Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 279

Zorg rond zwangerschap en geboorte

Nr. 212

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 april 2021
Veel partijen hebben meegewerkt aan de totstandkoming van het
Zevenpuntenplan Onbedoelde Zwangerschappen, dat u in september
2018 (Kamerstuk 32 279, nr. 123) heeft ontvangen. Met de implementatie
wordt uitvoering gegeven aan het regeerakkoord. Het Zevenpuntenplan
heeft tot doel de preventie van en ondersteuning bij onbedoelde (tiener)
zwangerschappen te intensiveren. In 2019 heeft de uitwerking van het
plan centraal gestaan en zijn de eerste concrete activiteiten geïmplementeerd. U bent hierover in de voortgangsrapportage van 12 december 2019
geïnformeerd.1
In deze tweede voortgangsrapportage staan de activiteiten en resultaten
in 2020 centraal. Het is mooi te constateren dat de veel (veld)partijen die
hebben bijgedragen aan de totstandkoming van het Zevenpuntenplan ook
intensief betrokken zijn bij de uitvoering. Er is in 2020 veel in gang gezet:
• Met de open house regeling voor keuzehulpgesprekken onbedoelde
zwangerschap is er een adequate financiering voor keuzehulpgesprekken gerealiseerd. Op dit moment maken vijf aanbieders gebruik van
deze regeling.
• De eerste rapportage van het toetsingspanel van onafhankelijk
deskundigen geeft aan dat de kwaliteit van het aanbod van keuzehulp
in grote lijnen op orde is.
• Met het stimuleringsprogramma relaties en seksualiteit zijn scholen
beter toegerust om invulling te geven aan seksuele en relationele
vorming in het primair en voortgezet onderwijs en het MBO.
• Het informatiepunt onbedoelde zwangerschappen is operationeel.
• De programmacommissie van ZonMw heeft de te financieren
onderzoeken en praktijkprojecten geselecteerd.
• De eerste monitor van het Zevenpuntenplan is afgerond.

1

kst-32279-212
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Kamerstuk 32 279, nr. 181.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

1

Het is vooral vanwege de COVID-19 epidemie niet gelukt om alle
activiteiten volledig en/of tijdig uit te voeren. De sluiting van de scholen
had bijvoorbeeld gevolgen voor projecten over relaties en seksualiteit die
vaak in het voorjaar worden gepland. Bij veel partijen, zoals GGD-en, werd
capaciteit noodgedwongen ingezet bij de crisisbestrijding. Onderdelen
van de campagne seksuele gezondheid en onbedoelde zwangerschap
werden uitgesteld. Dit geldt ook voor de ontwikkeling van de opleiding
keuzehulp en de toetsing van de keuzehulpgesprekken door de onafhankelijk deskundigen. Ik heb waardering voor de flexibiliteit en inventiviteit
die aan de dag is gelegd om activiteiten toch doorgang te laten vinden. Zo
werden veel activiteiten, zoals trainingen en inspiratiesessies, via
webinars uitgevoerd en werden scholen online begeleid. Ik concludeer dat
de uitvoering van het Zevenpuntenplan op de rails staat, dat partijen goed
samenwerken en dat er, ondanks COVID-19, goede vorderingen zijn
gemaakt.
In deze voortgangsrapportage passeren de verschillende onderdelen van
het plan de revue, met uitzondering van punt 4, het project «Nu niet
zwanger», dat is ondergebracht bij het «Programma Kansrijke Start»
(Bijlage bij Kamerstuk 32 279, nr. 124), waarover in de voortgangsrapportage Kansrijke Start is gerapporteerd. Punt 7 betreft de monitoring van
de andere onderdelen van het plan. De informatie die deze monitoringactiviteiten hebben opgeleverd, is deels verwerkt in de verschillende
paragrafen. Onder punt 7 wordt dieper ingegaan op de indicatorenset en
de methodologische aspecten van de monitoring. De eerste rapportage
van de monitor is bijgevoegd bij deze brief.
Punt 1 Zevenpuntenplan: Stimuleringsprogramma Seksuele en
relationele vorming in het onderwijs (collectieve preventie)
Dat het onderwijs een onmisbare rol speelt bij de bevordering van
seksueel gezond gedrag en de preventie van onbedoelde zwangerschappen, wordt zeer breed gesteund. Alle betrokken partijen vinden een
brede benadering noodzakelijk bij het stimuleringsprogramma seksuele
en relationele vorming, waarbij de behoeften van de scholen het
uitgangspunt zijn. De nadruk in het stimuleringsprogramma ligt op
seksuele integriteit en relationele vorming van leerlingen, met aandacht
voor respectvol en verantwoordelijk gedrag ten opzichte van elkaar, het
leren omgaan met verschillen in normen en waarden en met het bestaan
van verschillen in ontwikkeling van leerlingen in relatie tot het thema
seksualiteit. Het voordeel van deze bredere benadering is dat dit niet
alleen bijdraagt aan het primaire doel, de preventie van onbedoelde
zwangerschappen, maar ook aan thema’s als de preventie van seksueel
geweld, het creëren van het juiste schoolklimaat, het voorkómen van soa’s
en het bestrijden van internet gerelateerde zaken als sexting en grooming.
We maken gebruik van de bestaande infrastructuur; de Gezonde
School-aanpak.
Het stimuleringsprogramma bestaat uit de stimuleringsmaatregel via de
Gezonde School en een aantal randvoorwaardelijke maatregelen.
Stimuleringsmaatregel Relaties en Seksualiteit via de Gezonde School
De stimuleringsregeling kent in totaal vijf rondes waarin scholen een
stimuleringsbudget van € 5.000 kunnen aanvragen, met uitzondering van
de eerste impulsronde waarbij scholen die nog niet eerder via Gezonde
School aan het thema relaties en seksualiteit werkten € 8.000 ontvingen.
De eerste ronde startte in januari 2020 en de laatste, vijfde ronde start in
januari 2022. Ronde twee is inmiddels ook gestart en voor ronde drie is de
honorering recentelijk afgesloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

2

Budgettoekenning schoollocaties per impulsronde:
Rondes

impulsronde 1

ronde 2

ronde 3

Primair en speciaal onderwijs
Voortgezet onderwijs
MBO

147
233
41

71
75
40

210
153
36

Totaal aantal toekenningen

421

206

264

In totaal kregen 421 schoollocaties in de eerste impulsronde een budget
toegekend. Er was, hoogstwaarschijnlijk vanwege COVID-19, minder
belangstelling voor de tweede ronde. Er is echter veel interesse in ronde
drie. Het doel is om jaarlijks 500 scholen een stimuleringsbudget toe te
kennen. Als de gunstige trend van de laatste ronde doorzet, wordt dit doel
behaald. In geval de belangstelling groter is dan het beschikbare budget
wordt een selectie gemaakt op basis van een aantal criteria. Scholen met
kwetsbare doelgroepen komen als eerste aan de beurt. Voorts wordt
geselecteerd op de criteria verdieping (scholen die al eerder ondersteuning hebben gekregen) en daarna op verbreding (scholen die nog
geen ondersteuning hebben gekregen).
U bent eerder geïnformeerd over de verdeling van de financiële middelen
binnen het gehele stimuleringsprogramma.2 Het bleek toen niet mogelijk
inzicht te geven in de besteding van het stimuleringsbudget door scholen.
Uit de verantwoording van de bestedingen van de eerste 60 scholen die
een stimuleringsbudget ontvingen, blijkt een brede inzet van verschillende
interventies, met name in het VO. In het VO werden 21 van de 25 erkende
interventies ingezet, in het PO 8 en in het MBO 4. Ook kiezen scholen voor
een zeer diverse aanpak van de facultatieve onderdelen, zoals
teamtraining en ouderaanbod in het PO en scholing van vakdocenten en
theateruitvoeringen in het VO. Hierbij teken ik aan dat het hier gaat om
een eerste, indicatief beeld, dat kan veranderen naarmate meer scholen
de verantwoording indienen.
Randvoorwaardelijke maatregelen
Voor veel scholen is seksuele en relationele vorming een lastig thema. Om
die reden is ervoor gekozen een aantal randvoorwaardelijke maatregelen
in te voeren die ertoe moeten leiden dat scholen zowel kwalitatief als
kwantitatief beter in staat zijn dit thema de aandacht te geven die het
verdient.3
De eerste maatregel is gericht op het stimuleren van scholen om aandacht
te besteden aan het thema relaties en seksualiteit. Hieraan gekoppeld is
ook het vergroten van de vindbaarheid van het aanbod voor scholen. Dit
wordt gedaan via bestaande kanalen en campagnes, veelal in het kader
van de Gezonde School. Gezien de grote interesse in de derde ronde van
de stimuleringsmaatregel, lijkt de aandacht onder scholen toe te nemen.

2

Antwoorden op Kamervragen van het Kamerlid Van der Staaij (SGP) over ontwikkelingen op
het gebied van seksuele gezondheid, 26 juni 2020. Aanhangsel Handelingen II 2019/20, nr. 3294.
3
Deze maatregelen zijn 1. Stimuleren van scholen om aandacht te besteden aan het thema;
2. Stimuleren van gemeenten om aandacht te besteden aan het thema; 3. Vergroten
vindbaarheid van het aanbod voor scholen; 4. In bestaande trainingen voor Gezonde Schooladviseurs en -coördinatoren aandacht besteden aan het thema Relaties & Seksualiteit;
5. Opzetten landelijke pool van trainers en gastdocenten; 6. Kennisuitwisseling tussen Gezonde
School-adviseurs en coördinatoren, trainers en gastdocenten; 7. Vergroten capaciteit bij
GGD’en voor het bieden van advies en ondersteuning aan scholen; 8. Inbedden van thema in
lerarenopleidingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

3

Er zijn dit jaar in het kader van deskundigheidsbevordering voor Gezonde
School Coördinatoren (GSC) online scholingen georganiseerd. Van de
gehonoreerde scholen uit ronde één en twee hebben 367 scholen de
(online) scholing gevolgd, 107 scholen moeten zich nog inschrijven voor
de (online) training om te kunnen voldoen aan de voorwaarden van de
stimuleringsregeling.
Andere maatregelen richten zich op deskundigheidsbevordering van
onder andere de Gezonde School Adviseurs (GSA) op het thema relaties
en seksualiteit en op het organiseren van een landelijke pool van trainers
en gastdocenten. Deze maatregelen kennen een looptijd van 2020 tot en
met 2022.
Het is van belang dat GGD-en voldoende capaciteit en deskundigheid
hebben om scholen te werven, te ondersteunen, de samenwerking te
vergroten en gemeenten te stimuleren aandacht te besteden aan dit
thema. GGD-en kunnen onderbouwde aanvragen indienen voor dergelijke
activiteiten. Hiervoor is een bedrag van € 30.000 beschikbaar per GGD.
Afhankelijk van het succes van deze maatregel overweeg ik eenzelfde
bedrag voor het tweede jaar beschikbaar te stellen. Er is veel belangstelling voor deze maatregelen. Inmiddels hebben op twee na alle GGD-en
een aanvraag ingestuurd, die door GGD GHOR zijn beoordeeld.
Om dit thema ook in de toekomt voldoende aandacht te geven wordt met
de laatste maatregel gestreefd naar het inbedden van het thema seksualiteit en relaties in lerarenopleidingen en PABO’s. Naast inhoudelijke
kennis vraagt dit thema van docenten ook specifieke pedagogische,
methodische en didactische vaardigheden. De verkenning en voorbereiding zijn inmiddels afgerond en een behoeftepeiling onder lerarenopleidingen en studenten laat zien dat er grote interesse is om te participeren.
Door de uitvoering van het stimuleringsprogramma zijn meer scholen
structureel in staat om hun leerlingen en studenten te vormen tot burgers
die verantwoordelijk en respectvol omgaan met hun eigen seksualiteit en
die van de ander. Daarmee draagt het stimuleringsprogramma uiteindelijk
bij aan het voorkomen van onbedoelde zwangerschappen.
Punten 2, 5 en 6 Zevenpuntenplan: Groepen met een hoog risico,
beleidsoptimalisatie bij jong en kwetsbaar ouderschap en
kennisprogramma.
Kennisprogramma: ontwikkelen van kennis, stimuleren van kennisdeling
en doorontwikkeling van kennisinfrastructuur
In dit ZonMw programma staan preventie van en integrale ondersteuning
en zorg bij onbedoelde zwangerschap en kwetsbaar (jong) ouderschap
centraal. Speciale aandacht gaat hierbij uit naar hoogrisicogroepen, zoals
onder andere leerlingen van het (voortgezet) speciaal onderwijs,
studenten van het MBO (niveau 1 en 2), jongeren in de gesloten en open
residentiële jeugdhulp, asielzoekers, multiprobleemgezinnen, dak- en
thuislozen. Het programma loopt van 2019 tot en met 2025 en is een
tijdelijke stimulering om met kennisontwikkeling en kennisbenutting bij te
dragen aan verbetering van de praktijk. Het programma is ingericht in
twee programmalijnen; een programmalijn Praktijkverbetering (7 mln.
euro) en een programmalijn Onderzoek (3 mln. euro). Voor beide
programmalijnen is in 2020 een subsidieoproep opengesteld. De
Kennissynthese die in opdracht van ZonMw door het Verwey-Jonker
Instituut is uitgevoerd diende als belangrijk uitgangspunt bij de twee

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

4

subsidieoproepen.4 De beschikbare- en ontbrekende kennis, interventies
en goede praktijkvoorbeelden zijn door een quickscan van de literatuur en
raadpleging van veldpartijen in kaart gebracht.
In december 2020 is het besluit gevallen welke aanvragen uit de programmalijn Onderzoek gehonoreerd worden. Er worden 10 onderzoeken
gefinancierd.5 Er is een grote variatie aan onderzoeksthema’s; zoals de
vraag of psychiatrische kwetsbaarheid bij vrouwen een risicofactor voor
onbedoelde zwangerschappen is, onderzoek naar de rol van jonge vaders
bij onbedoelde zwangerschappen en onderzoek naar de mogelijke
gevolgen van kwetsbaar ouderschap voor ouder en kind.
In januari 2021 heeft de programmacommissie de voorstellen van de
programmalijn Praktijkverbetering beoordeeld. Er is een breed scala aan
voorstellen vanuit gemeenten, de praktijk en onderzoeksinstellingen
ingediend. Uit deze projecten blijkt dat de thema’s kwetsbaar ouderschap
en onbedoelde zwangerschap sterk in elkaars verlengde liggen en dat
praktijkervaringen voor beide thema’s relevant kunnen zijn. Ook werd
duidelijk dat er een goede regionale spreiding is bewerkstelligd. Recentelijk is bekend geworden welke projecten, die zich richten op verbetering
van de lokale praktijk, gehonoreerd zijn.6 Samenwerkingsverbanden
– bestaande uit een gemeente, praktijk- en uitvoeringsorganisatie(s) en
een onderzoeksorganisatie – gaan aan de slag met het uitvoeren van een
gezamenlijk plan van aanpak. Dit plan is gebaseerd op een analyse van de
lokale situatie. Op deze manier wordt de integrale aanpak voor preventie
van en/of ondersteuning en zorg bij onbedoelde zwangerschap en/of
kwetsbaar (jong) ouderschap zo goed mogelijk gestimuleerd.
De volgende fase in dit programma is het opzetten van een Leernetwerk.
Hiermee wordt de uitwisseling tussen de verschillende gehonoreerde
projecten gestimuleerd en gezorgd dat de kennis naast lokaal en regionaal
ook landelijk wordt ontsloten, gedeeld en geborgd. Doel hiervan is de
effectiviteit en het bereik van de resultaten uit de projecten te versterken
en in te zetten op het vergroten van de onderlinge samenhang tussen
projecten. De verschillende samenwerkingsverbanden en professionals uit
praktijk, kennisinstituten - en onderzoeksorganisaties ontmoeten elkaar
regelmatig in het Leernetwerk. Het Leernetwerk wordt gefaciliteerd door
ZonMw en afgestemd met andere relevante initiatieven.
De twee andere punten uit het Zevenpuntenplan zijn verweven in het
gehele ZonMw programma. Hieronder wordt nog specifiek aangegeven
op welke wijze dat is vormgegeven.
Groepen met een hoogrisico
Eén van de thema’s die prioriteit heeft in de Kennissynthese is de
definiëring van en kennis over hoogrisicogroepen. In de twee subsidieoproepen zijn de hoogrisicogroepen duidelijk gepositioneerd: door te
benoemen dat zij specifieke aandacht verdienen en het op te nemen als
criterium voor relevantie. De onderzoeksprojecten die eind december 2020
vanuit de programmalijn Onderzoek zijn gehonoreerd richten zich op
verschillende hoogrisicogroepen zoals multiprobleemgezinnen, vluchtelingen en vrouwen met psychische problemen.
4

https://www.zonmw.nl/fileadmin/zonmw/documenten/Preventie/Zwangerschap_en_geboorte/
219003_Kennissynthese_WEB.pdf.
5
https://www.zonmw.nl/nl/actueel/nieuws/detail/item/projecten-van-start-naar-onbedoeldezwangerschap-en-kwetsbaar-jong-ouderschap/.
6
https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/preventie/onbedoelde-zwangerschap-enkwetsbaar-jong-ouderschap/praktijkverbeter-projecten/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

5

Beleidsoptimalisatie bij jong en kwetsbaar ouderschap
Met de programmalijn Praktijkverbetering wordt gestimuleerd dat
samenwerkingsverbanden aan de slag gaan met een geïntegreerde
aanpak rond jong en kwetsbaar ouderschap op lokaal niveau.
Punt 3 Zevenpuntenplan: Ondersteuning bij onbedoelde
zwangerschap
In de eerste Voortgangsrapportage heb ik u geïnformeerd dat vanaf 1 juni
2019 de open house is aangevangen. Sinds 1 juni 2019 maken hier drie
aanbieders gebruik van, namelijk de Stichting Siriz, de Stichting Specifieke Jeugdprojecten en Altra Centraal Bureau. Per 1 januari 2021 zijn
twee aanbieders toegetreden, GGD GHOR en Xtra Plus.
De keuzehulpaanbieders leveren de cijfers over het aantal keuzehulptrajecten aan bij Fiom. Uit deze registratie blijkt dat de Stichting Specifieke
Jeugdprojecten in 2020 119 trajecten heeft begeleid en Altra 133. Siriz
levert sinds juni 2020 registratiegegevens aan, in lijn met de start van het
informatiepunt, en heeft in de periode juni tot en met december 2020 39
keuzehulptrajecten begeleid.
In 2020 heeft de toetsing plaatsgevonden door de onafhankelijk deskundigen. Met deze voortgangsrapportage zend ik u de rapportages daarvan
toe7.
De belangrijkste conclusie uit de eerste rapportage is dat er momenteel
een landelijk dekkend netwerk aan keuzehulp is en dat de aanbieders
vrijwel volledig voldoen aan alle kwaliteitseisen van de open house. De
hulp is voor de onbedoeld zwangere vrouw en/of man kosteloos en vrij
toegankelijk. Op onderstaande punten ziet het toetsingspanel ruimte voor
verdere verbeteringen, die voor een deel al in gang zijn gezet:
– Registratie om de kwaliteit op uitkomstniveau te meten is beperkt. Ook
en daarmee samenhangend is er beperkte kennis van de kenmerken
van de cliënten die keuzehulp vragen. Een verbetering is het nieuwe
door Fiom ontworpen registratieformulier met meerdere en minder
privacygevoelige categorieën dat alle keuzehulpaanbieders geacht
worden te gebruiken en waarmee in 2020 een aanvang is gemaakt.
– Op structuur- en procesniveau is er kwaliteitsverbetering mogelijk.
Fiom ontwikkelt daartoe reeds activiteiten zoals richtlijnen, trainingen,
landelijk cliënttevredenheidsonderzoek en een landelijk beroepsregister keuzehulp. Nadere invulling van een uniforme kwaliteitstandaard
via een vereenvoudigde open house constructie zal daarbij ook helpen:
niet alleen of zelfs minder administratief op structuur- en procesniveau
en meer gericht op uitkomstniveau.
– Nog minder is er bekend over vrouwen (en mannen) die geen gebruik
maken van keuzehulp. Onderconsumptie en ongelijkheid zijn niet
uitgesloten. Nader onderzoek onder vrouwen naar waar zij behoefte
aan hebben bij een onbedoelde zwangerschap kan hierbij waardevol
zijn.
– De bekendheid van open house partijen bij de doelgroep en potentiële
verwijzers lijkt nog niet optimaal. Hier ligt een belangrijke rol voor het
landelijke informatiepunt onbedoelde zwangerschappen.
– Wellicht verdient het overleg Amsterdamse Keten Onbedoelde
Zwangerschap landelijke navolging, om in gezamenlijkheid de
(keuze)hulp bij onbedoelde zwangerschap verder te verbeteren.
– De financiering vanuit de overheid wordt door sommige aanbieders
van keuzehulp als onvoldoende duurzaam en bureaucratisch ervaren.
7

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

6

Een open house constructie is op zichzelf een efficiënte wijze om
vanuit de overheid de beschikbaarheid en financiering van bepaalde
diensten te waarborgen. Het beeld van het toetsingspanel is dat zowel
aan de zijde van het ministerie als aan de zijde van de aanbieders van
keuzehulp de uitvoeringskosten van de open house tot op heden hoog
zijn geweest. Hier speelt ongetwijfeld mee dat de introductie van deze
constructie sterk gepolitiseerd raakte, alsook dat het totale bedrag dat
via de open house constructie wordt besteed aan keuzehulp relatief
klein is.
Het tweede deel van de toetsing heeft vanwege de uitbraak van de
COVID-19 pandemie vertraging opgelopen. Dit betreft de toetsing van de
neutraliteit en het niet-sturend zijn van de daadwerkelijke hulpverlening,
zoals verleend door Stichting Siriz, de Stichting Specifieke Jeugdprojecten
en Altra Centraal Bureau, door middel van een analyse van interviews met
hulpverleners, observaties van face-to-face keuzehulpgesprekken,
bestudering van keuzehulpchats en vragenlijsten onder cliënten.
Inmiddels is ook deze toetsing gereed.
Wel kent het uitgevoerde onderzoek, mede als gevolg van de coronamaatregelen, een aantal beperkingen. Het Toetsingspanel moest hierdoor
second-best onderzoeksmethoden hanteren en er was sprake van een
geringe respons/deelname en beperkte aantallen. Ik ben het met het
Toetsingspanel eens dat het onderzoek echter wel beschouwd kan worden
als een nulmeting. Uit de tweede rapportage blijkt het volgende.
• Analyse van interviews met hulpverleners
De geïnterviewde keuzehulpverleners geven aan open te staan voor alle
opties rondom een zwangerschap. Een eventuele eigen levensbeschouwing heeft geen invloed op hun werk. De meeste keuzehulpverleners hebben het gevoel niet-sturend te zijn omdat het nemen van een
beslissing in zijn geheel neergelegd wordt bij de cliënt. Wel zijn de
keuzehulpverleners zich bewust van die mogelijkheid.
De meeste keuzehulpverleners benoemen alle opties, ook al voelt dat
soms niet passend en onnatuurlijk. Met name de opties van pleeggezin en
adoptie worden lastig geacht om aan te snijden omdat keuzehulpverleners in sommige gesprekken het gevoel hebben daarmee (het
vertrouwen van) de cliënt kwijt te raken.
Keuzehulpverleners benadrukken het belang van het nemen van
voldoende tijd voor het nemen van een beslissing. Cliënten voelen
namelijk vaak een enorme tijdsdruk. Daarnaast proberen keuzehulpverleners de eenzaamheid in het keuzeproces te verlichten.
Sommige keuzehulpverleners merken op dat voornamelijk hoogopgeleide
mensen zich aanmelden voor een keuzehulpgesprek. Ze zien heel weinig
mensen met een migrantenachtergrond. Tijdens de interviews, die
gehouden zijn voor de introductie van het informatiepunt, gaven zij aan te
hopen dat er verbetering in de vindbaarheid komt met de introductie van
het informatiepunt.
• Observaties van face-to-face keuzehulpgesprekken
Het Toetsingspanel concludeert dat cliënten op een medisch juiste manier
blijken te worden voorgelicht over de mogelijke oplossingsrichtingen,
levensbeschouwing komt niet vaak aan de orde. Expliciete en impliciete
overreding komt bij elk van de drie keuzehulpaanbieders weinig en in
vergelijkbare mate voor. Uit het rapport blijkt dat als overreding voorkomt,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

7

dit dan is in de vorm van het benoemen van alleen de opties abortus en
het uitdragen van de zwangerschap. Andere vormen die in geringe mate
bij alle drie de aanbieders zijn geobserveerd zijn het bagatelliseren van de
impact van de optie abortus, het benadrukken dat de ongunstige gevolgen
van zowel abortus als het uitdragen van de zwangerschap verminderd of
voorkomen kunnen worden en het gebruiken van anderen als voorbeeld.
In slechts één keuzehulpgesprek is zowel impliciete als expliciete
overreding geconstateerd. In dit gesprek is door de keuzehulpverlener
uitvoerig en eenzijdig één keuzeoptie besproken. Pas na expliciet
aandringen van de cliënt is ook een andere optie besproken. Het
Toetsingspanel concludeert dat, op basis van het geheel aan verzamelde
en geanalyseerde data, dit eerder een incident lijkt dan kenmerkend voor
een keuzehulpverlener of voor de organisatie.
• Bestudering van keuzehulpchats8
De chats die betrekking hebben op onbedoelde zwangerschap blijken over
het algemeen professioneel en inlevend. Er wordt weinig sturend
gecommuniceerd en slechts in enkele chats wordt over levensbeschouwing gesproken, altijd op initiatief van de cliënt. Er zijn wel
voorbeelden (1:5 chats) van impliciete overreding gevonden en van het
selectief presenteren van ongunstige gevolgen van abortus (1:10 chats).
Het Toetsingspanel stelt echter vast dat deze uitingen in de meeste
gevallen verklaarbaar zijn gelet op de context en dat dit voortbouwt op
uitingen die de cliënt zelf in die richting heeft gedaan. Van expliciete
sturing is geen sprake.
Net zoals ook in de interviews aangegeven wordt, worden ook in de chats
meestal maar twee van de vier opties (abortus en houden van het kind)
genoemd.
Het Toetsingspanel constateert dat in de meeste chats de keuzehulpverlener de cliënt actief stimuleert in het besluitvormingsproces. De voorkeur
van de cliënt wordt goed uitgevraagd en de cliënt wordt verzekerd dat
hulp geboden kan worden.
• Vragenlijsten onder cliënten
Uit het beperkt aantal vragenlijsten dat het toetsingspanel heeft kunnen
bestuderen blijkt dat aan de verwachtingen van en behoeften aan
emotionele ondersteuning en informatie, in het keuzehulpgesprek goed is
voldaan.
Conclusie
De belangrijkste conclusie uit de tweede rapportage is dat alle drie de
keuzehulpaanbieders van keuzehulp bij onbedoelde zwangerschap met
financiering via de open house constructie – Altra, Siriz en SJP – aan de
kwaliteitseisen voor wat betreft het niet-sturend zijn van de daadwerkelijke hulpverlening in voldoende mate voldoen. Er is ruimte voor
verbetering. Daartoe heeft het Toetsingspanel aandachtspunten geformuleerd. Het ministerie zal uiteraard in overleg treden met alle bij deze twee
rapportages betrokken partijen waaronder keuzehulpaanbieders en Fiom
om te bezien op welke wijze vorm gegeven kan worden aan de aanbevelingen van het Toetsingspanel.

8

Uitsluitend Stichting Siriz biedt keuzehulpchats onbedoelde zwangerschap aan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

8

Opleiding keuzehulp
In de eisen van de open house is aangegeven dat een centrale opleiding
essentieel is om de keuzehulpgesprekken op kwalitatief hoogwaardig
niveau te houden. Zoals ik u in de eerste voortgangsrapportage heb laten
weten, is de centrale opleiding keuzehulp aan Fiom gegund. In de
achterliggende periode is een aantal instrumenten voor de kwaliteitseisen
van keuzehulpgesprekken ontwikkeld.
– (basis)training
Diverse producten, zoals een (basis)training, e-learning, reader met de
theoretische achtergrond, werkboek voor de trainingsdagen en de
leidraad keuzehulp voor gebruik tijdens de training en daarna in de
praktijk, zijn ontwikkeld. Vanwege de maatregelen om verspreiding van
het Covid-19 virus tegen te gaan is in oktober 2020 de klassikale training
omgebouwd naar een online variant. Begin 2020 is een start gemaakt met
de ontwikkeling van de verdiepingsmodule.
– Uitvoering scholingsprogramma
Er hebben twee basistrainingen plaatsgevonden waaraan in totaal 28
keuzehulpverleners (14 medewerkers van een open house partner en 14
medewerkers van een GGD/Fiom Den Haag) hebben deelgenomen. De
eerste training kon op locatie worden uitgevoerd, de tweede training vindt
geheel online plaats. Ook de jaarlijkse nascholing is in een online variant
gegoten. Hieraan nemen 57 keuzehulpverleners (13 medewerkers van
open house partners en 44 van GGD-en of Fiom Den Haag) deel. Een
viertal intervisie groepen heeft in 2020 intervisie gevolgd.
– Clienttevredenheidsonderzoek
In het kader van het cliënttevredenheidsonderzoek wordt sinds juni 2020
de online vragenlijst aangeboden aan cliënten (na het afronden van een
keuzehulptraject). Fiom heeft begin 2021 de ingevulde vragenlijsten,
afkomstig van 52 respondenten, geanalyseerd en een rapport over de
cliënttevredenheid opgemaakt. Hieruit blijkt dat de keuzehulpgesprekken
gemiddeld werden beoordeeld met een 9,0. Geen enkel gesprek werd als
onvoldoende beoordeeld; het hoogste cijfer dat werd gegeven was een
10, het laagste cijfer een 6.
– Registratie keuzehulpgesprekken
In juli 2020 zijn de registratiegegevens voor de eerste helft van 2020
opgehaald bij de keuzehulpaanbieders. Begin 2021 zijn de gegevens van
de tweede helft van 2020 opgehaald.
– Beroepsregister keuzehulpverlening
Het beroepsregister is bijgehouden en opgeschoond.
– Tweejaarlijkse toets
De ontwikkeling en implementatie van de online toets staat gepland voor
begin 2021.
Punt 7 Zevenpuntenplan: Monitoring
Ik heb het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) gevraagd
het Zevenpuntenplan te monitoren op de onderwerpen: collectieve
preventie onderwijs, groepen met een hoog risico en ondersteuning bij
onbedoelde zwangerschap. Daarnaast heb ik het RIVM verzocht ook
algemene cijfers over onbedoelde (tiener)zwangerschappen en cijfers
over het gebruik van de informatiecampagne over onbedoelde (tiener)zwangerschappen te betrekken in deze monitor.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

9

De monitor «onbedoelde (tiener)zwangerschappen» loopt van 2020 tot en
met 2022. De eerste rapportage (bijgevoegd bij deze brief)9 beschrijft het
eerste deel van de monitor: dit betreft informatie over hoe de indicatoren
tot stand zijn gekomen en de invulling hiervan op basis van reeds
beschikbare data (tot en met oktober 2020). Het tweede deel van de
monitor start dit jaar, waarbij ook ruimte is voor aanvullende dataverzameling en kwalitatief onderzoek. In de volgende voortgangsrapportage
wordt u over de uitkomsten geïnformeerd.
Voorafgaand aan de start van het monitoren heeft het RIVM een indicatorenset vastgesteld. Voor het opstellen van de indicatorenset voerde het
RIVM een literatuurverkenning uit. Daarnaast zijn interviews gehouden
met 19 stakeholders om te inventariseren welke indicatoren belangrijk
gevonden worden voor het monitoren van het zevenpuntenplan en om
mogelijke databronnen te identificeren.
Uit de literatuurverkenning en de interviews volgde een groslijst van 106
indicatoren. Hieruit heeft het RIVM een selectie van 22 indicatoren
gemaakt op basis van de volgende selectiecriteria: relevantie, validiteit,
beïnvloedbaarheid, meetbaarheid en beschikbaarheid van data. Het
uitgangspunt bij de ontwikkeling en invulling van de indicatoren was het
gebruik van bestaande databronnen en reeds beschikbare data.
Beschikbare data was leidend voor definities, uitsplitsingen en weergave
van de indicatoren.
Op basis van de literatuurverkenning is vervolgens een omschrijving van
de begrippen onbedoeld, ongepland en ongewenst gemaakt.
Omschrijving «onbedoelde zwangerschappen»
Een eenduidige definitie voor het begrip «onbedoelde zwangerschappen»
is in de literatuur niet voorhanden. «Onbedoeld» wordt vaak als overkoepelende term gebruikt voor «ongepland» en «ongewenst». De kern bij
onbedoelde, ongeplande en ongewenste zwangerschappen is dat er geen
doordachte keuze voorafgaand aan de zwangerschap is gemaakt of dat
risicogedrag (zoals ineffectieve/geen anticonceptie) resulteerde in een
zwangerschap. Een onbedoelde zwangerschap is per definitie ongepland,
maar kan gewenst of ongewenst zijn en kan ook veranderen van het een
naar het ander gedurende de zwangerschap. Echter, een ongeplande
zwangerschap kan wel bedoeld zijn als er bijvoorbeeld een latent
verlangen is naar een kindje, maar dit niet bewust wordt gepland.
Ongewenste zwangerschappen onderscheiden zich van onbedoelde en
ongeplande zwangerschappen omdat hier een keuze voor het uitdragen of
afbreken van de zwangerschap een rol speelt. Cijfers met betrekking tot de
overkoepelende definitie «onbedoelde zwangerschappen» zijn niet
beschikbaar en worden uitgewerkt in de indicatoren «ongeplande
zwangerschappen», «ongewenste zwangerschappen» en «risico op een
ongeplande zwangerschap». Hierbij moet rekening worden gehouden dat
het moment van uitvragen invloed heeft op de opvatting van de
respondent over de zwangerschap omdat deze begrippen niet statisch zijn
en opvattingen kunnen veranderen gedurende de zwangerschap.
In de eerste rapportage zijn naast algemene cijfers over onbedoelde
(tiener)zwangerschappen ook cijfers opgenomen over collectieve
preventie, ondersteuning bij onbedoelde zwangerschappen en over de
campagne. Zo zijn bijvoorbeeld de tot nu toe bekende cijfers over het
aantal en de verspreiding van de stimuleringsregeling en het aantal
afgenomen uren van de Gezonde Schooladviseur opgenomen. Ook bevat
9

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

10

deze rapportage cijfers over het aantal keuzehulpgesprekken en het aantal
aanmeldingen bij de online module «Zwanger, wat nu». Voor zover
bekend en relevant zijn deze gegevens vermeld in de betreffende
onderdelen van deze brief.
Zoals u in de rapportage kunt lezen ontbreekt voor een aantal indicatoren
nog de informatie. In de volgende rapportage wordt deze informatie wel
opgenomen evenals meer kwalitatieve gegevens.
Campagne seksuele gezondheid en onbedoeld zwanger
De campagnestrategie seksuele gezondheid en onbedoeld zwanger richt
zich primair op jongeren in de leeftijd van 17–25 jaar die seksueel actief
worden of zijn. Deze campagne bestaat uit vier deelcampagnes over
seksuele gezondheid, inclusief de preventie van onbedoelde zwangerschappen. Eén deelcampagne is gericht op vrouwen en mannen in de
leeftijd van 25–39 jaar om te informeren over het informatiepunt voor
onbedoelde zwangerschappen.
Op basis van gedragsdeterminanten zijn er drie strategische pijlers
benoemd; het vergroten van de kennis van jongeren over seksuele gezond
gedrag; de eigen effectiviteit vergroten omtrent communiceren met je
sekspartner; en het versterken van de norm dat iedere jongere vrij is om
zijn/haar eigen seksuele keuzes te maken.
De campagne is aan de hand van deze drie pijlers opgedeeld in vier
deelcampagnes:
1. Richt zich op vragen die jongeren over seks hebben en verwijst naar
Sense.info
2. Informatiepunt onbedoeld zwanger
3. Welk voorbehoedsmiddel past bij jou?
4. Seks heb je samen: ieder is vrij in zijn eigen keuzes
Deelcampagne 1: vragen die jongeren over seks hebben
In de eerste fase eind december 2019/begin januari 2020 besteedde een
online social mediacampagne via Facebook, Instagram en Snapchat
aandacht aan vragen die jongeren over seks hebben. In de filmpjes die
gemaakt zijn met jongeren werden andere jongeren voor een antwoord
op hun vragen doorverwezen naar Sense.info. Gezien het aantal bekeken
filmpjes en de toegenomen belangstelling voor Sense.info spreken we
van een succesvolle campagne.
Deelcampagne 2: informatiepunt onbedoelde zwangerschappen
De tweede campagne richtte zich op het genereren van bekendheid van
het Informatiepunt onbedoelde zwangerschappen. De start van het
Informatiepunt heeft in de media veel aandacht gekregen. Zo waren er op
25 en 26 augustus in totaal 73 publicaties (60 online, 5 print en 8 radio en
tv) over het informatiepunt.
Deelcampagne 3: welk voorbehoedsmiddel past bij jou
Het derde deel van de campagne richt zich op het informeren van
jongeren over met welk voorbehoedsmiddel zij onbedoelde zwangerschappen en soa’s kunnen voorkomen. Via een interactief platform
kunnen jongeren zich laten informeren over de eigenschappen van de
verschillende anticonceptiemiddelen. Deze campagne zou voor de zomer
2020 van start gaan, maar de productie heeft door de coronacrisis
vertraging opgelopen. Bovendien moest het oorspronkelijk plan worden
aangepast; in de planning was opgenomen met de campagne naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

11

festivals en introductiedagen van hogescholen en universiteiten te gaan.
Deze campagne is onlangs gestart.
Deelcampagne 4: Seks heb je samen: ieder is vrij in zijn eigen keuzes
Onlangs is gestart met de voorbereiding van de vierde en laatste
deelcampagne, die gericht zal zijn op relaties, liefde, trouw en respect. De
campagne heeft aandacht voor de norm onder jongeren dat iedereen vrij
is zijn of haar seksuele keuzes te maken, waaronder vaste relaties.
Normatieve verwachtingen, genderrollen en een seksuele dubbele
standaard zijn bij sommige jongeren factoren die de vrijheid om eigen
seksuele keuzes te maken in de weg zitten.
Toezegging AO Zwangerschap en geboorte
De heer Van der Staaij (SGP) heeft tijdens het debat over Zwangerschap
en geboorte van 10 december 2020 (Handelingen II 2020/21, nr. 59, VAO
Zwangerschap en Geboorte) gevraagd hoeveel subsidie Rutgers krijgt in
2021.
Rutgers krijgt van VWS subsidies voor 5 verschillende programma’s,
namelijk:
Programma Seksuele Vorming
Programma Zorg en informatie
Programma Seksueel geweld
Programma Anticonceptie en Abortus
Programma Kennisontwikkeling
Totaal

€ 828.795,–
€ 444.905,–
€ 363.566,–
€ 371.957,–
€ 368.106,–
€ 2.377.329,–

Voorafgaand aan de toekenning van de instellingssubsidie 2020 is er een
staatssteuntoets uitgevoerd en de uitkomst daarvan was dat de verleende
subsidie geen staatssteun betreft. Voor de subsidie voor 2021 is een
dergelijke toets niet uitgevoerd omdat de inhoudelijke activiteiten niet
substantieel afwijken van die uit 2020. De activiteiten rond het verzorgen
van voorlichting op het gebied van seksualiteit via de websites seksualiteit.nl, seksuele vorming.nl, seksindepraktijk.nl en anticonceptievoorjou.nl
zijn als Diensten van Algemeen Economisch Belang (DAEB) in
aangemerkt.
Elk programma is in belangrijke mate gefinancierd door VWS. Rutgers zet
via deze programma’s vooral haar kennisfunctie in. Zij ontwikkelt kennis,
verzamelt kennis van anderen en deelt kennis, zowel met publiek als met
professionals. Rutgers beschikt over een solide basis van actuele kennis,
gebaseerd op de laatste wetenschappelijke kennis en ontwikkelingen in de
praktijk en is daarmee voor het brede publiek een unieke en betrouwbare
bron van kwalitatief hoogwaardige kennis en producten. Elk programma
kent daarnaast nog aanvullende projecten, die de beoogde resultaten van
de programma’s versterken. Zo participeert Rutgers in een aantal
randvoorwaardelijke activiteiten in het kader van het programma relaties
en seksualiteit van de Gezonde School. Hiervoor ontvangt Rutgers in 2021
van de Gezonde School € 237.250,–.
Tot slot
Uit deze tweede voortgangsrapportage blijkt dat de intensivering van de
preventie van en ondersteuning bij onbedoelde zwangerschappen binnen
de verschillende relevante domeinen vorm heeft gekregen en dat door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

12

partijen veel energie is gestoken in de uitvoering van het Zevenpuntenplan. De grote verscheidenheid aan activiteiten brengt met zich mee
dat de fasen van implementatie niet altijd parallel lopen. Een goed oordeel
van de effectiviteit van de maatregelen is dan ook pas over enige tijd te
geven. De vaststelling van de indicatorenset voor de monitoring levert al
een gedeeltelijke nulmeting op. In de toekomstige periodieke voortgangsrapportages wordt u op de hoogte gehouden van de vorderingen en de
effectiviteit daarvan. Op grond van de stappen die in 2020 zijn gezet, heb
ik er alle vertrouwen in dat het Zevenpuntenplan een belangrijke bijdrage
levert aan voorkómen van onbedoelde zwangerschappen en de ondersteuning van en zorg voor meisjes en vrouwen die onbedoeld zwanger
zijn geraakt.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
P. Blokhuis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 279, nr. 212

13