Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

21 501-30

Raad voor Concurrentievermogen

Nr. 231

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 mei 2010
Tijdens de begrotingsbehandeling van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (VROM) op 10 december
2009 hebben de leden Van der Ham (D66) en Samsom (PvdA) een motie
ingediend met het verzoek in het voorjaar van 2010 geïnformeerd te
worden over de onderhandelingsinzet voor het 8e kaderprogramma
(23 123 XI, nr. 47) (KP8, vanaf 2014) met onder andere aandacht voor:
– Financiële intensiveringen ten gunste van duurzame technologieën;
– Een programma voor het opschalen van schone energieopwekking;
– Het realiseren van een Europees elektriciteitsnetwerk.
Hierbij doe ik u, mede namens de minister van VROM en de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), de toelichting op de
Nederlandse inzet en verdere standpuntbepaling voor KP8 en de in de
motie genoemde themas toekomen. In deze brief ga ik als eerste in op
het tijdpad naar KP8 en de reeds geformuleerde Nederlandse standpunten
voor het volgende kaderprogramma. Vervolgens ga ik, naar aanleiding
van de door u aangegeven aandachtspunten, in op de rol van duurzame
technologie en schone energie onder het huidige kaderprogramma en de
aan deze thema’s gerelateerde Europese actieplannen, het Strategisch
Plan voor Energietechnologie (SET-Plan) en het Milieu Technologie Actie
Plan (ETAP). Tenslotte ga ik in op duurzame technologie en schone
energieopwekking onder KP8 en de verdere voorbereiding van de
Nederlandse inzet voor KP8.
Duurzame technologie en schone energieopwekking kunnen op meerdere
manieren gestimuleerd worden (regelgeving, informatie-uitwisseling,
subsidiëring, fiscale instrumenten). Gezien het verzoek in de motie zal ik
mij in de beantwoording beperken tot inspanningen op het gebied van
Europees onderzoek. Het realiseren van een Europees elektriciteitsnetwerk
valt voor een groot gedeelte buiten de doelstellingen van het Europese
onderzoeksbeleid en de Europese onderzoeks- en innovatieprogramma’s.
Dit komt in deze brief dus beperkt aan de orde. Voor het Nederlandse
standpunt in deze verwijs ik u naar de kabinetsreactie op het
EU-groenboek «Naar een Europees energienetwerk voor een continue,

kst-21501-30-231
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 21 501-30, nr. 231

1

duurzame en concurrerende energievoorziening».1
Tijdpad en Nederlandse inzet voor KP8
Het volgende kaderprogramma zal in 2014 van start gaan. Tot die tijd zijn
er verschillende momenten waarop gesproken zal worden over de
toekomstige inrichting van het Europese onderzoeks- en innovatiebeleid
en de opzet van KP8:
• In mei 2010 is de mededeling over administratieve lasten onder het KP
verschenen;
• In september 2010 verschijnt een mededeling over de relatie tussen
het Europese onderzoeksbeleid (kaderprogramma) en het Europese
innovatiebeleid dat op dit moment wordt uitgevoerd via het Kaderprogramma voor concurrentievermogen en innovatie (CIP);
• Voor de Europese Raad in oktober 2010 heeft de Voorzitter aangekondigd «onderzoek en innovatie» als specifiek thema te agenderen.
• Eind 2010 verschijnt het rapport van de mid term review van KP7;
• In 2011/2012 presenteert de Commissie voorstellen voor de inrichting
van KP8
• In 2013 wordt de discussie over KP8 door het Europees Parlement en
de Raad (codecisie) afgerond.
Ook de Europa 2020 strategie zal een belangrijke rol spelen op het gebied
van onderzoek en innovatie. De uitwerking van deze strategie en de hierin
voorgestelde Innovation Union en Innovation partnerships zullen van
invloed zijn op de inrichting van KP8.
Nederlandse inzet voor KP8
Europese investeringen in onderzoek en ontwikkeling zijn bedoeld om in
Europa wetenschap en technologie te versterken en bij te dragen aan
welvaart en concurrentiekracht. De publieke en private investeringen in
onderzoek en ontwikkeling (R&D) vormen de belangrijkste motor achter
het bevorderen van welvaart en productiviteitsgroei. Gezien de vergrijzende beroepsbevolking zal het belang van de groei van de productiviteit
die voortkomt uit investeringen in R&D alleen maar toenemen. Een
Europese inzet op het gebied van onderzoek en ontwikkeling heeft een
positief effect op het totaal aan investeringen in onderzoek en ontwikkeling en zorgt dat er van schaalvoordelen (door duplicatie en versnippering te voorkomen en specialisatie te bevorderen) en internationale
kennis-spillovers geprofiteerd kan worden.2 Uit een recente studie naar de
impact van het kaderprogramma in Nederland bleek ook dat het KP
bijdraagt aan duurzame netwerkvorming en internationale samenwerking
van de beste onderzoekers, internationale profilering van Nederlandse
onderzoekers en dat het door de EU gefinancierde onderzoek van goede
kwaliteit is.3 Nederland is dan ook voorstander van intensivering van het
kaderprogramma binnen de volgende EU-meerjarenbegroting.4
1

Zie Kamerstuk 22 112, nr. 815 (bijlage).
Kennis-spillovers ontstaan daar waar kennis
van nut is voor partijen die deze kennis niet
zelf ontwikkeld hebben. De voordelen van
nationale investeringen in R&D vloeien dus
ook niet per definitie terug naar het land waar
deze investering plaats vond.
3
Zie ook de brief ter aanbieding van het
rapport «Impact Europese kaderprogramma’s
in Nederland» vergaderjaar 2009–2010,
21 501-30, nr. 216.
4
Zie ook: «Nederlandse prioriteiten voor een
moderne EU-begroting» vergaderjaar
2008–2009, 31 202, nr. 24 (bijlage).
2

Voor het toekomstige Europese beleid op het gebied van onderzoek en
innovatie heeft Nederland een aantal uitgangspunten. Ook onder KP8 zal
excellentie bijvoorbeeld een leidend criterium moeten zijn bij de selectie
van onderzoeksprojecten die voor financiering in aanmerking komen.
Daarnaast moet het KP een rol spelen bij het vergroten van grensoverschrijdende publiek-publieke en publiek-private samenwerking. Ook zal
KP8, net als eerdere kaderprogramma’s, de mobiliteit van onderzoekers
moeten stimuleren. Ten slotte moet het kaderprogramma flexibel in
kunnen spelen op maatschappelijke vraagstukken en een bijdrage leveren
aan duurzame ontwikkeling. Nederland heeft daarnaast, mede op basis
van de eerder genoemde impactstudie, onderstaande standpunten
geformuleerd voor aanpassing van het KP. De procedure om deze inzet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 21 501-30, nr. 231

2

nog verder aan te scherpen, wordt toegelicht in de laatste paragraaf van
deze brief.
• Voor Nederland is het essentieel dat de administratieve lasten
onder het KP verminderd worden. Procedures zijn te divers, tijdrovend
en ondoorzichtig. In de discussie over simplificatie dit voorjaar zal
Nederland voorstellen om elementen van het Nederlandse rijksbrede
subsidiekader toe te passen op Europees niveau. Daarbij moet gedacht
worden aan het beter gebruik maken van de systemen van de
ontvanger, minder maar wel relevantere informatie te vragen, en
deelnemers keuzes aan te bieden tussen verschillende vormen van
financiering door niet langer alleen het zogenaamde actual costssysteem toe te passen.
• De deelname van het bedrijfsleven, en met name het mkb, aan het
kaderprogramma zal moeten toenemen en er moet onder het KP meer
aandacht komen voor valorisatie en disseminatie van onderzoeksresultaten. Een belangrijke reden voor de verminderde deelname van
het bedrijfsleven aan het kaderprogramma zijn de eerder genoemde
hoge administratieve lasten (zie hierboven). In de consultatie met
Nederlandse veldpartijen zal gekeken worden naar knelpunten voor
het bedrijfsleven binnen de huidige instrumenten en manieren om
valorisatie en disseminatie van onderzoeksresultaten te vergroten.
• Het Europese onderzoeksklimaat, en daarmee de aantrekkingskracht
van Europa op het beste onderzoekstalent, kan verder worden
verbeterd door een grotere rol van de EU bij de realisering van
grootschalige en geavanceerde onderzoeksfaciliteiten, waarbij
door gezamenlijk optrekken schaalvoordelen te behalen zijn, en bij het
stimuleren van wetenschappelijke excellentie (onder de European
Research Council).
• Het is van belang dat het aantal instrumenten onder het KP overzichtelijker wordt. Daarom pleit Nederland voor stroomlijning van het
huidige instrumentarium en terughoudendheid bij de introductie
van nieuwe instrumenten. Ook dit vormt een belangrijke factor voor
een vergroting van de deelname van bedrijfsleven aan het KP. Daarbij
is de Nederlandse inzet om de synergie tussen het KP, het
Concurrentiekracht- en innovatieprogramma (CIP) en het cohesiebeleid
onder een volgende programmaperiode te vergroten.
Europees onderzoek en beleid voor duurzame technologie en
schone energie
KP7

1
Specifiek wordt onder energie onderzoek
verricht op de volgende gebieden: waterstofen brandstofcellen; hernieuwbare elektriciteitsopwekking; hernieuwbare brandstofproductie; hernieuwbare energie voor verwarming en koeling; CO2-opvang en
-opslagtechnologieën; schone kolentechnologie; energie-efficiëntie en energiebesparing;
kennis voor beleidsvorming op het gebied van
energie.

Het huidige kaderprogramma (KP7) heeft een budget van Euro 50,5
miljard voor 7 jaar (2007–2013) en bestaat uit vier pijlers: samenwerking,
ideeën, mensen en capaciteiten. Binnen het programma samenwerking
speelt onderzoek op het gebied van energie (budget 2,3 miljard) en milieu
(budget 1,8 miljard) een duidelijke rol.
Hoofddoel onder het thema energie is het stimuleren van de overgang
van het huidige, op fossiele brandstoffen gebaseerde energiesysteem
naar een duurzaam, gediversifieerd en rendabel systeem. De onderzoeksprogramma’s zijn gericht op het reduceren van CO2-uitstoot, het verbeteren van de energie-efficiëntie, het versnellen van de ontwikkeling en
inzet van duurzame energietechnologieën en het diversifiëren van
Europa’s energiemix.1 In relatie tot het in de motie genoemde Europese
elektriciteitsnetwerk is het van belang dat er onder dit thema ook
onderzoek wordt verricht naar intelligente energienetwerken (smart grids).
De onderzoeksactiviteiten onder het thema milieu zijn gericht op
bevordering van het duurzame beheer van het milieu en het vergroten
van de kennis van de interactie tussen klimaat, biosfeer, ecosystemen en
menselijke activiteiten. De nadruk ligt op milieu- en gezondheidsrisico’s en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 21 501-30, nr. 231

3

op het ontwikkelen van nieuwe technologieën. Verder is het onderzoek
gericht op het implementeren van het EU-beleid op het gebied van
duurzaamheid en op realisatie van de opvolging van de Kyotodoelstellingen.1
Schone energie en duurzame technologie maken ook onderdeel uit van
verschillende vanuit het KP gefinancierde Europese publiek private
samenwerkingsverbanden. Hieronder vallen het Joint Technology
Initiative (JTI) Fuel Cells and Hydrogen en verschillende publiek-private
partnerschappen als Energy-efficient Buildings, Green Cars en Factories of
the Future (dat gericht is op ontwikkeling van duurzame technologieën
voor de maakindustrie). Als laatste besteedt het Europese Instituut voor
Innovatie en Technologie (EIT) middels de Kennis- en innovatiegemeenschappen (KICs) aandacht aan energie (Inno-energy) en klimaatverandering (Climate-KIC). In beide KICs zijn Nederlandse instellingen en
bedrijven goed vertegenwoordigd en zal er sprake zijn van co-locatie in
Nederland.2
Strategisch Plan voor Energietechnologie (SET-Plan)
In 2007 heeft de Commissie, mede op aandringen van Nederland, een
mededeling over een Strategisch Plan voor Energietechnologie (SET-Plan)
opgesteld.3 Het uitgangspunt van het SET-plan is dat energietechnologie
van groot belang is voor de algemene economische ontwikkeling en de
energieonafhankelijkheid van de EU. Daarnaast moet energietechnologie
een rol spelen bij het behalen van de EU-doelstellingen om in 2020 de
uitstoot van broeikasgassen 20% terug te brengen en de Europese
energievoorziening voor 20% te baseren op duurzame energiebronnen. In
reactie op het SET-plan hebben lidstaten in de raad in februari 2008
bevestigd dat financiering van onderzoeksinspanningen op het gebied van
energietechnologie toe moet nemen op gebieden waar de drijfveren voor
de private sector niet sterk genoeg zijn. In oktober 2009 is de Commissie
voor het SET-plan met een vervolgmededeling gekomen die ingaat op de
noodzakelijke investeringen. De grootste inspanningen zouden van de
lidstaten en de private sector moeten komen, maar ook een toename van
EU-middelen zou volgens de Commissie in overweging genomen moeten
worden.4

1
Specifiek wordt onder milieu onderzoek
verricht op de volgende gebieden: bescherming van water, bodem, lucht, en tegen
geluidsoverlast; emissies naar lucht, water en
bodem; levenscyclus van producten,
processen en materialen; milieu en gezondheid; waarneming en analyse van klimaat,
luchtverontreiniging en grondgebruik en
bescherming van ecosystemen en biodiversiteit.
2
Een co locatie is een fysieke locatie waar
gezamenlijk (toegepast) onderzoek wordt
uitgevoerd met partners uit het consortium. In
een co locatie komen de elementen van de
kennisdriehoek samen: bedrijfsleven,
onderzoek en onderwijs.
3
Zie ook vergaderjaar 2007–2008, 21 501-33,
nr. 140.
4
Op 12 januari en 10 maart 2010 is het
SET-plan besproken tijdens AÓs VTE-raad. Zie
ook: vergaderjaar 2009–2010, 21 501-33, nrs.
254, 257 en 260

In het kader van het SET-plan zijn onder leiding van de Europese
Commissie en met participatie van de Europese industrie zes Routekaarten ontwikkeld, alsmede de bijbehorende implementatieplannen en
Europese Industriële Initiatieven, om de ontwikkeling en uitrol van
koolstofarme technologieën in Europa te bevorderen. Het betreft
initiatieven voor de ontwikkeling van wind-, zonne- en bio-energie, een
nieuwe generatie nucleaire energie, intelligente elektriciteitsnetwerken,
Carbon Capture and Storage (CCS), het Intelligente Steden initiatief (voor
de bevordering van energiezuinige technologie) en de Europese Energie
Onderzoeksalliantie (voor meer samenwerking tussen nationale energieonderzoeksinstellingen). Nederland is bereid zijn bijdrage te leveren aan
genoemde initiatieven in samenwerking met andere landen en met
behoud van soevereiniteit over nationale onderzoeksmiddelen. Nederland
steunt ook de inzet van bestaande gemeenschapsinstrumenten voor het
SET-plan en een relatief sterke rol van de Europese investeringsbank. Van
belang is verder dat de projecten die in Europees verband zullen worden
ondersteund met de opbrengst van 300 miljoen rechten uit de Nieuwkomersreserve van de ETS-richtlijn, ook kunnen bijdragen aan de invulling
van de Europese Industriële Initiatieven, aangezien zij gelijke doelstellingen hebben. Het gaat daarbij om de financiering van maximaal 12
grootschalige demonstratieprojecten op het gebied van CCS, alsmede van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 21 501-30, nr. 231

4

34 innovatieve projecten op het gebied van duurzame energie, die alle
onder auspiciën van de Milieuraad zal worden toegekend.
Europese actieplannen voor milieutechnologie en duurzaamheid
In vervolg op eerdere initiatieven van Nederland voor een Europees beleid
op het gebied van eco-efficiëntie en eco-innovatie voor een sterke
economie («Clean, Clever, Competitive»), is gedurende de afgelopen jaren
gewerkt aan de uitwerking van het Europese Milieu Technologie Actie
Plan (ETAP). Eén van de acties onder het ETAP betrof het prioriteit
toekennen aan eco-innovatie en ontwikkeling van milieutechnologie
binnen het huidige KP7. Daarnaast legt het in 2008 gepresenteerde
Actieplan inzake Duurzame Consumptie en Productie en een Duurzaam
Industriebeleid (SCP/SIP) in KP7 prioriteit bij de ontwikkeling en de
verbreiding van duurzame technologie, met inbegrip van een
levenscyclus-benadering waarbij de druk op biodiversiteit niet mag
worden vergeten.1
In de conclusies van de Milieuraad van 21 oktober 2009 wordt de
noodzaak van een eco-efficiënte economie ook benadrukt en staat centraal
dat een efficiënter gebruik van natuurlijke hulpbronnen goed is voor
milieu en maatschappij. Ook wordt de noodzaak van een transitie naar
een veilige, duurzame, koolstofarme economie, die efficiënt gebruik maakt
van hulpbronnen en gebaseerd is op duurzame productie, in alle sectoren
benadrukt.2
De Europese Commissie heeft aangekondigd dat het eerder genoemde
ETAP wordt geëvalueerd en aangepast in het licht van de Europa 2020
Strategie. Het is nog niet duidelijk welke vorm die aanpassing zal krijgen
en welke maatregelen een eco-innovatie actieplan zal bevatten. De idee
achter een dergelijk actieplan echter zal zeker ook richting geven aan het
Europese beleid voor onderzoek en ontwikkeling. De minister van VROM
zal u nader informeren zodra specifieke voorstellen van de Europese
Commissie bekend zijn, naar verwachting eind 2010.
Duurzame technologie en schone energie onder KP8

1
Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008,
22 112, nr. 692 en 21 501-30, nr. 31.
2
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
21 501-08, nrs. 316 en 317.
3
Nederlandse prioriteiten voor een moderne
EU-begrotinǵ vergaderjaar 2008/2009, 31 202,
nr. 24 (bijlage)
4
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010,
21 501-33, nr. 251.
5
In het kader van de herziening van de
Europese Duurzaamheidsstrategie stelt de
Commissie ervoor te willen zorgen dat de hele
Europese onderzoekruimte de verwezenlijking
van duurzame ontwikkelingsdoelstellingen
nastreeft (COM(2009)400).

Nederlands is voorstander van een ambitieus Europees energie- en
klimaatbeleid met aandacht voor zowel adaptatie als mitigatie. Voor wat
betreft de toekomstige EU-inzet voor het verminderen van de uitstoot van
broeikasgassen (mitigatie) vindt Nederland onderzoek, ontwikkeling en
demonstratie cruciaal. Dat geldt in het bijzonder voor duurzame energiebronnen, Carbon Capture Storage (CCS) en energiebesparing. De huidige
EU-begroting voorziet reeds in fondsen voor mitigatie binnen en buiten de
EU. Het aandeel hiervan kan, wat Nederland betreft, onder een volgende
EU-meerjarenbegroting verder toenemen.3 Conform de eerdere inzet in
Europees verband zal Nederland in relatie tot mitigatie dus pleiten voor
intensivering van Europees onderzoek op het gebied van duurzame
technologie en schone energieopwekking onder de volgende
EU-begroting. Nederland draagt dit ook nu al uit in de Europese
discussies over het SET-plan in de Raad voor Vervoer, Telecommunicatie
en Energie (VTE-raad).4
Aangezien de onderhandelingen over de volgende EU-begroting en het
volgende KP nog moeten beginnen, is het niet zeker of middelen voor
onderzoek en het energie- en klimaatbeleid inderdaad zullen toenemen en
hoe deze het beste kunnen neerslaan in onderzoek en technologieontwikkeling onder KP8. Zeker is wel dat onderzoek op het gebied van duurzame
technologie en schone energie gerelateerd zal zijn aan de verdere
uitwerking en uitvoering van het SET-plan en ETAP en de herziening van
de Europese Duurzaamheidsstrategie.5 Ook kan voortgebouwd worden op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 21 501-30, nr. 231

5

onderzoek dat nu onder de themas milieu en energie plaatsvindt, en de
aan energie en duurzaamheid gerelateerde publiek-private partnerschappen. Gezien de actieve rol die de EU speelt in de onderhandelingen
over een nieuw klimaatakkoord ligt het voor Nederland ook voor de hand
dat onder toekomstig Europees onderzoek aandacht wordt besteed aan de
kennisvragen die voortkomen uit internationale milieudiplomatie
(ontwikkeling van internationale doelen en instrumenten voor
duurzaamheid) en implementatie van internationale akkoorden.
Verdere Nederlandse standpuntbepaling
KP8 zal net als KP7 meerdere onderzoeksthemas beslaan. Op dit
moment is het te vroeg om te bepalen welke thema’s Nederland precies
terug wil zien en hoe de middelen over de verschillende thema’s verdeeld
moeten worden. Om het veld vroegtijdig bij de vormgeving van het
volgende kaderprogramma te betrekken, voeren EZ en OCW op dit
moment een consultatie uit, die eind 2010 moet leiden tot een voorlopig
Nederlands standpunt voor KP8. Dit zal dan, na de presentatie van de
Commissiemededeling over KP8 in 2011/2012, verder worden aangescherpt tot een definitieve Nederlandse inzet voor het volgende KP.
De Kamer zal uiteraard via de gebruikelijke communicatie over Europese
voorstellen en tijdens AO’s voor de Raad voor Concurrentievermogen, de
VTE-raad en de milieuraad geïnformeerd worden over de Commissiemededeling over het onderzoek- en innovatieplan, de uitwerking van het
SET-plan en ETAP en de uitwerking van het Nederlandse standpunt voor
KP8. Daarbij zal ook aandacht besteed worden aan de in de motie
genoemde thema’s.
De minister van Economische Zaken,
M. J. A. van der Hoeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 21 501-30, nr. 231

6