Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

29 023

Voorzienings- en leveringszekerheid energie

Nr. 269

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 juli 2021
De leveringszekerheid van elektriciteit is van groot belang voor de
Nederlandse samenleving en economie. Op de – gelukkig – schaarse
momenten dat de elektriciteit er door een calamiteit even niet is, beseffen
we welke activiteiten allemaal mogelijk zijn door de beschikbaarheid van
elektriciteit. Door elektrificatie zal de toepassing van elektriciteit
verbreden: het aantal elektrisch aangedreven auto’s groeit snel,
elektrische warmtepompen nemen het verwarmen van huizen over van de
CV-ketels en HR-ketels. Om duurzaamheidsdoelstellingen te halen, zal ook
een deel van de industrie gaan elektrificeren. Het belang van elektriciteit
als energiedrager neemt toe en de leveringszekerheid van elektriciteit
wordt wellicht nog belangrijker dan deze nu al is.
Het elektriciteitssysteem verandert. Het opgesteld vermogen aan wind en
zon neemt snel toe in Nederland. Hiermee wordt ook de beschikbaarheid
van productiemiddelen in toenemende mate afhankelijk van weersomstandigheden. Het conventionele productievermogen levert naar verloop
van tijd steeds minder elektriciteit. Door elektrificatie in de mobiliteit, de
industrie en de gebouwde omgeving ontstaat nieuwe vraag naar
elektriciteit met verschillende vraagprofielen. De vraag in de gebouwde
omgeving naar elektriciteit is bijvoorbeeld vanwege de vraag naar warmte
in de winter sterk seizoensafhankelijk. Inzet van elektrische boilers of
batterijen levert vraag op juist als er veel aanbod uit wind en zon is en de
prijzen lager zijn. Vanaf 2030 mogen, de drie moderne kolencentrales geen
kolen meer verbranden. Tot dat moment heeft de markt de tijd om
initiatieven te nemen om te zorgen dat er voldoende regelbaar vermogen,
vraagrespons en opslagcapaciteit in de markt is.
De leveringszekerheid van elektriciteit is momenteel op orde en we
moeten zorgen dat deze gegarandeerd blijft. TenneT brengt elk jaar een
monitor leveringszekerheid uit en in de meest recente monitor leveringszekerheid staat aangegeven dat de leveringszekerheid is geborgd in het

kst-29023-269
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 023, nr. 269

1

zichtjaar 2030.1 De monitorrapportages die TenneT de afgelopen jaren
heeft gepubliceerd, lieten hetzelfde beeld zien. Met dit positieve
uitgangspunt, wil ik u informeren over enkele maatregelen die genomen
worden om de ontwikkeling van de leveringszekerheid goed te kunnen
blijven inschatten en aangeven wat het wetgevend kader is, mocht de
leveringszekerheid op enig moment in het geding zijn. In het Klimaatakkoord is de ontwikkeling van dit kader toegezegd.
1 Aanpassingen monitoring
De monitor leveringszekerheid is de basis waarop TenneT de Minister van
Economische Zaken en Klimaat adviseert over het behoud van leveringszekerheid en het nemen van eventuele maatregelen hiertoe. Daarnaast is
een belangrijk doel van de monitor om marktpartijen inzichten te geven in
de ontwikkeling van de elektriciteitsmarkt. Dat kan bijdragen aan
investeringen door marktpartijen die bijdragen aan het behoud van
leveringszekerheid.
De kern van de monitor van TenneT is een rekenkundig simulatiemodel
van de elektriciteitsmarkt. Met dit rekenmodel worden simulaties gedaan
waarmee beoordeeld kan worden of het aanbod van elektriciteit kan
voldoen aan de vraag. De input bestaat uit onder meer de verschillende
productie-installaties in Nederland en de ons omringende landen, de
interconnectie en inschattingen van de vraag naar elektriciteit in binnen
en buitenland. Met verschillende historische data van de weersomstandigheden (windsnelheden, zon instraling, temperatuur) kan worden berekend
welke hoeveelheid elektriciteit geproduceerd kan worden met het huidige
en de in de toekomst verwachte opgestelde productievermogen aan wind
en zon. Daarnaast ontvangt TenneT input van bedrijven over
(des-)investeringen in en conserveringen van alle mogelijke productieinstallaties. In Europees verband wordt inputdata gestroomlijnd zodat een
goede analyse gemaakt kan worden van de gehele Europese elektriciteitsmarkt.
Uit elke run volgt een grote database aan gegevens met onder meer de
bedrijfstijden en inzet van de verschillende categorieën productieinstallaties, de totale vraag naar en het aanbod van elektriciteit, de inzet
van flexibiliteitsopties (vraagrespons, opslag, etc.) en uitwisselingen over
de interconnectoren (import en export). De binnenlandse transportcapaciteit is geen onderdeel van de monitor leveringszekerheid, maar wordt
continue gemonitord door de netbeheerders. Over de schaarse transportcapaciteit op het elektriciteitsnet heb ik uw Kamer de laatste keer op
21 april 2021 (Kamerstuk 29 023, nr. 268) geïnformeerd. Zodra er nieuwe
(beleidsmatige) ontwikkelingen zijn zal ik de Kamer opnieuw informeren.
TenneT voert een aantal aanpassingen door in de monitoring om in deze
veranderende elektriciteitsmarkt, de leveringszekerheid goed te kunnen
blijven monitoren.
A Monitoring productiepark, opslag en vraagsturing
Onderdeel van de monitor is de ontwikkeling van het opgestelde
productievermogen. Bedrijven zijn verplicht om bij TenneT veranderingen
in het opgesteld vermogen te melden. Het gaat daarbij om investeringen,
desinvesteringen en tijdelijke conservering van productievermogen. Naast
het opgesteld vermogen zijn de ontwikkeling van opslag en vraagrespons
in toenemende mate belangrijk voor behoud van leveringszekerheid. In de
monitoring zal daarom ook de ontwikkeling hiervan worden opgenomen.
1

https://www.tennet.eu/nl/bedrijf/publicaties/rapport-monitoring-leveringszekerheid/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 023, nr. 269

2

Daarnaast blijft de monitor specifiek aandacht besteden aan de positie van
gascentrales in de markt en aan interconnectie.
B Vraagontwikkeling
Als gevolg van elektrificatie in de mobiliteit, gebouwde omgeving en
industrie en als gevolg van conversie (power to gas/warmte) zal de vraag
naar elektriciteit en het profiel van de vraag veranderen. Continu wordt
getracht deze ontwikkelingen zo goed mogelijk te modelleren en op te
nemen in de leveringszekerheidsanalyse.
C Indicatoren en statistische representatie
Met de outputdata wordt een aantal indicatoren berekend. Centraal in de
monitor staat de Loss Of Load Expectation (LOLE). Dat is het aantal uren
per jaar dat het aanbod niet kan voldoen aan de vraag. TenneT is
begonnen om naast de LOLE ook de (E)ENS, de Expected Energy Not
Served te berekenen. Deze indicator toont aan wat het volume aan vraag
is waaraan niet kan worden voldaan. De (E)ENS zal structureel onderdeel
zijn van de monitoring.
Het rekenmodel heeft als input een grote hoeveelheid aan historische
weerdata. Met deze historische gegevens over de kracht van de wind en
zon gedurende verschillende perioden in het jaar wordt berekend hoeveel
elektriciteit het huidige en toekomstige opgesteld productievermogen zou
opwekken. Op basis van vele simulatieruns met verschillende weerjaren
worden gemiddelde waarden voor de genoemde indicatoren berekend. In
een elektriciteitssysteem waarin weersafhankelijke bronnen een steeds
grotere rol krijgen, wordt het belangrijker om naast de gemiddelde
waarden ook de statistische spreiding te laten zien.
Gemiddelde waarden van LOLE en (E)ENS geven slechts een beperkt
beeld van de meer uitzonderlijke situaties die zich voor kunnen gaan doen
in een productiepark dat meer afhankelijk wordt van het weer. TenneT zal
ten behoeve van de komende monitors verschillende manieren van
statistische representatie onderzoeken om meer inzicht te bieden in de
effecten van het weer op de leveringszekerheid.
Met bovenstaande aanpassingen in de monitoring zal blijvend een goed
beeld ontstaan van de ontwikkeling van de leveringszekerheid. Marktpartijen kunnen uit de monitoring inzichten ontlenen in de ontwikkeling van
de elektriciteitsmarkt en mede op basis hiervan toekomstige behoeften
analyseren. Eventuele investeringen die hieruit voortkomen, dragen bij
aan het behoud van de leveringszekerheid. Mocht uit de monitoring op
een gegeven moment blijken dat de leveringszekerheid onder druk komt
te staan, dan zal TenneT de Minister van Economische Zaken en Klimaat
adviseren maatregelen te nemen. Hiervoor bestaat onderstaand kader.
2 Wetgevend kader voor leveringszekerheid
Om voorbereid te zijn op eventuele risico’s voor de leveringszekerheid
staat hieronder het kader aangegeven dat gebruikt kan worden op het
moment dat de monitoring laat zien dat de ontwikkelingen in de markt
niet toereikend zijn om de leveringszekerheid te blijven garanderen. De
basis voor het wetgevend kader voor overheidsingrijpen voor behoud van
leveringszekerheid is vastgelegd in de Elektriciteitsverordening (Verordening (EU) 2019/943). Het uitgangspunt in Europese wet- en regelgeving
is dat de werking van de geïntegreerde Europese markt en marktinvesteringen in productiecapaciteit, opslag en vraagrespons de leveringszekerheid moeten borgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 023, nr. 269

3

De Elektriciteitsverordening biedt het volgende wetgevend kader voor
leveringszekerheid en heeft rechtstreekse werking voor de lidstaten. Kern
hiervan zijn de artikelen 20 en 21 waarin staat aangegeven welke stappen
moeten worden doorlopen voordat overheidsingrijpen in de markt in de
vorm van een capaciteitsmechanisme is toegestaan. Deze kunnen als
volgt worden samengevat:
1. De leveringszekerheid moet worden gemonitord op Europees niveau
met een centraal Europees scenario. Daarnaast kunnen lidstaten
aanvullende leveringszekerheidsanalyses uitvoeren met afwijkende
aannames ten aanzien van nationale vraag/aanbod.
2. Indien een leveringszekerheidsprobleem wordt vastgesteld moet de
lidstaat de oorzaken hiervan analyseren en bezien of dit regulatoire
belemmeringen en/of marktverstoringen betreft.
3. Indien dit het geval is, moet de lidstaat een uitvoeringsplan indienen
bij de Europese Commissie en aangeven hoe de regulatoire belemmeringen en/of marktverstoringen worden weggenomen.
4. Wanneer de voorgaande stap onvoldoende soelaas biedt, kan een
strategische reserve worden overwogen als oplossing voor het
leveringszekerheidsprobleem. Een strategische reserve is een vorm
van productievermogen of vraagrespons die buiten de markt staat en
op momenten van schaarste kan worden ingezet. De inzet van de
strategische reserve wordt aan regels gebonden. Als de lidstaat aan
kan tonen dat een strategische reserve het leveringszekerheidsrisico
onvoldoende adresseert – en de Europese Commissie die mening
deelt – kunnen andere, verdergaande vormen van capaciteitsmechanismen worden overwogen.
5. De effecten van het voorgenomen capaciteitsmechanisme op de
buurlanden moeten worden onderzocht en belanghebbenden dienen
te worden geraadpleegd.
6. Laatste stap is het indienen van een staatssteunnotificatie bij de
Europese Commissie. Pas wanneer de Europese Commissie besloten
heeft dat het voorgestelde capaciteitsmechanisme als staatssteunmaatregel verenigbaar is met de interne markt kan de lidstaat tot
invoering overgaan.
Mocht de leveringszekerheid ooit in het geding zijn en de overheid moet
maatregelen nemen omdat investeringen van marktpartijen onvoldoende
tot stand komen, dan is vanuit de Verordening de introductie van een
strategische reserve dus de voorkeursoptie. Om ervoor te zorgen dan een
strategische reserve als noodmaatregel relatief snel kan worden
ontwikkeld, ben ik voornemens om in de Energiewet, waarvoor ik een
ontwerp aan het voorbereiden ben, een bepaling op te nemen. Op basis
van deze bepaling kan de Minister van Economische Zaken en Klimaat de
transmissiesysteembeheerder voor elektriciteit (TenneT) opdragen een
strategische reserve in te richten als bedoeld in artikel 21, derde lid, van
Elektriciteitsverordening. Bij of krachtens algemene maatregel van
bestuur kunnen dan nadere regels worden gesteld over de strategische
reserve, ter uitvoering van artikel 22, tweede lid, van die Verordening.
3 Onderzoek naar deValue of lost load
De ACM voert een onderzoek uit naar de Value of lost load (VoLL) voor
Nederland. De VoLL is de waarde van de vraag waaraan in tijden van
schaarste niet kan worden voldaan. Anders geformuleerd: het is de prijs
die afnemers zouden hebben willen betalen om in tijden van schaarste
noodzakelijke afschakeling te voorkomen.
De VoLL is een centraal begrip bij het analyseren van de leveringszekerheid. Het geeft aan wat de waarde is van een ononderbroken levering
van elektriciteit en geeft daarmee ook weer boven welke prijs het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 023, nr. 269

4

maatschappelijk niet meer efficiënt is om voor leveringszekerheid te
zorgen. Behoud van leveringszekerheid komt met stijgende meerkosten.
Op een bepaald moment, vanaf de VoLL, is het verstandiger om tijdelijk
vraag af te schakelen dan het systeem zo in te richten dat er een groot
vermogen aan (grotendeels stilstaande) productie-installaties staat om
ook in schaars voorkomende situaties leveringszekerheid voor alle
gebruikers te blijven garanderen.
Op 2 oktober 2020 heeft de Europese toezichthouder ACER op aangeven
van de Europese organisatie van beheerders van het transportnet voor
elektriciteit ENTSO-e, een Europees geharmoniseerde methodiek
vastgesteld om de VoLL te berekenen.2
Een studie naar de VoLL door de ACM geeft marktpartijen inzichten in de
waarde van elektriciteit en dit kan helpen bij het ontwikkelen van
businesscases in bijvoorbeeld opslag en CO2-vrij regelbaar vermogen.
Ook kan een studie naar de VoLL volgens de geharmoniseerde methodiek
nodig zijn, mocht ooit het stappenplan uit de Elektriciteitsverordening
afgelopen moeten worden.
4 Ontwikkeling CO2-vrije flexibiliteit
Bovenstaande ontwikkelingen volgen mede uit afspraken in het klimaatakkoord. In het verlengde van deze afspraken laat ik een onderzoek
uitvoeren naar de ontwikkeling van CO2-vrije flexibiliteit.
Het onderzoek richt zich op verschillende technologieën die in staat zijn op
CO2-vrije wijze flexibiliteit in te brengen in het elektriciteitssysteem:
vraagrespons, verschillende vormen van opslag, verschillende vormen
van CO2-vrij regelbaar vermogen en interconnectie. Zoals aangegeven
groeit het aandeel van weersafhankelijke productie snel en neemt het
fossiele, regelbare vermogen in de loop der tijd af. De leveringszekerheid
is momenteel op orde en de inschatting in de monitor leveringszekerheid
van TenneT is dat dat in 2030 ook nog zo zal zijn. Tot 2025 kan de
leveringszekerheid in Nederland met binnenlandse productie worden
gegarandeerd. Na 2025 wordt Nederland afhankelijker van import maar
blijft de leveringszekerheid binnen de norm. De ontwikkeling van CO2-vrije
flexibiliteit is in die zin niet strikt noodzakelijk om op korte termijn
leveringszekerheid te kunnen blijven garanderen, maar is op langere
termijn wel nodig. Daarbij zijn doorlooptijden van de ontwikkeling van
nieuwe technologieën lang en ook de bouw van productie-installaties,
aanpassingen van productieprocessen of de aanleg van interconnectie
vergen veel tijd. Het is dus goed om dieper inzicht te krijgen in de
kostenstructuren van verschillende CO2-vrije flexibiliteitsopties, hoe de
ontwikkeling ervan verloopt, welke kostendalingen er eventueel te
realiseren zijn en welke technologieën in 2030 rendabel zullen zijn. Het
onderzoek zal in de tweede helft van dit jaar gereed zijn.
5 Afsluitend
Met de aanpassingen in de monitoring van TenneT, het onderzoek naar de
Value of Lost Load door de ACM en het onderzoek naar CO2-vrije
flexibiliteit dat ik zelf uit laat voeren, ontstaat een dieper inzicht in de
ontwikkeling van de elektriciteitsmarkt en de factoren die van invloed zijn
2

DECISION No 23/2020 OF THE EuropEAN UNION AGENCY FOR THE COOPERATION OF
ENERGY REGULATORS of 2 October 2020 on the methodology for calculating the value of lost
load, the cost of new entry, and the reliability standard, te vinden via https://
www.acer.europa.eu/Official_documents/Acts_of_the_Agency/Individual%20decisions/
ACER%20Decision%2023–2020%20on%20VOLL%20CONE%20RS.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 023, nr. 269

5

op de leveringszekerheid. Deze inzichten zijn voor mij belangrijk bij het
ontwikkelen van nieuw beleid, maar het is ook zeker mijn doel dat dit
inzichten biedt aan marktpartijen. Uiteindelijk zijn het investeringen door
marktpartijen in vraagrespons, opslag en productiecapaciteit die ervoor
moeten zorgen dat de leveringszekerheid op orde blijft.
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
D. Yeşilgöz-Zegerius

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 023, nr. 269

6