EXPERT OPINIE

‘Wereldwijd voor een veilig Nederland: Geïntegreerde buitenland- en
veiligheidsstrategie 2018-2022’
Erwin van Veen, Senior Research Fellow Conflict Research Unit, 20 April 2018
De voorliggende drie pagina’s bevatten een korte inhoudelijke reflectie op de Nederlandse
geïntegreerde veiligheidsstrategie. Op basis van deze reflectie reiken ze tevens een aantal
punten voor discussie aan voor het gesprek met het Ministerie van Buitenlandse Zaken.
Een korte inhoudelijke reflectie
1. Het stuk geeft een goed en breed overzicht van de belangrijkste categorieën van
veiligheidsdreigingen waar Nederland zich vandaag de dag voor gesteld ziet. De analyse is
daarbij van een vrij algemeen niveau waarin inzichten, assumpties en conclusies noch
geprioriteerd worden, noch geoperationaliseerd. Dit wordt overgelaten aan meer specifieke
beleidsnota’s (BHOS, Defensie etc.). Het hoofdeffect hiervan is dat de strategie geen
strategie is, maar een dreigingsschets. Dit is het geval omdat een actuele baseline en een
doelstelling ontbreken, alsook – wellicht het belangrijkste – een reflectie op de noodzakelijke
middelen en de wijze van hun aanwending. Om deze opgave bij de meer specifieke
beleidsnota’s neer te leggen is vragen om fragmentatie van inzet en beleidsincoherentie met
een mogelijk negatief effect op de Nederlandse veiligheid als gevolg.
2. Het stuk legt (te) weinig accent op de multipliers die Nederland heeft om zijn
veiligheidsbelangen te behartigen. Met andere woorden, het roept zowel in de analyse als in
de response een wat onrealistisch beeld op dat Nederland zich slechts zorgen hoeft te
maken over dreigingen die het Koninkrijk direct betreffen en dat Nederland dergelijke
dreigingen alleen moet kunnen oplossen. Niets is in de 21e eeuw minder waar. Vanuit de
redenering dat veiligheidsdreigingen voor de internationale bolwerken van Nederlandse
belangenbehartiging – met name de Europese Unie en de Verenigde Staten - ook directe
veiligheidsdreigingen voor Nederland zijn, lijken de volgende kwesties van belang (dit zijn
geen punten om in detail in een openbaar document te vermelden, maar publieke
signalering en een stevige discussie lijken daarentegen wel wenselijk):
•

Russische ondermijning van het project van de Europese Unie door tweedracht te
zaaien met behulp van inzet van propaganda, economische incentives, partijpolitieke
financiering, Russische minderheden en cyberaanvallen. Dit wordt in het stuk benoemd
zonder dat hier duidelijke prioriteiten en acties aan gekoppeld worden.

•

Poolse en Hongaarse ondermijning van de Unie door het gedeeltelijk aan hun laars
lappen van de Kopenhagen criteria. Het grootste gevaar dat hier uit voortvloeit is, vanuit
Nederlands perspectief, het morele verval van de Unie. Na moreel verval volgt
noodzakelijkerwijs politiek verval en daarop volgt selectieve handhaving en
implementatie van gemeenschappelijke regels.

1

•

Tot slot valt niet te onderkennen dat de tweede multiplier van het Nederlandse
buitenlandse- en veiligheidsbeleid – de Verenigde Staten – momenteel aan sterk verval
onderhevig is in de kwaliteit van leiderschap, het functioneren van belangrijke instituties
(zoals de NSC en het State Department) en de coherentie van Amerikaans beleid. Dit
creëert op zijn minst onzekerheden ten aanzien van de functie van de NAVO, maar ook
ten aanzien van conflicten, extremisme en radicalisatie in de Sahel en Levant. De
regering lijkt uit deze ontwikkeling vooralsnog niet de conclusie te trekken dat
ambitieuzer en omvangrijker EU beleid wenselijk is.

3. Meer specifiek op het gebied van internationale veiligheid- en rechtsorde zijn de volgende
punten van belang:
•

De ‘dreiging’ van migratie dient niet slechts negatief geadresseerd te worden als
minimalisatie het beleidsdoel is. Bijvoorbeeld, veel migratie in de Sahel regio is circulair
van aard. In plaats van zulke migratie te stimuleren, is de aanpak van de EU nu veeleer
gericht op het dichtgooien van grenzen via migratie-overeenkomsten met Sahel landen
en EU missies. Zo groeit het risico dat de druk toeneemt in economieën met slechte
vooruitzichten en matig bestuur doordat een uitlaatklep afgesloten wordt.

•

De conflicten in het Midden Oosten (Turkije, Syrië, Irak, Palestina en Libanon) zullen van
lange duur zijn. Ondanks stevige implicaties voor de ‘focuslanden van Nederland’,
ontbeert een integrale aanpak. Bijvoorbeeld, de verwachting dat veel Syrische
vluchtelingen mettertijd terug kunnen keren naar Syrië lijkt onwaarschijnlijk gezien
recente ontwikkelingen. Dit vraagt om herziening van het concept ‘opvang in de regio’.
Daarnaast groeit de kans op conflict tussen Israël en Iran in Syrië terwijl het Palestijnse
conflict onopgelost blijft. Dit riskeert een conflagratie van geweld in de regio. Tot slot
blijven veel factoren die bijdroegen tot het ontstaan van de Islamic State onverkort van
kracht in Irak waardoor een revival van extremisme in de toekomst voor de hand ligt.

•

Nederland zette recent positieve stappen op weg naar het herwinnen van haar
voortrekkersrol op het gebied van conflictpreventie en peacebuilding – mede door het
huidige VNVR lidmaatschap. De realisatie van dit doel zal echter een langdurige
investering in mankracht en middelen vergen op thematische gebieden als security
sector reform, inclusieve economische ontwikkeling, de rule of law (voortbouwend op de
Nederlandse inzet in het Pathfinders Initiative) en stevigere bijdragen aan
vredesmissies, plus een beïnvloedingsstrategie in zowel Brussel als New York.

4. Tot slot is Nederland per saldo een afnemer van globale veiligheid. Met andere woorden,
Nederland heeft te weinig invloed op veel dreigingen waarvan de strategie signaleert dat die
op ons afkomen. Dat maakt de keuze voor een sterk accent op ‘voorkomen’ zonder een
even sterk accent op ‘herstel’ (resilience) opmerkelijk. Het is onvermijdelijk dat bepaalde
externe veiligheidsdreigingen Nederland hard zullen raken. Zijn dan de instituties,
processen en procedures aanwezig voor een snelle reactie en herstel? Op basis van deze
strategie is het lastig dit te beoordelen gezien de summiere behandeling hiervan onder het
sub punt ‘maatschappelijke weerbaarheid’ onder ‘verdedigen’.

2

Een paar punten voor discussie
i.

Hoe kan er uit de combinatie van de geïntegreerde veiligheidsstrategie en meer specifieke
beleidsnota’s een coherente respons tot stand komen die met afdoende middelen de
veiligheid van Nederland waarborgt?

ii.

Welke instrumenten en capaciteiten moeten parallel versterkt worden om te voorkomen dat
scheefgroei leidt tot een inadequate respons? Te denken valt bijvoorbeeld aan parallelle
versterking van Buitenlandse Zaken (diplomatie en ontwikkelingshulp), Defensie
(strijdkrachten, MIVD) en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (politie, AIVD, NCTV)
èn betere analytische capaciteit. In een multipolaire wereld is het van belang om op
meerdere schaakborden tegelijk en geïntegreerd te kunnen optreden. Daartoe zijn de juiste
middelen essentieel en het is de vraag of die na lange jaren van bezuiniging nog
voorhanden zijn.

iii.

Nederlandse besluitvorming ten bate van internationale missies (civiel of militair) verdient
herziening om te komen tot langdurigere inzet met meer ondersteunende middelen (inclusief
diplomatie en hulp) en op basis van beter gemengde capaciteiten (e.g. geïntegreerde civielmilitaire-politie eenheden met de juiste taalvaardigheden). Effectief interveniëren in
complexe fenomenen als terrorisme en binnenlands conflict blijft anders een hachelijke
zaak.

3