op €550 stijging. Waar hebt u het over? U moet de
Nederlanders op één zetten, en niet Europa, de asielindustrie, al die Zuid-Europese landen, Afrika en al die subsidies
voor windmolens en noem maar op. Zet Nederland op één,
bouw kerncentrales voor mijn part. En passant doet u dan
ook iets aan de CO2-reductie, al gaat het ons daar helemaal
niet om. Maar we doen in ieder geval iets aan de rekening
voor de energie voor de bedrijven.

De heer Heinen (VVD):
Om dat laatste moet ik een beetje lachen. Niks deugt aan
de Italianen, maar de heer Van Dijck sluit ermee af dat we

De voorzitter:
Dank u wel. Ik wil ook u vragen om via de voorzitter te
praten. Dat hebben we met elkaar afgesproken. Het woord
is aan de heer Heinen.

Tweede Kamer

6 oktober 2021
TK 8

Algemene Financiële Beschouwingen

8-2-12

De heer Heinen (VVD):
Ook hier weer een beetje de dubbele tong van de heer Van
Dijck. Enerzijds zijn de Italianen de bron van al het kwaad
en vervolgens moeten we weer op de Italianen lijken. Het
klimaatbeleid is slecht, maar laten we wel kerncentrales
bouwen om CO2 te reduceren. Eerlijk gezegd volg ik het
hele betoog niet meer. Wat ik eruit haal, is: denk meer aan
de portemonnee van de mensen. Daar zijn we het met elkaar
eens. Maar uw oplossing — dat is dan één oplossingsrichting die ik uit uw betoog haalde — is: we moeten van
Europa af. We liggen in Europa, dus dat is vrij lastig. Maar
ik denk u de Europese Unie bedoelt. Weet u hoeveel banen
er verloren gaan als we uit de Europese Unie stappen? U
kunt wel zeggen "dan maken we minder geld naar Brussel
over", maar wat heb je daaraan als je vervolgens je baan
niet meer hebt? Je zal je baan maar verliezen en je hypotheek niet meer kunnen betalen of het onderwijs van je
kinderen!

terecht. Daarmee worden wij afhankelijker van het buitenland als het gaat om gas. Dat betekent dus dat we ofwel
overgeleverd zijn aan de markten, die erg schommelen. We
zien nu een grote vraag naar gas, die de prijzen doet stijgen.
Of we gaan onze energievoorziening hier anders inrichten.
Dat zit in windenergie, in zonne-energie, maar ook in kernenergie. Een van de manieren om de schommelingen in de
energierekening tegen te gaan, is het bouwen van kerncentrales. Waarom hoor de ik PvdA daar niet over?

De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef het woord aan de heer Nijboer. "Via de
voorzitter praten" wil zeggen dat we niet zeggen "u, u, u",
maar "meneer" of "mevrouw". Dat zijn een beetje de regels
die we met elkaar hebben afgesproken.

De heer Heinen (VVD):
Die staat er dus niet morgen. We hebben er al een aantal.
Die kan je langer openhouden. Tegelijkertijd duurt het
investeren in nieuwe centrales lang. Het is dus inderdaad
geen oplossing voor morgen. Ik denk dat dat een beetje de
achterliggende gedachte is. Wat betreft de kortetermijnproblematiek zal je heel goed in de gaten moeten houden wat
er gebeurt met de energierekening. Je moet onorthodoxe
maatregelen niet uitsluiten. Maar een andere manier is om
bijvoorbeeld je nationale gasreserves te gaan vullen. Dat
is een van de vragen die de VVD onlangs heeft gesteld. Hoe
gaan we hiermee om? Tijden hebben we daar niet over na
hoeven denken omdat we zelf natuurlijk op een groot gasveld zitten. Nu we de gaswinning in Groningen sluiten,
moeten we ook nadenken over strategische reserves zodat
je bij tekorten op de internationale markt eigen reserves
hebt om uit te putten. Dat zijn kortetermijnmaatregelen
waaraan je kan denken.

De heer Nijboer (PvdA):
Dat ga ik doen. Op hetzelfde thema, want dit is wel een
grote zorg. Al toen de Miljoenennota uitkwam, heeft de
PvdA samen met GroenLinks voorstellen gedaan over de
koopkracht. De economie groeit volgend jaar waarschijnlijk
met meer dan 3%, terwijl iedereen op de nullijn staat. Zo
ziet het er eigenlijk uit. Daar komen de energieprijzen nog
bij: €400 of €500 extra energiekosten. Mensen gaan er volgend jaar dus op achteruit. Daar helpt de reparatie van
vorige week niet tegen. Dat zijn enkele tientjes op €400 à
€500. Ik heb de VVD daar niet over gehoord. De energiearmoede loopt op. Mensen gaan met dikke truien aan zitten.
Sommige mensen durven de verwarming niet eens meer
aan te zetten. Als je in een huurhuis zit dat slecht geïsoleerd
is, betaal je €300 per maand. Als AOW'er ben je veel thuis
— mensen die werken zijn overdag vaak niet thuis, al zijn
ze dat nu met corona wel, maar goed — en kun je dat
gewoon niet betalen. Wat is het antwoord van de VVD: is
er nog wat te doen voor die mensen?
De heer Heinen (VVD):
Deze vraag ziet toe op de stijging van de energierekening
en daaraan gerelateerd de koopkracht. Dit zet de koopkracht
inderdaad onder druk, daar ben ik het mee eens. Een deel
van de gelden die wij bij de Algemene Politieke Beschouwingen hiervoor hebben gereserveerd, een half miljard
euro, gaat naar huishoudens met lagere inkomens. De
heffingskorting op de energiebelasting ziet daarop toe. De
heer Nijboer zet dat weg met "dat zijn een paar tientjes",
maar ik denk dat die paar tientjes juist voor die huishoudens
echt het verschil maken om de maand door te kunnen
komen. Ik vind dus dat de heer Nijboer daar niet luchtig
over moet doen. Dat in de eerste plaats. Daarnaast vind ik
dat wij hier in de politiek verder moeten kijken dan alleen
de dag van morgen en hoe we het probleem van de stijgende energierekening gaan oplossen. Dat zijn grote
vraagstukken. Wij doen een aantal dingen. We gaan van
het Groninger gas af, terecht. We sluiten kolencentrales,

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Hammelburg (D66):
De PvdA wil daar wel wat over zeggen, hoor ik buiten de
microfoon, maar D66 wil daar ook wel wat over zeggen. Ik
heb een hele simpele vraag aan de heer Heinen. Wanneer
zou de eerste kerncentrale gebouwd en up and running
moeten zijn om het te kunnen hebben over de energierekening van vandaag?

Voorzitter. Dan ben ik klaar met mijn betoog.
De voorzitter:
Dan dank ik u hartelijk, meneer Heinen. Ik geef het woord
aan de heer Alkaya van de SP.

De heer Alkaya (SP):
Voorzitter. Twee weken geleden gebeurde er iets hoopgevends in deze Kamer. Na een gestage daling die ruim 40
jaar lang duurde, dwong het parlement af dat de winstbelasting die grote bedrijven in ons land betalen, eindelijk
weer iets gaat stijgen. Dat is hoopgevend, niet omdat wij
zo graag belasting heffen, maar omdat de belasting voor
mensen dan weer iets omlaag kan en wij daarmee collectieve uitgaven kunnen betalen. Daar wordt onze samenleving eerlijker en sterker van. De salarisstijging voor het
zorgpersoneel die wordt betaald met deze verhoging, is
een broodnodige stap in de goede richting, in de richting
van betere waardering voor al die onmisbare mensen in
onze publieke sector. Het is ook hoopgevend dat na jarenlange strijd de rekening van deze salarisverhoging dus niet
via een omweg toch weer bij diezelfde mensen terechtkomt,
bijvoorbeeld via bezuinigingen of iets dergelijks, maar wordt
betaald door de grote bedrijven, door multinationals.

6 oktober 2021
TK 8

8-2-13

Voorzitter. De verhoging van de winstbelasting voor grote
bedrijven is ook hoopgevend omdat die symbool staat voor
een aftakelende ideologie die veel te lang en door veel te
veel partijen is gepredikt in deze Kamer. Dat is de ideologie
die ervan uitgaat dat als het goed gaat met de elites, het
automatisch goed zal gaan met ons allemaal. Nederland
staat niet alleen in deze omwenteling in het denken. Ook
in de Verenigde Staten en in het Verenigd Koninkrijk gaat
de winstbelasting voor grote bedrijven en multinationals
na jaren van daling weer omhoog. Dat is dus hartstikke
terecht. Want winst is alleen maar een zegen als die geïnvesteerd wordt in de samenleving, in een duurzaam, gezond
en veilig land, en niet als die verdwijnt in de zakken van
een enkeling ergens of in een belastingparadijs.
De tijd moet definitief voorbij zijn dat mensen overuren
moeten draaien om te overleven, terwijl wij met z'n allen
een kleine elite van consultants, aandeelhouders en topbestuurders alsmaar rijker maken zonder daar zelf iets van
terug te zien en terwijl wij in dat proces bovendien onze
eigen planeet kapotmaken. Die tijd moet definitief achter
ons liggen. Voor de Socialistische Partij is dit keerpunt dan
ook slechts een begin. De belasting op de allerhoogste
winsten was in 1980 namelijk nog 48%. Begin deze eeuw
nog was het 35%. Daarom zal de SP de strijd doorzetten
om de winst die wij als samenleving met z'n allen realiseren,
eerlijker te verdelen. Die strijd vindt enerzijds plaats op de
werkvloer, via hogere lonen, collectieve winstdeling en een
democratische economie, maar dus ook hier, in deze Kamer,
door eerlijke belastingen te heffen zodat de lasten voor
mensen omlaag kunnen. Maar laten wij niet vergeten dat
de coalitie van partijen die de winstbelasting voor grote
bedrijven juist naar 21,7% wilden verlagen, nu alweer een
nieuwe regering aan het vormen is. Laten we ook niet vergeten dat de onderhandelaar van het CDA, onze minister
van Financiën, precies nu een groot geloofwaardigheidsprobleem heeft als het om die eerlijke belastingen gaat.
Ik ben dus hoopvol over de veranderende tijdsgeest in de
wereld en in ons land, maar dat zal niet vanzelf leiden tot
eerlijke belastingen, niet met deze coalitie en niet met deze
bewindspersonen, tenzij het kabinet en de minister van
Financiën hier vandaag het tegendeel bewijzen, tenzij wij
door kunnen pakken op de weg die tijdens de Algemene
Politieke Beschouwingen is ingeslagen en op de eerste
prille stappen die zijn gezet. Deelt de minister van Financiën
onze zorgen over de belasting op arbeid in Nederland, die
behoort tot de hoogste in de Europese Unie? Die bedraagt
namelijk 21,3% van de economie, terwijl de belasting op
kapitaal met 4,7% van diezelfde economie in Nederland
nog steeds onder het EU-gemiddelde ligt. Ziet hij net als
de SP mogelijkheden om de belasting voor huishoudens
te verlagen, waaronder die oneerlijke energiebelasting waar
iedereen nu zo veel last van heeft, en om de belasting op
vermogen en kapitaal, met name bedrijfskapitaal, juist te
verhogen om zo de balans in onze economie verder te
herstellen? Is dit demissionaire kabinet bereid om hierover
voorstellen te doen aan de Tweede Kamer?
Voorzitter. Op Prinsjesdag presenteerden wij als Socialistische Partij onze alternatieven voor het kabinetsbeleid, met
een stempel van het Centraal Planbureau voor degenen die
dat belangrijk vinden, als enige oppositiepartij. Daarin laat
de SP zien dat er al binnen één jaar fundamenteel andere
keuzes mogelijk zijn, zonder dat het tekort in ons land ook
maar met één cent extra zal toenemen. Wat vindt de regering van onze alternatieven? Een deel van die alternatieven

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

is gelukkig al overgenomen door deze Kamer, omdat wij in
de unieke positie waren dat partijen opeens konden stemmen wat ze echt wilden, niet gegijzeld door de VVD. Maar
nog lang niet alle alternatieven hebben al een plek gekregen
in die bewuste motie. Zo blijft het minimumloon gelijk,
terwijl er minimaal een minimumloon van €14 per uur nodig
is om arbeid weer te laten lonen in ons land. Mensen krijgen
weliswaar een kleine korting op hun inkomstenbelasting,
maar er zit nog steeds heel wat ruimte tussen de laagste
schijf van de inkomstenbelasting en de allerhoogste schijf
van de winstbelasting. Eenzelfde soort oneerlijk verschil
zien we bij de energiebelasting. Die blijft ook in stand. Er
zit een factor 30 tussen datgene wat de grote industrie aan
belasting betaalt voor een kubieke meter gas en wat huishoudens betalen. Ook dat verschil blijft helaas in stand.
Maar ook de verhuurderheffing blijft grotendeels nog steeds
in stand, ondanks alle beloftes in verkiezingstijd. Daarmee
blijft het onrecht bestaan dat mensen die wonen in een
sociale huurwoning, extra belasting betalen in ons land,
terwijl mensen die al geld hebben om een eigen woning te
kopen, disproportioneel veel belastingkorting krijgen.
Voorzitter. Wonen is een recht, voor iedereen, maar achtereenvolgende kabinetten onder leiding van rechtse partijen
hebben dat recht van mensen afgepakt. Het is helaas geen
recht meer in ons land. Nu hebben ze spijt, zeggen ze. Dat
is mooi, maar in spijt kunnen mensen ook niet wonen.
Terwijl rijke beleggers zonder gezicht en zonder wortels in
ons land vanuit een tropisch eiland onze huizen opkopen,
kunnen honderdduizenden mensen in Nederland geen
betaalbaar huis meer vinden. Daarom is de kleine verlaging
van de verhuurderheffing net als de kleine verhoging van
de winstbelasting een eerste kleine stap in de goede richting. Maar dat is nog lang niet genoeg om de balans te
herstellen, zeker niet als je beseft dat een deel van die korting weer teniet wordt gedaan omdat de waardes van de
woningen stijgen, waardoor ook de verhuurderheffing die
wordt betaald, omhooggaat.
Om echt een andere koers te varen, moet de regering bereid
zijn die rijke beleggers aan te pakken, die rijke beleggers
die onze huizen massaal aan het opkopen zijn en die
onzichtbaar en ongrijpbaar zijn, maar wel zoveel schade
veroorzaken. Hoeveel huizen zou één enkele belegger in
ons land volgens de regering mogen hebben? Wat vindt
de minister nog redelijk? Wat vindt het kabinet nog redelijk?
Zit daar een maximum aan? Is de regering bereid om deze
roofkapitalisten, die onze huizen opkopen en geen belasting
betalen, zoals Blackstone, in het uiterste geval te onteigenen, zoals de meerderheid van de inwoners van Berlijn
recent al heeft uitgesproken in een referendum? Onze
boodschap aan de roofkapitalisten is helder: er is geen plek
voor jullie in Nederland. Zodra de Socialistische Partij het
voor het zeggen krijgt, zullen wij onze huizen terugeisen en
als betaalbare huurwoningen verdelen onder de duizenden
mensen die nu geen betaalbare woning kunnen vinden
maar daar wel behoefte aan hebben.
Voorzitter. Helaas is het nog niet zover, maar het allerminste
wat de regering nu al kan doen, is de onrechtvaardige verhuurderheffing geheel afschaffen en de woningbouwverenigingen uitzonderen van de winstbelasting, zodat ze daar
ook geen last van hebben. Hiervoor zullen wij moties en
amendementen blijven indienen, totdat die asociale belastingen van tafel gaan.

6 oktober 2021
TK 8

8-2-14

De voorzitter:
Er is een interruptie van de heer Ephraim van de Groep Van
Haga.
De heer Ephraim (Groep Van Haga):
Ik ben natuurlijk ook niet meer de jongste en dit doet me
een beetje denken aan een liedje van Drukwerk uit 1980,
"Laat de rijken de crisis betalen", maar dat terzijde. De heer
Alkaya zegt: "Die roofkapitalisten horen niet thuis in
Nederland of die gaan we uit Nederland verwijderen". Dat
klinkt een beetje akelig, maar hoe wil hij dat in de praktijk
aanpakken en wat verstaat hij exact onder "roofkapitalisten"?
De heer Alkaya (SP):
Om met dat laatste te beginnen: dat is natuurlijk een breed
begrip. Ik heb hier vaker gepleit voor het aanpakken van
roofkapitalisten die bijvoorbeeld onze bedrijven opkopen
en die hier komen met een zak geld en denken dat ze daarmee alle zeggenschap over de economie hebben. Dat is in
de praktijk helaas vaak waar. Dat hebben we gezien bij
verschillende bedrijven. Dan komen ze met een zak geld,
kopen ze het op, verkopen ze binnen een paar jaar alles wat
waarde heeft, zoals patenten en vastgoed, waardoor ze hun
inlegbedrag gelijk al terug hebben, waarna ze het bedrijf
failliet laten gaan. Specifiek ten aanzien van onze volkshuisvesting gaat het om bedrijven die enorm veel geld kunnen
bieden voor woningen in onze grote steden, waar geen
particulier, geen starter, geen persoon tegenop kan bieden,
waardoor de helft van de woningen in sommige grote steden al gaat naar dit soort bedrijven die vervolgens helemaal
geen waarde toevoegen en geen belasting betalen, maar
wel de huren verhogen en vervolgens parasiteren op onze
economie en op onze volkshuisvesting. Dat willen en gaan
wij aanpakken. Dat betekent dat je dus ook een grens kunt
stellen, zoals de meerderheid van de bewoners van Berlijn
al heeft gezegd, aan het aantal woningen dat een particulier
in bezit mag hebben. Volkshuisvesting is een recht en
daarvoor moeten we ook andere, verregaandere maatregelen durven te nemen, want anders blijft het zoals het nu is.
De heer Ephraim (Groep Van Haga):
Interessant betoog. Ik zou de heer Alkaya wel willen vragen
om wat secuurder naar het venture capitalism in zijn algemeenheid te kijken. Het zijn heus niet allemaal asset strippers. Er zijn ook venture capitalists die een bedrijf kopen
en saneren en er op die manier voor zorgen dat zo'n bedrijf
niet failliet gaat, ook door zelf middelen ter beschikking te
stellen. Maar veel interessanter vind ik de volgende zeer
principiële vraag. Het eigendomsrecht is nochtans bijna
heilig. Maar geldt dat wat betreft de SP dan niet voor de
onteigening? Ik heb daar eerlijk gezegd toch wel erg grote
moeite mee.
De heer Alkaya (SP):
Volgens het eerste protocol van het Europees Verdrag tot
bescherming van de rechten van de mens geldt het recht
op eigendom, wat ik ook erken, maar er kan ook een uitzondering worden gemaakt in het publieke belang. Kijkend
naar onze volkshuisvesting is dat publieke belang erg groot.
Duizenden mensen kunnen geen woning vinden. Daardoor
vinden wij dat dit soort onorthodoxe maatregelen bespro-

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

ken moeten kunnen worden. Dat vind ik eigenlijk ook heel
normaal. Dat soort gesprekken hebben we ook op andere
gebieden, bijvoorbeeld als het gaat om boeren. Onteigening
gebeurt. Het is een uiterste consequentie. Dat betekent niet
dat het recht op eigendom niet belangrijk is, maar dat
betekent ook niet dat het heilig is. Het publieke belang is
belangrijker.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Alkaya (SP):
We hebben in de coronacrisis gezien hoe een assertieve en
ondernemende overheid mensenlevens kan redden en een
economische crisis eerlijker kan laten verlopen. Tegelijkertijd hebben we bij het toeslagenschandaal gezien hoeveel
menselijk leed een wantrouwende en teruggetrokken
overheid kan veroorzaken, hoe in een overheidsorganisatie
zonder menselijk gezicht en zonder oog voor de samenleving mensen gereduceerd kunnen worden tot dossiernummers, hoe mensen vernederd kunnen worden door hun
eigen overheid die aan de andere kant buitenlandse multinationals in de watten legt met geheime belastingafspraken.
Het kabinet is hier bijna een jaar geleden terecht over
gevallen maar mensen zitten nu nog steeds in de shit, terwijl
mensen nu moeten aanzien dat diezelfde partijen weer aan
het formeren zijn en een nieuwe regering gaan vormen.
Hoe vindt de minister van Financiën dat het gaat als nog
geen 10% van de aangemelde gedupeerden door het toeslagenschandaal volledig is gecompenseerd? Nog geen
10%! Is dit onwil of is dit onkunde? Mijn oproep aan het
kabinet is: los het op of ruim het veld.
Voorzitter. Geld is niet het probleem. Het geld is er. Jarenlang werkte de EU als een dwangbuis voor ons land vanwege de beknellende en kortzichtige begrotingsregels, maar
dat is gelukkig niet meer zo. Die beknellende begrotingsregels zijn losgelaten in de coronacrisis. En gelukkig maar,
want juist daardoor zitten we nu niet in een recessie met
daarbovenop nog rechtse bezuinigingen en kaalslag zoals
dat wel aan de hand was na de bankencrisis. Deelt de
minister van Financiën de mening dat Nederland niet zit te
wachten op dictaten of een dwangbuis uit Brussel?
Het is tijd om mensen centraal te stellen in het overheidsbeleid en niet multinationals of macro-economische cijfers.
Wij kunnen de zorg voor iedereen beter en betaalbaar
maken als wij samen die organisatie oppakken, als wij dat
samen organiseren in plaats van de zorg aan de markt over
te laten. Wij kunnen duurzame, mooie en betaalbare huizen
bouwen als wij onze volkshuisvesting niet overlaten aan
rijke beleggers in het verre buitenland. Wij kunnen dus de
materiële omstandigheden van mensen drastisch verbeteren zodat zij daadwerkelijk vrij zijn in hun leven en niet
beperkt worden door het streven van een kleine elite in het
buitenland naar steeds meer geld. De Socialistische Partij
is daarom hoopvol over de toekomst van ons land maar
niet naïef. Wij zijn niet vanzelf op dit keerpunt beland maar
door organisatie en strijd. En die strijd is nog lang niet
afgelopen!

6 oktober 2021
TK 8

8-2-15

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Alkaya. Dan geef ik het woord aan de
heer Hammelburg van D66.

er voor hen is en voor hen werkt. Dan heb ik het niet over
de beurskoersen en dan heb ik het ook niet over groeiramingen of het consumentenvertrouwen. Het gaat om het vertrouwen dat de overheid werkt aan een economie en aan
beleid dat kansen biedt met een optimistisch toekomstperspectief.

De heer Hammelburg (D66):
Voorzitter. We hebben het de afgelopen tijd vaak langs
horen komen: de grootste, naoorlogse krimp van de economie, het grootste, naoorlogse korten op de begroting en
de grootste, naoorlogse crisis van Nederland. Het is terecht
en begrijpelijk dat het kabinet de afgelopen tijd zelf ook in
crisisstand heeft gestaan. Mijn complimenten voor de
manier waarop het kabinet zo hard heeft gewerkt en ons
door de pandemie heeft geloodst. Ja, er waren misschien
verschillen van inzicht. En ja, we hebben ook weleens goed
gedebatteerd over die verschillende inzichten in de debatten, maar er is keihard gewerkt en de Nederlandse economie staat er vooralsnog goed voor.

Wat hebben we aan een economische groei als Nederland
onder water komt te staan? Wat hebben we aan een paar
decimalen extra koopkracht, dus echt achter de komma,
waarmee de starters van de volgende generatie nog steeds
geen woning kunnen kopen en mensen nog steeds hun
huur niet kunnen betalen? En wat hebben we aan een lage
staatsschuld over tien jaar, die maar voor een deel van onze
kinderen iets oplevert, terwijl de andere kinderen hun kinderen weer in armoede moeten opvoeden?

Voorzitter. De pandemie heeft ook z'n sporen achtergelaten
en heel veel kwetsbaarheden blootgelegd. Kinderen hebben
enorme achterstanden opgelopen in het onderwijs, sociale
ongelijkheid is toegenomen en klimaatverandering neemt
veel harder toe dan we van tevoren hadden voorzien. De
rapporten liegen er niet om. Dat alles, terwijl de aanpak van
de pandemie al onze aandacht heeft opgeëist en het klimaat
een stukje op achterstand werd gesteld. Tegelijkertijd neemt
ook het tekort aan woningen in Nederland verder toe.
Voorzitter. Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen
hadden we het over de uitdagingen van het hier en van het
nu. Partijen van links tot rechts — en dan kijk ik ook naar
de heer Alkaya — waren het er eigenlijk wel over eens: het
was een verfrissend, open debat waarin we keken wat de
verschillende wensen van de partijen waren om zo te kijken
of we elkaar ook ergens konden vinden, zeker nu we van
deze coronapandemie aan het herstellen zijn.
Voorzitter. Ik zou dit debat dan ook graag willen voortzetten
en generaties vooruit willen kijken. Ik zou, in plaats van naar
het komende jaar, echt naar de toekomst willen kijken. De
heer Heinen zei dat in zijn bijdrage eigenlijk ook. Ik sluit me
daar van harte bij aan, want het gaat over de uitdagingen
voor de toekomst. Ik wil dat eigenlijk ook in de traditie doen
van de beleidsmakers van vlak na de vorige, gigantische
crisis waar we mee te maken hadden. We hebben het heel
vaak over "de grootste crisis sinds de Tweede Wereldoorlog" gehad. Laten we dan ook kijken naar de beleidsmakers
van toen: hoe zij hun mouwen opstroopten en ervoor
zorgden dat de economie ging groeien, zodat wij daar nu,
decennia later, nog profijt van hebben. Laten we kijken hoe
zij in tijden van rouw over de schaduwen en meningsverschillen heen konden stappen en samen aan het werk konden gaan, in Nederland, maar ook in internationaal verband,
door te bouwen aan Europa en een voortrekkersrol te spelen
in de internationale gemeenschap en door die rol verder
uit te bouwen.

Voorzitter. Ik maak me daar zorgen over. Daadwerkelijk kijken welk land we achterlaten met een begroting vraagt echt
om een andere blik. Wat dat betreft vond ik de toespraak
van de minister bij de aanbieding van de Miljoenennota
erg hoopgevend. Laat ik daarmee beginnen. Laten we
inderdaad eens kijken naar manieren om het economiecurriculum te verrijken. Ik vond dat een hele waardevolle
opmerking. Maar tegelijkertijd — en daar wringt de schoen
dan toch een beetje — zei de minister: laten we de homo
economicus achter ons laten, want die bestaat niet. Ik zou
willen voorstellen: laten we dat dan echt doen. Ik kijk ook
even naar de VVD, want als ik nu Hans Wiegel zou zijn, zou
ik zeggen: de homo economicus, daar zit ie, daar achter die
tafel!
Eigenlijk mis ik het begrip "brede welvaart" gewoon in de
Miljoenennota. Ja, het wordt wel genoemd, maar het is
nog steeds niet leidend. Meneer Van Raan, u zei dat net
ook al in een interruptie op het betoog van de heer Heinen
van de VVD. Ik zeg dit via de voorzitter, want zo meteen
krijg ik op mijn donder. Ja, ik let wel op! De manier waarop
we in deze Miljoenennota naar brede welvaart kijken, is wat
mij betreft gewoon echt onvoldoende. Een aantal uitdagingen wordt wel benoemd, zoals de uitdagingen voor de
toekomst. Daar is een aparte pagina aan gewijd. Dat zijn
korte tekstjes. Dus wat mij betreft is het heel erg summier,
zonder ook enige oplossingsrichtingen of ideeën over waar
we naartoe moeten gaan in de toekomst. Gelukkig hebben
we hier heel veel partijen — inmiddels negentien — die
daar wel hele goede ideeën over hebben en kunnen we het
debat daarover voeren. Maar ik had zo gehoopt dat er al
wat meer perspectief of in ieder geval oplossingsrichtingen
in die Miljoenennota zouden staan.

Voorzitter. Ik denk dat dat ons voorbeeld moet zijn, om te
voorkomen dat we in verwoesting en verder in verdeeldheid
geraken. Dat is wat ik voor ogen heb. Het is een missie die
Nederland nu nodig heeft, eentje waar we nu aan moeten
beginnen. Dat begint met het werken aan een Nederlandse
overheid, die ervoor zorgt dat Nederlanders vertrouwen
hebben in een economische groei en in een overheid die

Voorzitter. Nogmaals mijn oproep: laten we die homo economicus echt achter ons laten en ons niet blindstaren op
het bruto binnenlands product of de staatsschuld. De heer
Heinen zei dat net ook al. Ik was daar verrast over. Laat ik
zeggen: ik was daar aangenaam verrast over. Het blindstaren op het bruto binnenlands product, op de staatschuld,
op dit moment, met alle uitdagingen van dien, zorgt ervoor
dat we echt een tunnelvisie hebben en het niet hebben over
de kosten die we in de toekomst zullen krijgen voor het niet
handelen nu. Daarom stel ik drie vragen centraal. Hoe
nemen we nu direct onze verantwoordelijkheid op om de
klimaatverandering aan te pakken? Hoe gaan we beter sturen op de welvaart van mensen, natuur en klimaat? En hoe
gaan we om met de investeringen in bijvoorbeeld onderwijs, wetenschap, digitalisering, innovatie — en ik kan zo
nog wel doorgaan — om de economie ook daadwerkelijk

Tweede Kamer

6 oktober 2021
TK 8

Algemene Financiële Beschouwingen

8-2-16

verantwoord te laten groeien en de grote uitdagingen niet
alleen van nu maar ook van straks het hoofd te bieden? Dat
moeten we doen zonder weer te verzanden in een debat
over waar die zwaarste lasten gaan liggen en over belastingen. Ik zeg ook tegen de heer Alkaya: bij het Belastingplan
gaan we het hier nog wel over hebben. Maar ik wil echt
even kijken naar de uitdagingen.
Laat ik beginnen bij het klimaat. Dat is onze grootste uitdaging, waarbij nu echt gehandeld moet worden. De 6,2 miljard euro die het kabinet nu vrijmaakt, is een stap in de
goede richting, maar volstrekt onvoldoende om straks het
Akkoord van Parijs te halen. We moeten heel veel meer
doen. Mijn fractievoorzitter, Sigrid Kaag, kon het niet treffender zeggen. In heel simpele woorden zei zij: in de
samenleving van morgen is er geen plek voor het verbranden van olie of voor CO2-uitstoot. Het is een heel simpele
opmerking. Maar we moeten dat wel doen.
Te vaak in het debat word ook ik bij de interruptiemicrofoon
aangepakt met de dooddoener "het klimaat houdt zich niet
aan grenzen, dus laten wij vooral niet veel doen, want die
anderen doen dat ook niet". Die gaat gewoon niet op.
Daarvoor is het echt te laat. Zelfs een paar flinke stenen in
de Nederlandse vijver gooien, volstaat niet. Wij moeten in
Nederland maatregelen nemen, maar we moeten ook
vooroplopen in Europa en in de wereld. Ik bedoel bijvoorbeeld het steunen van ontwikkelingslanden in de klimaattransitie. Ik bedoel dat we onze Nederlandse bedrijven,
investeerders en financiële instellingen die in het buitenland
actief zijn, streng aansporen nu ook die groene omslag te
maken. We moeten het voorbeeld tonen, niet alleen in
Nederland, maar ook in de wereld.
Dat betekent dat we moeten stoppen met subsidies en
belastingkortingen voor de fossiele industrie. De heer Van
Raan staat al op, zie ik. Het betekent dat we exportkredieten
echt moeten gaan vergroenen en dat onze pensioenfondsen
duurzaam moeten gaan investeren.
Voorzitter. Ik vraag dan ook aan de minister: hoe zorgen
we ervoor dat onze financiële sector verduurzaamt? Graag
een reflectie. Ik vraag de minister of hij zich wil inspannen
om ervoor te zorgen dat de Nederlandse financiële instellingen over duurzaamheidsrisico's gaan rapporteren volgens het raamwerk van de Task Force on Climate-Related
Financial Disclosures.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer Van Raan van de Partij voor de Dieren.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik ben blij met de woorden van collega Hammelburg. We
erkennen inderdaad alle twee het belang van brede welvaart. We zien de indicatoren van de brede welvaart in het
hier en nu aardig opereren. Maar we zien ook gezamenlijk
dat we later diep in het rood staan. We zien ook een overeenkomst bij de aanpak van de fossiele subsidies. Dat vind
ik mooi om te constateren. Ik noem 6,8 miljard voor klimaatbeleid, terwijl je 8,6 miljard uitgeeft aan fossiele subsidies.
Dat kan natuurlijk niet. Laten we het nu niet over het verleden hebben, waarin de partij van de heer Hammelburg
regelmatig niet meedeed aan het afschaffen van die fossiele
subsidies. Maar laten we wel markeren dat het vanaf nu
mogelijk heel anders gaat zijn. Misschien kunnen we daar

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

samen ook nog wat moties over indienen. Ik kijk daarnaar
uit. Dank u wel, voorzitter.
De heer Hammelburg (D66):
Ik dank de Partij voor de Dieren ook voor deze open dialoog.
Vaak staan wij daar echt hetzelfde in. Soms zien wij de
oplossingen net iets anders. Ik noem het vraagstuk "hoe ga
je om met groei?" Dat gaat over krimp versus duurzame
groei. Dat zijn fundamentele discussies. Maar ik zal de heer
Van Raan zo meteen nog blijer maken met het tweede deel
over brede welvaart waar ik net aan wilde beginnen. Ik zie
in de zaal een duimpje omhooggaan.
Dat was namelijk mijn tweede vraag, voorzitter: hoe kunnen
wij beter gaan sturen op die brede welvaart? Als het aan
D66 ligt, krijgen de inzichten uit de Monitor Brede Welvaart
een prominente en vooral sturende plek in de Miljoenennota, maar ook in de ramingen van het CPB. We hebben
daarover vorig jaar — "daar komt 'ie", zeg ik tegen de heer
Van Raan — de motie-Van Raan/Wassenberg aangenomen.
Dat was in dit kader natuurlijk een heel interessante.
Mijn vraag aan de minister is dan ook: vindt de minister
eigenlijk dat deze motie voldoende is uitgevoerd? Als ik
nou zo kijk, denk ik: mwah. Deze minister is natuurlijk ook
driedubbel demissionair, dus mijn vraag zou dan zijn: is de
minister bereid om er de komende tijd hard aan te werken,
als hij zelf nog niet heel tevreden is over de uitvoering van
de motie? Dat is een wat lastige vraag. Dat besef ik. Maar
ik overweeg wel een motie. Ik kijk via de voorzitter ook de
heer Van Raan aan — nou ja, aankijken hoeft niet via de
voorzitter, geloof ik — voor een eventuele tweede termijn,
afhankelijk van het antwoord van de minister natuurlijk.
Voorzitter. Daarbij worden ook bezittingen en schulden in
brede zin meegenomen. Naast het financieel en economisch
kapitaal hebben we het dan natuurlijk over sociaal en
menselijk kapitaal. Dan wordt een duidelijke link gelegd
met de mate waarin Nederland de duurzameontwikkelingsdoelen van de Verenigde Naties invult. Die hoor ik hier ook
veel te weinig terug.
Voorzitter. Als we de brede welvaart echt serieus willen
nemen, kan het bbp als economische indicator nog steeds
wel blijven bestaan, maar ontkoppelen we die bbp-groei
en de economische groei. De overheid publiceert daarbij
ook het echt netto binnenlands product, waarin schade aan
de kapitaalvoorraad en de uitputting van onze grondstoffen
gewoon worden meegeteld. Kan de minister reflecteren op
een dergelijke indicator en het gebruik daarvan in de
beleidscyclus?
Voorzitter. Ook als we de indicatoren goed op een rij hebben
staan, moeten we als politiek natuurlijk de juiste financiële
afspraken maken. Daar gaat mijn derde blokje over.
Afspraken over hoe groot de tekorten in onze staatsschuld
mogen zijn, afspraken over welke regels worden gehanteerd
en hoe we de integrale afweging mogelijk maken. Ik vond
het openingsschot van de VVD hierin een heel interessante,
want dat zou ongeveer ook wel mijn richting zijn. Ik zeg
natuurlijk "wel ongeveer".
Op beide terreinen is echt nog voldoende te doen. De grote
uitdagingen van deze tijd vragen om investeringen, in
onderwijs, in wetenschap, digitalisering, innovatie, verduurzaming, de aanpak van sociale ongelijkheid, stikstof enzo-

6 oktober 2021
TK 8

8-2-17

voort, enzovoort, enzovoort. Zonder die aanpak kan onze
economie niet verder groeien. Wij staan als D66 al jaren
voor solide en degelijk financieel beleid. Maar wat helpt
het toekomstige generaties als we de staatsschuld laag
houden door besparingen die ten koste gaan van de klimaatschuld of de biodiversiteitschuld die ze in latere generaties
moeten aflossen? Ik wil daarom nogmaals een idee inhalen
van mijn oud-collega Van Weyenberg: zorgen dat we de
nationale begrotingsregels naast de geboden tegen financiële luchtfietserij, ook geboden tegen luchtfietserij op klimaatgebied, verankeren. De minister heeft bij de Voorjaarsnota toegezegd het idee van klimaatdekking of klimaatkaders verder uit te werken. Hoe staat het daar eigenlijk mee?
Kunnen we volgend jaar bij Prinsjesdag ook gewoon een
CO2-begroting verwachten? Als het aan ons ligt, komt die
er.

derheffing een stapje is. Dat geldt voor al die andere
onderwerpen in de motie ook. Maar ja, als we nu kijken
naar de wooncrisis, de betaalbaarheid, de verduurzaming,
maar ook de productieaantallen die echt omhoog moeten,
dan moeten we gewoon zorgen dat we een betaalbare en
duurzame woning hebben voor iedereen. Dat moet zo snel
mogelijk. Dan vraagt dat om een integrale aanpak. Dat heeft
er dus ook mee te maken hoe we met corporaties omgaan
en met hun investeringskracht. Over hoe je dat dan vormgeeft, kan je een verschil van inzicht hebben. Maar dat de
woningcorporaties meer armslag moeten hebben om
sociale huurwoningen maar ook om middeldure huurwoningen te kunnen bouwen, is evident. Dat moet ook duurzaam en dat moet betaalbaar, dus dat deel ik met de Partij
van de Arbeid.

Voorzitter. Ik moet een beetje naar de tijd kijken. Ik wil dan
eigenlijk alleen nog iets over de begrotingsregels zeggen.
Wat mij betreft, zijn die nu te veel gericht op zoals de
overheid zijn oude gangetje gaat: wat uitgaven hier, wat
compensatie daar. Maar als we al die crises willen aanpakken die we voor ons hebben — klimaat, stikstof, Groningen,
de toeslagenaffaire, waarbij we vervolgens die begrotingsregels meteen weer aan de kant moesten zetten — dan
vraag ik toch de minister hoe hij aankijkt tegen een systeem
waarin we in de begrotingsregels sterker onderscheid gaan
maken tussen consumptie en investeringen van de overheid.

De heer Alkaya (SP):
De vraag was: kan die verhuurderheffing nog een stukje
omlaag? Het antwoord is eigenlijk: nee. Zo simpel kunnen
we het ook stellen. Dat is natuurlijk jammer om te horen.
De heer Hammelburg begint over een heel aantal grote
uitdagingen die we hebben en dat we moeten nadenken
over het einde van de wereld, maar veel mensen denken
na over het einde van de maand. De lasten zijn te hoog en
de inkomens zijn te laag. Op het moment dat je mensen in
staat stelt om hun bestaanszekerheid vast te zetten, om
daar geen onzekerheid meer over te laten bestaan, kunnen
ze pas nadenken over andere zaken, zoals het einde van de
wereld. Als de heer Hammelburg nu dus zegt dat hij niet
verder wil nadenken over het verder verlagen van die verhuurderheffing of zelfs het afschaffen van de verhuurderheffing — volgens mij is uw standpunt dat u daarvan af wil
— dan komt hij zijn eigen verkiezingsbelofte niet na. Is het
niet heel wrang om dat hier dan vast te stellen, slechts een
halfjaar na de verkiezingen?

Voorzitter, afsluitend, ik sta al in de min. De vraag staat
centraal hoe we voldoende ruimte maken voor de klimaatcrisis, voor de kansenongelijkheid en de wooncrisis en hoe
we besluiten nemen op grond van een breder begrip van
welvaart dan alleen het bbp. Laten we begrotingsafspraken
maken waarmee we Nederland ook toekomstbestendig
maken, voor ons, onze kinderen en onze kleinkinderen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik allereerst het woord aan de heer
Nijboer van de PvdA en dan aan de heer Alkaya van de SP.
De heer Nijboer (PvdA):
Een mooi betoog over het brede welvaartsbegrip. Ik heb
wel een vraag over de wooncrisis. Vorige week, of twee
weken geleden, is besloten dat er een half miljard van de
verhuurderheffing afgaat. Maar nou weten we dat de
waardestijging van die huizen zo enorm is dat die verhuurderheffing eigenlijk met een paar honderd miljoen weer
dreigt op te lopen en dat het dus eigenlijk niks helpt. Is er
met D66 over te spreken om aan dat probleem van die stijgende waarde van huizen, waar die woningcorporaties
natuurlijk ook niks aan kunnen doen en waardoor ze
eigenlijk geen ruimte hebben om te investeren in betaalbare
woningbouw, maar ook in verduurzaming van die woningen, wat extra te repareren?
De heer Hammelburg (D66):
Ik ben me daar zeer zeker van bewust. Ik heb ook niet voor
niets, net als mijn fractievoorzitter, gezegd dat de motieHermans en bijvoorbeeld het half miljard voor de verhuur-

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

De heer Hammelburg (D66):
Ik zou de band even moeten terugspoelen om te kijken of
ik dat heb gezegd. Volgens mij heb ik dat niet gezegd. Wat
ik heb gezegd, is dat er heel veel verschillende dingen nodig
zijn — daarbij zou je wat mij betreft ook naar de verhuurderheffing moeten kijken — om die wooncrisis aan te pakken.
Ik heb dus helemaal niet gezegd dat je niets met die verhuurderheffing moet doen. De heer Alkaya kent ons verkiezingsprogramma ontzettend goed. Een aantal dingen noemt hij
ook. Maar laat ik er gewoon helder over zijn: er moet heel
veel gebeuren. Het gaat niet alleen om de verhuurderheffing. Het gaat om heel veel verschillende maatregelen om
die wooncrisis te lijf te gaan. Dat mag u dus ook van mij
verwachten.
De heer Alkaya (SP):
Ik verwacht eigenlijk van iedere politieke partij dat de
beloftes worden nagekomen. Een andere belofte is het
aanpakken van ongelijkheid. Daarvoor hebben we eerder
ook met uw voorganger opgetrokken. Het gaat dan niet om
kansenongelijkheid. Dat is ook belangrijk, om in onderwijs
te investeren en ervoor te zorgen dat iedereen van een
dubbeltje een kwartje kan worden. Maar het gaat simpelweg
om ongelijkheid op dit moment. Dan is een hogere heffing
op hogere vermogens een optie. Ik gaf net ook aan richting
het kabinet: belasting op kapitaal in Nederland is laag. Wij
hebben samen gevraagd om een miljonairsbelasting, een

6 oktober 2021
TK 8

8-2-18

miljonairstaks. Daar heeft u ook verschillende keren — er
is een goede mediamachine bij D66 — de kranten mee
gehaald: D66 wil een miljonairstaks. Die is er nog steeds
niet. Moeten we hier vandaag dan niet op z'n minst voorstellen dat we miljonairs extra belasting gaan laten betalen
om de ongelijkheid in Nederland aan te pakken, zodat de
koopkracht van gewone mensen weer iets omhoog kan?
De heer Hammelburg (D66):
Als we het over belastingen hebben: om die sociale ongelijkheid in Nederland aan te pakken, moet je belasting hervormen. Je moet de toeslagen hervormen. Je moet ervoor
zorgen dat je van belasting op inkomen naar belasting op
vermogen gaat. Je moet ervoor zorgen dat de vervuiler
betaalt. Dat is wat wij voor ogen hebben. Ik deel inderdaad
met de heer Alkaya dat je meer naar vermogen moet kijken,
want daar hadden we het over. Minder belasting op inkomen, meer op vermogen en eerlijker.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Ik vraag me af of de woordvoerder van D66 weleens een
keer in een normale volksbuurt is geweest en daar met
normale mensen heeft gesproken. Want het lijkt wel of dit
betoog door Frans Timmermans is geschreven. Het gaat
alleen maar over duurzaamheid, indicatoren en de duurzaamheid van de VN. De gewone man op straat zit nu, as
we speak, naar dit verhaal van u te luisteren met een deken
om zich heen — de verwarming heeft hij uit staan — want
hij kan geen €300 per maand betalen. Wat heeft u die
550.000 mensen te bieden die in energiearmoede leven en
die hun energielasten niet meer kunnen betalen? Wat heeft
u die mensen te bieden?
De heer Hammelburg (D66):
Ik ben in de bijstand opgegroeid. Ik weet hoe het is dat de
kachel weer een graadje lager moet worden gezet, omdat
je die armoede voelt en de rekening niet kunt betalen. Dat
betekent dat je niet naar de tandarts durft te gaan en dat je
geen auto meer voor de deur hebt staan, omdat je de
kleinste reparatiekosten niet meer kan betalen. De heer
Hammelburg weet heel goed hoe dat voelt. Hij heeft het
persoonlijk meegemaakt; hij is zo opgegroeid. Maar de
problemen waar ik het over heb, gelden voor al deze mensen. Als wij nu niet ingrijpen op klimaat en ongelijkheid, en
als we nu niet op Europees niveau en in de wereld samenwerken omdat we dit probleem niet aankunnen, dan zijn
het de kinderen en hun kinderen die nog veel grotere problemen hebben. Die problemen moeten we echt voorkomen. Ik hoor de PVV die opsommen. Ik hoor ze nooit met
oplossingen komen. U deed dat ook in een debatje met de
VVD. Het zou de PVV sieren om nu eens constructief mee
te denken met alle partijen die met ideeën komen. Ze hebben allemaal verschillende ideeën over hoe je met belasting
en met problemen omgaat. Het zou de heer Van Dijck, het
zou de PVV sieren om met echte oplossingen te komen. Ik
hoor ze niet. Ik hoor alleen maar: nee, nee, nee; meer dit
en minder dat. Er is geen enkele coherentie. Ik wil oplossingen horen. Dan kunnen we het ergens over hebben.
De heer Tony van Dijck (PVV):
Dan moet u de PVV uitnodigen voor de formatiebesprekingen. Wat dacht u daarvan? Dan komen wij met oplossingen.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

Wij hebben heel veel oplossingen, bijvoorbeeld: gooi die
grenzen dicht. U laat 30.000 asielzoekers binnen en die geeft
u allemaal een huis. Natuurlijk moeten dan Henk en Ingrid
in die volksbuurt wachten op die woning voor hun kinderen.
Die kinderen van Henk en Ingrid wonen tot hun 50ste bij
pa en ma thuis. Er is geen huis voor hen, want al die asielzoekers van u hebben voorrang. Dat zijn allemaal oplossingen. Stop eens met 11 miljard te geven aan Italië, een land
dat drie keer zo rijk is als Nederland. Stop eens met het
weggooien van geld aan al die subsidies. Er liggen miljarden op straat, maar u wilt die oplossing niet horen. U hebt
maar één doel. U wilt de weldoener zijn voor Afrika, voor
Europa, voor Italië. U wilt Nederland volplempen met
windmolens. Maar die volksbuurt, waar uzelf vandaan komt
... U verraadt nu uw eigen mensen. U zegt: ik kom uit de
bijstand. Hartstikke goed, maar ga dan eens denken aan
die mensen in de bijstand. Zij zitten nu in de kou. Zij kunnen
hun rekening niet betalen. U hebt het hier over vergezichten,
over hoe u in Afrika de weldoener kunt spelen met onze
belastingcenten.
De heer Hammelburg (D66):
Ik laat me hier in dit huis niet voor verrader uitmaken. Dat
vind ik echt te ver gaan. Maar laat ik een inhoudelijke
opmerking terug maken. De Europese Unie en alle voorlopers daarvan — daar begon ik mijn betoog mee — hebben
ons een einde aan oorlog gebracht. Ze hebben ons welvaart
en een hoger inkomen gebracht. Dat gold voor iedereen en
dat geldt tot op de dag van vandaag voor iedereen. Zonder
Europa waren we met z'n allen armer geweest. Dan hadden
we minder banen gehad. Dan hadden we er nog slechter
voor gestaan en dan hadden we een nog minder belangrijke
rol gespeeld in de wereld. Ik wil heel veel verbeteren aan
de Europese Unie en aan de democratisering daarvan. Ik
vind dat er heel veel beter kan. Het is verstandig beleid,
voor baanbehoud en welvaartsbehoud in Nederland en
voor economische groei, om te zorgen voor herstel. Niet
alleen in Nederland, maar in heel Europa en niet alleen uit
solidariteit, maar ook uit Nederlands eigenbelang. De PVV
ontkent dat, maar dan begrijpt de PVV gewoon niet hoe de
wereld werkt.
De voorzitter:
Dank u wel meneer Hammelburg. Dan geef ik het woord
aan de heer Nijboer van de PvdA voor zijn bijdrage.

De heer Nijboer (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. De Algemene Financiële Beschouwingen: ik heb er weer zin in. Ik wou beginnen met twee
voor mij zeer belangrijke leermeesters in de economie. Dat
is Jan Tinbergen, de eerste Nobelprijswinnaar in de economie. Die moedigt ons economen altijd aan om uit het raam
te kijken en te kijken naar wat er in de wereld gebeurt, en
daar onze economische beslissingen op te baseren. De
tweede is Jan Pen, een Groningse hoogleraar die in 1971
wereldberoemd werd met een stuk over de Penparade, de
inkomensparade van Pen. Dat zit als volgt. Hij zette alle
mensen in Engeland op een rij naar inkomen en lengte. Hoe
hoger je inkomen, hoe groter je lengte. Hij was een beetje
van gemiddelde lengte, en die parade duurde een uur. Die
kwam voor hem langs, en het eerste wat hij zag was niets.
De eerste minuten zag hij helemaal niets, want die mensen

6 oktober 2021
TK 8

8-2-19

zaten onder de grond, hadden een negatief inkomen. Dat
waren de ondernemers die verlies hadden geleden. Na een
minuut of tien zag hij de mensen die een fulltimebaan
hadden en toch heel klein waren. Die hadden een heel laag
inkomen om van rond te komen. Dat liep zo door, en na
een half uur verwachtte hij dat hij bij het gemiddelde inkomen ook wel mensen zou zien die zo groot waren als hij.
Maar niets was minder waar, want ze kwamen ongeveer
tot zijn middel. Heel veel mensen, tot de helft aan toe,
hadden nog maar een heel klein inkomen. Pas na drie
kwartier kwamen de mensen zo'n beetje op ooghoogte
langs. En natuurlijk werden daarna de inkomens hoger. Aan
het eind kon je bijna achterover kijken, zeker bij de laatste
seconden, zo lang waren die mensen. Dat gaf de scheve
inkomensverdeling in de wereld weer. Die parade werd wel
"de parade van dwergen en reuzen" genoemd.
Voorzitter. Mijn centrale punt vandaag is dat die parade
van dwergen veel langer is geworden, en de reuzen nog
groter. Mijn tweede centrale punt vandaag is dat dit niet
alleen voor inkomen en vermogen geldt, maar voor bredere
thema's in de samenleving. Daar moet de politiek wat aan
doen.
Voorzitter. Het is bewust beleid van de vermogenden dat
zij geen belasting meer willen betalen. Het is bewust beleid
van grote bedrijven, de nieuwe grote multinationals, dat zij
in belastingvrijhavens zitten, dat zij gebruikmaken van
belastingontwijkingsconstructies, dat zij hun vermogen in
het buitenland parkeren. Dat CEO's nu veel meer verdienen
dan de werknemers, ook veel meer dan 20 of 30 jaar geleden. Die verhoudingen staan uit het lood. Aan de andere
kant houden mensen die werken steeds minder over. Dat
zien we ook weer in de begroting van volgend jaar. De
economie groeit met 3% en de mensen staan op de nullijn.
Als je dat jaar op jaar doet, wordt de verdeling scheef.
Dat is in de wereld zo en dat is in Nederland zo, maar dat
geldt ook voor bredere thema's. Dat geldt ook voor de
volksgezondheid. Mensen met een lager inkomen sterven
gemiddeld zeven jaar eerder, ook in een welvarend land
als Nederland, en leven twaalf jaar in minder goede
gezondheid. Dat is een enorm probleem! Onderwijsachterstanden nemen in ons welvarende land toe. De kansen om
meer van je leven te maken, om alle kansen die de maatschappij ons geeft te benutten, worden kleiner. Prestaties
gaan achteruit. Dat is een enorm probleem en dat geldt ook
voor de veiligheid. Wie worden er meer bedreigd, krijgen
een grotere kans om beroofd of in elkaar geslagen te worden? Waar vliegen de kogels om het hoofd? Dat gebeurt in
Nederland gelukkig iets minder, maar dat is allemaal scheef
verdeeld.
Het geldt voor alle thema's in de samenleving. Woningnood
bijvoorbeeld. Dakloosheid is verdubbeld, de laagste inkomens betalen een steeds groter deel van hun inkomen aan
huur, want die hebben geen koophuis. Zij betalen 30% tot
40% van hun inkomen aan huur. Dat groeit uit elkaar in ik
vind dat de politiek daar wat aan moet doen. Daar beoordeel
ik dan ook de begroting op.

men van deze tijd ziet. Want die problemen, woningnood,
onderwijsachterstanden, klimaatproblemen, zijn stuk voor
stuk eerder groter geworden dan kleiner.
Voorzitter. Ik kom op de begroting voor volgend jaar.
Daarbij begin ik met de Algemene Politieke Beschouwingen,
waar een motie de begroting met 2 miljard verbouwde. De
week ervoor werd er ook nog 700 miljoen aan zorgsalarissen
toegevoegd, doordat een motie van de SP en de ChristenUnie werd aangenomen over de zorgsalarissen en een
hoger tarief voor de vennootschapsbelasting. Daar wil ik
niet geringschattend over doen, want het zijn serieuze
bedragen en serieuze verbouwingen van de begroting.
Tegelijkertijd is wel de vraag welke van die grote problemen, die ik zojuist schetste, hiermee echt worden opgelost.
De coalitiepartijen die deze motie hebben aangenomen —
een half miljard voor veiligheid, een half miljard voor
koopkracht en de energierekening, een half miljard voor
onderwijssalarissen en een half miljard voor wonen —
zeggen zelf natuurlijk ook allemaal dat het maar een stapje
is en niet genoeg. Maar ik ben een beetje bevreesd dat deze
transactiepolitiek wordt doorgezet. Iedereen krijgt wat, maar
er wordt geen serieus probleem van mensen opgelost. Dat
is wel een groot probleem. Ik zou toch een oproep willen
doen, ook vandaag weer, om bij de problemen van mensen
te beginnen.
De woningnood is immens. We hebben met GroenLinks de
motie-Ploumen/Klaver ingediend om echt wat aan de
woningnood te doen. We vroegen een huisjesmelkersboete
in te voeren, want de wet wordt gauw overtreden en daar
zou elke partij tegen moeten zijn. Er staat echter nog geen
boete op. We vroegen de verhuurderheffing af te schaffen.
Natuurlijk onder voorwaarden, want het is niet alleen maar
geven. Men moet meer bouwen, verduurzamen en huren
matigen. Als je het geld gewoon geeft, krijg je dat er niet
voor terug. Natuurlijk moeten er voorwaarden aan zitten.
Het Volkshuisvestingsfonds. Dat hebben we vorig jaar met
GroenLinks voor een jaar afgedwongen voor de begroting.
Er zou dan immers weer een kabinet zitten dat kon investeren in leefbaarheid. Trek dat door: dat is toch het meest
logische?
Over de verhuurderheffing vraag ik het kabinet ook wat er
van die 500 miljoen af gaat, doordat de WOZ-waarden en
de huizenprijzen steeds verder stijgen. Dat zet niet echt
zoden aan de dijk. Ik vraag het kabinet echt om daar meer
aan te doen.
Ik schrok ook van de brief die we gisteren kregen van de
minister van Binnenlandse Zaken over de tien keer 100
miljoen. Het is gewoon 100 miljoen; kleine bedragen worden
altijd groot gemaakt in het voordeel van het kabinet en
andersom, zo werkt dat hier in Den Haag, maar het is
gewoon tien keer 100 miljoen. In die brief stond dat de
minister nog geen idee heeft wat ze ermee wil doen. Dat
kan toch niet? Voor de begroting van Binnenlandse Zaken
is het plan niet eens af. Dat is wel een groot probleem.

En ook op het kabinetsbeleid van de afgelopen jaren. Vanochtend kreeg ik weer zo'n briefje van een minister die er
weer wat bij ging doen — we hebben het nu over een
driedubbel demissionair kabinet — en ik vroeg mij af of dit
kabinet de afgelopen jaren ooit weleens missionair is
geweest met al die problemen die de PvdA als grote proble-

Voorzitter. Een tweede probleem vind ik dat er heel veel
geld wordt uitgegeven aan bepaalde thema's. U zou het
misschien niet van een sociaaldemocraat verwachten, maar
ik vind het probleem niet eens dat het te weinig is. Ik vind
het misschien wel te veel geld om aan bijvoorbeeld klimaat,
een onderwijs-noodprogramma en het Wopke-Wiebes-fonds
te besteden. Bij elkaar opgeteld zijn het vele tientallen miljarden en het dreigt deels weggegooid geld te worden. In

Tweede Kamer

6 oktober 2021
TK 8

Algemene Financiële Beschouwingen

8-2-20

een interruptiedebatje zei de heer Heinen dat hij gek is op
bijlessen en dat die mensen ook heel goed werk doen, maar
ik ben bang dat van het onderwijsgeld heel erg veel
terechtkomt bij commerciële adviesbureaus en lapmiddelen.
8,5 miljard in twee en een half jaar tijd krijg je gewoon niet
weggezet. Het lerarentekort is immens. Ik had veel liever
gehad dat het kabinet had gezegd: wij trekken structureel
2 miljard uit voor onderwijs voor betere lerarensalarissen,
om het lerarentekort op te lossen en kansenongelijkheid
aan te pakken; daar hebben we een geloofwaardig plan
voor. Dat had ik liever gehad dan 8,5 miljard over de
schutting te gooien en allerlei plannen te verwachten over
hoe scholen dat geld gaan uitgeven. Ik heb daar grote zorgen over.
Klimaat. Ook een enorm bedrag, 6,7 miljard, dat wordt uitgegeven aan van alles en nog wat, zoals elektrische auto's.
Ik vraag me echt af of dat niet een oplossing in de coalitie
was voor politieke problemen — het is een groot probleem,
dus we moeten veel geld uitgeven — in plaats van de vraag
welke maatregelen echt nodig zijn. Dan kom je er niet
onderuit om met de CO2-belasting de grootste vervuilers
te belasten, wat nog onvoldoende gebeurt. En dan kom je
er niet onderuit om het aantal dieren in Nederland te verminderen. We hebben gewoon veel te veel dieren op een
veel te klein oppervlak. Die keuze wordt niet gemaakt en
dan kost het handenvol geld. Het Wopke-Wiebes-fonds
wordt niet uitgegeven. Het is groots aangekondigd, maar
je ziet dat er bijna geen project tot wasdom komt.
Dat zijn enorme bedragen die wel worden gereserveerd,
maar waarvan ik zorgen heb over de effectiviteit. Ik had
veel liever gehad dat de grote problemen van deze tijd
worden aangepakt dan dat er grote bedragen werden
voorgesteld.
Voorzitter. Ik kom op een volgend punt. Dat zijn de begrotingsregels. De PvdA-fractie is voor extra investeringen in
de samenleving, en dan vooral structurele investeringen.
Dat weet u. Het gaat daarbij om onderwijs, wonen —
volkshuisvesting is een van de grootste problemen van
deze tijd — klimaat, veiligheid, koopkracht en energiearmoede. Dat laatste dreigt echt een immens probleem te
worden. Wij dekken onze voorstellen altijd. Daar kun je het
mee eens of oneens zijn. De VVD is het ermee oneens dat
wij grote bedrijven meer aanslaan. Daar hadden we net een
debat over. Dat is een politieke keuze. Die horen hier ook
gemaakt te worden.
Begrotingsregels zijn een beetje een zootje ongeregeld
geworden. Dat zeg ik al jaren. Nu heeft de Raad van State
ons een brief gestuurd waarin staat: we kijken daar niet
eens meer naar; we beginnen niet eens meer aan toetsing
aan de uitgavekaders, want er zijn helemaal geen afspraken
meer. Dat is best een probleem, omdat het de geloofwaardigheid van de minister van Financiën bij zijn beoordeling
van amendementen van de Kamer raakt. Elke keer als de
oppositie voorstellen doet die wél gedekt zijn en die wél
netjes zijn, wordt er gezegd dat de dekking niet deugt of
dat het allemaal niet kan, terwijl het wél klopt. Als het
kabinet aan de gang gaat, is dat anders. Ik heb dat een paar
keer meegemaakt.
De Raad van State zegt nu ook: we gaan daar niet eens
meer naar kijken. Dat zeggen ze echt! Bij de coronasteun
snap ik dat helemaal. Dat is niet het punt. Dit gaat ook om
de motie van twee weken geleden waarin inverdieneffecten

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

worden meegenomen. Als wij daarmee aankomen, zegt de
minister: u bent gek, niks ervan, streep erdoor, ondeugdelijk.
Is dit nieuw beleid? Kunnen de oppositie en de coalitie dit
nu ook doen? Of houdt de minister vast aan het feit dat hij
de bewaker van het budgetrecht is, terwijl hij zelf maar wat
aanklooit? Want dat is wel wat er in de afgelopen jaren
gebeurd is.
Overigens gebeurde dat ook de andere kant op. In de eerste
jaren van de minister had ik heel veel kritiek op het feit dat
hij uitgaven die hij binnen het uitgavenkader mocht doen,
voornamelijk van onderwijsgelden, niet heeft gedaan. Toen
stonden bezuinigingen op onderwijs verdekt opgesteld. Dat
geld kon gewoon worden ingezet, maar dat heeft hij toen
niet gedaan. Daar had ik toen kritiek op. De andere kant op
gebeurt het ook. Dat is echt een probleem.
Voorzitter. In wat voor land willen wij wonen? Uiteindelijk
gaat de politiek daar natuurlijk over. De PvdA heeft daar
ook een visie op en een opvatting over. De PvdA gelooft in
een land waarin het iedereen mogelijk wordt gemaakt om
alles uit zichzelf te halen, waarin je als je pech hebt een
steuntje in de rug krijgt en waarin we een beetje omzien
naar elkaar en naar de mensen die het moeilijk hebben. Als
het woord "samen" uit samenleving verdwijnt, is de maatschappij verloren.
Dank u wel, voorzitter.
De heer Azarkan (DENK):
Nog op het vorige punt, voorzitter. U had het druk. Dat gaat
om de rol van de Tweede Kamer bij de begroting zoals de
Raad van State die geanalyseerd heeft. Ik heb daar de
afgelopen jaren naar gekeken. Het is interessant dat we
zo'n beetje vanaf deze week met elkaar gaan nadenken over
alle begrotingen. Per saldo, zo blijkt uit analyses, besteden
we gemiddeld 0,3% of 0,25% anders dan het kabinet voorstelt. Dat betekent dat 99,7% van de plannen voor besteding
van het geld eigenlijk al vastligt. Het is vaak tekenen bij het
kruisje. De Raad van State zegt dat dat anders moet. Je zou
de Tweede Kamer eigenlijk eerder moeten meenemen. Hoe
kijkt de collega van de VVD daartegenaan?
De voorzitter:
PvdA.
De heer Nijboer (PvdA):
PvdA, kijk uit. Ik heb net gefulmineerd tegen de VVD, maar
dat weet de heer Azarkan.
De heer Azarkan (DENK):
Sorry. Excuus.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik vind dat een terechte vraag. Laten we wel wezen, zelfs
de meest rechtse partij wil de AOW niet afschaffen. Dat is
natuurlijk een enorm budget op de begroting van Sociale
Zaken. Er is niemand die de hele WW wil afschaffen. Wat
betreft de percentagevergelijking, waaruit komt dat we maar
een paar tienden afwijken: de grootste uitgavenposten, zeg
90%, wil elke partij. Dat neemt niets weg over de invloed
van de Kamer, maar mijn punt is eerlijk gezegd meer dat

6 oktober 2021
TK 8

8-2-21

het kabinet zich in het begrotingsbeleid alles kan permitteren. We hadden ook altijd de afspraak dat je een uitgave
niet met belastingverhogingen mag dekken. Ik was daar
niet voor, maar die afspraak had het kabinet met zichzelf
gemaakt. Ik vind dat een politieke keuze. Dat mag wel.
Tegen de Kamer werd altijd gezegd: dat mag u niet doen,
maar het kabinet doet dat bij voortduring.
Ik vind die ongelijke maatstaf meer het probleem dan het
moment waarop we die informatie krijgen. Want ook als je
die in het voorjaar krijgt — ik heb er helemaal geen bezwaar
tegen als we die eerder krijgen — zul je zien dat er ook in
de zomer besluiten genomen moeten worden, al was het
maar omdat je niet weet wat de economische verwachtingen en de koopkrachtverwachtingen zijn. Je ziet nu de
energieprijzen stijgen. Dat moet gerepareerd worden, wat
mij betreft. Die informatie heb je dan nog niet, dus je blijft
ook schuiven in het najaar. Ik heb dus geen bezwaar tegen
eerdere informatie van het kabinet en eerdere besluitvorming, zoals de Raad van State suggereert, maar ik denk dat
het kernprobleem meer ligt bij de ongelijke behandeling
van de Kamer als medewetgever door het kabinet, dan bij
de tijd.

Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Dank u wel. Voorzitter. Ik mag inmiddels een halfjaar de
eervolle rol van Kamerlid vervullen. Als ik aan mijn vrienden
vertel dat ik Financiën doe, krijg ik vaak te horen: nou, dat
is saai. En vooral ook: dat is niet sexy. Best gek eigenlijk,
want belastingen en financiën hebben een grote rol in het
dagelijks leven van mensen. Het is vaak dé reden dat iets
wel kan, dé reden dat iets niet kan, of dé reden dat er helaas
iets fout gaat. Ik denk bij dit laatste aan de toeslagenaffaire,
met de vreselijke gevolgen voor onze burgers. Wat ik
eigenlijk wil zeggen, is dat ik me soms oprecht zorgen maak
over de soms beperkte aandacht van de Kamer voor financiën, begrotingsregels en belastingen, zeker omdat we als
Kamer terecht wel veel waarde hechten aan ons budgetrecht
en omdat we in Nederland voor grote uitdagingen staan.
Tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen werd het al
gezegd: het kabinet is demissionair en dat maakt grote
keuzes discutabel. Toch zijn er thema's die geen jaren kunnen wachten en waarvoor geldt dat er geen tijd te verliezen
valt. Denk bijvoorbeeld aan veiligheid, volkshuisvesting en
klimaat.

De heer Azarkan (DENK):
Dat is een terecht punt. Het gaat er volgens mij om dat wij
op die afstand onvoldoende kunnen kijken hoe de begroting
in haar geheel precies tot stand komt, maar ook welke
projecten er nu wel of niet instaan. Misschien weet men
binnen het ministerie al dat een project niet doorgaat. In
de tussentijd, tussen april en de zomer, is daar alweer een
nieuw project voor bedacht, met nieuwe uitgaven. Ik vind
het problematisch dat wij daar als Kamer onvoldoende in
mee kunnen denken en dat wij daar weinig inzicht in kunnen
ontwikkelen.

Ook werd er tijdens het debat gesproken over koopkrachtplaatjes, waar we ons vooral niet blind op zouden moeten
staren. Maar laten wij vooral ook niet blind zijn voor de
ongelijkheid in koopkracht. Koopkracht is voor de mensen
het verschil tussen iedere nacht wakker liggen over hoe je
rekeningen te betalen, of lekker slapen. Koopkracht is soms
zelfs het verschil tussen je huis uit gezet worden, of kunnen
verhuizen naar een groter huis. Koopkracht en de grote
verschillen daarin zijn een teken aan de wand dat er wat
aan de hand is. De mensen voelen dit. Het is een teken van
ongelijkheid in de samenleving en dat vraagt om solidariteit.

Ik heb weleens het voorstel gedaan om te kijken, net zoals
wij een Bureau Wetgeving hebben, naar een soort bureau
financiën. Met een dergelijk bureau krijgen wij niet alleen
ondersteuning, maar ook eerder de informatie, waardoor
wij beter kunnen analyseren en met betere voorstellen
kunnen komen. Naar ik begrijp, zegt het volgend kabinet:
die handreiking willen wij wel doen. Hoe kijkt de collega
van de PvdA daartegenaan?

Dit lijkt alleen maar relevanter te worden, gelet op de
inflatie en het feit dat er op onderdelen sprake is van leveringstekorten, met hogere prijzen tot gevolg. Wij hebben
hier vandaag al een paar keer de discussie gehad over de
forse stijging van de energieprijzen. Dit drukt direct op de
koopkracht van onze burgers. Mijn vraag is: hoe ziet de
minister dit en hoe denkt hij vanuit het kabinet de vinger
aan de pols te houden en bij excessen tijdig bij te sturen?

De heer Nijboer (PvdA):
Nou, ik vind dat als de Kamer zichzelf wil versterken, het
kabinet daar niets mee van doen heeft. Dan interesseert
het mij dus niet zo veel wat het kabinet ervan vindt. Maar
verder vind ik die gedachte wel goed.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Nijboer.

Ook de coronacrisis heeft een vergrootglas gelegd op de
uitdagingen van onze tijd. Veel mensen hebben het goed
en we leven in een samenleving met veel individuele vrijheden. Maar we zien steeds vaker de schaduwzijde van
doorgeslagen individualisering en het verlies van
gemeenschapszin. Met deze ontwikkeling en realiteit moeten wij rekening houden bij de keuzes die wij gaan maken,
ook bij de aanpak van de zeven grote uitdagingen die het
kabinet terecht beschrijft.

De voorzitter:
Dan geef ik het woord aan mevrouw Inge van Dijk. Ik wilde
graag rond 13.30 uur schorsen voor een lunchpauze.

We weten ook dat het fundamenteel aanpakken van deze
grote uitdagingen, waaronder volkshuisvesting, klimaat en
arbeidsmarkt, geld gaan kosten. Dat kan ook het loslaten
van oude wereldbeelden en het omgooien van heilige
huisjes betekenen. Maar wij voorzien dat nog veel meer
schade gaat optreden als wij deze keuzes in de komende
jaren niet maken. De VVD sprak over niet gierig worden. Ik
zou het willen verwoorden als: pas op voor verkeerde zuinigheid.

Tweede Kamer

6 oktober 2021
TK 8

De heer Nijboer (PvdA):
Dank u wel, voorzitter.

Algemene Financiële Beschouwingen

8-2-22

De heer Hammelburg (D66):
Met veel plezier luister ik ook nog even naar de rest, want
het zijn allemaal heel fijne woorden die ik hoor van het CDA.
Maar ik wil nog even teruggaan naar die sociale ongelijkheid, waar mevrouw Van Dijk het ook over heeft. Mevrouw
Van Dijk heeft het probleem echt heel goed benoemd. Je
ziet gigantische verschillen binnen de koopkrachtplaatjes.
Je ziet dat de sociale ongelijkheid in Nederland toeneemt.
Aan welke oplossingsrichtingen denkt het CDA in deze
discussie?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
In de komende tijd denken we na over een aantal heel grote
uitdagingen. Als je naar een probleem kijkt, dan gaat het
er altijd om met welke bril je naar het probleem kijkt. Ik vind
het heel belangrijk dat we ook door de bril kijken waarmee
we zien dat er een verschil is in koopkracht. Dat moeten we
in ons achterhoofd houden bij het uitdenken van oplossingen. We moeten er met elkaar naar streven om die verschillen niet te vergroten, maar te verkleinen en om het eerlijker
te maken. Dus zo kijk ik naar het denken in oplossingen. Je
kunt hier vijf concrete oplossingen bedenken, maar volgens
mij gaat het ook om hoe je in het leven staat als je kijkt naar
het oplossen van problemen.
De heer Hammelburg (D66):
Ik denk dan bijvoorbeeld aan twee dingen — ik kan er nog
wel meer noemen — die heel belangrijk zijn om de sociale
ongelijkheid aan te pakken. Als voorbeeld noem ik de
manier waarop we ons belastingstelsel of het toeslagenstelsel, waar u ook aan refereert ...
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Dat komt zo.
De heer Hammelburg (D66):
Ik hoor dat dit zo komt. Dan houd ik het hier ook even bij.
Dan spaar ik mijn interruptie ... Nee, die spaar ik geloof ik
niet meer op, toch?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Ik geef een paar voorbeelden. Allereerst het recht om te
wonen, oftewel de volkshuisvesting. De artikelen en
onderzoeken hierover vliegen ons om de oren. Het CPB
constateert dat de woningmarkt risico's voor de financiële
stabiliteit in Nederland brengt. Die moeten we aanpakken.
In deze begroting worden hier weer stapjes in gezet, maar
een echte transformatie betekent meer dan alleen bouwen
naar behoefte en aanpassingen in de huurmarkt. Het betekent ook besluiten durven nemen over heilige huisjes, zoals
de jubelton, de veel te ingewikkelde eigenwoningregeling
en een heroverweging van de loan-to-value. Dat zijn grote
stappen, waar we goed en integraal onderzoek naar moeten
doen, om vervolgens knopen door te hakken. Mijn vraag is
welke onderzoeken intern al zijn gedaan om tot de beste
mix van oplossingen te komen en of deze onderzoeken
kunnen worden verstrekt aan ons, als Kamer.
Ik noem nog een voorbeeld. In de afgelopen jaren hebben
gemeenten er veel taken bij gekregen, waaronder op het
gebied van jeugdzorg. In samenspraak met gemeenten

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

moeten keuzes worden gemaakt over wat jeugdzorg is en
hoe we dit vraagstuk gezamenlijk beter in gaan vullen.
Daarnaast is het de vraag of gemeenten op dit moment
überhaupt voldoende geld krijgen om taken in de breedte
uit te kunnen voeren. Het is een grote stap, maar veel
voorzieningen en maatschappelijke initiatieven zijn inmiddels wegbezuinigd om gemeentebegrotingen maar enigszins sluitend te krijgen. Juist deze initiatieven vormen de
onbetaalbare basis van onze samenleving. De schade in
onze lokale samenleving wordt langzaamaan onbetaalbaar.
Naast deze discussie is het belangrijk dat we onze bestaande
stelselafspraken richting gemeenten en provincie simpelweg
nakomen. Er wordt veel gesproken over gelijkwaardigheid
van overheidspartners, maar het is gewoon een feit dat de
beschikkingsmacht over publieke middelen grotendeels bij
het Rijk ligt. Er zijn twee belangrijke artikelen waar ik dan
op doel en die ook worden aangehaald door de Raad voor
het Openbaar Bestuur. In artikel 2 van de Financiële-verhoudingswet staat dat het Rijk moet aangeven hoe decentrale
overheden financiële gevolgen moeten dekken die voortvloeien uit beleidsvoornemens van het Rijk. Artikel 108 lid
3 van de Gemeentewet stelt dat als sprake is van medebewindstaken, het Rijk de kosten die ten laste van de
gemeenten komen aan de gemeenten dient te vergoeden.
Deze artikelen worden niet voldoende nageleefd. Er wordt
ook niet getoetst op deze naleving. Daardoor kunnen wij
er als Kamer ook onvoldoende op controleren. De positie
van de minister van Binnenlandse Zaken als stelselverantwoordelijke blijkt hiertoe onvoldoende toegerust, schrijft
de ROB. Ik ben dan ook benieuwd hoe het kabinet hiernaar
kijkt.
Als derde voorbeeld noem ik het fiscale stelsel.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, is er een interruptie van de heer Snels
van GroenLinks.
De heer Snels (GroenLinks):
Ik heb een hele concrete vraag. Ik ben het eens met de
analyse van mevrouw Van Dijk, maar ik begrijp dat de
gemeenten nu woedend zijn op het kabinet, omdat de trapop-trap-afsystematiek, die gewoon hoort in de bestuurlijke
afspraken tussen Rijk en gemeenten, niet wordt nagekomen.
Er komt 2 miljard extra op basis van onder andere het werk
van de coalitie, de motie-Hermans, maar het kabinet zegt:
dat gaan we niet doorvertalen in trap op. Dat is toch
bestuurlijk onbehoorlijk?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Ik heb die telefoontjes inderdaad ook gehad over boze
gemeenten. Ik heb er ook veel met verschillende wethouders en burgemeesters over gesproken. Ik snap die woede.
Ik snap ook vooral waar die vandaan komt, want dit is de
zoveelste keer dat ze het gevoel hebben: worden we nu wel
op een eerlijke manier behandeld? Dus het gaat misschien
niet eens zozeer erom dat dit nu gebeurt en dat we daar
met z'n allen ja tegen hebben gezegd, want dat is ook
gewoon een feit. Maar het is gewoon een opeenstapeling
van weer het gevoel hebben "doen we er eigenlijk wel toe?"
De komende weken worden volgens mij de begrotingen in

6 oktober 2021
TK 8

8-2-23

alle gemeentes behandeld. Er zijn er een aantal die echt
diep in de piepzak zitten.
De heer Snels (GroenLinks):
Zullen we dan samen het kabinet vragen om met die 2
miljard uit de motie-Hermans hier de gebruikelijke trap-optrap-afsystematiek te handhaven en dat het kabinet het mag
oplossen?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Het was eigenlijk zuiverder geweest als we twee weken
geleden niet met z'n allen voor die motie hadden gestemd,
maar dat hebben we wel gedaan. Ik ben voor de fundamentele discussie over hoe om te gaan met gemeentefinanciën.
Ik ben blij dat er in deze begroting in ieder geval al een
stukje bevriezing van het Gemeentefonds aan een stuk
jeugdzorg extra zit. Maar ik denk dat we fundamenteel
moeten kijken naar de vraag hoe we met gemeentefinanciën
omgaan. Het is al een veel te lang lopende discussie en dat
weet u ook. Tot nu toe is er nog niet zo heel veel aan
gedaan.
De heer Snels (GroenLinks):
Tot slot. Ik heb de motie er nog even bij gepakt. Ik zie daarin
geen voorwaarden staan voor de extra 2 miljard uitgaven,
dat de gemeenten gecompenseerd worden. De Kamer heeft
dat niet gevraagd. Dit is een uitvoering van het kabinet van
een motie van de Kamer. Dan is het ook de Kamer die het
kabinet zou kunnen vragen: houd er wel rekening mee dat
we de bestuurlijke afspraken met de gemeenten nakomen.
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Dan zit ik niet goed. Ik dacht echt dat het in die motie stond
en dat daarom die discussie was ontstaan. Het lijkt me goed
om de minister dadelijk om een reflectie vragen, voordat
we daarin verdere keuzes gaan maken.
De heer Nijboer (PvdA):
Ik zie mogelijkheden en je moet direct het ijzer smeden als
het heet is. Mevrouw Van Dijk weet natuurlijk ook dat
gemeenten financieel helemaal in de touwen hangen. De
bibliotheken sluiten, zwembaden dreigen te sluiten, net als
dorpshuizen. Dat gaat het CDA ongetwijfeld ook aan het
hart. Als je afspraken hebt — dat geldt trouwens ook voor
provincies — moet je die ook nakomen en zorgen dat als
wij meer uitgeven, gemeenten ook die mogelijkheid hebben,
want ze hebben het al zo zwaar. Mevrouw Van Dijk is het
toch met GroenLinks, die dat zojuist vroeg, en met de PvdA
eens over dat principe? Ze wil dat toch ook bij het kabinet
neerleggen? De begrotingsregels staan nu toch bij het oud
vuil, dus dit kan er ook wel bij, zou ik zeggen.
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Volgens mij is mijn pleidooi om de bestaande begrotingsregels, die in mijn ogen al jaren onvoldoende zijn nageleefd,
waardoor gemeentes financieel op achterstand zijn gekomen, te herimplementeren en gewoon eens te gaan naleven. Als we dat niet doen en we er weer overheen stappen
— we gaan misschien na onderhandelingen met lekker veel
geld naar gemeentes toe, maar vervolgens gaan we met

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

het oude liedje verder — dan voorzie ik dat we hier over
tien jaar weer dezelfde discussie hebben. Dat punt wil ik
maken. Ik heb in de zomer ook een motie ingediend: geen
taken zonder geld. Dat principe wil ik hier nog een keer
wegzetten, maar dan onderbouwd met artikelen in de wet
die we gewoon hebben.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Even kijken. Het fiscale stelsel, het derde voorbeeld. De
Belastingdienst heeft een essentiële functie in onze maatschappij. Ze innen niet alleen het geld waarmee Nederland
draaiende wordt gehouden, maar ze zijn ook verantwoordelijk voor het uitbetalen van toeslagen die mensen in staat
stellen om elke maand rond te komen. Inmiddels weten we
dat onze fiscale regelingen in veel gevallen te complex zijn
voor burgers en bedrijven en moeilijk uitvoerbaar door de
Belastingdienst. De ICT vraagt serieuze aandacht en burgers
en bedrijven ervaren onvoldoende praktische rechtsbescherming tegenover de Belastingdienst. Als we hier nu geen
stappen in zetten, worden de risico's alleen maar groter.
Hetzelfde geldt voor mogelijk onherstelbare schade. Dus
naast geld uitgeven op relevante thema's moeten we forser
inzetten op kostenbeheersing op onderwerpen als de zorg.
We zien de financiële onhoudbaarheid als een sneltrein op
ons afkomen, dus we zullen moeten inzetten op het drukken
van kosten. Dat is geen "één regel erbij is één regel eraf"programma, maar dat is fundamenteel en fors inzetten op
onder andere samenwerken, preventie en beperking van
grote administratieve lasten in de zorg.
Voorzitter. Dan onze controlerende taak als Kamer, omdat
we naast geld durven uitgeven ook goed in het oog moeten
houden hoe we dat geld uitgeven. Juist dit heeft alles te
maken met het budgetrecht van de Kamer. Om dat goed
uit te kunnen oefenen moeten we terug naar discipline,
naar de uitgavenkaders en de begrotingsankers en -plafonds, omdat dit de manier is om als Kamer te kunnen
controleren wat er met het geld gebeurt. De Raad van State
doet hierover een paar interessante constateringen. Als
Kamer maken we onvoldoende gebruik van ons budgetrecht. Ook doet de Raad van State suggesties hoe dit te
vergroten. Ten eerste stelt de Raad van State voor om de
Wet houdbare overheidsfinanciën aan te passen, zodat de
Kamer beter geïnformeerd wordt over zogenaamde premiegefinancierde uitgaven op sociale zaken en zorg. Die uitgaven maken verreweg het grootste deel uit van de zo'n twee
keer 100 miljard op deze twee gebieden. Het gaat niet om
het willen bemoeien met de invulling van de premies, maar
het is wel vreemd dat de Kamer alleen wordt geïnformeerd
over deze uitgaven. We horen graag van de minister of hij
dit ook onterecht acht en ontvangen graag zijn toezegging
dat hij in lijn met het advies van de Raad van State voorbereidingen treft om het informatierecht op deze gebieden
op te nemen in de Wet houdbare overheidsfinanciën.
Ten tweede stelt de Raad van State versterking van het
budgetrecht richting de toekomst voor door aanpassing
van het begrotings- en het verslagleggingsstelsel. Dit is een
enorm project, waar we in een voorbereidingsbijeenkomst
ook over hebben gesproken, waarbij het gaat over modernisering van het budgetrecht door onder andere de brede-

6 oktober 2021
TK 8

8-2-24

welvaartsindicatoren — daar zijn ze weer — daarin op te
nemen. Ook wij zien graag dat de bredewelvaartsindicatoren
breder opgenomen worden en continu in onze discussies
betrokken worden. Maar daarbij hoort ook dat we de
begrotingscyclus aanpakken. Het idee is om in het voorjaar
al over de uitgaven- en inkomstenkant te besluiten en de
Miljoenennota dan ook direct in te dienen. Zo kunnen
begrotingen eerder worden opgesteld, lopen we in de pas
met de Europese begrotingscyclus, weten decentrale
overheden eerder waar ze aan toe zijn en creëren we meer
tijd voor het invoeren van fiscale regelingen. Dit vergt
commitment van Kamer en kabinet, maar kan een hele
verbeterslag betekenen. Graag hoor ik de reflectie van de
minister op dit voorstel.
Tot slot de Europese financiën, omdat niet alleen de
Nederlandse financiën van belang zijn voor hoe we het als
land doen. De eurozone is goed uit de crisis gekomen en
de markten hebben vertrouwen in de euro. Tegelijkertijd
vormen de hoge staatsschulden van sommige lidstaten ook
een risico voor onze financiële stabiliteit. We staan aan de
vooravond van een herziening van het Stabiliteits- en
Groeipact, waarin we de begrotingsregels voor de EU
vastleggen. Ik vind dat wij ons hier als Kamer echt een beeld
moeten vormen van hoe wij zo'n herziening voor ons zien
en wat de Nederlandse positie daarin moet zijn. Ik heb al
aangekondigd in een eerder debatje over de Ecofin dat ik
waarschijnlijk morgen een motie zal indienen waarin ik het
Presidium vraag een onderzoek aan te vragen bij de Raad
van State naar de hervorming van het SGP en daarbij aanbevelingen te doen aan de Kamer.
Dank je wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Er is nog een vraag van de heer Alkaya van de
SP en daarna van de heer Nijboer.
De heer Alkaya (SP):
Het CDA behoort tot die partijen die in verkiezingstijd aan
Nederland heeft beloofd dat de verhuurderheffing ervan
afgaat, zodat de huren omlaag kunnen en corporaties weer
meer betaalbare en goede sociale huurwoningen kunnen
bouwen. Gaat het CDA zich aan die belofte houden? Kunnen
we dat vandaag en morgen regelen?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Wij zijn inderdaad een van de partijen die er belang aan
hechten dat er iets aan de verhuurderheffing gedaan wordt.
Daarom zijn we blij dat we die eerste grote stap gaan zetten.
U weet ook dat er onderhandelingen aankomen. U heeft
mijn verhaal denk ik ook gehoord dat ik het heel belangrijk
vind dat we integraal de juiste besluiten gaan nemen om
de woningmarkt vlot te trekken. Zeer waarschijnlijk zal een
van onze punten zijn dat we hier nog verder naar willen
kijken, maar ik ga hier niet de toezegging doen dat we
vandaag alles van tafel vegen.
De heer Nijboer (PvdA):
Die toezegging snap ik, maar ik vraag het CDA wel het volgende. Mevrouw Van Dijk heeft ook gelezen dat de door de
waardestijging van huizen veroorzaakte hogere belasting

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

een bedrag van een paar honderd miljoen van dat half
miljard alweer verdwijnt. Dat kan toch nooit de bedoeling
zijn. Dus ik vraag mevrouw Van Dijk of zij bereid is daarnaar
te kijken. Is zij ook bereid om het Volkshuisvestigingsfonds
van 0,5 miljard door te trekken? Al die gemeenten hebben
namelijk plannen. Zij investeren in de leefbaarheid, ook in
landelijk gebied. En is zij bereid om bijvoorbeeld een huisjesmelkersboete in te voeren? Er moet echt wel wat meer
gebeuren op het gebied van wonen dan wat er nu ligt. Is
mevrouw Van Dijk bereid om daar vandaag en morgen
zaken over te doen?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Ik ben bereid om overal naar te kijken. Volgens mij heb ik
ook een oproep gedaan om integraal naar problemen te
kijken, want ik hou er niet van om maar aan één knopje te
draaien waardoor er vervolgens aan de andere kant weer
een probleem wordt veroorzaakt en het probleem helemaal
niet wordt opgelost. Ik kan alleen nu, hier, op dit moment,
niet beoordelen of de voorstellen die u nu doet, echt bijdragen aan die integrale goede oplossing. Ik weet zeker dat er
hier in dit huis al heel veel oplossingen zijn uitgedacht. Die
wil ik graag zien, zodat we ze snel met elkaar kunnen
beoordelen en we er op redelijk korte termijn een keuze
over kunnen maken, want ik voel echt wel dat het geen
jaren mag duren en dat het haast heeft.
De voorzitter:
Meneer Nijboer, dit zou nu uw laatste interruptie zijn. Dan
geef ik eerst het woord aan de heer Azarkan. Dan is de heer
Van Raan, dan de heer Tony van Dijck en daarna de heer
Hammelburg.
De heer Azarkan (DENK):
Mooi dat collega Van Dijk gaat vragen om een onderzoek
naar de modernisering van het Stabiliteits- en Groeipact,
zo zie ik het maar even. Daar is natuurlijk vaak over
gesproken. Maar het probleem zit 'm niet in die 3% of die
60%, dat dat anders moet of dat dat variabel kan. Nee, het
probleem zit 'm erin dat landen zich er niet aan houden.
Wij spraken wijlen Wim Kok. Hij zei: de grootste fout die
we gemaakt hebben is dat we elkaar er nooit op aanspreken.
Ik weet niet of mevrouw Van Dijk gekeken heeft naar de
percentages van een aantal landen, zoals Griekenland,
Spanje en Italië, maar u bent helemaal niet met het probleem bezig. Ik zeg, via u, voorzitter, dat mevrouw Van Dijk
met een soort theoretische oefening bezig is. De praktijk is
dat we er helemaal niet op sturen.
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Volgens mij begint een theoretische oefening of überhaupt
elke oefening met weten wat je wil. Ik vind het wel belangrijk dat als wij als Nederland heel goed weten wat we willen,
we ons niet alleen maar laten leiden door wat Duitsland of
Frankrijk wil. Het begint dus met weten wat we willen. Als
we ons dan afvragen hoe we elkaar aan de regels houden
en als we willen dat het steviger ingericht gaat worden, dan
is dat wat we willen en wat we gaan inbrengen. Maar het
begint er wel mee dat we zelf überhaupt weten wat we
willen.

6 oktober 2021
TK 8

8-2-25

De heer Azarkan (DENK):
Dat was mijn vraag helemaal niet. Het is heel goed dat
mensen weten wat ze willen, maar volgens mij zegt
mevrouw Van Dijk dat we gaan kijken hoe dat Stabiliteitsen Groeipact anders kan en hoe dat ruimte biedt aan landen
voor meer flexibiliteit. Niet ieder land is hetzelfde. Het probleem is dat dat niet het probleem is. Het is leuk dat
mevrouw Van Dijk iets wil en dat wij iets willen, maar er
wordt nooit iets mee gedaan. Landen kunnen gewoon
zonder enige sanctie zich niet aan de regels houden. Zouden
we dat niet eerst met elkaar moeten bespreken? Of we
moeten concluderen dat het allemaal niet zo heel veel zin
heeft en dat we opvattingen hebben over zaken, waarbij
regeringsleiders in de praktijk in Europees verband zeggen:
nou, we vinden het eigenlijk een beetje vervelend voor
Frankrijk en Duitsland en straks zijn wij aan de beurt; weet
je, we laten het lekker lopen. Dat is toch het probleem?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Ik ben niet zo van het opgeven. Als we zien dat een strijd
moeilijk is en als wij vinden dat die belangrijk is, dan vind
ik dat we die strijd harder moeten voeren. Als u zegt "nou,
mevrouw Van Dijk, dat is het probleem", dan vind ik dat we
dat als een van de inbrengen en punten op de agenda
moeten zetten en blijven zetten en onze minister ook continu
de opdracht moeten geven om daarmee aan de gang te
gaan. Zo kijk ik hiernaar.
De heer Azarkan (DENK):
Maar betekent dat dan dat mevrouw Van Dijk nu zegt dat
zij er bijvoorbeeld voorstander van is om in enige vorm
sancties op te leggen aan landen die al jaren de SGP-regels
overtreden? Is dat wat mevrouw Van Dijk zegt?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Ik heb gezegd: laten wij met elkaar, ook mede naar aanleiding van een suggestie van de Raad van State, bij elkaar
gaan zitten, goed nadenken over wat we willen — misschien
zijn dat sancties, misschien zijn dat andere dingen — en
met een gezamenlijke insteek komen en daarop inzetten.
Dat zeg ik. Wij zijn nog niet eens begonnen aan dat gesprek
en u vraagt mij nu al om conclusies te trekken.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik vind het heel mooi om te zien hoe mevrouw Van Dijk dat
bredewelvaartsbegrip omarmt. Ik vind het ook heel mooi
om te zien hoe mevrouw Van Dijk in dat bredewelvaartsbegrip, in het hier en nu, bijvoorbeeld met betrekking tot de
toeslagenramp gezegd heeft: "whatever it takes". Dat is
namelijk een prachtige uitspraak waar we gezamenlijk heel
veel mee kunnen bereiken. Mijn vraag gaat over het "later"
van het bredewelvaartsbegrip, want daar staan een aantal
meters diep in het rood, bijvoorbeeld op het punt van biodiversiteit en cumulatieve CO2-uitstoot. Vinden we ook
mevrouw Van Dijk van het CDA aan onze zijde om die problemen op te lossen in het nu? Dan kijk je bijvoorbeeld naar
de landbouw en de veestapel: whatever it takes om die
problemen ook op te lossen voor later, voor toekomstige
generaties.

Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
De Monitor Brede Welvaart heeft heel wat indicatoren. Bijvoorbeeld ook overgewicht en de schuldenpositie van
gezinnen staan voor de toekomst in het rood. Ik vind dat
we naar de Monitor Brede Welvaart moeten kijken en dat
we de dieprode indicatoren moeten benoemen. Misschien
moeten we ook wel een keuze maken in wat we het eerst
gaan doen. Ik vind dat we die exercitie vooral samen, met
elkaar, moeten doen. Het kan zijn dat voor u biodiversiteit
op één staat en misschien staat voor mij de schuldenproblematiek van onze huishoudens op één. Laten we dat debat
voeren, maar juist wél op basis van die bredewelvaartsindicatoren, omdat die heel erg waardevol zijn voor de fundamentele discussie.
De heer Van Raan (PvdD):
Ik denk dat mevrouw Van Dijk daar een heel goed punt
heeft. Het is net wat ze zegt: er zitten heel veel indicatoren
in die Monitor Brede Welvaart, in het bredewelvaartsbegrip,
net zoals er in een auto heel veel metertjes zitten. Maar er
is één indicator die geldt voor later, namelijk de cumulatieve
CO2-uitstoot. Dat bepaalt eigenlijk of we de planeet leefbaar
houden. Die indicator staat diep in het rood. Misschien is
dat dus wel de indicator die we als eerste moeten aanpakken, want anders kun je helemaal niets aan rentmeesterschap doen. Is het CDA bereid daar de consequenties van
te trekken in het nu, bijvoorbeeld uit wat de wetenschap
ons vertelt over wat we moeten doen met onze uitstoot,
onze veestapel en dat soort zaken? We vinden elkaar echt
wel op andere dossiers, maar die indicator, die de leefbaarheid van de planeet op het spel zet, is eigenlijk de indicator
waar het om zou moeten gaan.
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Wij vinden het ook een belangrijke indicator. En ja, wij willen er zeker met elkaar in optrekken om erover mee te
denken. Alleen, het kan zijn dat wij andere ideeën hebben
over de oplossingen. Laten we daar ook het open debat
over voeren, want u begint al weer meteen over het halveren van de veestapel et cetera. Volgens mij zijn er heel veel
mogelijkheden om problemen op te lossen en daar willen
wij breed over meedenken.
De heer Tony van Dijck (PVV):
By the way, ik ben blij dat mevrouw Van Dijk als tot nu toe
de enige coalitiepartner aandacht vroeg voor de koopkracht.
Dat is winst. Ik hoop dat ze in de formatiebesprekingen dat
keihard op tafel legt, want tot nu toe vonden VVD en D66
dat kennelijk niet zo belangrijk. Een van de indicatoren is
armoede. 550.000 gezinnen — dat moet het CDA toch ook
aan het hart gaan — leven in energiearmoede. Zoals we
gisteren en vandaag in het nieuws konden zien, is de gasprijs verachtvoudigd ten opzichte van een jaar geleden. Dus
gezinnen komen gewoon in de kou te staan. Iedereen hoopt
en bidt voor een niet te koude winter, want anders hebben
we een probleem in Nederland met deze gasprijzen. Wat
heeft het CDA voor die gezinnen die dus nu in de kou gezet
worden, in petto?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Ik heb ook al benoemd in mijn inbreng, dat wij deze ontwikkeling zien en daar ook wel heel erg van schrikken. Ik heb

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

6 oktober 2021
TK 8

8-2-26

ook een reflectie aan de minister gevraagd hoe het kabinet
daarop kan reageren. Nu is het dit maar het kan best zijn
dat we over een halfjaar eenzelfde soort discussie hebben
over een ander onderwerp. Ook hierbij geldt voor mij: laten
we gewoon eens met elkaar het gesprek voeren over wat
we gaan doen als alles op rood staat en de alarmbellen
afgaan. Is dan het Rijk de eerste die bijspringt of gaan we
over andere oplossingen nadenken? Ik denk dat we de
afspraken daarover dan veel beter met elkaar moeten
maken, want nu is het af en toe wel heel erg van "piep, we
moeten rennen". Nee, we moeten vooruitkijken in de zin
van: wat zien we gebeuren en hoe gaan we daar met elkaar
op reageren?
De heer Tony van Dijck (PVV):
Dat is hartstikke goed voor die stip op de horizon en voor
de toekomst maar nu is het een urgent probleem. Nu
moeten we handelen. We kunnen niet zeggen: laten we
eens om de tafel gaan zitten, over een halfjaar hebben we
misschien weer een ander probleem en dan hebben we
een format om dat op te lossen. Nee, nu, as we speak, zitten
mensen in de kou. En zo warm is het nu niet meer buiten
en het gaat nu alleen maar sneller en sneller en die energierekening wordt alleen maar hoger, hoger, hoger. Dus we
moeten nu handelen. Is mevrouw Van Dijk bereid om van
die belachelijke 7 miljard voor klimaatuitgaven wat geld af
te pakken om daarmee incidenteel het leed van die mensen
te verlichten, zodat ze de rekening wel kunnen betalen en
niet in de kou zitten deze winter? Dat zou een oplossing
kunnen zijn. Andere landen doen het ook zo. Sterker nog,
andere landen doen dat zo en wij betalen het. Zo gek zijn
we dan ook nog.
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Het lijkt me een interessante vraag om die ter reflectie aan
onze minister voor te leggen, of hij dit als een goede optie
ziet als een eerste stap om die klimaatgelden in te zetten.
Overigens lossen we daar het klimaatprobleem natuurlijk
niet mee op; daar lossen we een ander probleem mee op,
namelijk een koopkrachtprobleem. Dat is dan wel een
andere discussie en dan gaan we wel schuiven met potjes.
De heer Hammelburg (D66):
Het nadeel van Financiële Beschouwingen doen met zo
weinig tijd en met zo veel partijen, is dat je ook heel weinig
spreektijd hebt. Mevrouw Van Dijk heeft echt heel veel
inhoudelijke dingen in zo'n heel hoog tempo gezegd, dat
ik echt even moet stilstaan bij een aantal punten. Ik heb ook
heel veel fantastische dingen gehoord waar ik als D66'er
heel erg blij van word. Er was echter een onderdeel waar
ik nog twijfel over heb of dat ik misschien niet helemaal
goed begreep en dat ging over de aanpak van de wooncrisis. Volgens mij hoorde ik mevrouw Van Dijk zeggen: we
hebben nog niet helemaal het overzicht over de maatregelen en de oplossingen die we kunnen gebruiken om die
wooncrisis te lijf te gaan. Nou is mijn waarneming dat in
het verkiezingsprogramma van het CDA, in het verkiezingsprogramma van D66 maar ook in de verkiezingsprogramma's van andere partijen in deze Kamer heel veel
oplossingen staan, dat er al heel veel over geschreven is
en dat ook het kabinet er al heel vaak zijn visie op heeft
gegeven. Kan mevrouw Van Dijk aangeven of het wel echt
nodig is om nog verder te kijken en nog verder te onderzoe-

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

ken hoe we die crisis kunnen aanpakken? Of vindt mevrouw
Van Dijk samen met mij dat we die crisis nu moeten aanpakken en dat we nu maatregelen moeten nemen, weliswaar
in een integrale afweging maar wel nu, de komende
maanden?
Mevrouw Inge van Dijk (CDA):
Even kijken of ik mijn tekst verkeerd voorgelezen heb. Ik
heb namelijk letterlijk de vraag gesteld wat hier al aan
onderzoek ligt, omdat ik ervan overtuigd ben dat er al heel
veel onderzocht en bekeken is, om zo te komen tot die beste
mix aan oplossingen. Ik heb ook gevraagd of deze verstrekt
kunnen worden aan de Kamer. Ik heb bijvoorbeeld integrale
oplossingen gezien uit 2012 — dat waren 108 pagina's, zeg
ik uit mijn hoofd — maar ik heb ze liever uit 2021.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Inge van Dijk. Ik zit even te kijken. Is
het goed als wij nog de heer Snels het woord geven en
daarna een lunchpauze houden? Nee, ik geef toch nog even
het woord aan de heer Snels. Volgens mij is daar nog wel
ruimte voor. Ja hè, ik zie een paar mensen knikken. Meneer
Van Dijck, u bent door uw interrupties heen. O nee, u heeft
er nog één.
Het woord is aan de heer Snels van GroenLinks.

De heer Snels (GroenLinks):
Voorzitter, ik dacht dat ik lunchpauze kreeg om nog even
na te denken over wat ik zou gaan zeggen.
Voorzitter, dank. Arno Visser, de president van de Algemene
Rekenkamer, herinnerde ons op Verantwoordingsdag aan
het Groot Privilege, dat in 1477 werd vastgelegd. De StatenGeneraal dwong bij de Bourgondische bestuurders — bij
Maria van Bourgondië — af dat belastingen alleen geheven
mogen worden na toestemming van de Staten-Generaal
en dat er verantwoording over uitgaven moet worden
afgelegd. Dat is de oorsprong van ons budgetrecht: een
van de belangrijkste principes in onze democratie. Over dat
budgetrecht voeren we natuurlijk vaker debatten, ook bij
het afgelopen verantwoordingsdebat nog. Mevrouw van
Dijk en anderen hadden het er al over, en ook ik vind het
advies van de Raad van State op dit punt buitengewoon
interessant. Het lost namelijk een aantal dingen op. Als we
ervoor gaan zorgen dat de begrotingen en het Belastingplan
in het voorjaar één besluitvormingsmoment in het kabinet
krijgen en dat deze ook gepubliceerd worden door het
kabinet, dan krijgt de Kamer veel meer ruimte in het budgetrecht om mee te denken over de uitvoering van andere
voorstellen in de begroting. Dan hebben we ook meer tijd
om het Belastingplan te behandelen en kunnen we meer
recht doen aan het budgetrecht van de Kamer. Ik ben wel
benieuwd of de minister van Financiën positief kan reageren
op dat advies van de Raad van State. Eigenlijk zou ik tegen
alle collega's in de Kamer willen zeggen: we kunnen het
natuurlijk aan het kabinet vragen — ik ben ook zeer geïnteresseerd naar de opvattingen van het kabinet — maar net
als in 1477 zouden wij dat als Staten-Generaal naar ons toe
moeten trekken. Wij zouden als Kamer moeten nadenken
en verder moeten onderzoeken of dat voorstel van de Raad
van State om de hele begroting inclusief het Belastingplan

6 oktober 2021
TK 8

8-2-27

naar het voorjaar te trekken, een goed idee is. We moeten
ook kijken hoe we dat zouden kunnen doen. Ik hoop dat dat
een deel wordt van het gesprek vandaag en morgen. Ik
overweeg hier een motie over in te dienen.
Voorzitter. Dat was het eerste grote debat dat over de
begrotingen gaat. Het tweede grote debat gaat over de
integratie van de brede welvaart in de beleidscyclus. Een
aantal sprekers heeft hier ook al over gesproken. We hebben
hier vaak over gediscussieerd, ook met de minister van
Financiën, en ik moet zeggen dat ik net als de heer Hammelburg wel een beetje teleurgesteld ben in hoever we zijn
gekomen in de afgelopen vier jaar. Hier komt een aantal
dingen samen: het integreren van de Monitor Brede Welvaart in het beleidsproces, artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet en de integrale verantwoording, ook op Verantwoordingsdag. Eigenlijk zouden we hier toch gewoon een voorbeeld moeten nemen aan grote bedrijven. We zijn vaak
kritisch op grote bedrijven, maar er zijn heel veel grote
bedrijven die hierin mijlenver vooroplopen. Die doen dat
allemaal al. Die integreren hun brede welvaart in doelen,
in strategie en in verantwoording, en dat leidt tot betere
besluiten en een betere besluitvorming.
Ik vind eigenlijk dat we moeten nadenken over de vraag
hoe we dit proces, dat de afgelopen jaren met moties, met
duwen en trekken gepaard is gegaan, dat ook best complex
is, een stap vooruit moeten duwen. Ik ben benieuwd naar
de reactie van het kabinet op het voorstel van de Raad van
State om hier een tweede operatie comptabel bestel van
te maken. Laten we het dan ook samen doen: Kamer, kabinet, Rekenkamer. Hoe gaan we die begroting inrichten?
Hoe doen we dat met brede welvaart? Hoe doen we dat
bijvoorbeeld ook met premies? Hoe doen we dat met het
verslaggevingsstelsel? Kunnen we ook een keer definitief
knopen doorhakken over het baten-lastenstelsel? Graag
een reactie.
Voorzitter. Het derde grote debat over de begroting gaat
over de begrotingsregels. Daar hebben we al veel over
gediscussieerd, ook met de VVD. Dat heeft twee niveaus.
Ik noem allereerst de Europese begrotingsregels. Dat is
best ingewikkeld. Wie zien hier een macro-economische
opgave in een vergrijzend Europa met een lage rente. Dat
betekent dat we op een andere manier gaan nadenken over
wat de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op de
langere termijn is. Dus overheden hebben hier tegenover
het spaaroverschot meer ruimte en ook een plicht tot meer
investeren en uitgaven. Tegelijkertijd zien we natuurlijk ook
dat dat lastig is in de Europese discussie. Een van de voorstellen die ik interessant vind, is de groene financieringsregel. Kunnen we daar nou niet een apart kader voor maken,
ook omdat we als Europa samen de klimaatdoelen willen
halen? Graag een reactie daarop.
Voorzitter. Deze drie debatten over het budgetrecht, de
integratie van de Monitor Brede Welvaart, de Operatie
Comptabel Bestel plus de begrotingsregels zijn uiteindelijk
voor de komende jaren de backbone voor alle grote transities waar we voor staan. Dat is ook waarom ik een beetje
fel reageerde op de heer Heinen in zijn eerste termijn. Het
gaat niet alleen maar om veel extra geld uitdelen, ook al is
het incidenteel. Dat moet ook gebeuren, maar we zullen
dat samen moeten doen met nadenken over hoe markten
functioneren en over hoe prijsvorming daar tot stand komt.
Dat moet vooral omdat de overheid de markt daar voortdurend aan het verstoren is met de hypotheekrenteaftrek, met

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

jubeltonnen, met allerlei fiscale maatregelen, inmiddels
voor 100 miljard volgens de Rekenkamer. Daar moeten we
echt kritisch naar kijken, omdat je dan pas echt de grote
transities voor elkaar krijgt. Ik bedoel transities in de landbouw, het klimaat, de volkshuisvesting en uiteindelijk ook
in het belastingstelsel zelf. Dat is ook een vraag aan de
staatssecretaris van Toeslagen: wat wordt dan de toekomst
van het toeslagenstelsel? Gaat het ook lukken om dat in
een kabinetsperiode af te schaffen en wat moeten burgers
daar dan uiteindelijk van merken?
Voorzitter. Dit waren wat mij betreft de grote uitdagingen
via de grote begrotingsdebatten die we met de bewindslieden van Financiën voeren. Ik heb een aantal concrete
voorstellen en vragen over de begroting zelf.
De voorzitter:
Ik kijk even of de heer Van Raan al zijn laatste vraag wil
stellen.
De heer Snels (GroenLinks):
Wat een eer.
De heer Van Raan (PvdD):
Ja, het is mijn laatste vraag inderdaad. Dan kan de heer
Snels daarna zijn mooie betoog goed afsluiten, of in ieder
geval ongestoord door mij.
Ik werd heel enthousiast van het idee om het begrip "brede
welvaart" mee te nemen in die Comptabiliteitswet. Dat
hoorde ik hem volgens mij zeggen. Ik zie hem knikken. Ik
ben daar zó enthousiast over, dat ik daar vorig jaar al een
motie over heb ingediend. GroenLinks stemde daartegen.
Dus misschien kan ik de heer Snels verleiden om die motie
gezamenlijk opnieuw in te dienen. Dat weten we in ieder
geval zeker dat GroenLinks meedoet.
De heer Snels (GroenLinks):
Sorry, ik kan me dat echt niet herinneren. Dat zou best
weleens een stemfoutje kunnen zijn. Je ziet het wel terug
in het advies van de Raad van State. Het zou uiteindelijk in
de Comptabiliteitswet moeten worden opgenomen. Dat
hoort bij die Operatie Comptabel Bestel. Daar ben ik het
helemaal mee eens. We zitten natuurlijk nog wel in een
traject van evaluatie van de Comptabiliteitswet. Dat zou
samen kunnen lopen. Maar ik deel de visie van de Partij
voor de Dieren. We moeten die Comptabiliteitswet sowieso
aanpassen. Dit doen met integratie van de Monitor Brede
Welvaart is eigenlijk een betere of nadere invulling van
artikel 3.1 van Comptabiliteitswet. Daar gaat het over. Als
we daar een beter wettelijk kader voor zouden kunnen
geven, helpt dat volgende kabinetten om de echte integratie
van de Monitor Brede Welvaart in het beleidsproces tot
stand te brengen.
De voorzitter:
Dank u wel. U vervolgt uw betoog.
De heer Snels (GroenLinks):
We zijn het geloof ik eens.

6 oktober 2021
TK 8

8-2-28

Voorzitter. Ik noem de motie-Hermans. Complimenten voor
het werk van de VVD. Het is een mooi resultaat. Ik heb er
een aantal concrete vragen over. De eerste gaat over de
verhuurderheffing. We zien nu de berichten dat de lastenverlichting die gegeven wordt, weggegeten wordt door de
stijging van de WOZ-waarde. Daar maak ik me best zorgen
over. Dit debat gaan we natuurlijk bij de woonbegroting en
misschien al bij het Belastingplan krijgen. Kan het kabinet
iets meer inzicht geven in wat er nou precies met die verhuurderheffing, die lastenontwikkeling en die WOZ-waarde
aan de hand is? Op dat moment kunnen we verder bekijken
of dit voldoende is. Misschien kan het kabinet op dat
moment ook al iets zeggen over de toekomst van de verhuurderheffing. Dat loopt natuurlijk samen met de onderhandelingen, maar wie weet hoe snel die gaan.
De tweede vraag die ik heb, gaat over de energierekeningen.
De heer Hijink en anderen hadden daar terechte vragen
over. Het is belangrijk voor de koopkracht. Het is ook
belangrijk dat dit in de motie-Hermans is opgenomen. Ik
maak me nog een beetje zorgen over de uitvoering. Eén:
wat gaat het nu echt betekenen voor de energierekening
en dus voor de portemonnee van mensen? Ik denk dat we
hier misschien nog wel wat stappen verder zouden kunnen
gaan. Ik zou het heel interessant vinden of het kabinet vóór
de behandeling van het Belastingplan of vóór de begroting
van EZK ook eens wat alternatieven in kaart zou willen
brengen over hoe we nou echt invloed kunnen hebben op
de energierekening, bijvoorbeeld door het tarief van de
elektriciteitsbelasting te verlagen. Daar zit echte ruimte in
zonder dat we daarmee in de knoop komen met het klimaatbeleid en zonder dat we daar verkeerde prikkels neerzetten.
Wat ik de staatssecretaris daarbij zou willen vragen is het
volgende. Door die rare prijsstijging op gas, die denk ik ook
vooral geopolitiek gemotiveerd is en waarvan het best zou
kunnen dat die vrij tijdelijk is, zit er ook ineens een hele
plotselinge meevaller in de btw. Het is begrotingstechnisch
lelijk en het mag eigenlijk niet, maar als we die btw-meevaller nou eens zouden kunnen gebruiken, of in ieder geval
zouden kunnen onderzoeken, om nog iets meer te doen
aan die energierekening, dan zou ik daarover ook graag het
antwoord van de staatssecretaris en er eventueel een analyse op willen hebben.

Voorzitter, ten slotte had ik al samen met mevrouw Van
Dijk gevraagd naar de trap-op-trap-afsystematiek, gerelateerd aan de motie-Hermans.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Snels.
De (algemene) beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Ik stel voor dat wij ongeveer drie kwartier schorsen voor
de lunchpauze, tot 14.35 uur. Dan beginnen we met de heer
Grinwis van de ChristenUnie.
De vergadering wordt van 13.51 uur tot 14.46 uur geschorst.

De zorgsalarissen, heel kort; ik heb weinig tijd meer. Ik
begrijp dat de verhoging van die zorgsalarissen niet
terechtkomt bij de mensen met de laagste salarissen. De
thuiszorgmedewerkers blijven op nul. Ik vind dat het kabinet
met de sociale partners in gesprek moet om ervoor te zorgen dat het ook bij de mensen in de zorg met de laagste
salarissen terechtkomt.
Bij de dak- en thuislozen gebeurt iets heel geks. Drie jaar
lang een incidenteel programma, zeer succesvol. Iedereen
ging ervan uit dat dat toch structureel zou worden, maar
er is nog geen kabinet en dan valt er één jaar tussenuit. Dit
is irrationeel. Kan daar een oplossing voor komen?
Hetzelfde voor de sluipende bezuinigingen op het hoger
onderwijs door de tegenvallers bij DUO. Kan het kabinet
vóór de begroting hoger onderwijs een analyse geven of
het inderdaad alleen maar een technische bezuiniging is of
dat het ook echt effecten heeft op het hoger onderwijs?
Want dan zouden we er iets aan moeten doen.

Tweede Kamer

Algemene Financiële Beschouwingen

6 oktober 2021
TK 8

8-2-29