Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 290

Vaststelling van regels over referentieniveaus
voor de taal- en rekenvaardigheden van
leerlingen (Wet referentieniveaus Nederlandse
taal en rekenen)

Nr. 4

ADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORT1
Hieronder zijn opgenomen het advies van de Raad van State d.d. 8 december
2009 en het nader rapport d.d. 15 januari 2010, aangeboden aan de Koningin
door de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mede namens
haar ambtgenoot van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Het advies van de Raad van State is
cursief afgedrukt.
Bij Kabinetsmissive van 14 september 2009, no. 09.002510, heeft Uwe
Majesteit, op voordracht van de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, mevrouw M. van Bijsterveldt-Vliegenthart, mede namens de
staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mevrouw S. A. M.
Dijksma en de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, bij de Raad
van State ter overweging aanhangig gemaakt het voorstel van wet tot
vaststelling van regels over referentieniveaus voor de taal- en rekenvaardigheden van leerlingen (Wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen),
met memorie van toelichting.

1

De oorspronkelijke tekst van het voorstel
van wet en van de memorie van toelichting
zoals voorgelegd aan de Raad van State is ter
inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt
Tweede Kamer.
2
In de referentieniveaus wordt zichtbaar
welke kennis en vaardigheden noodzakelijk of
na te streven zijn, hoe onderdelen ervan op
elkaar aansluiten, hoe bepaalde kennis en
vaardigheden worden onderhouden en welke
kennis en vaardigheden worden verdiept.

KST140059
0910tkkst32290-4
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Het wetsvoorstel strekt ertoe de taal- en rekenvaardigheden van leerlingen te
versterken en de aansluiting tussen de verschillende onderwijssectoren op het
gebied van Nederlandse taal en rekenen te verbeteren. Het voorstel bevat
daartoe de opdracht om bij algemene maatregel van bestuur een samenhangend geheel van referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen vast te
stellen, waarvan de delen bestaan uit referentieniveaus voor Nederlandse taal
en rekenen van de verschillende onderwijssectoren.2 Verder verplicht het
wetsvoorstel (bekostigde) scholen voor basisonderwijs en speciaal onderwijs
tot het verzamelen en overdragen aan het vervolgonderwijs van gegevens
over prestaties van leerlingen op het gebied van de Nederlandse taal en
rekenen, gemeten aan de referentieniveaus, en regelt het dat de referentieniveaus doorwerken in de eindexamenprogramma’s (voortgezet onderwijs) en
eindtermen (beroepsonderwijs) van dat vervolgonderwijs. Ten slotte stelt het
voorstel een rekentoets verplicht als onderdeel van de examens voortgezet
onderwijs en voortgezet algemeen volwassenenonderwijs.
De Raad van State onderschrijft de doelstelling van het wetsvoorstel, maar
maakt naar aanleiding van het wetsvoorstel een aantal opmerkingen met
betrekking tot onder meer de keuze voor een bovensectorale wet, de normerende betekenis van de referentieniveaus en de verschillende, al dan niet
facultatieve toetsen. Hij is van oordeel dat in verband daarmee het voorstel
deels nader dient te worden overwogen.
Blijkens de mededeling van de Directeur van Uw kabinet van 14 september
2009, nr. 09.002510, machtigde Uwe Majesteit de Raad van State zijn advies

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

1

inzake het bovenvermelde voorstel van wet rechtstreeks aan mij te doen
toekomen.
Dit advies, gedateerd 8 december 2009, nr. W05.09.0353/I, bied ik U hierbij aan.
In dit nader rapport wordt de indeling van het advies van de Raad gevolgd.
1. De wettelijke verankering van de referentiekaders: doel en betekenis
Het wetsvoorstel komt er in de kern op neer dat de wetgever in twee artikelen
voorschrijft dat bij algemene maatregel van bestuur een samenhangend
geheel van op elkaar aansluitende, samenhangende ijkpunten voor Nederlandse taal en rekenen wordt ontwikkeld (referentiekader), waarin tot uiting
komt welke kennis en vaardigheden op verschillende momenten in het
onderwijstraject ten minste van een leerling verwacht worden. De overige
bepalingen van het wetsvoorstel regelen de concrete gevolgen van de
referentieniveaus voor scholen en leerlingen en betreffen aanpassingen van
sectorwetten, alsmede invoerings- en overgangsrecht. De keuze voor een
sectoroverstijgende wet én algemene maatregel van bestuur benadrukt dat het
aan de overheid is om de samenhang tussen de verschillende sectoren te
(blijven) bewaken en te zorgen voor de noodzakelijke continuïteit en rust in de
eisen die worden gesteld aan taal en rekenen. Het past niet goed bij de – tot
één onderwijssector beperkte – werkingssfeer van de onderwijswetten om de
eis van samenhang in deze wetten op te nemen, aldus de toelichting.
De Raad merkt hierover het volgende op.

1

Paragraaf 2.1 van de memorie van toelichting.
Over de drempels met taal en rekenen,
Enschede 2008.

2

a. Achtergrond van het wetsvoorstel zijn de dalende leerlingprestaties op het
gebied van het taal en rekenonderwijs en de grote verschillen tussen scholen
op deze beide onderdelen. Tussen de 10 en 15% van de leerlingen in groep 8
loopt bij het verlaten van de basisschool gemiddeld ten aanzien van rekenen
en taal zes maanden respectievelijk twee jaar achter. In het voortgezet
onderwijs neemt het percentage 15-jarigen met lage lees- en rekenvaardigheden toe, waardoor veel reparatielessen nodig zijn. Het beginniveau van veel
leerlingen in het MBO is dermate laag dat de achterstand binnen de schooltijd
moeilijk in te halen is. De oorzaak van deze dalende prestaties is gelegen in het
ontbreken van duidelijke ijkpunten waaraan het reken- en taalonderwijs dient
te voldoen, alsmede de onderwijsdoelen die moeten worden bereikt.1
De invoering van een gemeenschappelijk referentiekader is onder meer bepleit
door de Expertgroep Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen (commissieMeijerink).2 Volgens deze commissie sluiten de onderwijsprogramma’s binnen
een onderwijssector of tussen de verschillende onderwijssectoren vaak niet
goed op elkaar aan. Dat kan er in de praktijk bijvoorbeeld toe leiden dat
scholen in het voortgezet onderwijs leerlingen ontvangen met grote verschillen in beheersing van de basisvaardigheden Nederlandse taal en rekenen.
Ook de Raad acht het van belang dat beduidend nauwkeuriger dan thans het
geval is, in wetgeving wordt vastgelegd wat leerlingen aan het eind van de
verschillende onderwijssectoren ten aanzien van de kernvakken rekenen en
taal moeten kennen en kunnen, en wel zodanig dat de leerinhouden van de
verschillende onderwijssectoren op elkaar aansluiten. Een referentiekader,
waarbinnen voor de verschillende onderwijssoorten op elkaar aansluitende
referentieniveaus worden geformuleerd, kan daarbij goede diensten bewijzen.
De Raad is er echter niet van overtuigd dat voor het bereiken van dit doel een
bovensectorale wet zoals de onderhavige noodzakelijk of zinvol is. Hij wijst er
op dat de bestaande wetgeving reeds het belang van goede overgangen
tussen de onderwijssectoren benadrukt en daaraan opdrachten verbindt. Zo
bepaalt artikel 2 van de Wet op het primair onderwijs (WPO) dat het basisonderwijs de grondslag legt voor het volgen van aansluitend onderwijs. De
inhoud van het basisonderwijs – die nader wordt uitgewerkt in kerndoelen –
moet daarom zodanig zijn dat daarna een soepele overstap naar het
aansluitend onderwijs kan worden gemaakt. Met betrekking tot het voortgezet
onderwijs bepalen de artikelen 2 en volgende van de Wet op het voortgezet
onderwijs (WVO) dat dit wordt gegeven aansluitend aan het basisonderwijs en
voorbereidt op vervolgonderwijs, waarbij het eindniveau gedefinieerd wordt in
de eindexamenprogramma’s of eindtermen. In de Wet op het onderwijstoezicht (WOT) ten slotte is het toezicht op het primair, het voortgezet onderwijs
en het middelbaar beroepsonderwijs geregeld. Eén van de toetsingspunten
van de inspectie is of de aangeboden leerstofinhouden de leerlingen voorbe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

2

reiden op vervolgonderwijs en samenleving.1 De onderwijssectorwetten en de
WOT bieden derhalve al een grondslag en formuleren reeds de verplichting
om te komen tot een samenhangend stelsel van eisen, gerelateerd aan het
eindniveau van de verschillende onderwijstypen en het beginniveau van de
daaropvolgende onderwijstrajecten. De meerwaarde van deze slechts twee
artikelen tellende raamwet is, gezien de reeds bestaande voorschriften, dan
ook beperkt. Daarbij komt dat het voorstel het bestaande systeem van
kerndoelen voor het basis- en speciaal onderwijs ongewijzigd laat en het
referentiekader er als het ware naast legt. Daardoor roept het voorstel vragen
op over de verhouding tussen de WPO en de Wet op de expertisecentra (WEC)
enerzijds en het referentiekader anderzijds. De Raad adviseert de referentieniveaus in de bestaande wetgeving in te bedden, zodanig dat zij volledig
ingepast worden in de bestaande voorschriften en maatstaven. De volgende
punten bieden daartoe een opmaat.

1

Toezichtkader PO/VO 2009, Kernkader
primair onderwijs, b, (onderwijsleerproces),
kwaliteitsaspect 2.
2
Artikel 2, tweede lid, onder a. De kerndoelen
worden vastgesteld op grond van artikel 9,
vijfde lid, van de WPO.
3
In het navolgende betoog wordt uitsluitend
verwezen naar bepalingen betreffende het
primair onderwijs; de redenering is evenwel
ook van toepassing op het speciaal onderwijs.
4
Kamerstukken II 2008/09, 31 332, nr. 7, blz. 6:
«de sectorvoorschriften worden aangepast in
verband met de doorwerking van de referentieniveaus naar de kerndoelen (po en so) [...].
Wij beschouwen de referentieniveaus als een
nadere uitwerking van de kerndoelen.».
5
Het voorgestelde artikel 9, achtste lid, WPO.
6
Artikel 12 WPO.
7
Volgens de artikelsgewijze toelichting bij
artikel 2 bevat de wet referentiekaders Nederlandse taal en rekenen alleen een opdracht
voor de overheid zelf en schept de vaststelling
van de referentieniveaus als zodanig geen
verplichtingen voor scholen of leerlingen.
8
Toelichting, paragraaf 5.3 (Overige opmerkingen).
9
PO, SO, VO en MBO.
10
Wijziging van de Wet op het primair onderwijs, de Wet op de expertisecentra, de Wet op
het voortgezet onderwijs, de Wet medezeggenschap op scholen en de Leerplichtwet 1969
in verband met de invoering van bekostigingsvoorschriften voor minimumleerresultaten,
alsmede een aanvulling van de interventiemogelijkheden in het kader van het overheidstoezicht, en de verbetering van het intern toezicht
(Kamerstukken I 2009/10, 31 828, nr. A).

b. Voorgesteld wordt voor het basisonderwijs twee referentieniveaus
Nederlandse taal en twee referentieniveaus rekenen vast te stellen, die elk een
beheersingsniveau beschrijven bij de kerndoelen voor Nederlandse taal
respectievelijk voor rekenen en wiskunde.2 Voor het speciaal onderwijs geeft
het wetsvoorstel een vergelijkbare regel.3 Deze voorschriften krijgen evenwel
geen betekenisvolle uitwerking in de betreffende onderwijssectorwetgeving.
Zij vinden – anders dan aanvankelijk werd beoogd4 – geen vertaling in, en
werken ook anderszins niet door in de kerndoelen. Slechts dienen ze bij de
informatievoorziening naar het aansluitend onderwijs in acht te worden
genomen.5
Dat heeft wezenlijke consequenties voor de status van de referentieniveaus.
Ingevolge artikel 9, zesde lid, van de WPO hanteert de school ten minste de
kerndoelen als aan het eind van het basisonderwijs te bereiken doelstellingen.
Deze wettelijke opdracht heeft onder meer als consequentie dat het bevoegd
gezag in het schoolplan nader dient aan te geven hoe de kerndoelen in het
onderwijsprogramma zijn verwerkt en dat het schoolplan zodanig uitgevoerd
moet worden dat onder meer aan de wettelijke opdracht van artikel 9, zesde
lid, van de WPO voldaan wordt,6 alsmede dat het toezicht op de naleving
hiervan is opgedragen aan de Inspectie van het onderwijs. Doordat de
referentieniveaus niet de status van kerndoelen hebben, binden zij de
bevoegde gezagsorganen in het basis- en speciaal onderwijs niet7 en vormen
zij geen onderdeel van het toezichtkader van de inspectie.8 Dat betekent dat er
geen toezicht kan worden gehouden op het al dan niet bereiken van de
referentieniveaus in het basis- en speciaal onderwijs, en het niet in acht nemen
daarvan voor de school geen juridische consequenties kan hebben.
De Raad geeft in overweging de referentieniveaus alsnog in de kerndoelen op
te nemen.
c. Het referentiekader taal en rekenen is opgebouwd uit vier referentieniveaus,
gepaard aan de vier onderwijssectoren.9 Het referentiekader beschrijft voor de
sectoren PO en SO daarnaast twee niveaus: een fundamenteel niveau en een
streefniveau. Het fundamentele niveau geeft aan welke basiskennis en
basisvaardigheden aan de afsluiting van ieder onderwijstype in elk geval
moeten zijn verworven. Daarmee geeft het fundamentele niveau het minimumniveau aan dat de leerling moet beheersen en waaraan het onderwijs moet
voldoen. Dat roept de vraag op hoe deze referentieniveaus zich verhouden tot
de overige in de onderwijswetgeving opgenomen kwaliteitsmaatstaven.
Hiervoor heeft de Raad reeds opgemerkt dat de referentieniveaus wat betreft
PO en het SO te onderscheiden zijn van de kerndoelen, die eveneens uitgaan
van een bepaald te bereiken minimumniveau. Anders dan de kerndoelen,
hebben de referentieniveaus geen gevolgen voor zaken als schoolplan,
toezicht en bekostiging.
Verder is bij de Eerste Kamer der Staten-Generaal het wetsvoorstel met
betrekking tot de invoering van bekostigingsvoorschriften voor minimumleerresultaten, alsmede een aanvulling van de interventiemogelijkheden in het
kader van het overheidstoezicht, en de verbetering van het intern toezicht,
aanhangig.10 De essentie van dat voorstel is dat een school in elk geval niet
voldoet aan de wettelijke opdrachten voor het onderwijs wanneer de
leerresultaten – vergeleken met andere soortgelijke scholen – ernstig of
langdurig tekortschieten, waarna de minister de bekostiging van de school kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

3

beëindigen. Ten slotte zijn er door de inspectie in het toezichtkader geformuleerde beleidsregels die zien op overige aspecten van kwaliteit.
Een en ander betekent dat in de afzienbare toekomst voor basis- en speciaal
onderwijs vier verschillende typen kwaliteitsmaatstaven zullen vigeren, met
uiteenlopende binding en sanctionering:
1. de kerndoelen, in de vorm van bekostigingsvoorwaarden gegoten
deugdelijkheidseisen, op de naleving waarvan de inspectie toeziet;
2. de overige aspecten van kwaliteit als bedoeld in artikel 11, tweede lid,
WOT, die de status hebben van door de inspectie gestelde en door de
minister goedgekeurde, in beleidsregels neergelegde kwaliteitsmaatstaven,
op de naleving waarvan de inspectie toeziet, maar die niet de status van
deugdelijkheidseisen/bekostigingsmaatstaven hebben;
3. de (minimum)leerresultaten als bedoeld in het bij wetsvoorstel 31 828
voorgestelde artikel 10a WPO, welke bepaling niet alleen een deugdelijkheidseis/bekostigingsvoorwaarde vormt, maar zelfs bij niet-naleving kan leiden
tot volledige beëindiging van de bekostiging;
4. de referentieniveaus als bedoeld in het onderhavige wetsvoorstel, die niet
de status hebben van deugdelijkheidseis/bekostigingsvoorwaarde, maar
(wel) als criterium fungeren bij de informatievoorziening naar het
vervolgonderwijs.
De Raad acht een dergelijke hoeveelheid aan verschillende kwaliteitseisen met
bijbehorende verschillen in juridische binding en sanctionering onwenselijk en
adviseert ook daarom de referentieniveaus volledig in het bestaande stelsel
van kwaliteitseisen in te voegen.
d. De programma’s van de lerarenopleidingen worden bepaald door wettelijk
verankerde bekwaamheidseisen, die worden uitgewerkt in het Besluit
bekwaamheidseisen onderwijspersoneel. Onderdeel van deze bekwaamheidseisen is de vanzelfsprekende voorwaarde dat een leraar vakinhoudelijk
competent is.1 Bij de regulering van die vakinhoudelijke competentie wordt
verwezen naar wat leerlingen in de onderscheiden sectoren moeten leren: de
bekwaamheidseisen zijn wat betreft de vakinhoud geënt op de kerndoelen, de
eindtermen en de exameneisen in respectievelijk PO, VO en MBO. Omdat het
wetsvoorstel bepaalt dat bij de vaststelling van de eindtermen en exameneisen
de desbetreffende referentieniveaus in acht worden genomen, lijkt aanpassing
van de bekwaamheidseisen voor het VO en MBO niet noodzakelijk. Voor het
PO geldt dat de leraar de leerinhouden beheerst van de vak- en vormingsgebieden, zoals beschreven in de kerndoelen voor het primair onderwijs.2 Omdat
het wetsvoorstel geen verband legt tussen de referentieniveaus PO en de
kerndoelen van het PO, is niet gewaarborgd dat de lerarenopleidingen voor het
primair onderwijs wat betreft rekenen en Nederlandse taal voldoen aan de
referentieniveaus. Daarmee wijkt het voorstel af van aanbeveling 7.3 van de
Commissie-Meijerink om in de bekwaamheidseisen de referentieniveaus voor
taal en rekenen op te nemen.
De Raad geeft in overweging alsnog deze aanbeveling in het wetsvoorstel te
verwerken.

1

Artikel 2.1, aanhef en onder c, van het Besluit bekwaamheidseisen onderwijspersoneel.
2
Artikel 2.6, tweede lid, onderdeel b, ten
eerste, van het Besluit bekwaamheidseisen
onderwijspersoneel.
3
Kamerstukken II 2008/09, 31 332, nr. 7.

e. Tegen de hiervoor geschetste achtergrond onderschrijft de Raad de
doelstelling van dit voorstel, nu het van groot belang is dat de sectorale doelen
op elkaar aansluiten. Hoewel een referentiekader daarbij een middel kan zijn, is
voor het bereiken van deze samenhang echter geen afzonderlijke wet nodig,
aangezien de verschillende sectorwetten deze verplichting reeds kennen dan
wel veronderstellen. Voor zover het het primair en speciaal onderwijs betreft is
de voorgestelde benadering bovendien onvoldoende effectief.
De Raad acht het een gemis dat het referentiekader de scholen in het primair
en speciaal onderwijs niet bindt, omdat de kerndoelen niet worden aangepast
en omdat op de naleving van het referentieniveau geen toezicht door de
inspectie mogelijk is. Problematisch is verder dat in de toekomst vier
verschillende typen van kwaliteitsmaatstaven zullen vigeren en dat de
doorwerking naar de (leraar)bekwaamheidseisen niet verzekerd is. Indien deze
aanpak – in afwijking van de eerder voorgenomen opzet3 – is ingegeven door
de gedachte om de scholen in het primair en speciaal onderwijs geleidelijk
voor te bereiden op de nieuwe eisen, en op termijn wel zal worden voorzien in
een meer bindende precisering en vastlegging in de vorm van kerndoelen,
merkt de Raad op dat tekst noch toelichting bij het voorstel daarvan blijk
geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

4

De Raad adviseert af te zien van een bovensectorale wet en te volstaan met
een aanpassing van de onderwijssectorwetten, waarbij voor het primair en
speciaal onderwijs indien nodig, en voorzien van een dragende motivering,
zou kunnen worden voorzien in een uitgestelde inwerkingtreding van bindende
maatstaven.
1a
De Raad kan worden toegegeven dat de voorgestelde bovensectorale wet
beperkt van omvang is, en dat de sectorwetten al enkele bepalingen bevatten
die verwijzen naar andere sectoren. Bij de keuze voor sectorale dan wel
bovensectorale regeling, is het volgende van belang. Bij het referentiekader
staat de samenhang tussen het taal- en rekenonderwijs dat wordt verzorgd in
de verschillende onderwijssectoren (PO, SO, VO, MBO) centraal. Het gaat om
een doorlopende leerlijn taal en rekenen, waarbij kennis en vaardigheden die
in de «afleverende» onderwijssectoren verworven zijn, in de «ontvangende»
onderwijssectoren onderhouden en verdiept moeten worden. Omgekeerd
stellen de behoeften van de «ontvangende» onderwijssectoren eisen aan het
taal- en rekenonderwijs dat wordt verzorgd in de «afleverende» sectoren. Het
referentiekader is dus één integraal kader voor verschillende sectoren. Om de
samenhang tussen het taal- en rekenonderwijs van de verschillende sectoren
te benadrukken en tot uitdrukking te brengen dat het de opdracht aan de
overheid is om deze samenhang blijvend te bewaken, verdient het naar het
oordeel van de regering de voorkeur om de basis voor de referentieniveaus op
te nemen in een bovensectorale wet en niet in de diverse – primair tot één
sector beperkte – sectorwetten. Daarnaast wordt, in lijn met het advies van de
Raad, een aanvulling van de sectorwetten WPO en WEC voorgesteld (zie punt
1b), waardoor de sectorspecifieke elementen beter worden verankerd in die
sectorwetten.
1b
De regering acht het evenals de Raad van belang dat de referentieniveaus
worden ingebed in de sectorwetgeving voor het basisonderwijs en het speciaal
onderwijs, zodanig dat de relatie met de kerndoelen wettelijk wordt geregeld.
Daarbij ziet de regering de referentieniveaus als complementair aan de
kerndoelen, niet als vervangend. Naar aanleiding van het advies van de Raad
is daarom de volgende bepaling toegevoegd aan de WPO (artikel 9, achtste
lid): «Bij de verzorging van het onderwijs op basis van de kerndoelen voor
Nederlandse taal en rekenen en wiskunde, neemt het bevoegd gezag, met
inachtneming van artikel 8, eerste lid, de referentieniveaus Nederlandse taal en
de referentieniveaus rekenen, bedoeld in artikel 2, tweede lid, aanhef en
onderdeel a, van de Wet referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen, als
uitgangspunt.» Eenzelfde bepaling is opgenomen in de WEC (artikel 13, tiende
lid).
Voor scholen betekent dit dat zij bij de inrichting van de onderwijsactiviteiten
ten minste de kerndoelen als te bereiken doelstellingen blijven hanteren. De
kerndoelen geven een globale beschrijving van de kwaliteiten van leerlingen
op het gebied van kennis, inzicht en vaardigheden. De referentieniveaus,
onderscheiden in een fundamenteel niveau en een streefniveau, geven een
preciezere beschrijving van het kennen en kunnen van leerlingen. In het
onderwijsaanbod op basis van de kerndoelen moeten scholen de referentieniveaus als uitgangspunt nemen. Dit wil zeggen dat scholen de twee onderscheiden referentieniveaus als hulpmiddel gebruiken om voor leerlingen
doelen te bepalen gericht op het bereiken van een zo hoog mogelijk eindniveau taal en rekenen. Welke doelen voor leerlingen worden bepaald, hangt
samen met de manier waarop leerlingen zich ontwikkelen. Het is aan scholen
om het onderwijs af te stemmen op de voortgang in de ontwikkeling van de
leerling (artikel 8, eerste lid, WPO). Met het oog daarop is de verwijzing naar
artikel 8 WPO opgenomen in de bepaling.
Door opname van de voorgestelde bepaling in de WPO en de WEC krijgen de
referentieniveaus een bindende status in het basisonderwijs en speciaal
onderwijs en is het toezicht door de Inspectie van het Onderwijs geborgd. De
inspectie kan erop toezien dat scholen in het aanbod aan leerlingen de
referentieniveaus hanteren als uitgangspunt voor het onderwijs. Daardoor
wordt hetgeen de Raad adviseert, zij het op andere wijze, bereikt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

5

1c
De referentieniveaus taal en rekenen zijn een hulpmiddel voor basisscholen
om het onderwijs in taal en rekenen beter vorm te geven. De niveaus geven
een preciezere beschrijving van de beoogde kennis en kunde van leerlingen
dan de kerndoelen taal en rekenen. De referentieniveaus zijn dus vooralsnog
geen kwaliteitseisen ten aanzien van de leerresultaten van basisscholen. Na de
invoering van de referentieniveaus moeten basisscholen voldoende tijd krijgen
om te leren werken met de referentieniveaus op leerlingniveau. De regering
acht het niet haalbaar en ook niet wenselijk om de invoering van de referentieniveaus te verzwaren met nieuwe kwaliteitseisen aan de resultaten van
basisscholen. Dit betekent dat de leerresultaten van scholen voorlopig worden
beoordeeld op basis van de huidige werkwijze van de inspectie. Het wetsvoorstel 31 828 (hierna te noemen: wetsvoorstel «Goed onderwijs, goed bestuur»)
met onderliggende regelgeving beschrijft deze beoordelingssystematiek. Over
een aantal jaren wordt enerzijds de invoering van de referentieniveaus en
anderzijds de wet «Goed onderwijs, goed bestuur», voor zover het betreft de
bepaling over minimumleerresultaten en de daaraan verbonden sanctiemogelijkheid opheffing van de school, geëvalueerd.1 Op basis van dit evaluatieonderzoek kan worden bepaald of scholen in voldoende mate hebben leren
werken met de referentieniveaus. Bovendien wordt dan onderzocht of en zo ja
op welke wijze de referentieniveaus kunnen worden gebruikt in de beoordeling
van de minimumleerresultaten van scholen. Bij een positief besluit hierover zal
dan voorgesteld worden de wetgeving aan te passen.
De relatie tussen de kerndoelen en de referentieniveaus wordt wettelijk
geregeld (zie punt 1b).
1d
De regering is met de Raad van mening dat het wenselijk is dat de lerarenopleidingen voor het primair onderwijs wat betreft rekenen en Nederlandse
taal inhoudelijk aansluiten bij de referentieniveaus. De bekwaamheidseisen zijn
wat betreft de vakinhoud geënt op de kerndoelen. Een logisch gevolg van de
geschetste wettelijke relatie tussen de kerndoelen en de referentieniveaus is
dat leraren vakinhoudelijk bekwaam moeten zijn wat betreft de referentieniveaus. Daarom zal het Besluit bekwaamheidseisen onderwijspersoneel
zodanig worden aangepast, dat in het artikel over de vakinhoudelijke
competentie van de leraar PO, niet alleen naar de kerndoelen wordt verwezen,
maar ook naar de referentieniveaus. Vanuit de lerarenopleidingen wordt
vooruitgelopen op deze ontwikkeling. Door inrichting van de gemeenschappelijke kennisbasis voor deze lerarenopleidingen, waarin de referentieniveaus
worden opgenomen, vindt een verankering van de referentieniveaus in het
curriculum van de lerarenopleidingen voor het primair onderwijs plaats.

1

Het wetsvoorstel «Goed onderwijs, goed
bestuur» bevat een bepaling die voorziet in
evaluatie vijf jaar na inwerkingtreding van de
wet en vervolgens elke vijf jaar (artikel 188a
WPO).

1e
De Raad geeft aan de doelstelling van het wetsvoorstel te onderschrijven.
Eerder in dit nader rapport is aangegeven waarom de regering kiest voor een
bovensectorale wet (zie punt 1a). Eveneens is reeds aangegeven dat de WPO
en de WEC worden aangepast door een koppeling aan te brengen tussen de
kerndoelen en de referentieniveaus, waarmee de referentieniveaus, in
navolging van het advies van de Raad, een bindende status krijgen voor
scholen in het basisonderwijs en speciaal onderwijs en het toezicht op de
naleving van de referentieniveaus is gewaarborgd (zie punt 1b). Het
voornemen bestaat om de bepaling dat scholen de referentieniveaus als
uitgangspunt moeten nemen bij de verzorging van het onderwijs taal en
rekenen op basis van de kerndoelen, met ingang van 1 augustus 2010 van
kracht te laten gaan. Zoals hiervoor (onder punt 1c) aangegeven, kunnen de
scholen de eerste jaren ervaring opdoen met het werken met referentieniveaus. De referentieniveaus worden dan niet betrokken bij de beoordeling van
de leerresultaten van basisscholen door de inspectie. Zoals aangegeven wordt
op basis van de evaluatie enerzijds van de invoering van de referentieniveaus
en anderzijds van de wet «Goed Onderwijs, Goed Bestuur» nader bepaald of
en zo ja op welke wijze de referentieniveaus kunnen worden gebruikt in de
beoordeling van de leerresultaten van basisscholen. Door middel van
aanpassing van het Besluit bekwaamheidseisen onderwijspersoneel wordt de
doorwerking van de referentieniveaus naar de (leraar)bekwaamheidseisen
verzekerd (punt 1d).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

6

2. Twee referentieniveaus
Artikel 2, tweede lid, onder a en b, introduceert in het basis- en speciaal
onderwijs twee reken- en taalniveaus, te weten een fundamenteel niveau en
een streefniveau. Volgens de toelichting is dit nodig vanwege de (vrij grote)
niveauverschillen die bestaan tussen leerlingen binnen hetzelfde type
onderwijs.
De Raad is van mening dat de toelichting onvoldoende aandacht besteedt aan
de functie van het streefniveau en aan de mogelijke gevolgen ervan. Hoewel
het, gegeven verschillen in aanleg en tempo, van belang is dat de leerstof in
diverse moeilijkheidsgraden wordt aangeboden, noopt dat niet zonder meer
tot de keuze voor een hoog en een laag niveau. Zo gaat de toelichting niet in
op de vraag of het hanteren van twee niveaus niet als consequentie zou
kunnen hebben dat al vroeg in het basisonderwijs een vorm van selectie
plaatsvindt, die doorwerkt in de mogelijkheden om voor een bepaald type
vervolgonderwijs te kiezen en in de slagingskans.
Verder acht de Raad het van groot belang dat alle leerlingen volgens dezelfde
maatstaf worden beoordeeld, zodat het niveauverschil tussen de leerlingen in
een enkel cijfer kan worden uitgedrukt. Uit de toelichting blijkt echter niet op
welke wijze de toetsing van het beheersingsniveau van de leerling zal
plaatsvinden.
Ten slotte wijst de Raad op de achtergrond van het voorstel. Volgens de
toelichting bestaan er grote verschillen tussen scholen wat betreft het
onderwijs in rekenen en taal, waardoor vergelijkbare leerlingen niet altijd
vergelijkbare prestaties leveren. Het werken met twee referentieniveaus kan dit
effect versterken in de zin dat minder presterende scholen zouden kunnen
volstaan met het aanbieden van het basisniveau.
De Raad adviseert het voorstel aan te passen dan wel de keuze voor twee
niveaus dragend te motiveren.

1

Eenzelfde bepaling is opgenomen in de
WEC (artikel 11, eerste lid).

2
De regering onderkent de aandachtspunten van de Raad inzake de twee
referentieniveaus. In reactie op het advies is daarom in de memorie van
toelichting uitgebreider gemotiveerd waarom de regering kiest voor het
vastleggen van twee niveaus. Conform het advies van de Expertgroep
Doorlopende Leerlijnen Taal en Rekenen is de regering van mening dat het
vaststellen van een referentiekader er niet toe mag leiden dat leerlingen die al
eerder voldoen aan het gewenste basisniveau, zich niet verder zouden kunnen
ontwikkelen. Kortom, dat er voor hen onvoldoende uitdaging in het onderwijs
is. Om die reden zijn de referentieniveaus verdeeld in twee kwaliteiten: een
fundamentele (F) en een streefkwaliteit (S). De fundamentele kwaliteit hoort
door zoveel mogelijk leerlingen te worden bereikt. De streefkwaliteit is een
uitdagend perspectief voor leerlingen die op die leeftijd meer aankunnen.
Aangezien er in het primair onderwijs sprake is van een zeer gedifferentieerde
leerlingpopulatie, heeft het gebruik van een streefniveau, naast een fundamenteel niveau, extra waarde.
De Raad constateert dat de memorie van toelichting niet ingaat op de vraag of
het hanteren van twee niveaus niet als consequentie zou kunnen hebben dat al
vroeg in het basisonderwijs een vorm van selectie plaatsvindt. Dit zou
doorwerken in de mogelijkheden van leerlingen om voor een bepaald type
vervolgonderwijs te kiezen en in de slagingskans. Daarnaast stelt de Raad de
vraag aan de orde of het hanteren van twee niveaus kan leiden tot grotere
verschillen tussen scholen, in die zin dat minder presterende scholen zouden
kunnen volstaan met het aanbieden van het basisniveau. In reactie daarop is in
de memorie van toelichting hierover een passage toegevoegd. Daarin wordt
aangegeven dat de invoering van twee niveaus naar de mening van de
regering niet zal leiden tot een te laag niveau van onderwijsaanbod voor
leerlingen, wat zou kunnen leiden tot ongewenste vroegselectie van leerlingen.
Scholen in het primair onderwijs hebben immers, op grond van artikel 8,
eerste lid, van de WPO, de opdracht het onderwijs zodanig in te richten dat de
leerlingen een ononderbroken ontwikkelingsproces kunnen doorlopen.1
Bovendien hebben scholen op grond van dat artikel de wettelijke opdracht
ervoor te zorgen dat het onderwijs wordt afgestemd op de voortgang in de
ontwikkeling van de leerlingen. De referentieniveaus kunnen juist door scholen
worden benut om, in het kader van opbrengstgericht werken, de ontwikkeling
per leerling te volgen en hier bij aan te sluiten. Bij de evaluatie van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

7

implementatie van de referentieniveaus zal de regering dit aspect apart
onderzoeken, om dergelijke onbedoelde effecten vroegtijdig te signaleren.
3. Toetsen
Volgens het voorstel vindt er aan het einde van elk onderwijstype een toetsing
plaats, hetzij via een centrale examinering (VO), hetzij in de vorm van een
schooltoets (PO). In het MBO zal dat ook het geval zijn na invoering van de
gedeeltelijke examinering bij taal en rekenen/wiskunde.
a. Het behalen van een referentieniveau PO vormt geen wettelijke voorwaarde
voor toelating tot het voortgezet onderwijs. Wel worden de scholen voor
basisonderwijs en speciaal onderwijs verplicht om in het laatste leerjaar van
alle leerlingen «objectieve en valide» gegevens te verzamelen om het bereikte
eindniveau vast te stellen en deze gegevens over te dragen aan het vervolgonderwijs. Blijkbaar dient dit eindniveau vastgesteld te worden aan de hand van
een eindtoets.1 Volgens het wetsvoorstel worden bij of krachtens algemene
maatregel van bestuur nadere voorschriften vastgesteld omtrent de door de
school te verzamelen gegevens. Uit de toelichting wordt niet duidelijk hoever
deze bevoegdheid reikt.
Naar het oordeel van de Raad zou de bruikbaarheid van de gegevens gediend
zijn met de invoering van een landelijke, uniforme toets. De Raad adviseert
nader in te gaan op de inrichting van de eindtoets, dragend te motiveren
waarom de wet ter zake geen voorschriften gericht op een uniforme toetsing
geeft, en zo nodig het wetsvoorstel aan te passen.
b. Taal- en rekenvaardigheden vormen kerncompetenties, die de prestaties in
de andere vakken sterk beïnvloeden. Het is dan ook zorgwekkend dat veel
leerlingen het noodzakelijke minimum op het eind van de basisschool niet
hebben bereikt. Momenteel loopt 10 tot 15% van de leerlingen op de basisschool gemiddeld zes maanden tot twee jaar achter loopt bij respectievelijk
rekenen en Nederlandse taal.2 Dat cijfer illustreert de noodzaak en het belang
om onderwijsachterstanden in een zo vroeg mogelijk stadium op te sporen,
temeer nu het voorstel als expliciete doelstelling heeft het verhogen van de
basisvaardigheden op deze terreinen. Gelet daarop adviseert de Raad
tussentijdse diagnostische toetsen verplicht te stellen en bovendien de
eindtoets te verschuiven naar het einde van het schooljaar, zodat de onderwijstijd optimaal wordt gebruikt en de eindtoets het VO een actueel inzicht
biedt in het niveau van de leerling. De in de toelichting aangekondigde
uitwerking van de referentieniveaus in het PO in tussendoelen en leerlijnen en
de verwerking hiervan in leerlingvolgsystemen acht de Raad geen reëel
alternatief voor de tussentoets, aangezien 10% van de scholen niet werkt met
leerlingvolgsystemen, deze systemen onderling ook verschillend zijn, en de
scholen niet verplicht zijn een leerlingvolgsysteem dat met de referentieniveaus werkt te hanteren.
De Raad adviseert het wetsvoorstel op genoemde punten te wijzigen.

1

Gezien de toelichting bij artikel 2.5.1.
Memorie van toelichting, paragraaf 2.1
(achtergrond van het wetsvoorstel). Zie ook
het KNAW-advies Rekenonderwijs op de basisschool, analyse en sleutel tot verbetering
(2009), waarvan een van de hoofdconclusies is
dat de bezorgdheid over de rekenvaardigheid
van basisschoolleerlingen op zijn plaats is en
dat het rekenpeil over de gehele linie omhoog
kan en moet.
3
Zie ook aanbeveling 1 van de Onderwijsraad, memorie van toelichting paragraaf 5.2
(Aanbevelingen).
2

c. Volgens de toelichting worden ten behoeve van de intensivering van het
taal- en rekenonderwijs in het VO en het MBO diagnostische toetsen ter
beschikking gesteld. Hoewel deze toetsen als een belangrijk instrument
worden gezien, worden zij vooralsnog niet verplicht gesteld. Wel bevat het
wetsvoorstel de mogelijkheid om, mocht er onvoldoende gebruik gemaakt
worden van de diagnostische toetsen, scholen hiertoe bij algemene maatregel
van bestuur te verplichten.
De Raad merkt op dat het wetsvoorstel niet alleen tot doel heeft de verschillende onderwijssectoren beter op elkaar te laten aansluiten, maar ook strekt tot
verbetering van het algehele niveau van rekenen en taal. Om die reden is het –
net als in het PO en SO – van belang tussentijds vast te stellen hoe de
leerlingen in het VO en MBO feitelijk presteren in het licht van de te bereiken
(in de centrale examinering neergelegde) referentieniveaus. Op die manier is
een gerichte aanpak van de verbetering van het taal- en rekenonderwijs
mogelijk en wordt de ambitie niet beïnvloed doordat het referentiekader wordt
aangepast aan het feitelijke onderwijsniveau.
De Raad adviseert het gebruik van diagnostische toetsen in het VO en het MBO
voor te schrijven.3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

8

d. Uit het Onderwijsverslag 2007/2008 blijkt dat in het VO leraren wiskunde en
Nederlands soms onvoldoende inzicht hebben in het niveau dat hun leerlingen
aan het eind van de basisschool hadden wat betreft rekenen en taal, ondanks
het feit dat op veel scholen deze gegevens wel beschikbaar zijn. VO-scholen
mogen een leerling alleen toelaten op basis van het oordeel van de directeur
van basisschool naar aanleiding van onderwijskundig rapport en een objectief
tweede gegeven over de vorderingen van de leerling, zoals een Cito-toets.
Indien de eindtoets met de referentieniveaus als criterium zal worden
ingevoerd, kan de ontvangende school dus uit ten minste drie bronnen putten.
De Raad merkt op dat ter bevordering van de totstandkoming van één uniform
oordeel over het eindniveau van de taal- en rekenvaardigheden van leerlingen
het wenselijk is te volstaan met twee bronnen, het onderwijskundig rapport en
het bedoelde objectieve tweede gegeven, aangepast aan de referentieniveaus.
De Raad adviseert het wetsvoorstel op dit punt aan te passen.
e. De commissie-Meijerink constateert dat in het VO onvoldoende wordt
gedaan aan het systematisch werken aan het onderhouden en uitbreiden van
de verworven kennis en vaardigheden op het gebied van het rekenen. Om die
reden wordt in het voorstel een rekentoets als onderdeel van het eindexamen
verplicht gesteld. Door deze regeling wordt het aantal examenvakken echter
niet uitgebreid. Volgens de toelichting is dit niet nodig, omdat in het vmbo het
referentieniveau in principe al bereikt wordt aan het eind van het tweede
leerjaar en in het havo aan het eind van het derde leerjaar. Het gaat daarna dus
alleen om het bijhouden van de bestaande kennis, binnen bijvoorbeeld de
vakken wiskunde, economie en biologie, aldus de toelichting.
De Raad wijst erop dat de commissie-Meijerink heeft gepleit voor meer
onderwijstijd voor taal en rekenen (zowel na, binnen als naast het onderwijs).1
Verder merkt de toelichting op dat de basisvaardigheden rekenen slechts
beperkt aan bod komen in het eindexamen wiskunde, en, naar de Raad
aanneemt, ook slechts beperkt in de wiskunde-, economie- en biologieles. De
Raad adviseert toe te lichten hoe reëel de verwachting is dat de scholen hun
leerlingen in staat stellen deze basiskennis en -vaardigheden te verwerven en
op peil te houden, zonder dat daaraan in het bijzonder aandacht wordt besteed
in de vorm van specifieke lessen.
3a
Het bereikte eindniveau van leerlingen dient te worden vastgesteld door
middel van een toets in het laatste leerjaar. De betrouwbaarheid van de
leerlingscore op deze toets is inderdaad belangrijk. De Raad is van oordeel dat
de bruikbaarheid van de gegevens over het eindniveau zou zijn gediend met
de invoering van een landelijke, uniforme toets. De regering is van mening dat
de betrouwbaarheid en onderlinge vergelijkbaarheid van bestaande en nieuwe
taal- en rekentoetsen voor groep 8 kan worden gewaarborgd door een centrale
ijking aan het referentiekader en inhoudelijke beoordeling van toetsen door
een landelijke, onafhankelijke commissie. De voorbereidingen van zo’n traject
lopen inmiddels. Deze werkwijze sluit aan bij gevoelens in het veld (scholen en
ouders) ten aanzien van keuzevrijheid van scholen bij het gebruik van toetsen.
Naar aanleiding van het advies wordt in de memorie van toelichting uitgebreider ingegaan op de wijze van toetsing van het beheersingsniveau van
leerlingen.

1

Kamerstukken II 2007/08, 31 332, nr. 3.

3b
Het algemene beeld dat naar voren komt uit onderzoek is dat in het basisonderwijs al veel getoetst wordt. Volgens het Onderwijsverslag 2007/2008 volgt
94% van de scholen de vorderingen van hun leerlingen systematisch. Het
verplichten van bepaalde toetsen leidt naar het oordeel van de regering niet
vanzelfsprekend tot een beter gebruik van uitkomsten in de dagelijkse
onderwijspraktijk, en kan daar mogelijk juist van afleiden. Er zijn zorgen in het
veld over een toetscultuur die te veel gericht is op «toetsen van onderwijs» in
plaats van «toetsen voor het onderwijs». Daarom is de regering geen
voorstander van verplichte diagnostische toetsen.
De inspectie concludeert dat scholen meer kunnen doen met de gegevens uit
het leerlingvolgsysteem om het onderwijs te verbeteren. Daarom legt de
regering in het basisonderwijs de focus op signalering van de voortgang en
eventuele problemen in de ontwikkeling van individuele leerlingen. Daarvoor
is het cruciaal dat leraren de uitkomsten op de reeds gebruikte toetsen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

9

leerlingvolgsystemen gebruiken bij het vormgeven van het taal- en rekenonderwijs. Deze «cultuuromslag» stimuleert en ondersteunt de regering, vanuit
de Kwaliteitsagenda PO. Ook krijgt de evaluatiepraktijk op scholen extra
aandacht in het inspectietoezicht. Daarmee hopen we ook die scholen te
bereiken die nu onvoldoende systematisch de ontwikkeling van de leerlingen
volgen.
Het wetsvoorstel voorziet in de verplichting voor alle basisscholen om in het
laatste leerjaar objectieve en valide gegevens per leerling over het bereikte
eindniveau in relatie tot de referentieniveaus te verzamelen en over te dragen
aan het voortgezet onderwijs. Daarvoor heeft elke school toetsen nodig. Ook
via die weg wordt het gebruik van toetsen (als diagnostisch hulpmiddel)
gestimuleerd.
De Raad adviseert het afnamemoment van eindtoetsen te verschuiven naar het
einde van het schooljaar, zodat de onderwijstijd optimaal wordt gebruikt.
Vanzelfsprekend onderschrijft de regering de intentie om de onderwijstijd in
het laatste jaar van de basisschool optimaal te gebruiken. Mede om die reden
wordt op dit moment een pilot op initiatief van de PO-raad, VO-raad, AVS en
Cito gefaciliteerd waarin de mogelijkheden en meerwaarde van het verschuiven van de Eindtoets Basisonderwijs van Cito worden onderzocht. Een
eventuele verschuiving kent meerdere consequenties voor zowel het basis- als
het voortgezet onderwijs die niet alle vooraf goed zijn te wegen zonder
praktijkervaring op te doen. De regering volgt met belangstelling de ontwikkelingen en uitkomsten van deze pilot. Daarbij wordt opgemerkt dat de overheid
in de huidige situatie niet vaststelt wanneer toetsen worden afgenomen door
basisscholen. Dit bepalen de toetsontwikkelaars in overleg met het onderwijsveld.
3c
In het wetsvoorstel is beschreven dat voor VO en MBO is gekozen voor het
opnemen van de referentieniveaus in het examen. Zowel in VO als in MBO zal
met behulp van onder meer centrale examens worden beoordeeld of
leerlingen voldoen aan de taal- en rekeneisen zoals geformuleerd in de
referentieniveaus. In het MBO wordt speciaal hiertoe centrale examinering
geïntroduceerd (te beginnen in mbo-4). Daarmee is voor VO en MBO gekozen
voor een krachtig sturingsinstrument. Exameneisen sturen in sterke mate de
inrichting van het onderwijs. Er kan daarom voldoende vertrouwen zijn dat dit
de beoogde resultaten zal hebben. Een dergelijke benadering past in de
filosofie dat scholen zelf het beste in staat zijn de inrichting van het onderwijs
te bepalen. De overheid bepaalt het «wat», de scholen bepalen het «hoe». Met
het sturen op examens worden scholen vrij gelaten om zelf te bepalen met
welke methoden en pedagogische benaderingen de leerlingen/deelnemers
naar dat eindniveau worden gebracht. Hierbij behoren ook de overgangsproefwerken om te bezien of de leerling de stof voldoende beheerst. Scholen
kunnen hierbij ook een diagnostische toets inzetten. Zij bepalen zelf wanneer
en in welke vorm.
De diagnostische toets die in 2009, 2010 en 2011 ter beschikking wordt gesteld
aan de scholen is primair bedoeld als ondersteuning van de scholen. Met dit
instrument worden scholen geholpen om op korte termijn inzicht te krijgen
waar de leerlingen op dit moment staan (een nulmeting) en om te bepalen
welke intensivering van het taalen rekenonderwijs nodig is voor welke groepen
leerlingen. Het is aan de scholen om de kwaliteitsslag te maken. Veel scholen
en instellingen hebben hiervoor een taal- en rekenbeleidsplan opgezet of zijn
hier doende mee.
Wanneer diagnostische toetsen nu reeds zouden worden voorgeschreven, zou
de overheid krachtig sturen op zowel het «wat» als het «hoe». Dit zou
belemmerend kunnen werken. Door naast de verplichting tot opname van de
referentieniveaus in de examens van VO en MBO géén extra verplichting op te
nemen over diagnostische toetsen, krijgen scholen de tijd om op eigen wijze
het taal- en rekenonderwijs vorm te geven.
De bepalingen over het bij algemene maatregel van bestuur voorschrijven van
diagnostische toetsen (artikel 28b WVO, artikel 7.2.11 WEB), zijn opgenomen
om de mogelijkheid om meer te sturen op het «hoe» wél achter de hand te
houden. Vinger aan de pols houden is van groot belang. Mocht in de komende
jaren blijken dat (een deel van) de scholen, ondanks de sturende werking van
de exameneisen, hun onderwijsleerproces onvoldoende inrichten op het
kunnen behalen van de referentieniveaus, dan kan met een (al dan niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

10

tijdelijke) verplichting worden gestuurd op de afname van tussentijdse,
diagnostische toetsen. De memorie van toelichting is op dit punt aangepast.
3d
De regering onderkent het belang van een goede uniforme advisering van de
basisschool over het vervolgonderwijs aan leerlingen en hun ouders.
Bovendien hecht de regering veel belang aan optimale gegevensoverdracht
met betrekking tot alle leerlingen zodat het voortgezet onderwijs in staat is een
doorlopende leerlijn te realiseren. De basisschool is wettelijk verplicht over
iedere leerling die de school verlaat een onderwijskundig rapport op te stellen
ten behoeve van de ontvangende school. Een dergelijk rapport betreft een
verzameling van gegevens over een leerling, waaronder leerresultaten. De
voorgestelde verplichte verzameling over iedere leerling van objectieve en
valide gegevens in het laatste leerjaar is evenzeer bedoeld om gegevens over
te dragen naar de ontvangende school. Aan het wetsvoorstel is daarom, in lijn
met het advies van de Raad, de verplichting toegevoegd dat de basisschool de
gegevens waaruit blijkt welk eindniveau taal en rekenen de leerling heeft
gehaald, opneemt in het onderwijskundig rapport (artikel 9, negende lid,
WPO). Eenzelfde bepaling is opgenomen in de WEC.
3e
De keuze hoe de basiskennis en -vaardigheden op peil worden gehouden is
geheel aan de school. In diverse gesprekken met leraren en leidinggevenden
van scholen is door hen aangegeven dat gewerkt wordt aan een taal- en
rekenbeleidsplan. Het merendeel van de scholen kiest voor een geïntegreerde
aanpak. Dat betekent dat taal en/of rekenen in alle vakken tot aan het
eindexamen een specifiek thema wordt. Het is hun verwachting dat dit
voldoende is de basiskennis en -vaardigheden te verwerven en op peil te
houden.
Ook zijn er scholen die – afhankelijk van de leerlingpopulatie – wel kiezen voor
extra lessen Nederlands en rekenen binnen de vrije ruimte van de onderbouw.
Dit kan doorgetrokken worden naar de bovenbouw voor die leerlingen die nog
extra hulp nodig hebben. Een combinatie van beide modellen is eveneens
mogelijk. De regering is hierover ook in gesprek met het platform Vakinhoudelijke Verenigingen Voortgezet Onderwijs (VVVO) en de Stichting Platforms
VMBO (SPV). Begin 2010 start het steunpunt Taal en Rekenen VO met
voorlichting en hulp rond dit aspect van taal en rekenen.
4. Overige opmerkingen
Volgens de toelichting komen de basisvaardigheden rekenen slechts beperkt
aan bod in het eindexamen wiskunde. Om die reden wordt voorgesteld een
rekentoets te introduceren als een zelfstandig onderdeel van het eindexamen,
ongeacht de gekozen richting of profiel. De rekentoets heeft ten opzichte van
het wiskunde-examen een zelfstandige betekenis en functie.
De Raad merkt op dat het voorgestelde artikel 29, vierde lid, WVO bepaalt dat
bij de vaststelling van de eindexamenprogramma’s het referentieniveau
Nederlandse taal en het referentieniveau rekenen in acht wordt genomen.
Hieruit volgt dat het eindexamen wiskunde ruimte dient te bieden aan het
toetsen van de basisvaardigheden rekenen, en dat, daarvan uitgaande, in
zoverre geen behoefte zou bestaan aan een afzonderlijke rekentoets.
De Raad adviseert de toelichting te verduidelijken en hetzij de koppeling tussen
de referentieniveaus rekenen en het eindexamenprogramma wiskunde
ongedaan te maken (met handhaving van een aparte rekentoets/examinering
voor alle leerlingen), hetzij alleen de rekentoets in te voeren voor die leerlingen
die geen eindexamen wiskunde doen (waarbij gewaarborgd is dat de
leerlingen die wel eindexamen wiskunde doen daarin voldoende op hun
rekenvaardigheid getoetst worden). In het verlengde hiervan adviseert de Raad
te bepalen dat bij de vaststelling van de opgaven van de rekentoets, het
referentieniveau rekenen in acht dient te worden genomen dat is vastgesteld
voor de betreffende schoolsoort.
4
Het advies van de Raad is gevolgd. De beheersing van de basisvaardigheden
rekenen door alle leerlingen in het VO, ongeacht richting of profiel, staat
voorop. Het eindexamen wiskunde laat slechts beperkte ruimte aan het toetsen
van deze basisvaardigheden. Daarom wordt gekozen voor een rekentoets die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

11

een zelfstandig onderdeel vormt van de eindexamens in het VO. In het
wetsvoorstel is een koppeling gelegd tussen de referentieniveaus rekenen en
de rekentoets. Bepaald wordt dat bij de vaststelling van de opgaven van de
rekentoets, het referentieniveau in acht dient te worden genomen dat is
vastgesteld voor de betreffende schoolsoort of leerweg (artikel 29, vijfde lid,
WVO).
De redactionele kanttekening die de Raad in overweging geeft, is verwerkt.
5. Voor een redactionele kanttekening verwijst de Raad naar de bij het advies
behorende bijlage.
De Raad van State geeft U in overweging het voorstel van wet niet te zenden
aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal dan nadat met het vorenstaande
rekening zal zijn gehouden.
De Vice-President van de Raad van State,
H. D. Tjeenk Willink
Ik moge U, mede namens de Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, Sharon A.M. Dijksma, en de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, verzoeken het hierbij gevoegde gewijzigde voorstel van wet
en de gewijzigde memorie van toelichting aan de Tweede Kamer der StatenGeneraal te zenden.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

12

Bijlage bij het advies van de Raad van State betreffende
no. W05.09.0353/I met een redactionele kanttekening die de Raad in
overweging geeft.
–

Het voorgestelde artikel 28a van de WVO vernummeren, omdat er al een
artikel 28a bestaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 290, nr. 4

13