Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

26 049

Indonesië

Nr. 82

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BUITENLANDSE ZAKEN, VAN
DEFENSIE EN STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 2 december 2016
Op 29 september 2016 verzocht u het kabinet te reageren op de studie van
de Zwitserse onderzoeker dr. Rémy Limpach over gebruik van geweld in
de periode 1945–1949 in toenmalig Nederlands-Indië. Deze brief beschrijft
allereerst kort de voorgeschiedenis rondom publicaties en onderzoek over
deze periode. Vervolgens wordt ingegaan op de inhoud van de studie en
afsluitend wordt ingegaan op vervolgonderzoek.
Inleiding
De studie van dr. Limpach, getiteld «De brandende kampongs van
Generaal Spoor», is de meest recente in een reeks van publicaties over de
periode 1945–1949 in toenmalig Nederlands-Indië. Zoals op 14 augustus
2012 (Kamerstuk 26 049, nr. 74) gecommuniceerd, verwelkomt het kabinet
dergelijke studies, omdat een zo volledig mogelijk beeld van het verleden
van groot belang is. Dit geldt in het bijzonder voor de periodes in de
nationale geschiedenis die tot op de dag van vandaag in de actualiteit
staan. De dekolonisatieperiode is sinds begin jaren vijftig onderwerp van
het maatschappelijke debat in binnen- en buitenland.
Eind januari 1969 gaf het toenmalige kabinet onder leiding van premier De
Jong opdracht tot een onderzoek. Dit onderzoek, ook wel bekend als «de
Excessennota», werd in maart 1969 voltooid en in juni 1969 naar de
Tweede Kamer gezonden. In de aanbiedingsbrief bij de nota betreurde het
kabinet De Jong dat zich excessen hadden voorgedaan, maar stelde het
kabinet tevens vast «... dat de krijgsmacht als geheel zich in Indonesië
correct heeft gedragen. De verzamelde gegevens bevestigen, dat van

kst-26049-82
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 049, nr. 82

1

systematische wreedheid geen sprake is geweest.1» Hierbij maakte het
kabinet een voorbehoud voor de Zuid-Celebesaffaire en de wijze waarop
inlichtingen werden verzameld. Het kabinet gaf een vervolgopdracht voor
nader onderzoek. Dit kreeg vorm in een omvangrijke, meerjarige
bronnenpublicatie van beleidsdocumenten met de titel «Officiële
bescheiden betreffende de Nederlands Indonesische betrekkingen
1945–1950» (20 delen)2.
Voorts verscheen in de jaren tachtig de serie «Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog» van professor dr. L. de Jong over een
deel van de betreffende periode. Mede naar aanleiding van bij de Staat
ingediende claims van Indonesische slachtoffers van geweld door de
Nederlandse krijgsmacht in Nederlands-Indië, zijn er ook studies verricht
naar het geweldsgebruik in Zuid-Sulawesi en is er onderzoek gedaan naar
geweldsgebruik in Rawagadeh.
Het maatschappelijke debat is sinds 2009 ook in de rechtszaal voortgezet.
In 2011 wees de rechtbank Den Haag claims van weduwen van slachtoffers van standrechtelijke executies in Rawagedeh toe. In 2013 stelde het
kabinet een tijdelijke regeling vast voor de schadevergoeding aan
weduwen van slachtoffers van standrechtelijke executies. Deze regeling is
in 2015 met twee jaar verlengd. Voorts gaf het kabinet het Nederlands
Instituut voor Militaire Historie (NIMH) in augustus 2016 toestemming om
de gegevens over 350 onderzochte geweldsincidenten voor lopende
rechtszaken openbaar te maken.
Beoordeling van de inhoud van de studie van Limpach
De studie van dr. Limpach is een uitvoerig onderzoek naar het gebruik van
extreem geweld door militairen van diverse zijden tijdens de Indonesische
onafhankelijkheidsoorlog van 1945 tot 1949. Het boek beschrijft schokkende vormen van extreem geweld waaronder marteling en standrechtelijke executies van gevangenen. In 2005 heeft Minister Bot namens de
Nederlandse regering spijt betuigd voor de vele mensen die zijn
omgekomen of gewond zijn geraakt in deze periode en toen is onderkend
dat de scheiding tussen Indonesië en Nederland gepaard ging met meer
geweld en langer heeft geduurd dan nodig was geweest. Minister
Koenders sprak op 25 maart 2016 in Rawagedeh met nabestaanden van
slachtoffers van de standrechtelijke executies. Hij bood namens de
Nederlandse regering excuses aan voor de executies. Op 23 november
2016 verwees ook Minister-President Rutte in zijn toespraak tot het
Indonesische parlement naar de pijnlijke scheiding die volgde op het
einde van de Tweede Wereldoorlog.
De studie van dr. Limpach sluit voor een belangrijk deel aan bij feiten die
ook in voorgaande publicaties zijn beschreven, maar het onderzoek bevat
ook nieuwe feiten. Dr. Limpach gaat ook in op de context van het conflict.
De nasleep van de Tweede Wereldoorlog, de (te) ambitieuze doelstellingen van de Nederlandse autoriteiten, het beperkt aantal troepen, het
eenzijdige vijandsbeeld, de wetteloosheid in grote delen van het land en
het geweld tegen Nederlanders na de Japanse capitulatie zijn
voorbeelden van factoren die een rol speelden bij het gebruik van extreem
geweld. De studie stelt dat het extreem geweldsgebruik door de Neder1

Tweede Kamer 1968–1969, Kamerstuk 10 008, nr. 3. De Excessennota: Nota betreffende het
archiefonderzoek naar de gegevens omtrent excessen in Indonesië begaan door Nederlandse
militairen in de periode 1945–1950.
2
Officiële Bescheiden betreffende de Nederlands-Indonesische betrekkingen 1945–1950, 20
delen samengesteld door S.L. van der Wal (1978), P.J. Drooglever en M.J.B. Schouten (Den
Haag 1971–1996).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 049, nr. 82

2

landse krijgsmacht een structureel karakter had. Tegelijkertijd constateert
dr. Limpach dat het merendeel van de Nederlandse militairen zich niet
schuldig heeft gemaakt aan het gebruik van extreem geweld.
De studie van dr. Limpach is een zeer waardevolle aanvulling op de reeds
bestaande publicaties. Het onderzoek stelt dat de structuur van de
politieke, militaire en justitiële top extreem geweld in de hand werkte of
ten minste toeliet. Dat de analyse van dr. Limpach verder gaat dan die van
de Excessennota uit 1969 is mede verklaarbaar door de gehanteerde
kaders. De Excessennota kwam tot stand na een bronneninventarisatie
van slechts enkele maanden en had niet de pretentie alomvattend te zijn.
De aard en opzet van het onderzoek van dr. Limpach is wezenlijk anders.
In de periode tussen 1969 en 2016 verschenen bovendien tal van nieuwe
studies met nieuwe inzichten en maakt de geschiedschrijving zelf een
ontwikkeling door. Ook veranderde het (politieke) denken over de
dekolonisatieperiode, mede in het licht van publicaties over andere
conflicten en oorlogen met daarin aandacht voor individuele misdragingen en structureel geweld.
Veteranen
Het kabinet bevestigt de waardering voor alle oud-militairen die in
opdracht van de Nederlandse regering zijn uitgezonden naar conflictgebieden en wil nogmaals onderstrepen dat een belangrijke conclusie van
dr. Limpach is dat het merendeel van de Nederlandse militairen niet
betrokken was bij extreme gewelddaden.
De Indië veteranen hebben inmiddels een hoge leeftijd bereikt. Het
kabinet realiseert zich dat negatieve berichtgeving over het optreden van
Nederlandse strijdkrachten in Nederlands-Indië onmiskenbaar impact
heeft op hun welzijn. Mede daarom heeft het kabinet een aantal veteranen
en veteranenorganisaties via de Inspecteur Generaal der Krijgsmacht
(IGK) geïnformeerd over de studie van dr. Limpach voorafgaand aan
publicatie. Tijdens een bijeenkomst bij de IGK op 28 september jl. is
tevens stilgestaan bij de kabinetsreactie en bleek dat de emoties diep zijn
en vlak aan de oppervlakte liggen. Op 28 november jl. is tijdens een
vervolgbijeenkomst gesproken over een eventueel vervolgonderzoek door
wetenschappelijke instellingen.
Indonesië
Zoals eerder aan uw Kamer gecommuniceerd, is er een periode aangebroken waarin Nederland en Indonesië intensief samenwerken om de
toekomstgerichte relatie tussen de beide regeringen, het bedrijfsleven en
burgers, onderling nader vorm te geven. Het uitgangspunt hierbij is een
verdere verdieping van de relatie tussen beide landen. Minister-President
Rutte bevestigde deze toekomstgerichte koers tijdens zijn bezoek aan
Indonesië van 21–23 november in gesprekken met president Widodo en
leden van zijn regering, tegenover het bedrijfsleven en in zijn toespraak
tot het Indonesische parlement. Voorts hecht het kabinet ook veel waarde
aan goede communicatie met Indonesië over de dekolonisatieperiode en
de wijze waarop dit onderwerp leeft in Nederlandse media en de politiek
en leidt tot maatschappelijke discussie. Het kabinet heeft de Indonesische
autoriteiten voorafgaand aan de publicatie geïnformeerd over de studie
van dr. Limpach en heeft de autoriteiten ook verder op de hoogte
gehouden van de discussie. Tijdens het bezoek van Minister-President
Rutte is het onderwerp opnieuw besproken met president Widodo.
Vooralsnog heeft noch de publicatie van de studie van dr. Limpach, noch
de initiële Nederlandse kabinetsreactie, geleid tot enige publiciteit in
Indonesië.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 049, nr. 82

3

Nader onderzoek
Tijdens zijn bezoek aan Jakarta in augustus 2005 stelde toenmalig Minister
van Buitenlandse Zaken Bot namens de Nederlandse regering «In
retrospect, it is clear that its large-scale deployment of military force in
1947 put the Netherlands on the wrong side of history» en ook Minister
Koenders benadrukte in maart 2016 in Indonesië «If a society wants to go
into the future with its eyes open, it must also have the courage to
confront the dark pages of its own history». Meest recent refereerde
premier Rutte naar deze periode in zijn toespraak voor leden van het
Indonesische parlement op 23 november 2016. De aanhoudende reeks
van publicaties en lopende rechtszaken over de periode 1945–1949,
markeert een blijvende worsteling met dit verleden.
De maatschappelijke ontwikkelingen sinds het onderzoek uit 1969 en de
toegenomen publicaties, rechtszaken en onderzoeken sinds 2012, zoals
het onderzoek van dr. Limpach, over de toepassing van geweld tijdens de
dekolonisatieperiode en het door de rechtbank Den Haag gelaste
onderzoek in Indonesië door professor Robert Cribb creëren een nieuwe,
eigen dynamiek. Deze dynamiek, oordeelt het kabinet, vraagt om een
heroverweging van een overheidsrol bij aanvullend onderzoek naar de
periode 1945–1949. Het onderwerp is zowel relevant voor de discussie in
Nederland als voor de vormgeving van buitenlands beleid. Dit vraagt om
een open houding ten opzichte van ons verleden. Een onderzoek stelt ons
in staat om deze periode beter te duiden, vragen te beantwoorden en
lessen uit het verleden toe te passen in het huidige en toekomstige beleid.
Betrokkenheid van het kabinet bij een onafhankelijk onderzoek bevat een
erkenning van de maatschappelijke relevantie van dit onderwerp.
Het kabinet realiseert zich dat een vervolgonderzoek pijn zal kunnen
veroorzaken bij de groep Indië veteranen, maar acht het van belang dat
een nader onderzoek juist ook aandacht geeft aan de moeilijke context
waarin Nederlandse militairen moesten opereren, het geweld van
Indonesische zijde, de inzet waarbij geweld geen of nauwelijks een rol
speelde en de verantwoordelijkheid van de politieke, bestuurlijke en
militaire leiding. Daarnaast zal een onderzoek tevens in moeten gaan op
het leed van slachtoffers en nabestaanden van de «Bersiap», een periode
gekenmerkt door een gezagsvacuüm waarin vele slachtoffers vielen onder
diverse bevolkingsgroepen, die weinig erkenning kregen in onderzoek en
publicaties.
Alles afwegende concludeert het kabinet dat er inmiddels, en in tegenstelling tot het eerder genomen besluit, voldoende aanleiding is voor een
breed opgezet onderzoek naar de context van het geweldsgebruik en de
periode van dekolonisatie.
Een dergelijk onderzoek dient zich niet te beperken tot de geweldspleging
door alle partijen waar veel deelstudies zich op richten, doch nadrukkelijk
in te gaan op de brede context van de naoorlogse dekolonisatie (inclusief
samenleving) en het politiek, bestuurlijk, justitieel en militair optreden in
1945–1949 in voormalig Nederlands-Indië /Indonesië, zowel vanuit Haags
als vanuit lokaal perspectief. Het is belangrijk dat een vervolgonderzoek
een integrale benadering hanteert en dieper ingaat op zaken die aan bod
zijn gekomen in de studie van dr. Limpach. De geweldsspiraal tijdens de
zogenaamde «Bersiap» zal in een onderzoek worden betrokken. Ook de
politieke besluitvorming in Den Haag over de dekolonisatie, de brede
steun in Nederland voor het behoud van de relatie met Nederlands-Indië/
Indonesië en de uitzending en het optreden van de Nederlandse
militairen, de beperkte informatievoorziening, als ook de nasleep na 1949
en de veteranenzorg, verdienen nader onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 049, nr. 82

4

Waar mogelijk wordt samenwerking gezocht met partners in het
buitenland, zoals Indonesië, het Verenigd Koninkrijk, Japan, Australië en
de Verenigde Staten. Verder moeten belanghebbenden de gelegenheid
krijgen informatie aan te reiken, waar gewenst in de vorm van interviews
met betrokkenen die dat wensen, inclusief veteranen, en via het ter
beschikking stellen van brondocumenten. Een dergelijk onderzoek zal naar
verwachting een aantal jaren in beslag nemen.
De onderzoeksinstituten Koninklijk Instituut voor Taal-, Land en Volkenkunde (KITLV), het Nederlands Instituut voor Militaire Historie (NIMH) en
het Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies
(NIOD) willen een dergelijk onderzoek gaan uitvoeren. Het kabinet is
bereid hier een financiële bijdrage aan te verlenen waar deze aansluit bij
het bovengenoemde kader.
We zullen uw Kamer informeren over de onderzoeksopzet en de kosten
van het onderzoek.
De Minister van Buitenlandse Zaken,
A.G. Koenders
De Minister van Defensie,
J.A. Hennis-Plasschaert
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M.J. van Rijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 049, nr. 82

5