> Retouradres Postbus 320, 1110 AH Diemen

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Postbus 20350
2500 EJ 'S-GRAVENHAGE

Zorginstituut Nederland
Pakket
Eekholt 4
1112 XH Diemen
Postbus 320
1110 AH Diemen
www.zorginstituutnederland.nl
info@zinl.nl
T +31 (0)20 797 89 59

0530.2015006196

Datum
Betreft

Onze referentie
2015006196

24 maart 2015
Buitenhof oproep advies kraamzorg

Geachte mevrouw Schippers,
Met uw brief van 20 december vroeg u Zorginstituut Nederland om een advies
over de aanspraak kraamzorg. Daarbij verzocht u tevens om aandacht te
besteden aan internationale verplichtingen ten aanzien van deze zorg en de rol
van de kraamzorg in de geboortezorgketen. Ik bied u hierbij dit advies aan.
Zorginstituut Nederland heeft de kraamzorg in de Nederlandse situatie getoetst
aan de pakketcriteria. Wij stellen in bijgaand advies vast dat de kraamzorg,
bezien als een geheel van interventies, noodzakelijke zorg is die toegankelijk en
beschikbaar moet zijn voor alle kraamvrouwen en pasgeboren kinderen.
Zorginstituut Nederland ziet op basis van deze conclusies dan ook reden om te
adviseren de aanspraak kraamzorg in het verzekerde pakket te laten. Dit sluit
bovendien goed aan bij de ontwikkeling naar meer integrale zorg in de
geboorteketen en een goede overdracht naar de jeugdgezondheidszorg.
Het Zorginstituut beveelt aan de kennisagenda kraamzorg van ZonMw zo spoedig
mogelijk ten uitvoer te brengen. De kennisagenda moet gegevens opleveren over
de inhoud en omvang van deze zorg.
Ook het Landelijk Indicatieprotocol Kraamzorg (LIP) is aan actualisatie toe. Het
LIP vormt namelijk de basis voor het aantal uren kraamzorg, waarop de
individuele vrouw en haar pasgeboren kind redelijkerwijze zijn aangewezen.
Daarbij moeten de doelen van de kraamzorg én maatwerk voor moeder en kind,
de uitgangspunten zijn.
Hoogachtend,

Prof. dr. A. Boer
plv. Voorzitter Raad van Bestuur

Pagina 1 van 1

Kraamzorg
Verzekerd van een goed begin?

Datum
Status

24 maart 2015

| Kraamzorg | 24 maart 2015

Colofon

Volgnummer

2015003730

Afdeling

Pakket
mw. J.M. Latta, hr. C.G. Mastenbroek, mw. F.M. van der
Meer

Bijlagen

1. Zorg in de kraamtijd, organisatie van postnatale zorg in
West-Europa.
2. Factsheet kraamzorg
3. Specificaties lasten kraamzorg
4. Ontvangen reacties consultatie

Auteurs

mw. J.M. Latta in samenwerking met
hr. C.G. Mastenbroek, mw. F.M. van der Meer

Pagina 1 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

Inhoud

Colofon—1
Samenvatting—5

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
2
2.1
2.1.1

Inleiding—7
Aanleiding—7
Regelgeving—7
Kraamzorg terecht onderdeel van het basispakket?—7
Werkwijze—7
Leeswijzer—8

2.1.3
2.2

Internationale afspraken en regelgeving—9
IAO-verdragen en daaruit voortvloeiende verplichtingen—9
Verdrag 102 betreffende minimumnormen voor alle taken van de sociale
zekerheid.—9
Verdrag 183 inzake de herziening van het Verdrag betreffende de bescherming van
het moederschap.—9
Europese Code voor Sociale zekerheid (Code).—10
Conclusie—10

3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.2

Postnatale zorg in een aantal West-Europese landen—13
Postnatale zorg anders dan kraamzorg—13
Verblijf in ziekenhuis—13
Zorg thuis—13
Conclusie—13

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.4.1
4.4.2
4.5
4.5.1
4.5.1.1
4.5.1.2
4.5.2
4.5.3
4.5.4
4.5.4.1
4.5.4.2
4.6
4.6.1
4.6.2
4.6.3
4.7
4.7.1
4.7.2
4.7.3

Kraamzorg in Nederland: inhoud, omvang en kosten—15
Een Nederlandse traditie—15
Zorgbehoefte—15
Een gezonde start—15
Omvang kraamzorg—15
Aantal kraamvrouwen—15
Aantal uren kraamzorg—16
Zorg door een kraamverzorgende tijdens de kraamtijd—16
Verzorging—16
Partusondersteuning—16
Verzorging na de bevalling—16
Voorlichting en instructie—17
Observatie, signalering en rapportage—17
Basishuishoudelijke taken—17
Preventie wiegendood—17
Borstvoeding—18
Landelijk Indicatieprotocol Kraamzorg—18
Minimumpakket—18
Basispakket—19
Kraamzorg op maat—19
Kosten en eigen bijdrage—19
Totale kosten—19
Kosten per kraambed—20
Eigen bijdrage—20

2.1.2

Pagina 3 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

5
5.1
5.1.1
5.1.2
5.1.3
5.2
5.2.1
5.3
5.4
5.5

Toetsing van de kraamzorg aan de pakketcriteria—21
Noodzakelijkheid—21
Ziektelast—21
Noodzakelijk te verzekeren zorg—22
Conclusie—22
Effectiviteit—22
Conclusie—24
Kosteneffectiviteit—24
Uitvoerbaarheid—24
Conclusie—24

6
6.1
6.2
6.3

Inhoud en omvang van de kraamzorg—27
Wat moet de inhoud zijn?—27
Wat moet de omvang zijn?—28
Samenvatting—29

7
7.1
7.2
7.2.1
7.2.2
7.2.3
7.2.3.1
7.2.4
7.3
7.4

Kraamzorg: een collectieve verantwoordelijkheid—31
Integrale geboortezorg—31
Domeinen—32
Voorwaarden—32
Wmo en andere domeinen—32
Zorgverzekeringswet—33
Geboortezorg in één domein—33
Conclusie—34
Solidariteitsprincipe—34
Conclusie—35

8
8.1
8.2
8.3

Consultatie—37
Inhoudelijke consultatie—37
Adviescommissie Pakket—41
Bestuurlijke consultatie—41

9
9.1

Advies en aanbevelingen—43
Advies—44

Pagina 4 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

Samenvatting

In februari 2013 deed de minister van VWS een oproep voor mogelijke
‘pakketmaatregelen’. Burgers reageerden hierop onder andere met de suggestie
kraamzorg uit het basispakket te halen. Overwegingen hierbij zijn:
•
het feit dat burgers geen gebruik meer maken van deze zorg en daar dan ook
niet meer aan mee willen betalen
•
de veronderstelling dat niet iedereen kraamzorg nodig heeft
•
het feit dat zwangerschap een keuze is en de kosten voorzienbaar.
De minister heeft hierop het toenmalige CVZ gevraagd om haar een advies te geven
over de aanspraak kraamzorg. De minister verzocht bij dit advies de rol van de
internationale afspraken en verdragen, en de rol van de kraamzorg in de
geboorteketen te betrekken.
In dit rapport adviseert Zorginstituut Nederland de minister kraamzorg in het
basispakket van de Zorgverzekeringswet te handhaven, maar wel de inhoud en
omvang beter af te stemmen op de individuele behoefte. De volgende overwegingen
leiden tot deze conclusie.
Het feit dat iemand geen gebruik (meer) zal maken van bepaalde zorg is geen reden
om die zorg geen onderdeel te laten zijn van het basispakket. Alle Nederlanders zijn
verplicht verzekerd voor ziektekosten. De inhoud van het basispakket van de
ziektekostenverzekering is voor alle Nederlanders hetzelfde. Ook betalen we
allemaal ongeveer evenveel premie, ongeacht het gebruik dat iemand op individueel
niveau van de verzekering maakt of het inkomen dat iemand geniet. Ouderen
betalen mee aan de zorg voor jongeren en andersom, ook als zij bepaalde zorg niet
(meer) of nog niet nodig hebben. Er is dus sprake van risico- en
inkomenssolidariteit. Hierin past niet de mogelijkheid om op individueel niveau
keuzes te maken en het basispakket aan te passen aan individuele wensen en
behoeften.
Zorginstituut Nederland beantwoordt de vraag van de minister over de aanspraak
kraamzorg, door de inhoud van de kraamzorg als één geheel aan activiteiten, te
toetsen aan de criteria voor het basispakket. Resultaat van die toetsing is:
•
Het Zorginstituut beschouwt kraamzorg als noodzakelijke zorg rond de
bevalling. Zowel curatief in verband met gezondheidsrisico’s, als preventief om
gezondheidsrisico’s voor moeder en kind te voorkomen.
•
Resultaten van de kraamzorg zijn bijvoorbeeld het verkleinen van de kans op
wiegendood, het helpen op gang brengen van borstvoeding en het signaleren
en helpen voorkomen van gezondheidsrisico’s. Het Zorginstituut constateert
dat de zorg doet wat hij beoogt te doen en daarmee voldoet de kraamzorg aan
het criterium in de Zvw van verantwoorde en adequate zorg en diensten.
•
Bij veel mensen is de zwangerschap gepland, de bijbehorende kosten voor de
kraamzorg kunnen dus voorzienbaar worden genoemd en uit dien hoofde voor
eigen rekening komen. Maar dat geldt voor het geheel aan geboortezorg. De
kosten van de kraamzorg (ongeveer € 1.600,-) zullen niet voor iedere
individuele verzekerde te dragen zijn. Als de zorg voor eigen rekening komt en
daarmee de toegang tot de zorg wordt overgelaten aan de eigen
verantwoordelijkheid, is de toegankelijkheid van de zorg niet meer voor
iedereen geborgd. Dit kan leiden tot het niet afnemen van deze zorg met
risico’s voor de gezondheid van de pasgeborene en de kraamvrouw.
Kraamzorg is een onderdeel van de integrale geboortezorgketen. Met de
Pagina 5 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

geboorteketen wordt gelijkwaardig en doelmatig samenwerken van alle
professionals in de keten beoogd om de beste kwaliteit van zorg voor moeder en
kind te bieden. Andere onderdelen van deze keten zijn bijvoorbeeld verloskundige
zorg en obstetrische zorg. Deze onderdelen behoren ook tot het domein van de
Zorgverzekeringswet. Gezien de zorginhoudelijke samenhang en de beoogde
doelmatige samenwerking, acht het Zorginstituut het wenselijk de verschillende
onderdelen in hetzelfde domein te laten, namelijk de Zorgverzekeringswet en niet
bijvoorbeeld over te hevelen naar het gemeentelijk domein.
Het Zorginstituut adviseert de kraamzorg in het basispakket te handhaven. Maar de
inhoud en omvang van de zorg waar de individuele verzekerde redelijkerwijs op is
aangewezen, kan wellicht preciezer worden bepaald. Dit kan gebeuren door
uitvoering van de door ZonMw in overleg met partijen opgestelde Kennisagenda
kraamzorg en actualisatie van het Landelijk Indicatieprotocol Kraamzorg (LIP):
•
Uitvoering van de Kennisagenda zal meer gegevens over de resultaten van de
kraamzorg opleveren en derhalve bijdragen aan meer inzicht in de benodigde
inhoud van de kraamzorg. Bijvoorbeeld over de vraag of de zorg voor een
eerste en tweede kind in omvang gelijk moet zijn of over de vraag of de
basishuishoudelijke taken tot het basispakket van een kraamverzorgende
moeten behoren.
•
Met een geactualiseerd LIP kan de inhoud en omvang van de te leveren
kraamzorg meer worden toegesneden op de zorgbehoefte van de individuele
kraamvrouw en het pasgeboren kind.
Nederland heeft internationale IAO-verdragen geratificeerd. Deze verdragen
verplichten Nederland zorg te dragen voor postnatale zorg. De inhoud van de
postnatale zorg is niet precies omschreven. Via de kraamzorg in het basispakket
voldoet Nederland aan de verplichting dat postnatale zorg voor alle pasgeborenen
en kraamvrouwen beschikbaar moet zijn.

Pagina 6 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

Inleiding

1.1

Aanleiding
De minister van VWS deed in februari 2013 een oproep aan partijen in het veld en
aan burgers om suggesties voor pakketmaatregelen te doen. Met haar brief van 20
december 2013 verzoekt de minister het toenmalige CVZ om een advies naar
aanleiding van de suggestie de kraamzorg uit het pakket te verwijderen, omdat ‘het
niet voor alle pas bevallen vrouwen noodzakelijk’ zou zijn. De minister verzoekt bij
dit advies de rol van de internationale afspraken en verdragen en de rol van de
kraamzorg in de geboorteketen te betrekken.
Een groot deel van de reacties gaf aan dat mensen menen dat kraamzorg uit het
basispakket kan omdat zijzelf geen gebruik (meer) zullen maken van de kraamzorg
en om die reden hier ook niet aan mee willen betalen. Een andere veelgenoemde
reden is dat het krijgen van kinderen een keuze is en in veel gevallen voorzienbaar.
Hierdoor zou het niet noodzakelijk zijn om deze zorg te verzekeren. De minister
vraagt advies over de aanspraak op kraamzorg.

1.2

Regelgeving
Kraamzorg is opgenomen in het basispakket van de Zorgverzekeringswet. De
kraamzorg is geregeld in artikel 2.11 van het Besluit zorgverzekering. Dat artikel
luidt:
Naast de in artikel 2.10 bedoelde verzorging omvat verzorging tevens zorg zoals
kraamverzorgenden die plegen te bieden aan moeder en kind in verband met een bevalling,
gedurende ten hoogste tien dagen, te rekenen vanaf de dag van bevalling.

Kraamzorg ‘zoals kraamverzorgenden die plegen te bieden’ omvat verzorging,
signalering van gezondheidsrisico’s en voorlichting en instructie en wordt integraal
aangeboden. Het omvat een 3e trimester huisbezoek (bij alle eerste kinderen),
partusassistentie, zorg voor moeder en kind van maximaal tien dagen vanaf de dag
van bevalling en overdracht naar de Jeugdgezondheidszorg.
1.3

Kraamzorg terecht onderdeel van het basispakket?
In dit advies gaan wij na welke verplichtingen voortvloeiend uit internationale
afspraken en regelgeving, er voor ons land bestaan ten aanzien van de kraamzorg
en kijken we hoe deze zorg in vijf West-Europese landen is geregeld. Wij toetsen de
kraamzorg aan de vier pakketcriteria om de Minister te adviseren ten behoeve van
haar beslissing of de kraamzorg onderdeel moet blijven uitmaken van het
basispakket van de Zorgverzekeringswet.

1.4

Werkwijze
Ter voorbereiding op dit advies heeft Zorginstituut Nederland twee bijeenkomsten
georganiseerd waarvoor zij de volgende organisaties heeft uitgenodigd:
ActiZ, Branchebelang Thuiszorg Nederland (BTN), College Perinatale Zorg (CPZ),
Kenniscentrum Kraamzorg (KCKZ), Koninklijke Nederlandse Organisatie van
Verloskundigen (KNOV), Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV), Nederlandse
Beroepsvereniging voor Kraamzorg (NBvK), Nederlandse Vereniging voor Obstetrie
en Gynaecologie (NVOG), NPCF, Het OuderSchap, TNO, Verpleegkundigen en
Verzorgenden Nederland (V&VN), Zorgverzekeraars Achmea, CZ en VGZ,
Zorgverzekeraars Nederland (ZN), ZonMw.
De eerste bijeenkomst vond plaats op 22 april en had een inventariserend en
Pagina 7 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

raadplegend karakter. In de tweede bijeenkomst op 3 september 2014, waarvoor
dezelfde organisaties waren uitgenodigd, zijn drie onderwerpen expliciet besproken,
namelijk de resultaten die de kraamzorg behaalt, de noodzakelijkheid van
kraamzorg en de benodigde omvang van de te verlenen kraamzorg.
Het Zorginstituut heeft op ambtelijk niveau raadplegende gesprekken gevoerd met
afzonderlijk Actiz, het College Perinatale Zorg, het Kenniscentrum Kraamzorg en
met de Inspectie voor de Gezondheidszorg.
1.5

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 leest u welke internationale afspraken aan Nederland verplichtingen
opleggen ten aanzien van het treffen van voorzieningen voor postnatale zorg. In
hoofdstuk 3 schetsen we hoe de postnatale zorg in vijf West-Europese landen is
vormgegeven en in hoofdstuk 4 leest u wat de kraamzorg in Nederland inhoudt. In
hoofdstuk vijf toetsen we de inhoud van de kraamzorg aan de pakketcriteria en
geven we antwoord op de vraag van de Minister. Vervolgens gaan we in hoofdstuk 6
nog in op de inhoud en omvang van de kraamzorg. De integrale geboortezorg en de
mogelijke domeinen komen aan bod in hoofdstuk 7. In hoofdstuk 8 tenslotte staat
het advies aan de Minister en doet het Zorginstituut enkele aanbevelingen.

Pagina 8 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

2

Internationale afspraken en regelgeving

De minister verzoekt ons in het antwoord op haar vraag aandacht te besteden aan
de vraag welke verplichtingen internationale afspraken en regelgeving, ons opleggen
ten aanzien van de kraamzorg. In dit hoofdstuk gaan we op deze vraag in.
2.1

IAO-verdragen en daaruit voortvloeiende verplichtingen
Verdragen die in dit verband relevant zijn, zijn de zogenaamde IAO-verdragen:
verdragen van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO). De IAO is opgericht in
1919 en sinds 1946 verbonden aan de Verenigde Naties. De IAO-verdragen zijn
zogenaamde normverdragen. IAO-verdragen bepalen bijvoorbeeld dat een deel van
de beroepsbevolking of de algemene bevolking door een bepaalde regeling
beschermd moet worden. Een land dat een verdrag heeft geratificeerd is gebonden
aan de bepalingen van dit verdrag en moet deze naleven. Nederland heeft een
aantal verdragen geratificeerd. Verdragen die Nederland heeft geratificeerd en die
Nederland derhalve verplichtingen opleggen ten aanzien van postnatale zorg zijn:

2.1.1

Verdrag 102 betreffende minimumnormen voor alle taken van de sociale zekerheid.
In dit verdrag is bepaald dat de geneeskundige zorg ten minste prenatale zorg
omvat, hulp bij de bevalling en postnatale zorg, hetzij van een geneeskundige,
hetzij van een gediplomeerde vroedvrouw. De geneeskundige zorg moet strekken
tot instandhouding, herstel of verbetering van de gezondheid van de beschermde
vrouw, alsmede van haar geschiktheid om te werken en om te voorzien in haar
persoonlijke behoeften.
Onder ‘verstrekkingen’ wordt verstaan hetzij rechtstreeks verleende verstrekkingen,
hetzij indirect verleende verstrekkingen, bestaande uit een vergoeding van de door
de belanghebbende gedragen kosten.
Wat houdt postnatale zorg in? Het verdrag schrijft dit niet dwingend voor.
Postnatale zorg is globaal alle zorg voor de vrouw en haar kind gedurende de eerste
tien dagen na de bevalling. Dit omvat dus verloskundige zorg, obstetrische zorg én
kraamzorg.
Uit dit IAO-verdrag 102 kan worden afgeleid, dat de verdragsstaat moet zorgen dat
postnatale zorg 1 beschikbaar is. Het verdrag bepaalt niets over de inhoud
(hoeveelheid) van de geneeskundige zorg. Het verdrag biedt geen
aanknopingspunten (definitie) over wat onder postnatale zorg moet worden
verstaan. Evenmin geeft het verdrag aan hoe de verdragsstaat de verstrekkingen
van geneeskundige zorg moet inrichten; in de vorm van een sociale verzekering of
een sociale voorziening.

2.1.2

Verdrag 183 inzake de herziening van het Verdrag betreffende de bescherming van
het moederschap.
In dit verdrag is bepaald dat aan de vrouw en haar kind geneeskundige
verstrekkingen worden verleend in overeenstemming met de nationale wet- en
regelgeving of op enige andere wijze in overeenstemming met de nationale praktijk.
Geneeskundige verstrekkingen omvatten prenatale en postnatale zorg, hulp bij de
bevalling en zo nodig opname in een ziekenhuis.
1

In de IAO-verdragen wordt gesproken over postnatale zorg en niet specifiek over kraamzorg.
Pagina 9 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

Ook uit dit verdrag 183, kan worden afgeleid dat de verdragsstaat moet zorgen dat
postnatale zorg beschikbaar is. Het verdrag bepaalt niets over de inhoud
(hoeveelheid) van de geneeskundige verstrekkingen. De kosten van de krachtens dit
verdrag te verlenen verstrekkingen worden op grond van de nationale wet- en
regelgeving vergoed. De manier waarop de verdragsstaat de verstrekkingen van
geneeskundige zorg moet inrichten is conform de nationale wet- en regelgeving. Dit
betekent dat ook het instrument van de zorgverzekering niet dwingend is
voorgeschreven.
2.1.3

Europese Code voor Sociale zekerheid (Code).
De normen van de Code lijken in hoge mate op de normen uit het IAO-verdrag 102.
In de Code zijn bijna gelijke bepalingen opgenomen als in IAO-verdrag 102. Aan de
Code is ook een protocol toegevoegd (waardoor de normen iets hoger liggen) en zijn
de eisen voor ratificatie hoger dan bij het IAO-verdrag. Het geschrevenen hierboven
over postnatale zorg en kraamzorg voor het IZA-verdrag 102 geldt ook voor de
Europese Code voor Sociale Zekerheid.

2.2

Conclusie
Er bestaan internationale afspraken die Nederland verplichtingen opleggen ten
aanzien van het treffen van voorzieningen voor postnatale zorg. Dit zijn de IAOverdragen 102 en 183 en de Europese Code voor Sociale zekerheid.
Uit deze verdragen kan worden afgeleid dat Nederland er voor dient te zorgen dat
postnatale zorg beschikbaar is. Postnatale zorg omvat verloskundige zorg,
obstetrische zorg en - in Nederland – kraamzorg, gedurende de eerste tien dagen na
de bevalling. Er bestaan geen bepalingen over de inhoud en omvang van de
postnatale zorg. De verdragen leggen Nederland dus niet de verplichting op in de
postnatale zorg te voorzien in onder andere de vorm van kraamzorg, andere vormen
van postnatale zorg mogen ook. Daarbij moet wel de kanttekening worden gemaakt
dat het moet gaan om in het algemeen erkende goede zorg.
Uit de verdragen en de Code vloeit voort dat de zorg voor alle vrouwen beschikbaar
moet zijn en rechtstreeks moet worden verstrekt in natura of door een vergoeding
van de door de belanghebbende gedragen kosten. Daarnaast moet de zorg
toegankelijk zijn: er mag geen sprake zijn van financiële drempels.
Uit de verdragen vloeit verder voort dat vergoeding van de kosten voor de zorg
moet worden verstrekt op grond van de nationale wet- en regelgeving. In de
verdragen staan geen bepalingen die aangeven in welke vorm (bijvoorbeeld
verzekering, voorziening, toeslag) de verdragsstaat de zorg moet inrichten. In
Nederland is gekozen de zorg middels de zorgverzekering beschikbaar te stellen. In
hoofdstuk 7 komen we terug op de keuze van dit domein van de
Zorgverzekeringswet.
De verdragen geven ook niet aan wát onder postnatale zorg moet worden verstaan.
Wat houdt postnatale zorg in? De WHO omschrijft postnatale zorg als zorg die in de
eerste zes weken na de bevalling plaatsvindt en het meest noodzakelijk is in de uren
en eerste dagen na de geboorte.
In Nederland verstaan wij onder postnatale zorg de (combinatie van) verloskundige
zorg, obstetrische zorg en kraamzorg gedurende de eerst tien dagen na de
bevalling.
We weten nu de consequenties van internationale afspraken en verdragen.
Nederland heeft, met 50 andere landen, deze verdragen geratificeerd, zij het dat
Pagina 10 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

niet alle 50 landen álle artikelen van de verdragen hebben geratificeerd. Hoe geven
die landen gevolg aan de verplichting die de IAO-verdragen hen opleggen? In het
volgende hoofdstuk bekijken wij hoe de postnatale zorg in een aantal WestEuropese landen die het verdrag hebben geratificeerd, te weten Duitsland, België,
Frankrijk, Zweden en Zwitserland, is geregeld.

Pagina 11 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

3

Postnatale zorg in een aantal West-Europese landen

In dit hoofdstuk geven wij aan hoe de postnatale zorg in een aantal West-Europese
landen, te weten Duitsland, België, Frankrijk, Zweden en Zwitserland, is geregeld.
Hoe voorzien deze landen in de zorg voor de moeder en haar pasgeboren baby?
In bijlage 1 ‘Kraamzorg in West-Europa’ vindt u een uitgebreidere beschrijving hoe in
verschillende West-Europese landen in postnatale zorg wordt voorzien.

3.1

Postnatale zorg anders dan kraamzorg

3.1.1

Verblijf in ziekenhuis
Een vergelijking van de postnatale zorg in deze landen laat zien dat de organisatie
van de postnatale zorg verschilt, maar inhoudelijk is de zorg min of meer gelijk (zie
bijlage 1). Typisch kenmerk voor de kraamzorg in Nederland is dat deze thuis,
‘achter de voordeur’, wordt verleend op aaneenvolgende dagen en tijdens
aaneengesloten uren. Deze organisatievorm treffen we in het buitenland niet aan.
Desalniettemin wordt er in het buitenland in deze vorm van postnatale zorg
voorzien. De eerste dagen na de bevalling vindt dit echter nog niet thuis plaats,
maar in het ziekenhuis waar de vrouw is bevallen. Het ziekenhuisverblijf van de
vrouw na een poliklinische bevalling zonder medische indicatie in het ziekenhuis is in
de vijf landen langer dan in Nederland. In Nederland is de ziekenhuisopname 1,9
dag 2 , in Duitsland 3 dagen, in België 4, in Frankrijk 4,2 dagen, in Zweden 2,3 en in
Zwitserland 3,6 dagen 3 .

3.1.2

Zorg thuis
Na de ziekenhuisopname wordt de postnatale zorg in deze landen meestal verleend
door de verloskundige. Zij geeft consulten en/of bezoekt de kraamvrouw en de baby
thuis. Dit varieert van een dagelijks bezoek thuis gedurende de eerste tien dagen na
de bevalling (Duitsland en Zwitserland) tot een bezoek van een medewerker van
Kind en Gezin (vergelijkbaar met ons consultatiebureau) in de eerste veertien dagen
na de bevalling (België).
De huisbezoeken van de verloskundige omvatten controle van moeder en kind,
uitleg en hulp met lactatie. Deze zorg kan ook in speciale centra voor moeder en
kind (vergelijkbaar met ons consultatiebureau) plaatsvinden. Daar worden dan
bijvoorbeeld controles van de zuigeling uitgevoerd en borstvoedingsadviezen
gegeven.

3.2

Conclusie
In hoofdstuk 2 zagen we dat 50 landen de verdragen hebben geratificeerd zij het
dat niet alle 50 landen álle artikelen van de verdragen hebben geratificeerd. Van die
50 hebben wij er in dit hoofdstuk vijf nader bekeken en die vijf landen voorzien
allemaal in postnatale zorg, alleen niet op de manier waarop Nederland dat doet
(namelijk niet in de vorm van kraamzorg). De invulling van de postnatale zorg
verschilt per land, maar kent ook overeenkomsten. Zorginhoudelijk komt de zorg
overeen, maar voor Nederland is specifiek dat er minder intramurale zorg wordt
verleend en dat de zorg thuis bij het gezin gedurende een aaneengesloten periode
wordt verleend. Hoewel de vijf landen en Nederland de postnatale zorg op
2

Deze duur is exclusief de poliklinische bevalling (en uiteraard de thuisbevalling) zonder medische indicatie. Als we
de duur van 1,9 dag hiervoor corrigeren is de ligduur 1,3 dag.
3

Bron: CBS, http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/gezondheid-welzijn/publicaties/artikelen/archief/2014/20144188-wm.htm, geraadpleegd 4 december 2014.
Pagina 13 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

verschillende wijzen hebben georganiseerd kunnen we hier concluderen dat
Nederland niet het enige land is waar postnatale zorg (waar in Nederland kraamzorg
deel van uitmaakt) bestaat.
In het volgende hoofdstuk kijken we hoe Nederland voor wat betreft de kraamzorg,
voorziet in de postnatale zorg.

Pagina 14 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

4

Kraamzorg in Nederland: inhoud, omvang en kosten

We hebben hiervoor gezien dat Nederland en 50 andere landen als gevolg van
ratificering van IAO-verdragen ‘verplicht’ zijn zorg te dragen voor postnatale zorg.
In het vorige hoofdstuk hebben we op een paar landen ingezoomd om te zien hoe zij
voorzien in de postnatale zorg. In dit hoofdstuk kijken we hoe Nederland voorziet in
de postnatale zorg. In Nederland maakt kraamzorg onderdeel uit van de postnatale
zorg. Maar, wat houdt de kraamzorg precies in? In dit hoofdstuk schetsen wij eerst
kort de geschiedenis van de kraamzorg en geven vervolgens aan welke zorgvraag
aan kraamzorg ten grondslag ligt (4.2) en wat het doel van de kraamzorg is (4.3).
Daarna volgt een beschrijving van de omvang (4.4) en inhoud van kraamzorg (4.5).
In het volgende hoofdstuk toetsen wij vervolgens de inhoud aan de pakketcriteria.
4.1

Een Nederlandse traditie
Kraamverzorging kent een lange traditie in Nederland. Vroeger waren er
vroedvrouwen en bakers. Een baker was wat we tegenwoordig een
kraamverzorgende noemen. Zij begeleidde de vroedvrouw en was een paar dagen
vóór en na de bevalling in huis. Een belangrijke taak van de baker was het
inbakeren van het kind 4 , vandaar de naam baker. Een baker moest iemand zijn met
veel ervaring en liefst zelf ook kinderen hebben. De baker had geen opleiding
genoten. Een opleiding voor kraamvrouwverpleging kwam er rond 1900. 5

4.2

Zorgbehoefte
Na de bevalling heeft de moeder behoefte aan zorg. De zorg moet haar en haar
partner op weg helpen in de nieuwe situatie en hen in staat stellen na de
kraamperiode zelf voor hun baby te zorgen, kortom: de zorg moet de basis leggen
voor een gezonde start, aldus de beroepsgroep. Ook de pasgeboren baby heeft
behoefte aan zorg. Er kunnen risico’s zijn die door de ouders niet als zodanig
worden herkend zoals veel huilen, afwijkende groeicurve, geel zien van de baby.
Daarnaast heeft de kraamvrouw mogelijk weinig of geen relevante kennis en mist zij
praktijkervaring.

4.3

Een gezonde start
De kraamzorg in Nederland heeft zich een gezonde start van het pasgeboren kind en
zijn moeder tot doel gesteld. Een gezonde start is van belang voor een gezonde
ontwikkeling van het kind.
De beroepsgroep stelt zich het volgende doel met de kraamzorg:
•
•
•
•
•

Medische zorgverlening moeder en empowerment
Preventie gericht op moeder, kind en gezin
Instructie, aanleren nieuwe vaardigheden
Risicosignalering – management
Dossiervorming en communicatie en overdracht.

4.4

Omvang kraamzorg

4.4.1

Aantal kraamvrouwen
Ongeveer een derde van alle zwangeren in Nederland bevalt onder begeleiding van
4
5

Inbakeren is het in doeken wikkelen van een baby van schouders tot en met voetjes.

Na deze professionalisering van het beroep werd er minder vertrouwd op de informatie van bakers en daar komt
de term ‘bakerpraatjes’ vandaan.
Pagina 15 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

een verloskundige thuis of in een instelling. Een zogenaamde poliklinische bevalling
kan in een ziekenhuis of in een andere instelling, een geboorte- of kraamhotel
plaatsvinden. Het grootste deel van de vrouwen die poliklinisch bevalt, gaat binnen
24 uur na de bevalling naar huis. Ook vrouwen die met een medische indicatie in
het ziekenhuis zijn bevallen, kunnen als zij weer thuis zijn, kraamzorg ontvangen 6 .
Veel vrouwen maken dus (een deel van) de kraamperiode in de thuissituatie door.
In Nederland ontvangt 95% van alle kraamvrouwen kraamzorg.
4.4.2

Aantal uren kraamzorg
Niet iedere kraamvrouw krijgt evenveel uren kraamzorg. Hoeveel uren kraamzorg
aan de individuele moeder en kind nodig zijn, is afhankelijk van de situatie van de
vrouw, van haar zorgbehoefte en van het professionele oordeel van de
beroepsbeoefenaar die de indicatie stelt. De beroepsbeoefenaar gebruikt het
Landelijk Indicatieprotocol Kraamzorg (LIP) voor de toekenning van het aantal uren
kraamzorg. Per cliënt kan de omvang en de inhoud van de te verlenen kraamzorg
dus verschillen. De minimumomvang van de kraamzorg bedraagt 24 uur en het
maximum aantal uren kraamzorg is 80 uur, verdeeld over 10 dagen.

4.5

Zorg door een kraamverzorgende tijdens de kraamtijd
De inhoud van de kraamzorg kunnen we als volgt indelen:
1
Verzorging: Ondersteuning, begeleiding, verzorging en controle van de moeder
en het kind tijdens en na de bevalling. (zie 4.5.1).
2
Voorlichting: Voorlichting en instructie aan de moeder en haar partner (zie
4.5.2).
3
Signalering: Observatie, signalering en rapportage over de voortgang van
zaken in het kraambed aan de verloskundige, de kraamzorgorganisatie en de
jeugdgezondheidszorg (zie 4.5.3).
4
Basishuishoudelijke taken (4.5.4)
In de volgende paragrafen gaan we op deze vier aspecten nader in.

4.5.1

Verzorging

4.5.1.1

Partusondersteuning
De bevalling vindt plaats onder leiding van een verloskundige of verloskundige
actieve huisarts. Daarnaast kan de vroegtijdige aanwezigheid van de
kraamverzorgende bij de baring gewenst zijn, ten behoeve van de emotionele en
fysieke ondersteuning van de barende (en haar partner). Deze zorg is onderdeel van
het bieden van professionele continue ondersteuning aan iedere barende, waarbij de
baring thuis, poliklinisch in het ziekenhuis of in een geboortecentrum kan
plaatsvinden 7 . Tijdens de uitdrijvingsfase en de eerste uren na de bevalling is een
kraamverzorgende aanwezig om de verloskundige te assisteren.

4.5.1.2

Verzorging na de bevalling
De kraamverzorgende helpt de kraamvrouw op weg door in de kraamperiode een
aantal taken van de kraamvrouw over te nemen en haar te begeleiden, zodat de
moeder zowel lichamelijk als geestelijk kan herstellen. De kraamverzorgende geeft
de juiste (medische) verzorging aan de moeder en de pasgeborene. De
kraamverzorgende draait een aantal dagen mee in het gezin. Met de kraamzorg in
huis heeft de vrouw niet meteen de volledige verantwoordelijkheid, maar wordt zij
op weg geholpen zelf voor haar baby te zorgen. Wanneer er één of meer andere
6

Het aantal uren kraamzorg dat in het ziekenhuis is verleend, wordt in mindering gebracht op het aantal uren
kraamzorg waar de kraamvrouw thuis nog aanspraak op kan maken.
7

KNOV, Actiz: Kwaliteitskader vervroegde partusondersteuning kraamverzorgenden
Pagina 16 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

kinderen onder de zes jaar in het gezin aanwezig zijn, begeleidt de
kraamverzorgende de integratie van het pasgeboren kind in het gezin.
4.5.2

Voorlichting en instructie
De kraamverzorgende geeft informatie over de gezondheid die van belang is voor
het kraamgezin. Zij leert vaardigheden aan en geeft bijvoorbeeld adviezen over
voeding, voorlichting over hygiëne, slaap-/waakritme van het kind, huilgedrag en
troosten, meeroken, veiligheid in huis, vitamine K, naar buiten gaan en vervoer van
het kind en instructie over bijvoorbeeld de ligging van de pasgeborenen. Ook
preventie van wiegendood en (borst)voeding behoren tot de onderwerpen waar de
kraamverzorgende voorlichting over geeft.

4.5.3

Observatie, signalering en rapportage
Pasgeboren kinderen zijn kwetsbaar en afhankelijk van anderen voor een gezonde
en veilige omgeving en het herkennen van hun behoeftes. De kraamverzorgende
heeft in de eerste levensdagen van het kind een belangrijke rol voor het herkennen
van risicosignalen. Naast de verzorging observeert de kraamverzorgende, zij
signaleert medische of psychosociale risico’ en intervenieert direct indien nodig of
schakelt tijdig (andere) medische professionals in. Tijdig signaleren van problemen
of tekenen die later tot een risico kunnen leiden is een basaal onderdeel van de zorg
aan het jonge kind. Het in een vroeg stadium onderkennen van bijvoorbeeld
psychosociale risico’s in het gezin (zoals geweld, Shaken Baby Syndrom), kan veel
problemen voor het kind in de toekomst voorkomen. De kraamverzorgende
intervenieert of meldt afwijkende gezondheidsproblemen van moeder en/of kind bij
de verloskundige of de huisarts en rapporteert aan de Jeugdgezondheidszorg (JGZ)
die het kind in de verdere ontwikkeling volgt. Met het signaleren en rapporteren van
eventuele gezondheidsrisico’s verleent de kraamverzorgende preventieve zorg.
Zoals hiervoor is aangegeven, is de kraamverzorgende gedurende een aantal dagen
in het gezin aanwezig; zij verleent haar zorg ‘achter de voordeur’
Dit bijzondere kenmerk van deze zorg is een vereiste om de signaleringsfunctie
goed te kunnen uitvoeren en eventuele risico’s op medisch of psychosociaal gebied 8
te signaleren Immers, dan kan zij de totale thuissituatie, zoals de hygiëne in huis,
de gezinsrelaties etc. goed waarnemen. De kraamverzorgende heeft een
signalerende functie ten behoeve van de verloskundige of huisarts.

4.5.4

Basishuishoudelijke taken
In de periode dat de kraamverzorgende in het gezin aanwezig is, voert zij een
aantal huishoudelijke taken uit. De uitvoering van deze taken is geen doel op zich.
De huishoudelijke taken zijn noodzakelijk om de hygiëne rond de kraamvrouw en
haar baby te waarborgen. Deze taken zijn derhalve noodzakelijk in verband met
veiligheid en preventie. Daarnaast voert de kraamverzorgende huishoudelijke taken
uit die bijdragen aan het doel de kraamvrouw op weg te helpen De uitvoering van
huishoudelijke taken kan worden ingebed in de uitvoering van de andere taken zoals
signalering en voorlichting 9 .

4.5.4.1

Preventie wiegendood
Alle aanstaande ouders ontvangen preventieve adviezen om hun baby veilig te
slapen te leggen. De kraamverzorgende is degene in de zorgketen die met de
implementatie van deze adviezen begint. Zij beoordeelt het beddengoed op
8
9

.

Het huishoudelijk werk van de kraamverzorgende kan vergeleken worden met het werk van een stewardess aan
boord van een vliegtuig. Primaire taak van de stewardess is de veiligheid van de passagiers te bewaken. Het koffie
schenken tijdens de vlucht kan gezien worden als een taak die zij uitvoert omdat ze toch in het vliegtuig aanwezig is.
Pagina 17 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

veiligheid (geen dekbed of kussens, geen zacht matras) en of het bedje op de juiste
wijze is opgemaakt. De kraamverzorgende doet voor hoe het bedje moet worden
opgemaakt, herhaalt dit zonodig en zorgt er op deze manier voor dat de adviezen
‘inslijpen’.
4.5.4.2

Borstvoeding
De voordelen van borstvoeding zijn groot. Het heeft een positief effect op de
gezondheid van moeder en kind. Het zorgt voor een verkleining van sociaaleconomische gezondheidsverschillen en voor een kostenbesparing in de
gezondheidszorg. 10 Toch krijgen te weinig kinderen in Nederland borstvoeding en is
ook de periode vaak te kort. In 2010 gaf 74% van de vrouwen borstvoeding vanaf
de geboorte. Dit percentage is sinds 2005 licht gedaald. 11
De WHO adviseert om kinderen in hun eerste zes levensmaanden uitsluitend
borstvoeding te geven. Hoewel dit advies in Nederland onderschreven wordt, krijgt
minder dan 20% van de kinderen van zes maanden nog uitsluitend borstvoeding.
Dit betekent dat van de 175.000 kinderen die jaarlijks geboren worden, 140.000
kinderen niet optimaal profiteren van de gezondheidseffecten van borstvoeding.
Belangrijke redenen om te stoppen zijn problemen met de aanlegtechniek, twijfel
over de hoeveelheid moedermelk en terugkeer naar het werk. Veel vrouwen die
gestopt zijn, geven aan dat zij hierover teleurgesteld zijn en graag waren
doorgegaan 12 .
Wanneer vrouwen borstvoeding willen geven, is begeleiding en ondersteuning bij
het geven van borstvoeding, zowel tijdens de zwangerschap, de kraamperiode als
de periode daarna een belangrijke voorwaarde voor het succes ervan.
Kraamverzorgenden ondersteunen de moeder conform de richtlijn borstvoeding bij
het op gang brengen van borstvoeding en leren de moeder om goed aan te leggen.

4.6

Landelijk Indicatieprotocol Kraamzorg
In paragraaf 4.4.2 is het Landelijk Indicatie Protocol al genoemd. Volgens dit
protocol vindt voor de 32e week van de zwangerschap een intake plaats via een
huisbezoek en/of telefonisch. In dit gesprek geeft de kraamzorginstelling
voorlichting over de inhoud en (on)mogelijkheden van kraamzorg en brengt de
specifieke situatie, wensen en zorgvragen van het gezin zo veel mogelijk in kaart.
Bij de start van de zorg in het kraambed vindt opnieuw een beoordeling van de
zorgbehoefte plaats. In overleg met de verloskundige kan tijdens de kraamperiode
nog een herindicatie plaatsvinden. Op dit moment wordt de aard en de omvang van
de te verlenen kraamzorg waarop de kraamvrouw en het kind redelijkerwijs zijn
aangewezen, geïndiceerd met behulp van het LIP. Het samenstellen van een
kraamzorgpakket is afhankelijk van de situatie van de cliënt, van de zorgbehoefte
van de cliënt en van het professionele oordeel van de beroepsbeoefenaar die de
indicatie stelt. Er zijn drie pakketten te onderscheiden. (het aantal uren kraamzorg
in deze pakketten betreft de postnatale zorg, dus exclusief de uren voor de
partusondersteuning)

4.6.1

Minimumpakket
Het ‘Minimumpakket’ kraamzorg is gebaseerd op het wettelijke minimum van 24 uur
postnatale zorg en omvat verzorging en controle van kraamvrouw en kind,
voorlichting, instructie en observeren, en signaleren en rapporteren. Het protocol
vermeldt uitdrukkelijk dat dit pakket niet is samengesteld op basis van wat nodig is
om goede en passende kraamzorg te verlenen.

10
11
12

‘Charter voor borstvoeding’, Stichting Voedingscentrum Nederland, 2014.
Zorgbalans 2014, de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg (RIVM).
Concept Zorgstandaard Integrale geboortezorg’, 14 november 2014
Pagina 18 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

De samenstelling en omvang van het minimumpakket kraamzorg is:
Kraamvrouw en kind: verzorging en controle
Observeren, signaleren en rapporteren
Voorlichting, instructie en integratie tweede kind in het gezin
Totaal
4.6.2

10
4
10
24

Basispakket
In het ‘Basispakket’ kraamzorg wordt ook aandacht besteed aan het geven van
borstvoeding. Hiermee wordt aangesloten bij het advies van de WHO, dat ook in
Nederland is overgenomen, namelijk dat borstvoeding de eerste keuze is boven
kunstvoeding in verband met aantoonbare gezondheidswinst. Verder omvat het
Basispakket naast de taken van het minimumpakket ‘integratie kind in het gezin’
(bij tweede en volgende kind), ‘waarborgen hygiëne’ en ‘basis huishoudelijke taken’.
De samenstelling en omvang van het basistakenpakket kraamzorg is:
Kraamvrouw en kind: verzorging en controle
Waarborgen hygiëne
Huishoudelijke basistaken
Observeren, signaleren en rapporteren
Voorlichting, instructie en integratie tweede kind in het gezin
Totaal

4.6.3

16
8
8
5
12
49

Kraamzorg op maat
Het derde pakket ‘Kraamzorg op Maat’ is van toepassing in situaties waarin er iets
met de moeder en/of het kind aan de hand is of in de omgevingssituatie. Bij het
realiseren van Kraamzorg op Maat zijn producten en bijbehorende activiteiten
opgenomen die alleen worden uitgevoerd in situaties die vragen om een nieuwe
afweging. De zorg omvat bijvoorbeeld ook extra zorg bij instabiele of zorgelijke
gezinssituaties, wanneer het herstel niet zo goed verloopt als verwacht, wanneer de
borstvoeding niet op gang komt, verzorging van (zieke) huisgenoten en/of
ondersteuning van extra huishoudelijke taken. De zorg bedraagt maximaal 80 uur.
(Een uitgebreide beschrijving van de inhoud van de kraamzorg en de taken van de
kraamverzorgende vindt u in bijlage 2: Factsheet kraamzorg).

4.7

Kosten en eigen bijdrage
De kosten van de kraamzorg, gebaseerd op de gegevens van 2011, zijn als volgt.

4.7.1

Totale kosten
In 2011 bedroegen de totale kosten van alle zorg rond zwangerschap, bevalling en
kraambed ruim 1,9 miljard euro. Dit komt neer op 2,2% van de totale kosten van
de gezondheidszorg in Nederland. Twee derde (67%) van de kosten rond
zwangerschap, bevalling en kraambed worden uitgegeven aan ziekenhuiszorg en
medisch-specialistische zorg, 14% gaat naar kraamzorg en 12% naar
eerstelijnszorg 13 . In bijlage 3 is een overzicht van de kosten van de kraamzorg voor
de jaren 2006 tot en met 2013 weergegeven. De totale kosten voor bijvoorbeeld
2013 bedragen € 306 miljoen. Hiervan komt € 282 miljoen ten laste van de
Zorgverzekeringswet. De overige € 24 miljoen wordt opgebracht door de inning van
de eigen bijdrage bij de verzekerden (6.000.000 uren x € 4,-) 14 . Voor de eigen
13 http://www.nationaalkompas.nl/gezondheid-en-ziekte/ziekten-en-aandoeningen/zwangerschap-bevalling-enkraambed/kosten/

14

De totale lasten kraamzorg en de eigen bijdragen zijn op het moment van verschijnen van dit rapport voorlopige
Pagina 19 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

bijdrage zie 4.7.3.
4.7.2

Kosten per kraambed
Uitgaande van 175.000 geboortes, en ervan uitgaande dat bij 95% van de
bevallingen kraamzorg is verleend (zie 4.4.1), zijn de gemiddelde kosten voor
kraamzorg per kraambed in 2011 ongeveer € 266 miljoen ./. 166.250 = € 1.600,voor moeder en kind, voor ieder dus ongeveer € 800,-.

4.7.3

Eigen bijdrage
Voor de verleende kraamzorg (thuis of in een instelling zonder een medische
indicatie), moet de verzekerde een eigen bijdrage betalen. De eigen bijdrage
bedroeg in 2012 en in 2013 € 4,- per uur en bedraagt in 2014 € 4,10 per uur. Voor
49 uur ontvangen kraamzorg moet dus € 200,90 aan eigen bijdrage worden betaald
(behalve voor de uren kraamzorg in het ziekenhuis).
In dit hoofdstuk hebben we gezien dat een pas bevallen moeder en haar baby
behoefte hebben aan zorg (4.2). Voorts hebben we gezien wat de interventie
kraamzorg inhoudt: een combinatie van verzorging (geneeskundig en
ondersteunend), signalering (gericht op preventie) en voorlichting, die geïntegreerd
wordt aangeboden. In het volgende hoofdstuk geven we antwoord op de vraag of
deze interventie in de basisverzekering van de Zorgverzekering thuishoort.

\cijfers
Pagina 20 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

5

Toetsing van de kraamzorg aan de pakketcriteria

In dit hoofdstuk geven we antwoord op de vraag of de interventie kraamzorg in de
basisverzekering van de Zorgverzekering thuishoort. Bij het toetsen of zorg onder
de basisverzekering valt, hanteert Zorginstituut Nederland een beoordelingskader
dat is gebaseerd op vier criteria: noodzakelijkheid, effectiviteit en kosteneffectiviteit
en op uitvoerbaarheid. De kraamzorg is als één samenhangend geheel van
interventies getoetst. De verschillende onderdelen van de kraamzorg zijn dus niet
afzonderlijk getoetst. Hieronder gaan wij op de vier criteria in.
5.1

Noodzakelijkheid
Het criterium noodzakelijkheid heeft twee dimensies: ziektelast en ‘noodzakelijk te
verzekeren’.

5.1.1

Ziektelast
De noodzaak van zorg ontlenen wij aan de ernst van de aandoening: de ziektelast.
Gedurende een zwangerschap en bij een bevalling kunnen er gezondheidsrisico's
ontstaan, zowel voor moeder als kind. Dan is er sprake van een classificatie in de
ICD-10 15 . In die gevallen ontstaat een ziektelast; deze kent een variatie, immers de
zwaarte van de ziektelast is afhankelijk van het specifieke gezondheidsrisico.
Maar zwangerschap en bevalling is op zich geen aandoening en een bevalling kan
probleemloos verlopen. In die gevallen is de ziektelast niet in een getal uit te
drukken.
Los van wel of geen ziektelast, dat zorg noodzakelijk is bij zwangerschap en
bevalling om op mogelijke gebeurtenissen adequaat te kunnen reageren, staat niet
ter discussie 16 . De zorg kan zowel curatieve zorg zijn in verband met het
gezondheidsrisico, als preventieve zorg om de gezondheidsrisico's voor moeder en
kind te voorkomen. De zorg houdt niet op bij de begeleiding van de zwangerschap
en de bevalling. Ook postnataal is zorg noodzakelijk om de gezondheid van moeder
en kind te borgen. Kraamzorg wordt ingezet als postnatale zorg ter ondersteuning
van het herstel van de moeder en het 'goede begin' van het kind.
Om de noodzaak van kraamzorg zo duidelijk mogelijk in beeld te krijgen, kunnen we
deze ook benaderen aan de hand van de hypothese dat er géén kraamzorg is. Wat
zou dat voor gevolgen kunnen hebben?
•
In de eerste plaats kan dat leiden tot medicalisering van de kraamtijd. De kans
is groot dat kraamvrouwen, net als in de ons omringende landen (zie hoofdstuk
3.1.1) na de bevalling langer in het ziekenhuis verblijven.
•
Er is geen sprake meer van kraamzorg zoals we die nu kennen die volledige
invulling geeft aan de drie aspecten verzorging, signalering en voorlichting in
de thuissituatie. Net als in de ons omringende landen zal de verloskundige in
plaats van de kraamverzorgende deze postnatale zorg moeten gaan verlenen
(zie hoofdstuk 3.1.2). Omdat de zorg dan niet meer aaneengesloten achter de
voordeur wordt verleend, neemt de intensiteit van de signaleringsfunctie
(preventie) af met als gevolg een grotere mogelijkheid dat risico’s niet worden
gesignaleerd.
•
Omdat de kraamverzorgende niet meer de signalerende functie vervult, zal
deze taak naar de verloskundige verschuiven.
•
De thuisbevalling moet anders worden georganiseerd, omdat de
15
16

Internationale Statistische Classificatie van Ziekten en met Gezondheid verband houdende Problemen
In termen van de Zorgverzekeringswet uitgedrukt: er is een behoefte aan geneeskundige zorg.
Pagina 21 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

partusassistentie door de kraamverzorgende ontbreekt.
Samengevat, omdat een (probleemloze) zwangerschap en bevalling niet passen in
het gangbare ziektelastbegrip van aandoeningen, is de ziektelast niet uit te drukken
in één getal. Maar zwangerschap en bevalling leiden tot een behoefte aan
geneeskundige zorg. Kraamzorg is zowel curatief als preventief (signalerend) en
leidt tot herstel van de moeder en een goed begin voor het kind. In die zin merken
we de (kraam)zorg aan als noodzakelijke zorg.
5.1.2

Noodzakelijk te verzekeren zorg
De noodzakelijkheid om zorg te verzekeren bepalen wij over het algemeen aan de
hand van antwoorden op de vragen of de zorg(vraag) voorzienbaar is en of de
kosten door de individuele patiënt gedragen kunnen worden.
Bij veel mensen is de zwangerschap gepland, de bijbehorende kosten voor de
kraamzorg kunnen dus voorzienbaar worden genoemd. Maar dat geldt voor het
geheel aan geboortezorg (dus ook voor verloskundige zorg en obstetrische zorg).
In paragraaf 4.6.2. hebben we gezien dat de kosten voor kraamzorg per kraambed
ongeveer € 1.600,- voor moeder en kind bedragen. Of deze kosten voor de
individuele patiënt te dragen zijn, is sterk afhankelijk van de individuele situatie.
Sommige gezinnen zullen zich de kraamzorg wel kunnen veroorloven, andere
gezinnen niet. De Inspectie voor de Gezondheidszorg heeft in onderzoek
geconstateerd dat risicogezinnen minder kraamzorg afnemen vanwege onder meer
de eigen bijdrage die zij daarvoor moeten betalen 17 . De inzet van zorg, ook voor het
kind, wordt dan afhankelijk van de financiële mogelijkheden van de ouders. Dit is
ongewenst. Bovendien zullen juist gezinnen, waar de kraamzorg het hardst nodig is,
zich deze zorg niet kunnen veroorloven. Tegelijkertijd bestaat het risico dat
gezinnen die de kosten van kraamzorg wel kunnen dragen, de zorg toch niet
‘inkopen’, omdat zij zich niet bewust zijn van de noodzaak van kraamzorg. In beide
situaties is sprake van onderconsumptie van zorg.

5.1.3

Conclusie
Zwangerschap en bevalling zijn geen aandoeningen, maar leiden wel tot een
behoefte aan geneeskundige zorg, zowel curatief als preventief. De kraamzorg
gezien als één geheel aan activteiten, dus inclusief de basishuishoudelijke taken,
beschouwen wij als noodzakelijke zorg rond de bevalling. Als de zorg voor eigen
rekening komt en daarmee de toegang tot de zorg wordt overgelaten aan de eigen
verantwoordelijkheid, is de toegankelijkheid niet meer geborgd. Dit kan leiden tot
het niet afnemen van deze zorg met alle risico’s van dien.

5.2

Effectiviteit
Een voorwaarde voor zorg om onder de verzekeringsdekking van het basispakket
van de Zorgverzekeringswet te vallen, is dat de zorg volgens de ‘stand van de
wetenschap en praktijk’ als effectief kan worden beschouwd. Dit criterium ‘stand van
de wetenschap en praktijk’ is met name voor gezondheidsgerelateerde zorg van
toepassing. Voor zorg of diensten (bijvoorbeeld ziekenvervoer of hulpmiddelen) die
minder of geen wetenschappelijke status hebben is wetenschappelijke bewijsvoering
daarbij niet aan de orde, maar op enigerlei wijze zal wel nagegaan moeten (kunnen)
worden of de zorg of dienst in staat is te doen wat deze beoogt te doen en of de
veiligheid en het gebruikersgemak gewaarborgd zijn. Aan de hand van bijvoorbeeld
een praktijkevaluatie en/of consumentenonderzoek kan hierop een antwoord worden
17

Inspectie voor de Gezondheidszorg, Verbetering nodig in de samenwerking tussen kraamzorg en JGZ voor
verantwoorde geboortezorg, Utrecht, juni 2014.
Pagina 22 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

gegeven. Kraamzorg is zorg die onder verzorging valt. Voor deze zorg is
wetenschappelijke bewijsvoering naar de effectiviteit niet aan de orde, maar wel
moet nagegaan kunnen worden of deze zorg doet wat hij beoogt te doen.
Er zijn onderzoeksresultaten op basis van andere studies dan effectiviteitsstudies.
Die studies laten de volgende resultaten zien:
a.

b.
c.

d.

e.

f.
g.

h.

i.

18
19
20

In Nederland krijgt 96% van de autochtone zwangeren kraamzorg en 95% van
de westerse allochtone vrouwen 18 . Onder niet-westerse allochtone vrouwen is
dit percentage lager, namelijk 89% 19 .
De tevredenheid van moeders over de kraamverzorging is groot. 95% van de
bevallen vrouwen is erg tevreden over de kraamzorg 20 .
80% van alle kraamvrouwen is aan het einde van de kraamperiode geheel in
staat de verzorging van de baby en hen zelf op zich te nemen 21 . Er zijn
aanwijzingen dat de kraamzorg het welzijn en de zelfredzaamheid van vrouwen
beïnvloedt.
In de afgelopen 25 jaar is het sterftecijfer aan wiegendood sterk gedaald: van
91 per 100.000 levend geborenen tot 9 op 100.000 levend geborenen. De
wiegendoodpreventie heeft in Nederland jaarlijks naar schatting 180
sterfgevallen voorkomen 22 23 .
Kraamzorg draagt bij aan het tot stand brengen van geslaagde borstvoeding 24 .
Aan het eind van de kraamtijd geeft bijna driekwart van de vrouwen
borstvoeding 25 .
In gezinnen waar de kraamverzorgende is geweest, wordt in huis minder
gerookt en vaker borstvoeding gegeven 26 .
Ook zijn er aanwijzingen dat kraamzorg thuis bijdraagt aan het signaleren van
gezondheidsrisico’s bij moeder en kind. In 12 tot 15% van de kraambedden
werden problemen gesignaleerd zoals bloedingen en postpartum depressie bij de
moeder en groei- en voedingsproblemen bij de pasgeborene 27 .
In 56% van de gezinnen signaleert de kraamverzorgende een kritische situatie,
waarvan in bijna 10% onmiddellijk handelen nodig is; dat is acute medische
zorg, waarin de kraamzorg de eerste schakel is en soms in noodgevallen de
uitvoerende schakel. In 3% van de gezinnen leiden kritische observaties door de
kraamverzorgenden tot acute ziekenhuisopname 28 .
Een continue begeleiding tijdens de bevalling verkleint de baringsduur en
verkleint de kans op medisch ingrijpen tijdens de bevalling, maakt de noodzaak
tot medicamenteuze pijnstilling minder en de tevredenheid van de barende
vrouw groter 29 .

In achterstandswijken ligt dit percentage veel lager.
TNO Kennissynthese Kraamzorg, juli 2013

Geboortezorg in Nederland juni 2014. In: Zorgbalans. Bilthoven: RIVM, <http://www.gezondheidszorgbalans.nl>
Zorgbalans, 5 juni 2014

21
22

TNO Kennissynthese Kraamzorg, juli 2013

Het feit dat de ouders in Nederland in de gehele zorgketen bij herhaling dezelfde preventieve adviezen krijgen,
onderscheidt ons land van andere westerse landen. De daling van dit sterftecijfer is in de vijf West-Europese landen
die wij in hoofdstuk 3 nader bekeken, in Nederland het laagst ten opzichte van de andere vijf landen.

23

De afname van wiegendood geldt overigens vooral bij autochtonen. Voorts zijn er kwetsbare groepen die de
adviezen slechter opvolgen zoals laagopgeleide ouders en tienermoeders. NTvG 2014; 158:A7718

24
25

TNO Kennissynthese Kraamzorg, juli 2013

Geboortezorg in Nederland juni 2014. In: Zorgbalans. Bilthoven: RIVM, <http://www.gezondheidszorgbalans.nl>
Zorgbalans, 5 juni 2014
26
27
28
29

NTvG 2014; 158:A7718
TNO Kennissynthese Kraamzorg, juli 2013
Resultaat van een registratieonderzoek door kraamzorg De Waarden uitgevoerd in de maand november 2014
Tijdschrift voor Verloskundigen, september 2013, KNOV
Pagina 23 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

Op basis van deze gegevens concluderen wij dat de opbrengsten van kraamzorg
aannemelijk zijn. zoals zij bijdragen aan het voorkomen van wiegendood, het tot
stand brengen van borstvoeding, het vroegtijdig signaleren van gezondheidsrisico’s
bij moeder of kind, het vergroten van het welzijn en de zelfredzaamheid van
kraamvrouwen.
5.2.1

Conclusie
Gezien de opbrengsten van de kraamzorg, concludeert Zorginstituut Nederland dat
kraamzorg bijdraagt aan de gezondheid en aan de goede start van moeder en kind.
Kraamzorg leent zich echter niet eenvoudig voor een toets aan de ‘stand van de
wetenschap en praktijk’. Het Zorginstituut meent wel dat de kraamzorg voldoet aan
het criterium verantwoorde en adequate zorg en diensten. Voor zover de hiervoor
gepresenteerde resultaten een geneeskundig karakter hebben, zoals de bijdrage aan
het voorkomen van wiegendood, het op gang brengen van borstvoeding en het
signaleren en helpen voorkomen van gezondheidsrisico's, zijn deze opbrengsten te
omschrijven in termen van effectiviteit. De precieze bijdrage van de kraamzorg
hieraan is niet eenvoudig in maat en getal uit te drukken.

5.3

Kosteneffectiviteit
Bij de kosteneffectiviteit beoordelen we of de verhouding tussen de kosten en de
effecten acceptabel is. Idealiter onderzoeken we dit met kosteneffectiviteitanalyses
waar twee interventies of situaties met elkaar worden vergeleken voor wat betreft
de kosten en de effecten.
Voor het berekenen van de kosteneffectiviteit zijn momenteel echter te weinig
gegevens beschikbaar. Voorts ontbreekt zorg waarmee de kraamzorg vergeleken
kan worden (‘gebruikelijke zorg’ is hier ook niet te omschrijven).
We hebben eerder geschetst dat de omvang van de kraamzorg varieert. De
kosteneffectiviteit van de kraamzorg kan vergroot worden door de juiste omvang
voor de juiste cliënten te indiceren. Wij komen hier in hoofdstuk 6 op terug.

5.4

Uitvoerbaarheid
Het criterium uitvoerbaarheid is meer gericht op de randvoorwaarden voor invoering
van nieuwe zorg en is daarmee van een andere orde dan de eerste drie criteria.
Kraamzorg maakt al deel uit van het basispakket: van invoering is geen sprake.
Overigens zijn er geen signalen dat de kraamzorg niet uitvoerbaar zou zijn: de
uitvoerbaarheid heeft zich in de huidige praktijk bewezen.
Op de mogelijkheid de kraamzorg op andere wijzen dan via de zorgverzekering aan
te bieden en de daarbij horende uitvoeringsaspecten, komen we later in dit rapport
terug. Omdat van invoering geen sprake is, gaan we hier niet verder op het
criterium uitvoerbaarheid in.

5.5

Conclusie
De minister heeft het Zorginstituut Nederland gevraagd op basis van de
pakketcriteria een advies uit te brengen over de aanspraak op kraamzorg. In dit
hoofdstuk hebben wij de kraamzorg getoetst aan de vier pakketcriteria. Het
criterium ‘uitvoerbaarheid’ is niet relevant. We beschikken niet over
kosteneffectiviteitgegevens, waardoor we de kosteneffectiviteit niet kunnen
berekenen. De resultaten van de toetsing aan de criteria ‘noodzakelijkheid’ en
‘effectiviteit’ geven het Zorginstituut geen aanleiding de Minister te adviseren
kraamzorg uit het basispakket te schrappen.
In de volgende hoofdstukken bespreekt het Zorginstituut aspecten die een rol
kunnen spelen bij die beslissing. Als er wordt besloten de kraamzorg in het pakket
te handhaven, kan de kraamzorg dan in de huidige vorm deel blijven uitmaken van
Pagina 24 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

het basispakket? In het volgende hoofdstuk gaan we in op de wijze waarop de
inhoud en omvang van de kraamzorg thans in het basispakket zijn geregeld en hoe
die op de individuele behoefte van de kraamvrouw en haar baby kunnen worden
afgestemd.

Pagina 25 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

6

Inhoud en omvang van de kraamzorg

De inhoud en omvang van kraamzorg waarop de individuele kraamvrouw en haar
pasgeboren baby ‘redelijkerwijs zijn aangewezen’ 30 hangt af van haar persoonlijke
situatie en dient daar op aangepast te worden. Op deze aspecten, inhoud en
omvang van de kraamzorg, gaan we in de volgende paragrafen in.
6.1

Wat moet de inhoud zijn?
Kraamzorg is in het basispakket opgenomen en omvat volgens het Besluit
zorgverzekering ‘zorg zoals kraamverzorgenden die plegen te bieden aan moeder en
kind in verband met een bevalling, gedurende ten hoogste tien dagen, te rekenen
vanaf de dag van bevalling’. In deze en de volgende paragraaf gaan we in op de
inhoud en omvang van kraamzorg die de individuele kraamvrouw en haar kind nodig
heeft. Want, niet iedere kraamvrouw en iedere pasgeboren baby hebben dezelfde
kraamzorg nodig.
In paragraaf 4.6 hebben we gezien dat tijdens de zwangerschap en aan het begin
van de zorg in het kraambed, de zorgbehoefte wordt vastgesteld en dat er drie
kraampakketten zijn te onderscheiden: het minimum pakket, het basispakket en
Kraamzorg op maat. Ook is in paragraaf 4.6 weergegeven wat de pakketten aan
onderscheiden producten inhouden. Hoe weet je welke onderdelen verouderd zijn of
welke nieuwe, goede zorg voorhanden is? In het geval van de kraamzorg, kan de
Kennisagenda kraamzorg een rol spelen.
ZonMw heeft in samenspraak met het ministerie van VWS besloten een
kennisagenda voor de kraamzorg op te stellen. De aanleiding voor deze
kennisagenda is de behoefte aan onderbouwing van het professionele handelen van
de kraamzorg. Zowel ten behoeve van de professionalisering en de kwaliteit van de
zorg, het ontwikkelen van landelijke richtlijnen, als ook om goede afspraken te
kunnen maken met ketenpartners is het belangrijk om zichtbaar te maken wat de
waarde is van de kraamzorg binnen het netwerk van geboortezorg 31 .
De kennisagenda geeft aan welke onderwerpen vragen oproepen en waarvoor nader
onderzoek aangewezen is. De resultaten van dit onderzoek dragen bij aan een
gefundeerde aanpassing van de inhoud van de zorg zoals kraamverzorgenden die
plegen te bieden of met andere woorden, aan het professionele arsenaal van de
beroepsgroep kraamzorg.
Voorbeelden van vragen zijn:
•
Moeten huishoudelijke taken behoren tot het takenpakket van een
kraamverzorgende? En indien ja, voor welke gezinnen is dat geïndiceerd?
•
Wat kun je vragen van de omgeving (familie en mantelzorgers) van een
zwangere
•
Moet de zorg voor een eerste en tweede kind in omvang wel gelijk zijn? (zie
7.3)
Ook speelt het onderzoeksprogramma Healthy Pregnancy 4 All-2 32 een belangrijke
30

In het Besluit zorgverzekering artikel 2.1, lid 3 is bepaald dat een verzekerde op een vorm van zorg of een dienst
slechts recht heeft, voor zover hij daarop naar inhoud en omvang redelijkerwijs is aangewezen.
31
32

Concept Kennisagenda Kraamzorg, ZonMw

Een landelijk project van het Erasmus MC, gesubsidieerd door het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport
Pagina 27 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

rol bij het nader vormgeven van de inhoud van de toekomstige kraamzorg. Het
kraamzorgproject binnen dit programma zal nadere informatie en gegevens
opleveren over het omgaan met geneeskundige en sociaal-medische risico’s en de
specifieke interventies die daar door de kraamzorg voor worden ingezet. Dit betreft
met name de zorg in achterstandgroepen. De overdracht van deze zorg naar de
huisarts en de jeugdgezondheidszorg zijn ook onderdeel van dit
onderzoeksprogramma. Nieuwe, effectief gebleken interventies en zorgpaden,
ontwikkeld in dit programma dienen te worden opgenomen in het professionele
arsenaal van de beroepsgroep van kraamverzorgenden en zijn dan onderdeel van de
‘zorg zoals kraamverzorgenden die plegen te bieden’ en daarmee verzekerde zorg.
In het Besluit zorgverzekering zijn alle te verzekeren prestaties open en functioneel
omschreven via het begrip ‘plegen te bieden’. Zo ook de kraamzorg. Voordeel van
een open omschrijving is dat (onderdelen van) zorg die verouderd zijn of niets
opleveren, uit het pakket verdwijnen en dat nieuwe zorg, die als effectief te
beschouwen is, automatisch instroomt.
Indien de onderzoeksresultaten van de kennisagenda leiden tot ‘nieuwe kraamzorg’,
stroomt deze nieuwe of aangepaste zorg dus automatisch in het pakket in.
De onderzoeksresultaten kunnen ook consequenties hebben voor de bijbehorende
omvang van te verlenen kraamzorg. Gedurende hoeveel uur moet bepaalde
kraamzorg worden verleend? Hier gaan we in de volgende paragraaf op in.
6.2

Wat moet de omvang zijn?
De hoeveelheid kraamzorg is een variabele die per kraambed wordt bepaald. De
individuele kraamzorg die nodig is voor de moeder en voor haar kind wordt
afgestemd op haar specifieke situatie en op haar zorgbehoefte. Het Landelijk
Indicatieprotocol Kraamzorg is hierbij het instrument voor de toekenning van het
aantal uren zorg.
De minimumomvang van de kraamzorg bedraagt 24 uur exclusief partusassistentie,
verdeeld over 8 dagen en het maximum aantal uren kraamzorg is 80 uur inclusief
partusassistentie, verdeeld over 10 dagen. Deze onder- en bovengrens van 24 en 80
zijn historisch te verklaren. Deze aantallen golden bij de aanspraak kraamzorg,
zoals die in de Ziekenfondswet was geregeld. Bij de overheveling van de
verstrekkingen van de Ziekenfondswet naar de Zorgverzekeringswet in 2006, zijn
alle aanspraken één op één overgegaan. De kraamzorg is, inclusief deze onder- en
bovengrens, overgeheveld,
Het is de vraag of deze historisch bepaalde boven- en ondergrens nog actueel zijn.
Te meer daar in de praktijk blijkt dat er niet veel differentiatie in het aantal te
verlenen uren kraamzorg plaatsvindt. Wel kan binnen het aantal geïndiceerde uren
voor een taak, bijvoorbeeld ‘waarborgen hygiëne’ het aantal uren verschillen. In
ongeveer de helft van de situaties wordt het gemiddeld aantal uren kraamzorg
verleend. (Namelijk 40 tot 47 of 48 tot 55 uur, zie bijlage 3).
Dit laatste doet vermoeden dat het aantal uren kraamzorg niet altijd de individuele
behoefte van de kraamvrouw weerspiegelt en/of dat de kraamverzorgende haar tijd
besteedt aan taken waar wellicht geen behoefte meer aan is. Feitelijk is die zorg op
dat moment niet meer geïndiceerd. Als de kraamverzorgende haar doel heeft
bereikt, namelijk dat de kraamvrouw weer zelf de regie kan voeren, heeft zij zichzelf
overbodig gemaakt en is haar zorg niet meer nodig. Op dat moment moet de
kraamverzorgende de zorg afronden. Deze norm zien we ook bij de
wijkverpleegkundige die haar zorg in de thuissituatie verleent.
Het is niet altijd mogelijk vooraf op maat te kunnen indiceren. Het Zorginstituut
Pagina 28 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

meent dat als gedurende de zorgperiode blijkt dat het aantal geïndiceerde uren te
hoog was, het aantal geïndiceerde uren alsnog naar beneden moet worden
bijgesteld. Ook in de omgekeerde situatie moet zo worden gehandeld: als tijdens de
zorgperiode een kritieke situatie ontstaat, moet de kraamzorg langer blijven.
Een werkgroep van het College Perinatale Zorg werkt momenteel aan de evaluatie
van het LIP met als doel optimale aansluiting binnen de geboorteketen en koppeling
van de in ontwikkeling zijnde zorgpaden waarbij op basis van noodzakelijke taken
en competenties, deskundigheden en rollen worden beschreven. Het Zorginstituut
gaat ervan uit dat de resultaten van deze evaluatie gebruikt worden bij de
actualisatie van het LIP en uiteindelijk bijdraagt aan het leveren van individueel
maatwerk.
6.3

Samenvatting
De open en functionele omschrijving ‘Kraamzorg zoals kraamverzorgenden die
plegen te bieden’ in het Besluit zorgverzekering, bepaalt de inhoud en omvang van
de kraamzorg als te verzekeren prestatie. Een actualisatie van de inhoud moet
plaatsvinden aan de hand van resultaten van onderzoek, ingegeven door de
kennisagenda.
Als de Minister besluit de kraamzorg in het basispakket te handhaven, maakt het
dynamische karakter van de open omschrijving het mogelijk dat actualisaties
automatisch zijn weerslag vinden in de te verzekeren prestatie kraamzorg, zoals
opgenomen in het Besluit zorgverzekering. Het is om die reden van belang er op toe
te zien dat de hierboven geschetste ontwikkelingen op tijd tot een goed einde
worden gebracht.
Een aanpassing van de omvang, in casu het aantal uren te verlenen zorg per
kraambed, moet plaatsvinden op basis van een actualisatie van het LIP. Een
aanpassing van het aantal te indiceren uren per individueel kraambed stroomt als
gevolg daarvan automatisch in. De onder- en bovengrens van het aantal te verlenen
uren kraamzorg zijn echter expliciet vastgelegd.
Een onderbouwing van de inhoud van de kraamzorg én van het aantal uren dat
hieraan moet worden besteed kan helpen bij het realiseren van individueel
maatwerk. (Ofschoon zich hier wel het probleem voordoet dat de eigen bijdrage
belemmerend kan werken, juist voor die gezinnen die (meer) kraamzorg hard nodig
hebben).
Dit betekent dat niet méér uren worden verleend dan strikt noodzakelijk is. Als blijkt
dat de kraamverzorgende het doel heeft bereikt en het gezin voldoende op weg
heeft geholpen, is het gezin niet meer op kraamzorg aangewezen. De vraag hierbij
is wel wie het eventueel aflopen van de indicatie in de gaten houdt en zonodig de
duur van de geïndiceerde zorgperiode aanpast. Immers, de indicatiestelling en de
uitvoering van de zorg liggen in één hand liggen (zoals overigens op alle gebieden in
de zorg).
In hoofdstuk 2 hebben we gezien dat in Nederland is gekozen de kraamzorg middels
de zorgverzekering beschikbaar te stellen. De keuze voor dit domein (de
zorgverzekering) is niet door verdragen of anderszins voorgeschreven. In het
volgende hoofdstuk verkennen we de mogelijke domeinen.

Pagina 29 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

7

Kraamzorg: een collectieve verantwoordelijkheid

In hoofdstuk 2 hebben we gezien dat IAO-verdragen Nederland de verplichting
opleggen zorg te dragen voor het beschikbaar zijn van postnatale zorg. De zorg
moet worden verstrekt in natura of door een vergoeding van de kosten. Maar, de
verdragen schrijven niet voor welk instrument de overheid hiervoor moet kiezen.
In hoofdstuk 5 hebben we de kraamzorg getoetst aan de pakketcriteria. We hebben
daar onder andere geconstateerd dat kraamzorg noodzakelijke zorg is en dat er
mede op grond van dit criterium geen reden is de kraamzorg uit het basispakket te
schrappen. Met de constatering dat kraamzorg noodzakelijke zorg is, onderschrijven
wij het maatschappelijk belang van deze zorg. De samenleving is gebaat bij een
gezonde moeder en een goede start voor de pasgeborene en daarom beschouwen
wij deze zorg niet als een louter individuele verantwoordelijkheid, maar als een
collectieve verantwoordelijkheid, die in verschillende domeinen vorm gegeven kan
worden. Op de vraag welke domeinen dat zijn, gaan we in dit hoofdstuk in (in
paragraaf 7.2). Daarvóór schetsen we in paragraaf 7.1 de ontwikkelingen rond de
geboortezorg van de laatste vijf jaren.
Dit maatschappelijk belang vormde ook de achtergrond van de totstandkoming van
het rapport Een goed begin in 2009 en van de instelling van het College Perinatale
Zorg (CPZ). In de volgende paragraaf schetsen wij de ontwikkelingen rond de
geboortezorg van de laatste vijf jaar die de achtergrond vormen van het rapport Een
goed begin en van de instelling van het CPZ.
7.1

Integrale geboortezorg
In 2004 en 2008 bleek uit Europees onderzoek dat de perinatale sterfte (het
overlijden van een kind tijdens zwangerschap, rond de bevalling of in de eerste
levensweek) in Nederland relatief hoog was. De ‘geboortezorg’ staat sinds deze
publicatie hoog op de professionele, politieke en maatschappelijke agenda. Het
ministerie van VWS stelde onder andere een Stuurgroep zwangerschap en geboorte
in met de opdracht concrete voorstellen te doen om de zorg rond zwangerschap en
geboorte te optimaliseren, zodat de perinatale sterfte en morbiditeit kon worden
teruggedrongen. De stuurgroep presenteerde in december 2009 het advies 'Een
Goed Begin'.
Kern van dit advies is dat de kwaliteit van de geboortezorg kan worden verbeterd
door optimalisering van de samenwerking en afstemming tussen alle betrokken
professionals in de begeleiding gedurende het totale traject van de geboortezorg.
Met geboortezorg wordt het hele traject van zorg bedoeld vanaf de preconceptiefase
tot en met de eerste zes weken na de geboorte inclusief de overdracht naar
kraamzorg, Jeugdgezondheidszorg en huisarts. Deze gewenste vorm van naadloos
samenwerken heeft de naam integrale zorg gekregen en kenmerkt zich kort
samengevat door gelijkwaardig samenwerken van alle professionals en het
voorkomen van fragmentatie in de zorg voor de cliënt.
Het stuurgroepadvies stelt dat de professionals in de zorg rond zwangerschap en
geboorte samen verantwoordelijk zijn om de zwangere en het (ongeboren) kind de
beste kwaliteit van zorg te bieden. De kraamzorg en de Jeugdgezondheidszorg
(JGZ) vormen de laatste schakel in het netwerk rondom zwangerschap en geboorte.
Door problemen in een vroeg stadium te signaleren en adequate ondersteuning in te
zetten, kan (gezondheids-)schade bij kinderen geminimaliseerd of voorkomen
Pagina 31 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

worden. Kraamzorg en JGZ spelen daarin een cruciale rol als de laatste schakels van
de geboorteketen 33 .
Na afronding van de werkzaamheden van de stuurgroep, is het College Perinatale
Zorg (CPZ) opgericht. Met de installatie van het CPZ wordt uitvoering gegeven aan
het rapport 'Een Goed Begin'. Om de integrale geboortezorg te verwezenlijken wordt
momenteel de Zorgstandaard ‘Integrale geboortezorg’ ontwikkeld. In deze
standaard wordt de landelijke norm waaraan integrale geboortezorg zowel
inhoudelijk, organisatorisch als kwalitatief moet voldoen, in verschillende zorgpaden
beschreven, inclusief de vereiste competenties. Naar verwachting zal de eerste
versie van deze zorgstandaard begin 2015 beschikbaar zijn.
7.2

Domeinen
Als we onderdelen van de kraamzorg afzonderlijk en inhoudelijk beschouwen, zien
we dat onderdelen van de kraamzorg, ook in andere domeinen dan de
Zorgverzekeringswet passen. Denk aan de basis huishoudelijke taken en aan de
signalering. Binnen de jeugdgezondheidszorg (domein Wpg) neemt signalering
immers ook een prominente plaats in. Het feit dat deze taken ook binnen andere
domeinen plaatsvinden, is aanleiding na te gaan of de kraamzorg op andere wijze
dan via de Zorgverzekeringswet aangeboden kan worden.
We gaan er dus vanuit dat de ziektekostenverzekering niet de enige wijze is waarop
kraamzorg aan pasgeboren kinderen en hun moeder beschikbaar kan worden
gesteld. Ook andere, collectieve arrangementen kunnen in beeld komen. Hierna
gaan we na welke andere manieren er zijn waarop kraamzorg aan pasgeboren
kinderen en hun moeder beschikbaar kan worden gesteld.
Gezien het feit dat Nederland zich gecommitteerd heeft aan hiervoor relevante
verdragen zullen de kosten voor de kraamzorg op de een of andere manier hiervoor
gezamenlijk opgebracht moeten worden. Dit sluit aan bij de achtergronden van de
verdragen dat er een maatschappelijke gevoelde noodzaak is om zorg voor moeder
en kind veilig te stellen en dit niet gezien wordt als alleen een individuele keuze en
verantwoordelijkheid van burgers.

7.2.1

Voorwaarden
In hoofdstuk 2 hebben we gezien dat Nederland zich heeft gecommitteerd aan
internationale verdragen die voorschrijven dat voor alle manieren van beschikbaar
stellen van postnatale zorg het uitgangspunt is dat de zorg:
1. voor alle bevallen vrouwen beschikbaar moet zijn en
2. dat er geen financiële drempels mogen zijn (de toegankelijkheid moet zijn
gewaarborgd).
Een derde voorwaarde kunnen we uit het rapport “Een goed begin” halen, namelijk
dat we integrale geboortezorg beogen. De zorg moet niet versnipperd worden
aangeboden 34 . Deze drie voorwaarden moeten we dus betrekken bij onze
overwegingen met betrekking tot mogelijke domeinen.

7.2.2

Wmo en andere domeinen
Onderdelen van de kraamzorg zoals verzorging en risicosignalering vinden in
domeinen als de Wmo en de jeugdgezondheidszorg plaats. Zijn deze domeinen
33

Inspectie voor de Gezondheidszorg, Verbetering nodig in de samenwerking tussen kraamzorg en JGZ voor
verantwoorde geboortezorg, Utrecht, juni 2014.

34

Het College Perinatale Zorg (CPZ) geeft sinds 2011 uitvoering aan dit rapport. De minister geeft in de Brief aan
de Voorzitter van de Tweede Kamer d.d. 2 juni 2014 over de voortgang zwangerschap en geboorte aan, te hechten
aan het verbeteren van de geboortezorg door volledig in te zetten op integrale geboortezorg. De minister steunt het
CPZ in zijn streven integrale geboortezorg vorm te geven.

Pagina 32 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

adequaat voor de kraamzorg?
In hoofdstuk 2 zagen we dat het IAO-verdrag 102 twee mogelijkheden geeft om
postnatale zorg ter beschikking te stellen: levering van de zorg in natura of
vergoeding van de kosten. Hierdoor vallen een aantal mogelijke 'domeinen' af. De
gemeente (Wmo, Jeugdwet of Wet publieke gezondheid) zouden opties kunnen zijn.
Wmo met name als een risicogroepenbeleid gevoerd zou willen worden of als een
inkomensafhankelijke bijdrage gevraagd zou willen worden. Ook de Jeugdwet of de
Wet publieke gezondheid kunnen in beeld zijn vanwege de aansluiting met de
jeugdgezondheidszorg en de jeugdzorg. Deze zorg betreft echter uitsluitend de zorg
voor het kind en voorziet niet in de zorg voor de moeder. Ook voor de optie via de
(rijks-)belastingen gelden de randvoorwaarden van beschikbaarheid en
toegankelijkheid.
Als we zouden kiezen om de kraamzorg via de gemeente of via een toeslag
beschikbaar te stellen, dan worden de kosten hiervan via de belastingen door alle
Nederlanders 35 opgebracht. Kortom, ook dan betaalt iedere Nederlander indirect
mee aan kraamzorg, al wordt de solidariteit op iets andere wijze (louter fiscaal)
georganiseerd.
Ook in de collectieve arrangementen via Wmo, Wet publieke gezondheid of de
Jeugdwet, zijn we via de fiscale weg solidair met de pasbevallen vrouw en het
pasgeboren kind. De organisatie van de geboortezorgketen vormt bij deze
arrangementen een belangrijk aandachtspunt. De beschikbaarheid en
toegankelijkheid moeten immers in alle situaties en te allen tijde gegarandeerd zijn.
Ook de zorginhoudelijke samenhang tussen verloskundige zorg en de kraamzorg
moet geborgd zijn. Dit was immers mede de reden om het College Perinatale Zorg
te verzoeken aan de slag te gaan met de integrale geboortezorg om tegemoet te
komen aan de doelstellingen die we als samenleving op dit punt hebben
gedefinieerd.
7.2.3

Zorgverzekeringswet
Kraamzorg is nu opgenomen in het basispakket van de Zorgverzekeringswet. Dit
heeft verschillende consequenties. We gaan in 7.2.3.1 in op de gewenste integrale
geboortezorg en in 7.3 op het feit dat voor iedereen hetzelfde basispakket
beschikbaar is.

7.2.3.1

Geboortezorg in één domein
Hierboven in 7.1 hebben we gezien dat kraamzorg onderdeel uitmaakt van de
integrale geboortezorg. De verschillende onderdelen van de keten zijn
zorginhoudelijk met elkaar verbonden. De kraamverzorgende en de verloskundige
werken samen bij de eerstelijnsbevalling: de kraamverzorgende verleent de
partusassistentie. Na de bevalling, tijdens de kraamtijd, heeft de kraamverzorgende
een signalerende functie ten behoeve van de verloskundige en/of huisarts. Indien de
kraamverzorgende mogelijke risico’s signaleert, overlegt zij met de verloskundige of
huisarts over hoe zij moet handelen.
De integrale geboortezorg beoogt op punten als deze de samenwerking binnen de
geboortezorgketen te optimaliseren. Het ligt om deze reden voor de hand de
verloskundige zorg en de kraamzorg in één en hetzelfde domein te laten. Wanneer
de regie over de geboortezorg in hetzelfde domein blijft, is de totstandkoming van
de integrale zorg kansrijker.

35

Of de inwoners van een gemeente
Pagina 33 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

Alle onderdelen van de geboortezorgketen (kraamzorg, verloskundige zorg en
obstetrische zorg) behoren nu tot de te verzekeren zorg van het basispakket van de
Zorgverzekeringswet.
Sturing en financiering uit een en hetzelfde domein faciliteert de totstandkoming van
de gewenste samenwerking bijvoorbeeld door een integraal tarief. De Nederlandse
Zorgautoriteit heeft dit met de beleidsregel ‘integrale geboortezorg’ voor 2015 al
mogelijk gemaakt. Verloskundigen en kraamverzorgenden die samenwerken in een
geboortecentrum kunnen afspreken om hun zorg in één pakket aan de verzekeraar
aan te bieden. De NZa beoogt hiermee de samenwerking in de geboortezorg te
vergemakkelijken. Nu moeten zorgverzekeraars de zorg die een geboortecentrum
aanbiedt apart inkopen bij de kraamzorg, verloskundigen en het geboortecentrum.
7.2.4

Conclusie
Het domein van de Zvw heeft voordelen in de zin van een zorginhoudelijke
samenhang en een doelmatige uitvoering van de integrale zorg in de geboorteketen.
De beschikbaarheid en toegankelijkheid zijn in dit domein goed geregeld. De
collectieve verantwoordelijkheid voor de zorg is geborgd.
Los van de keuze voor het meest adequate domein voor de kraamzorg, bespreekt
het Zorginstituut in de volgende paragraaf een consequentie van het feit dat
kraamzorg deel uitmaakt van het basispakket van de Zorgverzekeringswet. Die
consequentie betreft de risicosolidariteit. Wij gaan hier op in omdat veel reacties die
aanleiding zijn voor de vraag van de Minister, hier betrekking op hebben. Veel
mensen gaven namelijk aan geen premie te willen betalen voor zorg, waarop zij
‘geen risico lopen’.

7.3

Solidariteitsprincipe
In Nederland is iedereen verplicht verzekerd voor de kosten die we moeten maken
als we een beroep op de gezondheidszorg moeten doen. De verplichte
ziektekostenverzekering is een sociale verzekering. Kenmerk van de sociale
verzekering is de risicosolidariteit.
Wat houdt de risicosolidariteit precies in?
Bij de invoering van de Zorgverzekeringswet is de regering destijds tot de volgende
invulling van de zorgverzekering gekomen: “Het sociale karakter van de
verzekering, die een verplichte verzekering voor de gehele bevolking is, krijgt vorm
door risico- en inkomenssolidariteit. De risicosolidariteit is geborgd door een plicht
voor zorgverzekeraars om alle Nederlandse ingezetenen als verzekerde te
accepteren voor een door de overheid vastgesteld basispakket, waarbij een verbod
op premiedifferentiatie naar aan de persoon gerelateerde factoren geldt. 36
Het ‘vastgestelde basispakket’ is voor alle verzekerden gelijk. Voor iedereen geldt
hetzelfde pakket. Dit betekent dat voor een vijfenzestigplusser ook kraamzorg
beschikbaar is, terwijl hij/zij dat niet meer nodig heeft.
Voorts geldt voor de ziektekostenverzekering dus de risico- en inkomenssolidariteit.
Ongeacht het individuele risico op een behoefte aan zorg en de daarmee
samenhangende kosten, betalen we allemaal ongeveer evenveel premie. De risico’s
worden gezamenlijk gedragen, ongeacht het gebruik dat op individueel niveau van
de verzekering wordt gemaakt. Sommigen hebben veel zorg nodig (en krijgen ook
die zorg), anderen hebben weinig zorg nodig, maar wij betalen allemaal dezelfde
premie (behoudens de compensatie via de zorgtoeslag).
36

Tweede Kamer, vergaderjaar 2003-2004, 29 763, nr. 3
Pagina 34 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

Deze uitgangspunten brengen met zich mee dat het niet mogelijk is op individueel
niveau, bijvoorbeeld in de persoonlijke polis van de ziektekostenverzekering,
bepaalde zorg uit het basispakket te halen of toe te voegen al naar gelang de
persoonlijke wens of behoefte. Juist hierdoor kan de premie voor het volledige
basispakket voor iedereen beperkt blijven. De wens je voor bepaalde zorg wel of
niet te verzekeren kan bijvoorbeeld ingegeven worden door een schatting van het
risico dat je bepaalde zorg nodig zal hebben en de verwachting dat je de kosten
voor die zorg niet kan (of wil) betalen.
Het basispakket is dus voor alle verzekerden gelijk en bevat kraamzorg. Kraamzorg,
waarvan we in hoofdstuk 5.1 hebben geconstateerd dat dit noodzakelijke zorg is die
leidt tot herstel van de moeder en een goed begin voor het pasgeboren kind. Met de
noodzakelijke kraamzorg waarvoor we solidair zijn hebben we deze zorg met een
geneeskundige strekking voor ogen en niet het beeld van de kraamverzorgende die
de beschuit met muisjes serveert.
7.4

Conclusie
•
De kwaliteit van de geboortezorg kan worden verbeterd door optimalisering
van de samenwerking en afstemming tussen alle betrokken professionals in de
begeleiding gedurende het totale traject van de geboortezorg. Deze gewenste
vorm van naadloos samenwerken heeft de naam integrale zorg gekregen en
kenmerkt zich door gelijkwaardig samenwerken en het voorkomen van
fragmentatie in de zorg voor de cliënt. Om de integrale geboortezorg te
verwezenlijken, wordt momenteel de Zorgstandaard ‘integrale geboortezorg’
ontwikkeld.
•
Kraamzorg is nu opgenomen in het basispakket van de Zorgverzekeringswet.
De verschillende onderdelen van de geboortezorgketen zijn zorginhoudelijk met
elkaar verbonden. Het ligt om deze reden voor de hand de verloskundige zorg
en de kraamzorg in één en hetzelfde domein te laten.
•
De verplichte ziektekostenverzekering is een sociale verzekering. Kenmerk
hiervan is de risico- en inkomenssolidariteit. Hierin past niet de mogelijkheid
om op individueel niveau keuzes te maken en het basispakket aan te passen
aan individuele wensen en behoeften.

Pagina 35 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

8

Consultatie

8.1

Inhoudelijke consultatie
Zorginstituut Nederland heeft december 2014 een concept van dit rapport aan
organisaties ter consultatie voorgelegd. Het Zorginstituut had dezelfde organisaties
ook in twee bijeenkomsten ter voorbereiding op dit rapport uitgenodigd (zie
paragraaf 1.4).
De organisaties die het Zorginstituut heeft geconsulteerd zijn:
Actiz,
Branchebelang Thuiszorg Nederland (BTN),
College Perinatale Zorg (CPZ),
Kenniscentrum Kraamzorg (KCKZ),
Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen (KNOV),
Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV),
Nederlandse Beroepsvereniging voor Kraamzorg (NBvK),
Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG),
NPCF,
Het OuderSchap,
TNO,
Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland (V&VN),
Zorgverzekeraars Achmea,
Zorgverzekeraar CZ
Zorgverzekeraar VGZ,
Zorgverzekeraars Nederland (ZN),
ZonMw.
De consultatievragen die we aan de organisaties hebben voorgelegd, zijn de
volgende:
1.
2.
3.

4.
5.
6.

7.

8.

Mist u essentiële aspecten bij de beschrijving van de inhoud van de kraamzorg
(bij paragraaf 4.3. tot en met 4.6)
Deelt u de conclusie dat kraamzorg voldoet aan het criterium noodzakelijkheid?
Deelt u de conclusie dat voor de kraamzorg het criterium stand van de
wetenschap en praktijk niet aan de orde is en dat de kraamzorg zich leent voor
een toetsing aan het criterium verantwoorde en adequate zorg en diensten
(5.2.1)
Deelt u de conclusie dat voor het berekenen van de kosteneffectiviteit geen
gegevens beschikbaar zijn? (5.3)
Deelt u de conclusie dat het criterium uitvoerbaarheid niet van toepassing is?
(5.4)
Deelt u de conclusie dat de resultaten van de toetsing aan de pakketcriteria
geen aanleiding geven de Minister te adviseren kraamzorg uit het basispakket te
schrappen? (5.5)
Bent u het er mee eens dat de kraamzorg die in het individuele geval wordt
geïndiceerd, beter toegesneden moet zijn op de individuele zorgbehoefte, zowel
voor wat betreft de inhoud als de omvang? (6.2)
Wat vindt u het meest adequate domein voor de kraamzorg? Waarom?

Zorginstituut Nederland heeft reacties ontvangen van:

Pagina 37 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

Actiz, Branchebelang Thuiszorg Nederland (BTN) en Kenniscentrum Kraamzorg
(KCKZ) in één gezamenlijke reactie,
College Perinatale Zorg (CPZ),
Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen (KNOV),
Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV),
Nederlandse Beroepsvereniging voor Kraamzorg (NBvK),
NPCF,
TNO,
Zorgverzekeraars Nederland (ZN),
ZonMw.
Hieronder treft u per consultatievraag een samenvatting aan van de reacties en een
vermelding of dit heeft geleid tot aanpassing van de tekst van de voorgaande
hoofdstukken van dit rapport.
1.

Mist u essentiële aspecten bij de beschrijving van de inhoud van de kraamzorg
(bij paragraaf 4.3. tot en met 4.6).

Het Zorginstituut heeft van Actiz, BTN, KCKZ, NBvK, KNOV, NPCF, TNO en ZN
waardevolle aanvullingen op de beschrijving van de inhoud van de kraamzorg
ontvangen en deze verwerkt in hoofdstuk 4.
2.

Deelt u de conclusie dat kraamzorg voldoet aan het criterium noodzakelijkheid?

Alle organisaties delen deze conclusie. Het CPZ en ACTIZ, KCKZ en BTN voegen hier
aan toe dat kraamzorg een onlosmakelijk onderdeel is van de integrale
geboortezorg en evenals de verloskundige en obstetrische zorg, noodzakelijke zorg
is.
ZN is van mening dat de basishuishoudelijke taken apart dienen te worden bezien.
ZN meent dat dit geen zorg is, maar meer ligt in de lijn van de WMO. De
verantwoording van de huishoudelijke taken als middel voor signalering, is volgens
ZN een oneigenlijke inzet van middelen.
3.

Deelt u de conclusie dat voor de kraamzorg het criterium stand van de
wetenschap en praktijk niet aan de orde is en dat de kraamzorg zich leent voor
een toetsing aan het criterium verantwoorde en adequate zorg en diensten?

Actiz, BTN, KCKZ, CPZ en KNOV merken op dat er weinig wetenschappelijke
gegevens voorhanden zijn en dat om die reden kraamzorg niet op effectiviteit kan
worden getoetst. Op basis van onderzoeksgegevens zou immers aangegeven
kunnen worden of de kraamzorg voldoet aan de stand van de wetenschap en
praktijk.
Het Zorginstituut stelt echter niet dat de kraamzorg zich niet leent voor een toets
aan de stand van de wetenschap en praktijk vanwege het ontbreken van
effectiviteitgegevens, maar omdat de soort zorg zich er niet voor leent. Voor zorg of
diensten (zoals ziekenvervoer, hulpmiddelen of kraamzorg) is wetenschappelijke
bewijsvoering namelijk niet aan de orde. Op enigerlei wijze moet wel kunnen
worden nagegaan of de zorg in staat is te doen wat deze beoogt te doen. Dat kan
aan de hand van bijvoorbeeld een praktijkevaluatie en/of consumentenonderzoek
worden aangetoond. We spreken dan van zorg die voldoet aan het criterium
verantwoorde en adequate zorg en diensten.
Op basis van de opbrengsten van de kraamzorg, concludeert Zorginstituut
Nederland in paragraaf 5.2 dat kraamzorg bijdraagt aan de gezondheid en aan de
Pagina 38 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

goede start van moeder en kind. Het Zorginstituut heeft daarom geconcludeerd dat
de kraamzorg daarom voldoet aan het criterium verantwoorde en adequate zorg en
diensten. CPZ, Actiz, BTN, KCKZ, KNOV, TNO en ZN delen de conclusie dat
kraamzorg voldoet aan het criterium verantwoorde zorg en adequate diensten.
Dit laat overigens onverlet dat continue gestreefd moet worden naar een zo
gefundeerd mogelijke onderbouwing van de inhoud van (onderdelen van) de
kraamzorg op basis van onderzoek, ingegeven door de kennisagenda van ZonMw
(zie paragraaf 6.1).
ZonMw stelt dat het criterium stand van de wetenschap en praktijk op onderdelen
van de kraamzorg toegepast zou kunnen worden. In dit rapport heeft het
Zorginstituut de kraamzorg als één samenhangend geheel van interventies getoetst.
De NPCF meent dat het criterium stand van de wetenschap en praktijk wel van
toepassing is, maar nu niet kan worden toegepast, vanwege het ontbreken aan
richtlijnen en normen.
Naar aanleiding van deze reacties heeft het Zorginstituut de tekst van paragraaf 5.2
aangevuld.
4.

Deelt u de conclusie dat voor het berekenen van de kosteneffectiviteit geen
gegevens beschikbaar zijn? (5.3)

De geconsulteerde organisaties zijn het deels eens met deze conclusie. Voor het
berekenen van de kosteneffectiviteit ontbreken de gegevens niet helemaal, maar zij
zijn beperkt beschikbaar. Volgens de LHV is de kosteneffectiviteit nauwelijks te
berekenen. ZonMw meent dat de gegevens lastig te onderzoeken zullen zijn, maar
het onderzoek zou, zeker voor onderdelen van de zorg, niet onmogelijk zijn.
De KNOV meent dat het kraamzorgpakket afgezet kan worden tegen het gemiddelde
verblijf in het ziekenhuis (op basis van gegevens in het buitenland). Ook de NBvK
meent dat een vergelijking met het buitenland mogelijk is. Actiz, BTN en KCKC
stellen dat er weinig kosteneffectiviteitanalyses zijn opgesteld, maar dat er wel
mogelijkheden zijn. Zij denken bijvoorbeeld aan een kosteneffectiviteitanalyse
waarin gekeken wordt naar extra kosten voor langere ziekenhuisopname indien er
geen kraamzorg is. Zij noemen ook een vergelijking met het buitenland waarbij
aandacht wordt gegeven aan ligduur, inzet verloskundige zorg en opleidingsniveau
van de professionals, borstvoedingscijfers, wiegendood en hoe snel de kraamvrouw
weer in staat is om deel te nemen aan het arbeidsproces. TNO noemt onderzoek
naar de besparende effecten van kraamzorg na een keizersnede. Vrouwen hoeven
minder lang in het ziekenhuis te verblijven na een keizersnede als er thuis
kraamzorg aanwezig is.
Naar aanleiding van deze reacties heeft het Zorginstituut in de tekst van paragraaf
5.3 aangegeven dat er momenteel te weinig gegevens beschikbaar zijn voor het
berekenen van de kosteneffectiviteit (in plaats van dat er geen gegevens zijn). Het
is wenselijk dat er meer gegevens beschikbaar komen voor het bepalen van de
kosteneffectiviteit. Vooralsnog zijn de gegeven voor het berekenen van de
kosteneffectiviteit beperkt beschikbaar, maar de suggesties van de organisaties
kunnen worden betrokken bij toekomstig kosteneffectiveitonderzoek.
5.

Deelt u de conclusie dat het criterium uitvoerbaarheid niet van toepassing is?
(5.4)

Pagina 39 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

Omdat het criterium uitvoerbaarheid van toepassing is bij invoering van nieuwe zorg
en kraamzorg al deel uitmaakt van het basispakket, is het Zorginstituut niet verder
op dit criterium ingegaan.
LHV, KNOV en NPCF geven echter aan dat kraamzorg uitvoerbaar is: de
uitvoerbaarheid heeft zich in de praktijk bewezen.
Deze opmerking is in paragraaf 5.4 toegevoegd.
De KNOV vraagt aandacht voor de eigen bijdrage, welke, volgens de KNOV, voor
sommige doelgroepen de toegang tot kraamzorg belemmert.
6.

Deelt u de conclusie dat de resultaten van de toetsing aan de pakketcriteria
geen aanleiding geven de Minister te adviseren kraamzorg uit het basispakket te
schrappen? (5.5)

Alle organisaties delen deze conclusie.
ZN maakt de kanttekening dat de inhoud en omvang zich beperkt tot zorg.
Huishoudelijke taken horen daar volgens ZN niet bij.
Naar aanleiding van deze opmerking van ZN heeft Zorginstituut Nederland een
paragraaf 4.5.4 ‘Basishuishoudelijke taken’ toegevoegd om aan te geven welke
plaats de uitvoering van de basishuishoudelijke taken in het geheel aan taken van
de kraamzorg inneemt.
Daarnaast is de vraag of de huishoudelijke taken behoren tot het takenpakket van
de kraamverzorgende opgenomen in de kennisagenda van ZonMw (zie paragraaf
6.1). De basishuishoudelijke taken zijn dus onderwerp voor nader onderzoek. Op
basis van de resultaten van het onderzoek kan op dit onderdeel indien nodig een
gefundeerde aanpassing van de inhoud van de kraamzorg plaatsvinden.
7.

Bent u het er mee eens dat de kraamzorg die in het individuele geval wordt
geïndiceerd, beter toegesneden moet zijn op de individuele zorgbehoefte, zowel
voor wat betreft de inhoud als de omvang? (6.2)

Actiz, BTN, KCKZ, CPZ, LHV, TNO en ZN zijn het er mee eens dat het van belang is
dat de indicatiestelling (nauw) aansluit op de individuele zorgbehoefte. ZN voegt toe
dat er een goede bewaking dient te zijn ten aanzien van de omvang. Actiz, BTN,
KCKZ, KNOV en CPZ vervolgen dat het LIP de basis legt voor de huidige
indicatiestelling. Op dit moment vindt een evaluatie plaats van het LIP met als doel
optimale aansluiting binnen de geboorteketen en koppeling van de in ontwikkeling
zijnde zorgpaden waarbij op basis van noodzakelijke taken en competenties,
deskundigheden en rollen worden beschreven.
Actiz, BTN, KCKZ en NBvK voegen hier aan toe dat het niet altijd mogelijk is om
vooraf op maat te kunnen indiceren, omdat er gedurende de gehele zorgperiode
kritieke situaties kunnen ontstaan. De NPCF lijkt het lastig tijdens de zorgperiode de
indicatie naar beneden bij te stellen, dit in tegenstelling tot het verhogen van de
indicatie als een gezin nog niet zelfstandig blijkt te kunnen draaien. Actiz, BTN,
KCKZ en NBvK wijzen er ook op dat het voor het leveren van individueel maatwerk
nodig is dat de eigen bijdrage wordt afgeschaft. De LHV spreekt van een bijdrage
naar draagkracht.
De NBvK noemt de rol van de zorgverzekeraar als inkoper van de zorg een
belemmering voor kraamvrouwen, omdat zij hierdoor een beperkte mogelijkheid
hebben tot het voeren van eigen regie wat betreft inhoud, omvang en uitvoering
van de kraamzorg. De kraamvrouw is afhankelijk van haar zorgverzekeraar bij
welke zorgaanbieder zij terecht kan. De NBvK uit tenslotte de wens dat het aantal
Pagina 40 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

uren kraamzorg flexibel blijft en niet wordt gestandaardiseerd.
Naar aanleiding van deze reacties heeft het Zorginstituut de tekst van paragraaf 6.2
genuanceerd.
8.

Wat vindt u het meest adequate domein voor de kraamzorg? Waarom?

Alle organisaties geven aan dat het domein van de zorgverzekeringswet het meest
adequate domein voor de kraamzorg is. Dit omdat de kraamzorg onderdeel is van
de geboortezorgketen en de andere schakels ook deel uitmaken van dit domein. Als
alle onderdelen zijn ondergebracht in hetzelfde domein wordt versnippering
voorkomen.
Actiz, BTN, KCKZ en CPZ voegen hier aan toe dat er, net als voor de andere
zorgvormen in de geboortezorg, geen eigen bijdrage verschuldigd moet zijn.
Zorginstituut Nederland noemt in paragraaf 6.3 het probleem dat een eigen bijdrage
belemmerend kan werken voor de toegankelijkheid van de kraamzorg, juist voor die
gezinnen die (meer) kraamzorg hard nodig hebben. Echter, de eigen bijdrage valt
buiten het bereik van dit rapport. Op het moment dat er een geactualiseerd LIP is
en onderzoeksresultaten, bijvoorbeeld ingegeven door de Kennisagenda, over dit
onderwerp beschikbaar zijn, zal Zorginstituut Nederland dit agenderen.
Naar aanleiding van deze reacties heeft het Zorginstituut de tekst van hoofdstuk 7
aangevuld.
8.2

Adviescommissie Pakket
De Adviescommissie Pakket van Zorginstituut Nederland heeft in de openbare
vergadering van 30 januari 2015 het conceptadvies kraamzorg besproken. Daar zijn
de volgende zaken aan de orde geweest.
•
De commissie vraagt de aandacht voor het fenomeen dat de beeldvorming van
de kraamzorg bijdraagt aan de vragen over de risicosolidariteit voor deze vorm
van zorg: “beschuit met muisjes serveren is geen zorg” . Aan de hand hiervan
is de tekst van paragraaf 7.3. explicieter opgesteld;
•
De commissie was van mening dat in het concept er te weinig expliciet
aandacht was voor de beantwoording van de meer fundamentele vraag of
huishoudelijke verzorging als type dienstverlening niet onder de
maatschappelijke ondersteuning valt en gaf in overweging daar in het rapport
uitgebreider stil te staan bij de gekozen oplossing. Aan de hand van deze
opmerkingen zijn in het rapport in hoofdstuk 5 tekstpassages toegevoegd met
de bedoeling aan te geven welke afweging op dit punt is gemaakt;
•
De commissie vraagt de aandacht voor het implementeren van een nieuw
indicatieprotocol in de praktijk, indicatie en zorgverlening liggen immers in één
hand. Zorginstituut Nederland neemt deze suggestie mee in het begeleiden en
beoordelen van het nieuwe indicatieprotocol en heeft de tekst in paragraaf 6.3.
hier op aangepast;
•
De commissie vraagt aandacht voor de kraamzorg in achterstandsgroepen. De
tekst in paragraaf 6.1. is hier op aangepast in de passage over het programma
Healthy Pregnancy 4 All-2;
•
De commissie vraagt de aandacht voor de relatieve vrijblijvendheid van de
aanbeveling het landelijk indicatieprotocol te actualiseren. Aan de hand hiervan
is in het rapport is de aanbeveling in hoofdstuk 9 op dit punt aangescherpt.

8.3

Bestuurlijke consultatie
Met de wijzigingen genoemd in paragraaf 8.1 en 8.2 en met toevoeging van het
hoofdstuk Avies en aanbevelingen, heeft het Zorginstituut een nieuwe conceptPagina 41 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

versie van dit rapport nogmaals aan de organisaties genoemd in paragraaf 8.1
voorgelegd, met de vraag of zij op- of aanmerkingen hadden bij de tekst van het
hoofdstuk Advies en aanbevelingen.
Zorginstituut Nederland heeft een reactie ontvangen van:
ActiZ en Branchebelang Thuiszorg Nederland (BTN) in een gezamenlijke reactie,
College Perinatale Zorg (CPZ),
Inspectie voor de Gezondheidszorg,
Koninklijke Nederlandse Organisatie van Verloskundigen (KNOV),
Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV),
Moederraad Rotterdam Rijnmond’
NPCF,
TNO,
ZonMw
Zorgverzekeraars Nederland.
De reacties treft u in de bijlage aan.
Alle organisaties zijn het eens met het advies en de aanbevelingen van Zorginstituut
Nederland.
Het Zorginstituut heeft in paragraaf 4.6 de suggestie van de KNOV overgenomen dat
in overleg met de verloskundige tijdens de kraamperiode een herindicatie kan
plaatsvinden. Ook heeft het Zorginstituut enkele tekstuele voorstellen van ActiZ/BTN
overgenomen.
Vier organisaties, te weten ActiZ, BTN, KNOV en TNO vragen aandacht voor de
termijn voor de actualisatie van het Landelijk Indicatieprotocol Kraamzorg (LIP).
Zorginstituut Nederland beveelt aan deze actualisatie tijdig - binnen een periode van
één à anderhalf jaar – te realiseren, zodat de wijzigingen meegenomen kunnen
worden bij de polissen voor 2017. Als dat niet haalbaar blijkt kan de aanpassing pas
per 2018 worden ingevoerd. Genoemde partijen vinden een periode van 1 à
anderhalf jaar te kort, en menen dat een periode van twee jaar realistischer is.
ZN stelt, net als in de inhoudelijke consultatieronde, vraagtekens bij de
basishuishoudelijke taken als type dienstverlening die onder de basisverzekering
van de Zvw valt.
Bij de toetsing van de kraamzorg aan de pakketcriteria, heeft Zorginstituut
Nederland de kraamzorg als één geheel aan activiteiten beschouwd. De
basishuishoudelijke taken zijn niet afzonderlijk getoetst, omdat de uitvoering van
deze taken geen doel op zich is. In paragraaf 4.5.4. is uiteengezet dat deze taken
noodzakelijk zijn in verband met veiligheid en preventie. De uitvoering van
basishuishoudelijke taken zijn nu ingebed in de uitvoering van de andere taken zoals
signalering en voorlichting.
Verder vormen de basishuishoudelijke taken een onderwerp op de Kennisagenda
van ZonMw. Op basis van resultaten van onderzoek kan zonodig een gefundeerde
aanpassing van de inhoud van het kraamzorgpakket plaatsvinden. Zorginstituut
Nederland wil de resultaten van dat onderzoek afwachten. Om deze reden heeft het
Zorginstituut de tekst op dit punt niet aangepast.

Pagina 42 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

9

Advies en aanbevelingen

In februari 2013 deed de minister van VWS in het TV-programma Buitenhof een
oproep voor mogelijke ‘pakketmaatregelen’. Burgers reageerden hierop onder
andere met de suggestie kraamzorg uit het basispakket te halen. Een overweging
hierbij was de notie dat zijzelf geen gebruik (meer) maken van deze zorg en daar
dan ook niet meer aan mee willen betalen. De minister heeft hierop in december
2013 het toenmalige CVZ om een advies over de aanspraak kraamzorg gevraagd.
De minister verzocht bij het advies de volgende aandachtspunten te betrekken:
•
de rol van de internationale afspraken en verdragen,
•
de rol van de kraamzorg in de geboorteketen.
Over de aanspraak op kraamzorg, antwoordt het Zorginstituut dat de kraamzorg
voldoet aan de pakketcriteria noodzakelijkheid en effectiviteit (in de zin van
verantwoorde en adequate zorg en diensten). Op grond van toetsing aan deze
pakketcriteria zijn er geen redenen om de kraamzorg te schrappen uit het
basispakket.
Met betrekking tot de aandachtspunten antwoordt het Zorginstituut als volgt.
•
Op grond van de internationale IAO-verdragen is Nederland gehouden om alle
vrouwen postnatale zorg te bieden. In Nederland heeft die zorg in de vorm van
kraamzorg. Kraamzorg is een combinatie van verzorging, signalering (gericht
op preventie) en voorlichting, die geïntegreerd wordt aangeboden. Kraamzorg
helpt ouders op weg zelfstandig voor hun kind te zorgen, kraamzorg helpt bij
het voorkomen van wiegendood, bij tot stand brengen van geslaagde
borstvoeding en bij het signaleren van gezondheidsrisico’s.
•
Partijen in de geboorteketen hebben met de totstandkoming van de (concept)
zorgstandaard ‘integrale geboortezorg’ vorm gegeven aan de geboorteketen.
Kraamzorg maakt een onlosmakelijk onderdeel uit van de integrale
geboortezorg. Het domein van de Zorgverzekeringswet is gezien de financiering
en positie van alle onderdelen binnen de geboortezorgketen en de gewenste
samenhang tussen die onderdelen, een adequaat domein om in deze vorm van
postnatale zorg te voorzien.
•
De reacties die de minister heeft ontvangen hebben betrekking op de
risicosolidariteit. Als je kiest voor het domein van de Zorgverzekeringswet, is
de solidariteit tussen oud en jong en tussen de verschillende risico’s die daarbij
horen, inherent aan deze keuze. Linksom of rechtsom is Nederland, gezien de
IAO-verdragen, gehouden om postnatale zorg te leveren aan alle vrouwen. Het
betekent dat ofwel via de premie, ofwel via de belasting altijd een beroep wordt
gedaan op de onderlinge solidariteit.
In het kader van dit advies maakt Zorginstituut Nederland nog twee opmerkingen
over de inhoud en omvang van de kraamzorg.
•

•

De inhoud en de omvang van de kraamzorg behoeven volgens het
Zorginstituut actualisatie, teneinde beter te kunnen bepalen wie redelijkerwijs
is aangewezen op welke invulling van de kraamzorg. De actualisatie kan
plaatsvinden aan de hand van de resultaten van de Kennisagenda (bijvoorbeeld
de plaats van de inhoud en omvang van de basis huishoudelijke taken) én op
basis van de evaluatie van het Landelijk Indicatieprotocol Kraamzorg (LIP). Het
is dus zaak dat zowel de kennisagenda als de evaluatie spoedig gegevens
opleveren waarmee de beroepsgroep aan de slag kan gaan.
Wanneer de inhoud en omvang van de kraamzorg zijn geactualiseerd, kan de
Pagina 43 van 44

| Kraamzorg | 24 maart 2015

te leveren kraamzorg meer worden toegesneden op de doelen van de
kraamzorg en op de persoonlijke zorgbehoefte. Dit maakt een gerichter
risicobeleid mogelijk. Immers, daar waar het nodig is moet de kraamzorg een
maximale inzet kunnen geven. In die gezinnen waar men met minder
kraamzorg toe kan, moet niet méér kraamzorg worden geleverd dan nodig is.
9.1

Advies
Zorginstituut Nederland adviseert de Minister de postnatale zorg in de vorm van
kraamzorg in het basispakket van de Zorgverzekeringswet te handhaven. Het
Zorginstituut constateert dat actualisatie van het Landelijk Indicatieprotocol
Kraamzorg voor de vaststelling van de inhoud en omvang waarop de individuele
kraamvrouw en haar kind redelijkerwijs zijn aangewezen, nodig is. Omdat het LIP
wordt gebruikt voor de bepaling van de inhoud en omvang van de kraamzorg
waarop de individuele kraamvrouw en haar kind zijn aangewezen (de indicatie),
moet deze actualisatie tijdig - binnen een periode van één à anderhalf jaar gerealiseerd worden. Als een geactualiseerd LIP halverwege 2016 gereeed is, kan
dit worden meegenomen in de polissen voor 2017. Op een aantal onderdelen van de
inhoud van de verleende zorg moeten meer gegevens komen over de resultaten van
deze zorg. De uitvoering van de kennisagenda verdient daarom hoge prioriteit.
Hoogachtend,

Prof. dr. A. Boer
plv. Voorzitter Raad van Bestuur

Pagina 44 van 44

Bijlage 1

Zorg in de kraamtijd
Organisatie van postnatale zorg in West-Europa

Verslag van een deskresearch, opgesteld op verzoek van
Zorginstituut Nederland, in het kader van een stage sociale
geneeskunde

Francien de Leeuw
Coassistent sociale geneeskunde AMC-UvA
Najaar 2014

Inhoud
Samenvatting………………………………………………………………………………………….3
Engeland………………………………………………………………………………………………….5
Duitsland………………………………………………………………………………………………….7
België……………………………………………………………………………………………………….8
Frankrijk…………………………………………………………………………………………….….10
Zweden…………………………………………………………………………………………………12
Zwitserland……………………………………………………………………………………………13
Tabellen…………………………………………………………………………………………………14

Samenvatting

Kraamzorg, een lange Nederlandse traditie
Kraamverzorging kent een lange traditie in Nederland. Vroeger heette
kraamverzorgsters bakers. Dit waren ervaren vrouwen zonder verder opleiding die
de vrouwen bijstonden voor en na hun bevalling. Een belangrijke taak van de baker
was het inbakeren van het kind, vandaar de naam baker. In 1911 werd een cursus
voor kraamvrouwenverpleging opgezet en sindsdien bestaat het beroep van
kraamverzorgster. Er werd na het ontstaan van deze opleiding minder vertrouwt op
de informatie van bakers en daar komt de term ‘bakerpraatjes’ vandaan. (1)
Tegenwoordig heeft in Nederland elke vrouw na de bevalling recht op min. 24 uur en
max. 80 uur kraamzorg verspreid over 10 dagen na de bevalling. Hiervoor geldt een
eigen bijdrage van €4,10 per uur. Kraamverzorging bestaat niet in onze omliggende
buurlanden. Alleen België kent een beperkt aanbod van kraamverzorgsters waarvoor
een inkomensafhankelijke bijdrage wordt gevraagd. (2)
Postnatale zorg anders dan kraamzorg in West-Europa
Thuisbevallingen komen weinig voor in onze buurlanden, ook in Nederland komen
thuisbevallingen steeds minder vaak voor. Tijdens en na de bevalling blijven
vrouwen in Nederland zo’n 2-3 dagen in het ziekenhuis. In Frankrijk, België,
Duitsland en Zwitserland is dit gemiddeld zo’n dag langer. Een dag
ziekenhuisopname kost alleen wat personeel betreft al € 100,- meer dan een dag
kraamverzorging. (3) Na de bevalling krijgen de meeste Nederlandse vrouwen zo’n
drie keer thuis bezoek van de verloskundige, in Duitsland en Zwitserland komt de
verloskundigen 10 dagen lang op bezoek na de bevalling. In tegenstelling tot
Engeland waar je zoals in Nederland binnen 2 dagen weer uit het ziekenhuis bent en
je gemiddeld alleen nog zo’n drie keer bezoek krijgt van de verloskundige of
Maternity Support Worker. (2)
Vaderschaps- en ouderschapsverlof
Nederland heeft na Zwitserland (geen vaderschaps- en ouderschapsverlof) vader- en
ouderschapsverlof met het minste aantal dagen. Waar ze in Zweden recht hebben op
480 dagen ouderschapsverlof te verdelen tussen moeder en vader, met behoud van
80% van het inkomen. Bestaat het ouderschapsverlof in Nederland uit 365 dagen
(26 weken voor elke ouder) onbetaald verlof. Ook in Duitsland hebben ouders recht
op 14 maanden verlof met behoud van 65% van het inkomen.
Kraamzorg noodzakelijke gezondheidszorg
Er wordt door 95% van de westerse vrouwen en 89% van de niet-westerse
allochtone vrouwen gebruik gemaakt van kraamzorg. 95% van de vrouwen is erg
tevreden over de kraamzorg. (4) Een recent artikel in het NTvG laat zien dat nietwesterse allochtone vrouwen het minst gebruik maken van kraamzorg. Het niet
gebruik maken van kraamzorg geeft een verhoogd risico op gevaarlijk slaapgedrag,
roken in huis en minder geven van borstvoeding. Het beschermende effect van
kraamzorg was groter bij niet-westerse groepen(5). Het effect van kraamzorg is
moeilijk inzichtelijk te maken, enerzijds omdat het vooral gaat over voorlichting en
vroegtijdige signalering en anderzijds omdat de verleende zorg gedurende de
zwangerschap ook zijn effect heeft op kraamvrouw en kind.
Echter, een van de belangrijke taken van de kraamverzorgster is het voorlichten van
de kraamvrouw over het veilig slapen van de pasgeborene. In de afgelopen 25 jaar is
het sterftecijfer aan wiegendood sterk gedaald, van 91 per 100 000 levengeborenen
tot 9 op 100 000 levengeborenen. Dit cijfer is ook veel lager dan in de ons
omringende buurlanden met België nu op 83 per 100 000 levengeborenen ‘op kop’.
Dit is een mogelijk effect van de voorlichting van de kraamverzorgende (6).
Conclusie
Kraamzorg is intensieve hulp aan huis na de bevalling. Een geschoolde begeleiding
van het jonge gezin die we in onze buurlanden niet aantreffen. Daar staat echter
tegenover dat onze buurlanden een veel royaler beleid hebben op het gebied van
(betaald) ouderschapsverlof. De effecten van kraamzorg zijn moeilijk hard te maken
omdat kraamzorg voro een groot deel voorlichting en vroegsignalering betreft.

Echter, Nederland heeft lage cijfers voor wiegendood sterfte, een van de belangrijke
voorlichtingsdoelen van de kraamverzorgster. Wel is de vraag of de hoeveelheid
kraamzorg die vrouwen nu krijgen (standaard 49 uur) echt noodzakelijk is.
Bovendien maken minder niet-westerse vrouwen gebruik van kraamzorg, terwijl bij
hun de kraamzorg harder nodig is.
Bronvermelding:
1. http://nl.wikipedia.org/wiki/Baker_(kraamverzorgster) – site bezocht op 7 oktober
2014.
2. Zie documenten hieronder.
3.
4. Powerpoint presentatie 3 september Carel Mastenbroek. Documentnummer:
2014112530
5. Lamkaddem et al. ‘Etnische verschillen in het gebruik van kraamzorg’ september
2014
6. Een kwart eeuw wiegendood in Nederland, de Jonge en Hoogenboezem, CBS
Bevolkingstrends 2005

Postnatale zorg in Engeland
Zorgverzekering
In Engeland betaalt niemand zorgpremie of is een eigen risico verschuldigd.
Gezondheidzorg is gratis voor alle inwoners. De gezondheidszorg wordt gefinancierd
door de staat. Alle gezondheidszorg wordt georganiseerd vanuit de NHS (National
Health Service).
Eventueel kan iemand zich nog extra verzekeren via een particuliere
zorgverzekering, dit doet echter maar 8% van de bevolking. (1)
Werknemers in de postnatale zorg
De verloskundige, Maternity Support Worker (MSW) en Health Visitor verzorgen de
postnatale zorg.
Een MSW is een ongediplomeerde werknemer in het team van Maternity Services. Er
zijn wel cursussen voor MSW’s en zij kunnen hun kwalificaties bijhouden in een soort
paspoort. Dit is echter geen vereiste om te beginnen als MSW.
MSW’s werken ter ondersteuning van de verloskundigen. (2) Ze zijn qua functie
vergelijkbaar met Nederlandse kraamverzorgsters.
Inhoud en duur van de postnatale zorg
- binnen 72 uur lichamelijk onderzoek van de baby door kinderarts of verloskundige.
- gedurende de eerste 10 dagen controles en voorlichting van de verloskundige (niet
dagelijks) en/of MSW, onder andere voor het wegen van de baby op dag 5 en 10 en
de hielprik op dag 5 en 8. In principe geldt een minimum van 3 postnatale contacten
in die eerste 10 dagen, waarvan minstens 1 postnataal contact thuis plaatsvindt
(3,4). De duur van de postnatale zorg, kan nog worden verlengd tot maximaal 28
dagen op basis van individuele behoefte. Na 10-28 dagen wordt de zorg
overgedragen aan een Health Visitor(5). De Health Visitor volgt het kind tot het 5e
jaar (6).
- 6 weken postpartum is er een controle van moeder en kind door de huisarts of in
het ziekenhuis (i.g.v. bijvoorbeeld keizersnee) (7,8).
- In Engeland is de afgelopen jaren een borstvoedingsprogramma geïmplementeerd;
‘The Baby Friendly Initiative’. Er worden binnen dit programma trainingen
aangeboden voor alle gezondheidsmedewerkers die met pasgeborenen werken over
hoe ze vrouwen kunnen ondersteunen en voorlichten over het geven van
borstvoeding (9).
- 1-2 weken vaderschapsverlof tegen vaste vergoeding 138,18 pond per week of
90% van het loon (als dat minder is dan 138,18 pond per week).
Daarnaast 52 weken ouderschapsverlof. Vanaf april 2015 is het ouderschapsverlof
volledig te verdelen tussen moeder en vader. Als de moeder maar minstens twee
weken niet werkt na de geboorte. Gedurende 39 weken van het verlof wordt een
vergoeding uitgekeerd. De eerste 6 weken met 90% van het loon, de overige 33
weken met 138,18 pond per week of 90% van het loon (als dat minder is dan 138,18
pond per week). Daarnaast bestaat er recht op 18 weken onbetaald verlof tot de 5e
verjaardag van het kind, maximaal 4 weken per jaar. (10)
Verblijfsduur in het ziekenhuis tijdens en na de bevalling
- Gemiddeld verblijf in het ziekenhuis is 2,4 dagen (11)

Bronvermelding:
1.

2.

3.

Zorgwijzer - http://www.zorgwijzer.nl/zorgverzekering-2014/hoe-is-dezorgverzekering-in-andere-landen-geregeld - site bezocht op 29 september 2014

Institute of Vocational Learning and Workforce Research

https://www.rcm.org.uk/sites/default/files/MSW%20Briefing%20One.pdf – site
bezocht op 29 september 2014
Royal College of Midwives - Pressure Points
https://www.rcm.org.uk/sites/default/files/Pressure%20Points%20%20Postnatal%20Care%20Planning%20-%20Web%20Copy.pdf– site bezocht op 29

september 2014
Maternity pathway of NHS Healthcare
http://www.londonhp.nhs.uk/wp-content/uploads/2011/03/Maternity-services-carepathways1.pdf - site bezocht op 29 september 2014
5. Website of Maternity Service Liaison Comittees
http://www.chimat.org.uk/mslc/about/nhs - site bezocht op 29 september 2014
6. NHS Careers > Health Visitors - http://www.nhscareers.nhs.uk/explore-bycareer/nursing/careers-in-nursing/health-visiting/what-do-health-visitors-do/- site
bezocht op 29 september 2014
7. Strategic Maternity Lead – NHS South of England http://www.england.nhs.uk/wpcontent/uploads/2012/07/comm-maternity-services.pdf- site bezocht op 29 september
2014
8. Antenatal Online - http://www.antenatalonline.co.uk/early-days/earlydays.asp?Page=visits-and-checks - site bezocht op 29 september 2014
9. Unicef - http://www.unicef.org.uk/BabyFriendly/Health-Professionals/going-babyfriendly/- site bezocht op 29 september 2014
10. Overheid UK - https://www.gov.uk/paternity-pay-leave/eligibility - site bezocht op 2
oktober 2014
11. OECD statistics – site bezocht op 6 oktober 2014
4.

Postnatale zorg in Duitsland
Zorgverzekering
Mensen met midden- en lage inkomens zijn in Duitsland verzekerd via het Gesetzliche
Krankenversicherung (GKV). Een deel van het brutoloon wordt afgedragen aan het GKV, 8,2%
voor werknemers en 7,3% voor werkgevers. Duitsers die meer dan 51.000 euro per jaar
verdienen kunnen een particuliere verzekering nemen i.p.v. de GKV. Deze biedt voordelen op
het gebied van kosten en dekking, maar is eigenlijk alleen voor alleenstaanden en
tweeverdieners zonder gezin gunstig. (1)
Werknemers in de postnatale zorg
Verloskundigen dragen zorg voor het postnatale traject.
Inhoud en duur van de postnatale zorg
In de eerste tien dagen wordt de kraamvrouw thuis bezocht door de verloskundige. Het aantal
malen dat zij langskomt hangt af van de individuele zorgvraag en kan elke dag of als het
nodig is zelfs twee keer per dag zijn. Na de eerste tien dagen zijn tot 16 extra bezoeken of
telefonische contacten mogelijk in de eerste 8 weken na de bevalling(2). Bij
voedingsproblemen is er daarna nog 8 keer contact mogelijk met de verloskundige.
Daarna zijn meer bezoeken alleen mogelijk op medisch advies van een arts. (3) De
huisbezoeken van de verloskundige omvatten de controles van moeder en kind, uitleg en hulp
met lactatie.
Deze zorg wordt vergoed door de Gesetzliche Krankenversicherung. Veel particuliere
verzekeringen vergoeden deze zorg ook (4).
Ouderschapsverlof in Duitsland omvat 12 maanden met behoud van 65% van het inkomen
(betaald door de overheid) en 14 maanden als ook de vader twee maanden van het
ouderschapsverlof opneemt. Daarnaast 14 weken zwangerschapsverlof betaald door
zorgverzekering (13,- per dag) en werkgever(rest) (5,6).
Verblijfsduur in het ziekenhuis na de bevalling
Gemiddeld verblijf in het ziekenhuis is 4,3 dagen (7).
Bronvermelding:
1. Zorgwijzer - http://www.zorgwijzer.nl/zorgverzekering-2014/hoe-is-de-zorgverzekering-inandere-landen-geregeld - site bezocht op 29 september 2014
2. Deutscher Hebammen Verband http://www.meinehebamme.de/Wochenbettbetreuung,26.html- site bezocht op 29 september
2014
3. Deutscher Hebammen Verband http://www.hebammenverband.de/familie/hebammenhilfe/ - site bezocht op 29 september
2014
4. Navigator- Medizin/ Eltern und Kind - http://www.navigator-medizin.de/eltern_kind/diewichtigsten-fragen-und-antworten-zur-schwangerschaft/arzt-hebamme-a-mutterpass/753wer-bezahlt-die-hebamme.html- site bezocht op 29 september 2014
5. Duitsland instituut Amsterdam - http://www.duitslandweb.nl/dossiers/overzicht/vrouwenwerk-en-kinderen-in-duitsland/wetten-feiten-en-cijfers/wettelijke-regelingen-gezinsbeleid.html
- site bezocht op 2 oktober 2014
6. Sociale verzekeringsbank https://www.svb.nl/int/nl/bdz/ziek_of_arbeidsongeschikt/u_woont_in_nederland/uitkering_bij
_zwangerschap_en_bevalling/ - site bezocht op 6 oktober 2014
7. OECD statistics – site bezocht op 6 oktober 2014

Postnatale zorg in België
Zorgverzekering
In België wordt de zorg betaald door ziekenfondsen. Men is verplicht lid te worden van een
ziekenfonds als men werkzaam is, 24 jaar of ouder is, nog studeert of een
werkeloosheidsuitkering ontvangt. Het ziekenfonds wordt gefinancierd door een bijdrage van
werknemers (7,35% van het loon) en werkgevers (3,8% van het loon). Verder bestaan er
aanvullende verzekeringen die men zelfstandig kan afsluiten.
Daarnaast betaalt men een premie van € 100,- per jaar voor eventuele opname en
behandeling in het ziekenhuis. (1)
Werknemers in de postnatale zorg
Postnatale zorg vindt plaats in het ziekenhuis en daarna via Kind en Gezin.
Evt. kraamzorg/zorg van verloskundige bij thuisbevalling (zeldzaam) of kort verblijf in het
ziekenhuis.
Inhoud en duur van de postnatale zorg
Vrouwen in België worden relatief lang, gemiddeld 4 dagen, opgenomen in het ziekenhuis na
de bevalling. Daarna hebben zij in principe thuis geen kraamzorg, wel komt binnen 14 dagen
iemand van Kind en Gezin (soort consultatiebureau) langs.
Daarnaast krijg je in België een Kraampremie ter vergoeding van de uitzet van € 1.223,11
voor een eerste kind en meerling, en € 920,50 voor een tweede kind (cijfers 1 december
2012) (2,3).
Kraamzorg van een kraamverzorgende kan zelfstandig worden aangevraagd en hiervoor wordt
een inkomensafhankelijke bijdrage gevraagd. Sommige verzekeringen bieden een vergoeding
hiervoor. Daarnaast kunnen vrouwen in de eerste vijf dagen na de bevalling voor medische
controles terecht bij de verloskundige. Dit wordt volledig vergoed door de verzekering. Na de
eerste vijf dagen heeft een vrouw nog recht op 7 bezoeken van de verloskundige gedurende
het eerste jaar van het kind (4-6). De kraamzorg krijgt een subsidie van de overheid voor
personeels- en werkingskosten (7)
Het vaderschapsverlof in België is 10 dagen, de eerste drie dagen worden door de werkgever
betaald en de zeven dagen daarna tegen een vaste vergoeding van het ziekenfonds (82% van
het bruttoloon). Daarnaast bestaat een ouderschapsverlof van maximaal 4 maanden, tijdens
het ouderschapsverlof krijgt de ouder een uitkering van de Rijksdienst voor
Arbeidsvoorziening. Het ouderschapsverlof geldt voor beide ouders.(8,9).
Verblijfsduur in het ziekenhuis na de bevalling
Gemiddeld verblijf in het ziekenhuis is 4,5 dagen (10)
Bronvermelding:
1. Zorgwijzer - http://www.zorgwijzer.nl/zorgverzekering-2014/hoe-is-dezorgverzekering-in-andere-landen-geregeld - site bezocht op 29 september 2014
2. Wikipedia - http://nl.wikipedia.org/wiki/Kraamgeld - site bezocht op 30 september
2014
3. Informatie en diensten van de overheid Belgie
http://www.belgium.be/nl/familie/kinderen/kraamgeld_en_kinderbijslag/ - site
bezocht op 30 september 2014
4. Informatie over de zwangerschap - http://9maand.be/artikels/de-kraamperiode/devroedvrouw-na-de-bevalling-postnataal - bezocht op 30 september 2014
5. Kraamzorgbedrijg België - http://expertisecentrum-vollemaan.be/?page_id=74 > open
medische en niet-medische zorg – site bezocht op 30 september 2014
6. Vlaamse organisatie van Vroedvrouwen - http://www.vlov.be/ouders/faq6 - site
bezocht op 30 september 2014
7. Kind en Gezin http://www.kindengezin.be/gezinsondersteuning/partners/expertisecentrakraamzorg/financieel/default.jsp - site bezocht op 30 september 2014
8. Overheid Belgie - http://www.werk.belgie.be/defaultTab.aspx?id=554 - site bezocht
op 2 oktober 2014
9. Vader kenniscentrum - http://vaderkenniscentrum.blogspot.nl/2008/06/108.html -

site bezocht op 2 oktober 2014
10. OECD statistics – site bezocht op 6 oktober 2014

Postnatale zorg in Frankrijk

Zorgverzekering
In Frankrijk dragen alleen werknemers 5,5% van hun loon af aan de zorg. De rest
van de kosten wordt door de werkgever betaald. Er bestaat dus geen zorgpremie
zoals in Nederland. Fransen zijn verplicht zich te verzekeren voor
basisgezondheidszorg. Daarnaast kunnen zij zich aanvullend verzekeren. Dit is
goedkoper dan in Nederland en veel Fransen (85%) zijn aanvullend verzekerd.
Steeds vaker moeten de Fransen ook een eigen bijdrage betalen als ze gebruik
maken van de gezondheidszorg. Zieken betalen in Frankrijk minder, chronisch zieken
betalen bijvoorbeeld geen ziektekosten (1).
Werknemers in de postnatale zorg
In Frankrijk wordt de bevalling en de eerste controle van moeder en kind in de
eerste week meestal door de verloskundige gedaan. Na 8 weken volgt nog een
controle die door een arts of verloskundige wordt uitgevoerd (2).
Inhoud en duur van de postnatale zorg
De postnatale zorg omvat:
- Controle van het kind in de eerste week en 8 weken na de geboorte door de
verloskundige/arts.
- Geen kraamzorg.
- Verloskundige consulten thuis of bij een verloskundige worden voor iedereen
vergoed tot de 12e dag postpartum. Na de 12e dag worden consulten voor 70%
vergoed, tenzij er een medisch voorschrift is tot verdere controles van de
verloskundigen.
- Protection Maternelle et Infantile (PMI), dit zijn gezondheidscentra voor moeder en
kind, die gratis zorg verlenen. Hier worden bijvoorbeeld controles van de zuigeling
uitgevoerd, borstvoedingsadvies gegeven en gevaccineerd. Deze centra zijn
vergelijkbaar met de Nederlandse consultatiebureaus (2-6).
- Het vaderschapsverlof is in Frankrijk 11 kalenderdagen betaald door de dienst via
de zorgverzekering (7,8). Daarnaast is er ouderschapsverlof van een van de ouders
mogelijk tot het kind 3 jaar is. Hierbij is een uitkering mogelijk van Complément de
libre choix d’activité dit omvat € 566,- per maand. De betaling duurt 6 maanden voor
ouders van 1 kind en tot 3 jaar bij families met meer kinderen. Gezinnen met drie of
meer kinderen kunnen in plaats voor deze uitkering ook kiezen voor een uitkering via
Complément optionnel de libre choix d’activité deze bedraagt € 801,39 maar duurt
maar een jaar. Gezinnen met meer dan drie kinderen kunnen dus kiezen tussen de
eerst of de tweede uitkering (9,10).
Verblijfsduur in het ziekenhuis na de bevalling
- Gemiddeld verblijf in het ziekenhuis is 2,4 dagen (11)

Bronvermelding:
1.

Zorgwijzer - http://www.zorgwijzer.nl/zorgverzekering-2014/hoe-is-dezorgverzekering-in-andere-landen-geregeld - site bezocht op 29 september 2014

2. L’assurance maladie - http://www.ameli.fr/assures/droits-et-demarches/parsituation-personnelle/vous-allez-avoir-un-enfant/votre-bebe-est-ne-prenezsoin-de-lui-et-de-vous/votre-suivi-medical-apres-l-accouchement.php - site
bezocht op 1 oktober 2014
3. Marie de Paris - http://www.paris.fr/pratique/petite-enfance/protectionmaternelle-infantile/accompagnement-dans-les-premieres-annees-de-lenfant/rub_6188_stand_19726_port_13942 - site bezocht op 1 oktober 2014
4. Vereniging van Verloskundigen - http://www.ordre-sages-femmes.fr/ - site
bezocht op 1 oktober 2014
5. Vereniging van Verloskundigen - http://www.sages-femmes-idf.fr/suivi-postnatal.html - site bezocht op 1 oktober 2014
6. Mpedia site voor ouders over de medisch specialisten van hun kind http://www.mpedia.fr/60-sage-femme.html – site bezocht op 2 oktober 2014

7. Wikipedia - http://fr.wikipedia.org/wiki/Cong%C3%A9_de_paternit%C3%A9
–site bezocht op 2 oktober 2014
8. http://www.connexionfrance.com/maternity-paternity-leave-parental-rulesfrance-11284-news-article.html - site bezocht op 7 oktober 2014
9. http://droit-finances.commentcamarche.net/contents/574-conge-parental-deducation-droits-et-demarches - site bezocht op 7 oktober 2014
10. http://www.leavenetwork.org/fileadmin/Leavenetwork/Country_notes/2012/F
rance.FINAL.9may.pdf- site bezocht op 7 oktober 2014
11. OECD statistics – site bezocht op 6 oktober 2014.

Postnatale zorg in Zweden

Werknemers in de postnatale zorg
De postnatale zorg in Zweden wordt verzorgd door de verloskundige.
Inhoud en duur van postnatale zorg
- contact met de verloskundige gedurende de eerste week. Dit is een beetje per streek en
geboortekliniek verschillend. Er is in ieder geval mogelijkheid voor telefonisch contact
en meestal is er minstens een huisbezoek voor de hielprik door de verloskundige.
- na 6-8 weken is er een controle van moeder en kind in het ziekenhuis of de kliniek waar
het kind geboren is (1).
- Na een week wordt de zorg overgedragen aan het consultatiebureau.
- vaderschapsverlof: 2 weken (2).
- ouderschapsverlof omvat 480 dagen. Als er sprake is van gedeelde voogdij heeft elke
partner recht op de helft van de dagen. Twee maanden zijn exclusief voor
vader/moeder en kunnen niet worden overgedragen aan de andere ouder. 390 dagen
worden betaald met 80% van je normale inkomen, om daarna over te gaan op SEK
37,083 per maand. Daarnaast mogen ouders ook nog tot de 8e verjaardag van het
kind 25% van hun werktijd onbetaald verlof nemen. (3,4)
Verblijfsduur in het ziekenhuis na de bevalling
- Gemiddeld verblijf in het 2,7 dagen (5).
Bronvermelding:
1. Site voor medische raadgeving http://www.1177.se/Fakta-ochrad/Undersokningar/Efter-forlossningen/ - site bezocht op 7 oktober 2014
2. Persoonlijke weblog van Nederlander in Zweden
http://kungslilja.wordpress.com/2013/03/10/bevalling-en-kraamtijd-in-zweden/ - site
bezocht op 2 oktober 2014
3. Site voor Nederlanders in Zweden http://zweden.placement.nl/default.aspx?menu=246 – site bezocht op 2 oktober 2014
4. Zweedse regering - https://sweden.se/society/10-things-that-make-sweden-familyfriendly/ - bezocht op 7 oktober 2014
5. OECD statistics – site bezocht op 6 oktober 2014

Postnatale zorg in Zwitserland

Werknemers in de postnatale zorg
Verloskundigen verzorgen de postnatale zorg in Zwitserland.
Inhoud en duur van de zorg
De basisverzekering vergoedt de volgende postnatale zorg:
- Dagelijks bezoek van de verloskundige tot de 10e dag postpartum (in ziekenhuis of thuis)
- max. 3 consulten voor hulp bij de borstvoeding
- na 10 dagen overname van de zorg door consultatiebureau
- 4-6 weken na de geboorte controle van moeder bij arts of verloskundige
- 4 weken na de geboorte controle van kind bij kinderarts of huisarts (1)
Wanneer er na de eerste 10 dagen nog hulp van een verloskundige nodig is, kan dit alleen
op medisch voorschrift van een arts. (2)
- In Zwitserland bestaat geen wettelijk vaderschapsverlof of ouderschapsverlof (3,4)
Verblijfsduur in het ziekenhuis na de bevalling
- Gemiddeld verblijf in het ziekenhuis is 4,5 dagen (5).
Bronvermelding:
1. Vereniging van Zwitserse verloskundigen http://www.hebamme.ch/x_dnld/tools/iamameh/Broch_Anglais.pdf - site bezocht op 2
oktober 2014
2. Zwitserse site met informatie over zorg rondom de bevalling http://www.swissmom.ch/geburt/wochenbett/die-ersten-tage-und-wochen-mit-dembaby/betreuung-und-hilfe/- site bezocht op 2 oktober 2014
3. Vader kennis centrum- http://vaderkenniscentrum.blogspot.nl/2008/06/108.html - site
bezocht op 2 oktober 2014
4. http://www.swissinfo.ch/eng/swiss-score-low-for-parental-leave-/17997272
5. OECD statistics – site bezocht op 6 oktober 2014

Tabellen
Tabel 1. Verblijfsduur van vrouwen in het ziekenhuis tijdens en na de
bevalling

5
4,5
4
3,5
3
2,5
2
1,5
1
0,5
0

Nederland
Engeland
Duitsland
Belgie
Frankrijk
Zweden
Zwitserland
Verblijfsduur in het ziekenhuis

Noot: Bron OECD statistics, tijdsduur is van begin bevalling tot ontslag

Tabel 2 Aantal postnatale controles door verloskundigen

10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
0

Nederland
Engeland
Duitsland
Belgie
Frankrijk
Zweden
Zwitserland
Aantal controles
verloskundigen
Noot:
Engeland: gemiddeld 3 controles
België: controles gedurende de eerste 5 dagen, de meesten vrouwen zijn dan nog in
het ziekenhuis
Frankrijk: 2 controles door de verloskundige in de 1e week en na 8 weken, verder
facultatief controles door de verloskundige worden vergoed gedurende de eerste 12
dagen
Zweden: 7 dagen telefonische controle, huisbezoeken alleen als nodig.

Tabel 3 Vaderschapsverlof

14
12

Nederland
Engeland
Duitsland
Belgie
Frankrijk
Zweden
Zwitserland

10
8
6
4
2
0

Vaderschapsverlof in dagen
Noot:
Duitsland: geen apart vaderschapsverlof aansluitend op de geboorte.
Wel 14 maanden ouderschapsverlof gedeeld met moeder waarvan vader minstens 2
maanden moet nemen.

Tabel 4 Ouderschapsverlof (excl. Zwangerschapsverlof)

40
35
Nederland
Engeland
Duitsland
Belgie
Frankrijk
Zweden
Zwitserland

30
25
20
15
10
5
0

Ouderschapsverlof in
maanden

Noot:
Duitsland: 14 maanden, mits vader ook 2 maanden neemt
Nederland: beiden ouders 26 weken, onbetaald
Engeland: geen apart zwangerschapsverlof, 39 weken betaald met uitkering, daarna
onbetaald
België: 4 maanden voor vader, 4 maanden voor moeder, uitkering via RVA
Frankrijk: met uitkering, bij een kind maar 6 maanden, bij meer kinderen tot 3 jaar.
Zweden: geen apart zwangerschapsverlof.
Zwitserland: geen wettelijk vaderschaps- of ouderschapsverlof

Tabel 5 Wiegendood

90
80
70
60
50
40
30
20
10
0

Nederland
Engeland
Duitsland
Belgie
Frankrijk
Zweden
Wiegendood per 100 000
levendgeboren 2002
Noot:Aantal zuigelingen dat in de leeftijd van 7-365 dagen overleed door
wiegendood
Bron: Een kwart eeuw wiegendood in Nederland, de Jonge en Hoogenboezem, CBS
Bevolkingstrends 2005

2014026053

Bijlage 2

Factsheet kraamzorg
Opgesteld door Zorginstituut Nederland, voorjaar 2014

1 Inleiding

Deze notitie beoogt de feiten over de kraamzorg als onderdeel van het basispakket weer te
geven. Doel is eenduidigheid en duidelijkheid te verkrijgen over de kraamzorg. Uitgangspunt
hierbij is de discussie te faciliteren of kraamzorg wel of niet onder de basisverzekering moet
vallen 1 .
Kraamzorg omvat hulp bij de bevalling (partusassistentie) en zorg aan moeder en aan het
pasgeboren kind gedurende de kraamtijd. Niet iedereen wordt of is kraamvrouw geweest,
maar wel is iedereen kind geweest. In die zin heeft iedereen ooit gebruik gemaakt van
kraamzorg.
1.1 Leeswijzer
De wettelijke aanspraak op kraamzorg komt in hoofdstuk 2 aan de orde, de doelen en de
resultaten van kraamzorg in hoofdstuk 3 en 4 en de zorgketens waarvan kraamzorg onderdeel
uitmaakt in hoofdstuk 5. In hoofdstuk 6 wordt het Landelijk Indicatieprotocol aangehaald om
aan te geven wat de taken en producten van de kraamzorg zijn en in welke omvang de
kraamzorg aan de individuele vrouw geleverd kan worden. In hoofdstuk 7 zijn de relevante
internationale verdragen genoemd. In hoofdstuk 8 en 9 wordt respectievelijk ingegaan op het
verplicht eigen risico en de eigen bijdrage en in hoofdstuk 10 tenslotte staan de geschatte
kosten van kraamzorg vermeld.

2 Verzekering - Basispakket

2.1 Besluit zorgverzekering
Kraamzorg is onderdeel van het basispakket dat verzekerd is op grond van de
Zorgverzekeringswet. De zorg kan gedurende tien dagen, te rekenen vanaf de dag van de
bevalling, worden verleend en ten laste van het basispakket worden gebracht. Dit is geregeld
in het Besluit Zorgverzekering.
Art. 2.12. van het Besluit Zorgverzekering luidt:
Naast de in artikel 2.10 bedoelde verzorging omvat verzorging tevens zorg zoals kraamverzorgenden die
plegen te bieden aan moeder en kind in verband met een bevalling, gedurende ten hoogste tien dagen, te
rekenen vanaf de dag van bevalling.
2.2 Polis
De zorgverzekeraar neemt de kraamzorg op in de polis en daarmee is het verzekerde zorg.
Het Besluit zorgverzekering regelt dat de verzekerde uitsluitend recht heeft op een vorm van
verzekerde zorg voor zover zij daarop naar inhoud en omvang redelijkerwijs is aangewezen.
De zorgverzekeraar geeft daarom in de polis aan dat het daadwerkelijk aantal uren te
verlenen kraamzorg afhankelijk is van de behoefte van moeder en kind. Deze behoefte wordt
vastgesteld en toegekend door het kraambureau in overleg met de zorgverzekeraar. In
hoofdstuk 6.2 van deze notitie staat dat het kraambureau het Landelijk Indicatieprotocol
Kraamzorg (LIP) gebruikt om de omvang van de te verlenen kraamzorg te bepalen.
In de formulering in het Besluit Zorgverzekering is duidelijk opgenomen dat het zorg aan
moeder én aan het kind betreft. Moeder en kind hebben dus beiden een individuele aanspraak
1

Consequentie van dit uitgangspunt is dat feiten over de kraamzorg, die voor deze discussie niet relevant
zijn, in deze factsheet ontbreken

2
op de kraamzorg. Zodra de geboorte van het kind bij de zorgverzekeraar is gemeld, heeft het
kind immers zijn of haar eigen ziektekostenverzekering. Het feit dat het zorg aan moeder én
kind betreft heeft ook zijn weerslag op de verplichte eigen bijdrage voor de kraamzorg. In
hoofdstuk 9 leest u dat de verplichte eigen bijdrage voor de moeder én voor het kind is
verschuldigd.

3 Doel kraamzorg

De kraamzorg is tweeledig: zij omvat assistentie tijdens de laatste fase van de bevalling en
zorg gedurende de kraamperiode aan moeder en kind.
Kort weergegeven is het doel van de kraamzorg:
•
Het bevorderen van de gezondheid van moeder en kind
•
Het vroegtijdig signaleren van risico’s, problemen en complicaties
•
Het ondersteunen van ouders in het aanpassen aan de nieuwe situatie en hun nieuwe rol
en hen het vertrouwen geven dat ze op de juiste manier omgaan met hun pasgeborene.

4 Resultaten kraamzorg

De resultaten van geleverde kraamzorg zijn:
•
Er is een bijdrage geleverd aan het goed verlopen van een thuisbevalling.
•
De moeder en het pasgeboren kind worden na de geboorte verzorgd en gecontroleerd
zoals dat is vastgelegd in de basiskwaliteitseisen kraamzorg.
•
De moeder is zodanig hersteld dat zij de taken op het gebied de zorg voor haar
pasgeboren kind en haar gezin, dan wel de regie ten aanzien van die taken, op zich kan
nemen.
•
De moeder en de partner zijn volgens de geldende inzichten voorgelicht en geïnstrueerd
over de (preventieve) zorg voor kind en moeder.
•
De basis voor integratie van het pasgeboren kind in het gezin is gelegd.
•
Vroegtijdige signalering van (potentiële) problemen bij het pasgeboren kind is
doorgegeven aan de verloskundige, de huisarts of de jeugdgezondheidszorg (JGZ).
•
Vroegtijdige signalering van risicogezinnen is – met in achtneming van de richtlijnen voor
overdracht – doorgegeven aan de verloskundige, de huisarts of de
jeugdgezondheidszorg.
•
Er is een basis gelegd voor een gezonde start van het pasgeboren kind.
•
Er is een doorlopende lijn gecreëerd in de activiteiten (tussen de kraamzorg en de
jeugdgezondheidszorg), die gericht is op de (preventieve) zorg en
opvoedingsondersteuning van het pasgeboren kind en diens moeder, ouder(s) of
verzorger(s).

5 Zorgketens

Kraamzorg vormt een onderdeel van twee zorgketens.
5.1 Geboortezorg
Kraamzorg vormt een onderdeel van de totale perinatale zorg 2 . Perinatale zorg is zorg die
plaatsvindt rond zwangerschap en geboorte. Deze zorg wordt ingedeeld in drie stadia,
namelijk vóór, tijdens en na de bevalling (de zogeheten prenatale, natale en postnatale zorg).
De kraamverzorgende vervult een ondersteunende functie voor de verloskundige in de natale
en postnatale fase van laag-risicobevallingen. De kraamzorg assisteert de verloskundige
tijdens de bevalling en verzorgt moeder en kind vlak na de bevalling.
5.2 Jeugdgezondheidszorg
Na afloop van de kraamzorg informeert de kraamverzorgende het gezin over aansluitende
zorgverlening. Daarnaast moet zij de zorg voor het pasgeboren kind overdragen aan de
jeugdgezondheidszorg of het consultatiebureau. Indien nodig signaleert de kraamverzorgende
aan de verloskundige of aan de jeugdgezondheidszorg.

2

Zoals ook verloskundige en gynaecologische zorg, en soms ook huisartsenzorg.

3

6 Landelijk Indicatieprotocol Kraamzorg

6.1 Inhoud kraamzorg
De inhoud en omvang van de kraamzorg, de doelstelling, de verschillende pakketten
kraamzorg en de rol en taken van de kraamverzorgster staan beschreven in het Landelijk
Indicatieprotocol Kraamzorg 3 (LIP).
Kraamzorg is de hulp bij de bevalling en gedurende de kraamtijd aan moeder en pasgeboren
kind voor de thuis verblijvende moeder. Kraamzorg speelt zich af tijdens en kort na de
bevalling (de zogeheten natale en postnatale fase).
6.1.1 Partusassistentie
De kraamverzorgster is aanwezig bij de laatste fase van de (thuis)bevalling en assisteert de
verloskundige. Zij is op die manier in staat om voorbereidingen te treffen voor de bevalling, de
kamer van de kraamvrouw en de baby op orde te brengen en ondersteuning te bieden aan de
zwangere vrouw. Een opsomming van de taken van de kraamverzorgende tijdens de partus,
treft u aan in de bijlage.
6.1.2 Kraambed
Na de bevalling levert de kraamverzorgster zorg tijdens het kraambed. Zij ondersteunt,
begeleidt en verzorgt de moeder en het kind, geeft voorlichting en instructie aan de moeder
en haar partner, voert de basishuishoudelijke taken uit en observeert, signaleert en
rapporteert over de voortgang van zaken in het kraambed aan de verloskundige, de
kraamzorgorganisatie en de jeugdgezondheidszorg. Een opsomming van de taken van de
kraamverzorgende tijdens het kraambed, treft u aan in de bijlage.
6.2 Omvang kraamzorg
Het LIP is ook het instrument voor de toekenning van het aantal uren kraamzorg, zowel voor
de partusassistentie als de kraamperiode. Op basis van het protocol wordt het aantal uren
kraamzorg waar moeder en kind voor in aanmerking komen, bepaald. De minimumomvang
van de kraamzorg bedraagt 24 uur en het maximum aantal uren kraamzorg is 80 uur,
verdeeld over 10 dagen, gerekend vanaf de geboorte.
Het samenstellen van een kraamzorgpakket is afhankelijk van de situatie van de cliënt, van de
zorgbehoefte van de cliënt en van het professionele oordeel van de beroepsbeoefenaar die de
indicatie stelt. Er zijn drie pakketten te onderscheiden.
6.2.1 Minimumpakket
Het ‘Minimumpakket’ kraamzorg is gebaseerd op het wettelijke minimum van 24 uur en omvat
verzorging en controle van kraamvrouw en kind, voorlichting, instructie en observeren, en
signaleren en rapporteren. Het protocol vermeldt uitdrukkelijk dat dit pakket niet is
samengesteld op basis van wat nodig is om goede en passende kraamzorg te verlenen.
6.2.2 Basispakket
In het ‘Basispakket’ kraamzorg wordt ook aandacht besteed aan het geven van borstvoeding.
Hiermee wordt aangesloten bij het advies van de WHO, dat ook in Nederland is overgenomen,
namelijk dat borstvoeding de eerste keuze is boven kunstvoeding in verband met aantoonbare
gezondheidswinst. Verder omvat het Basispakket ‘integratie kind in het gezin’ (bij tweede en
volgende kind), ‘waarborgen hygiëne’ en ‘basis huishoudelijke taken’.
De samenstelling en omvang van het basistakenpakket kraamzorg in uren is als volgt:
Kraamvrouw en kind
3

16

Besturen van betrokken organisaties ActiZ, KNOV, Sting, BTN en ZN hebben het landelijk
indicatieprotocol kraamzorg in 2005 vastgesteld. Op basis van het regeerakkoord van februari 2007 heeft
VWS partijen gevraagd een voorstel te doen waarop de uren kraamzorg voor alle kraamgezinnen
uitgebreid kunnen worden. Dit voorstel is door de Tweede Kamer geaccordeerd in de versie van het LIP
van maart 2008 meegenomen. Voor deze beschrijving van de kraamzorg heeft het ZORGINSTITUUT
NEDERLAND de versie van het LIP van maart 2008 geraadpleegd (versie 3).

4
Waarborgen hygiëne
Basistaken
Observeren, signaleren en rapporteren
Voorlichting, instructie en integratie tweede kind in het
gezin
Totaal

8
8
5
12
49

6.2.3 Kraamzorg op maat
Het derde pakket ‘Kraamzorg op Maat’ is van toepassing in situaties waarin er iets met de
moeder en/of het kind aan de hand is of in de omgevingssituatie. De zorg omvat bijvoorbeeld
ook verzorging van (zieke) huisgenoten en/of ondersteuning van extra huishoudelijke taken.
De zorg bedraagt maximaal 80 uur.
6.3 Locatie
De kraamzorg wordt in de thuissituatie verleend of in een zogenaamd kraam- of
geboortehotel. Wanneer de bevalling in een ziekenhuis heeft plaatsgevonden, wordt per
opnamedag één achtste deel van de geïndiceerde uren afgetrokken.

7 Internationale verdragen

Nederland heeft een aantal verdragen van de Raad van Europa en de Internationale
Arbeidsorganisatie (IAO) geratificeerd die normen stellen aan het niveau van de stelsels van
sociale zekerheid. Deze verdragen geven onder meer de grenzen aan waarbinnen eigen
betalingen voor medische zorg zijn toegestaan. Eigen betalingen dienen te worden
onderscheiden van premiebetalingen. Om inhoudelijk aan te sluiten bij de verdragen zijn de
verloskundige zorg en de kraamzorg uitgezonderd van het verplicht eigen risico.
(P.M. overige relevante internationale verdragen)

8 Eigen risico

Kosten van verloskundige zorg en kraamzorg vallen niet onder het verplichte eigen risico.
Hiermee wordt aangesloten bij het IAO-verdrag (zie hoofdstuk 7), waaraan Nederland zich
heeft gecommitteerd. Volgens dit verdrag mogen geen belemmeringen worden opgeworpen bij
het verkrijgen van verloskundige zorg.

9 Eigen bijdrage

Voor verzorging die thuis wordt verleend of voor verzorging die in een instelling wordt
verleend terwijl er geen medische indicatie is voor het verblijf in de instelling, kan worden
bepaald dat de verzekerde een eigen bijdrage betaalt voor de zorg. Dit is ook het geval voor
de kraamzorg.
Art. 2.36. van de Regeling zorgverzekering luidt:
-1. De eigen bijdrage voor verzorging ten huize van de verzekerde bedraagt €|4,10 per uur.
-2. De eigen bijdrage voor verzorging verleend in een instelling zonder dat verblijf in de instelling medisch
noodzakelijk is, bedraagt voor zowel de moeder als het kind €|16,50 per dag, die wordt vermeerderd met het
bedrag waarmee het tarief van de instelling €|116,50 per dag te boven gaat.
9.1 Eigen bijdrage thuis
Voor de verleende kraamzorg thuis is een eigen bijdrage van € 4,10 per uur verschuldigd.
9.2 Eigen bijdrage in instelling
Als de kraamzorg in een zogenaamd kraam- of geboortehotel wordt verleend, beschouwt het
Zorginstituut Nederland die locatie als een alternatief voor kraamzorg thuis. Dit betekent net
als in de thuissituatie, een eigen bijdrage van € 4,10 per uur. Daarnaast komen de
verblijfskosten en eventuele kosten in verband met materiaal en dergelijke voor rekening van
de verzekerde.

10 Kosten van kraamzorg

Voor een indicatie van de kosten te krijgen, zijn hier de kosten van 2012 vermeld.

5
De kosten voor kraamzorg in Nederland bedroegen € 288,6 miljoen. De kosten per verzekerde
zijn ongeveer € 17,-. Er werd ruim € 67 miljard besteed binnen het Budgettair Kader Zorg
(BKZ)4. De kraamzorg bedraagt ongeveer 0,43% van het BKZ. Uitgaande van 175.000
geboortes, en ervan uitgaande dat bij alle bevallingen kraamzorg is verleend, zijn de
gemiddelde kosten voor kraamzorg per kraambed ongeveer € 1.649,- (€ 288,6 miljoen ./.
175.000) voor moeder en kind, voor ieder dus ongeveer € 825,-.

11 Taken kraamverzorgende

11.1 Partusassistentie
De taken die de kraamverzorgende uitvoert tijdens de partusassistentie zijn als volgt te
omschrijven:
11.1.1 Laatste fase van de ontsluiting
•
de kraamkamer in orde brengen voor de bevalling (onder andere temperatuur,
verlichting, hygiënemaatregelen en bed);
•
de babykamer in orde brengen (onder andere temperatuur, veiligheid babybed);
•
klaarzetten van benodigdheden voor de uitdrijving en de opvang en zorg van het kind;
•
ondersteunen van de zwangere bij het opvangen van de weeën;
•
afstemmen met de verloskundige over de betreffende zorgsituatie (bijzonderheden cliënt,
uitgezet verloskundig beleid, samenwerking verzorgende en verloskundige);
•
assisteren van de verloskundige.
11.1.2 Tijdens de uitdrijving
•
ondersteunen en verzorgen van de vrouw;
•
assisteren van de verloskundige.
11.1.3 Nageboortetijdperk en postplacentair tijdperk
•
assisteren van de verloskundige (bij geboorte placenta, hechten);
•
instructie en voorlichting (onder andere aanleggen bij borstvoeding/verzorgen
flesvoeding, temperatuur, verschonen);
•
verzorgen en controle kraamvrouw (onder andere algehele conditie, wassen/douchen,
controle baarmoederstand, urineren);
•
verzorgen en controle kind (onder andere temperatuur, algehele conditie/alertheid,
zuigreflex);
•
huishoudelijke taken (onder andere opruimen kraamkamer, kraamwas, badkamer);
•
observeren, signaleren en rapporteren, ook van risicofactoren (kraamzorgdossier);
•
gegevens partus doorgeven aan kraamzorgorganisatie.
11.2 Kraambed
De volgende producten vormen met elkaar kraamzorg in het kraambed:
11.2.1 Verzorging en controle van de kraamvrouw
•
Controle van de temperatuur en pols
•
Controle van het bloedverlies en baarmoederstand
•
Controle en verzorging van perineum en borsten
•
Controle van urine en de ontlasting
•
Controle van de benen
•
Geestelijk en lichamelijk welbevinden
•
Hulp bij douchen/wassen
•
Hulp bij (borst)voeding
•
Informeren naar de nachtrust en vermoeidheid
11.2.2 Verzorging en controle van het kind
4

Het BKZ omvat de zorguitgaven die behoren tot het verzekerde pakket van de AWBZ en de Zvw, en de
uitgaven van gemeenten in het kader van de Wmo (gemeentefonds). Aanvullend verzekerde zorg valt
buiten het BKZ.

6
•
•
•
•

Controle van de temperatuur
De kraamverzorgende ziet het kind iedere dag geheel bloot en observeert de kleur,
ademfrequentie, motoriek, gewicht, huid, ogen en navel
Overige observaties zoals gedrag, voeding, vochtbalans, spugen, urine en ontlasting
Lichamelijke verzorging zoals wassen en baden, huidverzorging en navelverzorging

11.3 Voorlichting, instructie en integratie van het kind in het gezin
11.3.1 Ten aanzien van het kind
Onder andere over (borst)voeding, slaap-/waakritme kind, huilgedrag en troosten, tegengaan
voorkeurshouding, allergiepreventie, preventie wiegendood, meeroken, veiligheid in huis,
vitamine K, naar buiten gaan en vervoer kind, signaleren risico factoren.
11.3.2 Ten aanzien van de kraamvrouw/het gezin
Onder andere over (borst)voeding, alarmsignalen en herkennen van problemen na de
kraamtijd, ontzwangering, mobilisatie, huishouden en dagindeling, belang van rust, hygiëne,
een gezonde leefwijze en signaleren risicofactoren.
11.3.3 Integratie van het kind in het gezin
Wanneer er één of meer andere kinderen onder de 6 jaar in het gezin aanwezig zijn, dan
besteedt de kraamverzorgende daar ook aandacht aan. Zij geeft de andere kinderen tijdens
haar aanwezigheid eten en drinken en indien aan de orde helpt zij hen bij de toiletgang.
Voorts is er aandacht voor integratie van het kind in het gezin, door de andere kinderen bij de
zorg voor het nieuwe broertje of zusje te betrekken, door hen te laten kijken/helpen bij de
dagelijkse bezigheden zoals de badbeurt, het in bed stoppen en een schone luier geven.
11.4 Observeren, signaleren en rapporteren
•
Observeren van het kind, de moeder en het gezin
•
Signaleren van (potentiële) problemen bij de moeder of in de ontwikkeling van het kind
•
Signaleren van de risicofactoren
•
Bespreken van de signalen met het gezin
•
Schrijven van de rapportage
•
Overdragen en rapporteren aan verloskundige en/of collega's
•
Rapporteren gesignaleerde (potentiële) problemen aan de huisarts en/of verloskundige
•
Overdracht – in overleg met de verloskundige – naar de JGZ.
11.5 Waarborgen hygiëne
•
Dagelijks reinigen van badkamer en toilet(ten)
•
Frequent verschonen kraambed en bed van het kind
•
Uitkoken materiaal zoals borstkolf, flessen en spenen
11.6 Verzorging en/of opvang van huisgenoten
•
Verzorging en opvang van andere aanwezige kinderen
•
Verzorging en opvang van een gehandicapt of ziek gezinslid
11.7 Ondersteuning bij of tijdelijk overnemen van basis huishoudelijke taken
•
Schoonhouden van de babykamer en de kamer waarin de moeder verblijft
•
Verzorging van de kraamwas
•
Verzorgen van de lunch
11.8 Ondersteuning bij of tijdelijk overnemen van extra huishoudelijke taken
•
(Voor)bereiden van de warme maaltijd
•
Schoonhouden van andere kamers
•
Opvang van het bezoek
•
Boodschappen doen
•
Verzorging van de gezinswas

Ontwikkeling Kraamzorg
Lasten kraamzorg
Lasten incl. BP obv JS 2013 (1 = € 1 mln.)
Kraamzorg

2006
221,1

2007
228,3

2008
267,2

2009
268,5

2010
277,8

2011
278,2

2012
283,5

2013
282,1

Lasten kraamzorg inclusief balanspost op basis van jaarstaat 2013

Bedragen in euro's

300,0

275,0

250,0

Kraamzorg

225,0

200,0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Jaar

Ontvangen en geaccepteerde declaraties
Excl. BP obv verschillende JS (1 = € 1 mln.)
Kraamzorg

2006

Bronbestand

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

221,1

228,3

267,2

268,5

277,8

278,2

282,7

258,8

JS 2008

JS 2009

JS 2010

JS 2011

JS 2012

JS 2013

JS 2013

JS 2013

Ontvangen en geaccepteerde declaraties

Bedragen in euro's

300,0
250,0
200,0

Kraamzorg

150,0
100,0
50,0
0,0
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Jaar

Aandeel balanspost
Kraamzorg

LvA 25-03-2015 13:55

2006
0,0%

2007
0,0%

2008
0,0%

2009
0,0%

1503 Kraamzorg (Verzekerd van een goed begin) BIJL3.XLS

2010
0,0%

2011
0,0%

2012
0,3%

Kraamzorg 2008 - 2013

2013
8,3%

Specificaties lasten Kraamzorg
Specificaties uit Specificaties uit Specificaties uit Specificaties uit Specificaties uit Specificaties uit
specificieke
specificieke
specificieke
specificieke
specificieke
specificieke
informatie C
informatie C
informatie C
informatie C
informatie C
informatie C
jaarstaat Zvw
jaarstaat Zvw
jaarstaat Zvw
jaarstaat Zvw
jaarstaat Zvw
jaarstaat Zvw
2008
2009
2010
2011
2012
2013

Specificaties lasten kraamzorg

KRAAMZORG aantal verzekerden
Aantal 2008
Aantal 2009
Aantal 2010
Aantal 2011
1. 0 t/m 23 uur
31.029
33.534
45.596
26.457
2. 24 t/m 31 uur
17.510
13.778
14.311
18.164
3. 32 t/m 39 uur
22.120
18.975
20.514
22.865
4. 40 t/m 47 uur
43.110
39.940
40.132
41.725
5. 48 t/m 55 uur
39.006
33.955
41.278
35.501
6. 56 t/m 63 uur
9.878
8.554
10.774
7.870
7. 64 t/m 71 uur
3.049
3.030
3.673
2.295
8. 72 t/m 80 uur
666
1.234
1.332
593
9. 81 uur of meer
236
143
9.542
2.279
169.017
174.604
160.750
160.278
TOTAAL aantal verzekerden
NB: het aantal verzekerden is geteld. Elke verzekerde wordt per totale behandeling eenmaal geteld.

Aantal 2012
26.038
13.492
17.304
36.219
37.872
11.807
4.447
2.698
9.262
159.139

Aantal 2013
39.191
16.917
18.595
35.397
35.301
9.337
3.086
1.079
1.434
160.337

Kraamzorg: aantal verzekerden op basis van jaarstaat t
50.000

Aantal verzekerden

45.000
40.000
35.000

2008

30.000

2009
2010

25.000

2011

20.000

2012

15.000

2013

10.000
5.000
-

0 t/m 23 uur

24 t/m 31 uur

32 t/m 39 uur

40 t/m 47 uur

48 t/m 55 uur

56 t/m 63 uur

64 t/m 71 uur

72 t/m 80 uur

81 uur of meer

Aantal uur kraamzorg

KRAAMZORG aantal uren
1. 0 t/m 23 uur
2. 24 t/m 31 uur
3. 32 t/m 39 uur
4. 40 t/m 47 uur
5. 48 t/m 55 uur
6. 56 t/m 63 uur
7. 64 t/m 71 uur
8. 72 t/m 80 uur
9. 81 uur of meer
TOTAAL aantal uren

Aantal 2008
425.560
499.980
823.548
1.828.921
1.797.056
463.239
152.818
44.481
22.331
6.057.934

Aantal 2009
422.348
481.981
797.060
1.900.357
1.992.957
582.437
203.044
50.033
14.454
6.444.672

Aantal 2010
457.836
379.928
688.139
1.762.958
1.724.749
508.628
203.585
93.172
821.159
6.640.154

Aantal 2011
384.506
393.190
743.355
1.746.578
2.077.908
634.330
244.289
100.451
227.381
6.551.988

Aantal 2012
348.702
367.989
626.176
1.579.487
1.915.869
695.419
297.259
205.155
917.745
6.953.801

Aantal 2013
705.008
460.194
670.766
1.539.739
1.772.093
549.340
205.919
81.407
143.109
6.127.575

Kraamzorg: aantal uur op basis van jaarstaat t
2.100.000

Aantal uren

1.800.000
1.500.000

2008

1.200.000

2009

900.000

2011

600.000

2013

2010
2012

300.000
0 t/m 23 uur

24 t/m 31 uur

32 t/m 39 uur

40 t/m 47 uur

48 t/m 55 uur

56 t/m 63 uur

Aantal uur kraamzorg

LvA 25-03-2015 13:55

Specificaties 2008 - 2013

64 t/m 71 uur

72 t/m 80 uur

81 uur of meer