Jaarbericht 2013
Procesvertegenwoordiging
Hof van Justitie van de EU

Douane | Eurocrisis | Fiscaal recht - Directe belasting | Handvest | Intellectueel eigendom | Landbouw | Mededinging | Milieu | Sanct

BrusselMexicoStPetersburgParamariboAnkaraRabatBelgradoRabatAtheneHarareNewYorkAntwerpenBuenosBogotáKairoHarareLagosManaguaQ
oHamburgLagosColomboMexicoBratislavaLusakaBangkokSarajevoDamascusHoustonBonnAnkaraBrusselDarEsSalaamKobeSofiaKoealaLoempo
WellingtonAlgiersAnkaraAbujaChicagoMuscatDakarStockholmKopenhagenCotonouBuenosAiresAddisAbebaLissabonParijsRabatDüsseldorfTokio
xemburgMontevideoChicagoBagdadPortOfSpainBoekarestLuxemburgDakarHoustonAlmatyDubaiRomeBamakoBelgradoHamburgRomeDarEsSa
amSofiaDubaiColomboRabatAtheneDublinSydneyKobeBogotáPraagOuagadougouAlgiersKingstonStPetersburgAmmanMilaanMexicoTeheranAbu
habiFrankfurtAmMainBelgradoTorontoAddisAbebaAnkaraSarajevoPortOfSpainAiresStockholmAmsterdamAbebaTripoliLaPazKairoManaguaBagd
LosAngelesKievAnkaraColomboWarschauRomeBernKingstonLissabonBoedapestBoedapestNewYorkMaputoColomboNewYorkRiyadBamakoTelAv
KingstonMontevideoLaPazPraagDubaiWenenCotonouBerlijnLaPazDüsseldorfKampalaTeheranSeoelMontevideoBrasiliaPretoriaAnkaraBomaySofi
orontoRomeZagrebWashingtonAmmanAtheneLaPazMoskouAlgiersAbidjanParamariboMaputoManillaKinshasaBarcelonaCaracasManaguaBarce
naLusakaAntwerpenSaoPauloBagdadLaPazParijsTorontoBrusselBerlijnPekingMontevideoAbuDhabiTelAvivLondenIstanboelAlmatyBangkokHelsin
SanJoséParamariboAnkaraSaoPauloPretoriaBangkokMilaanBamakoHoustonHarareBrasiliaKairoSarajevoBratislavaWindhoekZagrebBrusselRiya
MoskouAlmatyMaputoKarachiVancouverSantiagoDeChileTunisManaguaTeheranCotonouTokioTunisHelsinkiBoekarestHamburgKopenhagenStock
lmWellingtonMelbourneKopenhagenRabatBerlijnAntwerpenSanJoséRomeLuxemburgSofiaHoustonRiyadDüsseldorfAmmanAccraPraagKarachiKa
SarajevoAlgiersAnkaraLondenBamakoJakartaParamariboOttawaMontrealAlgiersMuscatWindhoekRiyadLuandaMadridVaticaanstadWarschauBr
iliaVancouverAntwerpenDakarDarEsSalaamDubaiTripoliMaputoDublinBrusselSanJoséTelAvivMilaanBoedapestLusakaFrankfurtAmMainMelbourn
MünchenAtheneDüsseldorfKampalaCanberraBamakoIslamabadSofiaLissabonBangkokRomeChicagoAlgiersRiyadhYaoundéRiyadhMuscatKampala
rijsMadridBelgradoBelgradoSarajevoPraagKaapstadMelbourneLaPazTunisMoskouLosAngelesNewDelhiAddisAbebaAntwerpenBrusselWashingto
usakaWenenHongKongBogotáLuandaRabatTokioWellingtonTokioMoskouAlmatyMilaanHamburgTelAvivMontevideoMaputoAlgiersMilaanMont
deoVancouverAnkaraBarcelonaPraagColomboWarschauMadridPretoriaBonnAtheneIstanboelWashingtonWellingtonKhartoemBonnLusakaDubli
hanghaiWenenJakartaStockholmSanJoséManaguaNewYorkKhartoemAddisAbebaBagdadBrasiliaBelgradoMuscatLuandaSantiagoDeChileLusaka
mayRabatBomayOttawaBratislavaBagdadHavannaHavannaBerlijnHongKongMilaanCanberraHamburgNairobiPraagIslamabadAbuDhabiQuito
poliWashingtonDubaiRomeJakartaLimaLondenStockholmMoskouNewYorkAddisAbebaNewYorkSingaporeSeoelHongKongFrankfurtAmMainKara
iBratislavaLosAngelesBoekarestAtheneSingaporeAnkaraBratislavaTunisLuxemburgZagrebMontrealSofiaSydneySantiagoDeChileLondenDüsseldorf
heneNewYorkBrusselJakartaKarachiLuxemburgNairobiDarEsSalaamAntwerpenAddisAbebaRabatSantiagoDeChileHamburgKobeYaoundéAddisAb
aMadridBangkokDüsseldorfTelAvivParijsSeoelParamariboCotonouLaPazHelsinkiPortOfSpainParijsKievBarcelonaAccraZagrebRiyadLosAngelesMil
nDarEsSalaamOsloLuandaNewYorkKhartoemBoedapestAbuDhabiHamburgSaoPauloMexicoManillaBangkokMünchenBuenosAiresSarajevoAnkar
tPetersburgShanghaiBagdadJakartaKoealaLoempoerTunisOsloBratislavaMontrealDhakaKigaliTelAvivIstanboelHongKongChicagoIslamabadKing
onDamascusTunisBogotáKopenhagenWenenCaracasBernKoealaLoempoerTokioDublinAlmatyNewDelhiAtheneRiyadPortOfSpainBonnShanghaiRi
dKhartoemZagrebSofiaLagosKobeDublinQuitoLondenPretoriaAlmatyKarachiAnkaraTokioHavannaBonnBerlijnBuenosAiresLagosShanghaiKopen
genBagdadHongKongAlmatyMuscatAbuDhabiWenenSanJoséKoeweitWenenKievParijsBuenosAiresMadridKoeweitHarareParijsMoskouPretoriaTri
liMadridDamascusPraagKobeKoealaLoempoerKaapstadLuandaKievLusakaDarEsSalaamMelbourneZagrebParijsHoustonWindhoekParamariboB
makoBonnCotonouOttawaJakartaMuscatColomboManillaOsloNairobiDubaiSaoPauloPretoriaMaputoAmmanBagdadNewDelhiLimaLaPazQuitoB
otáBamakoHamburgAlgiersLuandaKingstonRiyadMoskouLagosManaguaBuenosAiresManillaLimaMelbourneMexicoColomboCanberraAbuDhabi
elbourneWenenDarEsSalaamBrasiliaKoeweitParijsJakartaIstanboelTeheranKhartoemAbujaParijsStockholmTorontoNewDelhiQuitoSeoelBangkok
enenLaPazParamariboBoekarestSarajevoKoealaLoempoerBoekarestKingstonAlgiersStockholmLosAngelesDubaiSingaporeAnkaraAmmanCanberr
ogotáParijsLaPazWenenAccraVaticaanstadPortOfSpainHoustonPretoriaLaPazIstanboelBoedapestHamburgVancouverDhakaDubaiBangkokAnkar
lgiersKhartoemDubaiKobeBrusselMexicoStPetersburgParamariboAnkaraRabatBelgradoRabatAtheneHarareNewYorkAntwerpenBuenosBogotáKa
HarareLagosManaguaQuitoHamburgLagosColomboMexicoBratislavaLusakaBangkokSarajevoDamascusHoustonBonnAnkaraBrusselDarEsSalaa
KobeSofiaKoealaLoempoerWellingtonAlgiersAnkaraAbujaChicagoMuscatDakarStockholmKopenhagenCotonouBuenosAiresAddisAbebaLissabonP
jsRabatDüsseldorfTokioLuxemburgMontevideoChicagoBagdadPortOfSpainBoekarestLuxemburgDakarHoustonAlmatyDubaiRomeBamakoBelgra
HamburgRomeDarEsSalaamSofiaDubaiColomboRabatAtheneDublinSydneyKobeBogotáPraagOuagadougouAlgiersKingstonStPetersburgAmma
MilaanMexicoTeheranAbuDhabiFrankfurtAmMainBelgradoTorontoAddisAbebaAnkaraSarajevoPortOfSpainAiresStockholmAmsterdamAbebaTripol
aPazKairoManaguaBagdadLosAngelesKievAnkaraColomboWarschauRomeBernKingstonLissabonBoedapestBoedapestNewYorkMaputoColombo
ewYorkRiyadBamakoTelAvivKingstonMontevideoLaPazPraagDubaiWenenCotonouBerlijnLaPazDüsseldorfKampalaTeheranSeoelMontevideoBrasil
PretoriaAnkaraBomaySofiaTorontoRomeZagrebWashingtonAmmanAtheneLaPazMoskouAlgiersAbidjanParamariboMaputoManillaKinshasaBarce
naCaracasManaguaBarcelonaLusakaAntwerpenSaoPauloBagdadLaPazParijsTorontoBrusselBerlijnPekingMontevideoAbuDhabiTelAvivLondenIsta
oelAlmatyBangkokHelsinkiSanJoséParamariboAnkaraSaoPauloPretoriaBangkokMilaanBamakoHoustonHarareBrasiliaKairoSarajevoBratislava
indhoekZagrebBrusselRiyadMoskouAlmatyMaputoKarachiVancouverSantiagoDeChileTunisManaguaTeheranCotonouTokioTunisHelsinkiBoekares
amburgKopenhagenStockholmWellingtonMelbourneKopenhagenRabatBerlijnAntwerpenSanJoséRomeLuxemburgSofiaHoustonRiyadDüsseldorfA
manAccraPraagKarachiKairoSarajevoAlgiersAnkaraLondenBamakoJakartaParamariboOttawaMontrealAlgiersMuscatWindhoekRiyadLuandaMad
VaticaanstadWarschauBrasiliaVancouverAntwerpenDakarDarEsSalaamDubaiTripoliMaputoDublinBrusselSanJoséTelAvivMilaanBoedapestLusaka
ankfurtAmMainMelbourneMünchenAtheneDüsseldorfKampalaCanberraBamakoIslamabadSofiaLissabonBangkokRomeChicagoAlgiersRiyadhYao
déRiyadhMuscatKampalaParijsMadridBelgradoBelgradoSarajevoPraagKaapstadMelbourneLaPazTunisMoskouLosAngelesNewDelhiAddisAbebaA
werpenBrusselWashingtonLusakaWenenHongKongBogotáLuandaRabatTokioWellingtonTokioMoskouAlmatyMilaanHamburgTelAvivMontevideo
aputoAlgiersMilaanMontevideoVancouverAnkaraBarcelonaPraagColomboWarschauMadridPretoriaBonnAtheneIstanboelWashingtonWellington
hartoemBonnLusakaDublinShanghaiWenenJakartaStockholmSanJoséManaguaNewYorkKhartoemAddisAbebaBagdadBrasiliaBelgradoMuscatLua
aSantiagoDeChileLusakaBomayRabatBomayOttawaBratislavaBagdadHavannaHavannaBerlijnHongKongMilaanCanberraHamburgNairobiPraa
slamabadAbuDhabiQuitoTripoliWashingtonDubaiRomeJakartaLimaLondenStockholmMoskouNewYorkAddisAbebaNewYorkSingaporeSeoelHong
ngFrankfurtAmMainKarachiBratislavaLosAngelesBoekarestAtheneSingaporeAnkaraBratislavaTunisLuxemburgZagrebMontrealSofiaSydneySantia
DeChileLondenDüsseldorfAtheneNewYorkBrusselJakartaKarachiLuxemburgNairobiDarEsSalaamAntwerpenAddisAbebaRabatSantiagoDeChileHa
burgKobeYaoundéAddisAbebaMadridBangkokDüsseldorfTelAvivParijsSeoelParamariboCotonouLaPazHelsinkiPortOfSpainParijsKievBarcelonaAccr
agrebRiyadLosAngelesMilaanDarEsSalaamOsloLuandaNewYorkKhartoemBoedapestAbuDhabiHamburgSaoPauloMexicoManillaBangkokMünch
BuenosAiresSarajevoAnkaraStPetersburgShanghaiBagdadJakartaKoealaLoempoerTunisOsloBratislavaMontrealDhakaKigaliTelAvivIstanboelHon
KongChicagoIslamabadKingstonDamascusTunisBogotáKopenhagenWenenCaracasBernKoealaLoempoerTokioDublinAlmatyNewDelhiAtheneRiya
ortOfSpainBonnShanghaiRiyadKhartoemZagrebSofiaLagosKobeDublinQuitoLondenPretoriaAlmatyKarachiAnkaraTokioHavannaBonnBerlijnBue
sAiresLagosShanghaiKopenhagenBagdadHongKongAlmatyMuscatAbuDhabiWenenSanJoséKoeweitWenenKievParijsBuenosAiresMadridKoeweit
arareParijsMoskouPretoriaTripoliMadridDamascusPraagKobeKoealaLoempoerKaapstadLuandaKievLusakaDarEsSalaamMelbourneZagrebParijsH
stonWindhoekParamariboBamakoBonnCotonouOttawaJakartaMuscatColomboManillaOsloNairobiDubaiSaoPauloPretoriaMaputoAmmanBagd
NewDelhiLimaLaPazQuitoBogotáBamakoHamburgAlgiersLuandaKingstonRiyadMoskouLagosManaguaBuenosAiresManillaLimaMelbourneMexi
ColomboCanberraAbuDhabiMelbourneWenenDarEsSalaamBrasiliaKoeweitParijsJakartaIstanboelTeheranKhartoemAbujaParijsStockholmToronto
ewDelhiQuitoSeoelBangkokWenenLaPazParamariboBoekarestSarajevoKoealaLoempoerBoekarestKingstonAlgiersStockholmLosAngelesDubaiSing
oreAnkaraAmmanCanberraBogotáParijsLaPazWenenAccraVaticaanstadPortOfSpainHoustonPretoriaLaPazIstanboelBoedapestHamburgVancouve
hakaDubaiBangkokAnkaraAlgiersKhartoemDubaiKobeBrusselMexicoStPetersburgParamariboAnkaraRabatBelgradoRabatAtheneHarareNewYor
ntwerpenBuenosBogotáKairoHarareLagosManaguaQuitoHamburgLagosColomboMexicoBratislavaLusakaBangkokSarajevoDamascusHoustonB
nAnkaraBrusselDarEsSalaamKobeSofiaKoealaLoempoerWellingtonAlgiersAnkaraAbujaChicagoMuscatDakarStockholmKopenhagenCotonouBue
sAiresAddisAbebaLissabonParijsRabatDüsseldorfTokioLuxemburgMontevideoChicagoBagdadPortOfSpainBoekarestLuxemburgDakarHoustonAl
atyDubaiRomeBamakoBelgradoHamburgRomeDarEsSalaamSofiaDubaiColomboRabatAtheneDublinSydneyKobeBogotáPraagOuagadougouAlgi
sKingstonStPetersburgAmmanMilaanMexicoTeheranAbuDhabiFrankfurtAmMainBelgradoTorontoAddisAbebaAnkaraSarajevoPortOfSpainAiresSto
holmAmsterdamAbebaTripoliLaPazKairoManaguaBagdadLosAngelesKievAnkaraColomboWarschauRomeBernKingstonLissabonBoedapestBoeda
stNewYorkMaputoColomboNewYorkRiyadBamakoTelAvivKingstonMontevideoLaPazPraagDubaiWenenCotonouBerlijnLaPazDüsseldorfKampala
heranSeoelMontevideoBrasiliaPretoriaAnkaraBomaySofiaTorontoRomeZagrebWashingtonAmmanAtheneLaPazMoskouAlgiersAbidjanParamarib
MaputoManillaKinshasaBarcelonaCaracasManaguaBarcelonaLusakaAntwerpenSaoPauloBagdadLaPazParijsTorontoBrusselBerlijnPekingMontevi
oAbuDhabiTelAvivLondenIstanboelAlmatyBangkokHelsinkiSanJoséParamariboAnkaraSaoPauloPretoriaBangkokMilaanBamakoHoustonHarareB
siliaKairoSarajevoBratislavaWindhoekZagrebBrusselRiyadMoskouAlmatyMaputoKarachiVancouverSantiagoDeChileTunisManaguaTeheranCoton
TokioTunisHelsinkiBoekarestHamburgKopenhagenStockholmWellingtonMelbourneKopenhagenRabatBerlijnAntwerpenSanJoséRomeLuxemburgS

Jaarbericht 2013
Procesvertegenwoordiging
Hof van Justitie van de EU
Inbreng van de Nederlandse regering

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Inhoudsopgave
Voorwoord

6

1. Procesvertegenwoordiging bij het EU-Hof
van Justitie en het Gerecht
Plaats en bezetting
Zaakbehandeling
Procedures voor het Hof van Justitie en het Gerecht
Prejudiciële zaken
Rechtstreekse zaken
Prejudiciële spoedprocedure en versnelde procedure
Advieszaken
Raadswerkgroep Hof
Het EU-Agentennetwerk
Kennisoverdracht

10
11
11
12
12
13
14
15
15
15
16

2. Uitspraken van het EU-Hof
van Justitie en het Gerecht
Aanbesteding
Asiel en migratie
Associatieovereenkomst Turkije
Bescherming persoonsgegevens
Burgerschap
Douane
Externe Betrekkingen
Fiscaal Recht - indirecte belasting
Handvest
Institutioneel recht
Intellectueel eigendom
Landbouw
Mededinging
Medezeggenschap
Milieu		
Openbaarheid

18
19
20
22
22
23
24
25
26
28
30
31
32
33
34
34
35

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Procesrecht
Sancties
Sociaal recht
Staatssteun
Strafrecht
Telecom
Vervoer
Vrij verkeer - Diensten
Vrij verkeer - Kapitaal
Vrij verkeer - Personen
Vestiging
Doorhalingen en beschikkingen
EVA-Hof

36
38
38
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50

Bijlage 1

52

Bijlage 2

58

Bijlage 3

68

Voorwoord

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Voor u ligt het achtste jaarbericht van de Nederlandse procesvertegenwoordiging bij het Hof van Justitie van de Europese Unie (het Hof en het Gerecht)
in Luxemburg. Hierin is een overzicht opgenomen van de zaken waaraan de
Nederlandse regering in het afgelopen jaar heeft deelgenomen.
De rechtspraak van het Hof en het Gerecht is essentieel voor Nederland.
Hun uitspraken dragen bij aan de rechtsontwikkeling binnen de Europese Unie
en kunnen van invloed zijn op het Nederlandse recht en beleid. De Europese
rechtspraak leidt soms tot aanpassing van de nationale regelgeving of
uitvoeringspraktijk. Door actief haar visie naar voren te brengen in
Luxemburg, kiest de Nederlands regering ervoor om invloed uit te oefenen
op deze rechtsontwikkelingen.
De zaken waarin het Hof in 2013 uitspraak heeft gedaan, beslaan een breed
terrein aan onderwerpen. Daaronder waren enkele belangrijke uitspraken
op het terrein van de grondrechten. In Kadi oordeelde het Hof dat bij de
EU-uitvoering van de VN-sanctielijst onvoldoende rechtsbescherming wordt
geboden. In Akerberg heeft het Hof zich uitgesproken over het toepassingsbereik van het EU-Handvest. Het Hof heeft voor een ruime uitleg van het
toepassingsbereik gekozen door te oordelen dat de in de Unie gewaarborgde grondrechten toepassing vinden in alle situaties die door het Unierecht
worden beheerst. Dit betekent niet dat alle nationale maatregelen aan het
EU-Handvest getoetst moeten worden. Zo oordeelde het Hof in Sindicato dos
Bancários do Norte dat het niet bevoegd was om een vraag te beantwoorden
over de verenigbaarheid met het EU-Handvest van een verlaging van de
ambtenarensalarissen in Portugal met 10%. Vanuit het perspectief van de
grondrechtenbescherming is ook de zaak Gascogne van belang. In die zaak
oordeelde het Hof dat het een schending van de redelijke termijn oplevert
wanneer een mededingingszaak voor het Gerecht langer dan vijf jaar zonder
aanwijsbare redenen heeft stilgelegen. Dit hoeft niet te leiden tot het
verlagen van een eventueel opgelegde boete. Voor een eventuele schadevergoeding dient de gedupeerde onderneming een aparte procedure op grond
van artikel 268 VWEU (niet-contractuele aansprakelijkheid) te starten.
Voorts heeft het Hof in 2013 uitspraak gedaan in een aantal institutionele
geschillen, waaronder enkele over de bevoegdheidsverdeling op het terrein
van de externe betrekkingen betreffende intellectueel eigendom (Daiichi)
en rechtsbescherming van diensten (Commissie tegen Raad).

|7|

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

In 2013 hebben de Europese hoven 75 zaken afgedaan waaraan de
Nederlandse regering een bijdrage heeft geleverd. Van de 55 prejudiciële
zaken waren er 15 afkomstig van Nederlandse rechters. Daarnaast was de
Nederlandse regering betrokken bij 19 rechtstreekse zaken. In vier zaken
waarin het Hof in 2013 uitspraak deed, heeft de Nederlandse regering zich
moeten verweren tegen de Europese Commissie. In 10 uitspraken heeft
Nederland één van de partijen gesteund bij het geschil voor het Hof en drie
keer in een geschil voor het Gerecht. Het oordeel van het Hof en het Gerecht
komt in een ruime meerderheid van deze zaken overeen met het door de
Nederlandse regering ingebrachte standpunt.

|8|

Dit jaarbericht geeft een overzicht van de werkzaamheden van de
Nederlandse procesvertegenwoordiging in Luxemburg (hoofdstuk 1).
Daarnaast bevat het de samenvattingen van alle uitspraken uit 2013 in zaken
waaraan Nederland heeft deelgenomen (hoofdstuk 2). Zoals ieder jaar
betreffen deze arresten verschillende onderwerpen, zoals asiel en migratie,
burgerschap, douane, fiscaal recht, sociaal recht en de fundamentele
vrijheden.
Wij hopen dat dit jaarbericht bruikbaar en inzichtelijk is. Vragen en
suggesties stellen wij op prijs en kunt u sturen naar DJZ-ER@minbuza.nl.
Ook wijs ik u graag op de website van het Expertise Centrum Europees Recht
van de afdeling Europees recht van het Ministerie van Buitenlandse Zaken
(www.minbuza.nl/ecer).
Den Haag, augustus 2014
Namens de gemachtigden bij het Hof van Justitie van de EU en het EVA-Hof,
Mielle Bulterman
Hoofd van de afdeling Europees recht, Ministerie van Buitenlandse Zaken
Margo Crucq
Marianne Gijzen
Jurian Langer
Babette Koopman
Marlies Noort

Michelle de Ree
Charlotte Schillemans
Hélène Stergiou
Esther Verschuur

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

|9|

1. Procesvertegenwoordiging
bij het EU-Hof van Justitie
en het Gerecht

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Plaats en bezetting
Door regelmatig haar visie naar voren te brengen in Luxemburg,
kiest de Nederlandse regering ervoor om invloed uit te oefenen op de
rechtsontwikkelingen van het Hof van Justitie van de Europese Unie
in Luxemburg (het EU-Hof ). Nederland is daarom een actieve lidstaat
bij deze hoven.
Het EU-Hof omvat het Hof, het Gerecht en het Ambtenarengerecht.
De Nederlandse regering is met name betrokken bij procedures voor het
Hof en het Gerecht. Daarnaast kan de Nederlandse regering deelnemen
in procedures voor het Hof van de Europese Vrijhandelsassociatie
(het EVA-Hof ).
De procesvertegenwoordiging voor de Nederlandse regering wordt
uitgevoerd door het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
| 11 |

Zaakbehandeling
Momenteel zijn acht juristen bij de afdeling Europees Recht van de Directie
Juridische Zaken (DJZ/ER) bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken
gemachtigd om in Luxemburg op te treden namens de Nederlandse
regering. Deze gemachtigden, ook wel agenten genoemd, maken deel uit
van het Hofcluster. De afdeling Europees Recht bestaat daarnaast uit een
Adviescluster en het Expertise Centrum Europees Recht.
Het hoofd van de afdeling Europees Recht is - samen met het hoofd van het
Hofcluster - verantwoordelijk voor de coördinatie van de procesvoering.
Het Hofcluster wordt ondersteund door een griffier. Deze is belast met de
registratie van de zaken, de stroom van processtukken van en naar de hoven
en de distributie naar de verschillende departementen. Het Hofcluster
coördineert de voorbereiding en de formulering van het standpunt van
de Nederlandse regering voor de Europese hoven in zowel prejudiciële
als rechtstreekse zaken. Deze zaken kunnen alle mogelijke onderwerpen
van het Europese recht beslaan.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Besluitvorming over deelname in EU Hofzaken: de ICER-H
De beslissing om namens de Nederlandse regering een inbreng te leveren
in een aanhangige procedure wordt genomen in de Interdepartementale
Commissie Europees Recht - Hofzaken (ICER-H). De ICER-H is een vaste
interdepartementale werkgroep waarin alle departementen zijn vertegenwoordigd. De ICER-H komt elke twee weken bijeen en wordt voorgezeten
door het hoofd van de afdeling Europees recht of het hoofd van het
Hofcluster. Tijdens de vergaderingen worden alle bij de Europese hoven
aanhangige zaken en de door deze hoven gedane uitspraken beoordeeld
op hun relevantie en mogelijke gevolgen voor Nederland. In 2013 zijn
699 nieuwe zaken aanhangig gemaakt bij het Hof en 790 bij het Gerecht.
In 2013 heeft het Hof 701 zaken afgedaan. Bij het Gerecht waren dit er 702.

| 12 |

Een reden voor een Nederlandse inbreng in een bepaalde zaak kan
bijvoorbeeld gelegen zijn in de mogelijke gevolgen van een uitspraak
voor de Nederlandse regelgeving of het Nederlandse beleid. Ook mogelijke
financiële consequenties, of het streven naar de beïnvloeding van bepaalde
Europese rechtsontwikkelingen in een door Nederland wenselijk geachte
richting kunnen redenen zijn om in een zaak te interveniëren.

Procedures voor het Hof van Justitie en het Gerecht
De Nederlandse regering neemt vooral deel aan de volgende procedures.
Prejudiciële zaken
In een prejudiciële zaak stelt een nationale rechter het Hof een vraag over
de uitleg van het Unierecht. Deze procedure, die wordt geregeld in artikel
267 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU),
beoogt een doeltreffende en uniforme toepassing van het Europese recht
te waarborgen, zodat een verschil in uitleg van het Unierecht in de diverse
lidstaten wordt voorkomen.
In deze procedure stelt de nationale rechter een prejudiciële vraag in een
zogenaamde ‘verwijzingsuitspraak’. De term ‘prejudicieel’ duidt erop dat
de uitspraak van het Hof over de gestelde vraag voorafgaat aan de eindbeslissing van de nationale rechter. Op deze prejudiciële vraag geeft het
Hof antwoord in de vorm van een arrest of een met redenen omklede
beschikking. De nationale rechter past vervolgens de gegeven uitleg toe
op het nationale geschil.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Aan de prejudiciële procedure kunnen de betrokken nationale procespartijen, de lidstaten en de Europese instellingen deelnemen door hun
standpunt over de gestelde vragen kenbaar te maken aan het Hof.
Alle nationale verwijzingsuitspraken worden door het Hof aan het
Hofcluster van de afdeling Europees recht toegestuurd. Deze uitspraken
worden vervolgens in de ICER-H beoordeeld en geselecteerd op een
eventueel Nederlands belang.
De prejudiciële procedure kent in beginsel twee fasen: de fase van de
schriftelijke opmerkingen en die van de mondelinge behandeling oftewel
de zitting. Zaken kunnen evenwel zonder zitting worden afgedaan.
Lidstaten kunnen zowel in zaken van eigen bodem als in zaken afkomstig
uit andere lidstaten opmerkingen indienen. In Nederlandse verwijzingsuitspraken dient de Nederlandse regering in beginsel altijd opmerkingen in.
Rechtstreekse zaken
Nederland kan in rechtstreekse zaken optreden als partij of als interveniënt.
Als partij kan Nederland zowel optreden in de hoedanigheid van verzoeker
als in de hoedanigheid van verweerder. In 2013 zijn zes arresten gewezen in
rechtstreekse zaken met Nederland als partij.
Als verweerder kan Nederland bijvoorbeeld bij een zaak betrokken zijn
wanneer de Europese Commissie een inbreukprocedure tegen Nederland
heeft ingesteld krachtens artikel 258 VWEU. In een dergelijke procedure
verzoekt de Commissie het Hof om vast te stellen dat Nederland in strijd
handelt met de op deze lidstaat rustende Europeesrechtelijke verplichtingen.
Er zijn in 2013 vier arresten gewezen met Nederland als verweerder.
Nederland kan in rechtstreekse zaken ook als verzoeker optreden middels
een beroep tot nietigverklaring krachtens artikel 263 VWEU. Vaak betreffen
deze zaken een beroep tegen een Commissiebesluit dat gericht is aan
Nederland, bijvoorbeeld met betrekking tot staatssteun. Deze beroepen
worden in de regel door het Gerecht behandeld. Hoger beroep is doorgaans
mogelijk bij het Hof van Justitie. Er zijn in 2013 twee arresten gewezen met
Nederland als verzoekende partij.
Nederland kan zich ook als interveniënt voegen in een zaak tussen derde
partijen (particulieren, lidstaten, instellingen). Een interventie dient altijd
plaats te vinden ter ondersteuning van één van de partijen. Daar het als

| 13 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

interveniënt in een rechtstreekse procedure niet eenvoudig is om nuances
aan te brengen in een zaak, wordt door lidstaten van deze mogelijkheid
selectief gebruik gemaakt. In de afgelopen twee jaar is de deelname van de
Nederlandse regering als interveniënt in directe zaken toegenomen. In 2013
zijn 10 directe zaken door het Hof en 3 directe zaken door het Gerecht
afgedaan met Nederland als interveniënt.
Ook rechtstreekse procedures kennen in de regel twee fasen: een schriftelijke en een mondelinge. De schriftelijke fase bestaat doorgaans uit twee
ronden. In de eerste ronde maken de partijen hun zienswijze bekend in een
verzoekschrift of verweerschrift. In de tweede schriftelijke ronde doen
partijen dit middels repliek of dupliek.

| 14 |

Prejudiciële spoedprocedure en versnelde procedure
De gemiddelde looptijd van een zaak bij het Hof is al sinds enkele jaren
ongeveer anderhalf jaar. De prejudiciële spoedprocedure en de versnelde
procedure kunnen, bij wijze van uitzondering, deze duur aanmerkelijk
verkorten.
Op 1 maart 2008 is de prejudiciële spoedprocedure, de zogenaamde
Procédure Préjudicielle d’Urgence (PPU), in werking getreden. Volgens deze
procedure, vastgelegd in artikel 107 van het procesreglement van het Hof,
kan een nationale rechter het Hof verzoeken om spoedbehandeling van een
prejudiciële verwijzing wanneer er vragen aan de orde zijn die betrekking
hebben op politiële en justitiële samenwerking in strafzaken of op visa,
asiel en migratie (deel III, titel V, VWEU). In deze procedure kunnen
uitsluitend de nationale procespartijen, de EU-instellingen en de lidstaat
van de verwijzingsuitspraak deelnemen aan de schriftelijke fase. De overige
lidstaten kunnen wel deelnemen aan de mondelinge behandeling. In 2013
heeft het Hof uitspraak gedaan in twee prejudiciële spoedprocedures
waarbij Nederland betrokken was. Een betrof een verwijzing van de
Nederlandse Raad van State. De andere betrof een verwijzing uit Frankrijk
in Jeremy F. In beide zaken bevonden de verzoekers zich in bewaring.
Naast de spoedprocedure is er de mogelijkheid voor het Hof om een zaak
versneld te behandelen. Deze versnelde procedure is verankerd in artikel
105, b, van het procesreglement van het Hof. Dit is de zogenaamde Procédure
Préjudicielle Accélérée (PPA). In deze procedure kunnen wel alle lidstaten aan
de schriftelijke fase meedoen.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Advieszaken
Op grond van artikel 218, lid 11 VWEU, kunnen lidstaten, het Europees
Parlement, de Raad en de Europese Commissie bij het Hof advies inwinnen
over de verenigbaarheid van een beoogde internationale overeenkomst met
de EU-verdragen. Deze advisering door het Hof betreft vooral de verdeling
van de bevoegdheden tussen de EU en de lidstaten. In een dergelijke
adviesprocedure kunnen zowel lidstaten als instellingen interveniëren om
hun visie naar voren te brengen. Advieszaken doen zich niet elk jaar voor.
In 2013 zijn twee adviesvragen van de Commissie bij het Hof ingediend.
Een betreft de vraag of toetreding van de EU tot het Haags kinderontvoeringsverdrag onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie valt (1/13).
De tweede betreft de vraag of de voorgenomen toetreding van de EU tot
het EVRM in overeenstemming is met de EU-Verdragen (2/13). Alleen bij
de laatste zaak is Nederland betrokken.

Raadswerkgroep Hof
In de Raadswerkgroep Hof van Justitie vinden de onderhandelingen plaats
over onderwerpen die het EU-Hof aangaan. Evenals in 2012 is in 2013
onderhandeld over het voorstel van het Hof om het Gerecht met 12 extra
rechters uit te breiden. In 2013 werd daarover nog geen overeenstemming
bereikt. Begin 2014 is in beginsel een gekwalificeerde meerderheid in de
Raad bereikt voor de uitbreiding. De Raad moet het daarnaast echter nog
unaniem eens worden over de benoemingsprocedure. De Nederlandse
inbreng in deze Raadswerkgroep wordt geleverd door medewerkers van het
Hofcluster, in samenwerking met de juridisch adviseur van de Permanente
Vertegenwoordiging van Nederland bij de EU. De Nederlandse instructies
voor de onderhandelingen worden afgestemd in de ICER-H.

Het EU-Agentennetwerk
Het Hofcluster participeert actief in het netwerk van agenten waaraan alle
EU-lidstaten deelnemen. Dit informele netwerk is op Nederlands initiatief
in 2002 opgericht. Er wordt binnen het netwerk (elektronisch) informatie
uitgewisseld over lopende zaken. Daarnaast biedt het netwerk de gelegenheid om het optreden van de verschillende lidstaten in zaken te coördineren. Eén- à tweemaal per jaar komen alle agenten bijeen. In 2013 vond deze

| 15 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

bijeenkomst plaats in Dublin en in Vilnius. Daarnaast vinden soms
bijeenkomsten in Brussel plaats ter coördinatie van de standpunten op
de zittingen van de lidstaten (en soms ook de instellingen).

Kennisoverdracht

| 16 |

Het Hofcluster maakt deel uit van de afdeling Europees recht. Deze afdeling
is een kennisafdeling die ten dienste staat van het Nederlandse overheidsbeleid. Medewerkers van de afdeling verzorgen regelmatig lezingen en
cursussen. De leden van het Hofcluster hebben in het afgelopen jaar
cursussen over de procesvoering bij het EU-Hof en ontwikkelingen in het
EU recht gegeven, bij o.a. de Academie voor Wetgeving, de ACM, het College
voor Zorgverzekeringen en het Ministerie van Sociale Zaken.
Daarnaast wordt kennisuitwisseling met de juridische praktijk buiten de
rijksoverheid bevorderd door middel van vervulling van tijdelijke vacatures
via detacheringen vanuit de advocatuur of de academische wereld.
Bovendien bestaan er verschillende mogelijkheden om stage te lopen bij
de Afdeling Europees recht. In 2013 hebben trainees van de Academie voor
Overheidsjuristen en zeven studentstagiaires op de afdeling meegewerkt.
Informatie over de stagemogelijkheden zijn te vinden op de website van
het Expertise Centrum Europees Recht.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 17 |

2. Uitspraken van het EU-Hof
van Justitie en het Gerecht

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Aanbesteding
Arrest van het Hof van Justitie van 11 juli 2013, Commissie/Nederland, zaak C-576/10
Deze infractieprocedure heeft betrekking op een stedenbouwkundig project
in Eindhoven. Volgens de Commissie heeft Nederland de bepalingen van de
Aanbestedingsrichtlijn (2004/18) niet nageleefd. Nederland voerde in
verweer aan dat die richtlijn rationae temporis niet van toepassing is.
De omzettingstermijn van deze richtlijn verstreek op 31 januari 2006.
Dit was na het moment waarop de gemeente een beslissing had genomen
over de verkoop van het terrein en de ontwikkeling ervan door een
projectontwikkelaar. De Commissie bracht daartegen in dat pas in 2007
volledige overeenstemming is bereikt over de wezenlijke voorwaarden van
de samenwerking met de ontwikkelaar. Bijgevolg had de richtlijn moeten
worden toegepast. Het Hof oordeelt, in lijn met het Nederlandse standpunt,
dat het beslissende moment het tijdstip is waarop de aanbestedende dienst
kiest welke procedure hij zal volgen. De beslissing om het project zonder
oproep tot mededinging te verwezenlijken, is in 2002 genomen.
Dit betekent dat Richtlijn 2004/18 niet van toepassing is. Het Hof verwerpt
daarom het beroep van de Commissie.
Arrest van het Hof van 10 oktober 2013, Manova, zaak C-336/12 (Denemarken)
Het Hof oordeelt in deze zaak dat het beginsel van gelijke behandeling en
de transparantieverplichting zich verzetten tegen elke onderhandeling
tussen de aanbestedende dienst en een inschrijver in het kader van een
procedure voor het plaatsen van overheidsopdrachten. Dit betekent dat een
inschrijving na de indiening ervan in beginsel niet mag worden aangepast
op initiatief van de aanbestedende dienst of van de inschrijver. Bijgevolg
mag de aanbestedende dienst een inschrijver niet om preciseringen
verzoeken bij een inschrijving die hij onnauwkeurig of niet in overeenstemming met de technische specificaties van het bestek acht. De gegevens van
de inschrijvingen kunnen echter wel worden verbeterd of aangevuld,
met name wanneer deze klaarblijkelijk een eenvoudige precisering
behoeven, of om kennelijke materiële fouten recht te zetten. Dit is anders
wanneer volgens de aanbestedingsstukken het ontbrekende stuk of de
ontbrekende informatie op straffe van uitsluiting moet worden verstrekt.
Dan is er geen gelegenheid tot aanvullen. Deze uitkomst komt overeen
met het standpunt van de Nederlandse regering.

| 19 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Asiel en migratie

| 20 |

Arrest van het Hof van 3 juni 2013, M.A. e.a., zaak C-648/11 (Verenigd Koninkrijk)
M.A. e.a. zijn drie onbegeleide minderjarige asielzoekers die in het VK asiel
aanvragen. Zij hadden al eerder in een andere lidstaat een dergelijk verzoek
ingediend. Het VK besluit tot overdracht aan die lidstaten (Italië en
Nederland). Dit besluit vechten de asielzoekers aan. Daarbij speelt de
vraag welke lidstaat op grond van verordening 343/2003 (de Dublin
II-verordening) verantwoordelijk is voor de afhandeling van hun asielprocedure. Indien de minderjarige asielzoeker geen gezinsleden in de
Unie heeft, wordt het asielverzoek behandeld door de lidstaat “waarbij de
minderjarige zijn asielverzoek heeft ingediend”. Het Hof overweegt dat dit niet de
lidstaat is waar de minderjarige zijn asielverzoek het eerst heeft ingediend,
maar de lidstaat waar hij zich bevindt nadat hij er een asielverzoek heeft
ingediend. Het Hof komt onder meer tot deze uitleg op basis van de
overweging dat niet-begeleide minderjarigen bijzonder kwetsbare personen
zijn. Dit impliceert dat zij in beginsel niet aan een andere lidstaat worden
overgedragen. Het standpunt van de Nederlandse regering is niet gevolgd.
Arrest van het Hof van Justitie van 30 mei 2013, Halaf, zaak C-528/11 (Bulgarije)
Halaf is een Irakees staatsburger die asiel heeft aangevraagd in Bulgarije.
Uit onderzoek blijkt dat hij eerder asiel had aangevraagd in Griekenland.
Bulgarije verzoekt Griekenland de asielaanvraag van Halaf over te nemen.
Halaf verzet zich hiertegen en vordert dat Bulgarije zelf de aanvraag
afhandelt op grond van de Dublin II-verordening (verordening 343/2003).
Het Hof bepaalt dat een lidstaat die volgens de criteria van de Dublin
II-verordening niet verantwoordelijk is, op grond van artikel 3 lid 2 een
asielverzoek kan behandelen, ongeacht de toepasselijkheid van artikel 15
van de Dublin II-verordening. Verder oordeelt het Hof dat de lidstaat waar
de asielzoeker verblijft, niet verplicht is een zienswijze van de UNHCR te
vragen. De uitspraak komt overeen met het door Nederland ingebrachte
standpunt.
Arrest van het Hof van 10 september 2013, M.G en N.R. tegen Staatssecretaris van
Veiligheid en Justitie, C-383/13 PPU, (Nederland, Raad van State)
Deze zaak is op verzoek van de Raad van State als PPU versneld afgedaan
door het Hof. M.G. en N.R. zijn onderdanen van derde landen die
illegaal in Nederland verblijven. In afwachting van hun gedwongen

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

terugkeer verblijven zij sinds november 2012 in vreemdelingenbewaring.
Deze bewaring is in april 2013 met twaalf maanden verlengd, omdat zij
weigeren mee te werken aan hun verwijdering. Betrokkenen verzetten zich
tegen deze verlenging en menen dat bij het vaststellen van de verlengingsbesluiten hun recht om gehoord te worden is geschonden. De vraag in deze
zaak is wat de gevolgen van een dergelijke schending zijn. Het Hof oordeelt
dat schending van de rechten van verdediging naar Unierecht pas kunnen
leiden tot vernietiging van het bestreden besluit als de procedure zonder
de schending tot een andere afloop had geleid. Volgens het Hof levert niet
elke onregelmatigheid met betrekking tot de rechten van de verdediging
ook schending van die rechten op. De nationale rechter beschikt over een
eigen beoordelingsmarge waarbij hij aan de hand van alle feitelijke en
juridische omstandigheden moet nagaan of de procedure tot een andere
uitkomst had geleid zonder die onregelmatigheid. Bovendien zou het
afbreuk doen aan het nuttig effect van de Terugkeerrichtlijn (2008/115)
indien elke onregelmatigheid tot vernietiging van het verlengingsbesluit
zou leiden. Deze uitkomst is in overeenstemming met het Nederlandse
standpunt in deze zaak.
Arrest van het Hof van 7 november 2013, X, Y en Z, gevoegde zaken C‑199/12 tot en met
C‑201/12 (Nederland, Raad van State)
Asielzoekers uit Sierra Leone, Uganda en Senegal vragen in Nederland de
vluchtelingenstatus aan uit vrees voor vervolging in hun land van herkomst
op grond van hun seksuele geaardheid. In genoemde landen vormen
homoseksuele handelingen strafbare feiten waarop ernstige straffen staan
zoals levenslange opsluiting. Het Hof erkent dat homoseksuele asielzoekers
een specifieke sociale groep vormen. Zij verdienen daarom in beginsel
asielrechtelijke bescherming. De enkele strafbaarstelling van homoseksuele
handelingen is niet voldoende om een daad van vervolging aan te nemen,
aldus het Hof. De strafbaarstelling moet daadwerkelijk worden toegepast.
Dit is in overeenstemming met het Nederlandse standpunt. Het Hof
oordeelt dat van een homoseksuele asielzoeker echter niet kan worden
verlangd dat hij terughoudendheid betracht in het land van herkomst
met betrekking tot zijn seksuele geaardheid. Deze uitspraak wijkt af van
het Nederlandse standpunt.

| 21 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Associatieovereenkomst Turkije
Arrest van het Hof van 24 september 2013, Demirkan, zaak C-221/11 (Duitsland)
De zaak is een vervolg op de zaak Soysal (C-228/06), waarin het Hof bepaalde
dat dienstverrichters visumvrij naar Duitsland mogen reizen. In Demirkan
oordeelt het Hof dat dit niet geldt voor dienstontvangers. Een visumplicht
voor Turkse dienstontvangers is dan ook niet in strijd met de
Associatieovereenkomst EU-Turkije. Het Hof overweegt daarbij dat de
uitleg van het vrij verkeer van diensten zoals dat tussen de lidstaten van
de EU geldt, niet zomaar kan worden doorgetrokken naar de
Associatieovereenkomst EU-Turkije. Dit betekent dat de Duitse visumplicht
voor Turkse dienstontvangers overeind blijft. De uitspraak is in lijn met het
Nederlandse standpunt.

| 22 |

Arrest van het Hof van 7 oktober 2013, Demir, zaak C-225/12 (Nederland, Raad van State)
Volgens de Vreemdelingenwet van 2001 kan een verblijfsvergunning worden
geweigerd indien de aanvrager niet beschikt over een machtiging voorlopig
verblijf (‘mvv’). Demir is een Turkse onderdaan die sinds 1992 in Nederland
verblijft, waarvan een groot deel van de tijd zonder geldige verblijfstitel.
In 2007 krijgt hij een arbeidscontract aangeboden, maar de tewerkstellingsvergunning wordt hem geweigerd op grond van het ontbreken van een mvv.
De Raad van State vraagt of het mvv-vereiste in overeenstemming is met
de standstill-bepaling van Besluit 1/80 behorende bij de
Associatieovereenkomst EU-Turkije. Het Hof oordeelt dat de invoering
van het mvv-vereiste een verslechtering behelst ten opzicht van de situatie
in 1980 en dus in strijd is met de Associatieovereenkomst EU-Turkije. Deze
uitkomst is niet in overeenstemming met het door de Nederlandse regering
ingebrachte standpunt.

Bescherming persoonsgegevens
Arrest van het Hof van 12 december 2013, X, zaak C-486/12 (Nederland, Gerechtshof
‘s-Hertogenbosch)
X heeft een verkeersboete niet betaald. In het kader van de procedure
hierover wil X aantonen dat de incassoberichten nooit waren aangekomen.
Hiervoor heeft X een uittreksel van het bevolkingsregister nodig.
De betrokken gemeente vraagt voor dat uittreksel leges van 12,80 EUR.
Volgens X is dat echter in strijd met de richtlijn bescherming persoons-

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

gegevens (richtlijn 95/46) omdat daarin staat dat personen het recht hebben
op persoonsgegevens “zonder bovenmatige vertraging of kosten”. De verwijzende
rechter vraagt hoe dit precies gelezen moet worden. Ofwel als “zonder
bovenmatige vertraging of zonder bovenmatige kosten” ofwel als ”zonder bovenmatige
vertraging en zonder (enige) kosten”. Het Hof oordeelt, onder verwijzing naar
andere taalversies van de betrokken bepaling, dat er alleen “geen bovenmatige
kosten” mogen worden gevraagd. Het Hof is van mening dat dit betekent
dat lidstaten maximaal de kostprijs van de verstrekking van de gegevens
mogen vragen. De uitspraak komt overeen met het standpunt van de
Nederlandse regering.
Arrest van het Hof van 7 november 2013, IPI, zaak C-473/12 (België)
In deze zaak ging het om de vraag of privédetectives ook gebonden zijn
aan richtlijn 95/46 betreffende de bescherming van persoonsgegevens.
Op grond van deze richtlijn moet een persoon in beginsel meteen worden
geïnformeerd wanneer over hem persoonsgegevens worden verwerkt.
Dat zou het werk van een privédetective echter bemoeilijken.
De verwijzende rechter heeft het Hof gevraagd of lidstaten de mogelijkheid
of zelfs de verplichting hebben om in dit soort gevallen uitzonderingen
op de verplichting om betrokkene over de verwerking van zijn persoonsgegevens te informeren, in hun nationale recht om te zetten. Het Hof heeft
bepaald dat op grond van de richtlijn de lidstaten niet verplicht zijn, maar
wel de mogelijkheid hebben, om een of meerdere van de in die bepaling
opgenomen uitzonderingen op de verplichting om de betrokkenen over
de verwerking van hun persoonsgegevens te informeren, in hun nationale
recht om te zetten. De activiteiten van een privédetective kunnen volgens
het Hof vallen onder een van de uitgezonderde activiteiten van de richtlijn.
Dit oordeel komt gedeeltelijk overeen met het standpunt van de
Nederlandse regering.

Burgerschap
Arrest van het Hof van 10 oktober 2013, Alopka, zaak C-86/11 (Luxemburg)
Mevrouw Alopka heeft de Togolese nationaliteit. Haar twee kinderen
hebben de Franse nationaliteit. Mevrouw Alopka wil samen met haar
kinderen in Luxemburg verblijven. Vraag is of zij in Luxemburg een
verblijfsrecht heeft op grond van artikel 20 VWEU via het zogenaamde
Zambrano-criterium. Volgens dat criterium moet bepaalde derdelanders

| 23 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

die familieleden van Unieburgers zijn, een verblijfsrecht in de Unie worden
verleend wanneer de ontzegging van dat recht zou betekenen dat de
betrokken Unieburgers gedwongen worden de Unie te verlaten. Het Hof
onderzoekt de situatie van mevrouw Alopka eerst in het licht van richtlijn
2004/38. Het oordeelt dat zij geen “begunstigde” is in de zin van die richtlijn
omdat zij niet “ten laste” komt van de Unieburgers. Het is in haar geval juist
andersom. Wat artikel 20 VWEU betreft overweegt het Hof dat de kinderen
in beginsel niet worden gedwongen de EU te verlaten, nu zij als Frans
staatsburger te allen tijde in Frankrijk kunnen verblijven. Dit is in lijn
met de inbreng van de Nederlandse regering.

Douane

| 24 |

Arrest van het Hof 17 januari 2013, Hewlett-Packard, zaak C-361/11 (Nederland,
Rechtbank Haarlem)
Deze zaak betreft de douane-indeling van multifunctionele printers.
De inspecteur van de Belastingdienst deelt de printers in onder postonderverdeling 8443 31 91 van de gecombineerde nomenclatuur waarop 6%
douanerecht van toepassing is. Hewlett-Packard is echter van mening dat de
printers ingedeeld moeten worden in de post “afdrukeenheden”. Voor deze
post geldt vrijstelling van douanerechten. De vraag is of de printers onder
de vrijstelling vielen voordat de Commissie de verordening wijzigde.
Daardoor zou ook aan de geldigheid van de verordening gemeenschappelijk
douanetarief kunnen worden getwijfeld. Het Hof oordeelt dat de verordening geldig is voor zover deze verordening multifunctionele printers, die
zijn vervaardigd door samenvoeging van een laserprint en een scanmodule
en die beschikken over een kopieerfunctie, indeelt onder postonderverdeling 8443 31 91 van de gecombineerde nomenclatuur. De uitkomst is in lijn
met wat de Nederlandse regering heeft betoogd.
Arrest van het Hof van Justitie van 27 juni 2013, Staatssecretaris van Financiën v. Codirex
Expeditie BV, zaak C-542/11 (Nederland, Hoge Raad)
Een container met rundvlees uit Brazilië komt in Rotterdam aan en wordt
tijdelijk opgeslagen. Codirex doet aangifte bij de douane voor 1679 dozen
rundvlees. De douane aanvaardt deze aangifte en geeft de container een
dag later vrij. Dezelfde dag wordt de container overgedragen aan de koper
Eurofrigo. Daar blijken twee dozen rundvlees uit de container te zijn
verdwenen. De vraag is wie de douanerechten moet betalen over de twee

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

verdwenen dozen. Bepalend is wanneer de dozen rundvlees een douanebestemming hebben gekregen. Het Hof oordeelt dat niet-communautaire
goederen pas een douanebestemming verkrijgen op het tijdstip waarop de
goederen worden vrijgegeven. Deze uitspraak is niet in overeenstemming
met het Nederlandse standpunt.

Externe Betrekkingen
Arrest van 18 juli 2013 in de zaak C-414/11 Daiichi Sankyo Co. Ltd.(Griekenland)
In het kader van een geschil over een octrooi voor een werkzame stof in
antibioticabehandelingen vraagt de Griekse rechter om uitleg van artikel 27
van de TRIPS-overeenkomst. Deze bepaling regelt de bevoegdheid van
de lidstaten om octrooien te verlenen dan wel octrooieerbaarheid uit
te sluiten. De verwijzende rechter vraagt of deze bepaling tot de
exclusieve bevoegdheid van de Unie behoort. Het Hof herinnert eraan dat
het EG-Verdrag ten tijde van zijn WTO-advies 1/94 nog geen uitdrukkelijke
verwijzing naar de handelsaspecten van intellectuele eigendom bevatte.
Dat is veranderd bij de Verdragen van Nice (2003) en Lissabon (2009).
Het Hof merkt onder meer op dat de huidige bepaling over de gemeenschappelijke handelspolitiek (artikel 207 VWEU) uitdrukkelijk ziet op de
“handelsaspecten van intellectueel eigendom”. De TRIPS-overeenkomst, die in
1994 als een gemengd akkoord tot stand is gekomen, valt volgens het Hof
in haar geheel onder de gemeenschappelijke handelspolitiek en daarmee
onder de exclusieve bevoegdheid van de Unie. Het Nederlandse standpunt
is niet gevolgd.
Arrest van het Hof van 22 oktober 2013, Commissie tegen Raad, zaak C-137/12
Deze zaak betrof een geschil tussen de Commissie en de Raad over de
bevoegdheidsverdeling bij de sluiting van het Europees Verdrag betreffende
rechtsbescherming van diensten. De Commissie is van mening dat het
verdrag materieel onder de exclusieve bevoegdheid van de EU valt, omdat
het onderwerp de gemeenschappelijke handelspolitiek betreft. De Raad en
de interveniërende lidstaten waren van mening dat de overeenkomst
gerelateerd is aan de interne markt en het dus gaat om een gedeelde
bevoegdheid. Het Hof benadrukt dat met ondertekening wordt beoogd
dat landen die geen EU-lidstaat zijn maar wel lid van de Raad van Europa,
dezelfde auteursrechtelijke normen hanteren. Dat betekent dat handelspolitieke doelen worden nagestreefd, aldus het Hof. Componenten in het

| 25 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

verdrag die volgens de Raad tot het domein van de lidstaten behoren,
zoals strafrechtelijke handhaving, zijn van “bijkomstige aard ten opzichte van
het hoofddoel van het bestreden besluit”. Dit oordeel komt niet overeen met de
Nederlandse positie in deze zaak.

Fiscaal Recht - indirecte belasting

| 26 |

Arrest van het Hof van 18 juli 2013, Fiscale eenheid PPG Holdings BV,
zaak C-26/12 (Nederland)
PPG is een belastingplichtige vennootschap en heeft een pensioenfonds
opgericht in een juridisch en fiscaal afgescheiden entiteit. PPG had voor dat
bedrijfspensioenfonds enkele rekeningen betaald. Aan de orde was de vraag
of PPG de btw voor de rekeningen in aftrek kon brengen. De Nederlandse
regering was van mening dat PPG dat recht niet had, omdat het bedrijfspensioenfonds feitelijk een van PPG gescheiden onderneming was.
Het Hof oordeelt anders. Door een pensioenfonds op te richten komt PPG
een wettelijke verplichting na die op hem rust als werkgever. Voor zover de
gemaakte kosten deel uitmaken van de algemene kosten in het kader van
dat pensioenfonds, zijn deze kosten aan te merken als bestanddelen van
de prijs van de producten van PPG. Volgens het Hof is het vereiste van een
rechtstreeks en onmiddellijk verband in dat geval aanwezig, zodat een
recht bestaat om de betaalde btw van de belasting af te trekken.
Arrest van het Hof van Justitie van 17 januari 2013, Woningstichting Maasdriel,
zaak C-543/11 (Nederland, Hoge Raad)
De gemeente Maasdriel heeft aan de woningstichting Maasdriel een perceel
verkocht. Op het moment van het sluiten van de koopovereenkomst
bevindt zich onder meer een oud bibliotheekgebouw op het terrein.
Volgens de overeenkomst dient de gemeente het terrein onbebouwd te
leveren en daarom het oude bibliotheekgebouw te slopen. Volgens partijen
was sprake van een bouwterrein in zin van de btw-richtlijn (richtlijn
2006/112) en dient de levering van rechtswege belast te worden. Volgens de
belastingdienst was geen sprake van een bouwterrein, maar van onbebouwde grond waarover overdrachtsbelasting betaald moet worden. De vraag in
deze zaak is hoe bepaald moet worden of sprake is van “bouwterrein” dan wel
van “onbebouwde grond”. Naar het oordeel van het Hof moet bij de beoordeling of de onbebouwde grond voor bebouwing is bestemd, rekening
worden gehouden met de wilsverklaring van de partijen mits deze wordt

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

ondersteund door objectieve gegevens. Het Nederlandse standpunt is
niet gevolgd.
Arrest van het Hof van 25 april 2013, Commissie tegen Nederland, zaak C-65/11
De Commissie verwijt Nederland in deze inbreukprocedure dat het onder
nationaal recht mogelijk is dat een zogenaamde topholding kan toetreden
tot de fiscale eenheid van het concern waar de topholding onderdeel van
uitmaakt. Een topholding is een holding die een sturende en coördinerende
functie heeft binnen het concern. Een topholding is niet btw-plichtig, maar
komt door de toetreding tot de fiscale eenheid wel in aanmerking voor
btw-aftrek. De Commissie is van mening dat dit niet in overeenstemming is
met artikel 11 van de btw-richtlijn (2006/112). In lijn met wat de Nederlandse
regering heeft betoogd, oordeelt het Hof dat deze richtlijn niet uitsluit dat
een niet-belastingplichtige topholding toetreedt tot een fiscale eenheid.
Het beroep van de Commissie wordt verworpen.
Arrest van het Hof van 30 mei 2013, X BV, zaak C-651/11 (Nederland, Hoge Raad)
Op grond van de Zesde richtlijn (richtlijn 77/388) kunnen lidstaten bepalen
dat een overgang van een “algemeenheid van goederen of diensten” vrij van
btw-heffingen blijft. Er is in dat geval in beginsel sprake van een overgang
van een onderneming. In deze zaak was er sprake van een overdracht van
30% van de aandelen door X in de onderneming A. X en A verkochten het
aandeel aan een derde partij. Het Hof oordeelde dat er in dit geval geen
sprake is van een overgang van een algemeenheid van goederen of diensten.
Daarvan is alleen sprake als de economische activiteiten in hun geheel
worden overgenomen. De verkrijger moet de bedoeling hebben deze
onderneming te exploiteren. Het enkele bezit van aandelen valt niet onder
het exploiteren van een zaak. De uitspraak is in overeenstemming met
het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 10 oktober 2013, Pactor Vastgoed, zaak C-622/11
(Nederland, Hoge Raad)
In deze zaak staat artikel 12 Wet OB en de verlegging van verschuldigbaarheid van herzienings-btw van verkoper naar koper ter discussie. Pactor
Vastgoed heeft een onroerende zaak gekocht. Pactor krijgt een naheffingsaanslag voor verschuldigde btw omdat hij het goed voor van btw vrijgestelde activiteiten gebruikt en dus geen recht heeft op btw-aftrek. Het was
echter de verkoper die de btw-aftrek heeft toegepast. Pactor Vastgoed

| 27 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

betoogt dat de naheffing bij de verkoper moet worden gevorderd en stelt
dat artikel 12a Wet OB in strijd is met de Zesde richtlijn (77/388/EEG).
Het Hof benadrukt dat de richtlijn geen uitdrukkelijke aanwijzing bevat ten
aanzien van de vraag welke belastingplichtige belastingschulden als gevolg
van de herziening van een btw-aftrek moet voldoen. Dit betekent niet dat de
lidstaten vrij zijn om dit te bepalen. Als hoofdregel geldt dat bij herziening
van de door een belastingplichtige in aftrek gebrachte btw, de als gevolg
daarvan verschuldigde bedragen door diezelfde belastingplichtige moeten
worden voldaan. Artikel 21 van de Zesde richtlijn bevat een limitatieve
opsomming van de gevallen waarin een andere persoon dan die belastingplichtige gehouden kan zijn de btw te voldoen. De onderhavige situatie
stemt met geen van die gevallen overeen. Deze uitspraak is niet in overeenstemming met het Nederlandse standpunt.

| 28 |

Arrest van het Hof van 21 november 2013, X tegen de Minister van Financiën,
zaak C-302/12 (Nederland, Hoge Raad)
Een Belgische vrouw heeft in Nederland een orthodontiepraktijk maar
woont in België. Zij gebruikt in beide landen een auto die in België is
geregistreerd. De Nederlandse fiscus legde haar een naheffing van 17.315
euro op, omdat zij de belasting van personenauto’s en motorrijwielen
(BPM) niet had betaald, maar wel gebruikmaakte van het Nederlandse
wegennet. De vrouw maakt bezwaar omdat zij ook in België een
soortgelijke (maar lagere) heffing voor haar auto heeft betaald. Het Hof
oordeelt, in overeenstemming met het betoog van de Nederlandse regering,
dat lidstaten in dit geval niet in strijd handelen met het vrij verkeer van
vestiging en geen maatregelen hoeven te nemen om dubbele belasting
te vermijden. De belasting op personenauto’s binnen de EU is immers
niet geharmoniseerd.

Handvest
Arrest van het Hof van Justitie van 26 februari 2013, Melloni, zaak C-399/11 (Spanje)
Deze zaak gaat over de uitleg van artikel 53 van het EU-Handvest in relatie
tot het kaderbesluit over het Europees aanhoudingsbevel. Centraal staat
de vraag of een lidstaat kan afwijken van de in het kaderbesluit opgenomen
weigeringsgronden voor overlevering. Het Spaanse constitutionele Hof
erkent een bijna absoluut recht voor een verdachte om lijfelijk aanwezig
te zijn bij de behandeling van zijn strafzaak. Een bij verstek veroordeelde

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

persoon overleveren op grond van een Europees aanhoudingsbevel
zonder te eisen dat de veroordeling in de verzoekende lidstaat kan
worden herzien, stuit daarom op bezwaren onder de Spaanse grondwet
en de constitutionele rechtspraak. Het kaderbesluit bevat sinds 2009
geen grond meer om overlevering om deze reden te weigeren. In dat
licht oordeelt het Hof dat een lidstaat zich niet op weigeringsgronden
kan beroepen die niet in het kaderbesluit zijn opgenomen, ook niet
wanneer die weigeringsgrond in de betrokken lidstaat grondwettelijk
is gewaarborgd. De uitspraak is conform het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van Justitie van 26 februari 2013, Åkerberg Fransson,
zaak C-617/10 (Zweden)
Åkerberg wordt in Zweden strafrechtelijk vervolgd voor belastingfraude.
De Zweedse belastingautoriteiten hadden Åkerberg voor dezelfde feiten
al een fiscale boete opgelegd. Hij meent daarom dat zijn vervolging in
strijd is met het ne bis in idem-beginsel zoals vastgelegd in artikel 50 van
het EU-Handvest. In deze zaak is de vraag of het EU-Handvest wel van
toepassing is. Krachtens artikel 51, lid 1, van het EU-Handvest is een
lidstaat gebonden aan het EU-Handvest indien hij uitvoering geeft aan
het EU-recht. Volgens het Hof is daarvan in deze zaak sprake. Het Hof
overweegt daarbij dat de in de Unie gewaarborgde grondrechten toepassing vinden in alle situaties die door het Unierecht worden beheerst.
Het Hof oordeelt dat met belastingboetes en strafvervolging wegens
btw-fraude uitvoering wordt gegeven aan de btw-richtlijn en artikel 325
VWEU. De uitspraak wijkt af van hetgeen de lidstaten (waaronder ook
Nederland) en de Commissie in deze zaak naar voren hebben gebracht.
Beschikking van het Hof van 7 maart 2013, Sindicato dos Bancários do Norte e.a. tegen
Banco Português de Negócios SA, zaak C-128/12 (Portugal).
De Portugese regering heeft in het kader van de economische crisis en
het aan haar toegekende Europese reddingspakket maatregelen genomen
om haar begrotingstekort terug te dringen. In dit verband is besloten
per januari 2011 de salarissen van ambtenaren met 10% te verlagen.
De verwijzende rechter twijfelt over de verenigbaarheid van de loonsverlaging met het in het EU-Handvest neergelegde verbod op discriminatie.
In lijn met het betoog van de Nederlandse regering oordeelt het Hof
dat de verwijzingsbeschikking niet duidelijk maakt in hoeverre met
de Portugese maatregel uitvoering wordt gegeven aan het EU-recht.

| 29 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Het Hof is daarom niet bevoegd de vragen te beantwoorden.

Institutioneel recht

| 30 |

Arrest van het Hof van 25 april 2013, Spanje en Italië tegen Raad ondersteund door het
Europees Parlement, de Europese Commissie, gevoegde zaken C-274/11 en C-295/11
Het Hof toetst in deze zaak voor het eerst een besluit tot nauwere samenwerking (artikel 20 VEU en artikel 334 VWEU). Het gaat om de machtiging
van de Raad aan 25 lidstaten om nauwere samenwerking aan te gaan op
het gebied van octrooien. Dit besluit, dat mede op basis van een
Nederlands initiatief tot stand is gekomen, volgde op jarenlange maar
vruchteloze onderhandelingen over een eenheidsoctrooi op EU-niveau.
De talenregeling was oorzaak van het uitblijven van overeenstemming.
Spanje en Italië wilden niet meedoen aan de nauwere samenwerking en
tekenden beroep aan tegen het besluit bij het Hof. Het Hof geeft groen licht
aan deze nauwere samenwerking. Als overeenstemming over de inhoud
van een regeling uitblijft, is nauwere samenwerking toegestaan, ook in
unanimiteit-dossiers, aldus het Hof. Dit mag echter alleen “in laatste
instantie”, aldus het Hof. De Raad is het beste in staat om te beoordelen
of er nog andere opties bestaan. Dit is de door Nederland in deze zaak
bepleite uitkomst.
Arresten van het Hof van 19 november 2013, Commissie tegen Raad, zaak C-63/12,
Raad tegen Commissie, zaak C-66/12, Commissie tegen Raad, zaak C-196/12
Het EU-ambtenarenstatuut schrijft voor dat de Raad jaarlijks de loonontwikkeling van ambtenaren in de lidstaten evalueert en in het licht daarvan de
EU-ambtenarensalarissen aanpast. Onder normale economische omstandigheden werd deze aanpassing automatisch gedaan volgens een formule die in
een bijlage van het Statuut stond en tussen 2004-2012 gold. In die bijlage is
ook een uitzonderingsclausule opgenomen, die de mogelijkheid biedt om af
te wijken van die formule wanneer er sprake is van een sociaal-economische
crisis binnen de Unie. De Raad meende dat de Commissie die had moeten
gebruiken om de lonen te matigen. De Commissie heeft echter vastgehouden
aan haar voorstel op grond van de standaardformule met een salarisstijging
van 1,7%. De Raad heeft geweigerd het voorstel over te nemen. Hierop zijn
beide instellingen naar het Hof gestapt. Het Hof geeft de Raad gelijk.
Het besluit van de Raad is correct tot stand gekomen. Alleen hij mocht
in deze fase van de procedure concluderen dat er sprake is van een sociaal-

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

economische crisis. Volgens het Hof beschikt de Commissie niet over een
ruime beoordelingsmarge als het gaat om sociaal-economische politiek.
Die is, zoals ook in het Statuut staat, voorbehouden aan de Raad. Dit komt
overeen met het Nederlandse standpunt.

Intellectueel eigendom
Arrest van het Hof van 27 juni 2013, VG Wort, zaak C-457/11 tot en met C-460/11
(Duitsland)
Uitgangspunt van richtlijn 2001/29 is dat auteurs zelf kunnen beslissen of
hun werken gereproduceerd mogen worden of niet. Maar lidstaten kunnen
dit recht van de auteur ook beperken, mits de auteurs een compensatie
hiervoor ontvangen. In Duitsland moeten fabrikanten, importeurs en
distributeurs van apparaten waarmee reproducties kunnen worden
gemaakt, een heffing betalen. Van deze heffing worden de auteurs
gecompenseerd. De Duitse rechter moet beslissen of pc’s en printers ook
apparaten zijn waarmee reproducties kunnen worden gemaakt, en legt
dit voor aan het Hof. Volgens het Hof valt een pc niet onder de richtlijn,
maar een pc die aan een printer verbonden is, wel. Wie uiteindelijk de
heffing moet betalen - de fabrikant, importeur, distributeur van printer
of pc - wordt overgelaten aan de discretie van de lidstaten. Deze uitspraak is
deels in overeenstemming met het standpunt van de Nederlandse regering.
Beschikking van het Hof van 14 november 2013, Glaxosmithkline Biologicals,
zaak C-210/13 (Verenigd Koninkrijk)
Glaxo heeft een aanvullend beschermingscertificaat (ABC) aangevraagd
voor een bepaald product. Het heeft daarna ook een ABC aangevraagd voor
een griepvaccin dat dit product bevat. Het Engelse octrooibureau heeft
beide aanvragen afgewezen op de grond dat het geen “werkzame stof” is in
de zin van verordening 469/2009. Glaxo gaat in beroep tegen het besluit.
De verwijzende rechter wil weten of een adjuvans zonder therapeutische
werking die de werking van een geneesmiddel versterkt, een werkzame stof
is in de zin van de verordening. Het Hof doet de vragen bij een met redenen
omklede beschikking af. In de uitspraak in de zaak Massachusetts Institute of
Technology (C-431/04) heeft het Hof al bepaald dat een stof die geen eigen
therapeutisch effect heeft en ertoe dient een geneesmiddel een bepaalde
farmaceutische vorm te geven, niet onder het begrip werkzame stof valt,
ook niet als het wel invloed heeft op de werking van het geneesmiddel.

| 31 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Dit is ook het geval voor een adjuvans. Deze zienswijze komt overeen
met het door Nederland ingebrachte standpunt.

| 32 |

Arrest van het Hof van 12 december 2013, Georgetown, zaak C-484/12
(Nederland, rechtbank ’s-Gravenhage)
Vanwege de beperkte geldigheidsduur van octrooien en de enorme
investeringen (in tijd en geld) die de ontwikkeling van geneesmiddelen
vergt, biedt het EU-recht houders van een basisoctrooi de mogelijkheid om
voor geneesmiddelen een zogenaamd aanvullend beschermingscertificaat
aan te vragen. Georgetown University bezit een Europees basisoctrooi dat
meerdere producten beschermt. Op basis van dit octrooi vraagt Georgetown
verschillende aanvullende beschermingscertificaten (ABC’s) aan. Vraag voor
het EU-Hof is of per basisoctrooi meerdere ABC’s kunnen worden aangevraagd. Het Hof overweegt dat indien een basisoctrooi meerdere ‘producten’ beschermt, het in beginsel mogelijk is meerdere ABC’s te verkrijgen
voor elk van de te onderscheiden producten. Dit komt in grote lijnen
overeen met het Nederlandse standpunt.

Landbouw
Arrest van het Hof van 17 oktober 2013, Schaible, zaak C-101/12 (Duitsland)
Op grond van verordening 21/2004 gelden identificatie- en registratieverplichtingen voor schapen en geiten. Schaible is een Duitse schapenhouder.
Hij is het niet eens met deze verplichtingen. Hij stelt dat de verordening
ongeldig is omdat met de opgelegde verplichtingen de vrijheid van
ondernemerschap van artikel 16 van het EU-Handvest wordt geschonden.
Het Hof oordeelt dat de vrijheid van ondernemerschap geen absolute
werking heeft en deze vrijheid dus kan worden beperkt. Volgens het Hof zijn
de verplichtingen van de verordening passend om het doel van bestrijding
van dierziekten te bereiken. Daarbij zijn de verplichtingen ook niet
onevenredig. Anders dan Schaible had gesteld is bij het vastleggen van de
verplichtingen rekening gehouden met het dierenwelzijn. De verordening is
volgens het Hof dan ook geldig. Deze uitspraak is in lijn met het standpunt
van de Nederlandse regering.
Arrest van het Hof van 19 december 2013, Fruition Po, zaak C-500/11 (Verenigd Koninkrijk)
De Britse minister van Landbouw heeft het besluit tot erkenning van
Fruition als telersvereniging ingetrokken. Dit besluit volgde op een audit

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

van de Commissie. Bij die audit bleek dat Fruition niet voldeed aan de
erkenningscriteria van verordening 2200/96 aangezien een deel van de
taken van Fruition waren uitbesteed aan derden. Fruition verzoekt de
nationale rechter toetsing van de wettigheid van het besluit. Het Hof
overweegt dat een telersvereniging wezenlijke activiteiten kan uitbesteden
aan derden. Zij zal dan wel contractueel moeten vastleggen dat de vereniging verantwoordelijk blijft voor deze activiteiten en voor de algemene
zeggenschap over het beheer. Deze uitkomst komt in grote lijnen overeen
met de Nederlandse inbreng.
Arrest van het Gerecht van 16 september 2013, Nederland tegen Commissie, zaak T-343/11
Dit geschil met de Commissie draait om kosten van telersvereniging FresQ
die in aanmerking komen voor financiering op grond van verordening
1433/2003. Het betreft onder meer de financiering van de kosten van de
bedrukking van verpakkingen. Volgens Nederland moeten deze kosten
worden aangemerkt als “kosten van verkoopbevordering”. Het Gerecht wijst
deze stelling af. Financiering kan uitsluitend worden verleend voor
specifieke promotieacties die ook als zodanig zijn beschreven in een
goedgekeurd operationeel programma. Daarnaast komt volgens de
Commissie telersvereniging FresQ geen financiering toe, omdat, in strijd
met de erkenningsvoorwaarden, de producten niet centraal door FresQ
werden verkocht, maar door de daarbij aangesloten telers. Nederland is
het hier niet mee eens, maar wordt ook op dit punt door het Gerecht in
het ongelijk gesteld.

Mededinging
Arrest van het Hof van 18 februari 2013, Ordem dos Técnicós Oficiáis de Contas (OTOC),
zaak C-001/12 (Portugal)
OTOC is de beroepsvereniging van accountants in Portugal. Zij is wettelijk
verantwoordelijk voor het instellen van een stelsel van permanente educatie
voor het waarborgen van de kwaliteit van beëdigde boekhouders. OTOC
biedt daartoe zelf cursussen aan. Daarnaast stelt zij de voorwaarden voor en
beslist welke andere aanbieders cursussen mogen aanbieden. De Portugese
mededingingsautoriteit heeft naar aanleiding van klachten vastgesteld dat
OTOC de artikelen 101 en 102 VWEU schendt. In het beroep van OTOC tegen
die beslissing vraagt de verwijzende rechter het Hof of het reglement van
OTOC een “besluit van een ondernemersvereniging” is in de zin van artikel 101 VWEU.

| 33 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Het Hof overweegt dat boekhouders ondernemers zijn.
Het reglement is dus een besluit van een ondernemersvereniging.
De wettelijke verplichting om een dergelijk reglement vast te stellen doet
daar niet aan af. Bovendien is OTOC ook zelf economisch actief op dezelfde
markt als de opleidingsaanbieders. Een dergelijk reglement kan een door
artikel 101 VWEU verboden mededingingsbeperking vormen. Dit is in
overeenstemming met het door Nederland ingebrachte standpunt.

Medezeggenschap

| 34 |

Arrest van het Hof, van 20 juni 2013, Commissie tegen Nederland, zaak C-635/11
Deze zaak gaat over richtlijn 2005/56/EG betreffende grensoverschrijdende
fusies van kapitaalvennootschappen (fusierichtlijn). De Commissie verwijt
Nederland artikel 16, lid 2, sub b, van de fusierichtlijn ten onrechte niet in
nationaal recht te hebben omgezet. Dit artikel waarborgt het niveau van
medezeggenschap van werknemers na een grensoverschrijdende fusie van
ondernemingen. De Commissie voert aan dat Nederland, door lid 2, sub b,
niet te hebben opgenomen in de wet, ten onrechte de bestaande medezeggenschapsrechten bij een fusie niet ook toekent aan de in andere
lidstaten werkzame werknemers. De Commissie krijgt gelijk.

Milieu
Arrest van het Hof van 31 januari 2013, BPU, zaak C-26/11 (België)
In de Belgische wet was een bijmengverplichting geïntroduceerd. Op iedere
liter benzine of diesel moest een bepaalde hoeveelheid biobrandstof
worden aangeboden. De Belgische verwijzende rechter vroeg zich af of
richtlijn 98/70 betreffende de kwaliteit van benzine en dieselbrandstof zich
verzet tegen een dergelijke bijmengplicht. Het Hof oordeelde dat dat niet
het geval was. De betrokken regeling voorzag namelijk in een verplicht
minimumpercentage aan biobrandstoffen gerelateerd aan de totale
hoeveelheid verkochte gewone brandstof per jaar. De wet verplichtte niet
tot minimumpercentages biobrandstoffen in elke liter verkochte brandstof.
Er wordt aldus geen afbreuk gedaan aan de doelstellingen van richtlijn
98/70 betreffende de kwaliteit van benzine en dieselbrandstof.
Deze uitspraak is in lijn met het standpunt van de Nederlandse regering.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Arrest van het Hof van 12 december 2013, Shell, gevoegde zaken C-241/12 en C-242/12
(Nederland, rechtbank Rotterdam)
Bij het verladen van een schip is een partij diesel van Shell per ongeluk
vermengd geraakt met een andere stof. De diesel voldeed hierdoor niet
meer aan de oorspronkelijke productkenmerken. De Belgische afnemer
van Shell kon de diesel daarom niet gebruiken voor verkoop aan de pomp.
Shell heeft de partij diesel teruggehaald naar Nederland. Volgens het
Openbaar Ministerie vervoerde Shell tijdens deze terugreis afval, zonder de
autoriteiten daarvan op de hoogte te stellen. De rechtbank Rotterdam wil
weten of de partij diesel inderdaad aangemerkt moet worden als “afvalstof”
in de zin van de Europese afvalstoffenwetgeving. Het Hof beslist dat een
partij diesel die onbedoeld vermengd is geraakt met een andere stof, niet is
aan te merken als afvalstof indien de houder (in casu Shell) daadwerkelijk
voornemens is de diesel opnieuw te mengen en vervolgens weer op de
markt te brengen. De Nederlandse regering vond dat de diesel in de
specifieke omstandigheden van deze zaak wel een afvalstof was.
| 35 |

Openbaarheid
Arrest van het Gerecht van 13 september 2013, Nederland tegen Commissie, zaak T-380/08
Nederland wilde inzage in de vertrouwelijke versie van de beschikking van
de Commissie over het Nederlandse bitumenkartel. Bitumen is een
aardolieproduct dat wordt gebruikt voor het maken van asfalt.
Rijkswaterstaat is benadeeld door het kartel en wil de schade in een civiele
procedure op de deelnemers verhalen. Daarvoor is informatie uit de
kartelbeschikking zeer nuttig. De Commissie weigerde echter de vertrouwelijke informatie openbaar te maken. Het Gerecht stelt de Commissie in het
gelijk. Het Gerecht weegt de geheimhoudingsregeling uit verordening
1/2003 af tegen de openbaarmakingsregeling van de Eurowob (verordening
1049/2001). Het Gerecht beslist dat algemeen moet worden aangenomen
dat de openbaarmaking van informatie uit een kartelbeschikking afbreuk
doet aan de commerciële belangen van de karteldeelnemers en het
kartelonderzoek (waaronder het clementieprogramma) van de Commissie.
Dit zijn twee uitzonderingsgronden in de Eurowob. Daarom moet kartelinformatie in beginsel vertrouwelijk blijven. Daarbij is niet relevant of het
kartelonderzoek nog loopt of al is afgerond. In deze zaak heeft Nederland
niet het bestaan van een hoger belang aangetoond dat inzage zou rechtvaardigen. Het Gerecht kent ook belang toe aan het feit dat de nationale rechter

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

die beslist over de schadevergoeding, de mogelijkheid heeft om informatie
op te vragen bij de Commissie. Nederland verliest de zaak.

Procesrecht

| 36 |

Beschikking van het Gerecht van 19 februari 2013, Provincie Groningen e.a. tegen
Commissie, en Stichting het Groninger Landschap e.a. tegen Commissie, gevoegde zaken
T-15/12 en T-16/12
Het natuurbeheer in Nederland is gedecentraliseerd en belegd bij de provincies.
Grondaankoop en terreinbeheer worden door particuliere natuurbeschermingsorganisaties gedaan. Nederland heeft in 2010 een subsidieregeling voor
grondaankoop bij de Commissie aangemeld. De Commissie heeft de regeling
als met de interne markt verenigbare staatssteun aangemerkt.
De provincies en de natuurbeschermingsorganisaties hebben beroep ingesteld
tegen dit besluit. Zij stellen dat de kwalificatie van natuurbeschermingsorganisaties als ondernemingen voor hen nadelige gevolgen heeft. Het Gerecht
verklaart het beroep niet-ontvankelijk. Het Gerecht oordeelt dat het bestreden
besluit geen juridisch bindend standpunt inhoudt voor de vraag of natuurbeschermingsorganisaties ondernemingen zijn noch voor de vraag of alle
activiteiten economisch van aard zijn. Deze motivering van het besluit kan
niet door de Unierechter worden getoetst, zodat partijen daar geen procesbelang aan kunnen ontlenen. Nederland had zich gevoegd aan de zijde
van de provincies maar geen standpunt ingenomen ten aanzien van de
ontvankelijkheid.
Beschikking van het Hof van 14 maart 2013, Le Relais, zaak C-240/12
(Nederland, Rechtbank Rotterdam)
Het bedrijf Le Relais bracht gebruikte kleding over van Frankrijk naar de
Verenigde Arabische Emiraten via de haven van Rotterdam. In een strafzaak voor
de Rechtbank Rotterdam wordt Le Relais verweten dat zij de overbrenging ten
onrechte niet vooraf heeft aangemeld bij de bevoegde Nederlandse autoriteiten.
Een dergelijke verplichting geldt in het kader van verordening 259/93 in geval
van “doorvoer” van afvalstoffen. De rechtbank Rotterdam vraagt aan het Hof of in
dit geval sprake is van doorvoer in de zin van de verordening. Het Hof oordeelt
dat de rechtbank onvoldoende omschrijving heeft gegeven van de feiten en
juridische omstandigheden van het onderhavige geval. Zonder deze gegevens
kan het Hof geen zinvol antwoord geven op de gestelde prejudiciële vragen.
Het Hof verklaart het verzoek daarom niet-ontvankelijk.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Arresten van het Hof van 26 september 2013, PPG tegen de Commissie, gevoegde zaken
C-625/11 P en zaak C-626/11 P
Deze zaken zijn de hoger beroepen van PPG tegen een eerdere uitspraak van
het Gerecht. PPG behartigt de belangen van producenten en importeurs van
polyelektrolyten, polyacrylamide en/of andere polymeren die acrylamide
bevatten. PPG had voor het Gerecht verzocht om vernietiging van de
beslissing om acrylamide als zeer zorgwekkende stof te identificeren en het
voornemen om het op de lijst te plaatsen (in zaak T-268/10, hoger beroep
zaak C-625/11P), en verzocht om vernietiging van plaatsing op de lijst
(in zaak T-1/10, hoger beroep zaak C-626/11). Het Gerecht had in eerste
aanleg geoordeeld dat PPG in zaak T-268/10 te vroeg was omdat er nog geen
besluit was dat kon worden aangevochten. In de zaak T-1/10 oordeelde het
Gerecht dat PPG te laat was met het indienen van een verzoekschrift en
verklaarde het om die reden niet-ontvankelijk. Het Hof oordeelt in het
voordeel van PPG. Volgens het Hof had het Gerecht PPG wel moeten
ontvangen in de verzoekschriften en verwijst de zaken terug naar het
Gerecht voor een verdere (inhoudelijke) behandeling. Nederland had
zich gevoegd aan de zijde van ECHA maar geen standpunt ingenomen
ten aanzien van de ontvankelijkheid.
Arrest van het Hof van 3 oktober 2013, Inuit Tapiriit Kanatami e.a., zaak C-583/11 P
In deze uitspraak heeft het Hof de geldigheid bevestigd van het verbod op
de import in de EU van zeehondenproducten. Nederland heeft geijverd
voor dat verbod. Daarnaast geeft de uitspraak uitleg aan het begrip
“regelgevingshandeling” in artikel 263, vierde alinea VWEU. Sinds de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon is er voor burgers en ondernemingen
de mogelijkheid om beroep in te stellen tegen algemeen verbindende
EU-regelingen verruimd. Het is voldoende aan te tonen dat iemand
rechtstreeks wordt geraakt door “regelgevingshandelingen”. Het Hof overweegt
dat “wetgevingshandelingen” niet onder het begrip “regelgevingshandelingen”
vallen. Een “wetgevingshandeling” wordt door Raad en EP samen gemaakt,
zoals deze verordening inzake zeehondenproducten. De drempel om
beroep in te kunnen stellen tegen een wetgevingsafdeling is dus hoger en
daarvoor is nog steeds vereist dat een persoon kan aantonen dat hij
rechtstreeks én individueel geraakt wordt door de wetgeving, aldus het Hof.
De uitspraak is conform het Nederlandse standpunt.

| 37 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 38 |

Arrest van het Hof van 26 november 2013, zaken C-58/12 P Groupe Gascogne, C-40/12 P
Gascogne Sack en C-50/12 P Kendrion
Deze zaken betreffen hogere beroepen in het zogeheten Industriezakkenkartel. In 2005 zijn door de Commissie boetes opgelegd aan de
deelnemers in het kartel. Tegen deze boetes hebben de deelnemers beroep
ingesteld bij het Gerecht. Het Gerecht heeft in deze beroepszaken pas
na zes jaar uitspraak gedaan, waarbij tussen de schriftelijke procedure en
de hoorzitting vier jaar zijn verstreken. De betrokken bedrijven hebben in
de onderhavige hogere beroepen onder andere schending van de redelijke
termijn aangevoerd. Het Hof overweegt dat bij gebrek aan aanwijzingen dat
de lange duur van de procedure invloed heeft gehad op de uitkomst van het
geding, de niet-inachtneming van de redelijke termijn niet kan leiden tot
vernietiging van het bestreden arrest. Wel kunnen de betrokken ondernemingen vanwege de lange duur van de procedure een schadevordering
tegen de Unie instellen op grond van artikelen 268 VWEU en 340,
tweede alinea, VWEU, aldus het Hof. De uitspraak is in lijn met de
door Nederland ingediende opmerkingen.

Sancties
Arrest van het Hof van 18 juli 2013, Commissie e.a. tegen Kadi, gevoegde zaken
C-584/10 P, C-593/10 P en C-595/10 P
Kadi is opgekomen tegen de EU-uitvoering van zijn plaatsing op de
VN-sanctielijst. Het Hof vernietigde in het ‘Kadi-I’-arrest (C402/05 P
en C415/05 P) deze uitvoering wegens het ontbreken van voldoende
rechtsbescherming op EU-niveau. Volgens het Hof zijn de maatregelen
die op EU-niveau zijn genomen om te voldoen aan de Kadi-I uitspraak,
onvoldoende. Dit was niet het Nederlandse standpunt.

Sociaal recht
Arrest van het Hof van 11 april 2013, Jeltes, Peeters en Arnold zaak, C-443/11
(Nederland, Rechtbank Amsterdam)
Jeltes, Peeters en Arnold zijn Nederlanders die in Nederland hebben gewerkt
terwijl zij in België respectievelijk Duitsland woonden. Zij zijn werkeloos
geworden en vragen in Nederland een werkeloosheidsuitkering aan.
Hun aanvragen worden geweigerd. Tegen deze weigering hebben zij
beroep ingesteld. In beroep vraagt de rechter uitleg aan het Hof over de

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

verordening betreffende de coördinatie van sociale zekerheid (verordening
883/2004). Als gevolg van de uitspraak in de zaak C-1/85, Miethe hadden
deze zogenoemde ‘atypische grensarbeiders’ de keuze om de uitkering
in het woonland dan wel het werkland aan te vragen. Het Hof oordeelt dat
als gevolg van de na die rechtspraak gewijzigde verordening deze personen
niet meer kunnen kiezen. Zij moeten dit nu altijd in hun woonland doen.
De uitspraak is in lijn met het door Nederland ingenomen standpunt.
Arrest van het Hof van 25 april 2013, Hogan e.a., zaak C-398/11 (Ierland/ High Court)
In deze zaak vraagt de Ierse rechter onder meer of voor de toepasselijkheid
van richtlijn 2008/94 betreffende de bescherming van werknemers bij
insolventie er een causaal verband moet bestaan tussen het verlies aan
pensioenrechten en de insolventie van de werkgever. In het verlengde
van het arrest in de zaak C-278/05 Robins overweegt het Hof dat de richtlijn
beoogt werknemers een minimumbescherming te bieden. Begunstigden
hoeven daarom geen causaal verband aan te tonen tussen het verlies
aan pensioenrechten en de insolventie van de werkgever, aldus het Hof.
Het arrest is niet in lijn met het standpunt dat Nederland naar voren
heeft gebracht.
Arrest van het Hof van 20 juni 2013, Riežniece, zaak C-007/12 (Letland)
Riežniece wordt tijdens haar ouderschapsverlof ontslagen, omdat haar
functie is opgeheven in het kader van bezuinigingen. De vraag is of dit
in overeenstemming is met de richtlijn gelijke behandeling in arbeid en
beroep (richtlijn 76/207) en de raamovereenkomst inzake ouderschapsverlof. De raamovereenkomst verbiedt ontslag van een werknemer met
ouderschapsverlof niet zolang dat verlof niet de reden is voor het ontslag.
Of er sprake is van discriminatie op grond van geslacht hangt af van het
gegeven of er meer vrouwen dan mannen van het verlof gebruikmaken en
vrouwen dus eerder door een dergelijk ontslag worden getroffen. Dit moet
de verwijzende rechter nagaan. Daarbij dient de nationale rechter te
verifiëren of de beoordeling gold voor alle werknemers die door de
schrapping van de post kunnen worden getroffen, of de toegepaste criteria
identiek zijn aan die voor de aanwezige werknemers, en of zij niet de fysieke
aanwezigheid van de werknemers die met ouderschapsverlof zijn, impliceert. Bovendien mag de werkgever de rechten uit de raamovereenkomst
niet uithollen door de werknemer een functie aan te bieden die zal worden
geschrapt. De uitspraak komt overeen met de Nederlandse inbreng.

| 39 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 40 |

Arrest van het Hof van 19 september 2013, Pensionsversicherungsanstalt v. Peter Brey,
zaak C-140/12 (Oostenrijk)
De Duitse Peter Brey en zijn echtgenote verhuizen naar Oostenrijk. Brey is
afhankelijk van een invaliditeitspensioen en een verzorgingstoelage (samen
circa € 1100). De basisuitkering van zijn echtgenote wordt na de verhuizing
niet meer uitgekeerd. Omdat het koppel in financiële problemen komt,
vraagt Brey een compenserende toeslag aan bij de Oostenrijkse pensioenverzekeraar. Deze toeslag wordt Brey geweigerd omdat vestiging in
Oostenrijk niet legaal is als een burger niet over voldoende bestaansmiddelen beschikt.
Het Hof erkent dat lidstaten de toekenning van sociale uitkeringen aan
economisch niet-actieve burgers van de Unie afhankelijk mogen stellen van
de voorwaarde dat deze voldoen aan de voorwaarden voor legaal verblijf.
Echter, een regeling die in alle gevallen en automatisch uitsluit dat een
sociale uitkering wordt toegekend aan een economisch niet-actieve
staatsburger van een andere lidstaat, strookt volgens het Hof niet met de
bepalingen van de richtlijn 2004/38/EG. De uitspraak is gedeeltelijk in lijn
met het door Nederland ingebrachte standpunt.
Arrest van het Hof van 26 september 2013, Kristensen, zaak C-476/11 (Denemarken)
Deze zaak betreft de vraag of leeftijdsafhankelijke pensioenbijdragen onder
de uitzondering van artikel 6, lid 2, van richtlijn 2000/78 vallen. Uit die
bepaling volgt dat het vaststellen van een toetredingsleeftijd of een pensioengerechtigde leeftijd voor het verkrijgen van een pensioen- of invaliditeitsuitkering geen verboden leeftijdsdiscriminatie vormt. De werkgever van
Kristensen kent progressieve leeftijdsafhankelijke pensioenbijdragen.
Kristensen stelt dat dit in strijd is met het verbod op leeftijdsdiscriminatie.
Het Hof stelt vast dat in deze zaak sprake is van een verschil in behandeling
naar leeftijd. De uitzondering uit de richtlijn moet restrictief worden
uitgelegd. Zij geldt alleen voor de elementen die uitdrukkelijk en limitatief in
die bepaling zijn vermeld, namelijk het vaststellen van een toetredingsleeftijd
of een pensioengerechtigde leeftijd. Het Hof oordeelt dat de leeftijdsafhankelijke progressiviteit van pensioenbijdragen verder gaat. In tegenstelling tot
wat Nederland heeft betoogd, oordeelt het Hof dat zij daarom niet onder
de uitzonderingen van artikel 6, lid 2, van richtlijn 2000/78 vallen.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Staatssteun
Arrest van het Gerecht van 12 september 2013, Duitsland/Commissie, zaak T-347/09
Duitsland heeft delen van het eigendom van nationale natuurreservaten
overgedragen aan natuurbeschermingsorganisaties. De betrokken regeling
is door de Commissie als een steunregeling aangemerkt omdat de
Commissie de betrokken organisaties als ondernemingen in de zin van het
mededingingsrecht heeft gekwalificeerd. Hoewel de Commissie de steun
uiteindelijk heeft goedgekeurd, heeft Duitsland het besluit aangevochten
voor zover het om ondernemingen zou gaan. Het Gerecht verwerpt het
Duitse beroep en bevestigt het standpunt van de Commissie. Enerzijds zijn
de natuurbeschermingsactiviteiten sociaal van aard en verrichten de
natuurbeschermingsorganisaties in beginsel geen economische activiteiten. Anderzijds ontplooien de natuurbeschermingsorganisaties economische activiteiten zoals de verkoop van hout. Daarmee concurreren deze
organisaties met marktpartijen. Het Gerecht concludeert dan ook dat het in
dit geval gaat om ondernemingen die economische activiteiten ontplooien.
De uitspraak komt niet overeen met het Nederlandse standpunt.
Arrest van het Hof van 21 november 2013, Deutsche Lufthansa AG,
zaak C-284/12(Duitsland)
Deutsche Lufthansa start in 2006 een procedure tegen de luchthaven
Frankfurt waarbij zij staking en terugbetaling vordert van de staatssteun die
de luchthaven aan Ryanair verleent. In 2008 stelt de Commissie vast dat er
sprake is van staatssteun. De verwijzende rechter twijfelt echter of dat
inderdaad zo is en stelt hierover vragen aan het Hof. Het Hof gaat niet in op
de vraag of er sprake is van staatssteun maar zet uiteen welke ruimte er nog
is voor een nationale rechter in een dergelijke situatie. Het Hof oordeelt dat
de rechter in die situatie een aantal verplichtingen en keuzes heeft. Zo mag
de rechter niet meer vaststellen dat er geen sprake is van steun en geen
beslissing nemen die tegen het (voorlopige) besluit van de Commissie
indruist. De nationale rechter kan wel besluiten om de steun op te schorten
en/of terug te vorderen. Daarnaast kan de rechter de Commissie om
verduidelijkingen verzoeken of besluiten om het Hof een prejudiciële vraag
voor te leggen. Het standpunt van Nederland is niet gevolgd.

| 41 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Strafrecht

| 42 |

Arrest van het Hof van 30 mei 2013, Jeremy F, zaak C-168/13 PPU (Frankrijk)
Het VK heeft een Europees aanhoudingsbevel (EAB) uitgevaardigd tegen
Jeremy F., die vervolgd wordt voor kinderontvoering. Hij wordt twee
maanden later door Frankrijk aan het VK overgeleverd. Het VK doet nadien
een verzoek om uitbreiding van de overlevering met het oog op strafvervolging voor seksueel misbruik in de periode tussen uitvaardiging van het
aanhoudingsbevel en de overlevering. Jeremy F. stelt beroep in tegen
inwilliging van dit verzoek. Het Cour de Cassation vraagt het Hof of een
beroepsmogelijkheid de termijnen van artikel 17 van het kaderbesluit
opschort. Het Hof overweegt dat de overleveringsprocedure het recht
op een daadwerkelijk rechtsmiddel moet garanderen. Het kaderbesluit
voorziet zelf al in een procedure conform de vereisten van artikel 47 van
het EU-Handvest, maar laat de lidstaten de ruimte om te voorzien in een
opschortend beroep tegen de beslissingen betreffende het aanhoudingsbevel. Deze mogelijkheid wordt wel begrensd door het kaderbesluit.
Dit betekent dat een opschortend beroep alleen mogelijk is voor zover
de definitieve beslissing wordt vastgesteld binnen de in artikel 17 van het
kaderbesluit voorziene termijnen. Deze uitkomst komt niet overeen met
het door Nederland ingebrachte standpunt.
Arrest van het Hof van 14 november 2013, Baláž, zaak C-60/12, (Tsjechië)
Baláž is een Tsjech die in Oostenrijk een verkeersovertreding heeft begaan.
Volgens het kaderbesluit wederzijdse erkenning geldelijke sancties moet
een persoon de gelegenheid hebben gehad de zaak te laten behandelen
door een “met name in strafzaken bevoegde rechter”. Er zijn echter verschillen
tussen de lidstaten ten aanzien van de manier waarop ze de afhandeling van
verkeersboetes hebben georganiseerd. In Oostenrijk is een bestuursrechter
bevoegd. Het Hof bepaalt dat, gelet op het doel van het kaderbesluit, niet
uitsluitend een strafrechter de zaak moet kunnen behandelen. Onder het
begrip “met name in strafzaken bevoegde rechter” valt elke rechterlijke instantie
die een procedure toepast die aan de wezenlijke kenmerken van een
strafrechtelijke procedure voldoet. Dat kan ook een bestuursrechter zijn.
Dit komt overeen met het standpunt van de Nederlandse regering.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Telecom
Arrest van het Hof van 21 maart 2013, Belgacom, zaak C-375/11 (België)
Deze zaak betreft de vergoedingen voor gebruiksrechten van radiofrequenties in België. De rechter heeft vragen gesteld over de verenigbaarheid van de Belgische wet met de artikelen 12 tot en met 14 van de
machtigingsrichtlijn (2002/20/EG). Deze richtlijn heeft betrekking op
elektronische communicatienetwerken. Bovengenoemde artikelen
regelen de voorwaarden en criteria waar nationale regelgeving omtrent
vergoedingen voor het gebruik van deze netwerken aan moet voldoen.
Het Hof overweegt dat naast de algemene vereisten van non-discriminatie,
transparantie en objectiviteit, deze artikelen niet voorschrijven hoe een
nationale regeling eruit moet zien. Zolang deze evenredig en objectief
gerechtvaardigd is en aan alle belanghebbenden is bekendgemaakt,
verzet de richtlijn zich niet tegen de Belgische regeling. Deze uitspraak
is in overeenstemming met het standpunt van de Nederlandse regering.
| 43 |

Arrest van het Hof van 18 juli 2013, Vodafone Omnitel NV e.a., gevoegde zaken C-228/12
tot en met C-232/12 en C-254/12 tot en met C-258/12 (Italië)
De Italiaanse telecomtoezichthouder AGCOM heeft Vodafone e.a. gemaand
bijdragen in de operationele kosten van de toezichthouder over de jaren
2006-2010 te voldoen. De verwijzende rechter vraagt zich af of de heffing in
overeenstemming is met de machtigingsrichtlijn (richtlijn 2002/20/EG).
Artikel 12 daarvan somt op dat bijdragen aan telecombedrijven mogen
worden opgelegd ter dekking van het beheer en de controle van, en het
toezicht op de naleving van het algemene machtigingssysteem, de gebruiksrechten en van specifieke verplichtingen zoals internationale samenwerking, harmonisatie en normering, marktanalyse, controle en ander
markttoezicht en regelgevende werkzaamheden. Het Hof oordeelt dat
de lidstaten telecombedrijven dus een bijdrage mogen opleggen mits die
uitsluitend bestemd is om genoemde activiteiten te bekostigen en mits
de inkomsten uit die bijdrage die kosten niet overstijgen. Ook moet de
bijdrage objectief, transparant en evenredig over de ondernemingen
worden verdeeld. De uitspraak is in overeenstemming met het
Nederlandse standpunt.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 44 |

Arrest van het Hof van 7 november 2013 in de zaak C-518/11 UPC Nederland BV tegen
Gemeente Hilversum (Nederland, Gerechtshof Amsterdam)
De gemeente Hilversum heeft in 1996 haar kabelnetbedrijf aan de rechtsvoorganger van UPC verkocht. Zij behield zich echter bevoegdheden
voor ten aanzien van de samenstelling en tarifering van het basispakket
aan radio- en televisiezenders voor de op het kabelnet aangesloten
huishoudens. UPC daagde de gemeente voor de rechter en vorderde dat
het tariefbeding nietig zou worden verklaard en dat de gemeente zou
worden gelast tariefsverhogingen toe te staan. Daarbij heeft zij aangevoerd
dat het tariefbeding onverenigbaar was met het EU-recht. Het Gerechtshof
Amsterdam heeft hierover vragen gesteld aan het Hof. Het Hof oordeelt dat
een gemeente niet rechtstreeks mag ingrijpen in de eindgebruikerstarieven
voor de levering van een basispakket aan radio- en televisieprogramma’s via
de kabel. Daarnaast volgt uit het beginsel van loyale samenwerking dat
een gemeente zich niet kan beroepen op een contractueel tariefbeding dat
is gesloten vóór de vaststelling van het op elektronische-communicatiediensten toepasselijke nieuwe regelingskader.

Vervoer
Arrest van het Hof van 3 oktober 2013, Lundberg, zaak C-317/12 (Zweden)
Deze zaak betreft de interpretatie van het begrip “niet-commercieel
goederenvervoer” zoals gebruikt wordt in artikel 3 (h) van verordening
nr. 561/2006. De heer Lundberg heeft zijn eigen rallywagen naar een beurs
vervoerd waarvan de deelname deels gesponsord is. In tegenstelling tot wat
Nederland betoogt, oordeelt het Hof dat dit is aan te merken als niet-commercieel vervoer. Voor de betekenis en draagwijdte van “niet-commercieel
goederenvervoer” verwijst het Hof naar de algemene context, de in de
omgangstaal gebruikelijke betekenis van het begrip en de doelstellingen
van de verordening. Het Hof oordeelt dat niet-commercieel goederenvervoer betrekking heeft op goederenvervoer door een particulier voor eigen
rekening en alleen in het kader van een hobby wanneer deze hobby
gedeeltelijk door derden wordt gefinancierd en dit vervoer onbeloond blijft.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Vrij verkeer - Diensten
Arrest van het Hof van 8 mei 2013, Libert, gevoegde zaken C-197/11 en C-203/11 (België)
Deze zaak heeft betrekking op twee voorschriften in Belgische wetgeving
betreffende de woningmarkt in bepaalde gemeenten. Kopers of huurders
van woningen moeten een voldoende hechte band hebben met de
gemeente van vestiging. Daarnaast moeten projectontwikkelaars een deel
van hun bouwproject als sociale woningbouw bestemmen in ruil voor
fiscale stimuli en subsidiemechanismen. De Belgische rechter vraagt aan
het Hof of deze regelingen in strijd zijn met de verdragsbepalingen inzake
het vrij verkeer en de dienstenrichtlijn (2006/123). Het eerste voorschrift is
een belemmering van het vrij verkeer, omdat het burgers ervan weerhoudt
deze gemeenten te verlaten. Het voorkomen dat minder kapitaalkrachtige
personen uit de markt geprijsd worden, is weliswaar een doel van algemeen
belang maar is in casu niet proportioneel. Ook het tweede voorschrift is een
belemmering van het vrij verkeer, aangezien projectontwikkelaars de grond
niet vrij kunnen gebruiken. De nationale rechter moet beoordelen of deze
belemmering gerechtvaardigd wordt. De uitspraak is in overeenstemming
met het door Nederland ingenomen standpunt in deze zaak.
Arrest van het Hof van 11 juli 2013, Fédération des maisons de repos privées de Belgique
(Femarbel), zaak C-57/12 (België)
Femarbel komt op tegen een besluit van de Gemeenschappelijke
Gemeenschapscommissie (hierna: ‘GGC’), die de erkenningsnormen voor
bejaardenopvang vaststelt. Femarbel is van oordeel dat de erkenningsnormen en gestelde vergunningsvereisten niet voldoen aan de dienstenrichtlijn. Volgens de GGC is die richtlijn niet van toepassing omdat
gezondheidszorg en sociale diensten van het toepassingsbereik van die
richtlijn zijn uitgesloten. Het Hof overweegt dat uit de bewoordingen
en context van de richtlijn volgt dat “diensten van gezondheidszorg” diensten
zijn waarbij het erom gaat gezondheid te beoordelen, te bewaren of te
verbeteren, voor zover deze activiteiten zijn voorbehouden aan een
gereglementeerd beroep binnen de gezondheidszorg en rechtstreeks
met de menselijke gezondheid zijn verbonden. Wat betreft “sociale diensten”
geldt dat die aan twee cumulatieve voorwaarden moeten voldoen. De aard
van de activiteiten moet de menselijke waardigheid en integriteit verzekeren en vorm geven aan sociale samenhang en solidariteit. Daarnaast is de
hoedanigheid van de dienstverlener van belang: dit is hetzij de staat zelf,

| 45 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

hetzij een erkende liefdadigheidsinstelling, hetzij een door de staat
gemachtigde particuliere dienstverrichter. De overwegingen van het Hof
zijn in lijn met de door Nederland gemaakte opmerkingen.

| 46 |

Arrest van het Hof van 12 september 2013, Konstantinides, zaak C-475/11 (Duitsland)
Meneer Konstantinides is een Griekse arts. Hij komt ongeveer twee keer per
jaar naar Duitsland om daar zeer specialistische chirurgische ingrepen uit te
voeren. Naar aanleiding van een klacht van een patiënt heeft de beroepsorganisatie van het land Hessen een onderzoek ingesteld. Uit dit onderzoek bleek
dat Konstantinides de beroepsregeling op twee punten had geschonden:
ten aanzien van de tarieven en reclame. Het Hof bepaalde dat een beroepsregeling die de honoraria en de reclamemogelijkheden van artsen regelt, niet
onder de materiële werkingssfeer van de richtlijn betreffende de erkenning
van beroepskwalificaties valt (richtlijn 2005/36). Het Hof geeft de verwijzende
rechter wel in overweging te beoordelen of de regels een belemmering van
het vrije dienstenverkeer vormen. Het oordeel van het Hof is volledig in
overeenstemming met het standpunt van de Nederlandse regering.

Vrij verkeer - Kapitaal
Arrest van het Hof van 31 januari 2013, Commissie tegen Nederland, zaak C-301/11
Ondernemingen die uit Nederland vertrekken, moeten op het moment van
vertrek belasting betalen over winsten die in Nederland zijn ontstaan maar
die nog niet zijn gerealiseerd. Deze belasting wordt de “exitheffing” genoemd.
Over de exitheffing bestaat een langlopend conflict tussen de Commissie en
een aantal lidstaten, waaronder Nederland. De Commissie vindt dat een
exitheffing (en de betaling ervan) moet worden uitgesteld tot het moment
van realisatie van de winst nà het vertrek uit een lidstaat. Het Hof oordeelde
eerder al (National Grid Indus, C-371/10) dat Nederland de niet-gerealiseerde
stille reserves mag belasten maar dat onmiddellijke invordering niet in alle
gevallen evenredig is. Nederland wordt veroordeeld door het Hof.
Arrest van het Hof van 25 april 2013, Commissie tegen Spanje, zaak C-64/11
Deze zaak gaat over een Spaanse exitheffing die geldt voor ondernemingen
die hun activiteiten beëindigen of die hun plaats van vestiging verleggen
naar het buitenland. Volgens de Europese Commissie is ook deze Spaanse
exitheffing in strijd is met het vrij verkeer van vestiging. Zij krijgt daarin
gelijk van het Hof.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Arrest van het Hof van 22 oktober 2013, Essent BV, gevoegde zaken C‑105/12 tot en met
C‑107/12 (Nederland, Hoge Raad)
In deze zaak over de Nederlandse Splitsingswet was de vraag aan de orde of
het daarin opgenomen privatiseringsverbod voor elektriciteits- en gasnetwerken, het groepsverbod voor netbeheerders en dienstverleners en het
verbod op nevenactiviteiten voor elektriciteits- en gasbedrijven in overeenstemming zijn met het vrij verkeer van kapitaal. Het Hof overweegt dat deze
verboden weliswaar een belemmering van genoemde vrijheid zijn, maar
geoorloofd kunnen zijn om de consument te beschermen en de energievoorziening zeker te stellen. Volgens het Hof kunnen met de Splitsingswet
dwingende doelstellingen van algemeen belang zoals onvervalste mededinging, consumentenbescherming en zekerstelling van de energievoorziening
worden nagestreefd. De Hoge Raad moet nagaan of deze verboden geschikt
zijn om de nagestreefde doelstellingen te bereiken en of deze niet verder
gaan dan noodzakelijk is voor de verwezenlijking van de beoogde doelstellingen. De uitspraak komt grotendeels overeen met het Nederlandse
standpunt.

Vrij verkeer - Personen
Arrest van het Hof van 18 juli 2013, Prinz en Seeberger, gevoegde zaken C-523/11 en
C-585/11 (Duitsland)
Deze zaak betreft de aanvraag van meeneembare studiefinanciering in
Duitsland door twee Duitse onderdanen. Om langer dan één jaar in
aanmerking te komen voor studiefinanciering voor een studie buiten
Duitsland, moet aan een woonplaatsvereiste worden voldaan. Dit houdt in
dat voorafgaand aan de aanvraag van de meeneembare studiefinanciering
de student ten minste drie jaar onafgebroken in Duitsland moet hebben
gewoond. De verwijzende rechter vraagt aan het Hof of dit vereiste
verenigbaar is met de rechten die voortvloeien uit het EU-burgerschap zoals
neergelegd in de artikelen 20 en 21 VWEU. Het Hof overweegt dat in de
nationale regeling eigen onderdanen worden benadeeld die in een andere
lidstaat hebben gewoond. Dit is een beperking van de rechten die voortvloeien uit het EU-burgerschap. De lidstaat mag wel eisen dat studenten
blijk geven van een bepaalde mate van integratie in deze lidstaat. Echter,
het is niet evenredig om de mate van integratie af te laten hangen van een
woonplaatsvereiste. Andere representatieve factoren zoals familie, baan of
talenkennis kunnen ook blijk geven van integratie. Het Duitse woonplaats-

| 47 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

vereiste is dus niet in overeenstemming met het Unierecht. Het standpunt
van de Nederlandse regering is niet gevolgd.

| 48 |

Arrest van het Hof van 10 oktober 2013, Van der Helder en Farrington,
zaak C-321/12 (Nederland, Centrale Raad van Beroep)
Een Nederlands en een Brits staatsburger, beiden niet woonachtig in
Nederland, hebben een Nederlandse pensioenuitkering. Het College van
zorgverzekeringen (CVZ) besluit om van de pensioenen bijdragen in te
houden uit hoofde van verstrekkingen bij ziekte. Het CVZ baseert dit besluit
op artikel 28, lid 2, sub b, van verordening 1408/71. Dit artikel bepaalt dat
wanneer meerdere lidstaten bevoegd zijn ter zake van pensioenen, de
kosten van verstrekkingen bij ziekte en moederschap voor rekening komen
van een van hen. In dit verband speelt de vraag over de interpretatie van het
begrip “wettelijke regeling”. De verwijzende rechter vraagt of wordt gedoeld
op de wettelijke regeling die betrekking heeft op prestaties bij ziekte en
moederschap, op de wettelijke regeling die betrekking heeft op pensioenen
of renten, of op alle wettelijke regelingen die betrekking hebben op het
gehele sociale-zekerheidsstelsel van een land. Het Hof concludeert dat het
begrip wettelijke regeling betrekking heeft op pensioenen of renten.

Vestiging
Arrest van het Hof van 7 maart 2013, DKV Belgium, zaak C-577/11 (België)
Het gaat in deze zaak om een Belgische regeling die zorgverzekeraars ertoe
verplicht toestemming te verkrijgen van een bepaalde commissie voordat ze
een tariefsverhoging door mogen voeren. DKV voert aan dat deze Belgische
regeling in strijd is met het beginsel van tariefsvrijheid, dat volgt uit
richtlijn 92/49 en richtlijn 73/239, die coördinatie van het verzekerings­
bedrijf regelen. Volgens het Hof staat het beginsel van tariefsvrijheid niet in
de weg aan een nationale regeling die slechts een technisch kader instelt
waarbinnen de verzekeringsondernemingen hun premies moeten berekenen. Echter, een dergelijk nationaal stelsel vormt een belemmering voor het
vrij verkeer, nu buitenlandse ondernemingen die zich in België vestigen,
genoopt worden hun commerciële beleid te overdenken. Maar de regeling
heeft consumentenbescherming, een dwingende reden van algemeen
belang, tot doel. De onderhavige regelgeving zorgt ervoor dat ouder
wordende verzekerden niet te maken krijgen met een plotselinge tariefsverhoging. Daarmee lijkt de Belgische regelgeving evenredig en gerecht-

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

vaardigd te zijn. Deze uitspraak is in overeenstemming met het standpunt
van de Nederlandse regering.
Arrest van het Hof van Justitie van 26 september 2013, Ottica New Line,
zaak C-539/11 (Italië)
Verzoekster is een Siciliaanse optiekzaak. Zij verzet zich tegen vergunningverlening aan Fotottica, eveneens een optiekzaak. De gemeente heeft de
vergunning verleend in strijd met een regionale wettelijke bepaling dat er
per 8000 inwoners één vergunning kan worden verleend en de optiekzaken
minstens 300 meter van elkaar verwijderd moeten liggen. De vraag die
centraal staat in deze zaak is of een regionale regeling die beperkingen stelt
aan de afgifte van vergunningen voor optiekzaken, zoals bevolkingsdichtheid en afstand, verenigbaar is met artikel 49 VWEU. Het Hof oordeelt
- in lijn met het standpunt van de Nederlandse regering - dat artikel 49
VWEU zich niet tegen een dergelijke regeling verzet voor zover de bevoegde
autoriteiten, met inachtneming van transparante en objectieve criteria,
correct gebruikmaken van de door de regeling geboden bevoegdheden,
teneinde de door die regeling beoogde doelstellingen verband houdende
met de bescherming van de volksgezondheid, op het gehele betrokken
grondgebied op coherente en systematische wijze te verwezenlijken.
Het is aan de nationale rechter om te onderzoeken of aan die voorwaarden
in het concrete geval is voldaan.

Doorhalingen en beschikkingen
In 2013 zijn veertien zaken waaraan de Nederlandse regering schriftelijk
heeft deelgenomen, bij beschikking doorgehaald door het Hof. Het betrof
vier prejudiciële zaken en tien directe zaken. In de volgende prejudiciële
zaken hebben de verwijzende rechters de vragen ingetrokken: C-666/11
M.e.a (Duitsland), C-227/12 KLM en TUI (Nederland, Rechtbank
Amsterdam), C-513/12 Ayalti (Duitsland) en C-158/13 Rajaby (Nederland,
Rechtbank Den Haag).
In alle directe zaken die zijn doorgehaald en waarin de Nederlandse regering
een memorie van interventie had ingediend, heeft de Commissie afstand
van instantie gedaan. Het betreft inbreukzaken gestart door de Commissie
wegens te late omzetting van richtlijnen. Sinds de inwerkingtreding van het
Verdrag van Lissabon is de Commissie bevoegd op grond van artikel 260,

| 49 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

lid 3 VWEU om bij het uitblijven van melding binnen de daarvoor gestelde
termijn van omzettingsmaatregelen door een lidstaat direct een dwangsom
en/of een boete te eisen van die lidstaat bij het Hof. Zij hoeft dus niet eerst
een uitspraak af te wachten die de inbreuk vaststelt. De Commissie heeft
sinds 2012 enkele tientallen van dergelijke zaken aanhangig gemaakt. Tot op
dit moment zijn nog geen boetes opgelegd in die zaken. Uit de lijst van
doorhalingen blijkt dat de dreigende boete lidstaten aanzet om vaart te
maken met tijdige omzetting. Zodra alsnog alle maatregelen zijn genomen
en gemeld, doet de Commissie afstand van instantie. Het betreft de
volgende zaken: C-48/12 Commissie Duitsland, C-245/12 Commissie Polen,
C-305/12 Commissie Slowakije, C-148/12 Commissie Duitsland, C-572/12,
Commissie Nederland, C-109/13 Commissie Finland, C-111/13 Commissie
Finland, C-598/12 Commissie Polen, C-55/13 Commissie Polen.

EVA-Hof
| 50 |

Arrest van het EVA-Hof van 28 januari 2013, EFTA Surveillance Authority v. IJsland,
zaak E-16/11
In 2008 brachten duizenden Nederlanders en Britten hun spaargeld onder
bij Icesave internetspaarrekeningen van de IJslandse Landsbanki. Al snel
bleek dat de bank niet meer in staat was haar verplichtingen na te komen.
Met het omvallen van Landsbanki en Icesave raakten de Nederlandse en
Britse depositohouders gedupeerd doordat zij geen compensatie ontvingen
vanuit het IJslandse depositogarantiestelsel. In 2011 heeft de EFTA
Surveillance Authority (ESA) bij het EVA-Hof beroep ingesteld tegen IJsland.
ESA stelde dat IJsland zijn verplichtingen niet is nagekomen uit de Richtlijn
94/14 inzake depositogarantiestelsels. Volgens ESA had de IJslandse Staat
moeten verzekeren dat de Nederlandse en Britse depositohouders compensatie ontvingen. De Nederlandse en de Britse regering en de Europese
Commissie hebben ESA gesteund in het beroep bij het EVA-Hof. Het
EVA-Hof wijst het beroep af. Uit de richtlijn, zoals die gold in 2008, volgt
volgens het Hof geen verplichting voor de IJslandse Staat om financieel in te
staan voor de vergoeding aan depositohouders als het depositogarantie­
stelsel geen uitkering kan verstrekken.

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 51 |

Bijlage 1

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

In 2013 gewezen arresten met Nederlandse inbreng, op nummer
gesorteerd
Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

T-380/08

Nederland/Commissie

toegang tot documenten, bitumen

T-347/09

Duitsland/Commissie

staatssteun, natuurgebieden

C-576/10

Commissie/Nederland

overheidsopdrachten

C-584/10 P

KADI II

terrorisme, listing, bevriezing

C-617/10

Akerberg Fransson

strafrecht, ne bis in idem, Handvest

E-16/11

ICESAVE

garantiedepositostelsel spaarders

T-65/11

Inuit Tapirii Kanatami
e.a./Commissie

ontvankelijkheid individueel beroep,
handelsverbod
zeehondenprodukten

T-343/11

Nederland/Commissie

EOGFL, forfaitaire korting landbouwsubsidie

T-577/11

DKV

verhoging verzekeringspremies

T-368/11

PPG/Commissie

REACH, acrylamide

C-375/11

Belgacom

machtigingsrichtlijn, extra heffing
gebruiksrechten radiofrequenties

C-274/11 en
C-295/11

Spanje/Raad

gemeenschapsoctrooi,
nauwere samenwerking

C-26/11

Belgische Petroleum Unie

bijmengen biobrandstof in diesel

C-64/11

Commissie/Spanje

exitbelasting

C-65/11

Commissie/Nederland

btw, moeiende topholdings

C-197/11

Libert e.a.

ruimtelijke ordening,
dienstenrichtlijn

C-221/11

Demirkan

Associatieovereenkomst EU-Turkije,
standstill-bepaling, dienstontvanger

C-261/11

Commissie/Denemarken

exitbelasting

| 53 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 54 |

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-301/11

Commissie/Nederland

exitbelasting

C-361/11

Hewlett Packard

douane-indeling,
multifunctional printers

C-398/11

Hogan

bescherming van werknemers
bij insolventie van werkgever

C-399/11

Melloni

Europees aanhoudingsbevel,
EU-Handvest

C-443/11

Jeltes (Rb AMS)

grensarbeid, ww-uitkering,
woonplaatsvereiste

C-457/11 en
C-460/11

Wort

auteursrecht

C-475/11

Konstantinides

diensten

C-476/11

Kristensen

gelijke behandeling,
leeftijdsdiscriminatie

C-500/11

Fruition Po

telersvereniging, voorwaarden
voor erkenning

C-518/11

UPC

telecom, mededinging

C-523/11 en
C-585/11

Gevoegde zaken Prinz
en Seeberger

vrij verkeer van personen,
studiefinanciering

C-528/11

Halaf

Dublin II-verordening, Handvest,
asiel, bewijskracht UNHCR rapport

C-539/11

Ottica new Line

vrijheid van vestiging, diensten,
volksgezondheid

C-542/11

Codirex

douane-indeling

C-543/11

Maasdriel

btw, vrijstelling, onbebouwd terrein,
sloop

C-583/11 P

Inuit Tapirii Kanatami e.a./
Commissie

ontvankelijkheid individueel beroep

C-622/11

Pactor Vastgoed

btw, bouwgrond

C-625/11 P

PPG/ECHA

REACH, acrylamide

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-626/11 P

PPG/ECHA

REACH, acrylamide

C-635/11

Commissie/Nederland

grensoverschrijdende fusies
kapitaalvennootschap

C-648/11

MA e.a

asiel, EU-Handvest

C-651/11

X

btw

C-1/12

OTOC

mededinging, diensten,
dienstenrichtlijn, accountants

C-7/12

Rieznieces

gelijke behandeling,

C-26/12

PPG Holdings

btw

C-50/12 P

Kendrion

EU-Handvest, redelijke termijn

C-57/12

Femarbel

diensten, ouderenzorg

C-60/12

Balaz

strafrecht, wederzijdse erkenning

C-63/12 en
C-66/12

Raad tegen Commissie v.v.

EU-ambtenarensalarissen

C-64/12

Schlecker

EVO-verdrag, arbeidsovereenkomst

C-84/12

Koushkaki

visumcode

C-86/12

Alopka

verblijfsvergunning, afgeleid
verblijfsrecht

C-91/12

Skatteverkett. PFC Clinic

btw, vrijstelling, chirurgische
ingrepen

C-102/12

Schaible

landbouw, dierziekten

C-105/12

Essent

splitsing energiebedrijven

C-128/12

Sindicatos dos Bancarios
do Norte (SBN)

Stabiliteit- en Groeipact,
loonsverlaging, EU-Handvest

C-137/12

Commissie/Raad

externe bevoegdheid bescherming diensten

C-140/12

Brey

bijstandsuitkering,
verordening 883/2004

| 55 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 56 |

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-141/12 en
C-372/12

Y.S.

bescherming persoonsgegevens

C-196/12

Commissie/Raad

EU-ambtenarenstatuut, salarisaanpassing, uitzonderingsclausule

C-199/12

X e.a.

asiel, kwalificatierichtlijn, vervolging
o.g.v
homoseksuele geaardheid

C-221/12

Belgacom

vrij verkeer van diensten/vestiging

C-225/12

Demir

Associatieovereenkomst
EU-Turkije, illegale binnenkomst,
mvv, standstill bepaling

C-228/12 t/m
C-232/12 en
C-254/12 t/m
C-258/12

Vodafone Omnitel e.a.

machtigingsrichtlijn,
administratieve bijdrage
aan toezichthouder

C-240/12

Le Relais

milieu, afvalstoffen, transport

C-241/12 en
C242/12

Shell Nederland e.a.

milieu, afvalstoffen, transport

C-284/12

Deutsche Lufthansa

staatssteun, luchthavenexploitatie,
selectiviteit

C-302/12

X

BPM, EU-Burgerschap

C-312/12

Van der Helder et
Farrington

verplichte ziektekostenverzekering,
‘pensionados’

C-314/12

UPC telekabel Wien

auteursrecht

C-317/12

Lundberg

tagograaf, begrip “niet-commercieel
goederenvervoer”

C-336/12

Manova

aanbestedingsprocedure,
gelijke behandeling

C-437/12

X

BPM

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-473/12

IPI

privacy, bescherming persoonsgegevens, rechtsbescherming,
hoor en wederhoor

C-484/12

Georgetown University

aanvullend beschermingscertificaat
(ABC)

C-486/12

X

bescherming persoonsgegevens

T-15/12 en
T-16/12

Provincie Groningen e.a./
Commissie, Groninger
Landschap e.a./Commissie

staatssteun (natuurgebieden)

C-168/13 PPU

F

Europees aanhoudingsbevel

C-210/13

Glaxosmithkline
Biologicals

intellectueel eigendom, toelating
gewasbeschermingsmiddelen

C-383/13 PPU

G en R

vreemdelingenbewaring,
EU-Handvest

| 57 |

Bijlage 2

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Aanhangige zaken op 31 december 2013 met Nederlandse
inbreng, op nummer gesorteerd
Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

T-276/08

Al Aqsa

terrorismebestrijding,
bevriezing tegoeden

C-01/10

Salmeron Sanchez

kaderbesluit status slachtoffer
in strafprocedure

T-109/10

Luxemburg/Commissie

regionaal beleid (IRMA), Europees
fonds regionale ontwikkeling
(EFRO), korting toegezegde steun

T-119/10

Nederland/Commissie

IRMA, EFRO, korting
toegezegde steun

T-97/09

Duitsland/Commissie

regionaal beleid, korting EFRO
financiering

T-16/11

NL/Cie

forfaitaire korting landbouwsubsidie, aardappelzetmeel

T-112/11 en
T-113/11

Schutzgemeinschaft
Milch etc

geografische bescherming,
kaas (Edam en Gouda)

T--208/11

LTTE

terrorismebestrijding,
bevriezing tegoeden

T-488/11

SARC

staatssteun

T-508/11

LTTE

terrorismebestrijding,
bevriezing tegoeden

C-292/11 P

Commissie/Portugal

bevoegdheid Commissie,
dwangsom

C-024/12 en
C-027/12

X

dividendbelasting, vrij verkeer
van kapitaal, LGO

C-028/12

Commissie/Raad

externe betrekkingen, luchtvaart,
gemengd akkoord, hybride besluit
Raad

C-080/12

Felixstowe Dock and
Railway Company

recht van vrije vestiging,
belastingen

| 59 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 60 |

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-114/12

Commissie/Raad

externe betrekkingen,
omroeporganisaties

C-141/12

Y.S.

bescherming persoonsgegevens

C-176/12

AMS

EU-Handvest, horizontale werking

C-204/12 en
C-208/12

Essent Belgium e.a.

wederzijdse erkenning groene­
stroomcertificaten

C-224/12 P

Hogere voorziening
T-029/10 en T-033/10

staatssteun ING

C-314/12

UPC Telekabel Wien

auteursrecht

C-359/12

Timmel

prospectusrichtlijn

C-372/12

M et S

bescherming persoonsgegevens

C-380/12

X

bleekaarde, douane-indeling

C-390/12

Pfleger

vrij verkeer van diensten/vestiging,
EU-Handvest

C-396/12

van der Ham en van der
Ham-Reijersen van
Buuren

landbouwbeleid

C-398/12

M

Schengen uitvoeringsovereenkomst,
begrip ‘onherroepelijk vonnis’

C-399/12

Duitsland/Raad

externe betrekkingen,
optreden lidstaten in OIV

C-417/12 P

Denemarken/Commissie

EOGFL

C-423/12

Reyes

gezinshereniging

C-426/12

X

belastingen (energie)

C-427/12

CIE/EP en Raad

comitologie, biociden

C-435/12

ACI Adam

auteursrecht, thuiskopie

C-441/12

Almer Beheer & Daedalus
Holding

prospectusrichtlijn

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-456/12

O

vrij verkeer van personen,
gezinshereniging

C-457/12

S

vrij verkeer van personen,
gezinshereniging

C-461/12

Granton Advertising

btw, kortingskaarten

C-463/12

Copydan Bändkopi

auteursrecht, thuiskopie

C-472/12

X

BPM

C-475/12

UPC DTH

telecom

C-480/12

X

douane-indeling,
veredelingsregeling

C-485/12

Maatschap T. van
Oosterom

landbouwsteun

C-571/12

Greencarrier Services
Latvia

douane, verbruiksbelastingen

C-573/12

Alands Vindkraft

mededinging, energie

T-186/13

Nederland/Commissie

staatssteun LeidschendamVoorburg

T-261/13

Nederland/Commissie

comitologie, statistieken, Eurostat

T-542/13

Nederland/Commissie

comitologie, statistieken, Eurostat

T-557/13

Duitsland/Commissie

EOGFL, aardappelmeel

C-008/13

Commissie/Slovenië

artikel 260 lid 3 VWEU, dwangsom,
uitblijven melding implementatie
maatregelen

C-009/13

Commissie/Slovenië

artikel 260 lid 3 VWEU, dwangsom,
uitblijven melding implementatie
maatregelen

C-039/13 en
C-041/13

SCA Group Holding

belastingen, vestigingseis,
fiscale eenheid

C-048/13

Nordea Bank

verrekening verliezen binnen bank

| 61 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 62 |

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-051/13

Van Leeuwen

beleggingsverzekeringen

C-091/13

Essent Energie Productie

Associatieovereenkomst EUTurkije, tewerkstellingsvergunning

C-092/13

Gemeente ‘s Hertogenbosch

btw, bouw stadskantoor

C-105/13

Vonk Noordegraaf

landbouw, subsidies

C-122/13

C

schadeloosstelling slachtoffers

C-129/13 en
C-130/13

Kamino International

douane, rechten verdediging

C-138/13

Dogan

gezinshereniging, inburgeringseis,
richtlijn 2003/86

C-148/13,
C-149/13,
C-150/13

A e.a.

asiel, geloofwaardigheid claim
seksuele geaardheid

C-87/13 en
C-133/13

X e.a.

belastingen, vrijstelling,
landgoederen

C-131/13,
C-163/13 en
C-164/13

Schoenimport Italmoda
Mariano Previti

btw, fraude

C-146/13 en
C-147/13

Spanje/Raad

nauwere samenwerking, octrooi
met eenheidsbescherming

C-170/13

Huawei Technologies

intellectueel eigendom, misbruik
machtspositie

C-171/13

Demirci e.a.

Associatieovereenkomst EU-Turkije

C-172/13

Commissie/Verenigd
Koninkrijk

verlies verrekening buitenlandse
dochter

C-179/13

Evans

pensioenen, dicriminatie

C-207/13

Wagenborg Passagiersdiensten

binnenscheepvaart, mededinging

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-252/13

Commissie/Nederland

gelijke behandeling arbeid en
beroep, terugkeer na zwangerschap

C-144/13,
C-154/13 en
C-160/13

VDP dental laboratory

btw

C-206/13

Siragusa

EU-Handvest

C-223/13

Nederland/Commissie

comitologie, delegatie
bevoegdheden aan Eurostat

C-240/13

Commissie/Estland

artikel 260 lid 3 VWEU, dwangsom,
uitblijven melding implementatie
maatregelen

C-241/13

Commissie/Estland

artikel 260 lid 3 VWEU, dwangsom,
uitblijven melding implementatie
maatregelen

C-242/13

Commerz Nederland

staatsteun, overheidsaansprakelijkheid

C-249/13

Boudjilida

verblijfsvergunning, Handvest,
rechten verdediging

C-255/13

I

sociale zekerheid

C-264/12

Sindicato Nacional SPA

EU-Handvest, verlaging
ambtenarensalarissen

C-266/13

Kik

sociale zekerheid

C-267/13

Nutricia

geneesmiddelen

C-270/13

Haralambidis

dienstenrichtlijn, begrip ‘openbaar
gezag’

C-272/13

Equoland

btw, douane-entrepot

C-302/13

FlyLaL

EEX

C-311/13

Tümer

verblijfsrecht, Associatieovereenkomst EU-Turkije, insolventie
uitkering

C-316/13

Fenoll

EU-Handvest

| 63 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-320/13

Commissie/Polen

artikel 260 lid 3 VWEU, dwangsom,
uitblijven melding implementatie
maatregelen

C-359/13

Martens

studiefinanciering

C-369/13

Gielen

strafzaak, grondstoffen voor drugs

C-365/13

Ordre des Architectes

beroepskwalificatie

C-375/13

Kolassa

EEX-verordening, prospectusverplichtingen

C-382/13

Franzen e.a.

sociale zekerheid, vrij verkeer
werknemers

C-386/13

Commissie/Cyprus

artikel 260 lid 3 VWEU, dwangsom,
uitblijven melding implementatie
maatregelen

C-387/13

VAEX Varkens en
Veehandel

exportrestitutie

C-413/13

FNV Kunsten Informatie
en Media

mededinging, afspraken tarieven
zelfstandigen

C-437/13

Unitrading

douane, rechten verdediging

C-405/13

Commissie/Roemenië

artikel 260 lid 3 VWEU, dwangsom,
uitblijven melding implementatie
maatregelen

C-409/13

Raad/Commissie

intrekking voorstel, misbruik
bevoegdheid

C-425/13

Commissie/Raad

ETS-overeenkomst EU-AUS

C-446/12 t/m
449/12

Willems e.a.

bescherming persoonsgegevens

C-461/13

Bund fur Umwelt u
Naturschutz Deutschland

kaderrichtlijn water, toets
achteruitgang toestand
oppervlaktewaterlichamen

C-472/13

Shepherd

| 64 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-473/13

Bero

vreemdelingenbewaring

C-474/13

Thi Ly Pham

vreemdelingenbewaring

C-458/13

Grund

auteursrecht

C-469/13

Tahir

verblijfsvergunning,
gezinshereniging

C-477/13

Angerer

diploma-erkenning, architecten

C-497/13

Faber

consumentenbescherming,
ambtshalve toetsing

C-481/13

Qurbani

VN-vluchtelingenverdrag,
EU-Handvest

C-512/13

X

30%-regeling, grensarbeid,
woonplaatsvereiste

C-543/13

Fischer-Lintjes

pensioen, inhouding zorgpremie,
vergoeding zorgkosten

C-554/13

Zh. en O.

asiel terugkeerbesluit, openbare orde

C-573/13

Air Berlin

prijstransparantie website
reisdiensten

C-579/13

P en S

inburgeringsplicht langdurig
ingezetenen

C-595/13

X

fiscale eenheid, btw financiële
diensten

C-599/13

SOMVAO

bescherming financiële belangen
gemeenschap, ontbreken
rechtsgrond terugvordering

C-610/13 P
(T-343/11 )

Nederland/Commissie

EOGFL forfaitaire korting
landbouwsubsidie

C-632/13

Hirvonen

belastingen, vrij verkeer
werknemers

C-655/13

Mertens

grensarbeid

C-657/13

Verder LabTec

overdracht van activa

| 65 |

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 66 |

Zaaknr.

Partijen

Trefwoorden

C-658/13

Spitzner (ingetrokken)

compensatie luchtreizigers

C-660/13

Raad/Commissie

externe betrekkingen,
MoU Zwitserland

C-686/13

X

vrij kapitaalverkeer/
vestigingsvrijheid

A-2/13

Toetreding EU EVRM

toetreding EU tot EVRM

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 67 |

Bijlage 3

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Statistieken van de Nederlandse inbreng bij de Europese Hoven
in 2013
De onderstaande grafiek is een numerieke weergave van de in hoofdstuk 2
van dit jaarbericht besproken zaken voor de Europese hoven. Het gaat om
zaken waarin in 2013 uitspraak is gedaan en waaraan de Nederlandse
regering een bijdrage heeft geleverd.

60
50
40

36

23
28

30

37
| 69 |
2

20
1
6

8

3

3

4

4

1

1
EVA-hofzaak
2013

Prejudiciële
zaken 2013

Prejudiciële
zaken 2012

Prejudiciële
zaken 2011

Prejudiciële
zaken 2010

0

2

1
7

Advieszaken
2011

19

Rechtstreekse
2013

14

Rechtstreekse
2012

15

Rechtstreekse
2011

27

Rechtstreekse
2010

10

Nederlandse verwijzingsuitspraak
Buitenlandse verwijzingsuitspraak
Nederland verweerder
Interventies
Nederland verzoeker

16

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

Zoals zichtbaar is uit de voorgaande grafiek, heeft de Nederlandse regering
deelgenomen aan 78, waarvan 55 prejudiciële zaken en aan 22 rechtstreekse
zaken (directe zaken en interventies) die in 2013 afgedaan zijn. Daarnaast
heeft Nederland aan één EVA-hofzaak meegedaan, waarin in 2013 uitspraak
is gedaan.
Het EU-hof heeft in 2013 totaal in 635 zaken uitspraak gedaan (inclusief de
gevoegde zaken zijn dat 701 ‘bruto’ zaken), tegen 527 (bruto 595) in 2012.
Daarvan waren in 2013 450 prejudiciële vragen. Het Gerecht heeft in 2013 in
totaal 702 zaken afgedaan. In 2012 waren dit er 714.
De onderstaande grafiek toont de relatieve bijdrage van de Nederlandse
regering in prejudiciële zaken voor het EU-Hof van Justitie. Per jaar wordt
de verhouding weergeven tussen de afgedane prejudiciële zaken waaraan
Nederland heeft deelgenomen en het totaal aantal prejudiciële zaken dat
door het Hof is afgedaan.
| 70 |

500
450

450

423

400

386

350

339

300

301

250
228

200
150
100
50

54

42

50

44

2008

2009

2010

2011

54

55

0

Bijdrage Nederland
Totaal aantal prejudiciële zaken

2012

2013

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 71 |

Uitgave: Ministerie van Buitenlandse Zaken
Directie: Juridische Zaken/Europees recht
Redactie: Esther Verschuur
Foto omslag: Hof van Justitie van de Europese Unie
Opmaak: VijfKeerBlauw, Rijswijk
www.minbuza.nl
augustus 2014

Jaarbericht 2013 | Procesvertegenwoordiging Hof van Justitie van de EU

| 72 |

beBrusselMexicoStPetersburgParamariboAnkaraRabatBelgradoRabatAtheneHarareNewYorkAntwerpenBuenosBogotáKairoHarareLagosManagua
uitoHamburgLagosColomboMexicoBratislavaLusakaBangkokSarajevoDamascusHoustonBonnAnkaraBrusselDarEsSalaamKobeSofiaKoealaLoem
erWellingtonAlgiersAnkaraAbujaChicagoMuscatDakarStockholmKopenhagenCotonouBuenosAiresAddisAbebaLissabonParijsRabatDüsseldorfToki
uxemburgMontevideoChicagoBagdadPortOfSpainBoekarestLuxemburgDakarHoustonAlmatyDubaiRomeBamakoBelgradoHamburgRomeDarEsS
aamSofiaDubaiColomboRabatAtheneDublinSydneyKobeBogotáPraagOuagadougouAlgiersKingstonStPetersburgAmmanMilaanMexicoTeheranA
DhabiFrankfurtAmMainBelgradoTorontoAddisAbebaAnkaraSarajevoPortOfSpainAiresStockholmAmsterdamAbebaTripoliLaPazKairoManaguaBa
adLosAngelesKievAnkaraColomboWarschauRomeBernKingstonLissabonBoedapestBoedapestNewYorkMaputoColomboNewYorkRiyadBamakoTel
ivKingstonMontevideoLaPazPraagDubaiWenenCotonouBerlijnLaPazDüsseldorfKampalaTeheranSeoelMontevideoBrasiliaPretoriaAnkaraBomayS
aTorontoRomeZagrebWashingtonAmmanAtheneLaPazMoskouAlgiersAbidjanParamariboMaputoManillaKinshasaBarcelonaCaracasManaguaBar
onaLusakaAntwerpenSaoPauloBagdadLaPazParijsTorontoBrusselBerlijnPekingMontevideoAbuDhabiTelAvivLondenIstanboelAlmatyBangkokHelsi
iSanJoséParamariboAnkaraSaoPauloPretoriaBangkokMilaanBamakoHoustonHarareBrasiliaKairoSarajevoBratislavaWindhoekZagrebBrusselRiy
MoskouAlmatyMaputoKarachiVancouverSantiagoDeChileTunisManaguaTeheranCotonouTokioTunisHelsinkiBoekarestHamburgKopenhagenStoc
olmWellingtonMelbourneKopenhagenRabatBerlijnAntwerpenSanJoséRomeLuxemburgSofiaHoustonRiyadDüsseldorfAmmanAccraPraagKarachiK
oSarajevoAlgiersAnkaraLondenBamakoJakartaParamariboOttawaMontrealAlgiersMuscatWindhoekRiyadLuandaMadridVaticaanstadWarschauBr
iliaVancouverAntwerpenDakarDarEsSalaamDubaiTripoliMaputoDublinBrusselSanJoséTelAvivMilaanBoedapestLusakaFrankfurtAmMainMelbour
MünchenAtheneDüsseldorfKampalaCanberraBamakoIslamabadSofiaLissabonBangkokRomeChicagoAlgiersRiyadhYaoundéRiyadhMuscatKampal
arijsMadridBelgradoBelgradoSarajevoPraagKaapstadMelbourneLaPazTunisMoskouLosAngelesNewDelhiAddisAbebaAntwerpenBrusselWashingto
usakaWenenHongKongBogotáLuandaRabatTokioWellingtonTokioMoskouAlmatyMilaanHamburgTelAvivMontevideoMaputoAlgiersMilaanMont
deoVancouverAnkaraBarcelonaPraagColomboWarschauMadridPretoriaBonnAtheneIstanboelWashingtonWellingtonKhartoemBonnLusakaDubli
hanghaiWenenJakartaStockholmSanJoséManaguaNewYorkKhartoemAddisAbebaBagdadBrasiliaBelgradoMuscatLuandaSantiagoDeChileLusaka
mayRabatBomayOttawaBratislavaBagdadHavannaHavannaBerlijnHongKongMilaanCanberraHamburgNairobiPraagIslamabadAbuDhabiQuitoT
oliWashingtonDubaiRomeJakartaLimaLondenStockholmMoskouNewYorkAddisAbebaNewYorkSingaporeSeoelHongKongFrankfurtAmMainKarach
ratislavaLosAngelesBoekarestAtheneSingaporeAnkaraBratislavaTunisLuxemburgZagrebMontrealSofiaSydneySantiagoDeChileLondenDüsseldorfA
eneNewYorkBrusselJakartaKarachiLuxemburgNairobiDarEsSalaamAntwerpenAddisAbebaRabatSantiagoDeChileHamburgKobeYaoundéAddisAbe
MadridBangkokDüsseldorfTelAvivParijsSeoelParamariboCotonouLaPazHelsinkiPortOfSpainParijsKievBarcelonaAccraZagrebRiyadLosAngelesMila
DarEsSalaamOsloLuandaNewYorkKhartoemBoedapestAbuDhabiHamburgSaoPauloMexicoManillaBangkokMünchenBuenosAiresSarajevoAnkara
PetersburgShanghaiBagdadJakartaKoealaLoempoerTunisOsloBratislavaMontrealDhakaKigaliTelAvivIstanboelHongKongChicagoIslamabadKings
nDamascusTunisBogotáKopenhagenWenenCaracasBernKoealaLoempoerTokioDublinAlmatyNewDelhiAtheneRiyadPortOfSpainBonnShanghaiRiy
KhartoemZagrebSofiaLagosKobeDublinQuitoLondenPretoriaAlmatyKarachiAnkaraTokioHavannaBonnBerlijnBuenosAiresLagosShanghaiKopenh
enBagdadHongKongAlmatyMuscatAbuDhabiWenenSanJoséKoeweitWenenKievParijsBuenosAiresMadridKoeweitHarareParijsMoskouPretoriaTrip
MadridDamascusPraagKobeKoealaLoempoerKaapstadLuandaKievLusakaDarEsSalaamMelbourneZagrebParijsHoustonWindhoekParamariboBam
koBonnCotonouOttawaJakartaMuscatColomboManillaOsloNairobiDubaiSaoPauloPretoriaMaputoAmmanBagdadNewDelhiLimaLaPazQuitoBog
áBamakoHamburgAlgiersLuandaKingstonRiyadMoskouLagosManaguaBuenosAiresManillaLimaMelbourneMexicoColomboCanberraAbuDhabiM
bourneWenenDarEsSalaamBrasiliaKoeweitParijsJakartaIstanboelTeheranKhartoemAbujaParijsStockholmTorontoNewDelhiQuitoSeoelBangkokW
enLaPazParamariboBoekarestSarajevoKoealaLoempoerBoekarestKingstonAlgiersStockholmLosAngelesDubaiSingaporeAnkaraAmmanCanberraB
otáParijsLaPazWenenAccraVaticaanstadPortOfSpainHoustonPretoriaLaPazIstanboelBoedapestHamburgVancouverDhakaDubaiBangkokAnkaraA
ersKhartoemDubaiKobeBrusselMexicoStPetersburgParamariboAnkaraRabatBelgradoRabatAtheneHarareNewYorkAntwerpenBuenosBogotáKairoH
rareLagosManaguaQuitoHamburgLagosColomboMexicoBratislavaLusakaBangkokSarajevoDamascusHoustonBonnAnkaraBrusselDarEsSalaamK
eSofiaKoealaLoempoerWellingtonAlgiersAnkaraAbujaChicagoMuscatDakarStockholmKopenhagenCotonouBuenosAiresAddisAbebaLissabonParij
abatDüsseldorfTokioLuxemburgMontevideoChicagoBagdadPortOfSpainBoekarestLuxemburgDakarHoustonAlmatyDubaiRomeBamakoBelgrado
mburgRomeDarEsSalaamSofiaDubaiColomboRabatAtheneDublinSydneyKobeBogotáPraagOuagadougouAlgiersKingstonStPetersburgAmmanM
anMexicoTeheranAbuDhabiFrankfurtAmMainBelgradoTorontoAddisAbebaAnkaraSarajevoPortOfSpainAiresStockholmAmsterdamAbebaTripoliLa
zKairoManaguaBagdadLosAngelesKievAnkaraColomboWarschauRomeBernKingstonLissabonBoedapestBoedapestNewYorkMaputoColomboNew
rkRiyadBamakoTelAvivKingstonMontevideoLaPazPraagDubaiWenenCotonouBerlijnLaPazDüsseldorfKampalaTeheranSeoelMontevideoBrasiliaPre
riaAnkaraBomaySofiaTorontoRomeZagrebWashingtonAmmanAtheneLaPazMoskouAlgiersAbidjanParamariboMaputoManillaKinshasaBarcelona
racasManaguaBarcelonaLusakaAntwerpenSaoPauloBagdadLaPazParijsTorontoBrusselBerlijnPekingMontevideoAbuDhabiTelAvivLondenIstanboe
matyBangkokHelsinkiSanJoséParamariboAnkaraSaoPauloPretoriaBangkokMilaanBamakoHoustonHarareBrasiliaKairoSarajevoBratislavaWindh
kZagrebBrusselRiyadMoskouAlmatyMaputoKarachiVancouverSantiagoDeChileTunisManaguaTeheranCotonouTokioTunisHelsinkiBoekarestHamb
gKopenhagenStockholmWellingtonMelbourneKopenhagenRabatBerlijnAntwerpenSanJoséRomeLuxemburgSofiaHoustonRiyadDüsseldorfAmman
craPraagKarachiKairoSarajevoAlgiersAnkaraLondenBamakoJakartaParamariboOttawaMontrealAlgiersMuscatWindhoekRiyadLuandaMadridVat
anstadWarschauBrasiliaVancouverAntwerpenDakarDarEsSalaamDubaiTripoliMaputoDublinBrusselSanJoséTelAvivMilaanBoedapestLusakaFrank
tAmMainMelbourneMünchenAtheneDüsseldorfKampalaCanberraBamakoIslamabadSofiaLissabonBangkokRomeChicagoAlgiersRiyadhYaoundéR
dhMuscatKampalaParijsMadridBelgradoBelgradoSarajevoPraagKaapstadMelbourneLaPazTunisMoskouLosAngelesNewDelhiAddisAbebaAntwerp
BrusselWashingtonLusakaWenenHongKongBogotáLuandaRabatTokioWellingtonTokioMoskouAlmatyMilaanHamburgTelAvivMontevideoMaputo
giersMilaanMontevideoVancouverAnkaraBarcelonaPraagColomboWarschauMadridPretoriaBonnAtheneIstanboelWashingtonWellingtonKhartoem
onnLusakaDublinShanghaiWenenJakartaStockholmSanJoséManaguaNewYorkKhartoemAddisAbebaBagdadBrasiliaBelgradoMuscatLuandaSanti
oDeChileLusakaBomayRabatBomayOttawaBratislavaBagdadHavannaHavannaBerlijnHongKongMilaanCanberraHamburgNairobiPraagIslamab
AbuDhabiQuitoTripoliWashingtonDubaiRomeJakartaLimaLondenStockholmMoskouNewYorkAddisAbebaNewYorkSingaporeSeoelHongKongFran
urtAmMainKarachiBratislavaLosAngelesBoekarestAtheneSingaporeAnkaraBratislavaTunisLuxemburgZagrebMontrealSofiaSydneySantiagoDeChi
ondenDüsseldorfAtheneNewYorkBrusselJakartaKarachiLuxemburgNairobiDarEsSalaamAntwerpenAddisAbebaRabatSantiagoDeChileHamburgKo
YaoundéAddisAbebaMadridBangkokDüsseldorfTelAvivParijsSeoelParamariboCotonouLaPazHelsinkiPortOfSpainParijsKievBarcelonaAccraZagrebR
adLosAngelesMilaanDarEsSalaamOsloLuandaNewYorkKhartoemBoedapestAbuDhabiHamburgSaoPauloMexicoManillaBangkokMünchenBuenos
resSarajevoAnkaraStPetersburgShanghaiBagdadJakartaKoealaLoempoerTunisOsloBratislavaMontrealDhakaKigaliTelAvivIstanboelHongKongCh
goIslamabadKingstonDamascusTunisBogotáKopenhagenWenenCaracasBernKoealaLoempoerTokioDublinAlmatyNewDelhiAtheneRiyadPortOfSp
nBonnShanghaiRiyadKhartoemZagrebSofiaLagosKobeDublinQuitoLondenPretoriaAlmatyKarachiAnkaraTokioHavannaBonnBerlijnBuenosAiresL
osShanghaiKopenhagenBagdadHongKongAlmatyMuscatAbuDhabiWenenSanJoséKoeweitWenenKievParijsBuenosAiresMadridKoeweitHararePar
MoskouPretoriaTripoliMadridDamascusPraagKobeKoealaLoempoerKaapstadLuandaKievLusakaDarEsSalaamMelbourneZagrebParijsHoustonWi
hoekParamariboBamakoBonnCotonouOttawaJakartaMuscatColomboManillaOsloNairobiDubaiSaoPauloPretoriaMaputoAmmanBagdadNewDe
LimaLaPazQuitoBogotáBamakoHamburgAlgiersLuandaKingstonRiyadMoskouLagosManaguaBuenosAiresManillaLimaMelbourneMexicoColomb
anberraAbuDhabiMelbourneWenenDarEsSalaamBrasiliaKoeweitParijsJakartaIstanboelTeheranKhartoemAbujaParijsStockholmTorontoNewDelhiQ
itoSeoelBangkokWenenLaPazParamariboBoekarestSarajevoKoealaLoempoerBoekarestKingstonAlgiersStockholmLosAngelesDubaiSingaporeAnka
AmmanCanberraBogotáParijsLaPazWenenAccraVaticaanstadPortOfSpainHoustonPretoriaLaPazIstanboelBoedapestHamburgVancouverDhakaDu
iBangkokAnkaraAlgiersKhartoemDubaiKobeBrusselMexicoStPetersburgParamariboAnkaraRabatBelgradoRabatAtheneHarareNewYorkAntwerpe
uenosBogotáKairoHarareLagosManaguaQuitoHamburgLagosColomboMexicoBratislavaLusakaBangkokSarajevoDamascusHoustonBonnAnkara
usselDarEsSalaamKobeSofiaKoealaLoempoerWellingtonAlgiersAnkaraAbujaChicagoMuscatDakarStockholmKopenhagenCotonouBuenosAiresAdd
AbebaLissabonParijsRabatDüsseldorfTokioLuxemburgMontevideoChicagoBagdadPortOfSpainBoekarestLuxemburgDakarHoustonAlmatyDubaiRo
eBamakoBelgradoHamburgRomeDarEsSalaamSofiaDubaiColomboRabatAtheneDublinSydneyKobeBogotáPraagOuagadougouAlgiersKingstonSt
tersburgAmmanMilaanMexicoTeheranAbuDhabiFrankfurtAmMainBelgradoTorontoAddisAbebaAnkaraSarajevoPortOfSpainAiresStockholmAmste
amAbebaTripoliLaPazKairoManaguaBagdadLosAngelesKievAnkaraColomboWarschauRomeBernKingstonLissabonBoedapestBoedapestNewYorkM
putoColomboNewYorkRiyadBamakoTelAvivKingstonMontevideoLaPazPraagDubaiWenenCotonouBerlijnLaPazDüsseldorfKampalaTeheranSeoelM
ntevideoBrasiliaPretoriaAnkaraBomaySofiaTorontoRomeZagrebWashingtonAmmanAtheneLaPazMoskouAlgiersAbidjanParamariboMaputoMani
KinshasaBarcelonaCaracasManaguaBarcelonaLusakaAntwerpenSaoPauloBagdadLaPazParijsTorontoBrusselBerlijnPekingMontevideoAbuDhabiTe
vivLondenIstanboelAlmatyBangkokHelsinkiSanJoséParamariboAnkaraSaoPauloPretoriaBangkokMilaanBamakoHoustonHarareBrasiliaKairoSara
voBratislavaWindhoekZagrebBrusselRiyadMoskouAlmatyMaputoKarachiVancouverSantiagoDeChileTunisManaguaTeheranCotonouTokioTunisHe
nkiBoekarestHamburgKopenhagenStockholmWellingtonMelbourneKopenhagenRabatBerlijnAntwerpenSanJoséRomeLuxemburgSofiaHoustonRiy

el en Migratie | Associatieverdrag Turkije | Burgerschap | Burgerlijke en handelszaken - EEX-Verordening | Consumentenbescherming
Deze brochure is een uitgave van:
Het ministerie van Buitenlandse Zaken
Postbus 20061 | 2500 eb Den Haag
© Buitenlandse Zaken | augustus 2014