ONTWIKKELING JEUGDOVERLAST
ONTW IKKELING JEUGDOVERLAST IN DE 22 GEMEENTEN VAN HET

S AMENW ERKINGSVERBAND AANPAK
M AROKKAANS -N EDERLANDSE RISICOJONGEREN

2

Van Montfoort/INTRAVAL

ONTWIKKELING JEUGDOVERLAST
ONTW IKKELING JEUGDOVERLAST IN DE 22 GEMEENTEN VAN HET

S AMENW ERKINGSVERBAND AANPAK
M AROKKAANS -N EDERLANDSE RISICOJONGEREN

Colofon
© Van Montfoort/INTRAVAL

Woerden, juni 2012
Drs. A. van Burik (Van Montfoort)
Drs. C. Hoogeveen (Bureau Alpha)
Drs. J. Snippe (Intraval)
Drs. A. Kruize (Intraval)
Drs. M. Bruinsma (Bureau Bruinsma)

Van Montfoort/INTRAVAL

3

4

Van Montfoort/INTRAVAL

Inhoudsopgave
1

Inleiding en verantwoording .......................................................................................................7
1.1 Inleiding ................................................................................................................................... 7
1.2 Verantwoording dataverzameling ............................................................................................ 8

2

Ontwikkeling omvang en ernst jeugdoverlast ....................................................................... 13
2.1 Inleiding ................................................................................................................................. 13
2.2 Ontwikkeling impact van overlast .......................................................................................... 13
2.3 Ontwikkeling aantal jeugdgroepen ........................................................................................ 14
2.4 Ontwikkeling ernst van overlast ............................................................................................ 17
2.5 Samenvattend beeld primaire bronnen ................................................................................. 18
2.6 Politieregistraties van jeugdoverlast...................................................................................... 19
2.7 Integrale veiligheidsmonitor (IVM): de veiligheidsbeleving van burgers ............................... 23
2.8 Samenvatting en overall-beeld .............................................................................................. 27

3

Kenmerken overlast .................................................................................................................. 31
3.1 Inleiding ................................................................................................................................. 31
3.2 Groepsgrootte en frequentie van overlast ............................................................................. 31
3.3 Impact van overlast ............................................................................................................... 33
3.4 Ontwikkeling overlastlocaties ................................................................................................ 34
3.5 Samenvatting ........................................................................................................................ 35

4

Profiel overlastplegers.............................................................................................................. 37
4.1 Inleiding ................................................................................................................................. 37
4.2 Beschrijving ontwikkeling profiel ........................................................................................... 37
4.3 Samenvatting ........................................................................................................................ 40

5

Ervaringen met de aanpak........................................................................................................ 43

6

Samenvatting en conclusie ...................................................................................................... 47

BIJLAGE 1

Onderzoeksverantwoording ....................................................................................... 53

BIJLAGE 2

Tabellen bij hoofdstuk 2 ............................................................................................. 63

Van Montfoort/INTRAVAL

5

6

Van Montfoort/INTRAVAL

1

Inleiding en verantwoording

1.1

Inleiding

Tweeëntwintig gemeenten werken vanaf oktober 2009 - met extra steun vanuit het Rijk - aan het
terugbrengen van de oververtegenwoordiging van Marokkaans-Nederlandse risicojongeren in:
1.

de schooluitval;

2.

de werkeloosheid;

3.

de criminaliteit;

4.

de overlast.

De deelnemende gemeenten hebben een relatief grote Marokkaans-Nederlandse gemeenschap, met
verhoudingsgewijs veel risicojongeren. Zij hebben aangegeven extra in te willen zetten op de aanpak
van problemen waar in het bijzonder deze jongeren tegen aan lopen teneinde in de jaren 2010, 2011
en 2012 een 'trendbreuk' te realiseren op de bovengenoemde terreinen van oververtegenwoordiging.
Dit betekent dat uiterlijk eind 2012 het (grote) aandeel van jonge Marokkaanse-Nederlanders op de
terreinen overlast, criminaliteit, schooluitval en werkloosheid moet zijn afgenomen ten opzichte van
2009.
Voor een goed beeld van ontwikkelingen in de mate waarin Marokkaans-Nederlandse jongeren
(over)vertegenwoordigd zijn op de aandachtsgebieden, is een monitor ontwikkeld waarmee
gedurende de looptijd van het project een aantal metingen is en wordt uitgevoerd. Bij het ontwerp van
de monitor is er destijds voor gekozen om het onderwerp overlast niet mee te nemen. De strikt
kwantitatieve onderzoeksbronnen die in het kader van de monitor worden ingezet, zijn niet geschikt
om de ontwikkeling van de overlast te meten. Overlast valt immers niet simpel “te tellen”. Een
toename van het aantal meldingen is bijvoorbeeld niet perse een toename van asociaal gedrag: meer
mensen kunnen hetzelfde melden, maar ook kan een toename van meldingen staan voor een
afspraak tussen beleidsmakers en bewoners om meer te gaan melden, of voor een oplopende
frustratie onder bewoners ten aanzien van aanblijvende problemen. Daarnaast is het (getalsmatig)
monitoren van overlast in het kader van dit project ook lastig omdat gegevens over het aandeel
Marokkaans-Nederlandse jeugdigen in overlastgevende groepen lastig te achterhalen zijn. Meerdere
bronnen zijn daarom naast elkaar nodig om ontwikkelingen cijfermatig zo helder mogelijk in beeld te
krijgen.
Het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie (Directie Integratie en Samenleving)
heeft Van Montfoort de opdracht verstrekt om de ontwikkeling van de overlast gedurende de periode
2009 -2012 in beeld te brengen. Van Montfoort heeft dit onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met
INTRAVAL en twee zelfstandig gevestigde onderzoekers.
In dit onderzoek wordt onder overlast het volgende verstaan:
door jongeren geproduceerd, vervelend geluid (met name: lawaai maken, schreeuwen, lallen,
schelden, intimiderend en seksistisch woordgebruik, hard brommergeluid), gebruik van drank en/of
drugs, hangen op auto’s en in portieken of tijdens late avonduren of gedurende de nacht rondhangen
op pleinen, spugen, vernielen, beschadigen en vervuilen van spullen of van de (openbare of vrij
toegankelijke) ruimte.

Van Montfoort/INTRAVAL

7

De algemene doelstelling van het onderzoek was om te achterhalen of de inspanningen die
gemeenten in de voorbije twee jaren hebben geleverd om de overlast onder Marokkaans-Nederlandse
jongeren te doen afnemen, vruchten afwerpen en zo ja, welke inspanningen of welk samenstel aan
factoren de meest positieve invloed hebben (gehad) op de geconstateerde overlastafname.
De onderzoeksvragen zijn als volgt geformuleerd:
Omvang overlast
1.

Is de overlast in de 22 gemeenten tussen 2009 en 2011 toegenomen, afgenomen of gelijk
gebleven in de 22 gemeenten?

2.

Wat is de algemene trend in deze 22 gemeenten?

3.

Hoe heeft het aandeel van Marokkaanse-Nederlandse risicojongeren in de overlast zich
ontwikkeld tussen 2009 en 2011?

Aard overlast
4.

Hoe heeft de aard van de overlast in de 22 gemeenten tussen 2009 en 2011 zich ontwikkeld als
we kijken naar intensiteit, groepen of individuen, type overlast, type locaties en verplaatsingen?

Profiel overlastveroorzakers
5.

Wat kan gezegd worden over de ontwikkelingen in de 22 gemeenten wat betreft het profiel van
1

de jongeren die de overlast veroorzaken als we kijken naar leeftijd, etniciteit , sociaaleconomische achtergrond, LVB, bekend bij hulpverlening en/of politie?
Resultaten: ervaringen met de aanpak
6.

Wat zijn de ervaringen met recent (in de laatste drie jaren) ingezette methoden voor de aanpak
van de overlast (regievoering, procesmatige initiatieven en/of inhoudelijke activiteiten en
projecten)? Wat lijkt te werken en wat juist niet? In hoeverre is dit contextgebonden?

Het onderzoek is uitgevoerd in de maanden april en mei 2012. Door korte doorlooptijd werd er veel
van het werkveld (gemeentelijke coördinatoren van het samenwerkingsverband en wijkagenten)
gevraagd. Zij moesten op korte termijn tijd vrijmaken voor het achterhalen en aanleveren van
documenten (resultaten shortlist en resultaten onderzoek) en de deelname aan een interview. Wij zijn
hen zeer erkentelijk voor alle medewerking die wij kregen bij de dataverzameling. Zonder de bijdragen
van gemeenten en politie was de uitvoering van dit onderzoek niet mogelijk geweest.
1.2

Verantwoording dataverzameling

We geven hier een beschrijving van de dataverzameling. Voor een nadere verantwoording op
specifieke punten verwijzen we naar de bijlage.
Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden is onderscheid gemaakt naar twee
meetmomenten, te weten t1 (2009/2010) en t2 (2011/2012) en is gebruik gemaakt van verschillende
typen informatiebronnen:
-

Beschikbare resultaten van evaluatie binnen de 22 gemeenten (overlastrapportages).

-

Het registratiesysteem jeugdgroepen van politie (de zogenaamde Beke shortlist).

1

Hier gaat het dus niet om het aandeel van Marokkaans-Nederlandse jongeren alleen, maar om de etnische samenstelling in

bredere zin (incl. andere migrantengroepen).

8

Van Montfoort/INTRAVAL

-

De afname van interviews (binnen gemeente en politie).

-

De registraties overlastsituaties die door de politie worden vastgelegd.

-

Cijfers uit de Integrale Veiligheidsmonitor (IVM) van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

De shortlist
In alle politieregio’s worden jeugdgroepen minimaal een keer per jaar in kaart gebracht aan de hand
van de zogenaamde Beke-shortlist. In deze registraties wordt onderscheid gemaakt naar drie typen
groepen: hinderlijke groepen, overlastgevende groepen en criminele groepen.
Voor alle 22 gemeenten zijn de resultaten van de shortlist op t1 en t2 achterhaald. Dit is veelal
gebeurd via de gemeentelijke coördinatoren van het Samenwerkingsverband aanpak MarokkaansNederlandse risicojongeren.
De resultaten van de shortlist zijn op twee manieren gebruikt, te weten:
-

als een van de bronnen die bijdragen aan de beantwoording van de onderzoeksvraag naar de
ontwikkeling van de omvang van de overlast in de 22 gemeenten tussen t1 en t2.

-

als onderzoekspopulatie en steekproefkader van overlastgevende jeugdgroepen die nader
dienden te worden onderzocht ten behoeve van beantwoording van de onderzoekvragen 3, 4
en 5. Deze vragen verwijzen naar de ontwikkeling van de kenmerken van de overlast en van de
overlastplegers.

Opzet was om in totaal 100 jeugdgroepen die overlast geven te analyseren op de ontwikkeling van
kenmerken. Daarvoor dienden interviews te worden afgenomen met wijkagenten die zicht hebben op
een of meer geselecteerde groepen. Bij de selectie van de groepen hebben we ons beperkt tot twee
van de drie categorieën uit de shortlist: de overlastgevende groepen en de criminele groepen. Deze
twee categorieën zijn om een aantal redenen gekozen (in de bijlage wordt dit uitgebreid toegelicht,
alsmede de uitleg van typen groepen volgens Beke). Twee belangrijke redenen zijn: (1) de impact van
overlast van deze groepen is relatief groot, gemeenten zetten relatief vaak extra maatregelen in met
name in wijken met deze categorieën jeugdgroepen; (2) deze groepen zijn voor agenten goed
herkenbaar omdat ze de jongeren vaak relatief goed kennen. Dit is van belang omdat agenten onze
informatiebron vormden voor het beschrijven van de ontwikkeling van de kenmerken van de overlast
en het profiel van de overlastveroorzakers. De overlast van hinderlijke groepen is met deze
steekproefmethode geenszins buiten beschouwing gebleven. Juist in de wijken binnen ons
steekproefkader bevinden zich ook veel hinderlijke groepen. Doordat we ook de overlast in de wijken
als geheel analyseren wordt ook de overlast van hinderlijke groepen meegenomen in dit onderzoek.
De steekproeftrekking van jeugdgroepen per gemeente is op verschillende manieren tot stand
gekomen, te weten grotendeels aselect, deels gestratificeerd en in enkele gemeenten selectief door
voor groepen in wijken te kiezen waarvan bekend is dat er overlastproblemen zijn met MarokkaansNederlandse jongeren. In kleinere gemeenten zijn de gegevens vaak verzameld over alle aanwezige
(overlastgevende en criminele) groepen.
Het is gelukt om wijkagenten in 19 van de 22 gemeenten te bevragen over 61 groepen. Hiervoor is in
totaal met 43 wijkagenten gesproken. Gezien de beperkingen van het onderzoek (een periode van 5
weken voor de gehele dataverzameling) en onze inzet om het werkveld niet onnodig te belasten, mag
een beschrijving op kenmerken van 61 groepen als een positief resultaat worden beschouwd ten
opzichte van de beoogde 100. Het verschil is weliswaar nog vrij groot, maar we dienen te bedenken
dat interviews met negen wijkagenten in de drie ontbrekende gemeenten (Den Haag, Rotterdam en
Nijmegen) nog niet volledig waren afgerond bij de start van de analyse. De resultaten van deze
interviews zijn daarom niet meegenomen in de meeste analyses in de hoofdstukken 2 tot en met 5. Bij
Van Montfoort/INTRAVAL

9

het trekken van de overall conclusies over de ontwikkeling van jeugdoverlast, eerst per gemeente en
daarna voor de gehele groep van gemeenten (zie tabel 2.13), is echter wel rekening gehouden met de
resultaten van de interviews met de wijkagenten in deze 3 gemeenten. Deze overall conclusies zijn
dus gebaseerd op het beeld van alle 22 gemeenten.
We lichten toe hoe de aantallen groepen op beide meetmomenten in de analyses zijn benaderd.
Binnen de 61 groepen zijn 35 groepen die zowel op t1 (2009/2010) als t2 (2011/2012) actief waren.
Deze groepen tellen zowel mee op t1 als op t2. Voor t1 ligt het aantal groepen op 52, voor t2 op 44.
Op t1 hebben we dus de overlastkenmerken achterhaald van 52 groepen, op t2 van 44 groepen.
Daarmee is de dekking van het totaal aantal groepen in de typologieën ‘overlastgevend’ en ‘crimineel’
respectievelijk 48% (op t1) en 65% (op t2). We lichten dit nader toe:
-

Op t1 waren er binnen de 19 gemeenten in totaal 109 jeugdgroepen in de categorieën
overlastgevend en crimineel geteld volgens de shortlistmethode (zie ook paragraaf 2.2). De
dekking is dan 48% (52 van de 107).

-

Op t2 waren er binnen de 19 gemeenten in totaal 68 jeugdgroepen in de categorieën
‘overlastgevend’ en ‘crimineel’ geteld. De dekking is dan 65% (44 van de 68).

Een responspercentage van 48% op t1 en 65% op t2 betekent dat een flink deel van alle
overlastgevende en criminele groepen in de 19 gemeenten in dit onderzoek zijn meegenomen.
De steekproef van n=61 is groot genoeg om op basis hiervan en in combinatie met de andere bronnen
conclusies te kunnen trekken over de ontwikkeling van overlast van jeugdgroepen, de centrale
onderzoeksvraag in dit onderzoek. Wel dienen we bij lezing van hoofdstuk 3 en 4 steeds te bedenken
dat de beantwoording van de onderzoeksvragen over de ontwikkeling van de kenmerken van de
overlast en de kenmerken van de overlastplegers is gebaseerd op relatief kleine aantallen.
Circa tweederde van de 52 groepen op t1 bestaat voor het merendeel uit Marokkaans-Nederlandse
2

jongeren . Datzelfde geldt ook voor de 44 groepen van t2. Omdat er, zoals eerder vermeld, sprake is
geweest van een enigszins selectieve steekproeftrekking op dit punt, kunnen we hieruit geen
conclusies trekken over het aandeel van de Marokkaans-Nederlandse jongeren in de totale overlast
van jeugdgroepen.
Afname interviews gemeenten en politie
Semi-gestructureerde interviews vormden de primaire bron voor het onderzoek. Bij deze primaire
bronnen is beschikbare ondersteunende documentatie gebruikt als check op uitspraken van de
respondenten. We zijn gestart met interviews met de coördinatoren van het samenwerkingsverband
aanpak Marokkaans-Nederlandse risicojongeren. In sommige gemeenten is daarnaast ook nog met
een tweede beleidsmedewerker gesproken.
Zoals eerder aangegeven was in Den Haag, Rotterdam en Nijmegen het onderzoek niet tijdig
afgerond. De resultaten van deze gemeenten konden wat betreft de primaire bronnen dus niet
meegenomen worden in de onderhavige rapportage, uitgezonderd de beoordeling van het overall
beeld van de ontwikkeling van jeugdoverlast dat in paragraaf 2.7 wordt gegeven.
In totaal zijn 24 gemeentelijk respondenten in 19 gemeenten geïnterviewd. De interviews met de
gemeentelijke coördinatoren hadden betrekking op:
2

De wijkagenten kennen de groepen van nabij en weten ook wat de etnische herkomst is van de leden. Dit wordt in gemeenten

of bij politie overigens niet geregistreerd.

10

Van Montfoort/INTRAVAL

1.

de ontwikkeling van de jeugdoverlast in de gemeente,

2.

het gebruik van de Beke shortlist en

3.

de (extra) maatregelen die de afgelopen jaren binnen de gemeenten zijn getroffen om de
overlast te doen afnemen.

Vervolgens werden binnen de 19 gemeenten in totaal 43 wijkagenten geïnterviewd (over 53 wijken en
61 jeugdgroepen). De interviews met de wijkagenten betroffen:
1.

De ontwikkeling van de overlast en de overlastgevende groepen in de wijk.

2.

De ontwikkeling van een of meer geselecteerde jeugdgroepen uit de steekproef.

3.

De (extra) maatregelen die de afgelopen jaren zijn getroffen om de overlast te doen afnemen.

De gekozen aanpak brengt met zich mee dat in de grote gemeenten de situatie iets oppervlakkiger is
bekeken vanwege vaak beperkt zicht op alle deelgemeenten/stadsdelen vanuit het centraal lokaal
beleidsniveau. Het grotere aantal respondenten bij politie in deze grote gemeenten compenseert
weliswaar, maar kan deze beperking niet geheel teniet doen.
Informatiepositie respondenten
Om de ontwikkeling van jeugdoverlast goed in kaart te brengen hebben we nadrukkelijk aandacht
besteed aan de informatiepositie van de respondenten. Bij het bevragen van zowel gemeentelijk
respondenten als wijkagenten is daarom kritisch nagevraagd op welke bronnen zij zich baseren. In
slechts 4 van de 19 gemeenten beoordelen we de informatiepositie van de respondent(en) van de
3

gemeente als zwak , de overige 15 respondenten hebben een goede informatiepositie en baseren
zich in hun antwoorden op meerdere bronnen waaronder ook relevante contacten op zowel
uitvoerend, middenkader als beleidsniveau.

4

De selectie van wijkagenten in de steekproef is grotendeels a-select uitgevoerd, maar de selectie was
gericht op agenten die de groepen zelf kennen. Dit is goed gelukt, gezien het feit dat de agenten 45
van de 61 groepen goed kennen omdat ze regelmatig contact met de leden hebben. Slechts op 5
groepen was het zicht niet goed. Op de overige 11 groepen had men een redelijk goed zicht.
De meeste (wijk)agenten zijn al langdurig actief in de wijk, ruim de helft werkte er al voor 2009; 73%
van de agenten is sinds 2009 werkzaam in de wijk. Daarnaast is nog eens een kwart (23%) sinds
2010 in de wijk actief. Een klein deel (4%) is pas relatief kort (sinds 2011) als wijkagent in de wijk met
overlastgevende of criminele jeugdgroepen werkzaam. Dit betekent dat de overgrote meerderheid van
geïnterviewden een goed beeld hebben van de ontwikkeling van de impact van jeugdoverlast.
Daarnaast hebben zij een goed overzicht van de maatregelen die de afgelopen jaren zijn genomen ter
vermindering van de jongerenoverlast, en met name de intensiveringen van de aanpak sinds 2009.

3

Bij de vier gemeenten waar personen zijn geïnterviewd met een minder goede informatie positie, waren geen andere personen

beschikbaar die vanuit hun werk voor de gemeente het overzicht hadden over de gemeentebrede ontwikkelingen in
jeugdoverlast en/of konden deze in de looptijd van dit onderzoek niet worden bereikt.

Van Montfoort/INTRAVAL

11

Bij de presentatie van de resultaten van de analyse van de primaire bronnen hanteren we de volgende
niveaus:
5

1.

Beschrijving resultaten interviews gemeenten: n=19 .

2.

Beschrijving resultaten op niveau van jeugdgroepen:
- n=52 (op t1) en n=44 (op t2) als het gaat om de overlastkenmerken.
- n=35 (op t1) en n=35 (op t2) als het gaat om het profiel van de overlastplegers. We
vergelijken dan de groepen die zowel op t1 als ook op t2 overlast geven.

3.

Beschrijving resultaten op niveau van wijkagenten: n=43 en op niveau wijken: n=53.

Politieregistraties overlastsituaties en cijfers uit de Integrale Veiligheidsmonitor (IVM)
De centraal opgevraagde politieregistraties ‘jeugdoverlast’ en de gegevens uit de bevolkingsenquête
naar onder meer veiligheidsbeleving van burgers door het CBS (IVM) vormen de secundaire bronnen
van informatie voor het onderzoek.
Wegens technische beperkingen (overgang ander registratiesysteem) was het voor wat betreft de
politieregistraties ‘ jeugdoverlast’ niet mogelijk om het kalenderjaar 2009 als t1 mee te nemen. Voor
een goede vergelijkbaarheid hebben we daarom gekozen voor een vergelijking tussen de registraties
van 2010 en 2011. De registratiegegevens die in de analyse zijn betrokken hebben betrekking op de
code ‘jeugdoverlast’ (E35). De geanalyseerde gegevens zijn geleverd via tussenkomst van de vtsPN.
Het gaat hier niet alleen om incidenten, maar ook om meldingen van burgers die door de politie zijn
vastgelegd en om activiteiten van surveillerende agenten gericht op jeugdgroepen. We dienen dus te
bedenken dat we met dit aantal deels ook de inspanningen gericht op jeugdgroepen meten. De cijfers
6

zijn hierdoor alleen indicatief bruikbaar voor de ontwikkeling van jeugdoverlast. We kunnen immers
verwachten dat als over een langere periode wordt gemeten (in ons onderzoek: 24 maanden) een
daling van het aantal registraties met een zekere mate van waarschijnlijkheid duidt op een afname van
jeugdoverlast. Conclusies over een af- of toename zijn op conservatieve wijze getrokken. Dit houdt in
dat van een duidelijke verandering sprake moet zijn (>10%) en dat de ontwikkeling teruggezien wordt
bij vergelijking van meerdere seizoenen. Ook worden geen vergelijkingen tussen gemeenten gemaakt.
We richten ons alleen op de ontwikkeling in de tijd binnen een gemeente of wijk.
Toevallige en systematische afwijkingen van de registratie ten opzichte van de werkelijkheid zijn
binnen een gemeente of wijk hierbij voldoende constant verondersteld om hieruit indicaties voor de
ontwikkeling van jeugdoverlast te kunnen halen die als secundaire bron bruikbaar zijn.
De IVM biedt informatie over de ontwikkeling van de perceptie van overlast. We geven de ontwikkeling
weer door vergelijking van cijfers over 2009 en 2011. Voor een deel van de gemeenten waren de
responscijfers binnen de IVM hoog genoeg om een vergelijking te kunnen maken op wijkniveau (en
soms ook op buurtniveau). We hebben een selectie van items geanalyseerd om indicaties te krijgen
voor ontwikkelingen van de beleving van burgers. Het gaat om items over onveiligheidsgevoelens,
ervaren overlast van groepen jongeren, lastigvallen van mensen en vernielingen aan auto’s. Ook is de
aandacht die de gemeente volgens de burger heeft voor veiligheid en leefbaarheid in de analyse
betrokken. Verschillen zijn steeds op significantie getoetst.

5

Voor de 19 gemeenten zijn 19 ingevulde vragenlijsten verwerkt. In een paar gemeenten zijn meerdere respondenten van de

gemeente geïnterviewd. Hun antwoorden zijn verwerkt tot één score. Wanneer respondenten elkaar tegenspraken op een
bepaalde vraag is ‘weet niet’ gescoord op deze vraag.
6

Politieregio’s plaatsen zelf ook kanttekeningen bij het gebruik van deze cijfers. Zie hiervoor onder meer voetnoten 11 en 12 in

paragraaf 2.5.

12

Van Montfoort/INTRAVAL

2

Ontwikkeling omvang en ernst jeugdoverlast

2.1

Inleiding

We beschrijven de ontwikkeling van de jeugdoverlast op basis van verschillende bronnen.
-

Primaire bronnen: gemeente en politie: De resultaten in de paragrafen 2.1 tot en met 2.4 zijn
7

gebaseerd op de primaire bronnen: 24 ambtenaren van gemeente en 43 wijkagenten. Eerst
gaan we in op de algemene ontwikkeling volgens respondenten van gemeente en politie
(paragraaf 2.1); daarna beschrijven we de ontwikkeling van de aantallen hinderlijke,
overlastgevende en criminele groepen volgens de shortlistmethodiek (paragraaf 2.2). Daarna
geven we een beeld van de ernst van de overlast (paragraaf 2.3) en in paragraaf 2.4 geven we
een samenvattend beeld op basis van de primaire bronnen.
-

Secundaire bronnen: politieregistraties en Integrale Veiligheidsmonitor CBS: De resultaten van
paragraaf 2.5 en 2.6 zijn gebaseerd op analyse van de secundaire bronnen. Deze bronnen zijn
aanvullend op de primaire bronnen. In paragraaf 2.5 beschrijven we eerst de politieregistraties
en daarna in paragraaf 2.6 de veiligheidsbeleving van burgers.

We sluiten af (paragraaf 2.7) met een samenvatting en overall beeld waarin alle bronnen naast elkaar
worden gepresenteerd om een afgewogen oordeel te kunnen geven van de ontwikkeling van
jeugdoverlast.
2.2

Ontwikkeling impact van overlast

Het zicht op de ontwikkeling van jeugdoverlast door groepen in de wijken wordt het best weerspiegeld
door de mening hierover van de 43 wijkagenten. Aan hen is gevraagd om aan te geven hoe de impact
van jongerenoverlast zich tussen 2009 en 2012 heeft ontwikkeld. Hierbij is aan de agenten vooraf
aangegeven dat we onder impact verstaan de combinatie van omvang (aantal groepen en jongeren),
8

frequentie (hoe vaak is er overlast), de ernst en hoe dit door burgers wordt ervaren. De 43
wijkagenten hebben een oordeel uitgesproken over in totaal 53 wijken.
Tabel 2.1: Ontwikkeling impact jongerenoverlast op de wijk (bron: agenten)
Abs.

%

Duidelijke afname

22

42

Lichte afname

12

23

Geen duidelijk toe- of afname

11

21

Lichte toename

5

9

Duidelijke toename

3

6

Totaal

53

100*

* Door toepassing regels van afronding tellen tabellen soms niet op tot 100.
7
8

De antwoorden van deze 24 ambtenaren zijn verwerkt tot 19 ingevulde vragenlijsten. Zie ook voetnoot 5.
Door deze uitgebreide en duidelijke uitleg van het begrip ‘impact’ te hanteren, waarin ook het perspectief van de burger is

opgenomen, kwamen agenten in enkele gevallen tot een ander oordeel dan wanneer gevraagd zou zijn naar de ontwikkeling
van jeugdoverlast met alleen een uitleg wat onder ‘jeugdoverlast’ wordt verstaan. Door deze werkwijze is de neiging van
agenten tegengegaan om hun oordeel vooral te baseren op hun corebusiness (opsporen: dus afgaan op delicten gerelateerd
aan jeugdoverlast); of juist op de meldingen van burgers.

Van Montfoort/INTRAVAL

13

9

We zien dat in 42% van de 53 wijken in de steekproef sprake is van een ‘duidelijke afname’ van
jongerenoverlast. In nog eens 23% van de wijken zien agenten een ‘lichte afname’ van
jongerenoverlast. Deze beide categorieën gezamenlijk maken tweederde uit van het aantal
respondenten van politie die van mening zijn dat de overlast is verminderd.
Een vijfde (21%) van de agenten ziet in de eigen wijk geen toe- of afname, terwijl slechts een klein
deel van de respondenten van politie een ‘toename’ (9%) of ‘duidelijke toename’ (6%) ziet.
Een nuancering van deze bevindingen is de volgende. Bij doorvragen blijkt dat sommige
respondenten een vermindering van de impact van overlast gepaard zien gaan met criminalisering
van een deel van de overlastgevende of criminele jeugdgroep. In diverse gevallen is de prijs voor de
afname van overlast een toename van het aantal door de jongeren gepleegde delicten. Soms
verdwijnt een gehele groep en in andere gevallen splitsen criminele jongeren zich af van de rest van
de groep.
2.3

Ontwikkeling aantal jeugdgroepen

De shortlist en kanttekeningen bij gebruik als monitorinstrument
Elk politiekorps houdt periodiek bij welke groepen jongeren in de wijken voor overlast zorgen. Dit doen
ze volgens een systematiek ontwikkeld door Bureau Beke. Ze gebruiken hiervoor een
signaleringsinstrument: de shortlist. We hebben gegevens uit deze metingen opgevraagd bij
gemeenten. Hierbij is gevraagd naar de aantallen op twee meetmomenten: bij het begin van de
intensivering van maatregelen (in 2009/2010) en daarnaast de meest recente gegevens (2011/2012).
Shortlist-gegevens zijn in dit onderzoek primair gebruikt als steekproefkader voor de benadering van
wijkagenten. Daarnaast is informatie over aantallen jeugdgroepen die uit de shortlist naar voren
komen in een gemeente ook bruikbaar om een indruk te krijgen van de ontwikkeling van de omvang
van jeugdoverlast op gemeentelijk niveau. We benadrukken dat het om niet meer dan een indruk gaat.
De ontwikkeling van aantallen is op gemeentelijk niveau als indicatief te beschouwen voor de
ontwikkeling van de overlast. En voor het hier te schetsen totaalbeeld in de 19 gemeenten
gezamenlijk gaat het ook slechts om een indicatieve ontwikkeling. De shortlist is immers ontwikkeld
voor het kunnen signaleren en karakteriseren van jeugdgroepen, om vervolgens een gerichte aanpak
te kunnen vormgeven. Het instrument is niet ontwikkeld als monitoringinstrument. In de praktijk wordt
het echter wel op deze manier in veel gemeenten gebruikt, we zien zelfs dat de aantallen uit de
shortlist als SMART-doelstelling voor het lokaal veiligheidsbeleid gelden. Ook tijdens het onderzoek
plaatsten verschillende informanten kanttekeningen bij de cijfers. Aangegeven werd dat de hoogte van
de telling beïnvloed wordt door de agent die het instrument toepast. In veel gevallen wordt
tegenwoordig niet door de agent alleen ‘gescoord’, maar zijn ook andere professionals betrokken
(bijvoorbeeld van het jongerenwerk). Het is mogelijk dat aantallen soms lager uitvallen als in overleg
tussen partners wordt beslist om bepaalde groepen uiteindelijk toch niet mee te tellen als jeugdgroep.
Daarnaast is het aantal groepen dat men in beeld krijgt uiteraard ook afhankelijk van de investeringen
die worden gepleegd om overlastgevers te leren kennen. De keuzen die hierin worden gemaakt zijn
uiteraard lokaal bepaald.
Om mogelijke gevaren van het gebruik van dit instrument te ondervangen, hebben we de agenten in
de steekproef de vraag gesteld of ze het beeld dat uit de shortlist naar voren komt herkennen en zo
nee op welke wijze hun eigen beeld van de werkelijkheid hiervan afwijkt. Twee derde (68%) antwoordt
9

Omwille van de leesbaarheid spreken we steeds van ‘wijken’, hoewel soms het geografisch niveau een buurt of een stadsdeel

betreft.

14

Van Montfoort/INTRAVAL

dat ze het beeld in grote lijnen wel herkennen, 11% denkt dat het ‘echte plaatje’ gunstiger uitvalt, 13%
dat het juist ongunstiger is dan weergegeven met deze aantallen. Slechts 4% denkt dat het beeld
onjuist is en weet niet wat de afwijking is.

10

Ontwikkeling van aantallen jeugdgroepen volgens de shortlist
Het totaal aantal jeugdgroepen dat in de 19 onderzochte gemeenten door politie en gemeenten als
‘hinderlijk’, ‘overlastgevend’ of ‘crimineel’ werd geclassificeerd is in tabel 2.2 opgenomen.
Tabel 2.2: Ontwikkeling aantal hinderlijke, overlastgevende en criminele groepen (bron: shortlistmetingen)
2009/2010

2011/2012

Abs.

%

Abs.

%

Hinderlijk

191

64

125

65

Overlastgevend

72

24

46

24

Crimineel

37

12

22

11

Totaal

300

100

193

100

We zien in de tabel dat de aantallen tussen 2009/2010 en 2011/2012

11

flink zijn afgenomen van in

totaal 300 tot 193, een afname van 36%. De trend is duidelijk waarbij de afname in alle drie
categorieën ongeveer even groot is. De daling is het grootst is bij criminele jeugdgroepen. Dit type
groepen is gedaald van 37 naar 22 (daling van 41%). Bij de overlastgevende jeugdgroepen zien we
een daling van 36% (van 72 naar 46) en het aantal hinderlijke groepen gaat van 191 naar 125 (min
35%). De hiervoor beschreven kanttekeningen in acht nemende kunnen we uit deze cijfers wel een
indicatie afleiden voor een mogelijke daling van het aantal jeugdgroepen.
Na het overall beeld schetsen we nu de aantallen per gemeente. In het onderstaande overzicht zijn
deze tellingen weergegeven. Ten overvloede vermelden we dat de aantallen van gemeenten
onderling niet te vergelijken zijn. Relatief lage of hoge aantallen groepen voor gemeenten ‘van een
bepaalde grootte’ zijn dus ook daaraan gekoppeld en zijn niet de enige bron van informatie over de
omvang van overlastproblemen.

10

En 4% zegt ‘weet niet’.

11

De peildata verschillen per gemeente.

Van Montfoort/INTRAVAL

15

Tabel 2.3: Ontwikkeling aantallen jeugdgroepen naar soort en gemeente
Totaal

Hinderlijk

12

Overlastgevend

Crimineel

2009/

2011/

2009/

2011

2009/

2011/

2009/

2011/

2010

2012

2010

2012

2010

2012

2010

2012

Amsterdam

38

21

19

8

10

11

9

2

Rotterdam

Bij het sluiten van de dataverzameling waren deze aantallen nog niet bekend

Utrecht

49

Den Haag

Bij het sluiten van de dataverzameling waren deze aantallen nog niet bekend

Gouda

23

10

17

5

3

4

3

1

Eindhoven

29

21

18

17

9

3

2

1

Tilburg*

Nb*

Nb

Nb

Nb

2

1

1

0

Leiden

12

5

8

5

3

0

1

0

Den Bosch

16

15

12

11

1

2

3

2

Amersfoort

21

15

11

10

9

5

1

0

Roosendaal

12

7

7

4

3

2

2

1

Helmond

22

9

16

7

3

2

3

0

Nijmegen

Bij het sluiten van de dataverzameling waren deze aantallen nog niet bekend

Zeist

10

3

7

2

2

0

1

1

Veenendaal

6

5

4

5

2

0

0

0

Ede

13

5

8

5

4

0

1

0

Lelystad

7

3

6

3

1

0

0

0

Schiedam

9

9

8

8

1

1

0

0

Culemborg

10

7

8

6

1

0

1

1

Gorinchem

12

7

11

6

1

1

0

0

Oosterhout

5

11

3

5

1

5

1

1

Maassluis

3

3

2

1

1

0

0

2

36

26

17

15

9

8

10

* prioriteit ligt bij overlastgevende en criminele groepen, zicht op hinderlijke is beperkt; ‘Nb’: niet bekend.

Ontwikkeling van aantallen volgens respondenten van gemeente
We hebben de respondenten van de gemeenten (n=19) gevraagd hoe ze zelf de ontwikkeling van de
aantallen jeugdgroepen in de gemeente beoordelen (tabel 2.4).

12

De gemeente zijn in de tabel geordend naar categorieën van stedelijkheid. Dit is een door CBS gehanteerde classificatie van

gemeenten op grond van de omgevingsadressendichtheid van gemeenten. De volgende klassen worden onderscheiden: Zeer
sterk stedelijk (omgevingsadressendichtheid van 2500 of meer); Sterk stedelijk (omgevingsadressendichtheid van 1500 tot
2500); Matig stedelijk (omgevingsadressendichtheid van 1000 tot 1500); Weinig stedelijk (omgevingsadressendichtheid van 500
tot 1000); Niet-stedelijk (omgevingsadressendichtheid van minder dan 500). De indeling zoals deze hier is gebracht is
gebaseerd op de CBS-gegevens van 2011.

16

Van Montfoort/INTRAVAL

Tabel 2.4 : Ontwikkeling in aantal overlastveroorzakende jeugdgroepen (bron: respondenten gemeente)
Beoordeling groepen met minstens de
Beoordeling Alle jeugdgroepen
helft Marokkaans-Nederlandse jongeren
Abs.

%

Abs.

%

Duidelijke afname

10

53

4

21

Lichte afname

6

32

4

21

Geen duidelijk toe- of afname

2

11

6

32

Lichte toename

1

5

1

5

Duidelijke toename

-

0

-

0

Weet niet

-

0

4

21

Totaal

19

100

19

100

Volgens een overgrote meerderheid (85%) van de geïnterviewde medewerkers van de gemeenten zijn
de aantallen overlastgevende jeugdgroepen in hun gemeente afgenomen. Onder hen constateert
meer dan de helft (53%) zelfs een ‘duidelijke afname’, terwijl een derde (32%) van de geïnterviewden
spreekt van een ‘lichte afname’. Twee geïnterviewden (11%) zien geen duidelijke ontwikkeling en één
respondent constateert een lichte toename. In geen enkele gemeente is volgens de respondenten van
gemeente sprake van een duidelijke toename.
Resultaten Marokkaans-Nederlandse risicojongeren
We hebben ook de vraag voorgelegd hoe de ontwikkeling van aantallen wordt beoordeeld als
alleen gekeken wordt naar groepen die voor minstens de helft uit jongeren met een
Marokkaans-Nederlandse achtergrond bestaan. Deze gegevens worden doorgaans niet
geregistreerd; er zijn geen cijfers over beschikbaar. Uit de interviews komt dan eveneens het
beeld naar voren dat sprake is van een daling van aantallen, zij het dat de ontwikkeling minder
sterk is. In totaal 42% ziet een duidelijke of lichte afname van aantallen terwijl dit percentage
voor alle jeugdgroepen op 85% ligt. De helft van de respondenten ziet geen duidelijke trend in
de ontwikkeling van het aantal overlastgevende jeugdgroepen die voor het merendeel bestaan
uit Marokkaans-Nederlandse jongeren. Deze categorie bestaat uit 32% die vindt dat niet van
een toe- of afname gesproken kan worden en 18% die aangeeft het niet te weten; 5% vindt dat
het aantal groepen met Marokkaans-Nederlandse jongeren is toegenomen. We kunnen hieruit
de voorzichtige conclusie trekken dat de problemen met Marokkaans-Nederlandse jongeren die
overlast veroorzaken hardnekkiger zijn dan gemiddeld genomen. Toch is er wel een duidelijke
indicatie dat ook onder Marokkaans-Nederlandse jeugdgroepen sprake is van een daling van
het aantal groepen.
2.4

Ontwikkeling ernst van overlast

Een afname van het aantal overlastgevende groepen betekent niet zonder meer dat daarmee ook de
ernst van de veroorzaakte overlast door jongerengroepen in de gemeente afnam. Ook hierover zijn de
gemeentelijke respondenten (n=19) bevraagd.

Van Montfoort/INTRAVAL

17

Tabel 2.5: Ontwikkeling ernst jongerenoverlast (bron: respondenten gemeente)
Beoordeling alle jeugdgroepen

Beoordeling groepen met minstens de
helft Marokkaans-Nederlandse jongeren

Abs.

%

Abs.

%

Duidelijke afname

7

37

5

26

Lichte afname

6

32

3

16

Geen duidelijk toe- of afname

3

16

4

21

Lichte toename

2

11

2

11

Duidelijke toename

0

0

0

0

Weet niet

1

5

5

26

Totaal

19

100

19

100

Over het geheel genomen heeft men een positief oordeel wat betreft de ontwikkeling van de ernst van
overlast: 69 procent van alle respondenten is positief over de ontwikkelingen in de eigen gemeente; zij
zien een lichte of duidelijke afname van de ernst van overlastproblemen. Van een expliciete toename
van de ernst van de problematiek is volgens slechts 2 van de 19 respondenten sprake, waarbij men
de mate van toename typeert als ‘licht’ en niet als ‘duidelijk’. Verder wordt in 3 gemeenten geen trend
gezien in de ontwikkeling van de ernst van jeugdoverlast. Uit de interviews met betrekking tot deze 5
gemeenten waar geen positieve trend wordt gezien blijkt bij verder doorvragen dat jongeren
bijvoorbeeld niet meer als groep actief zijn in de wijk maar wel als individuen of in kleinere groepen.
Ook komt het voor dat de overlast zich heeft verplaatst naar een ander deel van de stad, bijvoorbeeld
het stadscentrum.
Resultaten Marokkaans-Nederlandse risicojongeren
Bij het oordeel over de ontwikkeling van de ernst van overlast veroorzaakt door jeugdgroepen
die voor minimaal de helft bestaan uit Marokkaans-Nederlandse jongeren, zien we dezelfde
trend. Wel is het aandeel van de respondenten dat een afname ziet enigszins lager: een kwart
(26%) ziet een ‘duidelijke afname’ en 16% een ‘lichte afname’. Een vijfde van de respondenten
(21%) ziet geen trend terwijl 11% aangeeft dat sprake is van een ‘lichte toename’. Een kwart
(26%) weet het niet.
2.5

Samenvattend beeld primaire bronnen

Het beeld dat de respondenten van de gemeenten hebben van de ontwikkeling van omvang en ernst
van overlast van jeugdgroepen is in dit onderzoek naast de beoordeling van agenten gelegd. Verder is
door het opvragen van relevante rapporten, beleidsstukken en evaluaties ook nagegaan in hoeverre
er gedegen ondersteuning bestaat van het oordeel van respondenten. Deze eerste cross-check van
bronnen is noodzakelijk omdat in dit onderzoek in korte tijd voor alle gemeenten is getracht een
adequaat beeld van de ontwikkeling van overlast te krijgen. Het onderzoek is in kort tijdsbestek
uitgevoerd en hoewel de respondenten van de gemeenten vanzelfsprekend zullen proberen een
adequaat beeld te geven, is de beoordeling van de ontwikkeling door deze respondenten van
gemeente niet ‘onverdacht’. Het zijn professionals die zelf (soms al jaren) meewerken aan de aanpak
en daarmee geen 100% objectieve bronnen van informatie. We geven in de tabel hieronder weer wat
het samenvattend beeld van primaire bronnen oplevert.

18

Van Montfoort/INTRAVAL

Tabel 2.6: Beoordeling ontwikkeling jeugdoverlast – combinatie van primaire bronnen

Abs.

%

8

42

4

21

1

5

Gemengd beeld

6

32

Totaal

19

100

Zowel gemeente als (meerderheid van) agenten: afname. Er is (enige) ondersteuning in de
documentatie
Zowel gemeente als (meerderheid van) agenten: afname. Er is geen ondersteuning in de
documentatie
Er is een gemengd beeld, respondenten met goede informatiepositie geven afname aan. Er is
geen ondersteuning in de documentatie

We zien dat de ontwikkeling, ook als we rekening houden met hetgeen als ondersteuning uit de
aangeleverde documentatie naar voren komt, blijft wijzen in de richting van een afname van overlast.
In bijna de helft (42%) van de gemeenten wijzen de primaire bronnen vrij unaniem in de richting van
een afname. In een vijfde van de gevallen zijn weliswaar gemeente en een steekproef van
wijkagenten het erover eens, maar is hiervoor geen ondersteuning te vinden in evaluaties of andere
documenten. In een flinke minderheid (32%) van de gemeenten is het beeld gemengd.
2.6

Politieregistraties van jeugdoverlast

De analyse van de ontwikkeling van aantallen politieregistraties van jeugdoverlast is gericht op de
jaren 2010 en 2011. Deze periode biedt het meest adequate beeld omdat vóór 2010 werd gewerkt
met een ander registratiesysteem. De aantallen kunnen zowel betrekking hebben op incidenten
rondom jeugdoverlast, meldingen van burgers die door politie zijn vastgelegd, als activiteiten van
surveillerende (wijk)agenten gericht op jeugdgroepen. Deze zaken worden vastgelegd in de
registratiecode E35 (‘overlast jeugd’). We doen de analyse in twee stappen:
1.

Eerst bekijken we de aantallen op gemeenteniveau: alle wijken en alle jeugdgroepen zijn hierin
opgenomen.

2.

Vervolgens bekijken we de aantallen op wijkniveau: we zoomen in op wijken met
overlastgevende en criminele groepen.

Ontwikkelingen op gemeenteniveau
We schetsen eerst de ontwikkeling van aantallen politieregistraties in 22 gemeenten waarbij we per
gemeente niet alleen beide jaren hebben vergeleken maar ook steeds hebben gekeken of de
verschillen tussen jaren in hetzelfde seizoen hetzelfde beeld opleveren. We spreken alleen van een
daling of stijging als we dit beeld bevestigd zien in meerdere seizoenen en als de verandering
substantieel is (>10%). In andere gevallen wordt een cijfer dat lijkt te duiden op een stijging/daling in
de conclusie afgezwakt naar een ‘lichte’ stijging/daling; of bij een inconsistent beeld van verschillende
seizoenen concluderen we dat er geen duidelijke trend te zien is. De cijfers zijn slechts indicatief
bruikbaar, we verwijzen voor kanttekeningen naar paragraaf 1.2 waarin deze cijfers nader zijn
toegelicht.

Van Montfoort/INTRAVAL

19

Tabel 2.7: Ontwikkeling aantallen registraties jeugdoverlast op gemeenteniveau (2010 en 2011)
Opmerking 13

Registraties

Registraties

Ontwikkeling

Conclusie na

jeugd-

jeugd-

aantallen

correctie

overlast 2010

overlast

2010 en 2011

seizoensanalyse

2011
‘s-Gravenhage

1.220

1.012

-17%

Lichte daling

Lager in jan– aug ‘11

‘s-Hertogenbosch

1.357

1.198

-12%

Geen duidelijke trend

Enigszins lager sept-dec ‘11

Amersfoort

1.238

1.150

-7%

Geen duidelijke trend

Geen opmerkingen

1.462

1.699

13

Geen duidelijke trend

Consistent beeld

310

181

-42%

Lichte daling

Duidelijk lager alleen in jan-apr ‘11

Amsterdam

14

Culemborg
Ede

16%

607

519

-15%

Geen duidelijke trend

Wisselend beeld

Eindhoven

1.851

1.480

-20%

Lichte daling

Lager met name in sept-dec ‘11

Gorinchem

475

424

-11%

Lichte daling

Consistent beeld

Gouda

997

1.014

2%

Geen duidelijke trend

Geen opmerkingen

Helmond

637

451

-29%

Lichte daling

Lager met name in sept-dec ‘11

Leiden

1.071

841

-22%

Lichte daling

Lager met name in jan-sept ‘11

Lelystad

219

144

-34%

Daling

Lager met name in jan-aug ‘11

Maassluis

286

219

-23%

Daling

Consistent beeld

Nijmegen

1.347

961

-29%

Lichte daling

Geen ontwikkeling in sept-dec ‘11

Oosterhout

291

217

-25%

Lichte daling

Lager met name in jan-sept ‘11

Roosendaal

410

443

8%

Geen duidelijke trend

In mei-aug ’11 hoger

Rotterdam

3.753

2.608

-31%

Daling

Flink lager in zomer ‘11

Schiedam

624

481

-23%

Daling

Consistent beeld

Tilburg

884

939

6%

Geen duidelijke trend

Enigszins hoger in sept-dec ‘11

2.543

2.484

-2%

15

Geen duidelijke trend

Wisselend beeld

663

419

-37%

Daling

Consistent beeld

Geen duidelijke trend

In jan-apr ’11 lager

Utrecht

12

Veenendaal
Zeist

439

365

-17%

Totaal

54.728

45.956

-17%

13

De opmerkingen hebben steeds betrekking op de consistentie van het gesignaleerde patroon. Steeds zijn vier-maands-

periodes vergeleken tussen 2010 en 2011.
14

Amsterdam is de enige gemeente met een toename van registraties jeugdoverlast in code E35 van meer dan 10%, dit is de

grens om te spreken van een ‘stijging’ of ‘daling’. Maar ondanks de stijging met 18% in het aantal registraties van jeugdoverlast
in code E35 concluderen we toch dat van een duidelijke trend in Amsterdam geen sprake is. Reden hiervoor is het feit dat door
de politie Amsterdam verstrekte aanvullende meldkamergegevens juist duiden op een lichte daling (-7%) van jeugdoverlast. We
hebben het gebruik van een aanvullende secundaire bron voor deze gemeente toegelaten omdat het de enige gemeente betreft
waar aanvankelijk van een stijging in de politieregistraties sprake zou zijn.
15

Politie Utrecht wijst op wisselende aantallen onderregistratie in de code ‘jeugdoverlast’ (wisselende aantallen komen ten

onrechte terecht in de code ‘overlast algemeen’) en de resulterende beperkte betrouwbaarheid. Ook wijst ze op de invloed van
een mogelijke trendbreuk in code E35 door een in juli 2011 ingevoerde koppeling (van het systeem i3S aan GMS). De invloed
hiervan op de hier getrokken conclusie (‘geen duidelijke trend’) is echter beperkt. Dit komt door de voor elke gemeente
uitgevoerde analyse per seizoen. De verbeterde registratiediscipline per eind 2011 betekent voor Utrecht mogelijk wel dat de
gelijkblijvende aantallen juist wijzen in de richting van een daling van het werkelijk aantal incidenten jeugdoverlast. We hebben
echter te weinig gegevens om dit hard te maken.

20

Van Montfoort/INTRAVAL

Gemiddeld is in de 22 gemeenten het aantal registraties van jeugdoverlast gedaald met 16,5%. We
zien dat de percentages die de ontwikkeling tussen 2010 en 2011 aangeven in de meeste gevallen
liggen tussen circa -15% en -35% (17 gemeenten). Als we het patroon nader analyseren, zien we in
meer dan de helft van de gemeenten (13 gemeenten) een daling. Hierbij gaat het in 5 gemeenten om
een vrij duidelijke daling en in 8 gemeenten betreft het een lichte daling. In 1 gemeente (Amsterdam)
lijkt sprake van een stijging (hetgeen wordt weersproken aanvullend door Amsterdam geleverde
meldkamergegevens die juist duiden op een daling met 7% in deze gemeente, zie ook voetnoot 13).
De overige 8 gemeenten laten geen duidelijk trend zien.
Ontwikkelingen registraties jeugdoverlast in buurten en wijken
16

We zoomen vervolgens in op wijkniveau . Hierbij kijken we nu specifiek naar de wijken met
jeugdgroepen (shortlisttypen: ‘overlastgevend’ en ‘crimineel’). Van bijna de helft (9 van de 22
gemeenten) hebben we deze gegevens geleverd gekregen. In deze respons is 1 van de G4-steden
vertegenwoordigd. In de tabel geven we de aantallen per jaar en maken per gemeente de balans op
door de wijken waar een ontwikkeling te zien is tegen elkaar af te zetten. De wijken die in de
steekproef zijn opgenomen zijn vetgedrukt (in deze wijken is een agent geïnterviewd).
Eerst kijken we of het beeld in de wijk(en) met jeugdgroepen in grote lijnen hetzelfde of een ander
beeld oplevert dan de analyse op gemeenteniveau. We zien in de tabel 2.8 dat in 8 gemeenten dat het
beeld op wijkniveau overeenkomt met de ontwikkeling van het gemeentelijk totaal. In 1 gemeente is
de ontwikkeling in de wijken juist anders: in Gouda is het aantal registraties in de gemeente vrijwel
gelijk gebleven, maar in alle drie wijken met jeugdgroepen is juist een daling te zien (tussen 12% en
28%).
Als we vervolgens alle wijken bij elkaar nemen, zien we verder in de tabel 2.8 dat er in 20 wijken met
jeugdgroepen sprake is van een daling van registraties jeugdoverlast; in 2 wijken blijft het aantal
(vrijwel) gelijk; en in 3 wijken lijkt op grond van het aantal registraties sprake van een toename van
jeugdoverlast.

16

17

Let op: omwille van de leesbaarheid spreken we hier van wijkniveau. In een beperkt aantal gemeenten gaat het om buurten of

juist stadsdelen. In de uitgebreide onderzoeksverantwoording in bijlage Is dit onderscheid toegelicht.
17

Deze gegevens geven ook een indicatie voor de representativiteit van de steekproef van agenten. Als we de ontwikkeling

beschouwen in alleen de 19 hierboven opgenomen wijken die in de steekproef zijn opgenomen (deze zijn vet in de tabel) zien
we dat er sprake is van een toename in 15 wijken (79%); in 2 wijken (10%) blijven de registraties jeugdoverlast op ongeveer
hetzelfde niveau en in 2 wijken (10%) zien we een afname. Dit beeld komt redelijk overeen met het beeld in alle 25 wijken
waarvan registratiegegevens op wijkniveau zijn geleverd. In de steekproef waar agenten zijn geïnterviewd zijn wijken met een
toename van het aantal registraties licht ondervertegenwoordigd (11% tegen 20%) hetgeen betekent dat het beeld dat uit de
steekproef naar voren komt in werkelijkheid wellicht iets minder positief kan zijn.

Van Montfoort/INTRAVAL

21

Tabel 2.8: Ontwikkeling politieregistraties jeugdoverlast in wijken met jeugdgroepen

‘s-Gravenhage

Registraties

Registraties

Ontwikkeling

Aantal wijken

Aantal wijken

Aantal wijken

jeugd-

jeugd-

aantallen

met daling

gelijk (marge

met stijging

overlast 2010

overlast 2011

2010 en 2011

(> -10%)

+/- 10%)

(> +10%)

2

0

0

3

1

2

1

0

0

3

1

0

1

0

0

3

0

0

2

0

0

3

0

1

2

0

0

20

2

3

1.220

1.012

-17%

Bureau Beresteinlaan

114

89

-12%

Bureau De Heemstraat

90

77

-14%

1.357

1.198

-12%

Noord

277

218

-21%

West

190

177

-7%

Maaspoort

199

150

-25%

Engelen

30

54

+80%

Rosmalen-Noord

78

101

+29%

Zuid

178

154

-14%

Culemborg

310

181

-42%

Terweijde

70

36

-49%

Eindhoven

1.851

1.480

-20%

Centrum

66

69

+5%

Strijp

155

119

-23%

Woensel-Noord

942

668

-29%

Woensel-Zuid

‘s-Hertogenbosch

276

245

-11%

Gorinchem

475

424

-11%

Haarwijk

89

67

-25%

997

1.014

2%

Kort Akkeren

120

96

-20%

Oosterwei

43

31

-28%

Goverwelle

227

200

-12%

637

451

-29%

Helmond-Centrum

264

216

-18%

Helmond-West

263

130

-49%

1.071

841

-22%

Hoge Mors (062)

67

34

-49%

De Kooi (032)

55

36

-35%

Noorderkwartier (031)

38

29

-24%

Merenwijk/Slaaghwijk(080)

50

57

+14%

1.347

961

-29%

Gouda

Helmond

Leiden

Nijmegen
Hatert

76

57

-25%

Neerbosch-Oost

88

77

-13%

54.728

45.956

-17%

Totaal

22

Van Montfoort/INTRAVAL

2.7

Integrale veiligheidsmonitor (IVM): de veiligheidsbeleving van burgers

De Integrale Veiligheidsmonitor van het CBS

18

biedt zicht op de beleving door burgers van

leefbaarheid en veiligheid in de gemeente en in de eigen buurt. In dit onderzoek zijn de resultaten
vergeleken van de jaren 2009 en 2011. We beschrijven de ontwikkeling tussen 2009 en 2011 op
gemeenteniveau.

19

te kunnen maken.

Voor vijf gemeenten zijn onvoldoende gegevens beschikbaar om deze vergelijking

20

De gegevens in deze paragraaf zijn alle gebaseerd op data uit de Integrale Veiligheidsmonitor.
Doordat verschillende keuzen mogelijk zijn bij de analyse (selectie van indicatoren, verschillende
meetmomenten) is het mogelijk dat eigen gemeentelijke analyses en rapportages een ander beeld
laten zien. We gaan ervan uit dat deze mogelijke verschillen tot het minimum beperkt blijven omdat de
onderzoekers via Bureau Veiligheidsmonitor op exact dezelfde wijze gemeentelijke gegevens
beschikbaar hebben gekregen als de respectievelijke gemeenten zelf.
Omdat de grootte van steekproeven sterk verschilt zowel tussen gemeenten als soms ook tussen de
beide jaren, hebben we de verschillen tussen 2009 en 2011 steeds getoetst op significantie (p<0,05).
Alleen significante verschillen worden als zodanig beschreven. Ook de landelijke ontwikkeling is in de
tabellen opgenomen, hoewel we hieraan in de beschrijving alleen zijdelings aandacht besteden. Het
gaat immers om het constateren van eventuele verbeteringen in de gemeenten zelf.

21

We zien in deze

en volgende tabellen steeds dat in de meeste gemeenten geen sprake is van een verandering. We
kijken steeds voor de afzonderlijke items in welke gemeenten verbeteringen en in welke een
verslechtering te zien is. We sluiten af met het overall beeld door per gemeente te kijken naar welke
kant de balans uitslaat als alle items worden overzien.
We geven in tabel 2.9 de ontwikkeling van de veiligheidsbeleving weer. Als we 2009 en 2011
vergelijken zien we in de tabel het resultaat. Onderliggende cijfers vindt u in de tabellen in de bijlage.
In tabel 2.9 zien we in welke gemeenten er sprake is van een positieve dan wel negatieve
ontwikkeling wat betreft de gevoelens van onveiligheid bij burgers als we 2011 en 2009 vergelijken.
We noemen hier steeds alleen de gemeenten waar sprake is van een verandering. Overige
gemeenten waar geen veranderingen te zien zijn, of waarvan geen gegevens vanuit de IVM
beschikbaar zijn voor beide jaren laten we in de tekst buiten beschouwing.

18

De Integrale Veiligheidsmonitor biedt vergelijkbare cijfers voor veel Nederlandse gemeenten. In dit onderzoek dat binnen kort

tijdsbestek werd uitgevoerd is geen gebruik gemaakt van andere bij de gemeente beschikbare cijfers over de
veiligheidsbeleving. Sommige gemeenten beschikken mogelijk over zelf verzamelde cijfers die kunnen afwijken van de hier
gepresenteerde cijfers van het CBS.
19

Doordat bij levering van alle gegevens op wijkniveau veel verschillende organisaties betrokken waren is bewerking en

analyse zowel te tijdsintensief als niet tijdig beschikbaar voor deze rapportage.
20

Dit zijn de gemeenten Gouda, Gorcum, Culemborg, Lelystad en Roosendaal. Er zijn kosten verbonden aan deelname aan de

IVM, dit kan de reden zijn geweest dat een gemeente niet of slechts gedeeltelijk heeft deelgenomen.
21

Burgers hebben er immers weinig boodschap aan als een eventuele verslechtering gelijk op gaat met het landelijk

gemiddelde.

Van Montfoort/INTRAVAL

23

Tabel 2.9: Gevoelens van onveiligheid (algemeen en in eigen buurt): vergelijking van 2011 en 2009
Vergelijking

Gevoel van onveiligheid

Mate onveilig voelen

Gevoel van onveiligheid

Mate onveilig voelen

2011 en 2009

algemeen (% ‘ja’)

algemeen (% ‘vaak’)

eigen buurt (% ‘ja’)

algemeen (% ‘vaak’)

Positieve

1 gemeente:

3 gemeenten:

0 gemeenten

2 gemeenten:

ontwikkeling

Ede

Amersfoort Leiden

Amsterdam

Amsterdam

Leiden

Negatieve

3 gemeenten:

4 gemeenten:

2 gemeenten:

2 gemeenten:

ontwikkeling

Leiden

Den Haag

Veenendaal

Maassluis

Nijmegen

Ede

Nijmegen

Oosterhout

Rotterdam

Rotterdam
Tilburg

Gelijk gebleven

13 gemeenten:

5 gemeenten:

13 gemeenten:

10 gemeenten:

Amersfoort Oosterhout

Eindhoven

Amersfoort Maassluis

Den Bosch Veenendaal

Amsterdam Schiedam

Helmond

Amsterdam Oosterhout

Ede

Den Bosch Tilburg

Nijmegen

Den Haag

Eindhoven

Den Haag

Schiedam

Den Bosch Schiedam

Helmond

Eindhoven Veenendaal

Den Bosch

Ede

Tilburg

Nijmegen

Helmond

Utrecht

Eindhoven Utrecht

Schiedam

Helmond

Tilburg

Utrecht

Zeist

Maassluis

Rotterdam

Zeist

Leiden

Utrecht

Zeist

Onvoldoende

5 gemeenten:

5 gemeenten:

7 gemeenten:

8 gemeenten:

gegevens/

Culemborg Roosendaal

Culemborg Roosendaal

Culemborg Roosendaal

Amersfoort Lelystad

onbekend

Gorinchem

Gorinchem

Gorinchem Maassluis

Culemborg Maassluis

Gouda

Gouda

Gouda

Gorinchem Oosterhout

Lelystad

Lelystad

Lelystad

Oosterhout

Gouda

Roosendaal

Eerst kijken we naar het percentage burgers dat aangeeft zich ‘wel eens’ onveilig te voelen. In 1
gemeente (Ede) is hier sprake van een verbetering terwijl in 3 gemeenten (Leiden, Nijmegen,
Rotterdam) meer mensen zich onveilig zijn gaan voelen. Als wordt gekeken naar het aandeel van de
burgers dat aangeeft zich ‘vaak onveilig’ te voelen dat zien we hierin een verbetering in Amersfoort,
Amsterdam en Leiden. Hier is in Ede juist een verslechtering opgetreden, alsmede in Den Haag,
Rotterdam en Tilburg. Vervolgens kijken we naar de onveiligheidsgevoelens in de eigen buurt. Dit is
afgenomen in geen van de gemeenten, terwijl in Veenendaal en Nijmegen meer burgers aangeven
zich ‘wel eens’ onveilig te voelen in de eigen buurt. In Amsterdam en Leiden voelen minder burgers
zich ‘vaak onveilig’ in de eigen buurt (verbetering), terwijl in Maassluis en Oosterhout juist sprake is
van een verslechtering op dit item.
Al met al zien we op deze 4 items dat er meer gemeenten zijn met een negatieve dan met een
positieve ontwikkeling. We gaan in de volgende tabel in op het ervaren van jeugdoverlast en overlast
door vernielingen aan auto’s.

24

Van Montfoort/INTRAVAL

Tabel 2.10 Ervaren van jongerenoverlast en vernielingen aan auto’s: vergelijking van 2011 en 2009
Vergelijking

Overlast van groepen

Belangrijkste

Beschadiging of

Belangrijkste

2011 en 2009

jongeren (% ‘komt vaak

buurtprobleem is:

vernieling aan auto’s en

buurtprobleem is:

voor’)

Overlast van groepen

diefstal (% ‘komt vaak

Beschadiging of

jongeren (%)

voor’)

vernieling aan auto’s en
diefstal (%)

Positieve

2 gemeente:

5 gemeenten:

3 gemeenten:

6 gemeenten:

ontwikkeling

Amersfoort

Amersfoort Zeist

Ede

Amsterdam Rotterdam

Ede

Den Haag

Eindhoven

Ede

Eindhoven

Veenendaal

Eindhoven

Schiedam

Tilburg

Leiden

Negatieve

1 gemeenten:

1 gemeenten:

ontwikkeling

Maassluis

Tilburg

Gelijk gebleven

14 gemeenten:

11 gemeenten:

14 gemeenten:

10 gemeenten:

Amsterdam Rotterdam

Amsterdam Nijmegen

Amersfoort Nijmegen

Amersfoort Nijmegen

Den Haag

Den Bosch Oosterhout

Amsterdam Oosterhout

Den Haag

Den Bosch Tilburg

Ede

Rotterdam

Den Haag

Den Bosch Utrecht

Eindhoven Utrecht

Helmond

Utrecht

Den Bosch Schiedam

Helmond

Veenendaal

Helmond

Veenendaal

Leiden

Veenendaal

Helmond

Tilburg

Maassluis

Zeist

Leiden

Zeist

Maassluis

Leiden

Utrecht

Maassluis

Zeist

Schiedam

0 gemeenten

1 gemeenten:
Schiedam

Nijmegen

Rotterdam

Oosterhout

Oosterhout
Onvoldoende

5 gemeenten:

5 gemeenten:

5 gemeenten:

5 gemeenten:

gegevens/

Culemborg Roosendaal

Culemborg Roosendaal

Culemborg Roosendaal

Culemborg Roosendaal

onbekend

Gorinchem

Gorinchem

Gorinchem

Gorinchem

Gouda

Gouda

Gouda

Gouda

Lelystad

Lelystad

Lelystad

Lelystad

We zien dat in 2 gemeenten er tussen 2011 en 2009 sprake is van een afname van het percentage
burgers dat vindt dat overlast van jeugdgroepen ‘vaak voorkomt’ (Amersfoort en Ede). In Maassluis
neemt dit juist toe. In 5 gemeenten is er in 2011 een verbetering te zien ten opzicht van 2009 als we
kijken naar het percentage burgers dat ‘jongerenoverlast’ het belangrijkste buurtprobleem noemt. Het
gaat om de gemeenten Amersfoort, Den Haag, Eindhoven, Schiedam en Zeist. In Tilburg zien we op
dit item een negatieve ontwikkeling. Bij de laatste twee items over ‘beschadiging of vernieling aan
auto’s’ zien we in respectievelijk 3 en 6 gemeenten een positieve ontwikkeling. In zowel Ede als
Eindhoven scoren beide items een positieve ontwikkeling. Verder laten de gemeenten Veenendaal,
Amsterdam, Leiden, Rotterdam en Tilburg een positieve ontwikkeling zien op een van beide items.
Alleen in Schiedam neemt het percentage burgers toe dat ‘beschadiging of vernieling van auto’s’ het
belangrijkste buurtprobleem noemt.
Al met al zien we op deze vier items een beeld dat tegengesteld is aan de hiervoor besproken items
over gevoelens van onveiligheid. We zien al met al dat er duidelijk meer gemeenten zijn met een
positieve ontwikkeling: veel gemeenten (steeds tussen 2 en 6 gemeenten) scoren in 2011 beter dan in
2009.
Bij tabel 2.11 tenslotte gaat het om het lastig gevallen worden en de aandacht van de gemeente voor
leefbaarheid. We vergelijken weer 2011 met 2009 om na te gaan of we een positieve of negatieve
ontwikkeling zien (onderliggende cijfers vindt u in de tabellen in de bijlage).

Van Montfoort/INTRAVAL

25

Tabel 2.11: Lastigvallen van mensen en aandacht voor leefbaarheid en veiligheid: vergelijking van 2011 en 2009
Vergelijking

Mensen die op straat

Vrouwen die ongewenst

Gemeente heeft aandacht voor

2011 en 2009

worden lastig gevallen

aandacht krijgen (%

leefbaarheid en veiligheid (%

(% ‘komt vaak voor’)

‘komt vaak voor’)

‘(helemaal) mee eens’)

0 gemeente:

0 gemeenten:

2 gemeenten:

Positieve
ontwikkeling

Nijmegen
Utrecht

Negatieve

3 gemeenten:

3 gemeenten:

1 gemeente:

ontwikkeling

Den Haag

Nijmegen

Ede

Eindhoven

Rotterdam

Utrecht

Utrecht

13 gemeenten:

14 gemeenten:

8 gemeenten:

Amersfoort Nijmegen

Amersfoort Leiden

Amsterdam Oosterhout

Amsterdam Oosterhout

Amsterdam Maassluis

Den Haag

Den Bosch Rotterdam

Den Haag

Den Bosch Tilburg

Ede

Schiedam

Den Bosch Schiedam

Eindhoven

Helmond

Tilburg

Ede

Helmond

Leiden

Veenendaal

Eindhoven Veenendaal

Gelijk gebleven

Oosterhout

Tilburg

Rotterdam

Maassluis

Helmond

Onvoldoende

5 gemeenten:

5 gemeenten:

10 gemeenten:

gegevens/

Culemborg Roosendaal

Culemborg Roosendaal

Amersfoort Leiden

onbekend

Gorinchem

Gorinchem

Culemborg Maassluis

Gouda

Gouda

Gorinchem Schiedam

Lelystad

Lelystad

Gouda

Veenendaal

Lelystad

Zeist

Zeist

Het lastig vallen van mensen op straat en het nakijken of maken van opmerkingen naar vrouwen op
straat zijn ook belangrijke vormen van overlast gerelateerd aan jeugdgroepen. In geen van de
gemeenten zien we een ontwikkeling in positieve richting op deze items. Op beide items is in 3
gemeenten sprake van een verslechtering. In 2011 vinden meer burgers dat dit ‘vaak voorkomt’ dan in
2009. Het bij het item ‘lastigvallen van mensen’ betreft dit de gemeenten Den Haag, Eindhoven en
Utrecht. Op het item ‘vrouwen krijgen ongewenst aandacht’ gaat het om de gemeenten Nijmegen,
Rotterdam en Utrecht. Als laatste kijken we naar de ontwikkeling van het percentage burgers dat vindt
dat de gemeente aandacht heeft voor leefbaarheid en veiligheid. In 2 gemeenten is het percentage
dat deze mening heeft gestegen tussen 2009 en 2011: dit is dus een verbetering. In slechts 1
gemeente (Ede) is dit percentage juist gedaald. We zien dat de balans hier licht negatief te noemen is.
Tot slot presenteren we per gemeente de ontwikkeling op de vier belangrijkste items. Zodoende
ontstaat de mogelijkheid om per gemeente aan te geven of er overwegend een verbetering of
verslechtering is opgetreden tussen 2009 en 2011 in de beleving van burgers.

26

Van Montfoort/INTRAVAL

Tabel 2.12: Overzicht van alle indicatoren veiligheidsbeleving burgers plus overall beeld.
Overall beeld

Ontwikkeling tussen 2009 en 2011 op vier indicatoren 22

veiligheidsbeleving
veiligheidsbeleving burgers
burgers
Beleving

Beleving

Beleving

overlast

lastigvallen op

inspanningen

Gevoel van
onveiligheid

jeugdgroepen straat

gemeente

Amersfoort

+

+

0

niet bekend

+

Amsterdam

+

0

0

0

+

Den Haag

−

+

−

0

−

Ede

0

+

0

−

0

Eindhoven

0

+

−

0

0

Helmond

0

0

0

0

0

Leiden

0/+

0

0

niet bekend

0

Maassluis

0

−

0

niet bekend

−

Nijmegen

−

0

−

+

−

Oosterhout

0

0

0

0

0

Rotterdam

−

0

−

0

−

Schiedam

0

+

0

niet bekend

+

Den Bosch

0

0

0

0

0

Tilburg

−

−

0

0

−

Utrecht

0

0

−

+

0

Veenendaal

−

0

0

niet bekend

−

Zeist

0

+

−

niet bekend

0

Deze samenvattende tabel laat zien dat de veiligheid in de beleving van burgers in 6 gemeenten lijkt
te zijn verslechterd; in 8 gemeenten is geen duidelijke ontwikkeling te zien; en in 3 gemeenten zijn er
indicaties voor verbetering van de veiligheid in de beleving van de burgers. De balans wat betreft de
beleving van burgers lijkt dus niet in positieve richting te wijzen.
2.8

Samenvatting en overall-beeld

De primaire bronnen die in dit onderzoek zijn geraadpleegd, wijzen duidelijk in de richting van een
afname van jongerenoverlast. In vier op de tien wijken (42%) in de steekproef zien wijkagenten die de
jeugdgroepen van dichtbij kennen een duidelijke afname in hun wijk. In nog eens 23% zien deze
wijkagenten een lichte afname in de periode 2009 - 2012. Ambtenaren van gemeenten zien dezelfde
trend. Als we beide bronnen combineren en ook nagaan of er in documentatie gedegen ondersteuning
te vinden is, dan blijft een constatering in de richting van een afname duidelijk overeind staan. In 8 van
19 gemeenten (dus 42%) wordt een afname van overlast door zowel gemeente als wijkagenten
gefundeerd door gedegen evaluaties of andere rapportages. En hoewel cijfers van de

22

Scoring is als volgt uitgevoerd. Met gevoel van onveiligheid zijn de vier items uit de eerste tabel in deze paragraaf

samengevat; beleving overlast jeugdgroepen vat de twee items samen uit de daarop volgende tabel; beleving lastigvallen op
straat omvat de items lastigvallen en vrouwen en meisjes die ongewenst aandacht krijgen; beleving inspanningen gemeente
bestaat uit alleen dit item. Het item beschadiging/vernieling/diefstal uit auto’s is buiten beschouwing gelaten omdat dit item
minder buurtgebonden en te specifiek is.

Van Montfoort/INTRAVAL

27

shortlistmetingen lastig te gebruiken zijn om totale aantallen groepen in de tijd te volgen kunnen we
voorzichtig stellen dat dit beeld wel wordt ondersteund door een duidelijke afname van het aantal
groepen. In 2011/2012 komen namelijk duidelijk minder groepen uit de shortlistmetingen naar voren
dan enkele jaren eerder. Als we inzoomen op groepen die voor minstens de helft bestaan uit
Marokkaans-Nederlandse risicojongeren dan zien we (weliswaar iets minder scherp) dezelfde trend.
Ook de ernst van overlast is volgens de primaire bronnen verminderd.
Secundaire bronnen zijn politieregistraties van jeugdoverlast en de beleving van burgers volgens de
Integrale Veiligheidsmonitor van het CBS. In 13 gemeenten daalt het aantal politieregistraties van
22.

jongerenoverlast en nergens is sprake van een duidelijke stijging . De balans wat betreft de beleving
van burgers is omgekeerd: in 6 gemeenten zien we een verslechtering als 2009 en 2011 worden
vergeleken terwijl in 3 gemeenten de situatie in de beleving van burgers enigszins is verbeterd.
Het overall-beeld voor alle 22 gemeenten afzonderlijk
Het is niet goed mogelijk conclusies te trekken op basis van de losse bronnen. Daarom is informatie
over de ontwikkeling van de impact van jeugdoverlast vanuit verschillende bronnen verzameld en
naast elkaar gelegd. Dan ontstaat per gemeente een overall beeld van de ontwikkeling. Om een
gewogen conclusie te kunnen trekken per gemeente, gaan we eerst uit van het beeld op basis van de
interviews: dit is onze primaire bron. Maar de eindconclusie in de tabel is voor een gemeente alleen
positief (‘+’) als een geconstateerde afname op basis van de primaire bronnen door minstens een van
de secundaire bronnen wordt ondersteund en niet door de andere bron wordt tegengesproken. Een ‘0’
betekent geen duidelijke trend. We geven met een ‘+/− ‘ aan dat de bronnen een tegengesteld beeld
tonen. Met een ‘−‘ geven we aan dat van een negatieve ontwikkeling sprake lijkt te zijn.
Tabel 2.13: Samenvattend beeld op basis van alle gebruikte bronnen

Amersfoort

Primaire bronnen

Secundaire bronnen

Interviews gemeenten en politie

Registraties politie

Veiligheidsbeleving burgers

Conclusie

Afname overlast

Geen duidelijke trend

Verbetering beleving

+

Amsterdam

Afname overlast

23

Verbetering beleving

+

Culemborg

Geen duidelijke trend

Afname registraties

Geen gegevens

0/+

Den Haag

Geen duidelijke trend

Geen duidelijke trend

Afname registraties

Verslechtering beleving

+/−

Afname overlast/Geen duidelijke trend

Geen duidelijke trend

Geen duidelijke trend

0/+

Geen duidelijke trend

Afname registraties

Geen duidelijke trend

0/+

Helmond

Afname overlast/Geen duidelijke trend

Afname registraties

Geen duidelijke trend

0/+

Gorinchem

Afname overlast/Geen duidelijke trend

Afname registraties

Geen gegevens

0/+

Gouda

Afname overlast

Geen duidelijke trend

Geen gegevens

0/+

Leiden

Afname overlast

Afname registraties

Geen duidelijke trend

+

Lelystad

Afname overlast

Afname registraties

Geen gegevens

+

Maassluis

Afname overlast/ Geen duidelijke trend

Afname registraties

Verslechtering beleving

0/+

Nijmegen

Geen duidelijke trend

Afname registraties

Verslechtering beleving

+/−

Oosterhout

Afname overlast

Afname registraties

Geen duidelijke trend

+

Roosendaal

Afname overlast

Geen duidelijke trend

Geen gegevens

+

Ede
Eindhoven

23

In Amsterdam wijzen verschillende bronnen in tegengestelde richting. Politieregistraties (code E35) nemen toe, maar bij de

politie heerst het beeld dat dit sterk beïnvloed wordt door meer inzet op het registreren van jeugdoverlast. Aanvullend verstrekte
meldkamergegevens geven juist aan dat er in 2011 sprake is van een lichte daling van het aantal meldingen van jeugdoverlast
in vergelijking met in 2010 (daling van 7%). Een eenduidige conclusie kan dus niet getrokken worden.

28

Van Montfoort/INTRAVAL

Vervolg tabel 2.13: Samenvattend beeld op basis van alle gebruikte bronnen
Rotterdam

Afname overlast

Afname registraties

Verslechtering beleving

0/+

Schiedam

Afname/Geen duidelijke trend

Afname registraties

Verbetering beleving

+

Den Bosch

Geen duidelijke trend

Geen duidelijke trend

Geen duidelijke trend

0

Tilburg

Geen duidelijke trend

Geen duidelijke trend

Verslechtering beleving

0/−

Utrecht

Afname overlast

Geen duidelijke trend

Geen duidelijke trend

+

Veenendaal

Geen duidelijke trend

Afname registraties

Verslechtering beleving

+/−

Zeist

Geen duidelijke trend

Geen duidelijke trend

Geen duidelijke trend

0

We kunnen nu de balans opmaken. We zien dat de conclusie over de ontwikkeling van jeugdoverlast
in positieve richting lijkt uit te vallen. Het aantal gemeenten met een positieve ontwikkeling (‘+’)
bedraagt 8 (waaronder twee G4-steden: Utrecht en Amsterdam). In nog eens 8 gemeenten is er
mogelijk sprake van een verbetering, maar zou de situatie ook onveranderd kunnen zijn (‘0/+’): ook
hier 1 G4-stad: Rotterdam). In 2 gemeenten is in het geheel geen trend (‘0’) te signaleren op basis van
de gecombineerde bronnen. In 3 gemeenten (waaronder Den Haag) wijzen bronnen een verschillende
richting uit (‘+/-‘): er zijn aanwijzingen dat de impact van overlast is verminderd, maar ook
aanwijzingen dat van een verslechtering sprake is. Dan is er tot slot 1 gemeente (Tilburg) waar de
trend ofwel gelijkblijvend of licht negatief is. In geen van de 22 gemeenten concluderen we een
duidelijk negatieve ontwikkeling van de impact van jeugdoverlast op basis van de gecombineerde
bronnen.
We kunnen al met al concluderen dat over het geheel van 22 gemeenten genomen van een afname
van jeugdoverlast sprake is als de situatie in 2011/2012 wordt vergeleken met 2009/2010.

Van Montfoort/INTRAVAL

29

30

Van Montfoort/INTRAVAL

3

Kenmerken overlast

3.1

Inleiding

In dit hoofdstuk beschrijven we de ontwikkeling van de kenmerken van overlast. Het gaat dan om (1)
groepsgrootte; (2) de frequentie waarin overlast zich door het jaar heen voordoet; (3) de impact en het
soort gedragingen van de jeugdgroepen en (4) het aantal locaties waar de overlast zich voordoet. De
bron van analyse in dit hoofdstuk zijn de interviews met agenten.
Op t1 hebben we (via de interviews met de wijkagenten) de kenmerken achterhaald van in totaal 52
groepen. Op t2 hebben we langs dezelfde weg de kenmerken achterhaald van in totaal 44 groepen.
De 52 groepen van t1 zijn als volgt samengesteld:
1.

17 groepen zorgden in 2009/2010 voor overlast maar in 2011/2012 niet meer.

2.

35 groepen zorg(d)en zowel in 2009/2010 als in 2011/2012 voor overlast.

Bij de 44 groepen van t2 kunnen we een soortgelijke onderverdeling maken:
1.

35 groepen zorg(d)en zowel in 2009/2010 als in 2011/2012 voor overlast.

2.

9 groepen zijn er nieuw bijgekomen in 2011/2012. Deze waren er in 2009/2010 nog niet.

We maken de beschrijving van de ontwikkeling van de kenmerken op basis van het totaal aantal
groepen op t1 en t2. Indien relevant maken we een nader onderscheid tussen de groepen die er zowel
op t1 en t2 waren en/of de groepen waarvoor dat niet geldt.
Bij deze kleine aantallen dienen we steeds te bedenken dat er onvoldoende zogenaamde power is om
statistisch significante verschillen te kunnen opsporen. Dit betekent concreet dat de kans wat groter is
dat gevonden verschillen door toeval worden veroorzaakt. De cijfers moeten dus met de nodige
voorzichtigheid worden beschouwd, maar gezien het feit dat de dekkingsgraad vrij groot, dus dat een
relatief groot deel van alle overlastgevende en criminele groepen op t1 en/of t2 in de analyse is
betrokken, hebben analyses bij deze kleine aantallen wel degelijk zeggingskracht.
3.2

Groepsgrootte en frequentie van overlast

Groepsgrootte
We presenteren eerst de groepsgrootte op beide meetmomenten.
Tabel 3.1: Ontwikkeling aanwezigheid van jongeren en groepen op straat (bron: agenten)
2009/2010

2011/2012

Met hoeveel op straat
Abs.

%

Abs.

%

Minder dan 10

19

36

22

50

Meer dan tien

33

64

22

50

Totaal

52

100

44

100

Er is een tendens zichtbaar dat de groepen die in 2011/2012 in de wijken voor overlast zorgen kleiner
worden. In 2009/2010 heeft 36% (19 van de 52) van de groepen een samenstelling van minder dan 10
personen, terwijl dit op T2 bij 50% (22 van de 44) van de groepen het geval is. Bij de groepen die
zowel op t1 als t2 overlast gaven (n=35) is de afname van de omvang van de groep nog iets groter

Van Montfoort/INTRAVAL

31

(t1: 31% minder dan 10 personen; t2: 57% minder dan 10 personen). Dit bevestigt het algemene
beeld van afname van de omvang van de groepsgrootte.
Groepen met een samenstelling van meer dan 10 personen bestaan overigens vaak uit grotere
aantallen; 30 tot 40 jongeren is geen uitzondering.
Frequentie van overlast: gedurende het jaar en aantal dagen per week
We hebben de agenten de vraag voorgelegd ‘hoe vaak de groep op straat te vinden is?’ En ‘hoe vaak
er sprake is van overlast in de periode dat ze op straat aanwezig zijn?’.
Tabel 3.2: Frequentie van overlastgevend gedrag

Hoe vaak op straat

24

(bron: agenten)

2009/2010

2011/2012

Abs.

%

Abs.

%

(Bijna) hele jaar

39

75

29

67

Ongeveer helft jaar

13

25

14

33

Hooguit enkele maanden

0

0

0

0

Onbekend

0

-

1

-

Totaal

52

100

44

100

Abs.

%

Abs.

%

(Vrijwel) dagelijks

23

45

10

23

Meeste dagen

15

29

12

29

Een tot enkele dagen per week

13

26

20

48

Onbekend

1

-

2

-

Totaal

52

100

44

100

Hoe vaak overlast

Waar wellicht de verwachting was dat overlast van jeugdgroepen doorgaans seizoensgebonden is,
valt het op dat zowel op t1 als op t2 het merendeel van de jeugdgroepen (bijna) het hele jaar door op
straat te vinden is. De rest (een kwart tot een derde) van de groepen is ongeveer de helft van het jaar
op straat te vinden. Geen van de groepen is gedurende het jaar een kortere periode op straat
aanwezig. Er is weinig verschil tussen beide metingen. Nadere analyse van de groepen die zowel op
t1 als op t2 actief waren, laat zien dat het (kleine) verschil geheel verdwijnt.
Een verschil zien we wel als het gaat om de frequentie waarin sprake is van overlast. In 2009/2010
zorgde bijna de helft van de groepen (vrijwel) dagelijks voor overlast, in 2011/2012 is dit afgenomen
tot bijna een kwart. Er is dan in veel (bijna de helft) van de gevallen nog maar hooguit enkele dagen
per week sprake van overlast. Deze ontwikkeling is nog iets sterker als we alleen kijken naar de groep
die zowel op t1 als op t2 voor overlast zorgde. De helft van deze groepen zorgden op t1 (vrijwel)
dagelijks voor overlast; op t2 is dit percentage gedaald naar 20%.

24

*De categorie ‘onbekend’ is niet meegeteld in de berekening van de percentages in deze en volgende tabellen.. De N

waarover de percentages zijn berekend kan daardoor lager zijn dan respectievelijk 52 en 44.

32

Van Montfoort/INTRAVAL

Resultaten Marokkaans-Nederlandse risicojongeren
Een vergelijking tussen groepen met relatief veel Marokkaans-Nederlandse jongeren en de
andere groepen wat betreft de frequentie waarin groepen op straat te vinden zijn en het aantal
maanden per jaar dat groepen voor overlast zorgen, laat geen verschillen zien.
3.3

Impact van overlast

We hebben overlast onderscheiden in vier concrete (soorten van) gedragingen: geluidsoverlast,
vernielingen, lastig vallen, en intimidatie. Aan de agenten is de vraag voorgelegd of zij willen
beoordelen wat de invloed of het effect is van deze verschillende gedragingen op de leefbaarheid en
veiligheid van de wijk (impact). Hierbij hebben ze voor zowel 2009/2010 als 2011/2012 aangegeven
welke vorm van overlast voor de meeste impact in de wijk zorgde. Dit deden ze door getallen 1
(meeste impact) tot en met 4 (minste impact) toe te kennen aan de vier genoemde vormen van
overlast. Deze getallen zijn in de analyse omgezet naar de categorieën ‘zeer veel impact’ (1), ‘veel
impact’ (2), ‘redelijk veel impact’ (3) en ‘beetje impact’ (4). In de tabel zien we voor deze vier vormen
van overlast de ontwikkeling van de impact weergegeven.
Tabel 3.3: Ontwikkeling impact verschillende soorten overlast (bron: agenten)
Geluidoverlast
Impact overlast

Vernielingen

Lastigvallen

Intimidatie

2009/2010

2011/2012

2009/2010

2011/2012

2009/2010

2011/2012

2009/2010

2011/2012

Abs

%

Abs

%

Abs

%

Abs

%

Abs

%

Abs

%

Abs

%

Abs

%

Zeer veel impact

16

32

6

14

5

10

7

16

11

22

8

19

22

44

15

35

Veel impact

13

26

11

26

16

32

7

16

15

30

13

30

8

16

13

30

Redelijk veel impact

6

12

9

21

16

32

12

28

11

22

9

21

8

16

5

12

Beetje impact

13

26

11

26

9

18

13

30

8

16

4

9

8

16

4

9

Komt niet voor

2

4

6

14

4

8

4

9

5

10

9

21

4

8

6

14

Onbekend

2

-

1

-

2

-

1

-

2

-

1

-

2

-

1

-

Totaal

52

100

44

100

52

100

44

100

52

100

44

100

52

100

44

100

Meer dan de helft (58%) van de overlastgevende en criminele groepen had in 2009/2010 volgens de
wijkagenten in 2009/2010 wegens geluidsoverlast (zeer) veel impact op de buurt. Naast hard en druk
praten of schreeuwen zijn muziek uit mobiele telefoons en scooters door wijkagenten genoemd als
voorbeelden waarvan omwonenden en ondernemers in de omgeving van de locatie waar deze
groepen zich frequent ophouden veel last hebben. Er is op t2 een tendens tot afname. In 2011/2012
nam de zwaarste impact af: van 32% op t1 naar 14% op t2.
We zien beperkte verschillen wat betreft vernielingen door overlastgevende groepen tussen t1 en t2.
Bij lastigvallen noemen agenten als voorbeelden ook het nafluiten of –roepen van meisjes,
voorbijgangers worden gehinderd en personen die er wat van zeggen worden uitgescholden.
We zijn met name geïnteresseerd in het signaleren van ontwikkelingen en zien weinig verschillen
tussen t1 en t2 in de impact van het lastig gevallen worden. Datzelfde geldt ook voor de impact van
intimidatie. Die was hoog en blijft hoog.
Resultaten Marokkaans-Nederlandse risicojongeren
Zijn er verschillen tussen groepen met relatief veel Marokkaans-Nederlandse jongeren en
andere groepen? Als we een vergelijking maken wat betreft frequentie en impact tussen

Van Montfoort/INTRAVAL

33

groepen met voornamelijk Marokkaans-Nederlandse jongeren en de overige groepen zien we
op beide aspecten geen verschillen.
3.4

Ontwikkeling overlastlocaties

De grootte van het gebied waar de jongeren als groep zorgen voor overlast is bij de agenten
bevraagd. Ook is gevraagd of groepen ook in andere wijken voor overlast zorgen.
Tabel 3.5: Ontwikkeling aantal locaties in de wijk (bron: agenten)
2009/2010

2011/2012

Aantal locaties
Abs.

%

Abs.

%

Meerdere locaties

28

54

29

67

Eén locatie

24

46

14

33

Onbekend

0

-

1

-

Totaal

52

100

44

100

Er is enig verschil tussen beide meetmomenten wat betreft het aantal locaties binnen de wijk waar de
overlastgevende groepen verblijven. Met name de groepen die na 2009/2010 zijn verdwenen
verbleven vaak slechts op één locatie. De groepen die zowel op t1 als op t2 actief waren hebben hun
gedrag op dit punt niet veranderd. Bij de nieuwe groepen in de steekproef zijn er relatief wat meer die
op meerdere locaties actief zijn.
Tabel 3.6: Ontwikkeling aantal wijken waar groepen overlast veroorzaken (bron: agenten)

Aantal wijken

2011/2012

2009/2010
Abs.

%

Abs.

%

Eén wijk

36

71

20

48

Meerdere wijken

15

29

22

54

Onbekend

1

-

2

-

Totaal

52

100

44

100

De meeste (71%) groepen waren in 2009/2010 voornamelijk actief in één wijk. Enkele jaren later is dat
veranderd. Nog slechts iets minder dan de helft van de groepen (48%) zorgt voor overlast in slechts
één wijk. Het lijkt er dus op dat de groepen de afgelopen jaren minder honkvast zijn geworden. Iets
meer dan de helft van de groepen veroorzaakt ook overlast in andere wijken. Het gaat meestal om
nog 1 of 2 andere wijken. Vooruitlopend op de volgende hoofdstukken kunnen we alvast stellen dat uit
de interviews met wijkagenten naar voren komt dat de zero-tolerance benadering van politie vaak
ervoor zorgt dat ze zich niet langer als groep manifesteren in de wijk, maar versplinterd raken en zich
(vaak in kleinere subgroepen) ook in andere wijken begeven.
Resultaten Marokkaans-Nederlandse risicojongeren
De vergelijking naar herkomst van de groepen laat geen verschillen zien in het gebied (locaties
en wijken) waar groepen overlast veroorzaken.

34

Van Montfoort/INTRAVAL

3.5

Samenvatting

We hebben met de beschrijving van de ontwikkeling van de kenmerken van de overlast antwoord
verkregen op onderzoeksvraag 4. Gezien de kleine aantallen is enige voorzichtigheid bij het
interpreteren van verschillen tussen t1 en t2 geboden maar omdat een relatief groot deel van alle
overlastgevende en criminele groepen op t1 en/of t2 in de analyse is betrokken, hebben analyses bij
deze kleine aantallen wel degelijk zeggingskracht.
De volgende ontwikkelingen komen uit de analyse naar voren:
-

De groepsgrootte lijkt af te nemen, er zijn in 2011/ 2012 minder groepen met meer dan 10
leden. Dat is het duidelijkst bij de groepen die zowel in 2009/2010 als in 2011/2012 overlast
veroorzaken.

-

De meeste groepen zorgden en zorgen gedurende bijna het hele jaar voor overlast. De
frequentie door de week lijkt wel af te nemen. In 2011/2012 blijft de overlast vaker beperkt tot
een of enkele dagen per week. Ook dit zien we het meest duidelijk bij de groepen die zowel in
2009/ 2010 als in 2011/2012 voor overlast zorgen.

-

Er is een duidelijke tendens van afname van de impact van de geluidsoverlast. Bij de overige
vormen van overlast (vernielingen, lastig vallen en intimidatie) zijn er nauwelijks verschillen
tussen t1 en t2.

-

De groepen verblijven vaker in meerdere wijken, de spreiding over verschillende locaties binnen
één wijk, laat een echter beetje diffuus beeld zien. De groepen die door de jaren heen overlast
veroorzaken hebben hun gedrag niet veranderd. De nieuwe groepen verblijven wellicht wat
vaker op meerdere locaties in de wijk.

-

We vonden geen verschillen in kenmerken van de overlast tussen de groepen met relatief veel
Marokkaans-Nederlandse jongeren en de groepen waarvoor dat niet geldt.

Van Montfoort/INTRAVAL

35

36

Van Montfoort/INTRAVAL

4

Profiel overlastplegers

4.1

Inleiding

Nadat in het voorgaande hoofdstuk steeds is uitgegaan van alle jeugdgroepen die er op een van beide
meetmomenten waren, gaan we in dit hoofdstuk specifieker inzoomen. Voor het schetsen van het
profiel van de jeugdgroepen focussen we de beschrijving in dit hoofdstuk op de 35 groepen die er
zowel in de periode 2009/2010 waren als in de periode 2011/2012. Het gaat hier dus maar om een
beperkt deel van alle overlastgevende en criminele groepen, maar door alleen deze groepen te
bekijken, kunnen we de vraag naar de ontwikkeling van het profiel van de overlastveroorzakers wel
het mest zuiver beantwoorden. Dat neemt niet weg dat voorzichtigheid geboden is bij het
generaliseren van de resultaten.
Dit hoofdstuk geeft onder andere antwoord op de vraag in hoeverre de problematiek in deze groep is
verslechterd of juist is verbeterd. De bron waarop de analyse in dit hoofdstuk is gebaseerd is opnieuw
de interviews met (wijk)agenten. De meeste wijkagenten kennen de groepen en de individuele
jongeren zeer goed, soms al van jongs af aan. Van de geïnterviewde (wijk)agenten geven sommige al
meer dan tien jaar werkzaam te zijn in de wijk. Bovendien worden met de shortlistmethodiek gegevens
van individuele jongeren vastgelegd en besproken in casusoverleggen, waarvan de wijkagenten deel
uit maken.
We richten de analyse steeds op de groepen die zowel in 2009/2010 als in 2011/2012 voor overlast
zorgen (n=35). Dit zijn jeugdgroepen die gedurende de gehele onderzoeksperiode actief zijn geweest.
Aanvullend (niet in tabellen) rapporteren we alleen de opvallende zaken met betrekking tot de groepen
die in 2009/2010 voor overlast zorgen maar in 2011/2012 niet meer (n=17) en de groepen die nieuw
zijn in 201/2012 (n=9).
We kijken achtereenvolgens naar de leeftijdsopbouw van de groepen; problemen op verschillende
leefgebieden: met middelengebruik, problemen thuis of problemen met school of werk. Tenslotte
wordt de bekendheid bij hulpverlening en politie beschreven.
4.2

Beschrijving ontwikkeling profiel

Leeftijden
De meeste jeugdgroepen kennen een behoorlijke spreiding in leeftijden. In de tabel zijn de verschillen
tussen beide meetmomenten weergegeven.
Tabel 4.1: Ontwikkeling leeftijdsopbouw op t1 en t2 (bron: agenten)
2009/2010
Groepen in beide metingen

2011/2012

Abs.

%

Abs.

%

Meesten jonger dan 16

4

12

2

6

Zowel 16-min als 16-23 jaar

19

58

12

36

Zowel 16- als 23+

5

15

13

39

Tussen 16 en 23

5

15

6

18

Onbekend

2

-

2

-

Totaal

35

100

35

100

Van Montfoort/INTRAVAL

37

Het is natuurlijk logisch dat de leden van de groep ongeveer twee jaar ouder zijn geworden tussen t1
en t2. Maar ook als we dit in aanmerking nemen is het verschil tussen beide meetmomenten toch vrij
groot te noemen. Op t1 bestond slechts 15% uit zowel 16-minners als 23+ ers. Dit is op t2 gestegen
naar 39%. Het aandeel van groepen waar naast 16-23 jarigen ook 16-minners deel van uitmaken
daalt navenant van 58% naar 36%. Er zijn zowel op t1 als t2 opvallend weinig jonge groepen met
alleen leden jonger dan 16 jaar: respectievelijk 12% en 6% bij de groepen die er op beide momenten
waren.
De meest voorkomende leeftijdscategorie is die van jongeren die jonger zijn dan 16 in combinatie met
jongeren die tussen de 16 en 23 jaar zijn. Uit de interviews blijkt dat vaak als ondergrens een jaar of
14 wordt genoemd en de bovengrens ongeveer 20 jaar is. Jeugdgroepen die in de gehele periode
aanwezig zijn en overwegend bestaan uit Marokkaans-Nederlandse jongeren wijken wat betreft
leeftijdsopbouw enigszins af van de jeugdgroepen die niet of nauwelijks Marokkaans-Nederlandse
jongeren tellen. De overwegend Marokkaans-Nederlandse groepen zijn vaker samengesteld uit
jongeren onder de 16 jaar en jongeren tot 23 jaar, terwijl bij de andere jeugdgroepen de
leeftijdscategorie 16 tot 23 jaar vaker voorkomt. Van de alleen in 2009/2010 aanwezige jeugdgroepen
komt de leeftijdscategorie van 16-23 jaar zelfs bij 10 van de 17 groepen voor. Kennelijk houden
groepen met een homogenere leeftijdsopbouw het minder lang vol.
Resultaten Marokkaans-Nederlandse risicojongeren
Het leeftijdsprofiel van jeugdgroepen met overwegend Marokkaans-Nederlandse jongeren wijkt
af van het hiervoor geschetste beeld. Deze groepen bestaan vaker ook uit jongeren onder de
16 jaar.
Drugsgebruik en verslaving
We zijn het middelengebruik door de groep nagegaan. In de tabel staat steeds of het merendeel van
groepen wel of geen drugs gebruikt dan wel eraan verslaafd is.
Tabel 4.2: Ontwikkeling problemen middelengebruik in jeugdgroepen (bron: agenten)
Softdrugsgebruik

Harddrugsgebruik

Drugsverslaving

2009/2010

2011/2012

2009/2010

Abs.

%

Abs.

%

Abs.

%

Abs.

%

Abs.

%

Abs.

%

Meeste wel

20

61

23

72

1

4

4

14

1

4

3

11

Meeste niet

13

39

9

28

27

96

24

86

27

96

25

89

Weet niet/onbekend

2

-

3

-

7

-

7

-

7

-

7

-

Totaal

35

100

35

100

35

100

35

100

35

100

35

100

Groepen in beide

2011/2012

2009/2010

2011/2012

metingen

Het softdrugsgebruik is relatief hoog. In de meeste jeugdgroepen gebruikt het merendeel van de
jongeren softdrugs (tussen 61% en 72%). Het komt aanzienlijk minder vaak voor dat het gebruik van
harddrugs in groepen gemeengoed is. In 2009/2010 is er slechts 1 groep waar het merendeel van de
leden harddrugs gebruikt. Van verslaving aan drugs is vrijwel bij het merendeel van groepsleden geen
sprake. Hoewel het om zeer kleine aantallen gaat zien we dat dit in 2011/2012 bij 3 groepen het geval
is terwijl enkele jaren eerder slechts in 1 groep het grootste deel verslaafd is. Als sprake is van
verslaving van het grootste deel van de groep dan is dit vaak aan softdrugs. In interviews met

38

Van Montfoort/INTRAVAL

wijkagenten is regelmatig opgemerkt dat een deel van de jongeren stevige gebruikers van softdrugs
zijn. We zien tenslotte dat bij de 11 groepen die na 2009/2010 zijn verdwenen er 4 waren waarvan de
meeste leden volgens de wijkagent verslaafd waren.
Resultaten Marokkaans-Nederlandse risicojongeren
We zien onder groepen met overwegend Marokkaans-Nederlandse jongeren in grote lijnen
hetzelfde beeld. Mogelijk is op t1 bij deze categorie groepen het aandeel waar veel softdrugs
wordt gebruikt wat hoger dan bij andere groepen en iets toegenomen in de tijd, maar de
verschillen zijn klein.
Problemen thuis, met school of werk en financieel
We zijn nagegaan in hoeverre in de groepen overwegend sprake is van problemen (bijvoorbeeld
geweld) thuis, problemen met school of werk en financiële problemen. In de tabel is de ontwikkeling
op deze leefgebieden in cijfers weergegeven.
Tabel 4.3:Ontwikkeling geweld/problemen thuis; school/werk en financiële problemen (bron: agenten)
Geweld/problemen thuis

Problemen school/werk

2009/2010

2011/2012

2009/2010

2011/2012

2009/2010

2011/2012

Abs.

%

Abs.

%

Abs.

%

Abs.

%

Abs.

%

Abs.

%

Meeste wel

16

53

17

57

26

87

25

84

12

43

14

50

Meeste niet

14

47

13

43

4

13

5

16

16

57

14

50

Weet niet/onbekend

5

-

5

-

5

-

5

-

7

-

7

-

Totaal

35

100

35

100

35

100

35

100

35

100

35

100

Groepen in beide

Financiële problemen

metingen

Als we de drie leefgebieden vergelijken dat valt op dat de overgrote meerderheid van de onderzochte
overlastgevende en criminele jeugdgroepen bestaat uit jongeren die op beide meetmomenten
problemen hebben op het vlak van school of werk (respectievelijk 87% en 84%). Groepen waar
jongeren veelal problemen thuis hebben komen ook regelmatig voor: dit geldt voor ongeveer de helft
van de onderzochte jeugdgroepen. Het zelfde beeld zien we bij de frequentie waarin grotendeels
sprake was van financiële problemen. Uit interviews blijkt dat deze problematiek onder met name
zwaardere overlastgevende en criminele groepen hardnekkig. Deze jongeren zijn vaak al wat ouder
hebben geen opleiding afgemaakt en geen voor reguliere werkgevers interessant curriculum vitae.
Naast een slecht cv speelt ook het lage opleidingsniveau een rol. Veel jongeren zouden niet
beschikken over een startkwalificatie. In interviews is tevens vaak aangegeven dat een deel van de
jongeren verstandelijk beperkt is. Om welk deel van de jongeren het gaat is niet duidelijk.
Het is bemoedigend te zien dat juist de jeugdgroepen die zijn verdwenen na 2009/2010 in overgrote
meerderheid (12 van de 17) groepen waren met jongeren die thuis veel problemen hadden. Bij deze
verdwenen groepen waren er ook frequenter dan bij de andere groepen financiële problemen aan de
orde (11 van de 17). Het beeld bij de 9 nieuwe groepen laat geen opmerkelijke zaken zien.
Resultaten Marokkaans-Nederlandse risicojongeren
Groepen met vooral Marokkaans-Nederlandse jongeren laten hier duidelijk een ander beeld
zien. Onder deze groepen zijn de problemen thuis duidelijk frequenter aan de orde. De jongeren
uit jeugdgroepen met overwegend Marokkaans-Nederlandse jongeren hebben ook aanzienlijk

Van Montfoort/INTRAVAL

39

vaker financiële problemen volgen de geïnterviewde wijkagenten. En hetzelfde geldt voor
problemen met school en werk op beide meetmomenten.
Bekend bij hulpverlening en politie
In de volgende tabel geven we weer in hoeverre de jongeren bekend zijn bij hulpverlening en bij
politie.
Tabel 4.4: Bekend bij hulpverlening en bekend bij politie (bron: agenten)
Bekend bij hulpverlening

2009/2010
Groepen in

Abs.

Bekend bij politie

2011/2012
%

Abs.

2009/2010
%

Abs.

2011/2012
%

Abs.

%

beide metingen
Meesten wel

17

53

22

69

31

91

32

91

Meesten niet

15

47

10

31

3

9

3

9

Weet t/onbekend

3

-

1

-

1

-

0

-

Totaal

35

100

35

100

35

100

35

100

De meeste jongeren uit de onderzochte jeugdgroepen zijn volgens wijkagenten bekend bij de
hulpverlening. De hulp aan deze jongeren lijkt te zijn toegenomen. In 2011/2012 zijn meer jongeren uit
de jeugdgroepen bekend bij de hulpverlening dan in 2009/2010.
Nagenoeg alle jongeren uit de overlastgevende en criminele jeugdgroepen zijn bekenden van de
politie. Volgens geïnterviewde wijkagenten heeft een aanzienlijk deel van deze jongeren criminele
antecedenten. Hierover zijn geen cijfers beschikbaar. Veranderingen hebben zich hierin volgens de
wijkagenten ook niet voorgedaan. Dat kan ook in feite niet, wie eenmaal bekend is bij de politie blijft
dat ook. Dat geldt overigens ook voor een deel van de jongeren uit groepen die in 2011/2012 niet
meer als groep in de wijken zijn aangetroffen. Volgens wijkagenten zijn deze groepen uiteengevallen
en veroorzaken ze geen overlast meer. Dat wil niet zeggen dat de politie niets meer met ze van doen
heeft. Een deel van deze jongeren is vooral crimineel actief, in sommige gevallen (nog) meer dan ze
in het verleden al waren.
Resultaten Marokkaans-Nederlandse risicojongeren
De toename van de bekendheid met hulpverlening komt grotendeels voor rekening van de
groepen met voornamelijk Marokkaans-Nederlandse jongeren. Onder deze groepen is er een
toename te zien van 58% ‘merendeels bekend bij hulpverlening’ op t1 naar 81% op t2. De
politie kent ook de jongeren in deze groepen over het algemeen zeer goed.
4.3

Samenvatting

Dit hoofdstuk had betrekking op beantwoording van onderzoeksvraag 6: zijn er ontwikkelingen te zien
in het profiel/de kenmerken van de overlastplegers? We hebben gekeken naar leeftijd, drugsgebruik
en verslaving, problemen thuis, op school/met werk, de aanwezigheid van financiële problemen, en
naar de bekendheid van de jongeren bij politie en hulpverlening.

40

Van Montfoort/INTRAVAL

Om een zo zuiver mogelijk beeld te krijgen van de ontwikkelingen op de genoemde terreinen, hebben
we (anders dan in het vorige hoofdstuk) nu alleen gekeken binnen de groep die zowel op t1 als op t2
overlast veroorzaakten en waarvan de kenmerken dus van beide meetmomenten bekend zijn.
De (ontwikkelingen) van de kenmerken zijn als volgt samen te vatten:
-

De meeste groepen kennen een behoorlijke spreiding in leeftijden. De vergelijking tussen t1 en
t2 laat zien dat, gegeven het feit dat de leden van de 35 groepen inmiddels wat ouder zijn
geworden, de samenstelling van de groepen enigszins is veranderd. De mix van verschillende
leeftijden lijkt groter te zijn geworden en een aantal qua leeftijd homogeen samengestelde
groepen lijkt te zijn verdwenen.

-

In de groepen met relatief veel Marokkaans-Nederlandse jongeren zijn relatief gezien vaker

-

Er zijn weinig verschuivingen in het gebruik van drugs en het verslaafd zijn aan drugs. Op beide

jongeren onder de 16 jaar aanwezig.
meetmomenten is het gebruik van softdrugs relatief hoog. Als er sprake is van verslaving dan is
dat meestal een verslaving aan softdrugs. Bij de groepen met relatief veel MarokkaansNederlandse jongeren is het beeld in grote lijnen hetzelfde.
-

De overgrote meerderheid van de jongeren hebben zowel op t1 als op t2 problemen met school
of werk. In circa de helft van de groepen hebben de meeste jongeren ook problemen thuis. De
groepen met veel Marokkaans-Nederlandse jongeren hebben duidelijk meer problemen. Deze
jongeren hebben volgens de wijkagenten vaker problemen thuis, vaker financiële problemen en
vaker problemen op school of met werk.

-

In 2011/2012 zijn er meer jongeren bekend bij de hulpverlening dan in 2009/2010. Dat geldt met
name voor de jongeren met Marokkaans-Nederlandse achtergrond. We vatten dit op als een
duidelijke indicatie dat de hulpverlening vaker wordt ingezet als maatregel om met name de
Marokkaans-Nederlandse jongeren te ondersteunen en de overlast die zij geven, terug te
dringen.

Van Montfoort/INTRAVAL

41

42

Van Montfoort/INTRAVAL

5

Ervaringen met de aanpak

De aanpak van overlastgevende en criminele jeugdgroepen is in veel gemeenten een mix van
repressie en zorg in combinatie met een gezamenlijke inspanning gericht op de groep, de openbare
ruimte en de individuele jongere. Het effectief aanpakken van jongere uit de jeugdgroepen blijkt vaak
maatwerk te zijn. Groepsgerichte interventies worden aangevuld met een dadergerichte aanpak
toegesneden op de problematiek van een individuele jongere. Deze probleemgerichte aanpak laat
zien dat deze jongeren veelal op meerdere leefgebieden problemen hebben, die vaak ook te maken
hebben met de buurt en het gezin waarin ze opgroeien.
Zowel de respondenten van de gemeenten (n=19) als van de politie (n=43) is gevraagd naar de
belangrijkste maatregelen die zijn genomen om de overlast en criminaliteit van de jeugdgroepen te
verminderen.
Tabel 5.1: Soort maatregelen (bron: respondenten gemeente en agenten)
Gemeente

Wijkagenten

Abs.

%

Abs.

%

Zorg

33

62

19

28

Repressief

18

34

28

42

Toezicht

11

21

14

21

Fysiek

9

17

19

28

Preventie

4

8

-

0

Coördinatie

3

6

-

0

Overig

6

11

4

6

Door respondenten van de gemeente worden met name maatregelen genoemd die zijn gericht op
zorg (62%), terwijl wijkagenten relatief vaker maatregelen noemen die zijn gericht op repressie (42%).
We zijn nagegaan of de maatregelen die genoemd zijn betrekking hebben op de groep of op de
individuele jongeren.
Tabel 5.2: Maatregelen gericht op groep of individu (alleen respondenten gemeente)
Abs.

%

Groep

11

21

Individu

18

34

Beide

24

45

Totaal maatregelen

53

100

De meeste maatregelen zijn gericht op zowel de groep als het individu (45%). Maatregelen die alleen
groepsgericht (21%) zijn worden minder vaak genoemd dan maatregelen die uitsluitend op individuele
jongeren betrekking hebben (34%).
Bij de meeste maatregelen wordt geen onderscheid gemaakt naar de etnische achtergrond van de
jongere. Er zijn echter ook maatregelen die wel specifiek gericht zijn op de jongeren met een
Marokkaans-Nederlandse achtergrond.

Van Montfoort/INTRAVAL

43

Maatregelen voor iedereen
De maatregelen die op alle jeugdgroepen in een gemeente zijn gericht lopen uiteen van preventie,
meer toezicht, overwegend repressie tot intensieve (gezins)zorg.
Jongerenwerkers worden in diverse gemeenten ingezet om contact te leggen met overlastgevende
jeugdgroepen. Zij trachten met jongeren in gesprek te komen en hun overlastgevende gedrag
bespreekbaar te maken. In een enkele gemeente wordt voor het contactleggen gebruik gemaakt van
sport. Op tijdstippen dat er vaak overlast is worden door het jongerenwerk sportactiviteiten
georganiseerd. De verwachting is dat na een gezamenlijke fysieke inspanning er makkelijker contact
kan worden gelegd en met deze jongeren dan gemakkelijker kan worden gesproken over de overlast
die zij veroorzaken, de wijze waarop dit kan worden verminderd en of zij daarvoor hulp en
ondersteuning nodig hebben. Daarnaast zijn er gemeenten die een ruimte voor jongeren beschikbaar
stellen, bijvoorbeeld in een jongeren- of buurtcentrum, waar activiteiten worden georganiseerd of waar
jongeren zich zelf kunnen vermaken. Vaak is overlast het gevolg van verveling, een ruimte waar ze
naar toe kunnen en zich kunnen vermaken kan overlast hepen voorkomen. Niet alle (groepen)
jongeren stellen echter prijs op dergelijke voorzieningen. In één gemeente is de overlast duidelijk
afgenomen sinds een overlastgevende groep een eigen onderkomen kreeg in een buurtcentrum. In de
ruimte die hun is toegewezen, is een camera geïnstalleerd om toezicht te kunnen houden. De vijf
kopstukken van deze groep stond dit echter niet aan. Zij maken geen gebruik van deze voorziening.
De overige groepsleden komen er wel, waardoor de groep uiteen is gevallen en de overlast is
verminderd.
Ook wijkagenten leggen contacten met overlastgevende groepen. Uit de interviews blijkt dat zij de
jongeren uit de groepen en de gezinnen van deze jongeren vaak goed kennen Sommige wijkagenten
zijn al langer dan een decennium actief in de wijk en kennen de jongeren van kinds af aan. Zij hebben
ze zien opgroeien en gezien hoe zij zich in sommige gevallen hebben ontwikkeld tot criminele
veelplegers. Het leggen van contact en uit de anonimiteit halen van de jongeren heeft op een deel van
de overlastgevende jongeren al een positief effect. Deze jongeren passen hun gedrag aan en
gedragen zich beter. Voor de meesten is echter meer nodig.
Een belangrijk deel van de maatregelen heeft betrekking op het intensiveren van het toezicht op
overlastgevende jeugdgroepen. Hiertoe worden bijvoorbeeld straatcoaches ingezet, maar wordt ook
gebruik gemaakt van technische hulpmiddelen als cameratoezicht. De straatcoach heeft vaak als taak
het overlastgevend gedrag te signaleren, de jongeren hierop aan te spreken en inzicht te verwerven in
de samenstelling van groepen. Straatcoaches zijn dan ook vaak een belangrijke informatiebron voor
politie en gemeente. Versterkt toezicht leidt echter niet zonder meer tot minder overlast. De jongeren
moeten daarnaast door hebben dat ze in de gaten worden gehouden. Ook het bieden van hulp en
begeleiding om weer een maatschappelijke carrière op te bouwen helpt om de overlast te
verminderen.
In veel gemeenten is repressie een belangrijke maatregel om de overlast te verminderen. Dit kan vele
vormen aannemen en uiteenlopen van de inzet van jeugdboa’s, het uitdelen van bekeuringen, het
voeren van een zero-tolerance beleid, opsporingsonderzoek tot een bovenregionaal
rechercheonderzoek aan toe. Bij het uitdelen van bekeuringen wordt in sommige gemeenten een
opbouw gehanteerd. Bij een eerste bekeuring gaat er bijvoorbeeld een brief naar de ouders, bij de
tweede wordt de jonger besproken in het veiligheidshuis en bij een derde bekeuring wordt een
gebiedsverbod opgelegd. Meestal komt het echter niet zover en passen jongeren hun gedrag aan.
44

Van Montfoort/INTRAVAL

Van gebiedsverboden en samenscholingsverboden wordt in diverse gemeenten gebruik gemaakt. In
één gemeente ligt het gebruik van gebiedsverboden klaar, maar is het tot nu toe niet nodig geweest
hiervan gebruik te maken. Er zijn gemeenten waar zelfs de hardste vormen van repressie, zoals het
opsluiten van jongeren niet voldoende is. Je kunt ze immers niet allemaal opsluiten en de opgelegde
straffen zijn doorgaans laag zodat jongeren na relatief korte tijd weer vrijkomen. Zij komen dan vaak in
dezelfde buurt terug. Sommige jongeren mijden na hun detentie de jeugdgroep waarvan ze deel
uitmaakten, maar voor anderen geldt dat hun status op straat is toegenomen en dat ze stijgen in de
hiërarchie van de (criminele) jeugdgroep.
Met name in de grotere gemeenten worden notoire overlastveroorzakers of criminele jongeren in een
persoonsgericht traject of integrale aanpak geplaatst. Deze jongeren wordt hulp geboden bij het
vinden van werk of het volgen van een opleiding. Ook op andere leefgebieden waarop zij problemen
hebben, zoals wonen, schulden, gezondheid en vaardigheden, krijgen zij hulp en ondersteuning
aangeboden. Dergelijke hulp kan ook worden ingezet voor het gezin waar de jongere toe behoord.
Veel jongeren zijn blij met de hulp en ondersteuning die zij kunnen krijgen en grijpen dit met twee
handen aan, maar niet alle jongeren wensen van dit aanbod gebruik te maken. Wanneer een jongeren
weigert kan dwang en drang worden toegepast, maar voor sommige jongeren zijn geen drang- of
dwangmiddelen beschikbaar. Wanneer zij niet langer leerplichtig zijn, geen uitkering aanvragen, een
Wajong uitkering hebben, al onderdak hebben en niet malen om schulden dan staan hulpverleners
met lege handen en is er geen spreekwoordelijk stok om ze mee te slaan en te dwingen hulp te
accepteren en te voorkomen dat ze terugvallen in hun oude gedrag.
Maatregelen specifiek voor Marokkaans-Nederlandse jongeren
Bij maatregelen die specifiek betrekking hebben op Marokkaans-Nederlandse jongeren gaat het
relatief vaak om de inzet van straatcoaches die deels ook zelf van Marokkaans-Nederlandse afkomst
zijn. Straatcoaches worden ingezet om toezicht te houden en jongeren aan te spreken op hun
overlastgevende of criminele gedrag. Andere maatregelen gericht op het versterken van het toezicht
zijn bijvoorbeeld buurtvaders of het inzetten van extra cameratoezicht op een overlastlocatie.
In één gemeente wordt gebruik gemaakt van ex-gedetineerde straatcoaches van Marokkaanse
afkomst. De bedoeling is dat deze straatcoaches jongeren informeren over de negatieve gevolgen van
een gevangenisstraf en zo een bewustwordingsproces in gang zetten. Straatcoaches worden ook
soms ingezet om individuele jongeren te begeleiden, afspraken met ze te maken over hun gedrag,
school of werk en zo nodig, benaderen zij ook de ouders. Ook bij andere maatregelen is het doel vaak
om in contact te komen met de Marokkaans-Nederlandse jongeren. Door diverse wijkagenten is
benadrukt dat het van belang is in gesprek te blijven met jongeren. Er moet niet alleen óver hen
worden gesproken maar vooral mét hen. Om dat te bereiken wordt bijvoorbeeld contact gezocht met
de gezaghebbende personen van de Marokkaanse gemeenschap in een wijk. Daarnaast worden in
diverse gemeenten voor jeugdgroepen die voornamelijk uit Marokkaans-Nederlandse jongeren
bestaan bijeenkomsten georganiseerd waarvoor ook politie en hulpverlening zijn uitgenodigd. Tijdens
deze bijeenkomsten wordt met de jongere bijvoorbeeld gesproken over de ervaren overlast van
buurtbewoners.
Wat (b)lijkt te werken
Op basis van de informatie uit de interviews met gemeenterespondenten en wijkagenten aangevuld
met documenten over de maatregelen en evaluatierapporten is een inschatting gemaakt van
maatregelen die (b)lijken te werken of veelbelovend zijn. We zijn daarbij als volgt te werk gegaan:

Van Montfoort/INTRAVAL

45

-

Maatregelen die én volgens de respondent van de gemeente én volgens een of meer
wijkagenten én op basis van resultaten van onderzoek, tot afname van overlast leiden, zijn door
ons getypeerd als werkzame maatregelen

-

25

.

Maatregelen die voldeden aan twee van de drie criteria zijn door ons als veelbelovend
beschouwd.

Werkzame maatregelen zijn vooral gericht op het versterken van de organisatie rond de aanpak van
jeugdgroepen. Hierbij kan onderscheid worden gemaakt naar:
-

het inzetten van personen die een trekkersfunctie vervullen bij de aanpak, zoals de inzet van
een jeugdcoördinator of de inzet van een projectleider veiligheidshuis.

-

het verbeteren van de informatiepositie over jeugdgroepen, zoals het leveren van maatwerk per
groep gebaseerd op een analyse en uitgewerkt in een gebieds-, persoons- en delictgerichte
aanpak of een integrale aanpak van jeugdgroepen ondersteund door een gezamenlijk
registratiesysteem.

Daarnaast is het versterken van de keten een maatregel die effect lijkt te sorteren Genoemd zijn het
ontwikkelen van een ketenaanpak jeugdveiligheid met de drie routes individueel, gebiedsgericht en
groepsgericht en een integrale en geclusterde aanpak gericht op specifieke groepen. Deze
maatregelen zijn te beschouwen als veelbelovend. Dat juist in diverse gemeenten en door een relatief
groot aantal geïnterviewden nadrukkelijk wordt gewezen op het versterken van de organisatie rond de
aanpak van jeugdgroepen lijkt vooral te maken te hebben met de complexe problematiek waarmee zij
worden geconfronteerd. In de interviews is aangegeven dat afstemming en coördinatie de effectiviteit
van de mix van maatregelen die vaak wordt ingezet kan vergroten.
Specifieke maatregelen die in sommige gemeenten tot minder overlast leiden zijn het betrekken van
de ouders bij de aanpak, indien nodig het aanstellen van gezinscoaches voor gezinnen met
overlastgevende jongeren en de inzet van straatcoaches en ambulante jongerenwerkers voor de
aanpak van overlast door jeugdgroepen. De functie straatcoach is ontstaan om het gat tussen het
werk van de politie en het jongerenwerk op te vullen. Volgens Loef e.a. (2012) dient de straatcoach
zich duidelijk te positioneren.

26

Uit hun onderzoek naar het werk van de straatcoach blijkt dat er een

toegevoegde waarde van de straatcoach is wanneer zij zich dicht tegen het gezag positioneren. Hoe
‘softer’ de aanpak, hoe minder de toegevoegde waarde ten opzichte van het bestaande aanbod. De
informatie van de straatcoaches dient daarnaast te worden gebruikt om een adequate hulpverlening
aan de overlastgevende probleemjongeren en hun gezinnen te organiseren.
Als we kijken naar de maatregelen specifiek gericht op Marokkaans-Nederlandse jongeren, dan lijkt
vooral de inzet van straatcoaches een positief effect op de overlast te hebben. Dat geldt met name
voor de straatcoaches met een Marokkaans-Nederlandse achtergrond die door hun persoonlijke
ervaringen dichtbij de jongeren staan. Deze aanpak werkt in sommige gemeenten volgens zowel de
betrokkenen als onderzoeksresultaten en is door ons daarom getypeerd als een werkzame maatregel.

25

Een beperking van deze indeling kan zijn dat simpele, enkelvoudige maatregelen in kleine gemeenten minder vaak zijn

onderzocht op hun werkzaamheid. Het feit dat een maatregel niet voldeed aan de gestelde criteria betekent dan ook niet dat
deze maatregel niet werkt. Het betekent wel dat we niet of minder goed weten of de maatregel werkt.
26

L. Loef, K. Schaafsma en N. Hilhorst (2012). Aanspreken op straat. Het werk van de straatcoach in al zijn

verschijningsvormen. Reed Business, Amsterdam.

46

Van Montfoort/INTRAVAL

6

Samenvatting en conclusie

Van Montfoort heeft in samenwerking met INTRAVAL, onderzoek gedaan naar de ontwikkeling van de
jeugdoverlast binnen de 22 gemeenten die onderdeel uitmaken van het samenwerkingsverband
aanpak Marokkaans-Nederlandse risicojongeren. Het onderzoek betrof de periode 2009 - 2012.
Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelatie (Directie Integratie en Samenleving).
Onderzoeksvragen, definitie ‘overlast’ en onderzoeksmethoden
De onderzoeksvragen hadden betrekking op: (1) de ontwikkeling van de omvang en ernst van de
overlast, (2) de ontwikkeling van de kenmerken van de overlast, (3) de ontwikkeling van de
kenmerken van de overlastveroorzakers en (4) de ervaringen met de aanpak van overlast.
Om de onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden is onderscheid gemaakt naar twee
meetmomenten, te weten t1 (2009/2010) en t2 (2011/2012) en is gebruik gemaakt van verschillende
typen informatiebronnen:
-

Beschikbare resultaten van evaluatie binnen de 22 gemeenten (overlastrapportages).

-

Het registratiesysteem jeugdgroepen van politie (de zogenaamde Beke shortlist).

-

De afname van interviews binnen de gemeenten (n=19).

-

De afname van interviews met wijkagenten (n=43) over de overlast in de wijken (n=53) en over
groepen die overlast geven in de wijk.

-

De registraties jeugdoverlast die door de politie worden vastgelegd.

-

Cijfers uit de Integrale Veiligheidsmonitor (IVM) van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

De resultaten van de Beke shortlist zijn op twee manieren gebruikt:
-

als een van de bronnen die bijdragen aan beantwoording van de onderzoeksvraag naar de

-

als onderzoekspopulatie en steekproefkader van overlastgevende jeugdgroepen die nader

ontwikkeling van de omvang van de overlast;
dienden te worden onderzocht ten behoeve van beantwoording van de onderzoekvragen naar
de kenmerken van de overlast en de kenmerken van de overlastveroorzakers.
We hebben in het onderzoek als definitie voor ‘overlast’ gehanteerd: door jongeren geproduceerd,
vervelend geluid (met name: lawaai maken, schreeuwen, lallen, schelden, intimiderend en seksistisch
woordgebruik, hard brommergeluid), gebruik van drank en/of drugs, hangen op auto’s en in portieken
of tijdens late avonduren of gedurende de nacht rondhangen op pleinen, spugen, vernielen,
beschadigen en vervuilen van spullen of van de (openbare of vrij toegankelijke) ruimte.
Om zicht te krijgen op de ontwikkeling van overlast is in dit onderzoek de impact van overlast een
centraal begrip. Onder de impact wordt verstaan de combinatie van omvang (aantal groepen en
jongeren), frequentie (hoe vaak is er overlast), de ernst en ook hoe dit door burgers wordt ervaren.
Bij de steekproeftrekking hebben we ons beperkt tot twee van de drie categorieën uit de shortlist: de
overlastgevende groepen en de criminele

27

groepen. We hebben deze keuze gemaakt omdat (1) de

impact van overlast van deze groepen relatief groot is en (2) de wijkagenten met name deze jongeren
vaak goed kennen. De overlast van de derde categorie, de hinderlijke groepen is ook meegenomen in

27

Er zijn alleen criminele groepen in het onderzoek betrokken die in de wijk overlast veroorzaken volgens de door ons
gehanteerde definitie.

Van Montfoort/INTRAVAL

47

het onderzoek omdat ook gevraagd is naar de ontwikkeling van de overlast in de wijken in het
algemeen.
Via het bevragen van wijkagenten over jeugdgroepen die overlast veroorzaken zijn in totaal 61
jeugdgroepen in beeld gebracht die op een van beide of beide meetmomenten overlast
veroorzaakten. Onder deze 61 groepen zijn 35 groepen die zowel op t1 (2009/2010) als t2
(2011/2012) voor overlast zorgden. Deze groepen tellen in de analyse dus zowel mee op t1 als op t2.
Voor t1 ligt het totaal aantal groepen in het onderzoek daarmee op 52, en voor t2 op 44. Op t1 hebben
we dus de overlastkenmerken achterhaald van 52 groepen, op t2 van 44 groepen. Informatie in dit
onderzoek is daarmee gebaseerd op een vrij groot deel van het totaal aantal jeugdgroepen in de
typologieën ‘overlastgevend’ en ‘crimineel’ in de onderzochte gemeenten. De dekking bedraagt voor
beide typologieën namelijk respectievelijk 49% (t1) en 65% (t2).
De centraal opgevraagde politieregistraties ‘jeugdoverlast’ en de gegevens uit de Integrale
Veiligheidsmonitor (IVM) van het CBS over de veiligheidsbeleving van burgers en de perceptie van
overlast, vormen de secundaire bronnen van informatie voor het onderzoek. Wegens de overgang
naar een ander registratiesysteem hebben we voor wat betreft de politieregistraties gekozen voor een
vergelijking tussen de registraties van 2010 en 2011. De ontwikkeling van de perceptie van overlast
(IVM) is gebaseerd op een vergelijking van cijfers over 2009 en 2011.
Ontwikkeling omvang en ernst overlast
De primaire bronnen die in dit onderzoek zijn geraadpleegd, wijzen duidelijk in de richting van een
afname van jongerenoverlast. In ongeveer 40% van de wijken in de steekproef zien wijkagenten die
de jeugdgroepen van dichtbij kennen, een duidelijke afname van overlast in hun wijk. In nog eens
bijna een kwart van de wijken zien wijkagenten een lichte afname in de periode 2009 - 2012.
Ambtenaren van gemeenten zien eenzelfde trend. Ook de ernst van overlast is volgens de primaire
bronnen verminderd.
Als we beide bronnen (respondenten van gemeente en wijkagenten) combineren en ook nagaan of er
in documentatie gedegen ondersteuning te vinden is, dan blijft een constatering in de richting van een
afname duidelijk overeind staan. In 8 van 19 gemeenten (dus 42%) wordt een afname van overlast
door zowel gemeente als wijkagenten gefundeerd door gedegen evaluaties of andere rapportages.
Hoewel cijfers van de shortlistmetingen lastig te gebruiken zijn om totale aantallen groepen in de tijd te
volgen, kunnen we voorzichtig stellen dat dit beeld ook wordt ondersteund door een afname van het
aantal groepen. In 2011/2012 komen namelijk duidelijk minder groepen uit de shortlistmetingen naar
voren dan enkele jaren eerder.
Als we inzoomen op groepen die voor minstens de helft bestaan uit Marokkaans-Nederlandse
risicojongeren dan zien we (weliswaar iets minder scherp) dezelfde trend.
De secundaire bronnen leveren een tweeledig beeld op van de ontwikkeling van de jeugdoverlast.
In 13 gemeenten daalt het aantal politieregistraties van jongerenoverlast en nergens is sprake van
een duidelijke stijging. De balans wat betreft de beleving van burgers is omgekeerd: in 6 gemeenten
zien we een verslechtering in de beleving van de veiligheid van burgers als 2009 en 2011 worden
vergeleken terwijl in 3 gemeenten de situatie in de beleving van burgers enigszins is verbeterd.
Informatie over de ontwikkeling van de impact van jeugdoverlast, vanuit de primaire en secundaire
bronnen verzameld, is vervolgens naast elkaar gelegd. Daarmee ontstaat per gemeente een overall
beeld van de ontwikkeling. Bij het bepalen van een gewogen overall conclusie per gemeente, wegen
de primaire bronnen het zwaarst. De eindconclusie is voor een gemeente echter alleen positief als
48

Van Montfoort/INTRAVAL

een geconstateerde afname op basis van de primaire bronnen door minstens één van de secundaire
bronnen wordt ondersteund en niet door de andere bron wordt tegengesproken. Op basis van deze
weging is de conclusie dat de ontwikkeling van jeugdoverlast in positieve richting lijkt uit te vallen. Het
aantal gemeenten met een positieve ontwikkeling (‘+’) bedraagt 8 (waaronder twee G4-steden:
Amsterdam en Utrecht). In nog eens 8 gemeenten is er mogelijk sprake van een verbetering, maar
zou de situatie ook onveranderd kunnen zijn (‘0/+’): hier is een G4-stad: Rotterdam. In 2 gemeenten is
in het geheel geen trend (‘0’) te signaleren op basis van de gecombineerde bronnen. In 3 gemeenten
(waaronder Den Haag) wijzen bronnen een verschillende richting uit (‘+/-‘): er zijn aanwijzingen dat de
impact van overlast is verminderd, maar ook aanwijzingen dat van een verslechtering sprake is. Dan
is er nog één gemeente waar de trend ofwel gelijkblijvend of licht negatief is. In geen van de 22
gemeenten concluderen we een duidelijk negatieve ontwikkeling van de impact van jeugdoverlast op
basis van de gecombineerde bronnen.
We kunnen al met al dus concluderen dat over het geheel van 22 gemeenten genomen, van een
afname van jeugdoverlast sprake is als de situatie in 2011/2012 wordt vergeleken met 2009/2010.
Ontwikkeling kenmerken overlast
De onderzoeksvraag naar de ontwikkeling van de kenmerken van de overlast is beantwoord op basis
van de interviews met de wijkagenten over overlastgevende en criminele groepen. De meeste
wijkagenten kennen de groepen en de individuele jongeren goed, soms al van jongs af aan. Van de
geïnterviewde (wijk)agenten zijn sommigen al meer dan tien jaar werkzaam te zijn in de wijk.
Bovendien worden met de shortlistmethodiek gegevens van individuele jongeren vastgelegd en
besproken in casusoverleggen, waarvan de wijkagenten deel uit maken.
Gezien de kleine aantallen is enige voorzichtigheid bij het interpreteren van verschillen tussen t1 en t2
geboden maar omdat een relatief groot deel van alle overlastgevende en criminele groepen in de
analyse is betrokken, hebben analyses bij deze kleine aantallen wel degelijk zeggingskracht.
De volgende ontwikkelingen komen uit de analyse naar voren:
-

De groepsgrootte lijkt af te nemen, er zijn in 2011/2012 minder groepen met meer dan 10 leden.
Dat is het duidelijkst bij de groepen die zowel in 2009/2010 als in 2011/2012 overlast
veroorzaken.

-

De meeste groepen zorgden en zorgen gedurende bijna het hele jaar voor overlast. De
frequentie door de week lijkt wel af te nemen. In 2011/2012 blijft de overlast vaker beperkt tot
een of enkele dagen per week. Ook dit zien we het meest duidelijk bij de groepen die zowel in
2009/ 2010 als in 2011/2012 voor overlast zorgen.

-

Er is een duidelijke tendens van afname van de impact van de geluidsoverlast. Bij de overige
vormen van overlast (vernielingen, lastig vallen en intimidatie) zijn er nauwelijks verschillen
tussen t1 en t2.

-

De groepen verblijven vaker in meerdere wijken, de spreiding over verschillende locaties binnen
één wijk, laat een echter beetje diffuus beeld zien. De groepen die door de jaren heen overlast
veroorzaken hebben hun gedrag niet veranderd. De nieuwe groepen verblijven wellicht wat
vaker op meerdere locaties in de wijk.

-

We vonden geen verschillen in kenmerken van de overlast tussen de groepen met relatief veel
Marokkaans-Nederlandse jongeren en de groepen waarvoor dat niet geldt.

Ontwikkeling profiel overlastplegers
Ook de onderzoeksvraag naar de ontwikkeling van het profiel van de overlastveroorzakers is
beantwoord op basis van de interviews met de wijkagenten. We hebben hierbij alleen gekeken naar
de 35 groepen die er zowel in de periode 2009/2010 (t1) waren als in de periode 2011/2012 (t2)
Van Montfoort/INTRAVAL

49

overlast veroorzaakten. Het gaat dus maar om een beperkt deel van alle overlastgevende en criminele
groepen, maar door alleen de groepen te bekijken die zowel op t1 als op t2 actief waren, kunnen we
de vraag naar de ontwikkeling van het profiel van de overlastveroorzakers wel het beste
beantwoorden. Voorzichtigheid is echter zeker geboden is bij het generaliseren van de resultaten.
De analyse van de ontwikkeling van de kenmerken van de overlastplegers levert het volgende beeld
op.
-

De meeste groepen kennen een behoorlijke spreiding in leeftijden. De vergelijking tussen t1 en
t2 laat zien dat, gegeven het feit dat de leden van de 35 groepen inmiddels wat ouder zijn
geworden, de samenstelling van de groepen enigszins is veranderd. De mix van verschillende
leeftijden lijkt groter te zijn geworden en een aantal qua leeftijd homogeen samengestelde
groepen lijkt te zijn verdwenen.

-

In de groepen met relatief veel Marokkaans-Nederlandse jongeren zijn relatief gezien vaker
jongeren onder de 16 jaar aanwezig.

-

Er zijn weinig verschuivingen in het gebruik van drugs en het verslaafd zijn aan drugs. Op beide
meetmomenten is het gebruik van softdrugs relatief hoog. Als er sprake is van verslaving dan is
dat meestal een verslaving aan softdrugs. Bij de groepen met relatief veel MarokkaansNederlandse jongeren is het beeld in grote lijnen hetzelfde.

-

De overgrote meerderheid van de jongeren hebben zowel op t1 als op t2 problemen met school
of werk. In circa de helft van de groepen hebben de meeste jongeren ook problemen thuis. De
groepen met veel Marokkaans-Nederlandse jongeren hebben duidelijk meer problemen. Deze
jongeren hebben volgens de wijkagenten vaker problemen thuis, vaker financiële problemen en
vaker problemen op school of met werk.

-

In 2011/2012 zijn er meer jongeren bekend bij de hulpverlening dan in 2009/2010. Dat geldt met
name voor de jongeren met Marokkaans-Nederlandse achtergrond. We vatten dit op als een
duidelijke indicatie dat de hulpverlening vaker wordt ingezet als maatregel om met name de
Marokkaans-Nederlandse jongeren te ondersteunen en de overlast die zij geven, terug te
dringen.

Ervaringen met de aanpak
Het is in dit onderzoek lastig gebleken om te achterhalen welke concrete maatregelen wel en welke
niet werken om overlast te verminderen. We hebben wel in meer algemene zin zicht gekregen op de
elementen die in een goede aanpak aanwezig dienen te zijn.
De aanpak van overlastgevende en criminele jeugdgroepen is in veel gemeenten een mix van
repressie en zorg in combinatie met een gezamenlijke inspanning gericht op de groep, de openbare
ruimte en de individuele jongere. Het effectief aanpakken van jongeren uit de jeugdgroepen blijkt vaak
maatwerk te zijn. Groepsgerichte interventies worden aangevuld met een dadergerichte aanpak
toegesneden op de problematiek van een individuele jongere.
Jongerenwerkers worden (net als wijkagenten) in diverse gemeenten ingezet om contact te leggen
met overlastgevende jeugdgroepen. Het leggen van contact en uit de anonimiteit halen van de
jongeren heeft op een deel van de overlastgevende jongeren al een positief effect. Deze jongeren
passen hun gedrag aan en gedragen zich beter. Voor de meesten is echter meer nodig.
Een belangrijk deel van de maatregelen heeft betrekking op het intensiveren van het toezicht op
overlastgevende jeugdgroepen. Hiertoe worden bijvoorbeeld straatcoaches ingezet, maar wordt ook
gebruik gemaakt van technische hulpmiddelen als cameratoezicht. Ook de straatcoach heeft vaak als
taak het overlastgevend gedrag te signaleren, de jongeren hierop aan te spreken en inzicht te
verwerven in de samenstelling van groepen. Straatcoaches worden soms ook ingezet om individuele
50

Van Montfoort/INTRAVAL

jongeren te begeleiden, afspraken met ze te maken over hun gedrag, school of werk. Zo nodig,
benaderen zij ook de ouders. Straatcoaches zijn vaak ook een belangrijke informatiebron voor politie
en gemeente. De functie straatcoach is ontstaan om het gat tussen het werk van de politie en het
jongerenwerk op te vullen. Volgens Loef e.a. (2012) dient de straatcoach zich duidelijk te
positioneren.

28

Uit hun onderzoek naar het werk van de straatcoach blijkt dat er een toegevoegde

waarde van de straatcoach is wanneer zij zich dicht tegen het gezag positioneren. Hoe ‘softer’ de
aanpak, hoe minder de toegevoegde waarde ten opzichte van het bestaande aanbod. De informatie
van de straatcoaches dient daarnaast te worden gebruikt om een adequate hulpverlening aan de
overlastgevende probleemjongeren en hun gezinnen te organiseren.
In veel gemeenten is repressie een belangrijke maatregel om de overlast te verminderen. Dit kan vele
vormen aannemen en uiteenlopen van de inzet van jeugdboa’s, het uitdelen van bekeuringen, het
voeren van een zero-tolerance beleid, opsporingsonderzoek tot een bovenregionaal
rechercheonderzoek aan toe.
Met name in de grotere gemeenten worden notoire overlastveroorzakers of criminele jongeren in een
persoonsgericht traject of integrale aanpak geplaatst. Deze jongeren (en het gezien van herkomst)
wordt hulp geboden bij het vinden van werk, het volgen van een opleiding en bij problemen op andere
leefgebieden zoals wonen, schulden, gezondheid en vaardigheden.
Binnen het kader van dit onderzoek hebben we maatregelen die én volgens de respondent van de
gemeente én volgens een of meer wijkagenten én op basis van resultaten van onderzoek, tot afname
van overlast leiden, als werkzame maatregelen beschouwd. Maatregelen die voldeden aan twee van
de drie criteria zijn door ons als veelbelovend beschouwd.
Werkzame maatregelen zijn vooral gericht op het versterken van de organisatie rond de aanpak van
jeugdgroepen. Hierbij kan onderscheid worden gemaakt naar:
-

het inzetten van personen die een trekkersfunctie vervullen bij de aanpak, zoals de inzet van
een jeugdcoördinator of de inzet van een projectleider veiligheidshuis.

-

het verbeteren van de informatiepositie over jeugdgroepen, zoals het leveren van maatwerk per
groep gebaseerd op een analyse en uitgewerkt in een gebieds-, persoons- en delictgerichte
aanpak of een integrale aanpak van jeugdgroepen ondersteund door een gezamenlijk
registratiesysteem.

Daarnaast is het versterken van de keten een maatregel die effect lijkt te sorteren Genoemd zijn het
ontwikkelen van een ketenaanpak jeugdveiligheid met de drie routes individueel, gebiedsgericht en
groepsgericht en een integrale en geclusterde aanpak gericht op specifieke groepen. Deze
maatregelen zijn te beschouwen als veelbelovend.
Specifieke maatregelen die in sommige gemeenten tot minder overlast leiden zijn het betrekken van
de ouders bij de aanpak, indien nodig het aanstellen van gezinscoaches voor gezinnen met
overlastgevende jongeren en de inzet van straatcoaches en ambulante jongerenwerkers. De inzet van
met name straatcoaches die zelf ook een Marokkaans-Nederlandse achtergrond hebben en daardoor
dichterbij de jongeren staan, blijkt in sommige gemeenten te werken als specifieke maatregel voor de
Marokkaans Nederlandse-risicojongeren.

28

L. Loef, K. Schaafsma en N. Hilhorst (2012). Aanspreken op straat. Het werk van de straatcoach in al zijn

verschijningsvormen. Reed Business, Amsterdam.

Van Montfoort/INTRAVAL

51

Eindconclusie ten aanzien van ontwikkeling en kenmerken overlast
Er is over het geheel genomen binnen de 22 gemeenten sprake van een afname van jeugdoverlast
als de situatie in 2011/2012 wordt vergeleken met de situatie in 2009/2010. Deze trend zien we ook
(in lichtere mate) bij de overlast die wordt veroorzaakt door jeugdgroepen die voor het merendeel
bestaan uit Marokkaans-Nederlandse risicojongeren. Wat betreft de ontwikkeling van de kenmerken
van de overlast hebben we aanwijzingen gevonden dat (1) de groepsgrootte lijkt af te nemen, (2) de
overlast minder vaak gedurende de gehele week plaats vindt, (3) de impact van geluidsoverlast is
afgenomen en (4) de groepen zich vaker in meerdere wijken ophouden.
Wat betreft de ontwikkeling van de kenmerken van de overlastveroorzakers hebben we aanwijzingen
gevonden dat de groepen in vergelijking met 2009/2010 meer divers zijn samengesteld wat betreft
leeftijd. De groepen die voor het merendeel bestaan uit Marokkaans-Nederlandse jongeren
onderscheiden zich van de andere groepen in het feit dat hier vaker jongeren onder de 16 aanwezig
zijn. Verder blijkt dat er in 2011/2012 meer jongeren bekend zijn bij de hulpverlening dan enkele jaren
eerder. Dat laatste geldt met name voor de Marokkaans-Nederlandse jongeren. Deze jongeren lijken
ook meer problemen te hebben dan de andere jongeren. Een grotere bekendheid bij de hulpverlening
vatten we op als een indicatie dat de hulpverlening vaker wordt ingezet als maatregel om de overlast
terug te dringen. Met name ten aanzien van de laatste bevindingen (over de kenmerken van de
overlastveroorzakers) dient te worden opgemerkt dat deze betrekking hebben op kleine aantallen.
Deze resultaten zijn daarom alleen indicatief.

52

Van Montfoort/INTRAVAL

BIJLAGE 1 Onderzoeksverantwoording

In deze bijlage gaan we op een aantal punten van de gevolgde methode nader in, te weten:
1.

De verantwoording van de steekproeftrekking jeugdgroepen uit de shortlist.

2.

De analyse van politieregistraties van situaties van jeugdoverlast.

3.

De analyse van cijfers Integrale Veiligheidsmonitor (IVM).

We geven ten slotte ook een aantal overwegingen weer die meegespeeld hebben bij de keuze van het
onderzoeksdesign.
Ad 1 Verantwoording steekproeftrekking jeugdgroepen
Bij de selectie van wijkagenten van politie voor het afnemen van een telefonisch interview over
overlast van jeugdgroepen in hun werkgebied is als volgt te werk gegaan. We beschrijven
achtereenvolgens de uitgangspunten vooraf, de werkwijze in de praktijk; de resulterende respons. We
sluiten af met enkele opmerkingen over de generaliseerbaarheid van resultaten.
Centrale uitgangspunten
Voorop staat dat de steekproeftrekking twee doelen dient:
1.

Op basis van deze steekproef moet het mogelijk zijn uitspraken te doen op het niveau van de
22 gemeenten gezamenlijk. Hiervoor is allereerst nodig voldoende omvang voor statistische
power. In de onderzoeksopzet is ingezet op een bereik van alle geschatte 100 groepen in 22
gemeenten. We hebben 61 van de beoogde 100 groepen in de respons. Gezien het korte
tijdsbestek van dit onderzoek een goed resultaat. We hebben steeds per gemeente ofwel een
aselecte of een gestratificeerde steekproef getrokken. In kleinere gemeenten zijn vaak alle
groepen meegenomen in het onderzoek.

2.

Op basis van de steekproef moet het mogelijk zijn uitspraken van respondenten van gemeente
te double-checken. Daarbij moet de steekproef op gemeenteniveau ook in staat stellen om
tenminste indicatief uitspraken te kunnen doen over de ontwikkeling van overlast.

Door het aselect trekken van een steekproef is in enkele gemeenten een ondervertegenwoordiging
ontstaan van wijken waar maatregelen zijn ingezet. Waar zich dit voordeed is in een enkel geval
aanvullend een extra wijkagent geïnterviewd. Door de beperkte omvang heeft dit geen invloed op de
beschreven resultaten.
Respons
Allereerst presenteren we de populatie en respons per type groep waarbij we alleen de
overlastgevende en criminele groepen betrekken omdat dit ons steekproefkader is geweest.

Van Montfoort/INTRAVAL

53

Tabel B1: Populatie en respons per type groep voor overlastgevende

29

en criminele groepen

2009/2010

2011/2012

Populatie

Respons

Populatie

Respons

Overlastgevend

72

35 (49%)

46

35 (76%)

Crimineel

37

17 (46%)

22

7 (32%)

109

52 (48%)

68

44 (65%)

Type groep

Totaal

Het responspercentage van 48% op t1 en 65% op t2 betekent dat een flink deel van de
overlastgevende en criminele groepen in dit onderzoek zijn meegenomen. Hoewel dit
responspercentage een goed resultaat is, dient te worden bedacht dat de aantallen groepen (met
name het aantal van 35 groepen dat in hoofdstuk 4 centraal staat) wel relatief klein zijn. Resultaten
dienen daarom met de nodige voorzichtigheid te worden bekeken. Dit is in de beschrijving ook gedaan
door steeds genuanceerde en voorzichtige conclusies te trekken.
In de hierna volgende tabellen zijn per gemeente de aantallen jeugdgroepen opgenomen in zowel de
populatie als de respons. De tabel is in twee delen gesplitst omdat voor een deel van de gemeenten
het onderscheid hinderlijk en overlastgevend in de praktijk soms door elkaar liep. Dat wil zeggen dat
jeugdgroepen die volgens de shortlist ‘overlastgevend’ waren, door de wijkagent tijden het interview
soms als hinderlijk werden getypeerd. Daarom zijn in het tweede deel van de responstabel de typen
‘hinderlijk’ en ‘overlastgevend’ samengevoegd.
Tabel B2-1: Typen jeugdgroepen: populatie en respons (deel 1)
Hinderlijk

Overlastgevend

Crimineel

2009/

2011/

2010

2012

Popu-

Popu-

Popu-

Res-

Popu-

Res-

Popu-

Res-

Popu-

Res-

latie

latie

latie

pons

latie

pons

latie

pons

latie

pons

Amsterdam

19

8

10

4

11

4

9

2

2

1

Amersfoort

11

10

9

3

5

1

1

0

0

0

Eindhoven

18

17

9

1

3

1

2

1

1

0

Gorinchem

11

6

1

1

1

1

0

0

0

0

Gouda

17

5

3

2

4

2

3

2

1

1

Veenendaal

4

5

2

2

0

0

0

0

0

0

Roosendaal

7

4

3

0

2

0

2

3*

1

0

Totaal

87

55

37

13

26

9

17

8

5

2

2009/2010

2011/2012

2009/2010

2011/2012

29

In het interview met wijkagenten bleek in enkele gevallen dat een groep die volgens de shortlist ‘overlastgevend’ was in feite
volgens de agent als ‘hinderlijk’ getypeerd zou moeten worden. Hiermee houden we in deze tabel geen rekening. In de
volgende uitgebreide tabel per gemeente is dit wel verdisconteerd.

54

Van Montfoort/INTRAVAL

Tabel B2-2: Typen jeugdgroepen: populatie en respons (deel2)
Hinderlijk/Overlastgevend
2009/2010

Crimineel

2011/2012

2009/2010

2011/2012

Popu-

Res-

Popu-

Res-

Popu-

Res-

Popu-

Res-

latie

pons

latie

pons

latie

pons

latie

pons

Culemborg

9

0

6

0

1

1

1

1

Ede

12

3

5

5

1

0

0

0

Lelystad

7

1

3

1

0

0

0

0

Oosterhout

4

2

10

3

1

1

1

0

Maassluis

3

2

1

1

0

0

2

1

Utrecht

41

2

26

5

8

3

10

0

Helmond

19

1

9

1

3

2

0

0

Tilburg

Nb*

3

Nb*

1

1

1

0

0

Schiedam

9

1

9

0

0

0

0

0

Leiden

11

3

5

1

1

1

0

0

Den Bosch

13

2

13

4

3

2

2

1

Zeist

9

2

2

2

1

1

1

1

137

22

89

24

20

12

17

4

Totaal

30

*: Nb= niet bekend.

Overwegingen keuze overlastgevende en criminele groepen als kader
We hebben ervoor gekozen om de shortlisttypen overlastgevende en criminele groepen als
steekproefkader te kiezen. De aantallen jeugdgroepen volgens de scoring van groepen met de
shortlistmethodiek in 2011/2012 (t1) en 2009/2010 (t0) zijn gebruikt als steekproefkader. In de praktijk
bleken cijfers over aantallen hinderlijke, overlastgevende en criminele groepen in alle 22 gemeenten
bekend. De keuze voor overlastgevende en criminele groepen is gemaakt omdat we zoveel mogelijk,
zo concreet mogelijk en zo betrouwbaar mogelijke informatie willen verzamelen.
1.

De totale omvang van het steekproefkader in de 22 gemeenten (vooraf geschat op totaal circa
100 groepen) is behapbaar. De aantallen hinderlijke groepen liggen veel hoger.

2.

De shortlistmethodiek is een methode om groepen te signaleren. Agenten kunnen zich soms
niet vinden in de groepen die uit een scoring naar voren komen, ook als ze zelf bij de scoring
betrokken waren. Om discussie te voorkomen (is dit al echt een jeugdgroep die er toe doet of
valt de overlast erg mee) is ervoor gekozen om niet specifiek op hinderlijke groepen te
selecteren. Juist bij deze categorie zijn groepsgrenzen onduidelijker.

3.

Gemeenten plegen met name inzet op wijken of groepen waar de impact van overlast op de
wijk het ernstigst is. Dit is met name overlast veroorzaakt door overlastgevende en criminele, en
minder door hinderlijke groepen. Niet alleen de grotere omvang van overlast is een reden de
twee categorieën te selecteren, maar ook het feit dat we zicht willen krijgen op resultaten van
de inzet van maatregelen.

4.

De typen overlastgevende en criminele groepen vertonen ernstiger gedragingen (inclusief
delicten) dan hinderlijke groepen waardoor agenten de groepen beter kennen. Ze zijn dan beter
in staat zo specifiek en betrouwbaar mogelijke informatie te geven. Kenmerken van hinderlijke
groepen zijn waarschijnlijk minder goed bekend bij de agenten.

30

Het totaal aantal verschilt enigszins van de totalen in tabel 2.2 en in tabel B.1 doordat voor Tilburg het aantal hinderlijke
groepen niet bekend is.

Van Montfoort/INTRAVAL

55

5.

De overlast door hinderlijke groepen blijft niet buiten beschouwing in deze bron. Agenten zijn
naast informatie over specifieke groepen ook bevraagd op ontwikkeling van jeugdoverlast in de
gehele wijk, dus inclusief de overlast van hinderlijke groepen. In de praktijk schatten we dat in
ongeveer de helft van de geselecteerde wijken zich ook hinderlijke groepen bevinden. Deze
categorie overlast is op deze wijze voldoende in het onderzoek meegenomen.

6.

Tot slot: de andere bron vanuit politie (GIDS-registraties jeugdoverlast) heeft juist relatief sterker
betrekking op lichtere misdragingen en daarmee op indicaties van overlast door hinderlijke
groepen. Hiermee is er een beter evenwicht tussen de bronnen onderling.

Werkwijze in de praktijk
We hebben de volgende stappen gevolgd bij de steekproeftrekking van wijkagenten.
1.

Vaststellen totaal aantal jeugdgroepen (O en C) in de gemeente op de meetmomenten t0 en t1.

2.

Als het totaal aantal groepen kleiner of gelijk is aan 3 (matig of sterk stedelijk) of aan 7 (zeer
sterk stedelijk) dan worden alle betreffende wijkagenten benaderd.

3.

Is dit niet het geval dan is een steekproef getrokken. A-select zijn 3 (matig/sterk stedelijke
gemeenten) of 7 (zeer sterk stedelijke gemeenten) groepen gekozen.

Ad 2 Registratiegegevens politie
Respons
Via de VTSPN zijn de functioneel beheerders van de 12 betrokken regiokorpsen gevraagd gegevens
aan te leveren over 2010 en 2011. De respons:
1.

Respons op gemeenteniveau: 100% (22 van de 22).

2.

Respons op wijkniveau: 41% (9 van de 22).

Keuze code E35 ‘jeugdoverlast’
Door politie geregistreerde gegevens omtrent jeugdoverlast zijn als ondersteunende bron in dit
onderzoek gebruikt. We hebben ervoor gekozen om aantallen incidenten in kaart te brengen in de
jaren 2010 en 2011 met de code E35 (‘overlast jeugd’). Hier wordt ingegaan op overwegingen bij de
gevolgde werkwijze. Eerst leggen we uit waarom het onttrekken van volledige kwantitatieve gegevens
over overlast in registraties van politie zeer complex is. Het is lastig om cijfermatige gegevens over
‘overlast’ te onttrekken aan de registratiesystemen van politie die direct vertaald kunnen worden naar
de aard en omvang van jeugdoverlast in een buurt, wijk of gemeente. Incidenten gerelateerd aan
jeugdoverlast kunnen namelijk in veel verschillende categorieën worden geregistreerd. Het loont niet
om binnen het korte tijdsbestek van dit onderzoek uitgebreid in te zetten op de analyse van door
politie geregistreerde overlast. Redenen hiervoor zijn bijvoorbeeld:
1.

De meldingsangst of meldingsmoeheid in sommige wijken beïnvloedt de validiteit van gegevens
in negatieve zin. Dat hiervan soms sterk sprake is, wordt in de interviews door agenten ook
actief aangegeven.

2.

Het is bekend dat de registratiediscipline van agenten per persoon verschilt. Juist de meldingen
jeugdoverlast is een vrij zachte categorie, waarbij deze discipline van invloed is op het aantal
registraties.

3.

Er zijn indicaties dat met de introductie van het nieuwe registratiesysteem voor politie (BVH)
ook bij agenten registratiemoeheid is opgetreden. Dit heeft een negatieve invloed op de
betrouwbaarheid van gegevens.

56

Van Montfoort/INTRAVAL

4.

Het ontsluiten van valide en betrouwbare cijfers uit het registratiesysteem is in theorie wel
mogelijk. Het is mogelijk om aan de hand van een slimme query (=commando zoekstructuur) uit
het registratiesysteem van politie alle geregistreerde incidenten te onttrekken. Hiervoor is echter
teveel specifieke informatie op wijk- en op persoonsniveau nodig. Je moet dan individuen uit
een specifieke groep op naam in de query te benoemen. Ook is het nodig specifieke locaties in
de wijk op naam mee te nemen. Alleen dan is het mogelijk om alle incidenten en
overlastgerelateerde delicten op te sporen in de registratiesystemen. En dan nog zou een zeer
groot aantal codes gedefinieerd moeten worden

31

waarvan kan worden verwacht dat ze kunnen

duiden op overlast. Door namen, locaties en ook bijvoorbeeld leeftijdsgrenzen in te voeren kan
in de systemen geautomatiseerd worden gezocht. Het zoeken op naam en locatie vraagt veel
startinformatie (welke namen en locaties?). Dat is voor 22 gemeenten ondoenlijk binnen het
tijdsbestek van dit onderzoek.
5.

Het raadplegen van een alternatieve bron zoals de aantallen meldingen die bij de meldkamers
binnenkomen is niet mogelijk. Reden hiervoor is dat politie deze gegevens niet centraal kan
aanleveren. Binnen het tijdsbestek van het onderzoek is het niet mogelijk bij de afzonderlijke 12
politieregio’s deze gegevens op te vragen. Daarnaast kleven er ook aan het gebruik van deze
cijfers bezwaren. De invloed van veelvuldig meldende burgers is in deze cijfers relatief groot.
Verder gaan veel andere genoemde bezwaren (bijvoorbeeld de registratiediscipline in de
meldkamer) ook hier op.

De enige binnen het tijdsbestek haalbare aanpak is de gekozen aanpak en de analyse van de code
‘E35’.
Validiteit en betrouwbaar van de gevolgde werkwijze
Het in kaart brengen van aantallen in de categorie E35 is nuttig als aanvullende bron die indicatief
informatie biedt over ontwikkelingen jeugdoverlast. Op voorhand weten we dat het geboden beeld
slechts een deel van de overlast door jeugdgroepen betreft. Het is een betrouwbare bron als we de
aantallen niet in absolute zin beschouwen, maar vooral focussen op de ontwikkelingen in de tijd. Door
verschillend gebruik tussen regio’s en werkgebieden van politie heeft het weinig zin de hoogte
onderling te vergelijken. Ook is het dus niet zinvol aantallen af te zetten tegen bevolkingsaantallen in
een gemeente of wijk.
De volgende indicaties duiden erop dat deze code een redelijk betrouwbaar en valide beeld van
ontwikkelingen binnen een wijk of gemeente kan bieden:
•

De code E35 is al in gebruik sinds 1996

•

We zien weinig systematische verschillen in de hoogte van aantallen als we de voormalige

32

.

X-Poll regio’s vergelijken met andere regio’s

33

.

31

Er is een selectie van codes nodig waarbij gekeken wordt naar de meest voorkomende soorten delicten in overlastgroepen.
Dit is erg lastig om dat de aard van overlastgevende jeugdgroepen zeer sterk varieert. Een snelle scan van de in gebruik zijnde
maatschappelijke klassen in het systeem BVH laat zien dat een kwart (namelijk 61 van de in totaal 239 codes) voor deze
selectie in aanmerking komen. We hebben bij deze scan zeer beperkt inbraken en/of geweldsdelicten meegenomen. De codes
lopen uiteen van ‘eenvoudige mishandeling’, ‘straatroof’, ‘belediging’, ‘overtreding apv’, ‘ruzie/twist zonder gevolgen’, ‘vernieling
van/aan auto’ tot ‘overige delicten openbare orde’. Een volledig overzicht in de tabel in de bijlage.
32
Er zijn recent aanvullend ook drie codes in het systeem opgenomen die specifiek betrekking hebben op de jeugdgroepen in
de drie Beke-categorieën. Deze blijken nog vrijwel niet in gebruik te zijn in de regio’s.
33
Reden om deze vergelijking te maken is het feit dat in X-Poll regio’s al voor de invoering van BVH werd gewerkt met een
indeling in maatschappelijke klassen zoals nu algemeen ingevoerd middels BVH. De BPS-regio’s hanteerden een (veel groter
en diverser) systeem van incidentcodes dat duidelijk anders was opgezet.

Van Montfoort/INTRAVAL

57

•

Er zijn in BVH slechts zeven verschillende expliciete overlastcategorieën opgenomen, die
inhoudelijk duidelijk onderling van elkaar verschillen.

E33

OVERLAST DOOR GESTOORDE/OVERSPANNEN PERSOON

E35

MELDING OVERLAST JEUGD

E36

OVERLAST VUURWERK (ZONDER GEVOLGEN)

E41

OVERLAST ZWERVERS

M131

OVERLAST VUURWERK

E38

OVERLAST IVM DRUGS

M21

OVERLAST STAND/ROOK/STOF

E391

OVERLAST STALKER

Er worden in geen van de 22 gemeenten grote trendbreuken aangetroffen in de maandcijfers.
Aantallen registraties in plaats van aantallen incidenten
We dienen te bedenken dat de aantallen betrekking hebben op registraties en niet perse op
incidenten. Ook als politie een jeugdgroep actief benadert, een gesprek voert met de jongeren en
hiervan verslag doet in het registratiesysteem kan dit leiden dit tot een registratie jeugdoverlast. In de
meeste gevallen gaat het om lichte incidenten. Zo gauw sprake is van een gepleegd delict in een
overlastgevende jeugdgroep zal er doorgaans onder meer specifieke (vaak delict-)categorieën worden
geregistreerd. Deze delicten zijn in de aantallen niet meegenomen en de hoogte zegt dus meer over
lichtere vormen van overlast, dan over incidenten gerelateerd aan zwaardere groepen waar veel
sprake is van overlastcriminaliteit.
Ad 3: Cijfers Integrale Veiligheidsmonitor (IVM) van het Centraal Bureau voor Statistiek
Werkwijze
Via het CBS is bij Bureau Veiligheidsmonitor een account verkregen voor het online betrekken van
gegevens uit de dataset. ABF Research ondersteunt en beheert de gegevens. De gemeenten zijn alle
ervan op de hoogte gesteld dat gemeentelijke gegevens via een account voor dit onderzoek
beschikbaar zijn gesteld. Dit is gebeurd via de contactpersonen van Bureau Veiligheidsmonitor. Het
CBS heeft responscijfers geleverd, en bij gemeenten zijn de namen van wijken nagevraagd behorend
bij de codes in de dataset. Doordat voor wijkgegevens verschillende bronnen gecombineerd dienden
te worden en er geen consistentie was tussen de codes bij verschillende bronnen, was een analyse
op wijkniveau binnen het tijdsbestek van dit onderzoek niet haalbaar. Voor de analyse op
gemeenteniveau zijn alle gegevens geleverd. Er is in een eigen Excel dataset een toets voor
verschillen op de twee meetmomenten uitgevoerd. Voor het bepalen van de drempelwaarde geldt de
volgende voorbeeldformule: =1,96*C.WORTEL((E4*(100-E4)/(C4-1))+(F4*(100-F4)/(D4-1)))
Selectie items
Er is gekozen voor het opvragen van cijfers uit de IVM van enkele items die het meest gerelateerd zijn
aan jongerenoverlast. Er is geen gebruik gemaakt van de voor de hand liggende samengestelde
indicatoren die in het CBS-rapport prominent naar voren komen. Dit zijn namelijk veelal
containervariabelen waarin veel verschillende vormen van overlast worden samengebracht. We kijken
veel specifieker naar de vormen van overlast die direct raken aan de definitie in dit onderzoek.
We hebben de volgende items geselecteerd:

58

Van Montfoort/INTRAVAL

Overlast
% ‘komt vaak voor’ en ‘komt soms voor’

34

van de items:

-

Overlast van groepen jongeren in eigen buurt.

-

Mensen die op straat worden lastig gevallen in de eigen buurt.

-

Beschadiging over vernieling aan auto’s en diefstal vanaf auto’s in de eigen buurt

-

Vrouwen of meisjes die op straat worden nagefloten, nageroepen of op andere manier
ongewenst aandacht krijgen.

respectievelijk % ‘overlast jongeren’, % ‘lastiggevallen mensen’ *, % ‘lastigvallen vrouwen’ *, %
‘jeugdcriminaliteit’ * van het item:
Wat zijn volgens u de twee belangrijkste buurtproblemen, waarvan u vindt dat ze met voorrang
moeten worden aangepakt.
NB: de hierboven gemarkeerde items met ster (*) zijn niet in de analyse meegenomen omdat
aantallen te laag waren.
Onveiligheidsgevoelens
-

Voelt zich onveilig (% ‘vaak’ en % ‘soms’).

-

Voelt zich onveilig in de eigen woonbuurt (% ‘vaak’ en % ‘soms’).

Functioneren gemeente
-

De gemeente heeft aandacht voor het verbeteren van de leefbaarheid en veiligheid in de buurt
35

(% ‘(helemaal) mee eens’) .
Ad 4: Algemene overwegingen gekozen design
Overwegingen keuze voor typen jeugdgroepen
In het onderzoek maken we gebruik van de manier van kijken naar jeugdgroepen zoals dit in de Bekesystematiek (ook wel shortlistmethodiek) wordt gedaan. Aan de hand van het gebruik van de shortlist
vullen wijkagenten periodiek een scoreformulier in waarmee jeugdgroepen in drie hoofdtypen worden
ingedeeld: hinderlijk, overlastgevend, crimineel.

36

Hoe verhouden deze groepstypen zich tot de

definiëring van overlast in dit onderzoek en wat betekent dat voor de wijze waarop gebruik wordt
gemaakt van de shortlistmethodiek. Kortom: over welke groepen gaat het in dit onderzoek met name,
en hoe kunnen we dit in de bevraging van sleutelinformanten (m.n. de wijkagenten) zo helder mogelijk
formuleren?
Allereerst de definitie van overlast in dit onderzoek:
door jongeren geproduceerd, vervelend geluid (met name: lawaai maken, schreeuwen, lallen,
schelden, intimiderend en seksistisch woordgebruik, hard brommergeluid), gebruik van drank en/of
drugs, hangen op auto’s en in portieken of tijdens late avonduren of gedurende de nacht rondhangen

34

Afhankelijk van de grootte van N op wijkniveau wordt ervoor gekozen of beide categorieën al dan niet in de factsheets dienen
te worden samengevoegd.
35
De vragen in blokken 12 (onveilige plekken) en 13 (respectloos gedrag) zijn niet opgenomen. Doordat hier de categorie ‘niet
van toepassing’ is toegevoegd wordt de interpretatie van resultaten bij kleinere aantallen lastiger. Dit beïnvloedt te zeer de
betrouwbaarheid in negatief opzicht.
36
Daarnaast worden straatbendes en jeugdbendes onderscheiden als in de groepen sprake is van een hiërarchie, hechte
structuur, organisatie en solidariteit. Deze groepen stellen zich op straat juist zeer ‘low profile’ op. Dit staat op gespannen voet
met de definiëring van overlast in dit onderzoek (gaat om ‘zeer aanwezige’ groepen) en worden daarom niet meegenomen.

Van Montfoort/INTRAVAL

59

op pleinen, spugen, vernielen, beschadigen en vervuilen van spullen of van de (openbare of vrij
toegankelijke) ruimte.
De definiëring is opgebouwd uit (1) hinderlijke aanwezigheid mede blijkend uit geproduceerd geluid;
(2) lastig vallen tot intimideren; (3) kleine tot grotere delicten vernieling.
Daarnaast plaatsen we de typering van jeugdgroepen door Beke. Hinderlijke groepen zijn ‘af en toe
luidruchtig aanwezig’, ‘soms loopt het uit de hand’ en ‘incidenteel vernielingen’. Overlastgevende
groepen zijn ‘nadrukkelijker aanwezig’, ‘vallen omstanders wel eens lastig’, ‘ zijn minder goed te
corrigeren’ en de delicten (niet alleen vernielingen maar ook geweld) ‘worden doelbewuster gepleegd’.
Als beide typen groepen naast elkaar worden beschouwd dan zien we dat beide groepen in de
definitie zijn opgenomen. Criminele groepen kenmerken zich doordat ze leden hebben die al vaker
met de politie in aanraking zijn geweest en ernstiger feiten plegen. Ze schrikken ook niet terug voor
het gebruik van geweld.
Bevraging agenten over groepen
In de bevraging van wijkagenten is het belangrijk om betrouwbare informatie te verzamelen. De
betrouwbaarheid van het beeld dat agenten schetsen van de groepen is hoger als wordt gevraagd
naar specifieke gedragingen en voorvallen en specifieke groepen. Ook is het belangrijk duidelijk te
definiëren wat we onder overlast verstaan. We hebben in de interviews steeds benadrukt dat we het
hebben over overlast die zichtbaar op straat is en dat de delicten die leden uit de groep plegen buiten
beschouwing blijven als deze delicten niet direct aan de overlast ter plaatse zijn gerelateerd. Vragen
we naar overlast van jongeren in het algemeen, dan is de mening van een wijkagent hierover veel
minder betrouwbaar dan wanneer het gaat over de overlast die een specifieke groep veroorzaakt.
Hierbij geldt wel de voorwaarde dat de grenzen van de groep goed zichtbaar dienen te zijn. We
kunnen dus niet automatisch uitgaan van de groepen zoals deze uit de shortlist voortkomen. We
hebben steeds eerst bij de wijkagent nagevraagd of de categorisering en indeling overeenkomt met
het beeld dat de wijkagent zelf heeft van aantallen en typering van groepen. Zo niet, dan zijn we
uitgegaan van een groep zoals de agent deze ziet. In sommige gevallen betekende dit dat gesproken
is over een grote groep personen die in wisselende samenstelling in een bepaald gebied (soms
enkele locaties dicht bij elkaar) overlast veroorzaken in groepsverband.
In een verhandeling over de perceptie van overlast door Eysink Smeets (2010) wordt een uitspraak
van Schnabel aangehaald om te illustreren hoe burgers hiermee omgaan. Het is goed voorstelbaar
dat dit bij agenten vergelijkbaar werkt. Schnabel (directeur van het SCP) zei in 2009 dat burgers soms
zeggen ‘met mij gaat het goed, maar met ons gaat het slecht’, waarmee hij verwijst naar het fenomeen
dat burgers in opinieonderzoeken geneigd zullen zijn de eigen situatie als goed te beschouwen, maar
de collectieve situatie als veel slechter (zie pagina 15). Het is voorstelbaar dat veel wijkagenten
vergelijkbaar naar overlast in de eigen wijk zullen kijken: ‘met deze groep gaat het goed, maar met de
wijk nog steeds net zo slecht’. Het is heel lastig een totaalbeeld te schetsen en er is nog steeds
overlast, dus zullen ze wellicht geneigd zijn te oordelen dat het collectief (in de gehele wijk) eigenlijk
niet beter gaat. We vragen daarom wijkagenten heel specifiek naar de ontwikkeling bij bepaalde
groepen. Daarnaast vragen we hen ook om bij het schetsen van het algemene beeld de belangrijkste
groepen gezamenlijk voor ogen te nemen. Zo maken we de bevraging zo concreet mogelijk en krijgen
we betrouwbaarder antwoorden.
Net als bij de bevraging van burgers, bestaat het risico bij de bevraging van agenten dat niet zozeer
de daadwerkelijke overlast(ontwikkeling) wordt gemeten, maar de perceptie ervan door de agent. Dus
60

Van Montfoort/INTRAVAL

de overlast na waarneming en betekenisgeving (zie pagina 16, hier worden drie mogelijke oorzaken
van een geconstateerde ontwikkeling in overlast onderscheiden). We kunnen nooit helemaal tegemoet
komen aan dit meetprobleem. We kunnen wel proberen om de invloed van percepties op de gemeten
fenomenen zoveel mogelijk te verminderen. Dit doen we zoals gezegd door agenten ook te bevragen
op concrete groepen en zoveel mogelijk de gedragingen die ten grondslag liggen aan overlast
concreet te benoemen.

Van Montfoort/INTRAVAL

61

62

Van Montfoort/INTRAVAL

BIJLAGE 2 Tabellen bij hoofdstuk 2

In deze bijlage worden de uitgebreide versies gepresenteerd van respectievelijk de tabellen 2.9, 2.10
en 2.11.
Tabel 2.9 in het rapport geeft aan in welke gemeenten sprake is van een positieve of negatieve
ontwikkeling op vier items met betrekking tot gevoelens van onveiligheid. In onderstaande Tabel B2.9
zijn de onderliggende cijfers opgenomen. Met een ‘0’ is aangegeven dat geen significante verandering
is opgetreden, met een ‘+’ dat er een verbetering te zien is en met een ‘−‘ dat sprake is van een
ontwikkeling in negatieve zin.
Tabel B2.9:

Gevoelens van onveiligheid (algemeen en in eigen buurt): vergelijking van 2011 en 2009
Gevoel van
Netto

Gevoel van

onveiligheid in

Mate van onveilig

steekproef-

onveilig-

Mate van onveilig

eigen buurt:

voelen in eigen

grootte

heid: ja (%)

voelen: vaak (%)

ja (%)

buurt: vaak (%)

N in

N in

2009

2011

2009

2011

2009

2011

2009

2011

2009

2011

Amersfoort

410

432

29,1

23,5

0

12,1

4,2

+

18,2

15,6

0

x

x

x

Amsterdam

4374

4421

36,0

37,0

0

11,9

9,6

+

26,9

27,1

0

15,5

12,6

+

Den Haag

12683

9733

35,0

34,3

0

17,8

19,5

−

28,5

28,4

0

18,7

20,6

−

Ede

3675

3709

31,8

28,9

+

8,1

10,3

−

20,0

19,9

0

12,4

12,2

0

Eindhoven

1439

1721

32,6

33,1

0

12,8

13,9

0

27,1

26,7

0

13,7

15,2

0

Helmond

1908

935

28,4

29,8

0

12,2

13,9

0

22,2

22,6

0

13,1

13,4

0

Leiden

2367

2582

29,6

32,7

−

9,2

7,1

+

21,8

20,4

0

11,6

7,6

+

Maassluis

568

231

29,5

27,6

0

6,3

x

x

21,1

21,7

0

8,9

x

x

Nijmegen

1207

4083

29,1

38,0

−

9,3

8,3

0

21,5

25,8

−

11,0

11,7

0

Oosterhout

375

462

20,5

24,7

0

x

9,3

x

16,4

20,1

0

x

x

x

Rotterdam

16141

7719

34,2

36,0

−

14,9

16,8

−

25,6

26,7

0

17,9

21,8

−

Schiedam

1679

1639

32,5

34,9

0

16,3

16,7

0

25,9

28,9

0

17,3

19,9

0

's-Hertogenbosch

375

3239

29,3

30,3

0

8,2

10,4

0

23,9

24,3

0

9,0

11,8

0

Tilburg

429

5649

31,5

32,6

0

10,1

13,6

−

24,8

27,4

0

12,0

13,8

0

Utrecht

1041

1305

38,5

36,7

0

10,6

10,2

0

26,2

25,7

0

12,5

14,9

0

Veenendaal

845

1221

32,4

32,4

0

13,8

11,7

0

17,4

22,1

−

14,9

13,7

0

Zeist

1047

1113

26,1

27,4

0

8,7

9,4

0

20,6

19,9

0

13,0

13,5

0

198122

223946

28,6

28,6

−

10,6

10,9

20,3

20,6

−

12,9

13,5

−

Nederland

Tabel 2.10 in het rapport geeft aan in welke gemeenten sprake is van een positieve of negatieve
ontwikkeling op vier items met betrekking tot overlast van jeugdgroepen en beschadiging of vernieling
van auto’s. In onderstaande Tabel B2.10 zijn de onderliggende cijfers opgenomen. Met een ‘0’ is
aangegeven dat geen significante verandering is opgetreden, met een ‘+’ dat er een verbetering te
zien is en met een ‘−‘ dat sprake is van een ontwikkeling in negatieve zin.

Van Montfoort/INTRAVAL

63

Tabel B2.10 Ervaren van jongerenoverlast en vernielingen aan auto’s: vergelijking van 2011 en 2009
Belangrijkste

Beschadiging of

Overlast groepen

buurtprobleem is:

vernieling aan auto's en

Belangrijkste buurtprobleem:

jongeren: komt vaak

Overlast van groepen

diefstal:

Beschadiging of vernieling

voor (%)

jongeren (%)

komt vaak voor (%)

aan auto's en diefstal (%)

2009

2011

2009 2011

2009 2011

2009

2011

Amersfoort

13,3

8,3

+

15,2

8,6

+

10,3

8,8

0

5,7

5

0

Amsterdam

19,8

18,3

0

16,0

14,9

0

15,5

16,3

0

6,6

5,2

+

Den Haag

19,2

19,9

0

14,6

13,0

+

18,1

18,8

0

7,2

6,9

0

Ede

12,5

10,8

+

12,0

11,2

0

9,1

6,8

+

7,1

4,4

+

Eindhoven

15,1

14,7

0

14,3

11,8

+

17,5

13,8

+

9,5

6,7

+

Helmond

12,3

12,2

0

10,7

12,7

0

12,7

12,5

0

8,4

8,2

0

Leiden

14,7

14,7

0

10,6

12,0

0

10,4

9,8

0

6,2

4,4

+

Maassluis

13,7

20,2

−

14,9

14,6

0

11,7

11,1

0

8,4

8,2

0

Nijmegen

12,6

13,3

0

13,0

12,1

0

12,1

11,5

0

8,1

7,3

0

Oosterhout

8,9

8,5

0

10,0

8,0

0

9,1

9,2

0

7,8

8,0

0

Rotterdam

18,5

18,8

0

15,5

15,4

0

18,0

18,1

0

6,6

5,7

+

Schiedam

21,0

21,9

0

18,0

14,4

+

14,9

15,1

0

6,3

8,8

−

Den Bosch

14,7

15

0

13,2

13,3

0

17,6

13,9

0

8,7

7,5

0

Tilburg

13,6

14,6

0

8,5

11,6

−

18,6

15,7

0

12,1

7,9

+

Utrecht

17,3

16,5

0

15,0

14,3

0

18,2

15,7

0

8,1

6,9

0

16

13,6

0

18,0

15,1

0

12,6

8,9

+

5,2

3,7

0

0

14,5

8,7

+

15,2

12,7

0

7,7

7,1

0

12,8

11,6

12,0

11,1

6,9

6,2

Veenendaal
Zeist

13,3

10,8

Nederland

13,8

12,9

Tabel 2.11 in het rapport geeft aan in welke gemeenten sprake is van een positieve of negatieve
ontwikkeling op drie items met betrekking tot lastigvallen van mensen en de aandacht van de
gemeenten voor leefbaarheid en veiligheid. In onderstaande Tabel B2.11 zijn de onderliggende cijfers
opgenomen. Met een ‘0’ is aangegeven dat geen significante verandering is opgetreden, met een ‘+’
dat er een verbetering te zien is en met een ‘−‘ dat sprake is van een ontwikkeling in negatieve zin.
Tabel B2.11: Lastigvallen van mensen en aandacht voor leefbaarheid en veiligheid:vergelijking van 2011 en 2009

Amersfoort

Mensen die op straat worden

Vrouwen en meisjes die

lastig gevallen: komt vaak

ongewenst aandacht krijgen:

Gemeente heeft aandacht voor

voor (%)

komt vaak voor (%)

L&V: (helemaal) mee eens (%)

2009

2011

4,1

2,2

2009

2011

0

3,0

1,5

2009

2011

0

x

50,7

x

Amsterdam

5,3

5,8

0

9,9

9,0

0

55,1

54,8

0

Den Haag

5,7

6,4

−

9,0

9,0

0

45,4

44,3

0

Ede

2,0

2,4

0

3,7

3,4

0

46,0

41,3

−

Eindhoven

1,5

4,4

−

3,1

3,0

0

51,2

48,6

0

Helmond

2,3

2,6

0

3,2

4,0

0

43,8

45,8

0

Leiden

3,6

3,3

0

4,1

4,4

0

x

45,9

x

Maassluis

1,9

4,2

0

3,9

4,7

0

x

x

x

64

Van Montfoort/INTRAVAL

Vervolg tabel B2.11:
Nijmegen

2,3

2,9

0

3,0

4,6

−

54,3

62,6

+

Oosterhout

1,3

1,1

0

1,5

1,3

0

40,2

39,4

0

Rotterdam

5,9

6,4

0

10,1

12,0

−

56,2

56,7

0

Schiedam

4,7

6,2

0

7,9

9,8

0

x

x

x

Den Bosch

2,5

3,1

0

3,5

4,9

0

52,4

50,3

0

Tilburg

3,9

3,5

0

7,4

5,3

0

43,4

45,9

0

Utrecht

4,5

7,1

−

7,9

11,1

−

49,9

64,6

+

Veenendaal

2,9

2,5

0

3,8

3,5

0

x

52,9

x

Zeist

1,7

4,0

−

4,5

3,9

0

x

x

x

Nederland

2,8

3,1

4,5

4,5

49,4

49,8

Van Montfoort/INTRAVAL

65