Wisselend bewolkt

JEUGD

WERK

WMO

Overall rapportage
sociaal domein 2017

Overall rapportage sociaal domein 2017
Wisselend bewolkt

Evert Pommer
Jeroen Boelhouwer
Evelien Eggink
Anna Maria Marangos
Ingrid Ooms

Sociaal en Cultureel Planbureau
Den Haag, december 2018

Het Sociaal en Cultureel Planbureau is een interdepartementaal, wetenschappelijk instituut, dat – gevraagd
en ongevraagd – sociaal-wetenschappelijk onderzoek verricht. Het scp rapporteert aan de regering, de Eerste en Tweede Kamer, de ministeries en maatschappelijke en overheidsorganisaties. Het scp valt formeel
onder de verantwoordelijkheid van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Het scp is opgericht bij Koninklijk Besluit op 30 maart 1973. Het Koninklijk Besluit is per 1 april 2012 vervangen door de ‘Regeling van de minister-president, Minister van Algemene Zaken, houdende de vaststelling
van de Aanwijzingen voor de Planbureaus’.

© Sociaal en Cultureel Planbureau, Den Haag 2018
scp-publicatie 2018-28
Opmaak binnenwerk: Textcetera, Den Haag
Figuren: Mantext, Moerkapelle
Omslagillustratie: Cometa.cc, Amsterdam
Omslagontwerp: Textcetera, Den Haag
isbn 978 90 377 0895 0
nur 740
Copyright
U mag citeren uit scp-rapporten, mits u de bron vermeldt.
U mag scp-bestanden op een server plaatsen mits:
1
het digitale bestand (rapport) intact blijft;
2
u de bron vermeldt;
3
u de meest actuele versie van het bestand beschikbaar stelt, bijvoorbeeld na verwerking van een
erratum.
Data
scp-databestanden, gebruikt in onze rapporten, zijn in principe beschikbaar voor gebruik door derden via
dans www.dans.knaw.nl.
Contact
Sociaal en Cultureel Planbureau
Postbus 16164
2500 bd Den Haag
www.scp.nl
info@scp.nl
Via onze website kunt u zich kosteloos abonneren op een elektronische attendering bij het verschijnen van
nieuwe uitgaven.

Inhoud
De webversie van deze publicatie wijkt in opmaak iets af van de gedrukte, papieren
versie. Bij verwijzingen naar pagina’s van deze editie daarom vermelden dat naar de
webversie is verwezen.
Voorwoord

5

Samenvatting en slotbeschouwing
1
De Overall rapportage sociaal domein
2
Uitkomsten derde Overall rapportage sociaal domein
2.1 De context: Nederland in ontwikkeling
2.2 Wat wordt er bereikt? Kwaliteit van leven
2.3 Hoe wordt het bereikt? Gebruik van voorzieningen in het sociaal domein
3
Slotbeschouwing en toekomstige monitoring
Noten
Literatuur

6
6
8
8
9
13
18
23
23

Inleiding: De rapportage sociaal domein in context
1
De Overall rapportage sociaal domein
2
De landelijke context: Nederland in ontwikkeling
3
Opvattingen van burgers over de decentralisaties
4
Beeld uit ander onderzoek, waaronder de evaluaties
5
Blijven monitoren
Literatuur

25
27
31
32
34
40
42

Deel A Kwaliteit van leven in het sociaal domein
Belangrijkste bevindingen deel A
1
Maatschappelijke uitkomsten in het sociaal domein
2
Kwetsbaarheid van gebruikers
3
Problematische situaties en redzaamheid
4
Objectieve kwaliteit van leven
5
Subjectieve kwaliteit van leven
6
Kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik
Literatuur

43
46
47
52
60
80
97
110
120

Deel B Voorzieningen in het sociaal domein
Belangrijkste bevindingen deel B
1
Voorzieningen in het sociaal domein
2
Stapeling en dynamiek in het sociaal domein
3
Regionale verschillen in het sociaal domein

122
124
125
177
194

3

inhoud

Literatuur

217

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

219

4

inhoud

Voorwoord
Het gedecentraliseerde sociaal domein is in ontwikkeling. Sinds gemeenten verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wet op de
maatschappelijke ondersteuning 2015 is dat een terugkerende conclusie. Het is ook begrijpelijk. Het is een proces van een lange adem: meer maatwerk, meer centraal stellen van
mensen, nadenken over wat de gewenste maatschappelijke uitkomsten zijn, tot stand
brengen of verbeteren van samenwerkingsrelaties, en komen tot een goede mix van zorg
en ondersteuningsarrangementen. Te midden van dat proces brengt het Sociaal en Cultureel Planbureau in kaart hoe de kwaliteit van leven van mensen en het gebruik van voorzieningen in het sociaal domein zich ontwikkelt. In deze Overall rapportage sociaal domein
doen we dat voor de derde keer met alle gegevens die ons ter beschikking staan. De ondertitel van deze editie is wisselend bewolkt. Dat heeft ten eerste te maken met enkele ontwikkelingen die we constateren en zorgelijk vinden, naast ontwikkelingen die positief zijn. Ten
tweede zien we dat niet alle ontwikkelingen goed in beeld te krijgen zijn met de nu
beschikbare gegevens: onbekend is bijvoorbeeld hoe groot de groep niet-gebruikers is en
of mensen zich daadwerkelijk kunnen redden met de steun van het eigen netwerk. Daarom
laten we in deze rapportage ook ons licht schijnen op verdere monitoring: wat is nodig om
het zicht op deze groepen te vergroten?
Deze rapportage is opgesteld op verzoek van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, het coördinerend ministerie voor het sociaal domein. Het Sociaal en
Cultureel Planbureau is dank verschuldigd aan de leden van de interdepartementale klankbordgroep. Daarnaast zijn we dank verschuldigd aan vele collega’s bij het Centraal Bureau
voor de Statistiek voor het verzamelen en verstrekken van gegevens en het cak voor het
beschikbaar stellen van gegevens. Daarnaast zijn we veel dank verschuldigd aan Aletta
Winsemius (Raad voor Volksgezondheid en Samenleving/Movisie) en Rob Gilsing (Lectoraat Jeugdhulp in transformatie, de Haagse Hogeschool), die als extern lid van de leescommissie enkele keren het conceptrapport van gedegen commentaar voorzagen.
Prof. dr. Kim Putters
Directeur Sociaal en Cultureel Planbureau

5

voorwoord

Samenvatting en slotbeschouwing
1

De Overall rapportage sociaal domein

Dit is de derde editie van de Overall rapportage sociaal domein, een rapportage die het
Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) jaarlijks maakt om ontwikkelingen in het sociaal
domein te schetsen. In 2015 werden rijkstaken en bijbehorende budgetten van de Wet
maatschappelijke ondersteuning 2015, de Participatiewet en de Jeugdwet overgedragen
aan gemeenten. Door deze decentralisaties zou de dienstverlening aan burgers verbeteren
en de inzet van de overheid verminderen.
De eerste rapportage ging vooral over ontwikkelingen die rondom het decentralisatiejaar
speelden. In die fase waren gemeenten vooral bezig met het continueren van de zorg en
ondersteuning (Pommer en Boelhouwer 2016). Daarna kwam meer aandacht voor inhoudelijke en procesmatige vernieuwingen die (ook) beoogd waren met de decentralisaties
(ook wel transformatie genoemd), zoals integraal werken, vergroten van de redzaamheid
van mensen, en meer preventie en samenwerking tussen verschillende actoren (gemeenten, professionals, cliënten, verzekeraars). Dat is een proces van lange adem. In de tweede
rapportage constateerden we dat gemeenten weliswaar werken aan vernieuwing, maar
dat dit nog maar beperkt lukt (Pommer en Boelhouwer 2017). Dit komt onder meer doordat de uitvoeringspraktijk weerbarstig is: wettelijke kaders die schuren, inrichtingskeuzes
die soms wel en soms niet werken en grenzen die er zijn aan de zelfredzaamheid of de inzet
van het eigen netwerk. In deze rapportage maken we de huidige stand van zaken op.
Voor het scp is de leidende vraag of burgers sinds de decentralisaties beter of slechter af
zijn. In de Overall rapportage sociaal domein vullen we dit in door de kwaliteit van leven
centraal te stellen: zien we verbetering, verslechtering of een gelijkblijvende situatie? En
verschillen de ontwikkelingen voor verschillende groepen? Bij kwaliteit van leven kijken we
naar de leefsituatie van mensen en of ze tevreden zijn met (onderdelen van) het leven.
Extra aandacht hebben we daarbij voor begrippen die in het sociaal domein belangrijk zijn:
participatie en eenzaamheid. Ook kijken we naar de mate waarin mensen kwetsbaar zijn,
ze zelf hun problemen kunnen oplossen of daarvoor hulp vanuit hun netwerk nodig hebben (de mate van redzaamheid). De bereikte kwaliteit van leven is verder onder meer
afhankelijk van de voorzieningen die mensen gebruiken en van de uitvoeringspraktijk waar
ze mee te maken hebben. Belangrijke randvoorwaarden daarbij zijn het financieel kader
(hoeveel geld is beschikbaar) en het bestuurlijk kader (samenwerkingsverbanden, informeren van de gemeenteraad en beschikbare kennis op bestuurlijk niveau).
In deze overall rapportage proberen we deze twee kernvragen te beantwoorden:
1 Wat wordt er bereikt in het sociaal domein? Bij het beantwoorden van deze vraag stellen we de burger centraal en kijken we naar de kwaliteit van leven van mensen, waaronder participatie en eenzaamheid, en de determinanten die daarbij een rol spelen,
zoals kwetsbaarheid en redzaamheid. Welke ontwikkelingen zien we?
6

samenvatting en slotbeschouwing

2

Hoe wordt het bereikt? Bij het beantwoorden van deze vraag besteden we aandacht
aan (ontwikkelingen en stapeling van) het gebruik van de voorzieningen die de overheid inzet.

De overall rapportage is bedoeld om op landelijk niveau inzicht te bieden in ontwikkelingen die zich voordoen in het sociaal domein ten aanzien van de twee kernvragen. De
Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein geeft op een groot aantal terreinen inzicht per
gemeente (www.waarstaatjegemeente.nl). In de eerste twee Overall rapportages sociaal
domein werd duidelijk dat de gemeentelijke praktijk steeds meer variatie gaat vertonen.
Gemeenten maken eigen keuzes in wat ze verstaan onder een algemene voorziening of een
maatwerkvoorziening (bijv. bij huishoudelijke hulp en dagbesteding), en bepalen zelf wat
en wanneer ze registreren bij cliënten (soms bij het eerste contact, soms bij de inzet van
een traject). Ook zijn er verschillen in inkoopmodellen of de inrichting van sociale wijkteams en denken gemeenten verschillend over de ‘outcome’ die ze willen bereiken. Deze
verschillen zijn begrijpelijk vanuit de decentralisatiegedachte: gemeenten maken eigen
keuzes om hun burgers zo goed mogelijk te bedienen. Ze maken het echter lastig om op
landelijk niveau te monitoren. Dat betekent dat de monitoring niet statisch kan zijn, maar
een zekere mate van flexibiliteit moet hebben om ontwikkelingen zo goed mogelijk in
kaart te brengen. Aan het eind, in de slotbeschouwing, komen we daarop terug.
De focus van deze derde rapportage ligt op de burger en we schetsen ontwikkelingen in de
kwaliteit van leven (outcome) en het gebruik van maatwerkvoorzieningen (output, inclusief aandacht voor stapeling en regionale verschillen). Dit betekent dat de uitvoeringspraktijk, de bestuurlijke kaders en de financiële middelen, waaraan we in eerdere rapportages aandacht besteedden, in deze rapportage niet of slechts zijdelings aan de orde komen.
De meeste cijfers hebben betrekking op gebruikers van individuele voorzieningen; er is
nagenoeg geen informatie beschikbaar over het gebruik van algemene voorzieningen of
over niet-gebruik. Ook hier komen we aan het eind, in de slotbeschouwing, op terug.
Het volgende conceptuele schema geeft grafisch weer wat in deze rapportage aan bod
komt en wat ten opzichte van eerdere rapportages ontbreekt (rode kruizen).

7

samenvatting en slotbeschouwing

Figuur S.1
Conceptueel schema van de rapportage
deel B

deel D

output:
voorzieningen

sturing:
bestuurlijk kader

deel C

deel E

transformatie:
uitvoeringspraktijk

X

middelen:
financieel kader

Hoe wordt het bereikt?

In welke omstandigheden?

X

deel A
outcome:
kwaliteit van leven

Wat wordt bereikt?

X

Bron: scp

2

Uitkomsten derde Overall rapportage sociaal domein

De belangrijkste resultaten uit deze overall rapportage zetten we op een rij langs de twee
vragen die in deze rapportage centraal staan: (1) wat wordt er bereikt in het sociaal domein
en (2) hoe wordt het bereikt? Om de positie van mensen die zijn aangewezen op (voorzieningen in) het sociaal domein te kunnen duiden, schetsen we eerst kort de context van de
Nederlandse samenleving.
2.1

De context: Nederland in ontwikkeling

In de afgelopen 25 jaar is het in Nederland op veel terreinen beter geworden. Uit De sociale
staat van Nederland 2017 blijkt dat mensen over meer hulpbronnen zijn gaan beschikken, dat
de leefsituatie is verbeterd, dat veel mensen voor elkaar zorgen en dat we behoren tot de
gelukkigste landen ter wereld, met de gelukkigste kinderen (Bijl et al. 2017). Maar dat geldt
niet voor iedereen: er zijn ook mensen met wie het minder goed gaat. Zo is het aandeel
mensen dat op meerdere terreinen te maken heeft met achterstand en het aandeel dat
ongelukkig is niet afgenomen. Sommige problemen kunnen deze mensen niet zelf of met
de hulp van hun eigen omgeving oplossen. Zij krijgen vaak steun van de overheid en zijn
dan gebruikers van een (individuele of algemene) voorziening in het sociaal domein. In
2016 maakten ongeveer 2 miljoen mensen uit 1,8 miljoen huishoudens gebruik van een of
meerdere voorzieningen uit het sociaal domein.1 Dit is ongeveer 12% van de bevolking en
8

samenvatting en slotbeschouwing

23% van de huishoudens. Ongeveer drie zesde van de 1,8 miljoen huishoudens gebruikt
maatschappelijke ondersteuning, ongeveer twee zesde een participatievoorziening en
ongeveer een zesde jeugdzorg. Ongeveer 11,5% van de huishoudens die gebruik maken van
het sociaal domein gebruikt voorzieningen uit meerdere wetten.
Nederlanders zijn blijvend kritisch over de decentralisaties in het sociaal domein: sinds
2014 is ongeveer de helft van de bevolking van mening dat ‘de nadelen (veel) groter zijn
dan de voordelen’ (Dekker et al. 2018). Vaak genoemde minpunten zijn de doorgevoerde
bezuinigingen, het gebrek aan deskundigheid of capaciteit bij gemeenten en de als
onrechtvaardig ervaren verschillen tussen gemeenten. Recent geven mensen aan dat het
lastig is om de weg te vinden naar de ondersteuning.
2.2

Wat wordt er bereikt? Kwaliteit van leven

We geven inzicht in de kwaliteit van leven door in te gaan op de objectieve leefsituatie (hoe
staan mensen ervoor wat betreft onder meer participatie en eenzaamheid) en het subjectieve welbevinden (hoe is de tevredenheid met het leven). Ook schetsen we de context
waarbinnen de kwaliteit van leven vorm krijgt. Daarbij kijken we naar de mate waarin
mensen kwetsbaar zijn (d.w.z. niet beschikken over de hulpbronnen inkomen, opleiding,
werk en gezondheid), naar de problemen waarmee ze te maken hebben, naar hun veerkracht (of ze kunnen omgaan met moeilijke situaties) en redzaamheid (de hulp die ze bij
problemen krijgen van hun sociale netwerk).
De gegevens over de kwaliteit van leven van mensen, de problemen die ze hebben en de
steun die ze krijgen, zijn afkomstig uit een speciaal voor deze rapportage ontwikkelde
enquête. In totaal zijn in 2015, 2016 en 2017 jaarlijks zo’n 5000 mensen ondervraagd, verdeeld over vijf gelijke groepen van 1000 mensen. Vier van die groepen bestaan uit gebruikers van maatwerkvoorzieningen in het sociaal domein: (1) mensen in de Wmo 2015,
(2) mensen in de Participatiewet (gebruikers van een participatievoorziening), (3) mensen
met een kind in de Jeugdwet (gebruikers van jeugdzorg) en (4) multigebruikhuishoudens
(zij gebruiken een voorziening uit meerdere wettelijke kaders). De vijfde groep bestaat uit
mensen die geen gebruik maken van een individuele voorziening in het sociaal domein.
Van elke groep is een representatieve steekproef door het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) ondervraagd.
Geen veranderingen bij sociaal-demografische kenmerken, wel bij kwetsbaarheid
Bij de vijf onderzochte groepen zien we tussen 2015 en 2017 geen veranderingen in sociaaldemografische kenmerken (leeftijd, huishoudenssamenstelling, etniciteit), maar wel bij de
indicatoren voor kwetsbaarheid (combinatie van achterstand op de hulpbronnen inkomen,
opleiding, werk en gezondheid). Er waren in 2017 minder mensen met een laag inkomen
onder de gebruikers van een voorziening uit de Participatiewet of de Jeugdwet en bij multigebruikhuishoudens dan in 2015. Ook waren er in 2017 minder mensen met een langdurige
ziekte of aandoening in de Participatiewet en juist meer in de Wmo 2015 dan in 2015.
Onder mensen die een participatievoorziening of jeugdzorg gebruiken is het aandeel
9

samenvatting en slotbeschouwing

kwetsbaren tussen 2015 en 2017 afgenomen, onder mensen in de Wmo is dat aandeel juist
toegenomen.
Minder mensen hebben financiële problemen
In deze rapportage vatten we het sociaal domein breder op dan alleen de drie gedecentraliseerde wetten. We kijken naar een breder palet aan mogelijke problemen waar mensen
mee te maken kunnen krijgen. In totaal onderscheiden we zeven terreinen: (1) problemen
met algemene dagelijkse handelingen; (2) problemen met het kunnen voeren van een zelfstandig huishouden; (3) financiële problemen; (4) problemen in de gezinssituatie;
(5) arbeidsmarktproblemen; (6) lage geletterdheid; en (7) een ontbrekend sociaal netwerk.
Er is tussen 2015 en 2017 weinig veranderd in de mate waarin problematische situaties
voorkomen. Wel zijn financiële problemen en arbeidsmarktproblemen tussen 2015 en 2017
iets afgenomen, waarschijnlijk als gevolg van de betere economische omstandigheden. De
hoeveelheid problemen die mensen hebben hangt vooral samen met de mate van kwetsbaarheid (de afwezigheid van hulpbronnen): van de minst kwetsbaren heeft 35% op geen
enkel vlak een probleem, van de meest kwetsbaren is dat slechts 2% (dat is niet veranderd
tussen 2015 en 2017).
Redzaamheid: invullen van formulieren is voor veel mensen een probleem
Aan mensen is gevraagd of ze de activiteiten op zeven terreinen zelf kunnen doen of daar
hulp van anderen bij nodig hebben, en zo ja, of dat hulp uit het eigen netwerk is of hulp
van een professional. Van de Wmo-gebruikers heeft ongeveer 10% op geen van de zeven
terreinen hulp nodig. Het beroep dat zij doen op een beroepskracht neemt af; er zijn in ons
onderzoek geen aanwijzingen dat deze hulp wordt overgenomen door het eigen netwerk.
Wel zegt een ruime meerderheid bij elk van de vijf groepen dat het bij alle zeven activiteiten is gelukt, al dan niet met hulp, om de activiteit uit te voeren. Bij de Wmo’ers zijn deze
meerderheden vaak kleiner dan bij de andere groepen (zo zegt 79% dat het lukt het huishouden te doen, en is dat bij de andere groepen ten minste 85%).
Voor veel mensen is het invullen van formulieren lastig. Van de mensen in de Wmo 2015
zegt ruim de helft dit niet zelf te kunnen. Bij mensen in de Participatiewet en in multigebruikhuishoudens is het ongeveer een derde. Ook 10% van de niet-gebruikers zegt niet
zelf formulieren te kunnen invullen. Een aanvraag indienen voor ondersteuning of een
voorziening is voor deze mensen hierdoor extra ingewikkeld.
Afnemende verwachting dat mensen hulp krijgen van het eigen netwerk
In 2017 verwachtten minder mensen die geen hulp krijgen (van een professional of uit het
netwerk) dan in 2015 dat ze in de toekomst hulp zullen krijgen van het eigen netwerk als
dat nodig is. Dat is relevant, omdat mensen die inschatten geen beroep te kunnen doen op
hun netwerk potentieel aanspraak gaan maken op een voorziening in het sociaal domein.
Mocht hulp nodig zijn op terreinen waar nu nog geen hulp ontvangen wordt, dan verwacht
ongeveer een derde een beroep op het eigen netwerk te kunnen doen – ongeacht bij welke
van de zeven activiteiten de hulp nodig is (dat was ongeveer 40%). Ook ongeveer een
10

samenvatting en slotbeschouwing

derde denkt dat voor ten minste drie activiteiten het netwerk niet kan worden ingeschakeld voor hulp (dat was 20%).
Gebruik algemene voorzieningen door mensen met én zonder maatwerkvoorzieningen
Er is weinig informatie beschikbaar over het gebruik van algemene voorzieningen (registraties van het gebruik ontbreken). In onze enquête is wel gevraagd naar het gebruik van
enkele algemene voorzieningen. Ongeveer een kwart van de mensen met een Wmo- of
participatievoorziening gaat weleens naar een buurthuis toe. Ook de maaltijdvoorziening
wordt relatief veel door mensen in de Wmo gebruikt. Het algemeen maatschappelijk werk
wordt vooral door mensen uit multigebruikhuishoudens bezocht. Van de mensen die zelf
geen voorziening gebruiken gaat een kleine 10% weleens naar het buurthuis. Onbekend is
of zij dit doen voor zorg en ondersteuning of voor ontspanning.
Maatschappelijke participatie is zowel toe- als afgenomen
De maatschappelijke participatie is tussen 2015 en 2017 op sommige terreinen toegenomen. Zo is deelname aan vrijetijdsactiviteiten, bezoek van een culturele instelling en sportbeoefening door ouders met een kind in de Jeugdwet en mensen in de Participatiewet toegenomen. Bij gebruikers van een participatievoorziening is ook het aandeel dat mantelzorg
geeft toegenomen. Op andere vlakken is de maatschappelijke participatie afgenomen:
mensen in de Wmo en multigebruikhuishoudens hebben minder contact met vrienden.
Voor Wmo-gebruikers is daarnaast een afname in verleende mantelzorg te zien.
Eenzaamheid is toegenomen bij mensen in de Wmo en bij multigebruikhuishoudens
In 2017 voelde 20% van de mensen in de Wmo 2015 zich zeer eenzaam. In multigebruikhuishoudens was dat 22%. Deze aandelen zijn toegenomen tussen 2015 en 2017 (respectievelijk met 4 procentpunt en 5 procentpunt). Dat geldt met name voor de emotionele
eenzaamheid (het ontbreken van een intieme relatie of vertrouwenspersoon). Eenzaamheid hangt sterk samen met veerkracht: hoe veerkrachtiger iemand is, hoe minder kans op
eenzaamheid.
Wisselend beeld bij ontwikkelingen in de objectieve kwaliteit van leven
Om de objectieve kwaliteit van leven in kaart te brengen hebben we een zogeheten ‘kwaliteit-van-leven-index’ ontwikkeld die ontwikkelingen samenvat in maatschappelijke participatie, eenzaamheid, gezondheid, woonsituatie en levensstandaard. Tussen 2015 en 2017
is de kwaliteit van leven toegenomen bij ouders met een kind in de Jeugdwet en afgenomen bij multigebruikhuishoudens. Voor de andere groepen is er geen verandering tussen
2015 en 2017.
De kwaliteit van leven hangt vooral samen met de mate van kwetsbaarheid: de combinatie
van een laag inkomen, lage opleiding, geen werk en gezondheidsbeperkingen bepaalt voor
een groot deel hoe goed de kwaliteit van leven is. Daarnaast speelt het aantal problemen
dat iemand heeft een rol: hoe minder problemen tegelijkertijd optreden, hoe beter de
kwaliteit van leven is. Of mensen gebruikmaken van een voorziening in het sociaal domein
11

samenvatting en slotbeschouwing

hangt eveneens samen met de kwaliteit van leven, maar minder dan de zojuist genoemde
twee kenmerken. Dit betekent dat bij een gelijke mate van kwetsbaarheid en een gelijk
aantal problemen mensen in multigebruikhuishoudens slechter af zijn dan mensen in de
Participatiewet of de Wmo. Zij hebben op hun beurt een minder goede kwaliteit van leven
dan mensen die geen voorziening gebruiken. De conclusie is dat voorzieningen in het
sociaal domein gebruikt worden door mensen waar ze voor bedoeld zijn: kwetsbare mensen met een minder goede kwaliteit van leven. In welke mate de kwaliteit van leven verbetert door het gebruik van een voorziening is op basis van deze cijfers lastig aan te geven.
Iets verderop gaan we in op de kwaliteit van leven van mensen die voorzieningen gaan
gebruiken of juist hiermee stoppen (in- en uitstromers).
Geen veranderingen in de subjectieve kwaliteit van leven
De meeste mensen zijn tevreden met onderdelen van hun leven, zoals de dagelijkse bezigheden, sociale contacten en de gezondheidstoestand. Wel waarderen mensen in een
multigebruikhuishouden en in de Participatiewet hun financiële positie relatief slecht,
namelijk met een cijfer tussen 5 en 6. Wmo-gebruikers geven voor hun gezondheidstoestand een iets lager cijfer dan een 6.
Een overkoepelend beeld van de subjectieve kwaliteit van leven krijgen we door te vragen
naar de tevredenheid met het leven. De niet-gebruikers en degenen met een kind in de
Jeugdwet zijn het meest tevreden met het leven en mensen in de Participatiewet of in een
multigebruikhuishouden het minst. In tegenstelling tot de objectieve kwaliteit van leven is
de subjectieve kwaliteit van leven tussen 2015 en 2017 niet veranderd.
Tevredenheid met het leven hangt vooral samen met het aantal problemen dat iemand
heeft. Het maakt voor de subjectieve kwaliteit van leven niet uit vanuit welke decentralisatiewet iemand zorg of ondersteuning krijgt. Bij een gelijk aantal problemen en een gelijke
mate van kwetsbaarheid zijn mensen in de Wmo 2015, Participatiewet en multigebruikhuishoudens net zo tevreden met het leven als mensen die geen gebruik maken van een
voorziening. We kunnen niet zeggen in welke mate het gebruik van een voorziening precies
bijdraagt aan de tevredenheid met het leven.
Voldoende inkomen en kunnen gaan en staan ‘waar je wilt’ zijn voor mensen het
belangrijkst in het leven
De top 3 van belangrijkste zaken om te leven zoals mensen willen bestaat uit voldoende
inkomen om rond te komen, kunnen gaan en staan waar je wilt en sociale contacten. Deze
top 3 is voor alle vijf gebruiksgroepen die we onderscheiden gelijk. Wel staat bij de gebruikers van de Wmo 2015 het kunnen gaan en staan op de eerste plek, terwijl dat voor de
andere groepen het hebben van voldoende inkomen is. Verder is voor mensen in de Wmo
2015 de persoonlijke verzorging van relatief groot belang, en het doen van betaald- of vrijwilligerswerk minder.

12

samenvatting en slotbeschouwing

De kwaliteit van leven van meerjarige gebruikers is minder goed dan die van kortdurende
gebruikers
Door de resultaten van de enquête te koppelen aan de registraties van het voorzieningengebruik kunnen we uitspraken doen over de relatie tussen de duur van het voorzieningengebruik en kwaliteit van leven. Het blijkt dat de kwaliteit van leven minder goed is bij mensen die langer een voorziening gebruiken. Dat geldt zowel voor de objectieve kwaliteit van
leven als voor de subjectieve tevredenheid met het leven. Mensen die in de gehele periode
2012-2016 geen voorziening hebben gebruikt, geven hun leven bijna een 8 (wat overeenkomt met het gemiddelde van 7,8 in de gehele Nederlandse bevolking – zie Boelhouwer
2018) en hun kwaliteit van leven is beduidend hoger dan die van mensen die gedurende de
hele periode 2012-2016 wel een voorziening gebruikten (zij geven hun leven gemiddeld een
6,8). Dit duidt erop dat meerjarig gebruik van voorzieningen voorkomt bij kwetsbare mensen met een minder goede kwaliteit van leven.
Daarnaast blijkt dat de kwaliteit van leven van ‘instromers’ (mensen die in 2015 een voorziening zijn gaan gebruiken) gelijk is aan die van ‘uitstromers’ (mensen die na 2015 gestopt
zijn met het gebruiken van een voorziening). Dat geldt zowel voor de objectieve als voor
subjectieve kwaliteit van leven, en voor elk van de drie afzonderlijke wetten. Dit duidt er
niet op dat de groep voorzieningengebruikers steeds meer bestaat uit uitsluitend de meest
kwetsbare personen. Helemaal zeker is deze conclusie echter niet, omdat we voor deze
analyse slechts de resultaten van 2015 hebben kunnen bekijken.
Bij gebruikers van een Jeugdwetvoorziening valt op dat bij jeugdzorg zonder verblijf de
kwaliteit van leven beter is dan bij niet-gebruikers: deze voorzieningen worden dus
gebruikt door relatief weinig kwetsbare mensen. Bij de andere vormen van jeugdwetvoorzieningen is dat niet het geval en hebben gebruikers een minder goede kwaliteit van
leven dan niet-gebruikers.
2.3

Hoe wordt het bereikt? Gebruik van voorzieningen in het sociaal domein

De transformatie in het sociaal domein zou tot uitdrukking moeten komen in minder inzet
van gemeentelijke voorzieningen, meer inzet van lichtere voorzieningen en meer inzet van
algemene voorzieningen. De relatie tussen de in gang gezette transformatie en het gebruik
van voorzieningen is daarmee van belang. Bij het beschrijven van ontwikkelingen in het
voorzieningengebruik in het gedecentraliseerde sociaal domein staan daarom drie deelvragen centraal:
1 Hoe verloopt het gebruik van voorzieningen in het sociaal domein?
2 Wie gebruiken deze voorzieningen en verandert dit gebruik?
3 Hoe verlopen instroom en uitstroom bij deze voorzieningen?
Bij het beantwoorden van deze vragen onderscheiden we zes halfjaarsperioden in de
periode 2015-2017 en leggen we waar mogelijk een verband met de informatie die is ontsloten in de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (gmsd). Daarnaast besteden we aandacht aan stapeling, dynamiek en regionale verschillen in het gebruik.
13

samenvatting en slotbeschouwing

Recent lichte daling gebruik bijstand, toename re-integratie-instrumenten
Ondanks de opleving van de economie vanaf 2014 is het aantal bijstandsuitkeringen, mede
door de asielmigratie, tot de eerste helft van 2017 blijven stijgen. Pas daarna zette een
lichte daling in, die eind 2017 weer leek te stagneren. De stagnerende uitstroom in combinatie met een afnemende instroom duidt erop dat er een groep is die lang in de bijstand
zit: een groep met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt.
De inzet van re-integratie-instrumenten (zoals loonkostensubsidie of job coaching) kende
vanwege invoeringsproblemen aanvankelijk een kleine terugslag, maar in de tweede helft
van 2016 keerde het beeld en nam het aantal ingezette re-integratie-instrumenten gestaag
toe. In de tweede helft van 2017 was deze toename zelfs als fors aan te merken: 7% voor de
activeringsinstrumenten (zoals coaching naar werk of vrijwilligerswerk, trainingen en cursussen) en 18% voor de typische participatie-instrumenten (zoals loonkostensubsidie, de
participatieplaats en beschut werk) vergeleken met het eerste halfjaar van 2017. De stijging
gold met name voor de loonkostensubsidies, terwijl de inzet van beschut werk achterbleef
bij de door het Rijk gestelde doelen.
Het aandeel personen met een niet-westerse achtergrond bij de Participatiewetvoorzieningen is aanzienlijk, zowel in de bijstand (zeven keer meer gebruik dan autochtone Nederlanders) als bij de re-integratievoorzieningen (zes keer meer gebruik). Het gebruik van de
bijstand is tussen 2015 (eerste halfjaar) en 2017 (tweede halfjaar) vooral toegenomen bij
jongeren (20%) en ouderen (9%) in de beroepsbevolking (de gemiddelde groei bedroeg
5%). Ook personen met een niet-westerse achtergrond doen een steeds groter beroep op
de bijstand en omdat de omvang van deze groep ook is toegenomen is hun aandeel in de
totale bijstand opgelopen van 46% in 2015 naar 51% in 2017, terwijl zij 14% van de
beroepsbevolking uitmaken. Het gebruik van re-integratievoorzieningen volgt globaal de
ontwikkelingen in de bijstand. Bij de participatie-instrumenten zien we een sterk gestegen
inzet bij jongeren, bij de activeringsinstrumenten is de inzet bij personen met een nietwesterse achtergrond sterk toegenomen. Gezien hun kwetsbare positie op de arbeidsmarkt is het niet verwonderlijk dat gemeenten steeds meer aandacht hebben voor jongeren en mensen met een niet-westerse achtergrond.
Totale gebruik Wmo-maatwerkvoorzieningen betrekkelijk stabiel: huishoudelijke hulp
gedaald, ondersteuning thuis gestegen
In de tweede helft van 2017 maakten 974.000 personen gebruik van een of meer Wmo
2015-maatwerkvoorzieningen. Het totale gebruik van deze voorzieningen is betrekkelijk
stabiel. Het totale gebruik is tussen de tweede halfjaren van 2015 en 2017 met ruim
1% gedaald. Dit is het saldo van een daling van het gebruik van huishoudelijke hulp (-14%)
en een stijging van het gebruik van voorzieningen voor ondersteuning thuis (+16%). Het
gebruik van hulpmiddelen en diensten (woon- en vervoersvoorzieningen) is betrekkelijk
stabiel in de tijd. Tussen 2015 (eerste helft) en 2017 (tweede helft) zijn Wmo-maatwerkvoorzieningen in verhouding steeds minder bij ouderen en steeds meer bij jongere leeftijdsgroepen terechtgekomen. Het aandeel 75-plussers dat huishoudelijke hulp ontvangt is
geleidelijk gedaald van 21% in de eerste helft van 2015 naar 16% in de tweede helft van
14

samenvatting en slotbeschouwing

2017, een daling van 24% in drie jaar tijd. Bij de ondersteuning thuis is de daling bij ouderen minder sterk (-4%), evenals bij de woon- en vervoersvoorzieningen (-10%). Het is niet
bekend in hoeverre ouderen hiervoor gecompenseerd worden door de inzet van algemene
voorzieningen.
Toename in het gebruik van jeugdzorg, daling jeugdbescherming/jeugdreclassering
Het totale aantal jongeren dat gebruikmaakt van jeugdzorg is van het eerste halfjaar van
2015 tot het tweede halfjaar van 2017 met ruim 13% toegenomen tot een totaal van bijna
361.000 unieke gebruikers, inclusief de houders van een persoonsgebonden budget (pgb).
Zowel de jeugdhulp zonder verblijf als de jeugdhulp met verblijf is in deze periode sterk
toegenomen (respectievelijk met 19% en 16%). Van een afschaling van jeugdhulp is daarom
(nog) geen sprake. De groei van de jeugdhulp zonder verblijf houdt voornamelijk verband
met de sterke groei van de hulpverlening door gemeentelijke wijkteams, die in de
genoemde periode is verdrievoudigd. Het aantal jongeren met alleen een maatregel jeugdbescherming en/of jeugdreclassering en het aantal pgb’s is echter sterk gedaald tot een
niveau van 11.800 en 7500 gebruikers, een afname met respectievelijk ruim 30% en ruim
50%. In het eerste halfjaar van 2018 treedt een daling op in het gebruik van jeugdhulp (met
circa 3% ten opzichte van het eerste halfjaar van 2017), zowel de jeugdhulp gegeven door
een wijkteam, overige jeugdhulp zonder verblijf als jeugdhulp met verblijf. De achtergrond
van deze recente daling kon in deze rapportage echter niet worden meegenomen.
Het gebruik van jeugdzorg door 0-3-jarigen en 18-22-jarigen is het meest gestegen, al blijft
het niveau betrekkelijk laag (3,6% respectievelijk 1,2% van deze leeftijdsgroepen) vergeleken met het gebruik door 4-17-jarigen. Het gebruik van jeugdzorg is vooral bij jongeren
met een niet-westerse achtergrond gestegen: van 6,5% naar 7,9%, tegenover een stijging
van 6,9% naar 8,1% bij autochtoon Nederlandse jongeren. Door deze stijging is het gebruik
van jeugdzorg door jongeren met een niet-westerse achtergrond op een vergelijkbaar
niveau gekomen als dat van jongeren van autochtoon Nederlandse herkomst, zij het dat zij
in verhouding zijn oververtegenwoordigd bij de jeugdbescherming en de jeugdreclassering
(1,6% tegenover 0,8% bij de autochtone jongeren) en ondervertegenwoordigd bij de
jeugdhulp zonder verblijf (5,8% tegenover 6,7% bij de autochtone jongeren). Bij de jeugdbescherming zagen we in het recente verleden twee tegengestelde ontwikkelingen: een
afname van het aantal jeugdigen dat onder toezicht is geplaatst en een toename van het
aantal jeugdigen dat onder voogdij is gesteld. Deze ontwikkeling lijkt in 2017 tot staan te
zijn gebracht.
De huisarts is nog steeds de belangrijkste verwijzer naar de jeugdzorg, maar de gemeentelijke toegang is belangrijker geworden. In de eerste helft van 2015 was de gemeente
verantwoordelijk voor de aanmelding van ruim 12% van de jeugdhulptrajecten aan de zorgaanbieders; dit aandeel is opgelopen tot 27% in de tweede helft van 2016, waarna het met
29% in de tweede helft van 2017 lijkt te stabiliseren.

15

samenvatting en slotbeschouwing

Stapeling van voorzieningengebruik
Omdat het sociaal domein mede tot doel heeft de hulp aan multiprobleemhuishoudens te
stroomlijnen kijken we ook naar de stapeling van het voorzieningengebruik bij personen en
bij huishoudens. We rapporteren over de situatie in 2016, en over de dynamiek in de
periode 2012-2016 (2016 is het meest recente jaar waarvoor individuele gegevens van alle
gebruikers van alle sociaaldomeinvoorzieningen beschikbaar zijn). We kijken naar voorzieningengebruik binnen een kalenderjaar: gelijktijdig of achtereenvolgend gebruik van verschillende voorzieningen binnen een jaar kunnen niet van elkaar worden onderscheiden.
Totale gebruik in 2016 iets groter dan in 2015: toename jeugdzorg en afname
maatschappelijke ondersteuning
In 2016 maakten ongeveer 2 miljoen mensen uit bijna 1,8 miljoen huishoudens gebruik van
een of meerdere voorzieningen uit het sociaal domein, inclusief 0,4 miljoen gebruikers van
alleen een vervoersvoorziening. Omdat over de gebruikers van alleen vervoersvoorzieningen onvoldoende informatie beschikbaar is, kunnen we deze gebruikers niet meenemen in
de beschrijving van de stapeling van voorzieningen. Daarom baseren we ons op de 1,6 miljoen personen uit 1,4 miljoen huishoudens waarover wel voldoende informatie beschikbaar is. Bijna de helft van de 1,4 miljoen huishoudens gebruikt een participatievoorziening,
bijna 40% maatschappelijke ondersteuning en bijna een kwart jeugdzorg. Het gebruik van
jeugdzorgvoorzieningen is toegenomen ten opzichte van 2015, het gebruik van participatievoorzieningen ook, in beperkte mate. Het gebruik van maatschappelijke ondersteuning
is juist wat afgenomen, vooral doordat er minder mensen huishoudelijke hulp ontvangen.
Let wel: we kijken uitsluitend naar het gebruik van individuele voorzieningen; het gebruik
van algemene voorzieningen en de ontwikkelingen daarvan zijn onbekend (deze worden
niet geregistreerd).
Stapeling lijkt licht te stijgen
De meeste huishoudens die gebruikmaken van een sociaaldomeinvoorziening, ontvangen
een voorziening uit één sector. Ongeveer 11,5% van de gebruikende huishoudens (exclusief
de gebruikers van alleen vervoersvoorzieningen) ontvangt voorzieningen uit verschillende
sectoren. Dit is meer dan de ruim 10% uit 2015. Bij deze stapeling per huishouden gaat
meestal om een combinatie van participatievoorzieningen en maatschappelijke ondersteuning (7,2%) of participatie en jeugdzorg (2,9%).
Samenhang van gebruik sociaaldomeinvoorziening met schulden en problemen met de
politie
In huishoudens met schulden komt het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen vaker
voor (45%) dan wanneer er geen schulden zijn (17%). Onder de huishoudens met schulden
zijn eenoudergezinnen en personen met een niet-westerse achtergrond oververtegenwoordigd. Ook komen de huishoudens met schulden achtmaal vaker in aanraking met de
politie dan huishoudens zonder schulden. In vergelijking met 2015 is dit verschil iets toegenomen.
16

samenvatting en slotbeschouwing

In- en uitstroom relatief hoog bij jeugdzorg
Het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen is vaak langdurig, maar zeker niet voor iedereen. In de periode 2012-2016 maakte bijna 30% van de gebruikers van Participatiewetvoorzieningen in alle vijf de jaren gebruik van een van de voorzieningen uit deze wet. Bij de
Wsw-gebruikers was dit aandeel hoger (59%) (wat niet verwonderlijk is aangezien het hier
gaat om banen), bij gebruikers van maatschappelijke ondersteuning iets lager (een kwart).
Deze cijfers zijn exclusief de gebruikers van alleen een vervoersvoorziening. Bij de jeugdzorgvoorzieningen is de in- en uitstroom groter dan bij de participatievoorzieningen: een
op de tien personen maakt vijf jaar achtereen gebruik van jeugdzorg. Deze grotere dynamiek komt deels doordat jeugdzorg stopt zodra jongeren 18 jaar worden.
Regionale verschillen in het gebruik van voorzieningen
In deze rapportage geven we vooral landelijke ontwikkelingen weer. Maar het is bekend
dat er grote verschillen zijn tussen gemeenten en tussen regio’s. Daar bieden we inzicht in
door het gebruik uit te splitsen naar gemeenteprofielen en naar regio’s (de zogeheten
Corop-gebieden).
Relatief hoog voorzieningengebruik in stedelijke agglomeraties en in krimpende
plattelandsgemeenten
In deze rapportage proberen we verschillen tussen gemeenten inzichtelijk te maken zonder
in te gaan op afzonderlijke gemeenten; daarvoor is immers de Gemeentelijke Monitor
Sociaal Domein beschikbaar. Daarom maken we clusters van gemeenten die op elkaar lijken wat betreft risicokenmerken van inwoners: kenmerken waarvan bekend is dat ze van
invloed zijn op het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen (zoals inkomen, huishoudenssamenstelling en leeftijd). Op basis van risicokenmerken komen we tot een indeling van
gemeenten in acht clusters, waarmee we verschillen in voorzieningengebruik in kaart kunnen brengen.
In stedelijke agglomeraties (grote steden) en in krimpende plattelandsgemeenten (zoals
Coevorden, Ermelo of Achtkarspelen) blijkt dat het gebruik van de voorzieningen in het
sociaal domein relatief groot is. Daarnaast zien we in studentensteden (zoals Delft, Leiden
of Maastricht) een groot gebruik van participatievoorzieningen en jeugdzorg. In wat wij
‘gewone plattelandsgemeenten’ noemen (zoals Aalten, Bladel of Hof van Twente) is het
gebruik van voorzieningen juist klein.
Relatief hoog gebruik in Zuidwest-Friesland en Oost-Groningen
Behalve naar gemeentelijke verschillen kijken we ook naar regionale verschillen in het
gebruik van voorzieningen in het sociaal domein. We baseren ons op de indeling van
Nederland in 40 zogeheten Corop-gebieden aan de hand van centrale kernen (bijvoorbeeld
een stad) met een omliggend verzorgingsgebied.
Het beeld van het voorzieningengebruik naar regio’s is divers en varieert per wettelijk
kader. Voor het sociaal domein als geheel zien we een hoog gebruik in het zuidwesten, het

17

samenvatting en slotbeschouwing

noorden en oosten van het land, evenals rond de grote steden in het westen en in delen
van Limburg.
Voor een deel kan het gebruik worden verklaard door kenmerken van de bevolking: waar
veel ouderen wonen zal het gebruik van de Wmo 2015 groter zijn en waar veel jongeren
wonen zal vaker beroep worden gedaan op de Jeugdwet. Als we het voorzieningengebruik
corrigeren voor gemeentelijke risicofactoren, dan worden de verschillen tussen de
gemeentelijke clusters een flink stuk kleiner. In Zuidwest-Friesland en Oost-Groningen
blijft het gebruik ook dan groot: het gebruik van het totaal aan sociaaldomeinvoorzieningen is daar groter dan op grond van de kenmerken van de bevolking wordt verwacht. Kijken we alleen naar de voorzieningen van de Participatiewet, dan geldt dat het gebruik ook
na correctie nog hoog is in Zuidwest-Friesland. Bij de Wmo-voorzieningen is dat het geval
in Zuidwest-Friesland en Oost-Groningen en bij de Jeugdwetvoorzieningen in Agglomeratie Leiden en Bollenstreek, Agglomeratie ’s-Gravenhage en Midden-Limburg.
3

Slotbeschouwing en toekomstige monitoring

In deze derde rapportage sociaal domein hebben we een beeld geschetst van ontwikkelingen in de kwaliteit van leven en het voorzieningengebruik in het sociaal domein tussen
2015 en 2017. Een belangrijke conclusie is, nog steeds, dat voor grote groepen mensen de
continuïteit van zorg en ondersteuning gerealiseerd is. Nadat gemeenten in de beginfase
vooral daarmee bezig waren, zijn zij nu volop op zoek naar de voor hun inwoners beste mix
van arrangementen voor zorg en ondersteuning. Dat is een meerjarig proces dat nog niet is
afgerond. Ook hebben gemeenten meer aandacht voor integraal werken, hoewel ook
hierin meestal nog maar de eerste stappen zijn gezet. Voorbeelden zijn de ‘City deal inclusieve stad’ en de zogeheten ‘village deals’. Ander onderzoek, waaronder de evaluaties van
de decentralisatiewetten, laat zien waar het goed en minder goed gaat. De evaluatie van
de Hervorming Langdurige Zorg (hlz) laat positieve kanten zien: een deel van de doelen is
bereikt: bewoners van instellingen krijgen meer eigen regie, onder meer door met de zorgverleners te overleggen over hun zorgplan (Kromhout et al. 2018). Ook geeft het merendeel
van de Wmo-melders die een maatwerkvoorziening van de gemeente ontvangen of wijkverpleging gebruiken aan positief te zijn over de hulp. Ook uit de evaluatie van de Jeugdwet blijkt dat ouders over het algemeen positief zijn over de ontvangen hulp (net als bij de
hlz meer dan over de weg ernaartoe, zie Friele et al. 2018). Verder is de waardering voor de
wijkteams in 2017 voor het eerst iets gestegen (Beerepoot en Heuzels 2018). Er gaat dus
voor veel mensen veel goed in het gedecentraliseerde domein. Maar de evaluaties en
andere onderzoeken laten ook zorgelijke ontwikkelingen zien, zoals de grenzen die er zijn
aan verdere inzetbaarheid van het eigen netwerk; het ontbreken van zicht op niet-gebruikers; de onheldere toegang tot voorzieningen; zorgen over de wijkteams en zorgen over de
financiën. Een tussenrapportage van de evaluatie van de Participatiewet, over mensen op
de Wsw-wachtlijst, laat zien dat de baankansen en baanzekerheid van de Wsw-doelgroep
kleiner zijn geworden (Sadiraj et al. 2018). Ook deze rapportage laat zien dat er veel goed

18

samenvatting en slotbeschouwing

gaat, maar er komen ook enkele zorgelijke punten naar voren, waarvan we hier de belangrijkste noemen.
Aandeel gebruikers van een sociaaldomeinvoorziening redelijk stabiel, maar geen zicht op
niet-gebruik
Een redelijk stabiel aandeel van ongeveer 12% van de Nederlanders en 18% van de huishoudens maakt gebruik van een voorziening in het sociaal domein: in totaal ongeveer
2 miljoen mensen uit 1,8 miljoen huishoudens. Wel zijn er soms verschuivingen binnen de
voorzieningen (zoals een daling van het aantal 75-plussers met huishoudelijke hulp of een
stijging van het aantal jongeren met jeugdhulp en meer gebruik van re-integratievoorzieningen).
Grote groepen Nederlanders zijn geholpen met de zorg en ondersteuning die ze krijgen.
Voor veel groepen zien we geen achteruitgang in hun kwaliteit van leven of onderdelen
daarvan, zoals participatie of eenzaamheid. Maar we zien ook geen vooruitgang. Duiding
hiervan is echter lastig. Het kan immers zijn dat mensen van wie de kwaliteit van leven verbeterd is, geen zorg en ondersteuning meer nodig hebben en uitstromen – om plaats te
maken voor mensen die wel zorg en ondersteuning nodig hebben. Dat proces kan ertoe
leiden dat we in ons onderzoek een gelijkblijvende kwaliteit van leven constateren (door
een continue doorstroming waarbij voorzieningen ervoor zorgen dat de kwaliteit verbetert,
zodat mensen de voorziening niet meer nodig hebben). Sterker nog: als het beleid werkt
zoals beoogd zou ons onderzoek zelfs een achteruitgang in kwaliteit van leven kunnen laten
zien. In dat geval zijn de individuele voorzieningen immers voorbehouden aan mensen die
ze het meest nodig hebben (kwetsbare mensen met de minst goede kwaliteit van leven) en
redden meer mensen dan voorheen zich met het eigen netwerk of algemene voorzieningen. Met de gegevens waarover we beschikken hebben we echter geen aanwijzing dat dat
momenteel speelt: het aantal gebruikers is redelijk stabiel, hun sociaal-demografische kenmerken veranderen niet en de kwaliteit van leven is redelijk stabiel. Wel zien we dat de
kwaliteit van leven lager is naarmate men langer gebruikmaakt van voorzieningen uit het
sociaal domein, maar de kwaliteit van leven van instromers is niet anders dan die van uitstromers. Nader onderzoek moet meer inzicht geven in deze processen en meer aandacht
schenken aan hoe het uitstromers vergaat: redden zij het daadwerkelijk zonder individuele
voorziening? Ook ontbreekt momenteel inzicht in mensen die wel problemen hebben
maar geen individuele voorziening gebruiken. Aan deze punten zou de toekomstige monitoring aandacht moeten besteden – daar komen we aan het eind van de Samenvatting nog
op terug.
Zorgelijke ontwikkeling 1: toegenomen gebruik jeugdzorg
Bij een paar specifieke groepen zien we zorgelijke trends. De eerste is dat het gebruik van
jeugdzorg tussen 2015 en 2017 is toegenomen, terwijl dat niet strookt met demografische
ontwikkelingen (het aantal jongeren in Nederland neemt jaarlijks af en ze zijn ook niet
kwetsbaarder geworden). Vooral het gebruik van jeugdhulp, dat meer dan 90% van de
totale jeugdzorg omvat, is in de periode 2015-2017 sterk toegenomen (19%). De groei
19

samenvatting en slotbeschouwing

hangt samen met een sterke stijging van het aantal hulpverleningen door gemeentelijke
wijkteams. Het is mogelijk dat deze toename komt door de grotere inzet van gemeenten
op preventie en vroegsignalering (zoals blijkt uit de toename van de hulp aan 0-3-jarigen),
zeker in de beginfase. Op langere termijn zou preventie evenwel kunnen leiden tot een
afname. Mogelijk dat de daling in het eerste halfjaar van 2018 hier een voorbode van is.
Nieuwe gegevens over latere periodes moeten dit uitwijzen. Van een (door het beleid
gewenste) afschaling van zwaardere naar lichtere vormen van hulp is echter nog geen
sprake: de ontwikkeling van de jeugdhulp zonder verblijf loopt nagenoeg gelijk op met de
jeugdhulp met verblijf.
Zorgelijke ontwikkeling 2: toegenomen (emotionele) eenzaamheid Wmo-gebruikers en
multigebruikhuishoudens
Een tweede zorgwekkende ontwikkeling is de toegenomen eenzaamheid bij multigebruikhuishoudens en met name de oudere Wmo-gebruikers, terwijl de beleidsinzet bij de Wmo
2015 een afname van eenzaamheid is. Bij deze groepen zien we ook een afname van het
gebruik van huishoudelijke hulp en van andere Wmo-voorzieningen. Beide trends, die we
in de vorige rapportage ook constateerden, zetten dus door. Omdat de toegenomen eenzaamheid vooral de emotionele eenzaamheid betreft (het ontbreken van een intieme
relatie of vertrouwenspersoon), lijkt er een verband tussen deze trends te zijn: de ondersteuning vervulde de rol van vertrouwensrelatie voor een kwetsbare groep ouderen. Hoe
de afname van het beroep op de huishoudelijke hulp wordt opgelost is onduidelijk: we zien
geen toename van de hulp die Wmo’ers krijgen van het eigen netwerk.
Onderzoek onder Wmo-melders laat zien dat er onder hen draagvlak is om hulp te vragen
aan hun netwerk, maar dat ze er moeite mee hebben steeds dezelfde mensen te moeten
vragen. Ze vinden ook dat de overheid een te groot beroep doet op inzet van het eigen
netwerk. Twee derde van de mantelzorgers geeft bovendien aan niet meer te kunnen of
willen doen (Feijten et al. 2017).
Andere oplossingen die mensen gevonden kunnen hebben, zijn het zelf inhuren van een
particuliere hulp of het naar beneden bijstellen van hun verwachtingen ten aanzien van een
schoon huis.
Het is ook mogelijk dat ouderen meer gebruik zijn gaan maken van algemene voorzieningen zoals voor huishoudelijke hulp. Steeds meer gemeenten bieden een regeling aan waarbij (bepaalde groepen) huishoudens tegen een vast en lager dan kostendekkend tarief voor
een beperkt aantal uren per week huishoudelijke hulp kunnen krijgen. Helaas zijn geen
gegevens beschikbaar over het gebruik van algemene voorzieningen. Hoe het deze ouderen vergaat is dus onbekend. Hier komen we later op terug, onder het kopje Onzichtbare
groepen.
Zorgelijke ontwikkeling 3: minder mensen verwachten een beroep te kunnen doen op het
eigen netwerk
In deze rapportage vatten we het sociaal domein breder op dan de drie gedecentraliseerde
wetten. Bij mogelijke problemen kijken we niet alleen naar wet-specifieke kwesties, zoals
20

samenvatting en slotbeschouwing

het zelfstandig kunnen uitvoeren van algemene dagelijkse handelingen, het voeren van
een zelfstandig huishouden, arbeidsmarktproblemen of problemen in het gezin, maar ook
naar financiële problemen, het kunnen invullen van formulieren, het kunnen werken met
een computer of het ontbreken van een sociaal netwerk. Veel mensen krijgen op een of
meer van deze zeven gebieden geen hulp van een professional of van het eigen netwerk.
Zo krijgt zo’n 60% van de multigebruikhuishoudens bij ten minste één probleem geen
hulp; dit geldt voor iets minder dan de helft van de Participatiewetgebruikers en voor
ongeveer 40% van de mensen in de Wmo. De hulp en ondersteuning die mensen krijgen is
dus wellicht afdoende in het kader van de aangevraagde voorziening, maar onvoldoende
om ook andere problemen op te lossen. Dat pleit voor een meer integrale benadering die
de problemen van mensen centraal stelt in plaats van de wettelijke kaders.2
Zorgelijk in dit verband is ook dat minder mensen verwachten dat ze bij (het ernstiger worden van) problemen een beroep kunnen doen op hun eigen netwerk. Slechts ongeveer 15%
van de mensen in de Wmo verwacht voor elk van de zeven problemen in de toekomst hulp
te krijgen van hun netwerk. Van de Wmo-ers denkt bijna 40% geen hulp te krijgen bij drie
of meer problemen, dat was 30% in 2015. Voor mensen die geen voorziening gebruiken is
dat ongeveer 50%. Ook denkt ongeveer 20% van de mensen die geen voorziening gebruiken dat zij in de toekomst geen hulp krijgen bij drie of meer van de genoemde problemen,
dat was 13%. Dit zet vraagtekens bij de beleidsaanname dat een groter beroep op het eigen
netwerk mogelijk is: dat is zeker niet altijd en voor iedereen het geval.
Onzichtbare groepen en toekomstige monitoring
De afgelopen jaren stonden in het teken van het monitoren van de transitie: hoe verloopt
de overdracht van het Rijk naar gemeenten en welke gevolgen heeft dat voor mensen? De
Overall rapportage sociaal domein draagt bij aan deze monitoring door met de beschikbare gegevens een landelijk beeld te schetsen.
Blijvende monitoring is nodig om te volgen hoe de kwaliteit van leven zich ontwikkelt:
wordt die beter of slechter? Met welke problemen hebben mensen te maken en kunnen ze
die zelf oplossen of hebben ze hulp van anderen nodig? Welke verschillen zijn er tussen
groepen? Landelijke monitoring is ook nodig om de Rijksoverheid te voorzien van informatie waarmee zij invulling kan geven aan de systeemverantwoordelijkheid en om gemeenten een ijkpunt te geven. De manier waarop de monitoring nu is opgezet wordt echter in
toenemende mate problematisch, aangezien de gemeentelijke praktijk verder differentieert. De rapportage levert weliswaar belangrijke inzichten op in ontwikkelingen in het
sociaal domein, maar kent ook beperkingen.
In de eerste plaats is de beschikbaarheid van gegevens beperkt. Zo zijn de cliëntervaringsonderzoeken voor de Jeugdwet niet geschikt voor een landelijke rapportage. Ook is er geen
informatie beschikbaar over mensen die een algemene voorziening gebruiken. Gemeenten
verschillen in wat ze onder algemene voorzieningen verstaan en het gebruik ervan wordt
niet of nauwelijks geregistreerd. Aan de hand van onze enquête krijgen we voorzichtige
aanwijzingen dat ook de groep mensen die geen (individuele) voorzieningen gebruiken, te

21

samenvatting en slotbeschouwing

maken heeft met problemen (zo heeft 15% drie of meer van de zeven problemen waar we
naar vragen, 7% is zeer eenzaam en 10% kan niet zelfstandig formulieren invullen).
Dat brengt ons bij het tweede nadeel van de huidige manier van gegevensverzameling,
namelijk dat die uitgaat van de registraties van individuele (maatwerk)voorzieningen.
Idealiter willen we weten welke mensen problemen hebben en hoe ze daarmee omgaan.
Hoe groot is het aandeel dat zichzelf redt, wie heeft voldoende aan steun van het netwerk
en wie kan (tijdelijk of langdurig) niet zonder steun van de overheid? Met de huidige gegevens ontbreekt het inzicht in het niet-gebruik (mensen die eigenlijk in aanmerking komen
voor een maatwerkvoorziening, maar daar geen gebruik van maken) en in de gevolgen van
afschaling (het gebruik van een minder zware voorziening). Ook weten we niet hoe het
iemand vergaat die stopt met het gebruik van een maatwerkvoorziening. Inzicht in deze
zaken is wel nodig. We zien in deze rapportage dat het aandeel kwetsbaren onder gebruikers van de Participatiewet is afgenomen en het aandeel mensen met een langdurige
ziekte of aandoening onder Wmo’ers is toegenomen. Onduidelijk is waardoor dit komt:
zijn er veranderingen in de toegang? Bereikt de Participatiewet minder kwetsbare mensen?
Verder zien we dat van de meest kwetsbare mensen de helft een probleem heeft waarvoor
hij of zij geen hulp krijgt en dat voor alle groepen geldt dat minder mensen verwachten
hulp uit het netwerk te krijgen bij toekomstige problemen. Dit roept vragen op over de
toegang tot en de integraliteit van zorg en ondersteuning.
Om het zicht op ontwikkelingen in het sociaal domein te verbeteren bekijkt het scp nu
of het mogelijk is om, samen met het cbs, mensen te ondervragen op basis van een
‘probleemkansprofiel’ (welke groepen hebben meer kans op problemen). Door dit profiel
vervolgens te koppelen aan het voorzieningengebruik, krijgen we een beeld van de relatie
tussen problemen en gebruik én niet-gebruik van voorzieningen. Bovendien kunnen we
door deze koppeling zien in hoeverre mensen die op enig moment uitstromen later weer
instromen, al dan niet in dezelfde voorziening.
Dit geeft ons echter nog geen inzicht in het gebruik van algemene voorzieningen. Zonder
registraties zal het ook in de toekomst niet mogelijk zijn deze witte vlek te vullen. Wel kan
door middel van kwalitatief onderzoek, bijvoorbeeld bij gerichte groepen, inzicht worden
verkregen in het gebruik van algemene voorzieningen en de relatie met het gebruik van
maatwerkvoorzieningen.
De komende tijd zal ook het scp investeren in verkenningen naar nieuwe gegevensvergaring. Het lijkt niet nodig om jaarlijks te rapporteren: veranderingen gaan in de regel
niet zo snel dat dat noodzakelijk is. Ons staat een systematiek voor ogen waarbij we een
meerjarige monitor uitbrengen met in de tussenliggende jaren ruimte voor verdiepend
onderzoek. Bijvoorbeeld naar (de oorzaken van) regionale verschillen, die ook in deze rapportage fors bleken.
Monitoring zal ook in de toekomst inzicht moeten bieden in de kwaliteit van leven van
mensen, de voorzieningen die ze gebruiken, de uitvoeringspraktijk en de bestuurlijke en
financiële kaders. Het scp acht dat noodzakelijk om ontwikkelingen in het sociaal domein
te kunnen blijven volgen en duiden.

22

samenvatting en slotbeschouwing

Noten
1

2

Er zijn twee verschillende bronnen voor het gebruik van Wmo-voorzieningen en beide hebben beperkingen. Ten eerste is er de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (gmsd), die niet landelijk dekkend is,
en ten tweede de cak-cijfers, die alleen voorzieningen met een inkomensafhankelijke bijdrage omvatten. Omdat bij vervoersdiensten geen inkomensafhankelijke bijdrage wordt geïnd, zijn de gebruikers
ervan wel in de gmsd, maar niet in de cak-cijfers opgenomen. Voor cijfers over de stapeling gaan we in
deze rapportage uit van de cak-cijfers, zodat 0,4 miljoen gebruikers van alleen vervoersdiensten buiten
beschouwing blijven.
Ook de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving vraagt in zijn zorgagenda om meer aandacht voor
verschillen tussen mensen en de gevolgen die deze ‘pluriformiteit’ heeft voor de ‘organisatie van zorg
en hulp’ (rvs 2017).

Literatuur
Beerepoot, R. en L. Heuzels (2018). 4-meting ‘De decentralisaties in het sociaal domein’. Enschede: I&O Research.
Bijl, Rob, Jeroen Boelhouwer en Annemarie Wennekers (2017). De sociale staat van Nederland 2017. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Boelhouwer, Jeroen (2018). Kwaliteit van leven: leefsituatie en geluk. In: Annemarie Wennekers, Jeroen Boelhouwer, Cretien van Campen en Rob Bijl (red.), De sociale staat van Nederland 2018. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau. Geraadpleegd op 11 september 2018 https://digitaal.scp.nl/ssn2018/kwaliteitvan-leven-leefsituatie-en-geluk/.
Dekker, Paul, Lia van der Ham en Annemarie Wennekers (2018). Burgerperspectieven 2018/1. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau (cob 2018/1).
Feijten, Peteke, Roelof Schellingerhout, Mirjam de Klerk, Anja Steenbekkers, Peggy Schyns, Frieke Vonk,
Anna Maria Marangos, Alice de Boer en Liesbeth Heering (2017). Zicht op de Wmo 2015: Ervaringen van
melders, mantelzorgers en gespreksvoerders. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Friele, R.D., M.R. Bruning, I.L.W. Bastiaanssen, R. de Boer, A.J.E.H. Bucx, J.F. de Groot, T. Pehlivan, L. Rutjes,
F. Sondeijker, T.A. van Yperen en R. Hageraats (2018). Eerste evaluatie Jeugdwet. Na de transitie nu de transformatie. Den Haag: ZonMw.
Kromhout, Mariska, Mirjam de Klerk en Nora Kornalijnslijper (red.) (2018). Veranderde zorg en ondersteuning voor
mensen met een beperking. Landelijke evaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Pommer, Evert en Jeroen Boelhouwer (red.) (2016). Overall rapportage sociaal domein 2015. Rondom de transitie.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Pommer, Evert en Jeroen Boelhouwer (red.) (2017). Overall rapportage sociaal domein 2016. Burgers (de)centraal.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
rvs (2017). De zorgagenda voor een gezonde samenleving. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.
Sadiraj, Klarita, Stella Hoff en Maroesjka Versantvoort (2018). Van sociale werkvoorziening naar Participatiewet.
Hoe is het de mensen op de Wsw-wachtlijst vergaan? Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

23

samenvatting en slotbeschouwing

Inleiding
De rapportage sociaal
domein in context

Inhoud

1

De Overall rapportage sociaal domein
Noten

26
29

2

De landelijke context: Nederland in ontwikkeling
Noot

30
30

3

Opvattingen van burgers over de decentralisaties

31

4

Beeld uit ander onderzoek, waaronder de evaluaties
Noten

33
38

5

Blijven monitoren

39

Literatuur

25

41

inhoud

1

De Overall rapportage sociaal domein

In januari 2015 werden de verantwoordelijkheden voor de uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015, de Jeugdwet en de Participatiewet van het Rijk naar
gemeenten overgedragen. In een enge definitie blijft het sociaal domein beperkt tot deze
drie wettelijke kaders. Een ruimere en inmiddels gebruikelijke definitie omvat ook andere
beleidsterreinen, zoals onderwijs, veiligheid en inkomen. De basis van deze rapportage is
de enge afbakening, maar net als in de vorige twee edities worden waar mogelijk ook verwante terreinen zoals onderwijs, veiligheid en schuldproblematiek in het onderzoek
betrokken.
Achtergrond en doel van de Overall rapportage sociaal domein
Met de Overall rapportage sociaal domein informeert de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (bzk) de Tweede Kamer over de ontwikkelingen in het gedecentraliseerde sociaal domein. Een van de uitganspunten van de informatievoorziening is dat deze
‘inzicht [biedt] in de effecten op kwetsbare groepen: in het sociaal domein gaat het veelal
om kwetsbare groepen mensen en is inzicht nodig in de invloed die decentralisaties hebben op deze groepen’ (tk 2013/2014c). De overall rapportage moet een macrobeeld schetsen van het functioneren van het sociaal domein als geheel, van ontwikkelingen daarin en
van de gevolgen voor de kwaliteit van leven van mensen.1 Kwetsbaarheid en kwaliteit van
leven zijn dan ook belangrijke onderwerpen in de rapportage. Daarnaast leiden doelstellingen van de wetten tot aandachtspunten in de rapportage.
Het doel van de Participatiewet is om iedereen met een arbeidsvermogen naar werk toe te
leiden, bij voorkeur naar regulier werk. Waar dit niet mogelijk is biedt de Participatiewet
inkomensondersteuning en wordt ingezet op maatwerk (tk 2013/2014b).
Het doel van de Wmo 2015 is om mensen met een beperking te laten deelnemen aan het
maatschappelijke verkeer (participatie) en passende ondersteuning te bieden voor het uitvoeren van de noodzakelijke algemene dagelijkse levensverrichtingen en het voeren van
een gestructureerd huishouden (zelfredzaamheid). Daarbij hoort onder meer het langer
thuis wonen en een vermindering van het aantal mensen dat zich eenzaam voelt. Om deze
doelen te bereiken zal een groter beroep moeten worden gedaan op het sociale netwerk
van mensen, zal meer maatwerk moeten worden geleverd en zal de verbinding tussen formele en informele zorg en ondersteuning sterker moeten worden, zo stelt de wetgever
(tk 2013/2014a).
Het doel van de Jeugdwet is dat kinderen gezond en veilig kunnen opgroeien, hun talenten
kunnen ontwikkelen en naar vermogen kunnen participeren in de samenleving.2 Daarbij
hoort het versterken van de eigen kracht van de jeugdige en van het zorgend en probleemoplossend vermogen van diens gezin en sociale omgeving. Verder heeft de wet tot doel het
jeugdstelsel eenvoudiger, efficiënter en effectiever te maken. Ook moet er meer maatwerk
komen, evenals een verschuiving van zwaardere naar lichtere vormen van hulp, en een

26

de overall rapportage sociaal domein

grotere inzet van eigen kracht. Centraal staat het integrale perspectief, dat wordt aangeduid met het motto ‘één gezin, één plan, één regisseur’ (tk 2012/2013).
Enkele van de doelstellingen van de drie decentralisatiewetten hebben betrekking op het
stelsel of de uitvoeringspraktijk, zoals meer maatwerk en een efficiënter en effectiever stelsel (onder meer wat de in te zetten voorzieningen en financiële middelen betreft). Het is
goed om in een overall rapportage aan deze elementen aandacht te besteden.
Andere doelstellingen gaan over mensen. Twee begrippen komen daarbij in elk van de
wetten terug: participatie (niet alleen betaalde arbeid, maar ook bijvoorbeeld een zinvolle
dagbesteding zoals vrijwilligerswerk) en zelfredzaamheid. Ook deze zijn, net als kwetsbaarheid en kwaliteit van leven, aan te merken als overkoepelende begrippen en moeten een
plek krijgen in een Overall rapportage sociaal domein. Bij deze doelstellingen is duidelijk
dat de overheid graag een toename ziet: meer participatie en grotere zelfredzaamheid.
Voor kwetsbaarheid en kwaliteit van leven is het streven minder duidelijk, maar we nemen
aan dat het doel is dat vooral kwetsbare mensen worden bereikt en ondersteund en dat de
kwaliteit van leven in elk geval niet mag verslechteren.
Gebaseerd op het voorafgaande staan drie vragen centraal in de Overall rapportage sociaal
domein:
1 Wat wordt er bereikt in het sociaal domein?
Bij het beantwoorden van deze vraag stellen we de burger centraal en kijken we naar
de kwaliteit van leven van mensen en de determinanten die daarbij een rol spelen.
Vanuit de doelstellingen van de decentralisaties moet er in de rapportage in elk geval
aandacht zijn voor de hiervoor onderscheiden begrippen kwaliteit van leven, kwetsbaarheid, participatie en zelfredzaamheid.
2 Hoe wordt het bereikt?
Bij het beantwoorden van deze vraag besteden we aandacht aan het gebruik van de
voorzieningen die de overheid inzet en aan de uitvoeringspraktijk.
3 Onder welke omstandigheden wordt het bereikt?
Onder deze vraag vallen inzicht in de financiële randvoorwaarden en de bestuurlijke
praktijk.
De overall rapportage is niet bedoeld om een oordeel te geven over de mate waarin de
decentralisatie beantwoordt aan de doelstellingen van de wetten. Dat is een taak die bij de
evaluatie van de drie afzonderlijke wetten wordt uitgevoerd.3 Bovendien is de rapportage
sociaal domein primair bedoeld om inzicht te geven in het sociaal domein als geheel, en niet
zo zeer om inzicht te geven in de afzonderlijke beleidsterreinen.4
De rapportage geeft inzicht in de ontwikkeling van de inputs (financiën), outputs (voorzieningengebruik) en outcomes (leefsituatie) van de gemeentelijke voorzieningen, de samenhangen in het voorzieningengebruik, de dynamiek in het voorzieningengebruik en regionale verschillen.
Er wordt in het sociaal domein, met name in de Wmo, een onderscheid gemaakt tussen
algemene en individuele voorzieningen. Kortweg geldt voor individuele voorzieningen dat
zij maatwerk bieden voor het oplossen van een probleem voor een individu. De gemeente
27

de overall rapportage sociaal domein

moet er een besluit voor afgeven. Algemene voorzieningen zijn toegankelijk zonder
beschikking of toegangsbesluit van de gemeente (zoals het buurthuis, boodschappenservice, maaltijdservice, publiek toegankelijke vervoersvoorzieningen en preventieve activiteiten). Deze voorzieningen vallen in deze rapportage grotendeels buiten beeld omdat er
geen landelijke gebruiksregistraties beschikbaar zijn.
De derde Overall rapportage sociaal domein
In de vorige rapportages zijn deze vragen alle drie aan de orde gekomen. Deze derde rapportage is minder uitgebreid dan de vorige twee. Dit komt doordat de informatiebehoefte
van Rijk en gemeenten in ontwikkeling is. De omslag van de transitiefase naar de transformatiefase, die momenteel gaande is, brengt een andere informatiebehoefte met zich mee.
Ook zijn er verschillen in de informatiebehoefte van Rijk en gemeenten en zelfs van
gemeenten onderling. Binnen het sociaal domein verandert er veel: er wordt nagedacht
over en geëxperimenteerd met ‘outcomemeting’, inkoopprocessen, inrichting van het systeem (wel of geen wijkteams, veranderingen van de samenstelling van wijkteams), enzovoort. Daarmee is ook de vraag naar de wijze van monitoring relevant, evenals de inhoud
van een rapportage als deze. Met het oog op discussies daarover ligt de focus van deze
derde rapportage op het schetsen van ontwikkelingen in de kwaliteit van leven (outcome)
en het gebruik van maatwerkvoorzieningen (output, inclusief aandacht voor stapeling en
regionale verschillen). Dit zijn onderdelen van een monitoringssysteem die in de kern informatie geven over mensen en daarmee in de ogen van het Sociaal en Cultureel Planbureau
bijzonder relevant zijn. Zonder deze rapportage is er op landelijk niveau geen inzicht in de
effecten die de decentralisatie voor mensen heeft. Dit betekent dat de uitvoeringspraktijk,
de bestuurlijke kaders en de financiële middelen slechts zijdelings aan de orde komen.
Met de beschikbare gegevens geven we inzicht in de ontwikkelingen in de kwaliteit van
leven van mensen en in het voorzieningengebruik. In het conceptuele schema is gevisualiseerd wat we deze rapportage wel en niet doen, ten opzichte van de Overall rapportage
sociaal domein 2016.

28

de overall rapportage sociaal domein

Figuur I.1
Conceptueel schema van de rapportage
deel B

deel D

output:
voorzieningen

sturing:
bestuurlijk kader

deel C

deel E

transformatie:
uitvoeringspraktijk

X

middelen:
financieel kader

Hoe wordt het bereikt?

In welke omstandigheden?

X

deel A
outcome:
kwaliteit van leven

Wat wordt bereikt?

X

Bron: scp

Noten
1

2

3
4

29

In termen van de kabinetsbrief: ‘De overall monitor brengt de uitkomsten van de monitoring gerelateerd aan de drie decentralisatie-wetten samenvattend bij elkaar en voegt daar de uitkomsten van de
bestuurlijke monitoring en de zogenaamde «sociaal domein index», waarin centraal staat wat de effecten van de decentralisaties zijn voor (kwetsbare) burgers, aan toe’ (tk 2013/2014c). De sociaaldomeinindex is later omgedoopt tot de kwaliteit-van-leven-index.
Het ministerie van vws onderscheidt vier zogeheten ‘maatschappelijke indicatoren’ voor de jeugd:
(1) onderwijs (derde klas vmbo), (2) het aantal jongeren dat werkt, (3) het aantal jongeren dat in aanraking komt met de politie (geregistreerde verdachten) en (4) het aantal jongeren in een bijstandsgezin
(jeugdmonitor.cbs.nl/in-de-regio/benchmark-jeugdhulp). Vanaf 1 juli 2018 wordt aanvullend informatie
verzameld over ‘het subjectieve oordeel van cliënten’, zoals ‘cliënttevredenheid’ en ‘kunt u zonder hulp
verder’ (tk 2017/2018).
Het verschil tussen monitoring en evaluatie is in Pommer en Boelhouwer (2016) uitgebreider beschreven.
In beleidstermen: ‘De minister van bzk zal op basis van de overall monitor met de Tweede Kamer het
gesprek aangaan over het functioneren van het systeem van het sociaal domein als geheel en over de
rol die gemeenten in het gedecentraliseerde stelsel vervullen. De afzonderlijke betrokken bewindspersonen van vws, VenJ en szw blijven hierbij verantwoordelijk voor het functioneren van de stelsels
gerelateerd aan de Wmo 2015, de Jeugdwet en de Participatiewet. Deze bewindspersonen zullen daarover dan ook zelf verantwoording afleggen aan de Tweede Kamer’ (tk 2013/2014c). Recent heeft de
Algemene Rekenkamer een advies uitgebracht over verbetering van de informatievoorziening in het
sociaal domein, met een oproep tot herbezinning op de hoeveelheid monitors en onderzoeken over
onderdelen van het sociaal domein (ark 2018).

de overall rapportage sociaal domein

2

De landelijke context: Nederland in ontwikkeling

De voorzieningen in het sociaal domein zijn bedoeld voor kwetsbare groepen. Voordat we
inzoomen op deze groepen, hanteren we eerst een breder perspectief: hoe staat Nederland
er in het algemeen voor? In de afgelopen 25 jaar is het in Nederland op veel terreinen beter
geworden. Uit De sociale staat van Nederland 2017 blijkt dat het opleidingsniveau is toegenomen, evenals de arbeidsparticipatie en het inkomen waarover mensen beschikken (Bijl
et al. 2017). Ook leven we nu langer dan in 1990; een groot deel van de extra jaren ook nog
in een goede gezondheid. Veel mensen doen aan vrijwilligerswerk of zorgen voor een
familielid of bekende die hulp nodig heeft; hierin is sinds 1990 geen toename te zien. Nederland behoort steevast tot de top 10 van gelukkigste landen en de Nederlandse kinderen zijn
zelfs het gelukkigst ter wereld. Voor veel mensen is de kwaliteit van leven nu beter dan die
in 1990 was. Maar er zijn ook mensen met wie het minder goed gaat. Zo is het aandeel
mensen dat in armoede leeft niet afgenomen, evenmin als het aandeel mensen dat op
meerdere terreinen te maken heeft met achterstand en ongelukkig is.
Sommige mensen hebben problemen die zij niet zelf of met de hulp van hun eigen
omgeving kunnen oplossen. Zij krijgen steun van de overheid. Naar schatting maken zo’n
2 miljoen mensen gebruik van een individuele voorziening in het sociaal domein.1 Zij
komen uit 1,8 miljoen huishoudens. Dat betekent dat bijna een kwart (23%) van de huishoudens in Nederland jaarlijks een beroep doet op een voorziening in het gedecentraliseerde sociaal domein. Ongeveer 11,5% van deze huishoudens heeft te maken met meer
dan één wet.
Noot
1

30

Dit is inclusief de ruim 400.000 gebruikers van vervoersvoorzieningen zonder andere voorziening. Deze
kunnen in een deel van het rapport echter niet worden meegenomen.

de landelijke context: nederland in ontwikkeling

3

Opvattingen van burgers over de decentralisaties

De mening van Nederlanders over de decentralisaties was van tevoren niet erg optimistisch: bijna de helft van de bevolking vond eind 2014 dat ‘de nadelen (veel) groter zijn dan
de voordelen’. Nu, vier jaar later, is die mening niet positiever geworden (figuur I.1). In het
Continu Onderzoek Burgerperspectieven, waar de cijfers vandaan komen, is ook aan mensen gevraagd naar hun opvatting over de decentralisaties. Positief is dat in 2018 mensen
vaker dan in 2014 een concreet beeld lijken te hebben van wat de decentralisaties zijn: er
wordt minder vaak verwezen naar algemene gezondheids- en zorgkwesties en vaker naar
de decentralisaties zelf en de rol van gemeenten (Dekker et al. 2018: 34-36).
Figuur I.2
Opvatting van Nederlanders over de decentralisaties, 2014-2018 (in procenten)
100
90
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
2014

2016

2017

2018

weet niet
voordelen (veel) groter dan nadelen
voor- en nadelen even groot
nadelen (veel) groter dan voordelen

Bron: scp (cob 2014/4, 2016/1, 2017/3, 2018/1)

Mensen die meer nadelen dan voordelen zien, noemen het vaakst de doorgevoerde bezuinigingen, gebrek aan deskundigheid of capaciteit bij gemeenten of de als onrechtvaardig
ervaren verschillen tussen gemeenten. Deze punten waren in 2014 niet anders. Een relatief
nieuw argument is de ingewikkeldheid en onduidelijkheid van het systeem: mensen geven
aan dat het lastig is om de weg te vinden naar de ondersteuning. Ook de voordelen die
worden genoemd zijn in de loop der jaren niet wezenlijk veranderd. Vaak zijn mensen positief over het maatwerk dat gemeenten kunnen leveren doordat zij beter op de individuele
31

opvattingen van burgers over de decentralisaties

problemen van mensen kunnen inspelen. Volgens sommigen kan dit leiden tot een kostenbesparing voor de gemeente en een betere besteding van middelen, die zij positief vinden.
Ander onderzoek laat zien dat Nederlanders ook kritisch zijn over de verwachting dat het in
de toekomst beter wordt. Op de stelling ‘ik heb er vertrouwen in dat de hulp en zorg door
de decentralisaties op lange termijn beter zal zijn dan daarvoor’ reageerde in december
2017 20% positief en 45% negatief (de overige 36% zei het niet te weten, zie Beerepoot en
Heuzels 2018). Sinds 2014 is deze verwachting wel iets positiever geworden, maar nog
steeds niet positief.

32

opvattingen van burgers over de decentralisaties

4

Beeld uit ander onderzoek, waaronder de evaluaties

De zorgen over de decentralisaties kunnen veel oorzaken hebben. Zo onthouden mensen
over het algemeen negatieve berichtgeving in de media vaker dan positieve berichtgeving.
Maar is dat negatieve beeld terecht? Een belangrijke constatering uit de eerste fase na de
decentralisatie is dat er continuïteit was in de zorg en ondersteuning. Ondanks de snelheid
van de overdracht en de bezuinigingen die met de decentralisaties gepaard gingen, hielden
veel mensen hun zorg en ondersteuning (hoewel er in sommige gevallen ook knelpunten
waren, zoals bij de huishoudelijke hulp, de specialistische jeugdhulp en het beschut werken). In de beginfase ging veel aandacht en energie van gemeenten uit naar het zo soepel
mogelijk laten verlopen van de transitie. Inmiddels is een volgende stap gemaakt en wordt
er volop nagedacht over de juiste manier om inwoners van de gemeente maatwerk te bieden. Gemeenten doen dit door te zoeken naar de juiste mix van arrangementen (bijvoorbeeld bij de Wmo, waar combinaties van algemene of maatwerkvoorzieningen worden
ingezet), of te kiezen voor een bepaalde invulling van wijkteams (bijvoorbeeld wel of geen
specialisten). Daarnaast is er meer aandacht voor integraal werken, hoewel hierin vaak nog
maar de eerste stappen zijn gezet. Zo was er bijvoorbeeld de ‘City deal inclusieve stad’,
waarbij vijf gemeenten zochten naar innovatieve manieren om maatwerk te leveren aan
mensen en gezinnen met complexe (multi)problematiek (bij hetzelfde budget). Onderzoek
naar de resultaten wees op daadwerkelijk kortere lijnen en tevreden cliënten (De Meere
et al. 2018). Ook zijn er de zogeheten ‘village deals’: in elf kleine gemeenten maken B&W
en de gemeenteraad afspraken over ‘het stimuleren van integrale en vernieuwende aanpakken binnen het sociaal domein’ (Den Hoed et al. 2018).
Ook blijkt uit de evaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg (hlz) dat een deel van de
doelen is bereikt (Kromhout et al. 2018): bewoners van instellingen krijgen meer eigen
regie, onder meer door met de zorgverleners te overleggen over hun zorgplan. Ook zegt
het merendeel van de Wmo-melders die een maatwerkvoorziening van de gemeente ontvangen of wijkverpleging gebruiken, positief te zijn over de hulp. Verder komt de samenwerking tussen gemeenten en zorgverzekeraars op gang. Ook uit de evaluatie van de
Jeugdwet blijkt dat ouders over het algemeen positief zijn over de ontvangen hulp (net als
bij de hlz meer dan over de weg ernaartoe, zie Friele et al. 2018). Verder is de waardering
voor de wijkteams in 2017 voor het eerst iets gestegen (Beerepoot en Heuzels 2018).
Er gaat dus veel goed in het gedecentraliseerde domein, maar er zijn ook zorgelijke ontwikkelingen, soms bij specifieke groepen. In de rest van deze paragraaf proberen we een aantal resultaten uit de beschikbare onderzoeken samen te vatten. Daarbij baseren we ons
vooral op de wettelijke evaluaties, waarvan er twee inmiddels zijn uitgevoerd (Jeugd en
hlz, waaronder de Wmo 2015) en één nog bezig is (Participatiewet). Maar we nemen ook
andere studies mee. De punten ordenen we langs de lijnen van het conceptuele schema:
(1) wat wordt bereikt, (2) hoe wordt het bereikt, en (3) onder welke omstandigheden wordt
het bereikt.

33

beeld uit ander onderzoek, waaronder de evaluaties

Wat wordt bereikt
Participatie van mensen met beperkingen blijft achter
Een doelstelling van de decentralisaties is toenemende participatie. Voor de mensen uit de
‘doelgroep Wsw’ (Wet sociale werkvoorziening) zijn de baankansen echter gedaald (van
50% voor invoering van de Participatiewet naar 30% erna) en is de duurzaamheid van
banen afgenomen (nu heeft 51% van de gevonden banen een duur van ten minste een jaar,
tegenover 65% à 77% in de oude situatie, zie Sadiraj et al. 2018). De doelgroep bestaat uit
mensen met (lichamelijke, verstandelijke dan wel psychische) beperkingen die voor de
invoering van de Participatiewet onder aangepaste omstandigheden konden werken in
de sociale werkvoorziening.1 Participatie in het sociaal domein heeft echter niet alleen
betrekking op deelname aan de arbeidsmarkt, maar ook op een breed palet aan andere,
maatschappelijke activiteiten (zoals verenigingslidmaatschap, vrijwilligerswerk, het ondernemen van uitjes of het hebben van sociale contacten). Wat betreft de participatie van zelfstandig wonende mensen met een lichamelijke beperking blijkt er een toename te zijn in
het doen van vrijwilligerswerk, maar niet in andere vormen van participatie (gebruik buurtvoorzieningen, verenigingsactiviteit, sociale contacten, betaald werk). Bij mensen met een
verstandelijke beperking is bij geen van de participatievormen een toename geconstateerd
(Van Hees et al. 2018).
Grenzen aan verdere inzetbaarheid eigen netwerk
Bij de door de overheid gewenste toename van de zelfredzaamheid wordt vaak een groter
beroep op het sociale netwerk van mensen voorzien. Dat is geen vanzelfsprekendheid. Het
percentage vrijwilligers is in Nederland hoger dan in andere Europese landen (Van Houwelingen en Dekker 2015). Een deel van de vrijwilligersactiviteiten bestaat uit het helpen van
anderen. Informele hulp (mantelzorg en vrijwilligersactiviteiten in de zorg) wordt gegeven
door zo’n 5 miljoen mensen (ongeveer een derde van de Nederlandse bevolking van 16 jaar
of ouder, zie De Klerk et al. 2017). Veel mantelzorgers zijn al zwaar belast; het is niet vanzelfsprekend dat er een groter beroep op hen kan worden gedaan. De laatste jaren is het
aandeel mensen dat mantelzorg geeft niet veranderd, en de verwachting is dat het aandeel
potentiële mantelzorgers in de toekomst zal dalen, terwijl de vraag wel stijgt als gevolg van
de vergrijzing (De Jong en Kooiker 2018).
Onzichtbare groepen
Voor grote groepen in het sociaal domein kunnen we een beeld schetsen van hoe het hen
vergaat (welke problemen ze hebben, welke voorziening ze gebruiken, hoe hun kwaliteit
van leven is). Maar dat geldt niet voor alle groepen en onderwerpen. Zo hebben we geen
volledig inzicht in de schulden die mensen hebben en zien we dat de cliëntervaringsonderzoeken maar moeizaam van de grond komen (voor de Jeugdwet kunnen geen – nieuwe –
landelijke cijfers gepubliceerd worden).
Maar er ontbreken ook groepen waarvan het belangrijk is zicht te krijgen op hun situatie,
zoals mensen die wel problemen hebben maar geen individuele voorziening gebruiken.
34

beeld uit ander onderzoek, waaronder de evaluaties

De reden waarom zij buiten beeld blijven is dat we aangewezen zijn op onderzoek onder
mensen die een individuele of algemene voorziening gebruiken. Van de niet-gebruikers
maakt een deel wellicht gebruik van een algemene voorziening of redt een deel zich met
het eigen netwerk. Maar er is wellicht ook een deel dat zich niet redt, waar de problemen
groter worden en de kwaliteit van leven slechter. Hoe groot deze drie groepen zijn, en of ze
groter of kleiner worden, kunnen we niet vaststellen met de beschikbare (landelijke) gegevens. Bovendien ontbreekt in grootschalig onderzoek vaak het zicht op zeer kwetsbare
groepen, zoals dak- en thuislozen.
Hoe wordt het bereikt
Toegang niet helder
Niet voor iedereen met een hulpvraag is helder waar hij of zij moet zijn (Friele et al. 2018;
Kromhout et al. 2018; Tuzgöl-Broekhoven 2018; Verdonk et al. 2018). Uit de evaluatie
Jeugdwet blijkt dat vooral gezinnen in een kwetsbare positie moeite hebben om toegang
te krijgen tot hulp (Friele et al. 2018). Als mensen meerdere ondersteuningsbehoeften hebben, is er vaak geen professional die de regie voert over de hulpvraag. Overigens vinden
ook verwijzende professionals het niet altijd gemakkelijk om de juiste weg naar zorg en
ondersteuning te vinden. Zo zeggen huisartsen en onafhankelijke cliëntondersteuners veel
tijd kwijt te zijn aan het vinden van de juiste instanties en de juiste personen (Kromhout
et al. 2018). Veel mensen weten bovendien niet dat zij ondersteund kunnen worden door
een onafhankelijke cliëntondersteuner (Kromhout et al. 2018; Tuzgöl-Broekhoven 2018).
Terwijl dat wel belangrijk is. Wanneer een zorgvrager iemand bij zich heeft bij het keukentafelgesprek – dat kan een onafhankelijke cliëntondersteuner zijn maar ook een naaste –
leidt dat tot gemiddeld een hogere waardering van het gesprek dan als dat zonder hulp
wordt gevoerd (Beerepoot en Heuzels 2018).
Zorgen over de wijkteams
In veel gemeenten vormen lokale teams de eerste toegang tot zorg en ondersteuning.
De opzet en werkwijze van deze teams, soms wijkteams geheten, soms buurtteams of
jongerenteams, verschilt tussen gemeenten: sommige teams bestaan uitsluitend uit specialisten, terwijl andere alleen doorverwijzen, en in lang niet alle gemeenten gaan teams
proactief op zoek naar mensen met problemen (Friele et al. 2018; Kromhout et al. 2018).
Op zichzelf horen verschillen bij het gedecentraliseerde domein, maar er zijn zorgen over te
weinig samenwerking en te weinig betrokkenheid van relevante partijen als huisartsen,
schuldhulpverlening, volwassen-ggz, maar ook jeugdgezondheidszorg en onderwijs
(Verdonk et al. 2018). Ook is het de vraag of er altijd voldoende kennis is; met name bij
complexe problemen is er zorg over de expertise van de teammedewerkers, bijvoorbeeld
op het vlak van kinder- en jeugdpsychiatrie, complexe gezinsproblematiek of groepen uit
de maatschappelijke opvang (Kromhout et al. 2018; Tuzgöl-Broekhoven 2018).

35

beeld uit ander onderzoek, waaronder de evaluaties

Wettelijke kaders schuren
Als mensen blijvend aangewezen zijn op 24 uurszorg in hun nabijheid of permanent toezicht nodig hebben, komen zij niet in aanmerking voor de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), maar voor de Wet langdurige zorg (Wlz). Voor enkele groepen is het
echter lastig om toegang tot de Wlz te krijgen omdat ze niet aan de criteria voldoen, terwijl
het aan de andere kant lastig is om thuis te blijven wonen (Kromhout et al. 2018, zie ook
Tuzgöl-Broekhoven 2018). Dat geldt bijvoorbeeld voor kwetsbare ouderen die cognitief
geen beperkingen hebben, jongeren met een (lichte) verstandelijke beperking, volwassenen die intensieve zorg behoeven maar wel in staat zijn zelf zorg te regisseren, en mensen
met psychische aandoeningen.
Wat ook niet altijd soepel verloopt is de overgang naar volwassenheid bij de afstemming
tussen de Jeugdwet en de Wmo 2015 (Friele et al. 2018; Kromhout et al. 2018; TuzgölBroekhoven 2018). De overgangsproblemen hebben soms te maken met het strikt vasthouden aan de verjaardag als overgangsmoment, terwijl sommige jongvolwassenen dan
nog niet toe zijn aan grotere zelfstandigheid. Ook worden de indicaties uit de jeugdzorg
niet automatisch overgenomen in de Wmo (bv. wat betreft aantal uur of type zorg) of krijgen cliënten te maken met nieuwe hulpverleners. Ten slotte kan ook de bekostiging (verschil in woonplaatsbeginsel) of het zakgeld dat een jongere krijgt (in de Wmo minder dan
in de Jeugdwet) tot knelpunten leiden.
Hoewel er initiatieven zijn om ook verbinding te leggen tussen Wmo 2015 en Jeugdwet
enerzijds en de Participatiewet anderzijds, zijn die nog weinig structureel of wijdverspreid
(Friele et al. 2018; Kromhout et al. 2018; tsd 2016). In 2017 zei 44% van de gemeenten dat
er samenhangend beleid is op alle drie terreinen, en 36% sprak van samenhang in de uitvoering (Cuelenaere et al. 2017). Dat de drie wetten lang niet altijd als een geheel worden
gezien komt onder meer door verschil in de doelen en de focus (rob 2017). Zo wordt de
Wmo 2015 wel gekenschetst als een ‘uitkomstenwet’ (de doelen zijn omschreven in uitkomsten, hoe gemeenten die bereiken is in grote mate aan hen) en de Participatiewet als
een ‘voorzieningenwet’ (deze wet kent specifieke voorzieningen die door gemeenten ingezet kunnen worden). Ook zijn de achterliggende beelden over mensen, de overheid en de
maatschappij bij de drie wetten niet gelijk, wat bijdraagt aan het schuren van de wettelijke
kaders (Kalshoven en Van Driesten 2018).
Onder welke omstandigheden wordt het bereikt
Zorgen over financiën
De decentralisaties in het sociaal domein zijn gepaard gegaan met kortingen op de aan
gemeenten overgedragen budgetten. Deze kortingen werden aangebracht omdat de rijksoverheid ervan uitging dat de zorg en ondersteuning door gemeenten meer efficiënt kon
worden ingericht. De groei van de uitgaven voor het sociaal domein kwam in 2015 per
saldo 280 miljoen euro lager uit dan de groei in de middelen ten opzichte van 2014. In 2016
was dat omgeslagen naar een groei in de uitgaven die 110 miljoen hoger lag dan de groei in

36

beeld uit ander onderzoek, waaronder de evaluaties

de middelen, op een totaalbedrag van circa 17,7 miljard euro dat gemeenten in 2015 ontvingen uit het Gemeentefonds (Pommer en Boelhouwer 2016, 2017).
Voor 2015 gaf 87% van de gemeenten aan minder geld te hebben besteed dan via het
Gemeentefonds beschikbaar was gesteld. Voor 2016 gaf 63% van de gemeenten aan dat ze
geld hebben overgehouden dat beschikbaar was voor het sociaal domein, maar voor 2017
verwachtte maar 25% van de gemeenten geld over te houden en zei 49% substantieel
tekort te komen met de middelen die via het Gemeentefonds beschikbaar zijn (bzk 2018).
De financiële situatie van gemeenten op het gebied van het sociaal domein lijkt dus te verslechteren. Dat blijkt ook uit een vergelijking van begrote en gerealiseerde uitgaven: de
gerealiseerde gemeentelijke uitgaven voor het sociaal domein in 2017 blijken ruim
4% hoger uit te komen dan begroot, vooral vanwege de jeugdzorg, waar voor maatwerkvoorzieningen ruim 20% meer is uitgegeven dan begroot (Bruno Steiner 2018). Gezien deze
financiële problemen is er een ‘stroppenpot’ ingesteld voor tekorten in het sociaal domein,
die gevuld is met een bedrag van 200 miljoen euro, en een transformatiefonds (vooral voor
de jeugdhulp), dat gevuld is met een bedrag van 108 miljoen euro (vng/ndsd 2018).2
Gemeenten wijten de financiële tegenvallers vooral aan ontwikkelingen bij de jeugdhulp
(meer gebruik en zwaardere zorg) en de Participatiewet (meer bijstand dan verwacht en
hogere kosten sociale werkvoorziening dan verwacht). Ook de kosten van de transformatie
zijn hoger dan verwacht en door financiële tegenvallers zeggen gemeenten ook minder te
kunnen investeren in de transformatie dan zij wensen (vng/ndsd 2018).
Transformatie komt maar langzaam op gang
Veel van de hiervoor genoemde punten leiden ertoe dat de transformatie (het proces
waarbij vernieuwing van en veranderingen in aanpak moeten leiden tot een andere werkwijze) moeizaam van de grond komt. Gemeenten hebben immers veel tijd en energie
gestoken in het op orde krijgen van de basis met veel aandacht voor het inrichten van de
toegang, het organiseren van zorg en ondersteuning en het regelen van de inkoop (zie ook
Verdonk et al. 2018). De samenwerkende inspecties wijzen er in dit verband verder op dat
de regie niet altijd helder is, dat informatie op onderdelen complex blijft en dat zelfredzaamheid en eigen kracht als sturende concepten lastig blijven voor gemeenten. Passende
en samenhangende zorg en ondersteuning komt daardoor nog onvoldoende tot stand
(Verdonk et al. 2018). Ook de Nationale ombudsman ontvangt signalen en klachten van
burgers die erop wijzen dat het stelsel van zorg en ondersteuning nog niet goed functioneert (Tuzgöl-Broekhoven 2018). De Transitie Autoriteit Jeugd stelt in haar vierde jaarrapportage vast dat de ambitie om de jeugdhulp binnen drie jaar effectiever, integraler en
goedkoper te laten worden nog amper is gerealiseerd en wijt dit vooral aan een nogal
weerbarstige praktijk (taj 2018). Een andere factor die wordt genoemd is de wijze waarop
de zorg wordt ingekocht. Zo worden in de jeugdhulp nauwelijks langjarige contracten
gesloten, waardoor het voor zorgaanbieders nauwelijks loont om te investeren in vernieuwing van de zorg. Ook de beperkte financiële ruimte die jeugdzorgaanbieders krijgen van
gemeenten leidt ertoe dat maar weinig wordt geïnvesteerd in zorgvernieuwing.

37

beeld uit ander onderzoek, waaronder de evaluaties

Uit onderzoek onder gemeenten blijkt dat 45% van mening is dat ze in 2018 al een eind op
weg zijn met de transformatie in het sociaal domein en dat afronding nog een à twee jaar
zal vergen (bzk 2018). De meeste overige gemeenten zeggen nog maar een start te hebben
gemaakt met de transformatie en deze nog verder vorm te moeten geven, of op een
andere wijze bezig te zijn met de transformatie. Slechts 4% van de gemeenten zegt in 2018
in de laatste fase van de transformatie te zitten. Als gemeenten wordt gevraagd waar ze bij
de transformatie vooral op inzetten, noemen zij meer preventie en vroegsignalering
(praktijkondersteuners bij huisartsen, gezinscoaches bij scholen, ouder-kindcoaches in
wijkteams), meer aanbieden van algemene voorzieningen en meer resultaatgerichte
bekostiging. Gemeenten zien vooral nog uitdagingen bij de toegang tot en inrichting van
de jeugdzorg en het domeinoverstijgend (integraal) werken (bzk 2018).
Noten
1
2

38

Met de invoering van de Participatiewet is de sociale werkvoorziening echter afgesloten voor nieuwe
instroom en is de Wsw alleen nog van toepassing voor mensen die al een Wsw-baan hadden.
Daarnaast compenseert het rijk de meerkosten als gevolg van de invoering van een nieuwe loonschaal
voor de huishoudelijke hulp op 1 april 2018 (geschatte kosten: tussen de 120 en 170 miljoen euro) en de
invoering van een abonnementstarief in de Wmo vanaf 1 januari 2019 (geschatte kosten: 290 miljoen
euro, waarvan 140 miljoen aanzuigende werking [meer gebruik]).

beeld uit ander onderzoek, waaronder de evaluaties

5

Blijven monitoren

Blijven monitoren is van belang om te kijken welke ontwikkelingen in het sociaal domein
zich voordoen: hoe ontwikkelt de kwaliteit van leven zich? Welke achtergronden zijn daarbij aan te geven wat betreft voorzieningengebruik en de uitvoeringspraktijk? Hoe staat de
financiële situatie ervoor? Hoe wordt er samengewerkt? Veel gemeenten zijn nog bezig
met het verbeteren van de hulp en ondersteuning. Het aanbod aan arrangementen verandert nog steeds en verschilt van gemeente tot gemeente. Dat geldt ook voor bijvoorbeeld
de inzet van vrijwilligers, het inkoopproces of de samenwerkingsrelaties. Er lijken ook meer
wijk- en buurtinitiatieven te ontstaan. Monitoring zou moeten aansluiten bij de doelstellingen die het Rijk voor ogen had bij de decentralisatie in het sociaal domein. De vraag of
de decentralisaties hieraan bijdragen is evaluatief van karakter, en vormt geen onderdeel
van deze monitor. In de eerste rapportage hebben we die doelen op een rijtje gezet
(Pommer en Boelhouwer 2016). In de eerste plaats gaat het om de zogeheten transformatiedoelen:
– het voeren van een integraal en samenhangend beleid: de slagzin ‘één gezin, één plan,
één regisseur’ geeft hier uiting aan;
– een verschuiving van tweede- naar eerste- en nuldelijnszorg en -ondersteuning: ‘ontzorgen’;
– het versterken van de eigen verantwoordelijkheid en redzaamheid van mensen;
– het leveren van maatwerk;
– samenwerking tussen betrokken partijen.
De transformatiedoelen laten zich niet gemakkelijk monitoren. In de slotbeschouwing
komen we hierop terug: het zou goed zijn om bij de verdere monitoring het zicht op deze
doelen te vergroten. Daarnaast is blijvend inzicht belangrijk in enkele begrippen die een
centrale plaats innemen in het sociaal domein. Hiervoor beschreven we de aandacht voor
vier van deze begrippen, die af te leiden zijn uit de doelstellingen van de wetten of de
monitoringsoptiek van bzk:
– zelfredzaamheid: de mate waarin mensen in staat zijn zelf of met hulp van anderen
hun problemen het hoofd te bieden of ermee om te gaan;
– kwaliteit van leven: uitkomstmeting van de effecten van de decentralisatie voor mensen;
– participatie: naast arbeidsparticipatie ook andere vormen van maatschappelijke en
sociale participatie;
– kwetsbaarheid: gebrek aan hulpbronnen (arbeid, inkomen, opleiding, gezondheid).
Daarnaast is aandacht voor ‘aanpalende’ terreinen belangrijk (terreinen die niet per se
samenhangen met de drie wettelijke kaders): eenzaamheid, schuldproblematiek, veiligheid
en onderwijs. Het uiteindelijke doel is dat de monitor inzicht biedt en blijft bieden in de

39

blijven monitoren

drie centrale vragen: (1) Wat wordt er bereikt in het sociaal domein?, (2) Hoe wordt het
bereikt? En (3) Onder welke omstandigheden wordt het bereikt?
Tot slot zou het goed zijn om te kunnen monitoren hoe de bredere kwaliteit van leven zich
ontwikkelt van mensen die zichzelf (moeten) redden, hun eigen netwerk inzetten of
gebruikmaken van algemene voorzieningen. Zijn zij werkelijk in staat hun kwaliteit van
leven ten minste op peil te houden? Deze vraag is des te meer relevant omdat maatschappelijke ontwikkelingen het eerder lastig dan gemakkelijk zullen maken om deel te (blijven)
nemen aan de samenleving. Het rivm waarschuwt in de Volksgezondheid Toekomst Verkenning
2018 voor een toename van eenzaamheid en voor psychische problemen bij met name
kwetsbare jeugdigen (rivm 2018).
De monitor stelt hoge eisen aan de datavoorziening, en die laat belangrijke lacunes zien.
Al enige tijd worden stappen ondernomen om deze leemtes op te vullen. Dat is echter
verre van eenvoudig, ook omdat gemeenten zelf nog volop bezig zijn om de veranderingen
vorm te geven. Het is dan ook nog lang geen uitgekristalliseerd veld.
In de slotbeschouwing komen we terug op ontwikkelingen in de informatiebehoefte en het
informatieaanbod en op wat dit kan of zou kunnen betekenen voor de toekomstige monitoring van het sociaal domein.

40

blijven monitoren

Literatuur
ark (2018). Wegwijs in het sociaal domein. Advies ter verbetering van de informatievoorziening door de regering aan de
Tweede Kamer met betrekking tot de Participatiewet, de Jeugdwet en de Wmo 2015. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
Beerepoot, R. en L. Heuzels (2018). 4-meting ‘De decentralisaties in het sociaal domein’. Enschede: I&O Research.
Bijl, Rob, Jeroen Boelhouwer en Annemarie Wennekers (2017). De sociale staat van Nederland 2017. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Bruno Steiner (2018). Sociaal domein kostte in 2017 4,4% meer dan begroot. Rekening 2017 past in meerjarige stijging
uitgaven sociaal domein. Geraadpleegd op 2 oktober 2018 via https://www.divosa.nl/sites/default/files/
nieuwsbericht_bestanden/divosa-rapport-gemeentelijke-financien-sociaal-domein-rekening-2017aangepast.pdf.
bzk (2018). Verslag 3D-onderzoek begrotingen gemeenten 2018. Den Haag: ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties.
Cuelenaere, B., E. van den Brink, J. Mulder en N. Kieruj (2017). Ervaringen gemeenten met Participatiewet:
Rapportage tweede meting. Tilburg: CentERdata.
Dekker, Paul, Lia van der Ham en Annemarie Wennekers (2018). Burgerperspectieven 2018/1. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau (cob 2018/1).
Friele, R.D., M.R. Bruning, I.L.W. Bastiaanssen, R. de Boer, A.J.E.H. Bucx, J.F. de Groot, T. Pehlivan, L. Rutjes,
F. Sondeijker, T.A. van Yperen en R. Hageraats (2018). Eerste evaluatie Jeugdwet. Na de transitie nu de transformatie. Den Haag: ZonMw.
Van Hees S., M. Oldenkamp, I. de Putter, L. van der Hoek, H. Boeije (2018). Participatiemonitor 2008-2016:
deelname aan de samenleving van mensen met een beperking en ouderen. Utrecht: Nivel.
Hoed, A. den, J. de Haan, S. Verweij en A. Winsemius (2018). Village deals: een verkenning naar de bestuurlijke
dimensie van integraal werken. Het belang van grenzenwerk, informeel en geduld. Utrecht: Movisie.
Houwelingen, Pepijn van, en Paul Dekker (2015). Maatschappelijke en politieke participatie en betrokkenheid. In: Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer, Evert Pommer en Iris Andriessen (red.), De sociale staat van Nederland 2015 (p. 213-239). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Jong, A. de, en S. Kooiker (2018). Regionale ontwikkelingen in het aantal potentiële helpers van oudere
ouderen tussen 1974-2040. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving/Sociaal en Cultureel Planbureau.
Kalshoven, F. en G. van Driesten (2018). Paradigma’s in het sociaal domein. Helder denken over wetgevingsparadigma’s in de Participatiewet, Jeugdwet en Wmo. Amsterdam: De Argumentenfabriek.
Klerk, Mirjam de, Alice de Boer, Inger Plaisier en Peggy Schyns (2017). Kerncijfers informele hulp in Nederland 2016.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Kromhout, Mariska, Mirjam de Klerk en Nora Kornalijnslijper (red.) (2018). Veranderde zorg en ondersteuning voor
mensen met een beperking. Landelijke evaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Meere, Freek de, Jessica van Toorn, Ahmed Hamdi en Lisa Wilderink (2018). Doen wat nodig is voor inwoners.
Ervaringen uit de City deal inclusieve stad. Utrecht: Verweij-Jonker Instituut.
Pommer, Evert en Jeroen Boelhouwer (red.) (2016). Overall rapportage sociaal domein 2015. Rondom de transitie.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Pommer, Evert en Jeroen Boelhouwer (red.) (2017). Overall rapportage sociaal domein 2016. Burgers (de)centraal.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
rivm (2018). Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. Een gezond vooruitzicht. Synthese. Bilthoven: Rijksinstituut
voor Volksgezondheid en Milieu.

41

literatuur

rob (2017). Zorg voor samenhangende zorg. Over zorgwetten die door gemeenten worden uitgevoerd. Den
Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur.
Sadiraj, Klarita, Stella Hoff en Maroesjka Versantfoort (2018). Van sociale werkvoorziening naar Participatiewet.
Hoe is het de mensen op de Wsw-wachtlijst vergaan? Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
taj (2018). Tussen droom en daad. Op weg naar een volwassen jeugdstelsel. Den Haag: Transitie Autoriteit Jeugd.
tk (2012/2013). Regels over de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor preventie, ondersteuning, hulp en zorg aan jeugdigen en ouders bij opgroei- en opvoedingsproblemen, psychische problemen en stoornissen (Jeugdwet). Memorie
van toelichting. Tweede Kamer, vergaderjaar 2012/2013, 33684, nr. 3.
tk (2013/2014a). Regels inzake de gemeentelijke ondersteuning op het gebied van zelfredzaamheid, participatie,
beschermd wonen en opvang (Wet maatschappelijke ondersteuning 2015). Memorie van toelichting. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2013/2014, 33841, nr. 3.
tk (2013/2014b). Wijziging van de Wet werk en bijstand, de Wet sociale werkvoorziening, de Wet werk en arbeidsondersteuning jonggehandicapten en enige andere wetten gericht op bevordering deelname aan de arbeidsmarkt voor mensen met arbeidsvermogen en harmonisatie van deze regelingen (Invoeringswet Wet werken naar vermogen). Vierde
nota van wijziging. Tweede Kamer, vergaderjaar 2013/2014, 33161, nr. 107.
tk (2013/2014c). Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(vii) voor het jaar 2014. Brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Tweede Kamer, vergaderjaar 2013/2014, 33750-vii,
nr. 67.
tk (2017/2018). Beleidsinformatie Jeugd. Brief van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan de
Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Tweede Kamer, vergaderjaar 2017/2018, 31829,
nr. 623.
tsd (2016). Vijfde rapportage Transitiecommissie Sociaal Domein. “Transformatie in het Sociaal Domein; de
praktijk aan de macht”. Den Haag: Transitiecommissie Sociaal Domein.
Tuzgöl-Broekhoven, Annemarie, Jeanine Stam en Ramazan Atalikyayi (2018). Zorgen voor burgers. Onderzoek
naar knelpunten die burgers ervaren bij de toegang tot zorg. Den Haag: De Nationale Ombudsman.
Verdonk, Nelleke, Gwyneth Wolfert en Rosanne Bobeldijk (red.) (2018). Jaarbeeld Toezicht Sociaal Domein 2017.
Geraadpleegd op 27 augustus 2018 via https://magazines.toezichtsociaaldomein.nl/jaarbeeld/2018/01/
index.
vng/ndsd (Vereniging Nederlandse Gemeenten/Netwerk Directeuren Sociaal Domein (2018). Decentralisaties
in praktijk. Werkdocument: financiën sociaal domein rond het ibp. Geraadpleegd op 9 mei 2018 via http://
www.ndsd.nl/thema/werkdocument-inzichten-financien-sociaal-domein-rond-ibp/.

42

literatuur

DEEL A

Kwaliteit van leven in
het sociaal domein

Inhoud

Belangrijkste bevindingen deel A

46

1

Maatschappelijke uitkomsten in het sociaal domein
Noten

47
51

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Kwetsbaarheid van gebruikers
Geen verschil in sociaal-demografische kenmerken tussen 2015 en 2017
Hulpbronnen lijken te veranderen
Kwetsbaarheid van mensen in de Participatiewet en Jeugdwet neemt af
Samenvattend
Noten

52
52
55
57
59
59

3
3.1
3.2
3.3
3.4

Problematische situaties en redzaamheid
Problematische situaties op meerdere terreinen
Hoe veerkrachtiger iemand is, hoe minder problemen hij heeft
Lage redzaamheid en een beperkt hulpnetwerk bij mensen in de Wmo 2015
Uiteindelijk lukt het veel mensen om, al dan niet met hulp, de activiteiten te
doen
Minder mensen verwachten bij problemen hulp te krijgen uit hun netwerk
Samenvattend
Noten

60
61
66
68

Objectieve kwaliteit van leven
De kwaliteit-van-levenindex als meting van maatschappelijke uitkomst
Maatschappelijke participatie toegenomen én afgenomen
Een op de vijf mensen in het sociaal domein is zeer eenzaam
De objectieve kwaliteit van leven hangt het sterkst samen met
kwetsbaarheid en probleemcumulatie
Het gebruik van algemene voorzieningen
Samenvattend
Noten

80
81
83
87

Subjectieve kwaliteit van leven
Cliëntervaringen: Wmo redelijk goed beoordeeld
Tevredenheid op afzonderlijke aspecten van het leven en met het leven als
geheel
Het belangrijkst in het leven? Voldoende inkomen en kunnen gaan en staan
waar je wilt

97
98

3.5
3.6

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

5
5.1
5.2
5.3

44

73
75
77
78

90
93
95
96

100
107
inhoud

5.4

Samenvattend
Noten

108
109

6
6.1

Kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik
Minder goede kwaliteit van leven van mensen die langdurend een
voorziening langdurend gebruiken
Kwaliteit van leven van uitstromers niet beter dan van instromers
Samenvattend
Noten

110

6.2
6.3

Literatuur

45

110
115
118
119
120

inhoud

Belangrijkste bevindingen deel A
–

–

–

–

–
–

–

46

Van de mensen die geen hulp krijgen verwachtte in 2017 een kleiner aandeel dan in
2015 dat ze in de toekomst een beroep kunnen doen op hun netwerk als dat nodig is.
Dat is relevant, omdat mensen die inschatten geen beroep te kunnen doen op hun
netwerk potentieel aanspraak gaan maken op een voorziening.
Het aandeel mensen in de Wmo 2015 en in multigebruikhuishoudens dat zich zeer
eenzaam voelt, is toegenomen tussen 2015 en 2017 (respectievelijk van 16% tot 20%
en van 17% tot 22%). Dat geldt met name voor de emotionele eenzaamheid (het ontbreken van een intieme relatie of vertrouwenspersoon).
Van de Wmo’ers kan ongeveer 10% alle zeven activiteiten waarover we rapporteren
zelfstandig uitvoeren. Het beroep dat zij doen op een beroepskracht neemt af. Wel
zegt een ruime meerderheid dat het bij alle zeven activiteiten is gelukt, al dan niet met
hulp, om de activiteit te ondernemen. De zeven terreinen waar we naar kijken zijn:
(1) problemen met algemene dagelijkse handelingen; (2) problemen met het kunnen
voeren van een zelfstandig huishouden; (3) financiële problemen; (4) problemen in de
gezinssituatie; (5) arbeidsmarktproblemen; (6) lage geletterdheid; en (7) een ontbrekend sociaal netwerk.
Van de mensen in de Wmo 2015 zegt ruim de helft niet zelf formulieren te kunnen
invullen. Voor mensen in de Participatiewet en in multigebruikhuishoudens gaat het
om ongeveer een derde. Ook 10% van de niet-gebruikers zegt dit niet te kunnen.
Tussen 2015 en 2017 is de kwaliteit van leven toegenomen bij ouders met een kind in
jeugdzorg en afgenomen bij multigebruikhuishoudens.
Een overkoepelend beeld van de subjectieve kwaliteit van leven krijgen we via de
tevredenheid met het leven. De niet-gebruikers en degenen met een kind in jeugdzorg
zijn daarover het meest tevreden en mensen in de Participatiewet of in een multigebruikhuishouden het minst.
Het hebben van voldoende inkomen en het kunnen gaan en staan waar je wilt zijn
voor mensen het belangrijkst in het leven.

belangrijkste bevindingen deel a

1

Maatschappelijke uitkomsten in het sociaal domein

–
–

Centraal in dit deel van de rapportage staan kwaliteit van leven, redzaamheid, probleemcumulatie, veerkracht en kwetsbaarheid (het ontbreken van hulpbronnen).
Het sociaal domein is in deze rapportage breder dan alleen de drie gedecentraliseerde kaders
(Wmo 2015, Jeugdwet en Participatiewet).

Hoe vergaat het mensen in het sociaal domein? Dit deel van de rapportage gaat hierop in.
De maatschappelijke uitkomsten op de gedecentraliseerde gebieden (Participatiewet,
Wmo 2015 en Jeugdwet) beschrijven we aan de hand van de kwaliteit van leven. Vanwege
het monitorkarakter van deze rapportage brengen we de uitkomsten in kaart zonder ze te
relateren aan het beleid; die relatie wordt in de evaluaties van de decentralisatiewetten
gelegd. Wel plaatsen we de uitkomsten in een maatschappelijke context die we grafisch
weergeven in het conceptuele schema van figuur 1.1. Het schema en de invulling ervan grijpen terug op enkele begrippen die in de inleiding zijn benoemd als specifieke en algemene
doelstellingen van het beleid (zie voor een uitgebreidere discussie Pommer en Boelhouwer
2016). Deze begrippen zijn niet specifiek van toepassing op een van de drie gedecentraliseerde terreinen, maar gelden in meer of mindere mate voor alle terreinen. In eerdere rapportages is het schema uitgebreider besproken en zijn ook alternatieve benaderingen van
de begrippen behandeld (Pommer en Boelhouwer 2016; Pommer en Boelhouwer 2017).
Aan de hand van het conceptuele schema schetsen we de kwaliteit van leven en de context
waarbinnen die vorm krijgt. Onder kwaliteit van leven verstaan we zowel de objectieve
leefsituatie (hoe staan mensen ervoor wat onder meer participatie en eenzaamheid
betreft) als het subjectieve welbevinden (hoe is de tevredenheid met het leven). Uitsluitend
het rapporteren over de kwaliteit van leven volstaat niet: voor het duiden en verklaren van
verschillen is aanvullende informatie nodig. Het is belangrijk te weten in hoeverre mensen
te maken hebben met problemen of met meerdere problemen tegelijk (probleemcumulatie): hoe meer problemen spelen, hoe kleiner de kans op een goede kwaliteit van leven.
Niet alle potentieel problematische situaties hoeven daadwerkelijk tot problemen te leiden. Soms kunnen mensen goed zelf hun problemen te lijf, anderen lukt het met hulp van
het netwerk of van een professional. Deze mate van zelf- of samenredzaamheid beïnvloedt
in hoeverre problemen gevolgen hebben voor de kwaliteit van leven. Bovendien heeft niet
iedereen in gelijke mate kans op problemen. Mensen die kwetsbaar zijn (d.w.z. niet
beschikken over de hulpbronnen inkomen, opleiding, werk en gezondheid) hebben een
grotere kans op problemen dan mensen die niet kwetsbaar zijn. Het kunnen omgaan met
moeilijke situaties (in deze rapportage vertaald naar veerkracht) speelt ook een rol bij het
ontstaan van problemen.
De begrippen in het conceptuele schema, die hier kort zijn aangestipt, worden in de tekst
hierna iets verder toegelicht (in Pommer en Boelhouwer (2016) worden de begrippen uitgebreider besproken en worden ook alternatieve invullingen gegeven).
47

maatschappelijke uitkomsten in het sociaal domein

Figuur 1.1
Conceptueel schema van de kwaliteit van leven

veerkracht

redzaamheid

objectief → participatie
en levensstandaard
kwetsbaarheid

problemen en
beperkingen

kwaliteit
van leven

subjectief → ervaringen
cliënten en tevredenheid
met het leven

publieke
voorzieningen

Bron: scp

Kwetsbaarheid
In het schema vormen kwetsbare groepen het uitgangspunt. Kwetsbaarheid vatten we in
deze rapportage op als een gebrek aan hulpbronnen.1 Onder kwetsbare groepen verstaan
we dan mensen met:
– een laag opleidingsniveau;
– een laag (huishoudens)inkomen;
– zonder werk;
– met gezondheidsbeperkingen.
Naarmate mensen minder hulpbronnen hebben zijn ze kwetsbaarder en lopen ze een
groter risico op problemen.
Publieke voorzieningen
De overheid kan behulpzaam zijn bij het voorkomen van achterstanden of het compenseren ervan als ze toch ontstaan. Dit doet ze onder andere door de inzet van voorzieningen
(bv. in het kader van de sociale zekerheid, de zorg of het sociaal domein). In het gedecentraliseerde beleid voor het sociaal domein komt de voorziening pas in beeld als het laatste
redmiddel. De doelgroepen die wij benaderen in dit onderzoek maken al gebruik van dit
redmiddel. Het beleid veronderstelt dan dat deze mensen zowel te weinig zelfredzaam zijn,
als te weinig steun in hun sociale netwerk krijgen om de problemen het hoofd te bieden.

48

maatschappelijke uitkomsten in het sociaal domein

Problemen en beperkingen
De problemen die we in deze rapportage behandelen zijn in de eerste plaats gerelateerd
aan de zorg of ondersteuning die gerechtigden ontvangen vanuit de drie wetten. Voor
mensen in de Wmo 2015 gaat het vooral om gezondheids- of ouderdomsproblemen, voor
mensen met een kind in de jeugdzorg om gedrags- en opvoedingsproblemen en voor
mensen in de Participatiewet om problemen die ze hebben bij het vinden van een baan.
Hiernaast kijken we naar andere, meer generieke problemen, waarmee mensen te maken
kunnen krijgen.2 In totaal onderscheiden we zeven terreinen waarop mensen problemen
en beperkingen kunnen ondervinden:
1 problemen met algemene dagelijkse handelingen: problemen met zien of horen, met
lopen, traplopen of buitenshuis verplaatsen, met huishoudelijke activiteiten;
2 problemen met het kunnen voeren van een zelfstandig huishouden: persoonlijke verzorging, doen van het huishouden, verplaatsen, regelen van zaken als financiën;
3 financiële problemen: niet kunnen rondkomen, betalingsachterstanden;
4 problemen in de gezinssituatie: het gezin functioneert niet, opvoedproblemen, verslavingsproblematiek die ontwrichtend kan werken, zoals alcohol, drugs of gokken;
5 arbeidsmarktproblemen: geen werk hebben maar wel op zoek zijn;
6 lage geletterdheid: niet kunnen werken met computers en geen bureaucratische vaardigheden hebben (documentgeletterdheid);
7 ontbrekend sociaal netwerk: het niet of weinig contact hebben met familie, vrienden of
kennissen en buren.
Ook gaan we in op de mate waarin de problemen gestapeld voorkomen: in hoeverre is er
sprake van multiproblematiek?
In het conceptuele schema is gekozen voor ‘problemen of beperkingen’, omdat we ons
ervan bewust zijn dat problemen een normatieve betekenis hebben die niet door iedereen
herkend hoeft te worden (voor sommige mensen is een beperking niet of niet automatisch
een probleem). Ook hoeft een probleem niet (automatisch) te leiden tot een mindere kwaliteit van leven.3
Veerkracht
Veerkracht is de potentie die mensen hebben om met moeilijkheden of tegenslagen om te
gaan en het vermogen om daarvan te herstellen (Smith et al. 2008). Veerkracht is een van
de begrippen die gebruikt worden als aanvulling op de determinanten die van oudsher
worden onderscheiden (zie de hulpbronnen die wij hier bij kwetsbaarheid gebruiken).
Door onder meer informatisering en individualisering verandert de samenleving en hebben
mensen andere vaardigheden nodig om zich staande te kunnen houden in de maatschappij
(Van den Broek et al. 2016). Naast veerkracht zijn dit bijvoorbeeld ervaren regie over het
leven of optimisme. De veronderstelling dat kwetsbaarheid samenhangt met de mate
waarin mensen problemen hebben nuanceren we door het opnemen van veerkracht. Of
een potentieel problematische situatie daadwerkelijk een probleem wordt, is namelijk ook
afhankelijk van de mate waarin iemand in staat is om te gaan met moeilijkheden die op
49

maatschappelijke uitkomsten in het sociaal domein

zijn of haar pad komen en de mate waarin iemand tegenslagen kan overwinnen. Deze
capaciteiten gebruiken we voor de meting van veerkracht.4 De hier gehanteerde begrippen
sluiten aan bij een nieuwe definitie van gezondheid, die in opkomst is. Daarin wordt
gezondheid niet meer (uitsluitend) bepaald door negatieve aspecten als ziektes, aandoeningen en gebreken, maar ook door positieve aspecten als regie en veerkracht (Kaljauw en
Van Vliet 2015).
Redzaamheid
Redzaamheid heeft betrekking op de mate waarin mensen zelf of met hulp van anderen
hun problemen kunnen oplossen of ermee om kunnen gaan. In deze rapportage hanteren
we hiervoor het begrip zelfredzaamheid. Zelfredzaamheid in het kader van de Wmo 2015
gaat vooral over het op orde kunnen houden van het huis, het zich kunnen verplaatsen, het
kunnen aangaan van sociale contacten en het kunnen structureren van de dag, en over
noodzakelijk algemene levensverrichtingen zoals persoonlijke verzorging. In deze rapportage vatten we redzaamheid iets breder op en kijken we ook wat mensen kunnen op
andere terreinen, zoals het regelen van de financiën of het deelnemen aan vrijetijdsactiviteiten. We hanteren bij redzaamheid dezelfde zeven gebieden als bij de problemen, zij het
dat de arbeidsmarkt vervangen is door vrijetijdsactiviteiten. Daarmee sluiten we aan bij de
opvatting dat participatie meer is dan uitsluitend arbeidsparticipatie (bovendien maakt het
hebben van betaald werk al deel uit van de meting van kwetsbaarheid). Bij deze zeven terreinen is telkens één situatie voorgelegd om de redzaamheid uit te vragen: het huishouden
doen, zich verplaatsen, financiële zaken afhandelen, problemen in het gezin oplossen, aan
vrijetijdsactiviteiten deelnemen, met de computer werken, sociale contacten onderhouden. In de enquête is aan mensen de vraag gesteld of ze een bepaalde activiteit zelfstandig
kunnen doen. Wanneer dat niet het geval was, is gevraagd of mensen hulp hebben gehad,
en zo ja van wie: het eigen netwerk of een beroepskracht.5
Kwaliteit van leven
Voor kwaliteit van leven bestaat geen algemeen aanvaarde definitie. Een grote gemeenschappelijke factor in de verschillende definities en uitwerkingen is dat kwaliteit van leven
betrekking heeft op meerdere levensterreinen. Die insteek kiezen we in deze rapportage
ook. Daarmee sluiten we aan bij de uitwerking die het Sociaal en Cultureel Planbureau in
andere rapporten hanteert (zie Bijl et al. 2017) en bij internationaal gangbare uitwerkingen
(Noll en Berger 2014; oecd 2016; Stiglitz et al. 2009). Een gemeenschappelijk aspect van
benaderingen van kwaliteit van leven is bovendien dat het zowel gaat om de feitelijke leefsituatie van mensen (objectieve kwaliteit van leven), als om hun welbevinden (subjectieve
kwaliteit van leven).
De levensterreinen van kwaliteit van leven in deze rapportage zijn deels gebaseerd op de
zojuist genoemde uitwerkingen, maar toegespitst op relevantie voor het sociaal domein:
gezondheid, maatschappelijke en sociale participatie, levensstandaard, eenzaamheid en
woonsituatie.

50

maatschappelijke uitkomsten in het sociaal domein

Voor een groot deel sluiten de gekozen terreinen aan bij beleidsterreinen waar de overheid
verantwoordelijkheid voor draagt, onder meer via de Nederlandse Grondwet en de sociale
grondrechten van de Verenigde Naties (ohchr 1976). Alleen ‘eenzaamheid’ is eraan toegevoegd, als een belangrijk onderwerp van de decentralisaties. We gaan in dit rapport dus in
op zaken die niet iedereen per se wil of kan, maar die in de samenleving als geheel als
belangrijk worden beschouwd. Ook is niet alles voor elk individu in dezelfde mate belangrijk. Voor een goede vergelijking tussen groepen is het echter noodzakelijk om ze op
dezelfde aspecten te beoordelen.
Bij de subjectieve kwaliteit van leven gaat het om evaluatieve oordelen van mensen over
onderdelen van hun leefsituatie of over hun leven als geheel. Daarnaast kijken we naar
ervaringen van cliënten met de voorzieningen die ze in het sociaal domein gebruiken.6
Noten
1

2

3

4
5

6

51

Als voorbeeld van alternatieve benaderingen die in een eerdere rapportage behandeld zijn nemen we
kwetsbaarheid. Kwetsbaarheid kan ook betrekking hebben op geografische eenheden (kwetsbare
buurten), op leeftijdsgroepen (kwetsbare jongeren hebben een verhoogd risico op voortijdig schoolverlaten of het niet behalen van een startkwalificatie; kwetsbare ouderen krijgen te maken met frailty)
en op een balans tussen draaglast en draagkracht. Zie verder Pommer en Boelhouwer (2016: 68).
De keuze voor het toevoegen van meer generieke problemen heeft te maken met het idee dat het
sociaal domein voor gemeenten en voor mensen breder is dan uitsluitend de drie decentralisaties.
Financiële problemen vormen vaak een onderlegger van andere problemen (ark 2016; Van den Berg
et al. 2017; wrr 2017). Een ontbrekend sociaal netwerk is relevant voor eenzaamheid (Van Campen et al.
2018). Geletterdheid, waaronder kunnen werken met een computer, is op te vatten als een vaardigheid
die onmisbaar is in de huidige maatschappij (vgl. Boelhouwer 2017; wrr 2017).
In de zorgagenda gaat de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving hier ook op in en vraagt aandacht voor ‘kwaliteiten van leven’: ‘zoeken naar een evenwicht tussen ‘alles doen wat mogelijk is’ en
voldoende ruimte laten aan persoonlijke keuzes die misschien afwijken van wat vanuit medisch perspectief als ‘logisch’ of ‘gezond’ beschouwd wordt’ (rvs 2017b: 30).
De stellingen die deze twee capaciteiten bleken de belangrijkste te zijn uit een schaal van oorspronkelijk
zes stellingen (de brief resilience scale van Smith et al. [2008]).
Tonkens en Duyvendak (2018) problematiseren deze brede opvatting van zelfredzaamheid: als zelfredzaamheid niet alleen geldt als iemand iets zelf kan, maar ook als het eigen netwerk helpt en zelfs als
een professional helpt, is bijna iedereen zelfredzaam. In het door ons gebruikte concept spreken we
daarom liever van redzaamheid en onderscheiden we elk van de drie vormen om de verschillen inzichtelijk te maken.
De ervaringen van cliënten zijn niet ontleend aan de cliëntervaringsonderzoeken: die zijn voor een landelijke rapportage onvoldoende bruikbaar. We hebben enkele vragen in onze enquête opgenomen en
rapporteren daarover.

maatschappelijke uitkomsten in het sociaal domein

2

Kwetsbaarheid van gebruikers

–

–

–

2.1

In dit deel van de rapportage onderscheiden we vijf groepen mensen die via een enquête zijn
ondervraagd over hun situatie. Vier van die groepen bestaan uit gebruikers van maatwerkvoorzieningen in het sociaal domein: (1) mensen in de Wmo 2015, (2) mensen in de Participatiewet, (3) mensen met een kind in de jeugdzorg en (4) multigebruikhuishoudens. De vijfde
groep bestaat uit mensen die geen gebruik maken van een maatwerkvoorziening in het
sociaal domein.
Bij deze groepen zien we tussen 2015 en 2017 geen veranderingen bij sociaal-demografische
kenmerken, maar wel bij de hulpbronnen. Er zijn minder mensen met een laag inkomen bij
gebruikers van de Participatiewet en de Jeugdwet en bij multigebruikhuishoudens. Ook zijn
er minder mensen met een langdurige ziekte of aandoening bij de Participatiewet en juist
meer bij de Wmo 2015.
De kwetsbaarheid van mensen in de Participatiewet en de Jeugdwet is tussen 2015 en 2017
afgenomen.

Geen verschil in sociaal-demografische kenmerken tussen 2015 en 2017

In deel A van deze rapportage bespreken we de samenhang tussen de onderdelen die in
het vorige hoofdstuk in het conceptuele kader zijn geschetst: de kwetsbaarheid van mensen, de problemen die ze ondervinden, het hulpnetwerk dat ze erbij kunnen inschakelen en
de uiteindelijke kwaliteit van leven. Om dat te kunnen doen moeten op persoonsniveau al
deze aspecten tegelijk beschikbaar zijn. Daarvoor is in 2015 een enquête ontwikkeld. In
2016 en 2017 is de enquête herhaald en de resultaten daarvan vormen de belangrijkste
bron voor dit deel van de rapportage (meer over het onderzoek staat in kader 2.1). In de
enquête zijn vijf groepen onderscheiden:
1 mensen die gebruikmaken van een maatwerkvoorziening in het kader van de Wmo
2015;
2 mensen die gebruikmaken van een voorziening in het kader van de Participatiewet
(we spreken in dit rapport soms ook van participatie of participatievoorzieningen);
3 mensen die gebruikmaken van een voorziening in het kader van de Jeugdwet (we
gebruiken soms ook de term jeugdzorg, zie de definitie in hoofdstuk 1 van deel B);
4 mensen in een huishouden waarin (maatwerk)voorzieningen gebruikt worden binnen
meer dan een van de drie kaders – multigebruikhuishoudens; en
5 mensen die geen maatwerkvoorziening gebruiken.
Voor dit onderzoek zijn bij de Jeugdwet de ouders van de kinderen ondervraagd en zijn
mensen die uitsluitend gebruikmaken van algemene voorzieningen niet meegenomen bij de
voorzieningengebruikers (het ontbreekt aan een landelijke registratie van gebruikers van
algemene voorzieningen). Op het gebruik van enkele algemene voorzieningen gaan we
nader in in paragraaf 4.5.
52

kwetsbaarheid van gebruikers

Kader 2.1 Onderzoek onder de gebruikers van maatwerkvoorzieningen
Op basis van het stapelingsbestand1 heeft het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) een aselecte
steekproef getrokken met als doel vijf groepen van 1000 respondenten elk te krijgen van gebruikers van maatwerkvoorzieningen (zie bijlage A op www.scp.nl bij dit rapport voor een gedetailleerd overzicht):
1
personen die juridisch ouder zijn van een of meer minderjarige kinderen die jeugdvoorzieningen gebruiken (nb: de ouders zijn ondervraagd);
2
personen die gebruikmaken van een maatwerkvoorziening in het kader van de Wmo 2015;
3
personen die gebruikmaken van een voorziening volgens de Participatiewet;
4
multigebruikhuishoudens; deze groep bestaat uit: personen in huishoudens die een maatwerkvoorziening gebruiken in twee of drie van de drie gedecentraliseerde kaders;
5
personen die geen maatwerkvoorzieningen gebruiken.
De verwerking van registraties van het voorzieningengebruik loopt achter bij de realiteit. In feite
zijn voor dit onderzoek mensen ondervraagd waarvan bekend is dat ze twee jaar eerder een maatwerkvoorziening hebben gebruikt. Op het moment van ondervraging hoeft niet bij elke respondent nog sprake te zijn van voorzieningengebruik. Dit onderzoek heeft dan ook betrekking op
mensen die momenteel of in het recente verleden problemen hadden waardoor ze in aanmerking
kwamen voor een maatwerkvoorziening (uitgezonderd de groep die geen voorziening gebruikte).
In eerste instantie konden mensen via internet de vragenlijst beantwoorden. Lukte dat niet dan
werd de vragenlijst telefonisch of face to face afgenomen.2 Om te corrigeren voor selectiviteit in
de respons zijn alle gepresenteerde gegevens gewogen naar onder andere leeftijd, herkomst, stedelijkheid van de gemeente en geslacht (cbs 2017). Meer documentatie en verantwoording over
het onderzoek is te vinden op de website van het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp).

De onderzochte achtergrondkenmerken van de mensen in de verschillende wetten zijn niet
veranderd tussen 2015 en 2017 (tabel 2.1). Dat verwachtten we ook niet in twee jaar tijd.
In het algemeen is de gemiddelde leeftijd van de Wmo-gebruikers hoger dan die van de
andere groepen, evenals het aandeel alleenstaanden. Onder mensen in de Participatiewet
en in multigebruikhuishoudens is het aandeel niet-westerse migranten en het aandeel
eenoudergezinnen hoger dan bij de andere groepen.3

53

kwetsbaarheid van gebruikers

54

kwetsbaarheid van gebruikers

71
44
44
44
49

70
47
46
44
49

6
22
29
76
36

6
23
29
75
36

6
21
28
77
36

(echt)paar
met kind(eren)
2015
2016
2017
3
20
22
14
5

2
20
26
13
4

1
15
25
12
5

eenoudergezin
2015
2016
2017
67
42
34
7
20

69
39
31
7
20

70
44
34
8
21

alleenstaand
2015
2016
2017
5
42
32
9
9

4
42
29
10
10

4
44
32
9
10

niet-westerse
migrant
2015
2016
2017

Alle jaren per groep circa 1000 respondenten. Steekproefomvang: n = 5603 (2015), n = 5310 (2016) en n = 5227 (2017); er zijn geen significante jaarverschillen (p
< 0,01).

71
45
45
45
49

Bron: scp (sdi’15-’17)

a

Wmo 2015
participatie
multigebruik
jeugdzorg
geen gebruik

gemiddelde
leeftijd
2015
2016
2017

Tabel 2.1
Sociaal-demografische achtergrondkenmerken van de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a

2.2

Hulpbronnen lijken te veranderen

Naast verschillen in sociaal-demografische kenmerken, zijn er ook verschillen tussen de
groepen in de mate waarin ze over hulpbronnen beschikken. Hulpbronnen, zoals inkomen,
arbeid, opleiding en gezondheid, kunnen nuttig zijn voor mensen om hun leven te verbeteren.
Tussen 2015 en 2017 zijn er een paar veranderingen opgetreden in de hulpbronnen die de
vijf groepen tot hun beschikking hebben (tabel 2.2). Met name het aandeel mensen met
een laag inkomen is bij gebruikers van participatievoorzieningen, multigebruikhuishoudens
en jeugdzorg meer afgenomen dan bij gebruikers van de Wmo 2015 en bij personen die
geen gebruik van een wet maken. Ook zien we een meer dan gemiddelde daling van mensen zonder betaald werk in de Jeugdwet. Wellicht is dit een gevolg van de aantrekkende
economie. Eveneens zien we een daling van het aandeel laagopgeleiden onder de gebruikers van de Participatiewet en de Jeugdwet. Het aandeel mensen dat een langdurige ziekte
of aandoening heeft is afgenomen onder gebruikers van de Participatiewet en toegenomen
onder gebruikers van de Wmo 2015. Voor de laatste groep kan dit komen door verscherpt
beleid van gemeenten, waardoor mensen met minder grote gezondheidsproblemen minder worden geholpen met maatwerkvoorzieningen. Eenzelfde bevinding kwam uit deelonderzoeken voor de landelijke evaluatie Hervorming Langdurige Zorg (Kromhout et al.
2018).
Het algemene beeld is dat zich vooral onder gebruikers van participatievoorzieningen en
jeugdzorg minder kwetsbaren bevinden. Het is met de beschikbare gegevens niet precies
te achterhalen of dit betekent dat de toegang voor kwetsbare mensen minder wordt (iets
dat uit ander onderzoek blijkt, zie de inleiding) of dat de gebruikers minder kwetsbaar
worden. Toekomstig onderzoek zou hierin meer inzicht moeten bieden, zie ook de slotbeschouwing. In hoofdstuk 6 schetsen we een beeld van de in- en uitstroom van voorzieningen: hiermee krijgen we inzicht in de veranderende kwetsbaarheid en kwaliteit van
leven van de groepen.

55

kwetsbaarheid van gebruikers

56

kwetsbaarheid van gebruikers

94
64
62
18
37

94
62
62
17
35

2016
94
65
66
15
34

2017
7
39
23
10
5

2015
5
32
23
7
8

2016

laag inkomenb
5
29
18
5
5

2017
75
59
65
34
36

2015
74
60
65
31
36

2016

laagopgeleidc
76
54
60
27
33

2017
73
53
59
21
21

2015

78
48
56
21
23

2016

78
48
62
23
21

2017

langdurige ziekte of aandoeningd

Bron: scp (sdi’15-’17)

Onderstreept: significant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01).
a
De vraag luidde: ‘Heeft u op dit moment betaald werk? Ook één uur per week of een korte periode telt al mee, evenals freelance werk. Werk in een eigen
bedrijf of in een bedrijf van familie telt ook mee.’
b
De hier gebruikte (gestandaardiseerd besteedbaar huishoudens)inkomens zijn die uit 2015 (het beschikbaar komen van inkomensgegevens kent een
vertraging van twee jaar). Laag inkomen is bepaald aan de hand van de inkomensgrenzen die gelden voor het niet-veel-maar-toereikend criterium van het
scp (Hoff et al. 2016).
c
Laagopgeleid: lager onderwijs, lager beroepsonderwijs, mavo, vmbo en mbo-1.
d
De vraag luidde: ‘Heeft u een langdurige ziekte, lichamelijke beperking, psychische klacht (of klacht als gevolg van ouderdom)? Langdurig is (naar
verwachting) zes maanden of langer.’

Wmo 2015
participatie
multigebruik
jeugdzorg
geen gebruik

2015

geen betaald werka

Tabel 2.2
De vijf groepen vergeleken naar hulpbronnen, 2015-2017 (in procenten)

2.3

Kwetsbaarheid van mensen in de Participatiewet en Jeugdwet neemt af

Figuur 2.1
Conceptueel schema: kwetsbaarheid

veerkracht

redzaamheid

objectief → participatie
en levensstandaard
kwetsbaarheid

problemen en
beperkingen

kwaliteit
van leven

subjectief → ervaringen
cliënten en tevredenheid
met het leven

publieke
voorzieningen

Bron: scp

Er ontstaat een verhoogd risico op problematische situaties en een minder goede kwaliteit
van leven wanneer mensen niet beschikken over een van de hiervoor besproken hulpbronnen. Dat risico is nog groter als mensen meerdere hulpbronnen ontberen. De mate waarin
mensen wel of niet beschikken over hulpbronnen geven we aan met de term kwetsbaarheid (kwetsbaarheid is dan de gewone optelsom van de vier onderdelen). Ouderen zijn
kwetsbaar op maximaal drie van de vier onderdelen, omdat voor hen werkloosheid niet
meer meetelt. Voor mensen jonger dan 65 jaar is de maximale score vier. Tussen 2015 en
2017 is de kwetsbaarheid van gebruikers van de Participatiewet en de Jeugdwet verminderd, maar voor gebruikers van de Wmo en multigebruikhuishoudens is dit niet het geval
(tabel 2.3).
Bekijken we kwetsbaarheid naar een aantal achtergrondkenmerken, dan zien we dat eenoudergezinnen vaker kwetsbaar zijn dan paren met kinderen (tabel 2.4): zo was in 2017
21% van de eenoudergezinnen meest kwetsbaar, tegen 11% bij de paren. Niet-westerse
migranten zijn ook relatief vaak kwetsbaar (23% in 2017). Doordat mensen van 65 jaar of
ouder een relatief hoog inkomen hebben zijn zij relatief weinig kwetsbaar, maar door een
gemiddeld lager opleidingsniveau ook weinig ‘niet kwetsbaar’. De kwetsbaarheid van de
verschillende groepen verandert nauwelijks in de tijd.

57

kwetsbaarheid van gebruikers

Tabel 2.3
Kwetsbaarheid bij de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a

Wmo 2015
participatie
multigebruik
jeugdzorg
geen gebruik

2015

niet kwetsbaar
2016

2017

2015

meest kwetsbaar
2016

2017

6
7
10
45
46

5
9
12
48
44

5
12
11
52
48

13
31
30
7
4

13
29
32
5
5

13
27
29
4
4

Onderstreept: significant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01).
a
De groep ‘meest kwetsbaar’ bevat voor 65-plussers maximaal drie kwetsbaarheden: laag inkomen,
lage opleiding en slechte gezondheid (een score van 3); voor mensen jonger dan 65 jaar komt daar nog
werkloosheid bij (bij hen is ‘meest kwetsbaar’ dus een score van 4).
Bron: scp (sdi’15-’17)
Tabel 2.4
Kwetsbaarheid naar achtergrondkenmerken, 2015-2017 (in procenten)a, b
niet kwetsbaar
2015
2016
2017

meest kwetsbaar
2015
2016
2017

paar met kinderen
alleenstaande
eenoudergezin

38
11
15

36
11
20

41
13
24

12
22
28

13
19
28

11
20
21

18-24 jaar
25-34 jaar
35-64 jaar
65-74 jaar
≥ 75 jaar

23
27
26
13
8

23
26
27
15
8

27
32
29
16
8

20
17
23
4
2

15
21
22
1
3

12
16
21
0
2

autochtone Nederlander
niet-westerse migrant

25
12

25
14

28
17

5
28

14
28

13
23

Onderstreept: significant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01).
a
De groepen verschillen (binnen de mate van kwetsbaarheid) significant van elkaar, met uitzondering
van 18-24/25-34 en 65-74/75+ bij meest kwetsbaar. Per groep verschillen de aandelen niet kwetsbaar
en meest kwetsbaar significant van elkaar.
b
Voor de groep 'meest kwetsbaar' zijn voor mensen van 65 jaar of ouder maximaal drie kwetsbaarheden geteld: laag inkomen, lage opleiding en slechte gezondheid; mensen jonger dan 65 jaar vallen in
deze categorie als ze daarnaast ook werkloos zijn.
Bron: scp (sdi’15-’17)

58

kwetsbaarheid van gebruikers

2.4

Samenvattend

In dit deel van de rapportage schetsen we een beeld van de kwaliteit van leven van mensen
die gebruikmaken van het sociaal domein en van een groep niet-gebruikers. Dit doen we
grotendeels op basis van een speciaal voor dit doel ontwikkelde enquête. Bij de beschrijving onderscheiden we vijf groepen, waarvan vier bestaan uit gebruikers van maatwerkvoorzieningen in het sociaal domein: mensen in de Wmo 2015, mensen in de Participatiewet, mensen met een kind in de jeugdzorg en multigebruikhuishoudens. Daarnaast
onderscheiden we mensen die geen gebruik maken van een individuele voorziening in het
sociaal domein. Voor het onderzoek zijn niet de kinderen in de jeugdzorg ondervraagd,
maar hun ouders. Bovendien zijn gebruikers van individuele voorzieningen ondervraagd;
door een ontbrekend registratiesysteem van gebruikers van algemene voorzieningen is het
niet mogelijk om van hen een beeld te schetsen.
Bekijken we enkele achtergrondkenmerken van de mensen die we ondervraagd hebben,
dan blijkt dat mensen in de Wmo 2015 gemiddeld ouder zijn, lager opgeleid en vaker een
langdurige ziekte of aandoening hebben dan de andere groepen. Mensen in de Participatiewet of in multigebruikhuishoudens zijn relatief vaak alleenstaand en niet-westerse
migranten en hebben een laag inkomen.
Tussen 2015 en 2017 is er niet veel veranderd in de sociaal-demografische kenmerken. Wel
zijn er veranderingen gevonden in de hulpbronnen van de verschillende groepen: de
kwetsbaarheid van gebruikers van participatievoorzieningen en jeugdzorg blijkt te zijn verminderd, terwijl gebruikers van de Wmo en multigebruikhuishoudens even kwetsbaar zijn
gebleven.
Noten
1

2

3

59

In het zogeheten stapelingsbestand is voor elke Nederlander bekend van welke voorziening deze
gebruikmaakt. Het bestand is alleen bij het cbs te raadplegen en de gegevens kunnen uitsluitend
geanonimiseerd worden geanalyseerd. Er gelden bovendien strenge privacyeisen voor publicatie van de
gegevens. In deel B wordt het stapelingsbestand gebruikt om een landelijk beeld te geven van (de
cumulatie van) het gebruik van maatwerkvoorzieningen.
Het is bekend dat verschillende ondervragingsmethoden kunnen leiden tot verschillen in antwoordpatronen: wie deelneemt aan een telefonische enquête is sneller geneigd sociaal wenselijke antwoorden te geven dan mensen die een enquêteur tegenover zich hebben. Bij een enquête die via het web
wordt afgenomen is de kans op satisficing antwoorden lager dan wanneer interviewers worden ingezet
(Kappelhof 2015). Dit kan dus leiden tot vertekening. Bij de bespreking en interpretatie van de resultaten in het vervolg zullen we daar rekening mee houden, onder andere door een hoge eis aan de significantietoetsen te stellen (significantietoets met 99% betrouwbaarheidsmarge, in de tekst te herkennen
door p < 0,01) en door de cijfers niet te interpreteren als harde puntschattingen maar vooral in te gaan
op verschillen die er tussen de vijf groepen zijn.
De steekproef is gebaseerd op cbs-registraties, maar omdat voor de enquête geen gebruik is gemaakt
van vertaalde vragenlijsten of van enquêteurs die de eigen taal spreken, zijn de resultaten voor etnische
groepen waarschijnlijk iets te rooskleurig.

kwetsbaarheid van gebruikers

3

Problematische situaties en redzaamheid

–

–

–

–

–
–

Er is tussen 2015 en 2017 weinig veranderd in de mate waarin problematische situaties voorkomen. Wel zijn financiële problemen en arbeidsmarktproblemen in die periode iets afgenomen als gevolg van de betere economische omstandigheden.
De hoeveelheid problemen die mensen hebben hangt vooral samen met de mate van kwetsbaarheid: van de minst kwetsbaren heeft 35% op geen enkel vlak een probleem, van de
meest kwetsbaren is dat slechts 2%.
Van de Wmo’ers kan ongeveer 10% alle zeven activiteiten waarover we rapporteren zelfstandig uitvoeren. Het beroep dat zij doen op een beroepskracht neemt af. Wel zegt een ruime
meerderheid dat het bij alle zeven activiteiten is gelukt, al dan niet met hulp, om de activiteit
te ondernemen.
Van de mensen in de Wmo 2015 zegt ruim de helft niet zelf formulieren te kunnen invullen.
Bij mensen in de Participatiewet en in multigebruikhuishoudens is dit ongeveer een derde.
Ook 10% van de niet-gebruikers zegt dit niet te kunnen.
Leeftijd hangt het meest samen met de mate van redzaamheid, gevolgd door de mate van
kwetsbaarheid en de indeling in de vijf sociaaldomeingroepen.
Van de mensen die geen hulp krijgen verwachtte in 2017 een kleiner aandeel dan in 2015 dat
ze die in de toekomst wel zullen krijgen van hun netwerk als dat nodig is. Dat is relevant,
omdat mensen die inschatten geen beroep te kunnen doen op hun netwerk potentieel aanspraak gaan maken op een voorziening.

De volgende stap in het conceptuele schema heeft betrekking op de problemen en beperkingen waarmee mensen te maken (kunnen) hebben (figuur 3.1).
De problemen waar mensen mee te maken kunnen hebben beperken zich lang niet altijd
tot die waarvoor ze ondersteuning vanuit een of meer decentralisatiewetten krijgen (zie
ook Pommer en Boelhouwer 2016, 2017). Om een volledig beeld te kunnen schetsen
nemen we naast gezondheid(sbeperkingen), werkloosheid of opvoedings- en gedragsproblemen ook (laag)geletterdheid, sociale contacten en financiële problemen in ogenschouw.

60

problematische situaties en redzaamheid

Figuur 3.1
Conceptueel schema: problemen en beperkingen

veerkracht

redzaamheid

objectief → participatie
en levensstandaard
kwetsbaarheid

problemen en
beperkingen

kwaliteit
van leven

subjectief → ervaringen
cliënten en tevredenheid
met het leven

publieke
voorzieningen

Bron: scp

3.1

Problematische situaties op meerdere terreinen

In totaal kijken we naar zeven terreinen waarop mensen problemen kunnen hebben. Per
terrein onderscheiden we een of meer mogelijk problematische situaties, waarvan we aan
mensen hebben gevraagd of die zich bij hen voordoen (kader 3.1).

Kader 3.1 Problematische situaties
De terreinen die we bekijken zijn:
1
problemen met algemene dagelijkse handelingen: problemen met zien of horen, met lopen,
traplopen of buitenshuis verplaatsen, met huishoudelijke activiteiten;
2
problemen met het kunnen voeren van een zelfstandig huishouden: persoonlijke verzorging,
doen van het huishouden, verplaatsen, regelen van zaken als financiën;
3
financiële problemen: niet kunnen rondkomen, betalingsachterstanden;
4
problemen in de gezinssituatie: het gezin functioneert niet, opvoedproblemen, verslavingsproblematiek die ontwrichtend kan werken, zoals alcohol, drugs of gokken;1
5
arbeidsmarktproblemen: geen werk hebben maar wel op zoek zijn;
6
lage geletterdheid: niet kunnen omgaan met computers en geen bureaucratische vaardigheden hebben (documentgeletterdheid);
7
ontbrekend sociaal netwerk: het niet of weinig contact hebben met familie, vrienden of kennissen en buren.

61

problematische situaties en redzaamheid

Bij elk van de zeven terreinen kunnen we problematische situaties onderscheiden. Voor sommige
terreinen is naar meerdere situaties gevraagd. Per terrein is bepaald of mensen een probleem
hebben of niet (dat kan binnen een terrein dus op meerdere situaties betrekking hebben). Echter,
hoewel we een breder palet aan problemen beslaan dan die direct gerelateerd zijn aan de decentralisaties, bestrijken we daarmee niet alle mogelijke problemen. Op de achtergrond kunnen bijvoorbeeld ook verstandelijke beperkingen een rol spelen.

De problemen die per groep het meest voorkomen zijn vanzelfsprekend vooral gerelateerd
aan de wet waaruit gerechtigden ondersteuning ontvangen (figuur 3.2). Bij de mensen in
de Participatiewet zijn dat de financiële problemen, bij mensen met een kind in de jeugdzorg de gezinsproblemen en bij mensen in de Wmo 2015 de gezondheidsgerelateerde problemen (het verrichten van dagelijkse handelingen en het voeren van een zelfstandig huishouden). Duidelijk is ook dat mensen in een multigebruikhuishouden daadwerkelijk op
meerdere terreinen problemen hebben en dat die problemen zich niet beperken tot de
problemen die aan de decentralisaties zijn gelieerd. Verder valt op dat gebruikers van de
Wmo 2015 relatief vaak laaggeletterd zijn en dat ongeveer een derde van de niet-gebruikers toch problemen heeft met het verrichten van algemene dagelijkse handelingen. Voor
een groot deel zijn dat mensen die aangeven moeite te hebben met zien of horen, zelfs
met een bril, contactlenzen of een gehoorapparaat.
De aanwezigheid van problematische situaties op de zeven terreinen is tussen 2015 en 2017
wel iets veranderd voor de vijf groepen. Met name financiële problemen en arbeidsmarktproblemen zijn in deze jaren afgenomen, zij het niet voor alle groepen significant bij de
gekozen overschrijdingskans (p < 0,01). De gunstige ontwikkeling in de economische conjunctuur zal hier ongetwijfeld aan hebben bijgedragen. Dit strookt met het beeld van de
afgenomen kwetsbaarheid bij deze groepen (zie tabel 2.2). Bij de overige probleemsituaties
lijkt er geen sprake van een systematische verbetering of verslechtering. Wel lijkt het zelfstandig voeren van een huishouden bij Wmo-gebruikers en multigebruikhuishoudens iets
moeilijker te zijn geworden (net niet significant bij de hier gekozen overschrijdingskans) en
lijkt de geletterdheid bij gebruikers van een voorziening uit de Participatiewet iets te zijn
afgenomen.

62

problematische situaties en redzaamheid

Figuur 3.2
Aanwezigheid van een problematische situatie op zeven terreinen, naar de vijf groepen, 2015-2017
(in procenten)
dagelijkse handelingen verrichten

zelfstandig huishouden voeren

Wmo

Wmo

participatie

participatie

multigebruik

multigebruik

jeugdzorg

jeugdzorg

geen
voorziening

geen
voorziening

0

20

40

60

80
100
financiële zaken

Wmo

Wmo

participatie

participatie

multigebruik

multigebruik

jeugdzorg

jeugdzorg

geen
voorziening
0

20

geen
voorziening
60
80
0
arbeidsmarkt

40

Wmo

Wmo

participatie

participatie

multigebruik

multigebruik

jeugdzorg

jeugdzorg

geen
voorziening

0

5

0

10

10

15

Wmo
participatie

0

geen
voorziening
20
25
30
0
sociale contacten
2017
2016
2015

15

30

10

20

45

20

60
75
90
gezin en huishouden

30

40

40
50
geletterdheid

60

80

multigebruik
geen
voorziening

*

scp.nl

jeugdzorg

20

30

40

50

Significante verschillen tussen de jaren (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

63

problematische situaties en redzaamheid

Om te onderzoeken of er sprake is van een cumulatie van problemen vatten we ze samen
in een probleemcumulatiecijfer: we tellen simpelweg op hoeveel terreinen iemand een
probleem heeft. Dat kan variëren van 0 (op geen enkel van de zeven terreinen een probleem) tot 7 (op elk van de terreinen een probleem). Omdat er zeer weinig mensen zijn die
op zes of zeven terreinen een probleem hebben, voegen we degenen met vijf of meer problemen samen tot één groep. Deze blijkt, niet verrassend, groot te zijn bij de multigebruikhuishoudens en klein bij de niet-gebruikers. Ook mensen met een kind in de jeugdzorg
rapporteren relatief weinig problemen (figuur 3.3).2 Dat een behoorlijk deel van de ouders
met een kind in de jeugdzorg uitkomt op ‘geen enkel probleem’, betekent niet dat zij geen
problemen hebben of hebben gehad. Behalve gezinsproblemen kunnen in deze gezinnen
ook specifieke kindproblemen voorkomen. Daarover hebben we in de enquête van 2015
enkele stellingen voorgelegd, zoals ‘mijn kind is rusteloos’, ‘mijn kind heeft vaak driftbuien’, ‘mijn kind pikt dingen’ en ‘mijn kind is voor heel veel bang’. Als we dergelijke problemen bekijken voor de groep ouders met een kind in de Jeugdwet die een 0 scoren bij
probleemcumulatie, blijkt dat bij meer dan 85% ten minste een van deze problemen speelt
(bij ouders in de andere groepen is dat maximaal 25%).3
Mensen in de Wmo 2015 hebben het hoogste gemiddelde aantal problemen. De cumulatie
van problemen is voor de vijf groepen niet significant veranderd tussen 2015 en 2017. Bij
gebruikers van de Participatiewet en de Jeugdwet neemt de probleemcumulatie weliswaar
af, maar deze afname is net niet significant bij de gekozen overschrijdingskans.

Kader 3.2 Mensen met een verstandelijke beperking
In ons onderzoek hebben we mensen gevraagd of ze een verstandelijke beperking hebben. Deze
komt in ongeveer 14% van de multigebruikhuishoudens voor. Dat is vaker dan bij de andere groepen (minder dan 10% bij mensen in de Wmo 2015 en mensen in de Participatiewet en ongeveer 1%
bij de mensen die geen voorziening gebruiken). Het aandeel kinderen met een verstandelijke
beperking in de Jeugdwet is ons niet bekend, omdat we niet de kinderen zelf maar hun ouders
hebben ondervraagd. Ons doel was niet om een goede schatting te geven van aantallen verstandelijk beperkten (daarvoor is een enquête ongeschikt), maar om een indruk te krijgen van de
samenhang met andere kenmerken.
Dat de gevolgen groot zijn blijkt ook uit de verschillen in probleemcumulatie tussen mensen met
en mensen zonder een verstandelijke beperking. In 2017 had ongeveer 25% van de mensen met
een verstandelijke beperking te maken met vijf of meer problemen, zo’n 50% had te maken met
drie of vier problemen. Bij mensen zonder verstandelijke beperking was dat respectievelijk een
kleine 10% en ongeveer 35%.
Het ingewikkelder worden van de samenleving vraagt veel van verstandelijk gehandicapten: ook
‘eenvoudige arbeid’ moet steeds vaker zelfstandig worden uitgevoerd, het onderwijs wordt grootschaliger en minder gestructureerd, en praktische bezigheden zoals reizen met het openbaar vervoer of het regelen van bankzaken zijn ingewikkelder geworden. Tegelijkertijd zijn de verwachtingen dat ook verstandelijk gehandicapten aan de maatschappij moeten deelnemen gestegen. De
combinatie van deze factoren zorgt ervoor dat meer ondersteuning nodig is (zie Woittiez et al.
2014).

64

problematische situaties en redzaamheid

Figuur 3.3
Cumulatie van problemen naar de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a
Wmo

participatie

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

scp.nl

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

0

5, 6 of alle 7
3 of 4
1 of 2
geen probleem

a

Er is voor geen van de groepen een significant verschil tussen de jaren (p < 0,01). De vijf groepen verschillen allemaal van elkaar.

Bron: scp (sdi’15-’17)

Probleemcumulatie vooral afhankelijk van kwetsbaarheid
Nu we weten hoe de probleemcumulatie is bij de verschillende groepen, kunnen we kijken
hoe de samenhang is met kwetsbaarheid. Hebben mensen met een laag inkomen, geen
werk, een lage opleiding en gezondheidsproblemen vaker te maken met een stapeling van
problemen? Conform de verwachting hangt de mate van kwetsbaarheid sterk samen met
de hoeveelheid problemen waar mensen mee te maken hebben: van de minst kwetsbaren
heeft 35% op geen enkel vlak een probleem, van de meest kwetsbaren is dat slechts 2%
(zie tabel 3.1). Voor enkele leeftijdsgroepen is de probleemcumulatie tussen 2015 en
2017 significant afgenomen, met name bij jongeren (18-24 jaar), middelbare groepen
(35-64 jaar) en jongere senioren (65-74 jaar).

65

problematische situaties en redzaamheid

Tabel 3.1
Probleemcumulatie naar achtergrondkenmerken, 2015-2017 (in procenten)
geen problemen
2015
2016
2017

veel problemen (5 of meer)
2015
2016
2017

minst kwetsbaar
meest kwetsbaar

34
2

35
2

32
2

1
25

1
25

1
24

18-24 jaar
25-34 jaar
35-64 jaar
65-74 jaar
≥ 75 jaar

17
16
15
9
2

19
18
16
10
2

26
19
15
10
2

7
8
12
15
13

9
9
11
11
14

10
9
10
7
10

autochtone Nederlander
niet-westerse migrant

15
6

16
8

17
6

9
20

9
17

7
18

*

* (minder)
* (minder)
* (minder)

Significant verschil tussen de jaren (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

Er is ook een relatie met leeftijd: hoe ouder mensen zijn, hoe vaker ze met problemen te
maken hebben en hoe vaker meerdere problemen tegelijk spelen. Als we alle kenmerken
tegelijk beschouwen, komen verschillen in probleemcumulatie vooral door verschillen in
kwetsbaarheid, gevolgd door de indeling in groepen voorzieningengebruikers. Ook bij probleemcumulatie is het onderscheid in groepen voorzieningengebruikers dus relevant: die
verschillen vallen niet weg als we rekening houden met de verschillen in kwetsbaarheid.4
3.2

Hoe veerkrachtiger iemand is, hoe minder problemen hij heeft

Om problemen te voorkomen moet iemand niet alleen over voldoende hulpbronnen
beschikken, maar ook met deze bronnen om kunnen gaan. De wrr beschreef dit mooi
door het belang van ‘doenvermogen’ naast ‘denkvermogen’ te plaatsen (wrr 2017). Om uit
de problemen te blijven moet iemand over mentale vaardigheden beschikken zoals het
kunnen omgaan met tegenslagen, ofwel veerkracht.

66

problematische situaties en redzaamheid

Figuur 3.4
Conceptueel schema: veerkracht

veerkracht

redzaamheid

objectief → participatie
en levensstandaard
kwetsbaarheid

problemen en
beperkingen

kwaliteit
van leven

subjectief → ervaringen
cliënten en tevredenheid
met het leven

publieke
voorzieningen

Bron: scp

De veerkracht verschilt tussen de vijf groepen die we onderscheiden (figuur 3.5) en is het
grootst onder de niet-gebruikers en de Jeugdwetgebruikers. Bij de andere drie groepen is
de veerkracht lager, en tussen die groepen is nauwelijks verschil. Ook is er geen verschil
tussen 2015 en 2017.
Als we veerkracht toevoegen aan de samenhang van een aantal kenmerken met probleemcumulatie, blijkt dat veerkracht na de mate van kwetsbaarheid samen met de groep voorzieningengebruikers de belangrijkste verklaring voor verschillen in probleemcumulatie
biedt.5 Daarna volgen respectievelijk de leeftijd, de migratieherkomst en de huishoudenssamenstelling van betrokkenen. Eerder wees ook de wrr op het belang van mentale
vaardigheden in relatie tot redzaamheid (wrr 2017).

67

problematische situaties en redzaamheid

Figuur 3.5
Veerkracht naar de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a
Wmo

participatie

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

scp.nl

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

0

erg veel
veel
gemiddeld
weinig
erg weinig

a

Veerkracht is gemeten met twee stellingen: ‘Het is moeilijk voor mij om verder te gaan als er iets vervelends gebeurt’ en ‘Ik heb de neiging veel tijd te nemen om over tegenslagen in mijn leven heen te
komen’. Er zijn geen significante verschillen tussen 2015 en 2017 in gemiddelde veerkracht van de
onderscheiden groepen (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

3.3

Lage redzaamheid en een beperkt hulpnetwerk bij mensen in de Wmo 2015

Een volgende stap in het conceptuele schema is dat we naar de mate van redzaamheid kijken (figuur 3.6): wat kunnen mensen zelf en waarbij hebben ze hulp van anderen nodig?

68

problematische situaties en redzaamheid

Figuur 3.6
Conceptueel schema: redzaamheid

veerkracht

redzaamheid

objectief → participatie
en levensstandaard
kwetsbaarheid

problemen en
beperkingen

kwaliteit
van leven

subjectief → ervaringen
cliënten en tevredenheid
met het leven

publieke
voorzieningen

Bron: scp

Kader 3.3 Redzaamheid
In de enquête is aan mensen de vraag gesteld of ze een bepaalde activiteit zelfstandig kunnen
doen. Wanneer dat niet het geval was, is gevraagd of mensen hulp hebben gehad, en zo ja van
wie: het eigen netwerk of een beroepskracht. In grote lijnen hebben we bij redzaamheid dezelfde
zeven situaties aangehouden als bij de problemen, zij het dat de arbeidsmarkt vervangen is door
vrijetijdsactiviteiten. Daarmee sluiten we aan bij een bredere insteek op participatie (bovendien
maakt het hebben van betaald werk al deel uit van de meting van kwetsbaarheid). Bij deze zeven
terreinen is telkens één situatie voorgelegd om de redzaamheid uit te vragen: het huishouden
doen, zich verplaatsen, financiële zaken afhandelen, problemen in het gezin oplossen,6 aan vrijetijdsactiviteiten deelnemen, met de computer werken en sociale contacten onderhouden.
Uiteindelijk onderscheiden we, net als in de eerste twee rapportages, vijf mogelijkheden:
1
iemand kan alle zeven activiteiten zelf (en heeft daarbij dus geen hulp van anderen nodig);
2
iemand kan een deel van de zeven activiteiten zelf en schakelt voor de overige activiteiten
het eigen netwerk in;
3
iemand kan een deel van de zeven activiteiten zelf, schakelt soms het eigen netwerk in, maar
heeft voor een deel in elk geval ook hulp van een beroepskracht gekregen;
4
iemand kan vijf of zes activiteiten zelf maar een of twee activiteiten niet, en heeft bij ten minste een daarvan van niemand hulp gehad;7
5
iemand kan maximaal vier activiteiten zelf maar drie of meer activiteiten niet, en heeft bij ten
minste een daarvan van niemand hulp gehad.

69

problematische situaties en redzaamheid

Mensen in de Wmo 2015 zijn het minst zelfredzaam
Het aandeel mensen in de Wmo 2015 dat in staat is om zelfstandig, zonder hulp van anderen, elk van de zeven onderscheiden activiteiten te doen is beduidend lager dan bij de
andere groepen: van de Wmo’ers kan ongeveer 10% alle zeven activiteiten zelfstandig uitvoeren (figuur 3.7).8 Van de mensen in multigebruikhuishoudens is dat ongeveer een derde
en van de mensen in de Participatiewet iets minder dan de helft. Op zichzelf is het niet verwonderlijk dat weinig mensen in de Wmo 2015 alle zeven activiteiten zelf kunnen doen: zij
maken immers niet voor niets gebruik van de wet. Maar ook het aandeel Wmo’ers dat drie
of meer activiteiten niet zelfstandig kan ondernemen en bij ten minste één activiteit geen
hulp kreeg, ligt met ongeveer 40% beduidend hoger dan bij de andere groepen.
Figuur 3.7
Redzaamheid en het hulpnetwerk waarover mensen beschikken, naar vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)
Wmo

participatie

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

scp.nl

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

0

kan veel niet zelf, geen of weinig hulp gehad
kan deel niet zelf, geen hulp gehad
kan deel zelf, deel met beroepskracht
kan deel zelf, deel met netwerk
kan alles zelf

*

Significant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

Tussen 2015 en 2016 zijn wel enige veranderingen in redzaamheid opgetreden. Zo zien we
bij mensen in de Participatiewet, Jeugdwet en multigebruikhuishoudens een geringe
afname van ‘kan een deel zelf en een deel met netwerk’. Opvallend is de afname van het
beroep op een beroepskracht bij de Wmo’ers. Deze sluit aan bij de afname van het beroep
dat gedaan wordt op Wmo-maatwerkvoorzieningen (zie hoofdstuk 1 in deel B). Overigens
kunnen we op basis van ons onderzoek niet zeggen of mensen de hulp niet hebben
70

problematische situaties en redzaamheid

gevraagd of dat ze wel hulp hebben gevraagd, maar niet gekregen. Uit ander onderzoek is
bekend dat van degenen die zich bij de gemeenten melden voor hulp 10% de hulp zelf
moet regelen, nog eens 10% dat ook moet doen, maar dan gecombineerd met een maatwerkvoorziening, en de overige 80% een maatwerkvoorziening krijgt aangeboden (Feijten
et al. 2017 – dit onderzoek bevat geen ontwikkelingen in de tijd).
Als alle activiteiten die iemand niet zelf kan doen bij elkaar worden opgeteld, zien we dat
de problemen van mensen in de Wmo 2015 op alle terreinen liggen: ze geven verreweg het
meest aan dat ze activiteiten niet zelfstandig kunnen uitvoeren, gevolgd door mensen in
een multigebruikhuishouden (figuur 3.8). Het is niet verwonderlijk dat de activiteit waarvan
mensen aangeven dat ze deze niet kunnen uitvoeren sterk gekoppeld is aan de voorziening
die ze gebruiken, zoals ‘het huishouden doen’ bij mensen in de Wmo 2015 of het ‘oplossen
van problemen in het gezin’ bij mensen met een kind in de jeugdzorg. Door alle groepen
wordt opvallend vaak ‘met de computer werken’ genoemd.
Het kunnen invullen van formulieren is niet in figuur 3.8 opgenomen, omdat in de enquête
de vervolgvraag naar hulp vanuit het potentiële netwerk abusievelijk ontbreekt. Omdat het
een activiteit is die relevant is voor bijvoorbeeld het aanvragen van ondersteuning of toeslagen, presenteren we de cijfers van de mensen die zeggen dat zij niet zelfstandig formulieren kunnen invullen in deze alinea. Van de mensen in de Wmo 2015 zegt ruim de helft dit
niet zelf te kunnen. Bij mensen in de Participatiewet en in multigebruikhuishoudens is dit
ongeveer een derde en bij mensen met een kind in de jeugdzorg en niet-gebruikers (iets)
minder dan 10%. Het blijkt dus een vaardigheid te zijn die relatief hoog scoort in het lijstje
activiteiten die mensen niet zelfstandig kunnen doen. Er zijn weinig verschillen tussen 2015
en 2017, al lijkt de moeite die multigebruikers hebben met het invullen van formulieren iets
te zijn afgenomen (van 39% naar 35%, p < 0,01).

71

problematische situaties en redzaamheid

participatie

multigebruik

2015

Wmo

2015

Figuur 3.8
Aandeel mensen in de vijf groepen dat aangeeft een activiteit niet zelfstandig te kunnen doen, 2015-2017
(in cumulatieve procenten)a
jeugdzorg

geen voorziening
scp.nl

300
250
200
150
100
50

kan zelf geen financiële zaken afhandelen

kan zelf geen sociale contacten onderhouden

kan zelf geen vrije tijd besteden

kan zichzelf niet verplaatsen

kan zelf niet met computer omgaan

kan zelf geen problemen in gezin oplossen

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2017

2016

2017

2016

2015

0

kan zelf niet het huishouden doen

a

De staven zijn opgemaakt in de volgorde van de legenda. Weergegeven is een cumulatie van activiteiten die mensen zeggen niet zelf te kunnen, de gecumuleerde percentages kunnen dan boven de 100%
uitkomen. Het maximum is 700% (een groep kan geen van de problemen zelf oplossen).

Bron: scp (sdi’15-’17)

Redzaamheid en het hulpnetwerk hangen vooral samen met leeftijd
Terug naar de vraag hoeveel van de zeven activiteiten mensen zelf kunnen en welke hulp ze
er eventueel bij krijgen. Bij een aantal van de activiteiten kan verondersteld worden dat
leeftijd er een rol bij speelt. Hoe ouder iemand is, hoe minder gemakkelijk hij of zij bijvoorbeeld met de computer kan werken of het huishouden kan doen. Inderdaad is er een verschil tussen jongeren en ouderen: van de jongeren kan zo’n twee derde alle problemen zelf
oplossen, bij de ouderen ligt dat aandeel beduidend lager (tabel 3.2), vooral onder 75-plussers. Van hen kan slechts een zeer beperkt deel alle problemen zelf oplossen (6%); bovendien heeft bijna 80% van hen geen hulp gekregen bij activiteiten die ze zelf niet kunnen.
Zoals gezegd kijken we breder dan naar problemen waarvoor mensen een voorziening krijgen. Vaak blijkt het te gaan over het gebruik van computers. De helft van de mensen die
niet met de computer kunnen werken, geven aan dat hulp niet van toepassing is, omdat ze
de computer niet gebruiken (voor bv. e-mail, iets opzoeken op internet of tekstverwerken).

72

problematische situaties en redzaamheid

Tabel 3.2
Redzaamheid en het hulpnetwerk, naar achtergrondkenmerken, 2015-2017 (in procenten)

kan alle 7 activiteiten
zelf
2015
2016
2017

kan een deel zelf en de
rest met hulp van
netwerk/beroepskracht
2015
2016
2017

kan 1 of meer activiteiten niet zelf en heeft
niet voor alles hulp
gehad
2015
2016
2017

minst kwetsbaar
meest kwetsbaar

84
28

80
25

84
23

9
27

9
25

7
23

7
46

11
50

9
54

18-24 jaar
25-34 jaar
35-64 jaar
65-74 jaar
≥ 75 jaar

68
67
54
24
6

69
63
53
25
5

70
63
55
22
6

13
14
20
26
21

16
16
18
21
17

12
13
16
22
19

19
19
25
50
73

15
21
30
55
78

17
24
29
56
75

autochtone
Nederlander
niet-westerse
migrant

51

48

51

20

17

17

29

35

33

39

42

37

19

19

15

42

39

48

Onderstreept: significant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01).
Bron: scp (sdi’15-’17)

Opvallend is dat de redzaamheid van de meest kwetsbare mensen afneemt. In 2015 kon
46% van hen 1 of meer activiteiten niet zelf en kreeg niet voor alles hulp, dat was in 2017
opgelopen tot 54%.
Wanneer we alle kenmerken tegelijk bekijken blijkt leeftijd het meest bepalend te zijn voor
de mate van redzaamheid, gevolgd door kwetsbaarheid en de indeling in vijf groepen
voorzieningengebruikers. De verschillen tussen de voorzieningengebruikers zijn niet het
grootst, maar blijven wel relevant als ook rekening wordt gehouden met verschillen in leeftijd en kwetsbaarheid.
3.4

Uiteindelijk lukt het veel mensen om, al dan niet met hulp, de activiteiten te doen

Het doel is uiteraard dat mensen de activiteiten die ze willen doen ook daadwerkelijk kunnen doen. Of dat nu zelfstandig is, met hulp van het eigen netwerk of met hulp van een
beroepskracht. Bij de zeven terreinen stelden we ook de vraag of het uiteindelijk is gelukt,
al dan niet met hulp.9 Voor de meeste activiteiten geldt dat het bij de overgrote meerderheid lukt om ze te doen (zie tabel 3.3).10 Vooral bij het afhandelen van financiële zaken,
problemen in het gezin oplossen en met de computer werken vinden mensen dat het
uiteindelijk goed lukt om dat te doen. Dat zoveel mensen zeggen dat het lukt om de financiën te regelen is wellicht verbazingwekkend, maar het maakt uit of mensen betalings73

problematische situaties en redzaamheid

achterstanden hebben en moeite met rondkomen: als dat beide het geval is, zegt ongeveer
een kwart dat het (ruim) onvoldoende lukt om de financiën te regelen (tegen 1% als dat
allebei niet speelt).
Minder dan 80% van de mensen in de Wmo 2015 geeft aan dat het in voldoende mate
gelukt is om het huishouden te doen. Dat is des te meer opvallend omdat we eerder zagen
dat maar liefst 97% van de Wmo-gebruikers die dit niet zelf kunnen er hulp bij kreeg (Boelhouwer 2017). De perceptie of het is gelukt kan natuurlijk subjectief zijn. Zo blijkt dat van
de Wmo’ers die zelfstandig het huishouden doen, een overgrote meerderheid zegt dat dat
ook in voldoende mate lukt; mensen die hulp hebben gehad zeggen dat veel minder vaak.11
Daarbij maakt het overigens niet uit of de hulp uit het eigen netwerk kwam of dat beroepsmatige huishoudelijke hulp is ingeschakeld. Ook bij het verplaatsen geven mensen in de
Wmo 2015 relatief vaak aan dat dit niet voldoende lukt (ook hierbij krijgen zij meer dan
andere groepen hulp van anderen, zij het in mindere mate dan bij het huishouden doen;
blijkbaar kan ook de hulp niet voorzien in de behoefte aan verplaatsen).
Tabel 3.3
Aandeel mensen in de vijf groepen dat aangeeft dat het is gelukt om de activiteit te doen, al dan niet met
hulp, 2017 (in procenten (ruim) voldoende)a

Wmo 2015
participatie
multigebruik
jeugdzorg
geen gebruik
a

b
*

het huishouden
doen

zich
verplaatsen

financiële
zaken
afhandelen

problemen
in het gezin
oplossenb

aan
vrijetijdsactiviteiten
deelnemen

met de
computer
werken

sociale
contacten
onderhouden

79
92
86
96
97

85
96
93
98
99

96
93
93
97
98

93
94
91
94
97

* 77
* 80
77
85
* 89

88
91
93
98
98

87
90
86
94
96

Leesvoorbeeld: 79% van de mensen die een Wmo-maatwerkvoorziening gebruiken zegt dat het in ruim
voldoende mate is gelukt om het huishouden te doen. De percentages in de tabel zijn exclusief de groep die zegt
dat het doen van de activiteit niet van toepassing is.
Exclusief alleenstaanden.
Significant verschil tussen 2015 en 2017 (toename) (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’17)

De activiteiten waarbij mensen het minst vaak hulp krijgen zijn het onderhouden van
sociale contacten en het deelnemen aan vrijetijdsactiviteiten (Boelhouwer 2017). Dit blijken
ook de twee activiteiten te zijn waarvan relatief vaak wordt gezegd dat het niet in voldoende mate lukt om ze te doen. Er is een duidelijk verschil tussen de jaren: mensen in de
Wmo 2015, mensen in de Participatiewet en niet-gebruikers gaven in 2017 vaker dan in
2015 aan dat het in voldoende mate is gelukt deel te nemen aan vrijetijdsactiviteiten.
Aan mensen die vinden dat het onvoldoende is gelukt om sociale contacten te onderhouden of deel te nemen aan vrijetijdsactiviteiten hebben we in ons onderzoek gevraagd wat
74

problematische situaties en redzaamheid

daarvoor de reden is. De redenen zijn voor beide activiteiten gelijk. Tijdgebrek is de meest
genoemde oorzaak voor mensen die geen voorziening gebruiken of een kind in de jeugdzorg hebben (de cijfers staan in bijlage A op www.scp.nl bij dit rapport). Bij de andere drie
groepen wordt de gezondheid het meest genoemd. Voor mensen in de Wmo 2015 gaat het
dan om lichamelijke gezondheid, terwijl mensen in een multigebruikhuishouden vooral de
geestelijke gezondheid als reden opvoeren. Mensen met een participatievoorziening noemen lichamelijke en psychische gezondheid even vaak. Ook noemen mensen in een multigebruikhuishouden of die een participatievoorziening gebruiken relatief vaak de financiële
situatie.
3.5

Minder mensen verwachten bij problemen hulp te krijgen uit hun netwerk

De vraag is of mensen die nu geen hulp krijgen verwachten dat ze die in de toekomst wel
zullen krijgen als dat nodig is. Dat is relevant, omdat mensen die inschatten geen beroep te
kunnen doen op het netwerk voor iets dat ze zelf niet kunnen, potentieel ondersteuning
van de gemeente nodig hebben. Mocht hulp nodig zijn op terreinen waar nu nog geen hulp
ontvangen wordt, dan verwacht ruim een derde een beroep op het eigen netwerk te kunnen doen – ongeacht bij welke van de zeven activiteiten de hulp nodig is (figuur 3.9).12 Nog
eens ruim een derde denkt dat het netwerk kan worden ingeschakeld voor het merendeel
van de activiteiten (vijf of zes). Minder dan een derde denkt echter dat voor ten minste drie
activiteiten het netwerk niet kan worden ingeschakeld voor hulp. Ten opzichte van 2015
zijn er minder mensen die denken voor alle problemen hulp te kunnen inschakelen (het
was 42%) en meer mensen die denken dat dit voor de meeste problemen niet zal lukken
(dat was 20%).
De verschillen tussen de vijf groepen zijn groot. Van de mensen met een kind in de jeugdzorg of niet-gebruikers denkt meer dan de helft dat bij alle activiteiten een beroep kan
worden gedaan op het netwerk als dat nodig is. Bij de andere groepen is dat beduidend
minder: bij mensen in de Participatiewet of multigebruikhuishoudens is dat ongeveer een
derde en bij de Wmo’ers slechts iets meer dan 10%.
Van de niet-gebruikers verwacht ongeveer de helft dat er in de toekomst activiteiten kunnen zijn waarvoor ze geen hulp kunnen inschakelen van het netwerk. Dat roept de vraag op
om welke problemen het dan vooral gaat. Er is weinig verschil tussen de groepen gebruikers in de verwachting bij welke activiteit ze het eigen netwerk kunnen inschakelen
(tabel 3.4).13 De verwachting dat in de toekomst een beroep op het eigen netwerk kan worden gedaan, is voor alle groepen afgenomen. Blijkbaar is er een algemene verwachting dat
het lastiger wordt om in de toekomst een beroep op het eigen netwerk te kunnen doen.

75

problematische situaties en redzaamheid

Figuur 3.9
Potentieel hulpnetwerk: voor hoeveel van de zeven activiteiten kan een beroep op het netwerk worden
gedaan als dat in de toekomst nodig is, naar de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a
Wmo

participatie

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10

scp.nl

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2015

0

verwacht voor 3 of meer activiteiten geen hulp te krijgen
verwacht voor 1 of 2 activiteiten geen hulp te krijgen
verwacht hulp voor elke activiteit

a

In de figuur zijn de activiteiten geteld waarbij activiteiten waar mensen op dit moment al hulp bij krijgen niet meetellen (het hulpnetwerk is dan niet potentieel meer). De groepen verschillen van elkaar
(p < 0,01), met uitzondering van multigebruik/participatie. De verschillen tussen 2015 en 2017 zijn voor
alle groepen significant (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-sdi’17)

Er zijn opvallend veel activiteiten waarvoor meerdere groepen in 2017 minder hulp van hun
netwerk verwachtten te kunnen krijgen dan in 2015 (tabel 3.4). Bij het onderhouden van
sociale contacten daalde die verwachting zelfs bij alle vijf groepen en bij het zich zelfstandig verplaatsen en bij financiële zaken door alle gebruikers van de decentralisatiewetten.
Alleen voor het werken met de computer is het verwachtingsniveau bij alle groepen gelijk
gebleven. Er is dus een kleiner aandeel mensen dat denkt het eigen netwerk in te kunnen
schakelen mocht dat nodig zijn. Wellicht denken mensen niet alleen dat ze hun eigen netwerk moeilijker kunnen inschakelen, maar verwachten ze (ook) dat hun netwerk kleiner
gaat worden. Dat is een realistische gedachte gezien het kleiner wordende kindertal, de
grotere afstand tot de woonplaats van kinderen (en vrienden) en het steeds grotere aandeel alleenstaanden in de samenleving. Bovendien: het aandeel Nederlanders dat vindt dat
mensen die vanwege een langdurige ziekte of beperking hulp nodig hebben, deze hulp zo
veel mogelijk van familie, vrienden of buren moeten krijgen, is tussen 2010 en 2016 fors
gedaald (van 41% naar 23%, zie De Klerk et al. 2017).

76

problematische situaties en redzaamheid

Het is verder de vraag of de verwachting bij het werken met de computer realistisch is.
Mensen blijken daar in de praktijk namelijk weinig hulp bij te krijgen. Ook lijkt de hulp die
mensen verwachten bij het deelnemen aan vrijetijdsactiviteiten overschat, gezien de
geringe mate van hulp die mensen met problemen daar nu bij krijgen. Het lijkt er dan ook
op dat mensen op deze twee terreinen een te rooskleurig beeld hebben van de hulp die ze
van hun sociale netwerk kunnen verwachten.
Tabel 3.4
Aandeel mensen in de vijf groepen dat verwacht van het eigen netwerk hulp te krijgen bij een activiteit als
dat in de toekomst nodig is, 2015 en 2017 (in procenten)

met de computer
werken
zich zelfstandig
verplaatsen
problemen in het gezin
oplossen
het huishouden doen
financiële zaken
afhandelen
sociale contacten
onderhouden
aan vrijetijdsactiviteiten deelnemen

Wmo 2015
2015
2017

participatie
2015
2017

multigebruik
2015
2017

jeugdzorg
2015
2017

geen gebruik
2015
2017

72

78

84

83

85

83

96

94

93

93

71

65

80

75

81

72

93

90

90

87

81

72

82

76

84

76

89

87

87

82

70
87

59
79

78
79

73
71

81
79

73
73

90
91

89
87

88
90

86
88

78

65

78

71

76

69

90

84

87

80

63

59

75

69

76

66

90

86

87

79

Onderstreept: significant verschil met 2015 (p < 0,01).
Bron: scp (sdi’15 en ’17)

3.6

Samenvattend

In dit hoofdstuk hebben we een beeld geschetst van problemen die zich uitstrekken over
meer terreinen dan gerelateerd aan de voorziening die mensen gebruiken. Er zijn zeven terreinen onderscheiden: problemen met algemene dagelijkse handelingen, problemen met
het voeren van een zelfstandig huishouden, financiële problemen, problemen in de gezinssituatie, arbeidsmarktproblemen lage geletterdheid; en ontbrekend sociaal netwerk. Binnen elk van deze terreinen kunnen meerdere problemen spelen.
Er is weinig veranderd in de mate waarin problematische situaties voorkomen. Wel zijn
financiële problemen en arbeidsmarktproblemen tussen 2015 en 2017 iets afgenomen, als
gevolg van de betere economische omstandigheden. De hoeveelheid problemen die mensen hebben hangt vooral samen met de mate van kwetsbaarheid; de samenhang is minder
groot met de sociaaldomeindoelgroep waartoe iemand behoort.

77

problematische situaties en redzaamheid

Van de Wmo’ers kan ongeveer 10% alle zeven activiteiten waarover we rapporteren zelfstandig uitvoeren. Het beroep dat zij doen op een beroepskracht is tussen 2015 en 2017
afgenomen. Er zijn geen indicaties dat dit wordt opgevangen door het eigen netwerk (die
percentages stijgen niet).
Wel zegt een ruime meerderheid dat het bij alle zeven activiteiten is gelukt, al dan niet met
hulp, om de activiteit te ondernemen.
Van de mensen in de Wmo 2015 zegt ruim de helft niet zelf formulieren te kunnen invullen.
Bij mensen in de Participatiewet en in multigebruikhuishoudens is dit ongeveer een derde.
Ook 10% van de niet-gebruikers en van de ouders met een kind in de Jeugdwet zegt dit niet
te kunnen.
Van de mensen die geen hulp krijgen verwachtte in 2017 een kleiner aandeel dan in 2015
dat ze die in de toekomst wel zullen krijgen als dat nodig is. Dat is relevant, omdat mensen
die inschatten geen beroep te kunnen op hun netwerk doen potentieel aanspraak gaan
maken op een voorziening.
Noten
1

2

3
4

5

6
7
8

9

78

Omdat de ouders van kinderen in een Jeugdwetvoorziening zijn ondervraagd, ligt de focus in deze rapportage bij de door ouders ervaren problemen in het gezin en bij het opvoeden, en niet bij problemen
die kinderen hebben of ervaren.
De meesten hebben alleen problemen in het gezin. Iemand met een kind in de Jeugdwet die ook een
voorziening in de Wmo of de Participatiewet gebruikt, komt terecht in de groep multigebruikhuishoudens. Bovendien is bij de grote meerderheid van gebruikers van de Jeugdwet sprake van relatief lichte
problematiek binnen de jeugdhulp zonder verblijf (zie ook hoofdstuk 6).
Ook in de stellingen in 2015 is niet gevraagd naar andere specifieke problemen, zoals dyslexie of adhd.
Bij deze vormen van jeugdhulp kan meespelen dat het verloop relatief groot is (zie ook § 2.5 in deel B).
Sheafcoëfficiënten: kwetsbaarheid (0,38); vijf groepen (0,25); leeftijd: 0,18; etniciteit: 0,08; huishoudenssamenstelling: 0,07. Gemeentecluster (0,04) en geslacht (0) zijn niet significant. De verklaarde variantie
is 39%.
De sheafcoëfficiënt van veerkracht is 0,19. Die van de andere kenmerken wordt iets lager: kwetsbaarheid 0,34; doelgroep: 0,22; leeftijd 0,18; etniciteit 0,07 en huishoudenssamenstelling 0,06. De verklaarde variantie stijgt met 4 procentpunt tot 43%. Overigens hebben verstandelijke beperkingen maar
een beperkte toegevoegde verklarende kracht als ook die in de analyse worden betrokken (sheafcoëfficiënt 0,07).
Problemen in het gezin tellen niet mee voor alleenstaanden.
In 2016 heeft van deze groep 66% helemaal geen hulp gekregen, 11% kreeg hulp van het eigen netwerk
en 23% van een beroepskracht.
De cijfers in figuur 3.7 wijken voor 2016 en 2017 iets af van de cijfers uit de Overall rapportage sociaal
domein 2015 (Pommer en Boelhouwer 2016). Dit komt omdat een van de vragen over het werken met
de computer niet in de enquêtes is opgenomen. Omdat de meeste computers gebruiksklaar worden
afgeleverd, is het kunnen installeren van een programma niet echt een basale computervaardigheid
meer te noemen en is de vraag 'Kunt u op de computer een programma installeren?’ niet langer relevant. Om die reden is deze vraag geschrapt. Overgebleven zijn drie vaardigheden: kunnen werken met
tekstverwerkingssoftware, een mail kunnen versturen en iets kunnen opzoeken op internet. De cijfers
over 2015 zijn op deze verandering aangepast, zodat 2015, 2016 en 2017 vergelijkbaar zijn.
Aan mensen die geen hulp hebben gehad is gevraagd of het uiteindelijk is gelukt; aan mensen die wel
hulp hebben gehad is gevraagd of het ‘met de hulp die u kreeg’ is gelukt. Mensen die aangaven dat iets

problematische situaties en redzaamheid

10

11
12

13

79

niet van toepassing is hebben deze vraag niet gekregen. Dat was maximaal 13% van de respondenten
(in het geval van problemen in het gezin oplossen). Een volledig overzicht van de respons staat in bijlage A op www.scp.nl.
In tabel 3.3 zijn de verschillen tussen de groepen significant (p < 0,01), behalve tussen de volgende
groepen, beschreven per elk van de zeven activiteiten. (1) het huishouden doen: geen voorziening/
jeugd. (2) zich verplaatsen: multigebruik/participatie; geen voorziening/jeugd. (3) financiën: jeugd/participatie; multigebruik/participatie; Wmo/jeugd; multigebruik/jeugd. (4) problemen in het gezin: hier
wijken alleen wel van elkaar af: geen voorziening/jeugd; geen voorziening/Wmo; geen voorziening/
multigebruik. (5) aan vrijetijdsactiviteiten deelnemen: jeugd/participatie; Wmo/participatie; multigebruik/participatie; Wmo/jeugd; multigebruik/Wmo. (6) met de computer werken: Wmo/participatie;
multigebruik/participatie; geen voorziening/jeugd. (7) contacten onderhouden: jeugd/participatie;
Wmo/participatie; geen voorziening/jeugd; multigebruik/Wmo.
Bijna 90% van de Wmo’ers die zelf het huishouden doen zegt dat het in voldoende mate is gelukt,
tegen 75% van de Wmo’ers die hulp kregen. Zie verder bijlage A.
We hebben de vraag dus niet voorgelegd aan mensen die iets nu zelf niet kunnen en daar al hulp voor
krijgen. Uiteraard is het in dat geval geen garantie dat die hulp in de toekomst behouden zal blijven,
maar we zijn op zoek naar een potentieel netwerk, en daar beschikken deze mensen in elk geval over.
In tabel 3.4 zijn de verschillen tussen de groepen significant (p < 0,01), behalve bij: (1) met de computer
werken: multigebruik/participatie; geen voorziening (gv)/jeugd. (2) zich verplaatsen: multigebruik/participatie; gv/jeugd. (3) problemen in het gezin: Wmo/participatie; multigebruik/participatie; multigebruik/
jeugd; gv/jeugd; geen voorziening/multigebruik. (4) het huishouden doen: Wmo/participatie; multigebruik/participatie; gv/jeugd; multigebruik/Wmo. (5) financiën: multigebruik/participatie; Wmo/jeugd;
geen voorziening/jeugd; multigebruik/Wmo. (6) contacten onderhouden: Wmo/participatie; multigebruik/participatie; gv/jeugd; multigebruik/Wmo. (7) vrijetijdsactiviteiten: multigebruik/participatie;
gv/jeugd.

problematische situaties en redzaamheid

4

Objectieve kwaliteit van leven

–
–
–

–

–

Tussen 2015 en 2017 is de kwaliteit van leven toegenomen bij ouders met een kind in de
jeugdzorg en afgenomen bij multigebruikhuishoudens.
Kwaliteit van leven hangt het meest samen met kwetsbaarheid (afwezigheid van hulpbronnen). In mindere mate ook met de indeling in de vijf groepen voorzieningengebruikers.
De ontwikkelingen in maatschappelijke participatie tussen 2015 en 2017 zijn niet eenduidig.
Er is een toename in de deelname aan vrijetijdsactiviteiten, bezoek van culturele instellingen
en sport bij ouders met een kind in de Jeugdwet. Ook gebruikers van de participatievoorzieningen sporten meer, en geven vaker mantelzorg. Tegelijkertijd zijn de contacten met vrienden afgenomen bij gebruikers van de Wmo 2015 en multigebruikhuishoudens. Voor Wmo’ers
is hiernaast nog een afname in verleende mantelzorg te zien.
Het aandeel mensen in de Wmo 2015 en in multigebruikhuishoudens dat zich zeer eenzaam
voelt, is toegenomen tussen 2015 en 2017 (respectievelijk met 4 procentpunt en 5 procentpunt). Dat geldt met name voor de emotionele eenzaamheid (het ontbreken van een intieme
relatie of vertrouwenspersoon). Eenzaamheid hangt sterk samen met veerkracht: hoe veerkrachtiger iemand is, hoe minder kans op eenzaamheid.
De mate van kwetsbaarheid hangt het meest samen met de kwaliteit van leven: de combinatie van een laag inkomen, lage opleiding, geen werk en gezondheidsbeperkingen bepaalt hoe
goed de kwaliteit van leven is. Daarnaast speelt de hoeveelheid problemen die iemand heeft
een rol: hoe minder problemen tegelijkertijd optreden, hoe beter de kwaliteit van leven is. Of
mensen gebruikmaken van een sociaaldomeinvoorziening doet er voor de kwaliteit van leven
weliswaar minder toe dan deze twee kenmerken, maar het blijft een relevant kenmerk.

In hoofdstuk 3 stonden de achtergrondkenmerken van voorzieningengebruikers centraal.
In hoofdstuk 4 kijken we naar de uitkomsten: hoe staan zij ervoor? Dat doen we aan de
hand van het begrip kwaliteit van leven. Onder kwaliteit van leven verstaan we zowel de
feitelijke leefsituatie van mensen (objectief), als hun oordeel over hun leefsituatie (subjectief). In het beleid wordt het onderscheid tussen de objectieve situatie en het subjectieve
welbevinden eveneens gemaakt, bijvoorbeeld in de Wmo 2015, waar gesteld wordt dat het
in de eigen leefomgeving blijven wonen en blijven meedoen in de maatschappij bijdraagt
aan het welbevinden (tk 2013/2014). Gemeenten streven naar een breed inzicht in hoe het
met mensen gaat en hebben, behalve voor de objectieve cijfers, ook steeds meer aandacht
voor de ervaringen van mensen. In dit hoofdstuk kijken we eerst naar de objectieve kwaliteit van leven. In hoofdstuk 5 komt de subjectieve kwaliteit van leven aan bod. Hiermee
beslaan we de rechterkant van het conceptuele schema (figuur 4.1).

80

objectieve kwaliteit van leven

Figuur 4.1
Conceptueel schema: objectieve kwaliteit van leven

veerkracht

redzaamheid

objectief → participatie
en levensstandaard
kwetsbaarheid

problemen en
beperkingen

kwaliteit
van leven

subjectief → ervaringen
cliënten en tevredenheid
met het leven

publieke
voorzieningen

Bron: scp

De in deze rapportage onderzochte levensterreinen van kwaliteit van leven zijn toegespitst
op hun relevantie voor het sociaal domein: gezondheid, maatschappelijke en sociale participatie, levensstandaard, eenzaamheid en woonsituatie. Met deze benadering sluiten we
aan bij ander onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) zoals De sociale
staat van Nederland en bij beleidsterreinen waar de overheid verantwoordelijkheid voor
draagt op grond van de Nederlandse Grondwet (artikel 20 rept van spreiding van welvaart;
artikel 22 gaat over gezondheid, woonsituatie, maatschappelijke en culturele ontplooiing
en vrijetijdsbesteding) en de sociale grondrechten van de Verenigde Naties (ohchr 1976).
4.1

De kwaliteit-van-levenindex als meting van maatschappelijke uitkomst

In deze paragraaf geven we een samenvattend inzicht in de leefsituatie van voorzieningengebruikers in het sociaal domein. Binnen de leefsituatie worden de volgende leefgebieden
onderscheiden:
1 gezondheid: de aan- of afwezigheid van belemmeringen binnen- en buitenshuis;
2 maatschappelijke participatie: het doen van vrijwilligerswerk, deelnemen aan verenigingsactiviteiten, bezoeken van recreatieve, culturele en sportieve instellingen en/of
voorstellingen; het actief zijn in de sport;
3 eenzaamheid: uitgesplitst in sociale eenzaamheid en emotionele eenzaamheid;
4 levensstandaard: bezit van een auto, bezit van een internetverbinding, op vakantie
geweest;
5 woonsituatie: woningtype en eigenaarschap.

81

objectieve kwaliteit van leven

De dertien indicatoren voor deze vijf leefgebieden zijn samengevoegd tot 1 index op
dezelfde manier als het scp doet bij de leefsituatie-index en het meetinstrument voor
sociale uitsluiting (Boelhouwer 2010; Hoff 2014). De verschillende levensterreinen en indicatoren worden bij elkaar opgeteld omdat ze met elkaar samenhangen en samen een
beeld geven van de (objectieve) kwaliteit van leven.1
De kwaliteit van leven verschilt sterk per groep maar verandert weinig in de beschouwde
periode (figuur 4.2). Alleen bij de (ouders van) Jeugdwetgebruikers is de kwaliteit van leven
tussen 2015 en 2017 significant toegenomen, bij multigebruikhuishoudens is deze juist significant gedaald (p < 0,01). Bij gebruikers van de Wmo 2015 en bij gebruikers van de Participatiewet is sprake van een daling (p < 0,03) respectievelijk van een stijging (p < 0,11), maar
deze veranderingen zijn net niet significant bij de hier gekozen overschrijdingskans
(p < 0,01). Bij personen die geen gebruik maken van ondersteuning uit een van de sociaaldomeinwetten is de kwaliteit van leven nagenoeg gelijk gebleven.
Figuur 4.2
Kwaliteit-van-levenindex naar de vijf groepen, 2015-2017 (in indexscores, 2015 = 100 voor alle groepen)a
120
100
80
60
40

0

scp.nl

20

Wmo
2015

a

participatie
2016

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

2017

Tussen 2015 en 2017 is de toename bij de jeugd en de afname bij multigebruikhuishoudens significant
(p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

Voor een belangrijk deel hebben deze verschuivingen in kwaliteit van leven te maken met
een wijziging in kwetsbaarheid van de betrokken groepen (zie tabel 2.2). Zo waren (ouders
van) kinderen in de jeugdzorg in 2017 minder kwetsbaar dan in 2015 (op inkomen, opleiding en werk) en waren gebruikers van de Wmo in 2017 juist kwetsbaarder dan in 2015 (op
gezondheid). Hetzelfde beeld geldt voor gebruikers van participatievoorzieningen, van wie
de kwetsbaarheid (op inkomen, opleiding en gezondheid) eveneens is afgenomen. Het lijkt
erop dat de verandering in kwetsbaarheid van de onderscheiden gebruikersgroepen geleid
heeft tot verandering in kwaliteit van leven.

82

objectieve kwaliteit van leven

Kwaliteit van leven hangt samen met kwetsbaarheid
Het conceptueel model volgend, kijken we eerst naar de relatie met achtergrondkenmerken van gebruikers en hun kwetsbaarheid. De meest kwetsbare mensen (ouderen, eenoudergezinnen, alleenstaanden en niet-westerse migranten) hebben, zoals verwacht, een
minder goede kwaliteit van leven dan hun tegenpolen (tabel 4.1). De kwaliteit van leven
van 65-74-jarigen is tussen 2015 en 2017 weliswaar significant verbeterd, maar bij 75-plussers lijkt het omgekeerde het geval (p < 0,06). Verderop in dit hoofdstuk zoeken we naar
mogelijke verklaringen voor deze tegengestelde ontwikkelingen. Bij de overige groepen
zijn geen significante veranderingen in de leefsituatie waarneembaar.
Tabel 4.1
Kwaliteit van leven naar achtergrondkenmerken, 2015-2017 (in indexscores, 2015 = 100 voor alle groepen)
2015

2016

2017

minst kwetsbaar
meest kwetsbaar

114,2
88,7

113,4
88,7

113,7
88,1

18-24 jaar
25-34 jaar
35-64 jaar
65-74 jaar
≥ 75 jaar

104,6
101,1
102,0
95,6
89,7

104,2
100,3
102,3
96,8
87,5

104,9
101,4
102,2
97,1*
87,5

stel zonder kinderen
stel met kinderen
eenoudergezin
alleenstaande

101,5
109,1
96,7
91,3

101,4
108,5
97,4
91,2

101,8
109,3
97,2
91,0

autochtone Nederlander
niet-westerse migrant

101,9
94,0

101,0
94,9

101,6
94,3

*

Significant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

Als we alle achtergrondkenmerken naast elkaar beschouwen, hangt kwaliteit van leven het
meest samen met kwetsbaarheid (cumulatie van hulpbronnen). Ook de indeling in de vijf
groepen voorzieningengebruikers, leeftijd en huishoudenssamenstelling hangen samen
met kwaliteit van leven.2
4.2

Maatschappelijke participatie toegenomen én afgenomen

In deze rapportage beschrijven we maatschappelijke participatie niet aan de hand van
arbeidsdeelname (die onderdeel is van kwetsbaarheid). Wel kijken we naar deelname aan
vrijetijdsactiviteiten, het bezoeken van een culturele instelling, restaurant of sport83

objectieve kwaliteit van leven

wedstrijd, het zelf sporten, het doen van vrijwilligerswerk, het geven van mantelzorg en
sociale contacten. Op bijna al deze terreinen doen gebruikers van de Wmo 2015 en multigebruikhuishoudens minder mee dan de andere groepen (figuren 4.3-4.8). Tussen 2015 en
2017 zijn zowel positieve als negatieve veranderingen te zien. Het aandeel ouders met een
kind in de jeugdzorg dat deelneemt aan vrijetijdsactiviteiten, culturele instellingen (en/of
restaurants of sportwedstrijden) bezoekt of aan sport doet, was in 2017 significant groter
dan in 2015. Het aandeel gebruikers in de Participatiewet dat aan sport doet is in deze
periode ook toegenomen, evenals het aandeel dat mantelzorg geeft. Minder gebruikers
van de Wmo 2015 en minder multigebruikhuishoudens hadden tussen 2015 en 2017 contacten met vrienden. Voor Wmo’ers is hiernaast nog een afname in verleende mantelzorg
te zien. De toegenomen participatie bij ouders met een kind in de Jeugdwet en mensen die
een participatievoorziening gebruiken hangt mede samen met de afgenomen kwetsbaarheid van deze groepen (zie tabel 2.2) en de afgenomen participatie van gebruikers van
Wmo-voorzieningen hangt samen met hun toegenomen kwetsbaarheid.
Figuur 4.3
Deelname aan activiteiten van een vrijetijdsvereniging (minstens 1x per maand), naar de vijf groepen,
2015-2017 (in procenten)a
60
50
40
30
20

scp.nl

10
0
Wmo
2015

a

participatie
2016

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

2017

De vraag luidde: ‘Kunt u aangeven hoe vaak u in de afgelopen twaalf maanden onderstaande activiteiten hebt gedaan?’ Tussen 2015 en 2017 is deelname bij jeugdzorg significant toegenomen (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-sdi’17)

84

objectieve kwaliteit van leven

Figuur 4.4
Bezoek van cultuur, restaurant, café, sportwedstrijd (minstens 1x per maand), naar de vijf groepen,
2015-2017 (in procenten)a
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
Wmo
2015

a

participatie
2016

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

2017

De vraag luidde: ‘Kunt u aangeven hoe vaak u in de afgelopen twaalf maanden onderstaande activiteiten hebt gedaan?’ Tussen 2015 en 2017 is bezoek bij participatie en jeugdzorg significant toegenomen
(p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)
Figuur 4.5
Beoefening van sport (minstens 1x per maand), naar de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a
80
70
60
50
40
30
20
scp.nl

10
0
Wmo
2015

a

participatie
2016

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

2017

De vraag luidde: ‘Kunt u aangeven hoe vaak u in de afgelopen twaalf maanden onderstaande activiteiten hebt gedaan?’ Tussen 2015 en 2017 is sport bij jeugdzorg significant toegenomen (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

85

objectieve kwaliteit van leven

Figuur 4.6
Doen van vrijwilligerswerk, naar de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a
35
30
25
20
15
10
scp.nl

5
0
Wmo
2015

a

participatie
2016

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

2017

De vraag luidde: ‘Doet u vrijwilligerswerk, dat wil zeggen onbetaald werk ten behoeve van of georganiseerd door een instelling of vereniging?’ Tussen 2015 en 2017 is de toename bij participatie significant
(p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)
Figuur 4.7
Geven van mantelzorg, naar de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a
50
45
40
35
30
25
20
15
scp.nl

10
5
0
Wmo
2015

a

participatie
2016

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

2017

De vraag luidde: ‘Biedt u kosteloos hulp aan zieke of gehandicapte familieleden, vrienden, kennissen of
buren?’ Tussen 2015 en 2017 is de afname bij Wmo 2015 significant (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

86

objectieve kwaliteit van leven

participatie

multigebruik

familie

Wmo

familie

Figuur 4.8
Weinig sociale contacten onderhouden met familie, vrienden en buren (minder dan 1x per maand), naar de
vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a
jeugdzorg

geen voorziening
scp.nl

35
30
25
20
15
10
5

2015

a

2016

buren

vrienden

familie

buren

vrienden

familie

buren

vrienden

buren

vrienden

buren

vrienden

familie

0

2017

Tussen 2015 en 2017 hadden gebruikers van de Wmo 2015 en multigebruikhuishoudens significant minder contacten met vrienden (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

4.3

Een op de vijf mensen in het sociaal domein is zeer eenzaam

Het verminderen van eenzaamheid kan, naast het bevorderen van participatie, worden
gezien als een overkoepelende doelstelling bij de decentralisaties. Deze twee doelstellingen hebben een zekere relatie. Participeren, zoals het verrichten van vrijwilligerswerk,
sporten, het bezoeken van instellingen en voorstellingen of het deelnemen aan verenigingsactiviteiten, zorgt vaak voor het ontmoeten van andere mensen, wat kan helpen om een
sociaal isolement en eenzaamheid te voorkomen of te verminderen. Contact met familie,
vrienden of buren kan daar ook bij helpen. Eenzaamheid is echter iets anders dan het hebben van sociale contacten. Er is wel een relatie, doordat sociale contacten als een voorwaarde gezien kunnen worden om eenzaamheid tegen te gaan. Het ontbreken van sociale
contacten wordt wel omschreven als een sociaal isolement.3 In deze rapportage meten we
eenzaamheid met de eenzaamheidsschaal die is ontwikkeld door De Jong Gierveld en Van
Tilburg (2008). Zij maken onderscheid in emotionele eenzaamheid (waarbij een intieme
relatie of vertrouwenspersoon ontbreekt) en sociale eenzaamheid (waarbij het aantal contacten beperkt is en gevoelens van leegte en verlatenheid spelen).4 Volgens deze meting is
in alle vijf groepen ten minste een derde eenzaam (figuur 4.9). Gebruikers van de Wmo
87

objectieve kwaliteit van leven

2015, gebruikers van de Participatiewet en multigebruikhuishoudens zijn eenzamer dan de
niet-gebruikers of degenen met een kind in de Jeugdwet. Dezelfde verschillen zien we
terug als we kijken naar een sterke mate van eenzaamheid. Ook gelden de verschillen voor
zowel de sociale als de emotionele eenzaamheid. Opmerkelijk is dat eenzaamheid niet
beperkt is tot gebruikers van de Wmo (doorgaans ouderen), maar in nagenoeg dezelfde
mate voorkomt bij gebruikers van participatievoorzieningen (jongeren en personen van
middelbare leeftijd). Dit is des te opmerkelijker omdat het ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport in 2018 wel een actieprogramma voor het bestrijden van eenzaamheid
onder ouderen heeft opgesteld, terwijl een dergelijk actieprogramma voor de risicogroep
voor de Participatiewet ontbreekt.

participatie

multigebruik

2015

Wmo

2015

Figuur 4.9
Aandeel eenzamen naar de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a
jeugdzorg

geen voorziening
scp.nl

70
60
50
40
30
20
10

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2017

2016

2017

2016

2015

0

zeer eenzaam
betrekkelijk eenzaam

a

Tussen 2015 en 2017 is bij de Wmo 2015 en bij multigebruikhuishoudens het aandeel zeer eenzamen
significant toegenomen (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

Een zorgelijke bevinding is dat het aandeel mensen in de Wmo 2015 en in multigebruikhuishoudens dat zich zeer eenzaam voelt, is toegenomen tussen 2015 en 2017 (respectievelijk met 4 procentpunt en 5 procentpunt; figuur 4.9). Dat geldt met name voor de emotionele eenzaamheid (figuur 4.10). Het is niet bekend hoe dit komt, maar mogelijk heeft het te
maken met de toegenomen kwetsbaarheid van deze groepen (zie tabel 2.2). Bovendien
blijkt uit onderzoek dat er niet één factor aan te wijzen is die eenzaamheid veroorzaakt.
Vaak ontstaat deze geleidelijk door een combinatie van risicofactoren (Van Campen et al.
2018).
88

objectieve kwaliteit van leven

Eenzaamheid hangt vooral samen met veerkracht
Eenzaamheid komt onder alle leeftijdsgroepen voor (tabel 4.2). Als we naar jongeren
kijken, is 40% van de 18-24-jarigen in onze onderzoeksgroep eenzaam; als we naar de
groep kijken die zeer eenzaam is, dan gaat het nog altijd om zo’n 10% in 2015 en 2016. In
2017 komt ernstige eenzaamheid significant vaker voor onder deze jonge mensen. Ook
75-plussers rapporteren vaker ernstige eenzaamheid in 2017 dan in 2015. Zowel bij jongeren als bij ouderen gaat het eerder om emotionele eenzaamheid dan om sociale eenzaamheid. De verschillen in eenzaamheid zijn nog groter bij enkele andere achtergrondkenmerken, zoals kwetsbaarheid, type huishouden, etnische herkomst en veerkracht. Vooral
huishoudens waarin zich één volwassene bevindt, alleenstaanden of eenoudergezinnen,
zijn relatief vaak eenzaam. Ook zijn niet-westerse migranten vaker eenzaam dan autochtone Nederlanders. Deze cijfers komen overeen met die uit ander onderzoek, zie Van der
Zwet en Van de Maat 2016.

participatie

multigebruik

2015

2015

Figuur 4.10
Aandeel zeer sociaal of zeer emotioneel eenzamen, naar de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a
Wmo

jeugdzorg

geen voorziening
scp.nl

25

20

15

10

5

zeer sociaal eenzaam

a

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2017

2016

2017

2016

2015

0

zeer emotioneel eenzaam

Tussen 2015 en 2017 is bij de Wmo 2015 en bij multigebruikhuishoudens het aandeel emotioneel zeer
eenzamen significant toegenomen (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-sdi’17)

Verder blijkt veerkracht sterk samen te hangen met eenzaamheid; sterker dan de mate van
kwetsbaarheid. De veronderstelling is dat iemand met veerkracht tegenslagen makkelijker
te boven komt en daardoor minder risico loopt op eenzaamheidsgevoelens.
Ook bij enkele van de groepen die we in tabel 4.2 onderscheiden is de eenzaamheid toegenomen. Zo blijken meer eenoudergezinnen te zeggen zeer eenzaam te zijn (p < 0,05), maar
89

objectieve kwaliteit van leven

deze toename is bij de hier gekozen overschrijdingskans (p < 0,01) niet significant. Dat
geldt wel voor mensen met weinig veerkracht: meer mensen met weinig veerkracht zeggen
zeer eenzaam te zijn.
Tabel 4.2
Personen die zeer eenzaam zijn naar achtergrondkenmerken, 2015-2017 (in procenten)
2015

2016

2017

minst kwetsbaar
meest kwetsbaar

5,5
23,3

5,1
27,4

5,5
24,8

18-24 jaar
25-34 jaar
35-64 jaar
65-74 jaar
≥ 75 jaar

8,6
14,3
13,7
15,1
11,0

8,2
15,2
14,2
13,3
13,1

8,7*
13,1
14,8
14,3
14,8*

paar zonder kinderen
paar met kinderen
eenoudergezin
alleenstaande

8,8
7,0
14,8
20,8

9,9
6,5
17,7
20,5

8,3
8,4
19,3
22,2

autochtone Nederlander
niet-westerse migrant

11,4
18,4

11,9
20,6

12,7
21,4

weinig veerkrachta
veel veerkracht

28,3
4,2

31,5
4,3

33,0*
5,3

a

*

De eerder in dit hoofdstuk gebruikte indeling van veerkracht had vijf categorieën. Ten behoeve van
deze tabel is er een driedeling gemaakt: veel veerkracht omvat de twee meest veerkrachtige
categorieën, weinig veerkracht de twee minst veerkrachtige categorieën. De middelste categorie is niet
in de tabel opgenomen.
Significant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’17-’17)

4.4

De objectieve kwaliteit van leven hangt het sterkst samen met kwetsbaarheid en
probleemcumulatie

In het conceptuele schema dat we bij deze rapportage gebruiken is kwaliteit van leven de
uiteindelijke uitkomstmaat (uiterst rechts in het model). We gaan ervan uit dat de kwaliteit
van leven niet alleen afhankelijk is van de achtergrondkenmerken en kwetsbaarheid, maar
ook van de hoeveelheid (gelijktijdige) problemen waar mensen mee te maken krijgen, de
mate waarin ze daarmee om kunnen gaan (veerkracht) en het netwerk dat ze hebben om
hen eventueel te ondersteunen. Hier kijken we naar de objectieve kwaliteit van leven. De
uitkomsten zijn in lijn met de verwachtingen: mensen met meer problemen, met minder
90

objectieve kwaliteit van leven

veerkracht en die minder zelf kunnen doen en ook geen hulp hebben van het netwerk of
van een professional, hebben een minder goede kwaliteit van leven dan hun tegenpolen
(tabel 4.3). De kwaliteit van leven was in 2017 (t.o.v. 2015) alleen verbeterd voor mensen die
alle problemen waar we naar kijken zelf kunnen oplossen. Voor de andere groepen in
tabel 4.3 was dat niet het geval, maar we zien ook geen verslechtering.
Tabel 4.3
Objectieve kwaliteit van leven naar probleemcumulatie, sociaal netwerk en veerkracht, 2015-2017 (in indexscores)
2015

2016

2017

allen

100,0

99,7

99,8

maximaal 2 problemena
3 problemen of meer

108,6
90,5

108,3
90,1

108,5
89,8

kan alles zelf
kan een deel zelf, de rest met het eigen netwerk
kan een deel zelf, deel met het netwerk en deel met professional
kan 1 of 2 problemen niet oplossen en kreeg daarbij ook geen hulp
kan 3 of meer problemen niet oplossen en kreeg daarbij geen hulp

108,5
98,1
94,9
93,7
83,8

108,5
99,1
94,5
94,3
83,8

109,0*
99,5
93,9
93,8
83,7

weinig veerkrachtb
veel veerkracht

90,7
106,1

90,2
105,4

90,1
106,0

a
b
*

Er is voor de overzichtelijkheid een tweedeling gemaakt van probleemcumulatie (bijlage A bevat het
volledige overzicht; de bijlage is te vinden op www.scp.nl bij dit rapport)
Van veerkracht is een driedeling gemaakt, waarbij de twee uiterste categorieën aan beide zijden bij
elkaar genomen zijn.
Significant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

Kwetsbaarheid het meest bepalend voor objectieve kwaliteit van leven
Alle onderdelen van het conceptuele model zijn inmiddels doorlopen. Wat is nu het relatieve belang van alle onderdelen: wat draagt het meest bij aan de objectieve kwaliteit van
leven? Dat blijkt de mate van kwetsbaarheid te zijn (tabel 4.4).5 Het is dus vooral de mate
waarin iemand te maken heeft met een cumulatie van een laag inkomen, lage opleiding,
geen werk en gezondheidsbeperkingen die bepaalt hoe goed de kwaliteit van leven is.
Daarnaast speelt de hoeveelheid problemen die iemand heeft een rol: hoe minder problemen tegelijkertijd optreden, hoe beter de kwaliteit van leven is. Of mensen gebruikmaken
van de Wmo 2015 of de Participatiewet of deel uitmaken van een multigebruikhuishouden
doet er voor de kwaliteit van leven weliswaar minder toe dan deze twee kenmerken, maar
het blijft toch een relevant onderscheidend kenmerk, ook als we rekening houden met de

91

objectieve kwaliteit van leven

andere kenmerken. De mate van redzaamheid hangt eveneens samen met kwaliteit van
leven, maar minder dan kwetsbaarheid, probleemcumulatie en de indeling in vijf groepen.
Elk van de opgenomen kenmerken heeft een eigenstandige relatie met kwaliteit van leven,
ook als rekening wordt gehouden met de andere kenmerken. Het is dus niet zo dat de situatie van mensen in de Wmo 2015 slechter is doordat er veel ouderen gebruik van maken.
Daarvoor is immers gecorrigeerd. Anders gezegd: ook als we rekening houden met het feit
dat Wmo-gebruikers relatief ouder zijn en vaker kwetsbaar, is hun kwaliteit van leven minder goed dan die van niet-gebruikers.
Aan de hand van tabel 4.4 kunnen we ook kijken wat de kwaliteit van leven is bij verschillende combinaties van determinanten. Iemand die geen voorziening gebruikt, maar wel vijf
of meer problemen heeft, heeft een minder dan gemiddelde kwaliteit van leven (met in
2017 een score van 100 + 3,2 – 5,6 = 97,6).
Tabel 4.4
Verschil in objectieve kwaliteit van leven tussen groepen, 2015-2017 (in indexscores en sheafcoëfficiënten)a

kwetsbaarheid
niet kwetsbaar
weinig kwetsbaar
enigszins kwetsbaar
meest kwetsbaar
probleemcumulatie
geen problemen
1 of 2 problemen
3 of 4 problemen
5 of meer problemen
huishoudenssamenstelling
stel zonder kinderen
stel met kinderen
eenoudergezin
alleenstaande
groepen
Wmo 2015
participatie
multigebruik
jeugdzorg
geen voorziening
redzaamheid
kan alles zelf
kan deel zelf, deel met eigen netwerk
kan deel zelf, deel met netwerk, deel met professional
kan 1 of 2 problemen niet zelf oplossen, kreeg bij ten
minste 1 geen hulp
kan 3 of meer problemen niet zelf oplossen en kreeg bij
ten minste 1 geen hulp

92

2015-2017

2015

2016

2017

(0,26)
5,5
1,7
–2,9
–5,7
(0,20)
4,5
1,8
–2,2
–5,2
(0,18)
1,4
3,1
–1,0
–3,3
(0,17)
–1,6
–2,0
–2,5
3,1
3,1
(0,17)
1,8
1,3
0,4
–1,2

(0,27)
5,5
1,7
–2,6
–5,7
(0,20)
4,7
1,8
–2,2
–4,9
(0,18)
1,2
3,1
–1,2
–3,1
(0,16)
–1,8
–1,8
–2,0
3,1
2,8
(0,19)
2,0
0,4
0,5
–1,3

(0,26)
5,3
1,7
–2,8
–5,6
(0,20)
4,6
1,8
–2,2
–5,3
(0,17)
1,3
2,8
–0,5
–3,1
(0,17)
–1,6
–2,2
–2,5
3,1
3,4
(0,16)
1,7
1,7
0,5
–1,0

(0,27)
5,5
1,4
–3,2
–5,9
(0,20)
4,3
2,0
–2,4
–5,6
(0,19)
1,6
3,2
–1,1
–3,2
(0,18)
–1,6
–2,0
–2,9
3,3
3,2
(0,15)
1,7
2,1
0,1
–1,2

–5,4

–6,3

–5,2

–4,7

objectieve kwaliteit van leven

Tabel 4.4
(Vervolg)
2015-2017

2015

2016

2017

veerkracht
laag
gemiddeld
hoog
leeftijd
18-24 jaar
25-34 jaar
35-44 jaar
45-64 jaar
65-74 jaar
≥ 75 jaar

(0,11)
–3,8
–0,5
1,8
(0,11)
2,8
0,0
0,6
0,6
–1,0
–3,7

(0,12)
–3,8
–0,8
2,3
(0,09)
3,0
–0,2
–0,2
0,5
–1,0
–2,3

(0,11)
–3,9
–0,4
1,7
(0,13)
3,0
0,1
1,2
0,5
–1,2
–4,5

(0,10)
–3,8
–0,4
1,5
(0,12)
2,2
0,2
0,8
0,8
–0,8
–4,3

verklaarde variantie

69%​

68%​

68%​

70%​

a

Afwijkingen zijn uitgedrukt in indexscores, tussen haakjes staan de sheafcoëfficiënten. Het gaat hier om
afwijkingen van het gemiddelde, rekening houdend met de andere kenmerken (zie ook noot 28). Deze
afwijkingen kunnen bij elkaar worden opgeteld om specifieke groepen samen te stellen, zoals
kwetsbare mensen met veel problemen.

Bron: scp (sdi’15-’17)

4.5

Het gebruik van algemene voorzieningen

Een belangrijke doelstelling, zowel van de decentralisaties als van de ermee gepaard
gaande bezuinigingen, is dat mensen minder individuele (maatwerk)voorzieningen gebruiken en zo mogelijk meer beroep doen op hun netwerk. Als dat onvoldoende soelaas biedt
is de eerstvolgende stap een algemene voorziening en pas daarna kan een individuele
voorziening in beeld komen. Idealiter zouden we ook van deze groepen de kwaliteit van
leven in kaart willen brengen: hoe vergaat het mensen die hun eigen netwerk inschakelen
of een algemene voorziening gebruiken? Helaas is het niet mogelijk om voor deze groepen
een landelijk beeld te schetsen. Hier zijn meerdere redenen voor. Ten eerste verschillen
gemeenten in wat ze onder algemene voorzieningen scharen en ten tweede wordt het
gebruik ervan lang niet altijd geregistreerd. Uit onze enquête kunnen we wel voorzichtige
aanwijzingen krijgen op basis van de resultaten van de groep mensen die geen individuele
voorziening van de decentralisatiewetten gebruiken. In ons onderzoek hebben we enkele
aanwijzingen gekregen dat ook bij die groep problemen spelen, zij het minder dan bij de
andere groepen. Heel harde conclusies kunnen we op basis hiervan evenwel niet trekken,
omdat de groep in ons onderzoek relatief klein is.
In onze enquête hebben we getracht iets te weten te komen over het gebruik van algemene voorzieningen. Daartoe hebben we vragen opgenomen over het bezoek aan een
buurthuis, het gebruik van algemeen maatschappelijk werk of een maaltijdvoorziening en
het contact met een wijkteam. Weliswaar zijn dit enkele belangrijke algemene voorzienin93

objectieve kwaliteit van leven

gen, maar het is zeker geen uitputtende lijst: er zijn meer algemene voorzieningen. En,
zoals hiervoor kort werd aangehaald, gemeenten verschillen in wat ze onder een algemene
voorziening verstaan en wat een individuele voorziening is. Bovendien kan de ene
gemeente bij een bepaald probleem een individuele voorziening aanbieden, terwijl een
andere gemeente een algemene voorziening toereikend vindt. Ook zal niet iedereen
bekend zijn met de termen waar wij de algemene voorzieningen mee aanduidden: de algemene term ‘wijkteam’ krijgt in verschillende gemeenten een andere naam en er zijn
gemeenten die niet met wijkteams werken.
Van de verschillende algemene voorzieningen waarnaar gevraagd is, wordt het buurthuis
het meest bezocht (figuur 4.11). Ongeveer een kwart van de mensen met een Wmo 2015- of
Participatiewetvoorziening gaat hier weleens naar toe. Vooral mensen in de Wmo 2015
bezoeken het buurthuis vaak: van de mensen met maatschappelijke ondersteuning die een
buurthuis bezoeken doet ongeveer de helft dat elke week wel een keer (niet in de tabel).
Ook de maaltijdvoorziening wordt relatief veel door mensen in de Wmo 2015 gebruikt: van
de afnemers doet iets meer dan 40% dat dagelijks (niet in de figuur). Het algemeen maatschappelijk werk wordt vooral door mensen uit multigebruikhuishoudens bezocht: een
kleine 30% van de gebruikers zegt dat ‘intensief’ te doen.
Relatief weinig mensen geven aan te maken te hebben gehad met een wijkteam; dat aandeel is met 15% het hoogst onder multigebruikers. Er zit mogelijk een onderschatting in
deze cijfers doordat gemeenten verschillende benamingen hanteren voor een wijkteam, of
doordat mensen niet weten dat ze met een wijkteam te maken hebben: ze hebben te
maken met een professional, maar koppelen dat niet aan een wijkteam. Ook kan meespelen dat mensen via een verwijzing door bijvoorbeeld de huisarts of wijkverpleegkundige
bij een wijkteam terechtkomen (Van Arum en Schoorl 2016).

94

objectieve kwaliteit van leven

participatie

multigebruik

2015

Wmo

2015

Figuur 4.11
Gebruik van algemene voorzieningen, naar de vijf groepen, 2015-2017 (in procenten)a
jeugdzorg

geen voorziening
scp.nl

70
60
50
40
30
20
10

2017

2016

2015

2017

2016

2015

2017

2016

2017

2016

2017

2016

2015

0

sociaal wijkteam
maaltijdvoorziening
algemeen maatschappelijk werk
buurthuis

a

Tussen 2015 en 2017 zijn de volgende verschillen (p < 0,01) in gebruik opgetreden: buurthuis: niet-significant; algemeen maatschappelijk werk: toename bij multigebruik; maaltijdvoorziening: niet significant;
sociaal wijkteam: toename bij multigebruikhuishoudens en gebruikers van de Participatiewet en de
Jeugdwet.
We hanteren de volgende frequenties voor het gebruik: bij buurthuis en maaltijdvoorziening minstens
1x per week, bij algemeen maatschappelijk werk meer dan 1x per jaar, bij sociaal wijkteam weleens
gebruik van gemaakt.

Bron: scp (sdi’15-’17)

Het gebruik van algemene voorzieningen is tussen 2015 en 2017 toegenomen, voornamelijk
dankzij de toenemende inzet van wijkteams. Of er daadwerkelijk sprake is van een toename is lastig te zeggen, omdat hier ook kan meespelen dat het begrip wijkteam beter
bekend is. Ook bij het buurthuis zien we een (lichte) toename van het gebruik.
4.6

Samenvattend

Kwaliteit van leven stond centraal in dit hoofdstuk. Aan de hand van een kwaliteit-vanlevenindex is een samenvattend inzicht geboden in hoe het gaat op enkele belangrijke
levensterreinen: gezondheid, maatschappelijke participatie, eenzaamheid, levensstandaard en woonsituatie. De kwaliteit van leven van mensen in de Wmo 2015,
Participatiewet of een multigebruikhuishouden is minder goed dan van mensen met een
95

objectieve kwaliteit van leven

kind in de jeugdzorg en van mensen die geen voorziening gebruiken. Tussen 2015 en 2017 is
bij de (ouders van) gebruikers van de Jeugdwet de kwaliteit van leven iets toegenomen,
maar bij multigebruikhuishoudens is deze juist iets gedaald. Het meest van invloed op de
kwaliteit van leven is de mate van kwetsbaarheid, gevolgd door de hoeveelheid problemen
die iemand heeft. Deze aspecten zijn belangrijker dan dat iemand gebruikmaakt van een
individuele voorziening in het sociaal domein, maar ook dat gegeven is relevant voor de
kwaliteit van leven.
Zorgelijk is dat het aandeel mensen in de Wmo 2015 en in multigebruikhuishoudens dat
zich zeer eenzaam voelt, is toegenomen tussen 2015 en 2017. Het aandeel ouders met een
kind in de jeugdzorg dat deelneemt aan vrijetijdsactiviteiten, culturele instellingen (en/of
restaurants/sportwedstrijden) bezoekt of aan sport doet, was in 2017 groter dan in 2015.
Het aandeel gebruikers van participatievoorzieningen dat aan sport doet is in deze periode
ook toegenomen, evenals het geven van mantelzorg. Minder gebruikers van de Wmo 2015
en minder multigebruikhuishoudens hadden tussen 2015 en 2017 contacten met vrienden.
Voor Wmo’ers is hiernaast nog een afname in verleende mantelzorg te zien.
We hebben slechts naar een beperkte selectie van algemene voorzieningen gekeken; het
gebruik ervan lijkt toe te nemen.
Noten
1

2

3
4

5

96

Bij de optelling wordt canonische correlatieanalyse (Overals) toegepast: de indicatoren worden zodanig
opgeteld dat de onderscheiden terreinen even zwaar meetellen en de gewichten van de indicatoren
afhangen van de mate waarin ze met de andere indicatoren samenhangen. De index laat over twee
jaren gemeten weinig verschuivingen zien in de eigenwaarde, gewichten en componentladingen.
Die liggen allemaal boven de minimale waarden (vuistregelwaarden: 0,1 voor gewicht en 0,3 voor
componentlading). Ook de canonische correlatie bevindt zich rond de waarde die als vuistregel wordt
gehanteerd (0,3).
Sheafcoëfficiënten: kwetsbaarheid: 0,39; vijf groepen: 0,27; leeftijd: 0,23; huishoudenssamenstelling:
0,20; herkomst: 0,08; gemeentecluster: 0,07. Geslacht (0,02) is niet significant. De verklaarde variantie
bedraagt 62%.
Zie voor een uitgebreide discussie over eenzaamheid en de vele kanten ervan: Van Campen et al. (2018)
en rvs (2017a).
De meting van eenzaamheid bestaat uit zes stellingen: ‘Ik heb veel mensen op wie ik volledig kan vertrouwen’; ‘Ik mis mensen om me heen’; ‘Ik ervaar een leegte om me heen’; ‘Er zijn genoeg mensen op
wie ik in geval van narigheid kan terugvallen’; ‘Er zijn voldoende mensen met wie ik me nauw verbonden voel’; en ‘Ik voel me in de steek gelaten’. Iemand is eenzaam als hij of zij op ten minste twee van de
zes stellingen het antwoord geeft dat duidt op eenzaamheid. De items vormen goede schalen met een
Cronbachs alfa van 0,84 voor eenzaamheid in totaal, 0,78 voor sociale eenzaamheid en 0,74 voor emotionele eenzaamheid.
Verder zijn opgenomen: leeftijd (0,14), veerkracht (0,10), gemeentecluster (0,07) en herkomst (0,05).
Geslacht is niet significant.

objectieve kwaliteit van leven

5

Subjectieve kwaliteit van leven

–

–

–

–

–

De meeste mensen zijn tevreden met de onderdelen van hun leven waarnaar is gevraagd
(o.a. sociale contacten, dagelijkse bezigheden en financiële situatie). Mensen in een multigebruikhuishouden en in de Participatiewet waarderen hun financiële positie relatief slecht,
namelijk met een cijfer tussen 5 en 6. En Wmo-gebruikers gaven voor hun gezondheidstoestand een iets lager cijfer dan een 6.
Een overkoepelend beeld van de subjectieve kwaliteit van leven krijgen we door te vragen
naar de tevredenheid met het leven. De niet-gebruikers en degenen met een kind in de
Jeugdwet zijn daarover het meest tevreden en mensen in de Participatiewet of in een multigebruikhuishouden het minst.
De verschillen in subjectieve kwaliteit van leven tussen de groepen zijn kleiner dan de verschillen in objectieve kwaliteit van leven. Ook verandert de ervaren kwaliteit van leven tussen
2015 en 2017 nauwelijks, terwijl dat wel het geval was bij de objectieve kwaliteit van leven.
Tevredenheid met het leven hangt het meest samen met de hoeveelheid problemen die
iemand heeft. Als we alle kenmerken tegelijk bekijken, dan maakt het voor de tevredenheid
met het leven niet uit vanuit welke decentralisatiewet iemand ondersteuning krijgt. Dat is
een opvallend verschil met de uitkomsten bij de objectieve kwaliteit van leven.
Het hebben van voldoende inkomen en het kunnen gaan en staan ‘waar je wilt’ zijn voor
mensen het belangrijkst in het leven.

In dit hoofdstuk gaan we in op maatschappelijke uitkomsten aan de hand van subjectieve
indicatoren: ervaringen van cliënten en tevredenheid met diverse levensterreinen en het
leven in het algemeen van gebruikers van de decentralisatiewetten.

97

subjectieve kwaliteit van leven

Figuur 5.1
Conceptueel schema: subjectieve kwaliteit van leven

veerkracht

redzaamheid

objectief → participatie
en levensstandaard
kwetsbaarheid

problemen en
beperkingen

kwaliteit
van leven

subjectief → ervaringen
cliënten en tevredenheid
met het leven

publieke
voorzieningen

Bron: scp

5.1

Cliëntervaringen: Wmo redelijk goed beoordeeld

Cliëntervaringen zijn belangrijk om inzicht te krijgen in de mate waarin ondersteuning vanuit de verschillende decentralisatiewetten bijdraagt aan het oplossen of verminderen van
problemen die mensen hebben. Daarom is in de enquête voor de rapportage sociaal
domein gevraagd in hoeverre cliënten van mening zijn dat de verkregen ondersteuning
heeft geholpen bij het verbeteren van hun situatie.
Ondersteuning bij het zoeken naar werk: net voldoende
Ondersteuning bij het zoeken naar werk kregen uiteraard vooral mensen in de Participatiewet en multigebruikhuishoudens. Over het algemeen is het oordeel van cliënten dat de
ondersteuning in voldoende mate bijdraagt aan het vinden van werk, maar ruimhartig kan
het oordeel niet worden genoemd. De rapportcijfers bij de gebruikers van de Participatiewet liggen rond de zes: een 6,0 in 2015, een 5,8 in 2016 en een 5,9 in 2017. Multigebruikers
oordelen een fractie positiever: een 6,5 in 2015, een 6,2 in 2016 en 2017.
Gebruikers Wmo 2015-voorzieningen: redelijk positief
Aan mensen die tussen 2015 en 2017 gebruikmaakten van enkele Wmo 2015-maatwerkvoorzieningen is gevraagd in hoeverre die ondersteuning bijdraagt aan hun situatie in het
algemeen, aan het functioneren van het gezin of het huishouden, aan de mate waarin zij
zich kunnen verplaatsen en aan de mogelijkheid om mensen te ontmoeten. Bij het gebruik
van deze maatwerkvoorzieningen kijken we alleen naar mensen in de Wmo 2015 en multi-

98

subjectieve kwaliteit van leven

gebruikhuishoudens. We vroegen naar het gebruik van begeleiding, dagbesteding, hulp bij
het huishouden en vervoersvoorzieningen.
Door middel van rapportcijfers gaven gebruikers aan dat de ondersteuning een bijdrage
heeft geleverd aan de situatie in het algemeen, aan het functioneren van het gezin en aan
de mate waarin zij zich kunnen verplaatsen (figuur 5.2). Ook de bijdrage aan het ontmoeten van mensen is positief, maar iets minder uitgesproken. Er is geen verschil tussen
mensen die ondersteuning vanuit de Wmo 2015 gebruiken en mensen uit multigebruikhuishoudens. Ook is er weinig verschil met de cijfers uit de eerste rapportage die op 2015
betrekking hadden (zie Pommer en Boelhouwer 2016). Alleen over het functioneren van
het huishouden valt het oordeel in 2017 significant minder goed uit.
Figuur 5.2
Cliëntoordelen over Wmo 2015-voorzieningen, 2015-2017 (in rapportcijfers)a

ontmoeten van mensen

mate waarin iemand zich kan
verplaatsen

functioneren gezin/huishouden

scp.nl

verbetering algemene situatie

0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

2017
2016
2015

a

Het oordeel van cliënten over de bijdrage van Wmo 2015-voorzieningen aan het functioneren van
gezin/huishouden is tussen 2015 en 2015 significant verbeterd (p < 0,01).

Bron: scp (sdi’15-’17)

Jeugdzorg: minst goed beoordeeld
Ouders van kinderen in de Jeugdwet is in onze enquête gevraagd om met een rapportcijfer
van 1 tot 10 aan te geven in welke mate de verkregen hulp en ondersteuning volgens hen
heeft bijgedragen aan vier aspecten: het functioneren van het kind op school, het omgaan
van het kind met andere kinderen, het functioneren van het gezin en de situatie van het
kind in het algemeen. Alleen de bijdrage van jeugdzorg aan het functioneren van het kind
in het algemeen krijgt gemiddeld een zesje als cijfer – voor de andere onderdelen wordt de
bijdrage als onvoldoende beoordeeld (figuur 5.3). Daarbij past de kanttekening dat geen
99

subjectieve kwaliteit van leven

rekening is gehouden met het soort voorziening dat werd gebruikt en dat dus onbekend is
of de hulp gericht was op het onderwerp van de vraag.
Er is tussen 2015 en 2017 geen verandering opgetreden. Wel blijkt 2016 significant af te
wijken van 2015 en 2017 en vonden cliënten in 2016 dat de bijdrage van de jeugdzorg aan
de verbetering van hun situatie minder was dan in de omliggende jaren. Hier is duidelijk
sprake geweest van een terugslag in cliëntervaringen.
Figuur 5.3
Gepercipieerde bijdrage van jeugdzorg aan de situatie van kinderen, 2015-2017 (in gemiddelde rapportcijfers)a

functioneren op school

omgaan met andere kinderen en
vrijetijdsactiviteiten

functioneren gezin

scp.nl

verbetering algemene situatie
0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

2017
2016
2015

a

Er is geen significant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01); wel is 2016 significant verschillend van 2015
en 2017.

Bron: scp (sdi’15-’17)

5.2

Tevredenheid op afzonderlijke aspecten van het leven en met het leven als geheel

Het laatste onderdeel van het conceptuele schema is de tevredenheid van mensen met het
leven als geheel en met een aantal afzonderlijke aspecten ervan. We kijken naar de tevredenheid met vrienden en kennissen, sociale contacten, dagelijkse bezigheden, financiële
situatie, samenstelling van het huishouden en gezondheidstoestand (figuur 5.4). De tevredenheid over deze aspecten is bij de meeste groepen voldoende tot goed (zij geven gemiddeld minimaal het cijfer 6). De tevredenheid met de financiële situatie werd door mensen
in een multigebruikhuishouden en in de Participatiewet lager gewaardeerd, namelijk met
een cijfer tussen 5 en 6. En Wmo-gebruikers beoordeelden hun gezondheidstoestand met
iets minder dan een 6. Ondanks problemen met de kinderen zijn mensen met een kind in
100

subjectieve kwaliteit van leven

de jeugdzorg tevreden met de samenstelling van hun huishouden.1 Dat zegt in principe niets
over het functioneren van de huishoudens. Als we kijken naar het functioneren van de relaties, is er een groot verschil in tevredenheid met de samenstelling van het huishouden tussen mensen die vinden dat ze een goede relatie met de partner hebben en mensen die die
relatie slecht vinden: een 8,5 versus een 6. Ongeveer eenzelfde verschil is er bij de ervaren
relatie met het kind. Slechts zeer weinig mensen vinden de relaties binnen het gezin slecht.
Een breder beeld van hoe het mensen vergaat ontstaat door te kijken naar de tevredenheid
met het leven in het algemeen. Aan mensen is gevraagd met een rapportcijfer aan te
geven: ‘Hoe tevreden bent u met het leven dat u nu leidt?’. De niet-gebruikers en degenen
met een kind in de Jeugdwet zijn het meest tevreden met het leven en mensen in de
Participatiewet of in een multigebruikhuishouden het minst (figuur 5.5). Opvallend is de
tweedeling tussen de groepen die ook te zien was bij de objectieve kwaliteit van leven
(figuur 4.2).
De verschillen in subjectieve kwaliteit van leven tussen de groepen zijn kleiner dan de verschillen in objectieve kwaliteit van leven. Ook verandert de ervaren kwaliteit van leven tussen 2015 en 2017 nauwelijks bij de gebruikers van voorzieningen, terwijl dat wel het geval
was bij de objectieve kwaliteit van leven (zie figuur 4.2). We zullen bovendien zien dat de
verschillen zelfs wegvallen als we rekening houden met andere kenmerken van de groepen.

101

subjectieve kwaliteit van leven

Figuur 5.4
Tevredenheid met een aantal onderdelen van het leven, naar de vijf groepen, 2015-2017 (in rapportcijfers)
vrienden en kennissen

10
9

9

8

8

7

7

6

6

5

5

4

4

3

3

2

2

1

1
Wmo

participatie

multigebruik

jeugdzorg

geen
voorziening

dagelijkse bezigheden

10

Wmo

participatie

multigebruik

9

8

8

7

7

6

6

5

5

4

4

3

3

2

2

jeugdzorg

geen
voorziening

financiële situatie

10

9

1

1
Wmo

participatie

multigebruik

jeugdzorg

Wmo

geen
voorziening

samenstelling huishouden

10

participatie

multigebruik

9

8

8

7

7

6

6

5

5

4

4

3

3

2

2

jeugdzorg

geen
voorziening

gezondheidstoestand

10

9

1

1
scp.nl

sociale contacten

10

Wmo

participatie

multigebruik

2015

2016

2017

jeugdzorg

geen
voorziening

Wmo

participatie

multigebruik

jeugdzorg

geen
voorziening

Bron: scp (sdi’15-’17)

102

subjectieve kwaliteit van leven

Figuur 5.5
Tevredenheid met het leven naar de vijf groepen, 2015-2017 (in rapportcijfers)a
scp.nl

10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
Wmo
2015

a

participatie
2016

multigebruik

jeugdzorg

geen voorziening

2017

Significant verschil tussen de jaren (p < 0,01): alleen personen die geen gebruik maken van een voorziening in het sociaal domein waren in 2017 meer tevreden met het leven dan in 2015.

Bron: scp (sdi’15-’17)

Tevredenheid met het leven hangt vooral samen met kwetsbaarheid
Conform het conceptuele schema kijken we in eerste instantie naar verschillen in levenstevredenheid naar kwetsbaarheid, naast verschillen in achtergrondkenmerken (leeftijd,
type huishouden en etnische herkomst). De grootste verschillen zijn te zien bij de mate van
kwetsbaarheid: minst kwetsbare mensen waarderen het leven meer dan anderhalve punt
hoger dan meest kwetsbare mensen (tabel 5.1).2 Dat zijn erg grote verschillen in de Nederlandse context, waar de verschillen in levenstevredenheid tussen veel groepen kleiner zijn
(Boelhouwer 2018). Tussen 2015 en 2017 verandert het beeld nauwelijks. Wel rapporteren
stellen zonder kinderen een iets hogere tevredenheid met het leven.

103

subjectieve kwaliteit van leven

Tabel 5.1
Tevredenheid met het leven naar achtergrondkenmerken, 2015-2017 (in gemiddelde rapportcijfers)
2015

2016

2017

allen

7,1

7,1

7,1

minst kwetsbaar
meest kwetsbaar

7,8
6,2

7,8
6,1

7,8
6,2

18-24 jaar
25-34 jaar
35-64 jaar
65-74 jaar
≥ 75 jaar

7,4
6,9
7,0
7,2
7,3

7,3
7,2
7,1
7,3
7,1

7,2
7,1
7,1
7,3
7,2

stel zonder kinderen
stel met kinderen
eenoudergezin
alleenstaande

7,3
7,5
6,7
6,7

7,4
7,5
6,8
6,7

7,5*
7,5
6,7
6,7

autochtone Nederlander
niet-westerse migrant

7,2
6,6

7,2
6,8

7,3
6,6

*

Significant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01); het verschil binnen groepen is doorgaans significant
(het rapportcijfer verschilt meer dan een halve punt).

Bron: scp (sdi’15-’17)

Tevredenheid met het leven sterk afhankelijk van aantal problemen en mate van
redzaamheid en veerkracht
Het conceptuele schema verder volgend zijn voor de tevredenheid met het leven niet
alleen de achtergrondkenmerken belangrijk, maar ook de hoeveelheid problemen waar
mensen mee te maken krijgen, de mate van veerkracht en het netwerk dat ze hebben om
hen te ondersteunen (redzaamheid). De uitkomsten zijn gelijk aan die bij de kwaliteit-vanlevenindex: mensen met meer problemen, met minder veerkracht en die minder zelf kunnen en ook geen hulp van het netwerk of een professional krijgen, zijn minder tevreden
dan hun tegenpolen (tabel 5.2). Tussen 2015 en 2017 zijn hierin nauwelijks veranderingen
opgetreden. Alleen personen die zeggen alle problemen zelf te kunnen oplossen, waren in
2017 iets tevredener met het leven dan in 2015.

104

subjectieve kwaliteit van leven

Tabel 5.2
Tevredenheid met het leven naar probleemcumulatie, redzaamheid en veerkracht, 2015-2017 (in rapportcijfers)
2015

2016

2017

allen

7,1

7,1

7,1

maximaal 2 problemena
3 problemen of meer

7,7
6,4

7,7
6,5

7,7
6,5

kan alles zelf
kan een deel zelf, de rest met het eigen netwerk
kan een deel zelf, deel met het netwerk en deel met professional
kan 1 of 2 problemen niet zelf oplossen en kreeg daarbij ook geen hulp
kan 3 of meer problemen niet zelf oplossen en kreeg daarbij geen hulp

7,5
7,2
6,7
6,8
6,3

7,6
7,2
6,8
6,9
6,3

7,6*
7,0
6,7
6,9
6,3

weinig veerkrachtb
veel veerkracht

6,2
7,6

6,2
7,7

6,2
7,7

*
a
b

ignificant verschil tussen 2015 en 2017 (p < 0,01); het verschil binnen groepen is doorgaans significant
het rapportcijfer verschilt meer dan een halve punt).
Er is voor de overzichtelijkheid een tweedeling gemaakt van probleemcumulatie (bijlage A bevat het
volledige overzicht; de bijlage staat op www.scp.nl bij dit rapport).
Er is een driedeling gemaakt van veerkracht: de twee uiterste categorieën aan beide zijden zijn bij
elkaar genomen.

Bron: scp (sdi’15-’17)

Hoeveelheid problemen meest bepalend voor tevredenheid met het leven
De tevredenheid met het leven kunnen we relateren aan achtergrondkenmerken als leeftijd en etnische herkomst en de blokken in het conceptuele schema: de mate van kwetsbaarheid, veerkracht, problemen die mensen hebben en het hulpnetwerk. Als we al deze
informatie tegelijk gebruiken om te bekijken wat het meest van invloed is op de tevredenheid met het leven, dan is dat de hoeveelheid problemen die iemand heeft. Bij de kwaliteit-van-levenindex was dat de mate van kwetsbaarheid. Ook veerkracht, de samenstelling
van het huishouden en leeftijd zijn van belang voor de mate waarin iemand tevreden is
met het leven (tabel 5.3).3 Voor leeftijd zien we nu een U-vormig verband ontstaan, waarbij
mensen van middelbare leeftijd wat minder tevreden zijn dan jongeren en (nog iets sterker) ouderen. Dit patroon zien we ook in geluksonderzoek terug (Blanchflower en Oswald
2008; Boelhouwer et al. 2016).
Een ander opvallend verschil met de kwaliteit-van-levenindex is dat het voor de tevredenheid met het leven niet uitmaakt vanuit welke decentralisatiewet iemand ondersteuning
krijgt. Als we rekening houden met de andere kenmerken, is dat onderscheid niet meer
relevant.

105

subjectieve kwaliteit van leven

Verder blijkt veerkracht belangrijker te zijn voor de ervaren dan voor de feitelijke kwaliteit
van leven. Net als bij de kwaliteit-van-levenindex speelt redzaamheid slechts een beperkte
rol bij de tevredenheid met het leven.
Tabel 5.3
Verschil in tevredenheid met het leven tussen groepen, 2015-2017 (in indexscores en sheafcoëfficiënten)a
2015-2017

2015

2016

2017

probleemcumulatie
geen problemen
1 of 2 problemen
3 of 4 problemen
5 of meer problemen
veerkracht
weinig veerkrachtig
niet erg veerkrachtig
een beetje veerkrachtig
veerkrachtig
erg veerkrachtig
huishoudenssamenstelling
stel zonder kinderen
stel met kinderen
eenoudergezin
alleenstaande
kwetsbaarheid
niet kwetsbaar
weinig kwetsbaar
enigszins kwetsbaar
meest kwetsbaar
leeftijd
18-24 jaar
25-34 jaar
35-44 jaar
45-64 jaar
65-74 jaar
≥ 75 jaar

(0,24)
0,7
0,2
–0,3
–0,8
(0,21)
–1,0
–0,4
–0,1
0,3
0,5
(0,12)
0,2
0,2
–0,2
–0,2
(0,09)
0,2
0,1
–0,1
–0,3
(0,12)
0,0
–0,1
–0,1
–0,1
0,2
0,5

(0,26)
0,8
0,3
–0,4
–0,8
(0,20)
–1,0
–0,3
–0,1
0,2
0,5
(0,11)
0,1
0,2
–0,3
–0,2
(0,09)
0,2
0,1
–0,1
–0,3
(0,14)
0,1
–0,2
–0,2
–0,1
0,3
0,5

(0,25)
0,6
0,3
–0,3
–0,9
(0,22)
–1,0
–0,4
–0,2
0,3
0,5
(0,11)
0,2
0,2
–0,2
–0,2
(0,11)
0,2
0,1
0,0
–0,4
(0,10)
0,0
0,1
–0,1
–0,1
0,1
0,4

(0,22)
0,6
0,2
–0,3
–0,7
(0,23)
–1,1
–0,4
–0,1
0,3
0,5
(0,14)
0,3
0,2
–0,2
–0,3
(0,09)
0,1
0,1
–0,1
–0,2
(0,13)
–0,1
–0,1
–0,1
–0,2
0,2
0,5

verklaarde variantie

23%​

24%​

23%​

24%​

a

Afwijkingen zijn uitgedrukt in indexscores, tussen haakjes staan de sheafcoëfficiënten. Het gaat hier
om afwijkingen van het gemiddelde, rekening houdend met de andere kenmerken (zie de tabel en
noot 31). Deze afwijkingen kunnen bij elkaar worden opgeteld om specifieke groepen samen te stellen,
zoals kwetsbare mensen met veel problemen.

Bron: scp (sdi’15-’17)

106

subjectieve kwaliteit van leven

5.3

Het belangrijkst in het leven? Voldoende inkomen en kunnen gaan en staan waar je
wilt

Bij de vraag naar tevredenheid met het leven blijkt uit eerder onderzoek dat mensen een
afweging maken tussen hoe ze vinden dat het op verschillende terreinen gaat. Voor de ene
persoon kan iets anders belangrijk zijn dan voor een ander. Dat is aan de ene kant de kracht
van de tevredenheidsmeting: alleen het individu zelf bepaalt wat wel belangrijk is en wat
niet en in welke mate dat meeweegt bij het eindoordeel. Tegelijk is het daarmee lastig te
achterhalen op welke manier de situatie verbeterd kan worden.4 Voor de beweging die
gemeenten maken naar een beter beeld van maatschappelijke uitkomsten is het van
belang om daar enig zicht op te krijgen. Om die reden hebben we aan mensen gevraagd
wat voor hen de belangrijkste zaken zijn om te leven zoals ze willen.5 De top 3 blijkt te
bestaan uit het hebben van voldoende inkomen om rond te komen, het kunnen gaan en
staan waar iemand wil, en zijn of haar sociale contacten (figuur 5.6). Deze top 3 is voor alle
vijf de groepen gelijk.6 Wel staat bij de gebruikers van de Wmo 2015 het kunnen gaan en
staan op de eerste plek, terwijl dat voor de andere groepen het hebben van voldoende
inkomen is. Verder is voor mensen in de Wmo 2015 de persoonlijke verzorging van relatief
groot belang, terwijl het doen van betaald of vrijwilligerswerk juist van minder belang is.
Deze bevindingen lijken te maken te hebben met de schaarste of aanwezigheid van hulpbronnen: dat het gaan en staan en persoonlijke verzorging voor Wmo’ers zo belangrijk is,
komt waarschijnlijk omdat ze hier juist moeite mee kunnen hebben vanwege hun beperking(en). En inkomen staat wellicht niet zo hoog op hun lijstje omdat zij er in het algemeen
financieel minder slecht voor staan.
Tussen 2016 en 2017 zijn er wel verschuivingen in wat mensen als belangrijkste zaken aanwijzen om te leven zoals je wilt. In het algemeen werd ‘kunnen gaan en staan waar je wilt’
en vooral ‘een voldoende inkomen’ in 2017 minder belangrijk gevonden dan in 2016.
Mogelijk was hier in 2017 beter in voorzien dan in 2016, waardoor het belang is afgenomen.
Daarentegen werd persoonlijke verzorging en sociale contacten in 2017 belangrijker voor
een goed leven gevonden dan in 2016. De verschillen tussen de groepen zijn gering en zijn
soms net wel of net niet significant bij de gekozen overschrijdingskans. Wel zien we bij de
groep multigebruikers dat ook aan werk (betaald en/of onbetaald) minder belang werd
gehecht in 2017.

107

subjectieve kwaliteit van leven

Figuur 5.6
De belangrijkste zaken om te leven zoals je wilt, naar de vijf groepen, 2016 en 2017 (in cumulatieve procenten)a
Wmo

participatie

multigebruik

jeugdzorg

2016

2016

2016

geen voorziening
scp.nl

300
250
200
150
100
50
0
2016

2017

2017

2017

2017

voldoende inkomen om rond te komen

betaald werk of vrijwilligerswerk doen

bezigheden in en om het huis

mijn sociale contacten en relaties

persoonlijke verzorging

mijn (vrije) tijdsbesteding

2016

2017

kunnen gaan en staan waar je wilt

a

De vraag luidde: ‘Wat zijn voor u de belangrijkste zaken om te leven op de manier waarop u wilt?’ Mensen konden maximaal drie dingen aankruisen uit het rijtje van zeven, of ‘iets anders’ aankruisen. Omdat
mensen drie antwoorden konden geven kunnen de totale percentages oplopen tot boven de 100. Significante verschillen tussen 2016 en 2017 (p < 0,01): (-): afname tussen de jaren; (+) toename tussen de
jaren; algemeen: kunnen gaan en staan (−), voldoende inkomen (−), persoonlijke verzorging (+), sociale
contacten (+); Wmo 2015: idem als bij algemeen; Participatiewet: persoonlijke verzorging (+), sociale
contacten (+); multigebruik: betaald werk (−), voldoende inkomen (−), persoonlijke verzorging (+),
sociale contacten (+); jeugdzorg: idem als algemeen, behalve kunnen gaan en staan (niet significant);
geen voorziening: idem als algemeen.

Bron: scp (sdi’16 en ’17)

5.4

Samenvattend

Cliënten van de Wmo 2015 is gevraagd een rapportcijfer te geven voor de bijdrage die de
ondersteuning heeft geleverd. Het meest sprong de bijdrage aan de situatie in het algemeen, aan het functioneren van het gezin en aan de mate waarin iemand zich kan verplaatsen in het oog (de cijfers zijn vergelijkbaar met die uit 2015). Geen verschil werd
gevonden tussen mensen die ondersteuning vanuit de Wmo 2015 gebruiken en mensen uit
multigebruikhuishoudens. De bijdrage van ondersteuning vanuit de Jeugdwet werd (door
de ouders) op één onderdeel na (het functioneren van het kind in het algemeen) met een
onvoldoende beoordeeld. In 2017 was hierin geen verbetering ten opzichte van 2016.
108

subjectieve kwaliteit van leven

Vervolgens keken we naar de tevredenheid met het leven in het algemeen, wat we in deze
rapportage opvatten als de subjectieve kwaliteit van leven. Het blijkt dat mensen minder
verschillen in de tevredenheid met het leven dan op grond van de feitelijke situatie (de
kwaliteit-van-levenindex) verwacht zou worden. De tevredenheid met het leven ligt iets
lager dan een 7 voor de mensen die zelf een voorziening gebruiken en rond de 8 voor mensen die zelf geen voorziening gebruiken. Vooral de hoeveelheid problemen die iemand
tegelijk heeft en de mate van veerkracht hangen samen met de levenstevredenheid. Tussen 2015 en 2017 zijn er nauwelijks verschillen opgetreden.
Tussen 2016 en 2017 zijn er wel verschuivingen in wat mensen als belangrijkste zaken
beschouwen om te leven zoals je wilt. In het algemeen werd ‘kunnen gaan en staan’ en
vooral ‘een voldoende inkomen’ in 2017 minder belangrijk gevonden dan in 2016.
Noten
1
2

3

4

5

6

109

De vraag luidt: ‘Sommige mensen hebben een partner, andere mensen niet. Sommige mensen hebben
kinderen, andere mensen niet. Hoe tevreden bent u met de samenstelling van uw huishouden?’
Deze verschillen blijven bestaan, ook als we corrigeren voor de andere kenmerken. De sheafcoëfficiënten zijn: kwetsbaarheid: 0,25; huishoudenssamenstelling: 0,14; vijf groepen: 0,09; leeftijd: 0,07; herkomst: 0,05; geslacht: 0,05. Gemeentecluster (0,05) is niet significant. De verklaarde variantie is 14%.
Verder zijn van belang: de mate van redzaamheid (0,06) en geslacht (0,05). Niet-significant zijn de
groep waartoe iemand behoort, etnische herkomst en het gemeentecluster. De verklaarde variantie is
minder dan bij de kwaliteit-van-leven-index.
Overigens is natuurlijk wel iets bekend over de algemene achtergronden bij verschillen in tevredenheid
met het leven. Het lijkt misschien alsof verschillen tussen individuen heel groot zijn, maar uit onderzoek
blijkt dat een aantal aspecten in het algemeen bijdraagt aan de tevredenheid met het leven: voor verschillen tussen landen zijn bijvoorbeeld democratische vrijheden van belang, de kwaliteit van de overheid, afwezigheid van corruptie en het gezamenlijke inkomen. Verschillen binnen landen liggen op het
vlak van sociaal netwerk (meer in het bijzonder het hebben van een partner) en gezondheid (zie Helliwell et al. 2017).
Mensen konden niet zelf een antwoord formuleren, maar moesten kiezen uit een rijtje mogelijkheden
(zie figuur 5.5). Als gezondheid is opgenomen in de antwoordmogelijkheden, komt deze vaak als meest
belangrijk uit de bus (Boelhouwer 2010). De vraag in ons onderzoek is overgenomen uit de ipa-vragenlijst (Nyfer 2014).
Dat de top 3 gelijk is laat ook zien dat het goed is om de groepen voorzieningengebruikers met elkaar te
vergelijken. Hoewel ze op het eerste gezicht wellicht flink van elkaar verschillen, vinden ze wel dezelfde
zaken in het leven belangrijk. Het is dus ook relevant om te kijken of het ze in gelijke mate lukt deze
dingen te bereiken.

subjectieve kwaliteit van leven

6

Kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

6.1

Minder goede kwaliteit van leven van mensen die langdurend een voorziening
langdurend gebruiken

In de vorige hoofdstukken kregen we inzicht in de kwaliteit van leven van mensen die al
dan niet een voorziening gebruiken. In dit hoofdstuk relateren we die kwaliteit aan de duur
van het gebruik. Ook kijken we naar de kwaliteit van leven van mensen die een voorziening
zijn gaan gebruiken in het jaar dat ze ondervraagd werden (instroom) en de kwaliteit van
leven van mensen die stoppen met het voorzieningengebruik (uitstroom). We verwachten
dat de kwaliteit van leven van instromers relatief slecht is (zij hebben immers die voorziening nodig) en die van uitstromers relatief goed (zij hebben de voorziening immers niet
meer nodig).1
Inmiddels beschikken we over een databestand met de achtergrondgegevens en het
voorzieningengebruik van Nederlanders over de periode 2012-2016, het zogenoemde
stapelingsbestand (zie ook hoofdstuk 2 in deel B). Deze gegevens koppelen we aan de
informatie die we via de sociaaldomeinenquête verzamelen. Zo krijgen we inzicht in de
kwaliteit van leven van in- en uitstromers, en krijgen we bovendien enig zicht op de vraag
of zich onder de voorzieningengebruikers naar verhouding steeds meer meest kwetsbare
mensen bevinden, degenen met de minst goede kwaliteit van leven. Dat zou een logisch
gevolg zijn van het beleid: mensen die zichzelf kunnen redden of hun netwerk kunnen
inzetten maken dan minder gebruik van voorzieningen. Met de beschikbare gegevens
krijgen we overigens geen beeld van de reden waarom het gebruik is stopgezet. Dat kan
komen door bijvoorbeeld zwaardere toegangseisen, door eigen keuzes of doordat de ene
voorziening wordt verruild voor een andere. Evenmin kunnen we de groep uitstromers volgen om te zien hoe hun kwaliteit van leven is nadat het voorzieningengebruik is gestopt.
In eerste instantie kijken we naar de relatie tussen de kwaliteit van leven en de duur van
het voorzieningengebruik, ongeacht welke sociaaldomeinvoorziening iemand gebruikt. Zo
beschouwd blijkt dat mensen in huishoudens die langer een voorziening gebruiken een
minder goede kwaliteit van leven hebben (figuur 6.1). Dat geldt zowel voor de objectieve
kwaliteit van leven (gemeten met de kwaliteit-van-levenindex) als voor de subjectieve
kwaliteit van leven (tevredenheid met het leven). Mensen die in geen enkel jaar een voorziening hebben gebruikt, geven hun leven bijna een 8 (wat overeenkomt met het gemiddelde van 7,8 in de gehele Nederlandse bevolking – zie Boelhouwer 2018). Dat ligt beduidend hoger dan het cijfer van mensen die gedurende de hele periode een voorziening
gebruikten (zij beoordeelden hun kwaliteit van leven met iets minder dan een 7). In
figuur 6.1 presenteren we cijfers voor het gebruik op het niveau van huishoudens die een
voorziening gebruiken.
Deze analyse zegt niets over de bijdrage die een voorziening levert aan de kwaliteit van
leven. Zo kunnen we niet zeggen of de kwaliteit van leven van mensen die langdurig een
voorziening gebruiken niet nog slechter zou zijn wanneer zij die voorziening niet zouden
110

kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

gebruiken. De conclusie is eerder dat de voorzieningen worden gebruikt door mensen die
kwetsbaar zijn, een minder goede kwaliteit van leven hebben en deze voorziening dus ook
nodig hebben.2
Figuur 6.1
Kwaliteit van leven en tevredenheid met het leven naar gebruiksduur van een sociaaldomeinvoorziening
door het huishouden, 2012-2017 (in indexcijfers en rapportcijfers)a, b
120

10

115

9

110

8

105

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80
scp.nl

75
70
in geen enkel jaar

in 1 jaar

in 2 jaar

in 3 jaar

in 4 jaar

2
1

alle jaren

kwaliteit van leven index (linker as)
tevredenheid met het leven (rechter as)

a
b

Bij elke ‘stap’ van links naar rechts is het verschil significant, behalve bij tevredenheid met het leven bij
een of twee jaar gebruik en bij drie of vier jaar gebruik (p < 0,01).
Het gebruik van voorzieningen wordt in de jaren 2012-2014 wat onderschat doordat er geen informatie
beschikbaar is over het gebruik van hulpmiddelen en voorzieningen (2012) en opvang (2012-2014) uit de
Wmo.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2012-2016) scp-bewerking; scp (sdi’15-’17)

Het is denkbaar dat deze bevinding niet voor elk van de afzonderlijke wetten opgaat.
Kijken we op eenzelfde manier naar de drie afzonderlijke wetten, dan zien we bij de gebruikers van de Participatiewet en de Wmo hetzelfde patroon als bij het sociaal domein als
geheel (figuur 6.2). De kwaliteit van leven van huishoudens die langer een voorziening
gebruiken is minder goed dan die van mensen die een voorziening niet of relatief kort
gebruiken. Dat geldt voor de objectieve kwaliteit van leven sterker dan voor de subjectieve
kwaliteit van leven: daar is vooral een onderscheid te zien tussen mensen die wel een voorziening gebruiken en mensen die dat niet doen, dat wil zeggen in geen enkel jaar een voorziening hebben gebruikt. De voorzieningengebruikers zijn minder tevreden met het leven
dan de niet-voorzieningengebruikers, ongeacht hoe lang ze een voorziening gebruiken.

111

kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

Figuur 6.2
Kwaliteit van leven en tevredenheid met het leven naar gebruiksduur van een participatievoorziening (links)
of Wmo-voorziening (rechts) door het huishouden, 2012-2017 (in indexcijfers en rapportcijfers)a, b

115
110
105

10

120

9

115

8

110

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80
75
70
in geen in
enkel 1 jaar
jaar

in
2 jaar

in
in
3 jaar 4 jaar

alle
jaren

10
scp.nl

scp.nl

120

8

105

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80

2

75

1

70

9

2
1
in geen in
enkel 1 jaar
jaar

in
2 jaar

in
in
3 jaar 4 jaar

alle
jaren

kwaliteit van leven index (linker as)
tevredenheid met het leven (rechter as)

a

b

Bij elke ‘stap’ van links naar rechts is het verschil significant voor objectieve kwaliteit van leven, behalve
bij de Participatiewet bij twee of drie jaar gebruik. Verschillen in tevredenheid met het leven zijn alleen
significant tussen geen of wel gebruik (p < 0,01).
Het gebruik van Wmo-voorzieningen wordt in de jaren 2012-2014 wat onderschat doordat er geen
informatie beschikbaar is over het gebruik van hulpmiddelen en voorzieningen (2012) en opvang
(2012-2014).

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2012-2016) scp-bewerking; scp (sdi’15-’17)

Later in deze paragraaf gaan we in op huishoudens die gebruikmaken van een voorziening
in de Jeugdwet. Eerst kijken we in meer detail naar specifieke voorzieningen uit de Participatiewet en de Wmo en de relatie met kwaliteit van leven (figuur 6.3). Zowel de objectieve
als de subjectieve kwaliteit van leven blijkt bij gebruikers van participatievoorzieningen
lager dan bij niet-gebruikers, ongeacht het type participatievoorziening. Mensen met een
uitkering (Wajong, ioaw, ioaz of Anw)3 hebben een wat hogere kwaliteit van leven dan
andere voorzieningengebruikers, maar nog steeds is deze lager dan bij de niet-gebruikers.
Mensen in de bijstand hebben de minst goede kwaliteit van leven.
Bij de Wmo-gebruikers zien we iets soortgelijks. De kwaliteit van leven ligt bij de gebruikers van elk van de Wmo-voorzieningen lager dan bij de niet-gebruikers. Er is geen (significant) verschil in de kwaliteit van leven van gebruikers van de verschillende Wmovoorzieningen.4

112

kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

Figuur 6.3
Kwaliteit van leven en tevredenheid met het leven naar type gebruik van een participatievoorziening (links)
of Wmo-voorziening (rechts) door het huishouden, 2012-2017 (in indexcijfers en rapportcijfers)a, b

110
105

10

120

9

115

8

110

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80
75
70
geen partici- re-inte- uit- Wsw bijstand
gebruik patie gratie kering
totaal
kwaliteit van leven index (linker as)

10
scp.nl

115

scp.nl

120

8

105

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80

2

75

1

70

9

2
1
geen Wmo huis- thuis hulp- opvang
gebruik totaal houdemiddelen
lijke hulp
en voorzieningen

tevredenheid met het leven (rechter as)

a
b

Geen gebruik: in geen van de vijf jaren gebruik; wel gebruik: in ten minste één jaar gebruik. Het beeld is
niet wezenlijk anders als we ook nog uitsplitsen naar aantal jaren gebruik.
Er geen informatie beschikbaar over het gebruik van hulpmiddelen en voorzieningen (2012) en opvang
(2012-2014). Het totale gebruik van Wmo-voorzieningen wordt in deze jaren wat onderschat. Voor de
hulpmiddelen en voorzieningen en opvang is alleen gekeken naar de jaren waarvoor deze informatie
wel beschikbaar is.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2012-2016) scp-bewerking; scp (sdi’15-’17)

Bij de ouders van kinderen in de Jeugdwet zien we echter een afwijkend patroon
(figuur 6.4). Hier hangt het gebruik van een voorziening juist samen met een betere kwaliteit van leven (we kijken uiteraard alleen naar huishoudens met kinderen).

113

kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

Figuur 6.4
Kwaliteit van leven en tevredenheid met het leven van ouders naar gebruiksduur van een Jeugdwetvoorziening, 2012-2017 (in indexcijfers en rapportcijfers)a
120

10

115

9

110

8

105

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80
scp.nl

75
70
in geen enkel jaar

in 1 jaar

in 2 jaar

in 3 jaar

in 4 jaar

2
1

alle jaren

kwaliteit van leven index (linker as)
tevredenheid met het leven (rechter as)

a

Alleen huishoudens met kinderen zijn meegenomen.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2012-2016) scp-bewerking; scp (sdi’15-’17)

De reden voor dit afwijkende patroon wordt duidelijk als we de gebruikers van verschillende typen jeugdzorg afzonderlijk bekijken (figuur 6.5). Ouders met een kind met jeugdhulp zonder verblijf hebben een betere kwaliteit van leven dan gebruikers van de andere
typen Jeugdwetvoorzieningen. Hun kwaliteit van leven is zelfs beter dat die van de nietgebruikers. Aangezien gebruikers van jeugdhulp zonder verblijf verreweg de grootste groep
vormen onder alle Jeugdwetgebruikers (zie deel B), wordt het beeld voor het gebruik van
jeugdzorg als geheel door deze groep bepaald. Bij de andere Jeugdwetvoorzieningen is het
beeld andersom (en dus vergelijkbaar met dat van de voorzieningen uit de Participatiewet
en de Wmo): de kwaliteit van leven van ouders die geen gebruik maken van de jeugdzorg is
beter dan die van ouders die er wel gebruik van maken.
Jeugdhulp zonder verblijf is dus een bijzondere categorie, die voorziet in ‘hulp en zorg aan
jongeren en hun ouders bij psychische, psychosociale en of gedragsproblemen, een verstandelijke beperking van de jongere, of opvoedingsproblemen van de ouders’ (definitie
uit de Jeugdmonitor, zie cbs/vws 2018). Vergeleken met de andere vormen van jeugdzorg
gaat het om relatief lichte vormen van hulp. Jeugdhulp zonder verblijf wordt vaker aangevraagd door relatief weinig kwetsbare ouders (d.w.z. ouders met een goede opleiding,
goed inkomen, betaald werk en zonder gezondheidsproblemen). Van de andere vormen
van jeugdzorg maken juist veel ouders gebruik die kwetsbaarder zijn.5

114

kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

Figuur 6.5
Kwaliteit van leven en tevredenheid met het leven van ouders naar gebruik van verschillende Jeugdwetvoorzieningen, 2012-2017 (in indexcijfers en rapportcijfers)a, b
120

10

115

9

110

8

105

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80
scp.nl

75
70
geen gebruik

jeugdwet totaal

zonder verblijf

met verblijf

bescherming

2
1

reclassering

kwaliteit van leven index (linker as)
tevredenheid met het leven (rechter as)

a
b

Alleen huishoudens met kinderen zijn meegenomen.
Geen gebruik: in geen van de vijf jaren gebruik; wel gebruik: in ten minste één jaar gebruik. Het beeld is
niet wezenlijk anders als we ook nog uitsplitsen naar aantal jaren gebruik.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2012-2016) scp-bewerking; scp (sdi’15-’17)

6.2

Kwaliteit van leven van uitstromers niet beter dan van instromers

Eerder in dit hoofdstuk merkten we op dat de overheid veronderstelt dat mensen na de
decentralisaties vaker lichtere vormen van zorg en ondersteuning gaan gebruiken en vaker
het eigen netwerk inschakelen. Dat zou betekenen dat de groep voorzieningengebruikers
niet alleen kleiner wordt, maar ook meer gaat bestaan uit de meest kwetsbare mensen –
mensen met een minder goede kwaliteit van leven. De verwachting is dan dat mensen die
het ‘best af zijn’ stoppen met het gebruik van de voorziening en dat de instroom bestaat
uit mensen die minder goed af zijn.
Om na te gaan of deze verwachting uitkomt bekijken we de kwaliteit van leven van mensen
die in een bepaald jaar een voorziening zijn gaan gebruiken of daarmee zijn gestopt.6 We
beperken ons tot de mensen die in 2015 zijn ondervraagd, omdat alleen voor deze groep de
in- en uitstroom kan worden bepaald.7 Figuur 6.6 laat zien dat de kwaliteit van leven van
mensen die in 2015 een voorziening zijn gaan gebruiken (instroom) niet afwijkt van die van
mensen die gestopt zijn met de voorziening (uitstroom). Dat geldt voor zowel de objectieve als de subjectieve kwaliteit van leven. Deze bevinding strookt niet met de verwachting dat mensen die relatief beter af zijn uitstromen en dat relatief kwetsbare mensen
instromen.8 De kwaliteit van leven van instromers is zelfs iets beter dan die van mensen
115

kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

die al geruime tijd van een voorziening gebruikmaken. Met de beschikbare gegevens kunnen we niet achterhalen hoe dit komt. Wellicht speelt mee dat we naar 2015 kijken: dat was
het jaar waarin de decentralisaties plaatsvonden en gemeenten de toegang niet te strikt
wilden maken, in afwachting van het verloop van de transitie. Wanneer we in de komende
jaren beschikken over cijfers uit latere jaren kunnen we waarschijnlijk meer zeggen over de
verschillen in kwaliteit van leven tussen in- en uitstromers.
Figuur 6.6
Kwaliteit van leven en tevredenheid met het leven naar stromen in voorzieningengebruik van mensen die in
2015 zijn ondervraagd, 2012-2017 (in indexcijfers en rapportcijfers)a
120

10

115

9

110

8

105

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80
scp.nl

75
70
geen gebruik in
gehele periode

gebruik in
gehele periode

instroom in 2015

uitstroom in 2015

2
1

in- en uitstroom
gedurende periode

kwaliteit van leven index (linker as)
tevredenheid met het leven (rechter as)

a

Het gebruik van voorzieningen wordt in de jaren 2012-2014 wat onderschat doordat er geen informatie
beschikbaar is over het gebruik van hulpmiddelen en voorzieningen (2012) en opvang (2012-2014) uit de
Wmo.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2012-2016) scp-bewerking; scp (sdi’15-’17)

Wanneer we naar de afzonderlijke wetten kijken zien we telkens een vergelijkbaar beeld.
Er is geen verschil tussen in- en uitstroom bij de Participatiewet en ook niet bij de Wmo
(figuur 6.7, respectievelijk links en rechts). Dat geldt zowel voor de objectieve als voor de
subjectieve kwaliteit van leven. Daarnaast zien we bij de objectieve kwaliteit van leven dat
die zowel van in- als uitstromers iets beter is dan van mensen die de hele periode een
voorziening gebruikten. De uitsplitsing naar decentralisatiewet leert ons echter niet
waaróm in- en uitstromers niet verschillen in kwaliteit van leven.
In paragraaf 4.3 vonden we dat de eenzaamheid van mensen in de Wmo is toegenomen.
Een oorzaak zou kunnen zijn dat de minst eenzame mensen uitstromen, waardoor het
aandeel eenzame mensen onder de Wmo-gebruikers toeneemt. Nadere analyses wijzen
116

kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

hier echter niet op: evenals bij de kwaliteit van leven vinden we geen (significant) verschil
in eenzaamheid tussen in- en uitstromers bij de Wmo (niet in een figuur).9
Figuur 6.7
Kwaliteit van leven en tevredenheid met het leven naar stromen in gebruik van een participatievoorziening
(links) of Wmo-voorziening (rechts), 2012-2017 (in indexcijfers en rapportcijfers)a

115
110
105

10

120

9

115

8

110

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80
75
70
geen
gebruik
gebruik
in
in gehele gehele
periode periode

instroom
in 2015

uit- in- en uitstroom stroom
in 2015 gedurende
periode

10
scp.nl

scp.nl

120

8

105

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80

2

75

1

70

9

2
1
geen
gebruik
gebruik
in
in gehele gehele
periode periode

instroom
in 2015

uit- in- en uitstroom stroom
in 2015 gedurende
periode

kwaliteit van leven index (linker as)
tevredenheid met het leven (rechter as)

a

Het gebruik van voorzieningen wordt in de jaren 2012-2014 wat onderschat doordat er geen informatie
beschikbaar is over het gebruik van hulpmiddelen en voorzieningen (2012) en opvang (2012-2014) uit de
Wmo.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2012-2016) scp-bewerking; scp (sdi’15-’17)

Tot slot kijken we naar gebruikers van een Jeugdwetvoorziening, die afwijken van het algemene beeld bij de duur van het gebruik. Dat is bij de in- en uitstroom in zekere zin ook het
geval. Weliswaar zien we dat ook bij gebruikers van een Jeugdwetvoorziening de kwaliteit
van leven van in- en uitstomers niet verschilt, maar anders dan bij de Wmo en de Participatiewet verschilt ook de kwaliteit van leven van zittende gebruikers niet van die van de
andere groepen (figuur 6.8). Dit kan te maken hebben met het feit dat in de jeugdzorg vaak
sprake is van korte trajecten en dat in- en uitstroom in 2015 vaker al weer een tijd voor het
moment van enquêteren ligt dan bij de andere groepen.

117

kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

Figuur 6.8
Kwaliteit van leven en tevredenheid met het leven van ouders naar stromen in gebruik van een Jeugdwetvoorziening, 2012-2017 (in indexcijfers en rapportcijfers)a
120

10

115

9

110

8

105

7

100

6

95

5

90

4

85

3

80
scp.nl

75
70
geen gebruik in
gehele periode

gebruik in
gehele periode

instroom in 2015

uitstroom in 2015

2
1

in- en uitstroom
gedurende periode

kwaliteit van leven index (linker as)
tevredenheid met het leven (rechter as)

a

Alleen huishoudens met kinderen zijn meegenomen.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2012-2016) scp-bewerking; scp (sdi’15-’17)

6.3

Samenvattend

In dit hoofdstuk bekeken we de relatie tussen kwaliteit van leven en de duur van het voorzieningengebruik. We vonden dat de kwaliteit van leven van mensen die langdurig een
voorziening gebruiken minder goed is dan die van mensen die dat kortdurend doen. Deze
bevinding zegt niets over de bijdrage van de voorziening aan de kwaliteit van leven, maar
we kunnen wel constateren dat langdurig gebruik van voorzieningen in het sociaal domein
vooral voorkomt bij mensen die een kwetsbare positie en een minder goede kwaliteit van
leven hebben.
Daarnaast bekeken we de kwaliteit van leven van instromers (mensen die in of net voor
2015 een voorziening zijn gaan gebruiken) en van uitstromers (mensen die na 2015 gestopt
zijn met het gebruiken van een voorziening). De verwachting was dat uitstromers een
betere kwaliteit van leven zouden hebben dan instromers. De resultaten lieten echter zien
dat dat niet het geval was: er is geen verschil in de levenskwaliteit van in- en uitstromers.
Dat geldt zowel voor de objectieve kwaliteit van leven (de kwaliteit-van-levenindex) als
voor subjectieve kwaliteit van leven (tevredenheid met het leven); en het geldt voor elk van
de drie afzonderlijke wetten. De kwaliteit van leven van in- en uitstromers in de Wmo en
de Participatiewet is beter dan die van langdurige gebruikers van die wetten. Onduidelijk is
hoe dit komt. Mogelijk speelt mee dat we naar 2015 keken, een jaar waarin de transitie
118

kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

plaatsvond en gemeenten waarschijnlijk de kat uit de boom keken bij het veranderen van
toegangseisen.
Bij gebruikers van een Jeugdwetvoorziening valt op dat bij jeugdhulp zonder verblijf de
kwaliteit van leven beter is dan bij geen gebruik: deze voorzieningen worden dus gebruikt
door relatief weinig kwetsbare mensen. Bij de andere vormen van Jeugdwetvoorzieningen
is dat niet het geval: daar is de kwaliteit van leven van gebruikers minder goed dan die van
niet-gebruikers.
Noten
1

2

3

4
5

6

7

8
9

119

Het zou echter ook kunnen dat mensen stoppen omdat ze een andere, bijvoorbeeld zwaardere, voorziening nodig hebben die onder een ander regime valt. In dat geval zou de kwaliteit van leven van mensen die stoppen slechter zijn. Mensen die naar een ander regime overgaan blijven buiten beeld bij analyses waarbij we voorzieningen per wet bekijken; in ons onderzoek kijken we in eerste instantie echter
naar het gebruik van een voorziening in het sociaal domein als geheel, zodat het risico dat we deze
mensen missen minder groot is. Uitzondering is wellicht de groep mensen die het thuis niet langer redden en naar een tehuis moeten verhuizen. Dit zal echter slechts voor een klein deel van de bevolking
het geval zijn en zal de uitkomsten niet verstoren.
Aanvullende analyses laten zien dat van de mensen die in alle jaren een voorziening hebben gebruikt,
25% in de categorie ‘meest kwetsbaar’ valt. Dit aandeel neemt af tot 3% bij de mensen die in geen
enkel jaar een voorziening hebben gebruikt.
Wajong: Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten; ioaw: Wet inkomensvoorziening
oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers; ioaz: Wet inkomensvoorziening
oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen; Anw: Algemene nabestaandenwet.
Het verschil tussen mensen die Wmo-thuis gebruiken en mensen die Wmo-opvang gebruiken, is (net)
niet significant bij de gebruikte grenswaarde p = 0,01 (p = 0,011).
Van de huishoudens die jeugdzorg gebruiken en niet kwetsbaar zijn, gebruikt 65% jeugdhulp zonder
verblijf. Van de meest kwetsbare huishoudens is dat 52%. Bij jeugdhulp met verblijf zijn de aandelen
respectievelijk 3% voor de niet-kwetsbaren en 11% voor de meest kwetsbaren; bij bescherming: 2% en
11% en bij reclassering: 1% en 5%.
Meer precies kijken we bij instromers naar mensen die in 2015 een voorziening zijn gaan gebruiken en
deze in 2016 nog steeds gebruikten (en dat niet de gehele periode 2012-2014 deden). Uitstromers zijn
mensen die in 2015 wel een voorziening gebruikten, maar in 2016 niet meer.
Weliswaar hebben we in 2015, 2016 en 2017 mensen ondervraagd, maar we beschikken slechts over het
complete voorzieningengebruik van 2016. Voor mensen die in 2016 en 2017 zijn ondervraagd kunnen
we dus nog niet zeggen of ze zijn uitgestroomd. Op termijn is dit uiteraard wel mogelijk.
Ook als we naar bijvoorbeeld kwetsbaarheid of probleemcumulatie kijken zien we geen (significant)
verschil tussen in- en uitstromers (p = 0,025 respectievelijk p = 0,02).
Het aandeel zeer eenzamen onder de instromers in de Wmo is 19%, onder de uitstromers 16%. Dit verschil is statistisch niet significant. Hetzelfde resultaat krijgen we als we afzonderlijk kijken naar sociale
en emotionele eenzaamheid.

kwaliteit van leven en duur van het voorzieningengebruik

Literatuur
Algemene Rekenkamer (2016). Aanpak problematische schulden. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
Arum, S. van, en R. Schoorl (2016). Sociale (wijk)teams in beeld. Stand van zaken na de decentralisatie (najaar 2015).
Utrecht: Movisie.
Berg, van den, Esther, Maaike den Draak en Simone de Roos (2017). Deel C. Onderweg in het sociaal domein.
Ervaringen met decentralisaties in drie gemeenten in 2016-2017. In: Evert Pommer en Jeroen Boelhouwer (red) (2017). Overall rapportage sociaal domein 2016. Burgers (de)centraal. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Bijl, Rob, Jeroen Boelhouwer en Annemarie Wennekers (2017). De sociale staat van Nederland 2017. Den Haag:
Sociaal en Cultureel Planbureau.
Blanchflower, D.G. en A.J. Oswald (2008). Is well-being U-shaped over the life cycle? In: Social Science &
Medicine, jg. 66, nr. 8, p. 1733-1749.
Boelhouwer, Jeroen (2010). Wellbeing in the Netherlands. The scp life situation index since 1974. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Boelhouwer, Jeroen (2017). Maatschappelijke uitkomsten en kwaliteit van leven in het sociaal domein.
In: Evert Pommer en Jeroen Boelhouwer (red.), De Overall rapportage sociaal domein 2016. Burgers (de)centraal (p. 65-174). Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Boelhouwer, Jeroen (2018). Kwaliteit van leven. In: Annemarie Wennekers, Jeroen Boelhouwer, Cretien van
Campen en Rob Bijl (red.), De sociale staat van Nederland 2018. Hoofdlijnen (p. 16-22). Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Boelhouwer, J., G. Kraaijkamp en I. Stoop (2016). Nederland in Europees perspectief. Tevredenheid, vertrouwen en
opinies. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Broek, A. van den, C. van Kampen, J. de Haan, A. Roeters, M. Turkenburg en L. Vermeij (red.) (2016).
De toekomst tegemoet. Sociaal en Cultureel Rapport 2016. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Campen, C. van, F. Vonk en T. van Tilburg (2018). Kwetsbaar en eenzaam? Risico’s en bescherming in de ouder wordende bevolking. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
cbs (2017). Sociaal Domein Index 2016. Onderzoeksdocumentatie. Heerlen: Centraal Bureau voor de Statistiek.
cbs/vws (2018). Jongeren met jeugdhulp met verblijf. Geraadpleegd 1 september 2018 via https://jeugdmonitor.
cbs.nl/begrippen-en-toelichtingen/Jongeren%​20met%​20jeugdhulp%​20zonder%​20verblijf.
Feijten, Peteke, Roelof Schellingerhout, Mirjam de Klerk, Anja Steenbekkers, Peggy Schyns, Frieke Vonk,
Anna Maria Marangos, Alice de Boer en Liesbeth Heering (2017). Zicht op de Wmo 2015. Ervaringen van
melders, mantelzorgers en gespreksvoerders. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Helliwell, J. R. Layard en J. Sachs (red.) (2017). World Happiness Report 2017. New York: Sustainable Development Solutions Network.
Hoff, Stella (2014). Replicatie van het meetinstrument voor sociale uitsluiting. Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
Hoff, Stella, Jean Marie Wildeboer Schut, Benedikt Goderis en Cok Vrooman (2016). Armoede in kaart 2016
(card stack). Geraadpleegd september 2017 via http://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2016.
Jong Gierveld, J. de, en T. van Tilburg (2008). De ingekorte schaal voor algemene, emotionele en sociale eenzaamheid. In: Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, jg. 39, nr. 1, p. 4-15.
Kaljauw, M. en K. van Vliet (2015). Naar nieuwe zorg en zorgberoepen: de contouren. Diemen: Zorginstituut Nederland.
Kappelhof, Joost (2015). Surveying ethnic minorities. The impact of survey design on data quality. Den Haag: Sociaal
en Cultureel Planbureau.
Klerk, Mirjam de, Alice de Boer, Inger Plaisier, Peggy Schyns (2017). Voor elkaar? Stand van de informele hulp in
2016. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.

120

literatuur

Kromhout, Mariska, Mirjam de Klerk en Nora Kornalijnslijper (red.) (2018). Veranderde zorg en ondersteuning voor
mensen met een beperking. Landelijke evaluatie van de Hervorming Langdurige Zorg. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
Noll, Heinz-Herbert en Catrin Berger (2014). Stocktaking Report on Social Monitoring and Reporting in Europe.
Mannheim: gesis – Leibniz Institute for the Social Sciences, Social Indicators Research Centre (ZSi).
Nyfer (2014). Zelfredzaamheid en participatie van kwetsbare burgers. Resultaten van een pilot onderzoek met de ipa.
Utrecht: Nyfer.
oecd (2016). Better life index. Geraadpleegd augustus 2017 via www.oecdbetterlifeindex.org.
ohchr (1976). International covenant on economic, social and cultural rights. Geraadpleegd oktober 2015 via
www.ohchr.org/en/ProfessionalInterest/Pages/cescr.aspx.
Pommer, Evert en Jeroen Boelhouwer (red.) (2016). Overall rapportage sociaal domein 2015. Rondom de transitie.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Pommer, Evert en Jeroen Boelhouwer (red.) (2017). Overall rapportage sociaal domein 2016. Burgers (de)centraal.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
rvs (2017a). De vele kanten van eenzaamheid. Verkenning. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.
rvs (2017b). De zorgagenda voor een gezonde samenleving. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.
Smith, B.W., J. Dalen, K. Wiggins, E. Tooley, P. Christopher en J. Bernard (2008). The brief resilience scale:
assessing the ability to bounce back. In: International Journal of Behavioral Medicine, jg. 15, nr. 3, p. 194-200.
Stiglitz, J., A. Sen en J. Fitoussi (2009). Report by the Commission on the Measurement of Economic
Performance and Social Progress. Parijs: cmepsp.
tk (2013/2014). Regels inzake de gemeentelijke ondersteuning op het gebied van zelfredzaamheid, participatie, beschermd
wonen en opvang (Wet maatschappelijke ondersteuning 2015). Memorie van toelichting. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013/2014, 33841, nr. 3.
Tonkens, E. en J.W. Duyvendak (2018). Professionaliteit, democratie en solidariteit onder druk. Conclusie: de
beloften van nabijheid nader beschouwd. In: F. Bredewold, J.W. Duyvendak, T. Kampen, E. Tonkens en
L. Verplanke (red.), De verhuizing van de verzorgingsstaat. Hoe de overheid nabij komt (p. x-y). Amsterdam:
Tijdschrift voor sociale vraagstukken/Van Gennep.
Woittiez, I., L. Putman, E. Eggink en M. Ras (2014). Zorg beter begrepen. Verklaringen voor de groeiende vraag naar
zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
wrr (2017). Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op redzaamheid. Den Haag: Wetenschappelijke Raad
voor het Regeringsbeleid.
Zwet, Renske van der, en Jan Willem van de Maat (2016). Wat werkt bij de aanpak van eenzaamheid. Utrecht:
Movisie.

121

literatuur

DEEL B

Voorzieningen in het
sociaal domein

Inhoud

Belangrijkste bevindingen deel B

124

1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Voorzieningen in het sociaal domein
De ontwikkeling van het voorzieningengebruik
Hoe verloopt het gebruik van voorzieningen in het sociaal domein?
Wie gebruiken deze voorzieningen en verandert dit gebruik?
Hoe verlopen instroom en uitstroom bij deze voorzieningen?
Samenvatting
Noten

125
126
129
143
155
171
174

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

Stapeling en dynamiek in het sociaal domein
Eén gezin, één plan, één regisseur
Gebruik sociaal domein in 2016 iets groter dan in voorgaande jaren
Stapeling van voorzieningen op wetsniveau lijkt toe te nemen
Kwetsbare groepen
Dynamiek in het sociaal domein
Huishoudens met schulden gebruiken vaak sociaal domein
Conclusies
Noten

177
177
178
180
184
186
190
191
192

3
3.1
3.2
3.3

Regionale verschillen in het sociaal domein
Risicoprofielen op gemeentelijk niveau
Risicoprofielen op regionaal niveau
Samenvatting
Noten

194
194
206
215
216

Literatuur

217

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau

219

123

inhoud

Belangrijkste bevindingen deel B
–

–

–

–

–

124

In 2016 maakten ruim 1,6 miljoen mensen uit bijna 1,4 miljoen huishoudens gebruik
van een individuele voorziening in het sociaal domein. Dit betreft 10% van de bevolking en 18% van alle huishoudens in Nederland. Hierbij is geen rekening gehouden met
de gebruikers van alleen vervoersdiensten. Rekenen we die mee, dan gaat het om
2,0 miljoen personen uit 1,8 miljoen huishoudens. Van de 1,8 miljoen huishoudens
gebruikt 1 op de 6 jeugdzorg, 2 op de 6 een participatievoorziening en 3 op de 6 maatschappelijke ondersteuning. Ongeveer 11% van de huishoudens maakt gebruik van
voorzieningen uit meerdere wetten.
Het aantal re-integratievoorzieningen is toegenomen van ruim 300.000 in het eerste
halfjaar van 2015 naar ruim 330.000 in het tweede halfjaar van 2017. Vanaf het tweede
halfjaar van 2016 is de inzet van loonkostensubsidies sterk gestegen: van 8200 naar
15.000 gebruikers. De realisatie van beschut werk blijft daarentegen achter op de verwachtingen (1180 op een streven van 2600 te realiseren plekken) en de inzet van participatieplaatsen en begeleiding op de werkplek is vanaf de tweede helft van 2015 met
circa 17.000 gebruikers betrekkelijk constant.
Het aantal personen dat gebruikmaakt van een Wmo-voorziening is in de periode
2015-2017 nagenoeg gelijk gebleven: 973.000 in de eerste helft van 2015 en 974.000 in
de tweede helft van 2017. Het aandeel 75-plussers dat huishoudelijke hulp ontvangt is
echter sterk gedaald: van 21,3% in de eerste helft van 2015 naar 16,3% in de tweede
helft van 2017, een daling van 24% in drie jaar tijd. Ook het aandeel 75-plussers dat
gebruikmaakt van ondersteuning thuis is gedaald (met 4%), evenals het aandeel
75-plussers dat gebruikmaakt van woon- en vervoersvoorzieningen (met 10%).
Het aantal personen dat gebruikmaakt van jeugdhulp is gestegen van 286.600 in het
eerste halfjaar van 2015 naar 341.600 in het tweede halfjaar van 2017. Zowel de jeugdhulp zonder verblijf als de jeugdhulp met verblijf is gestegen (met respectievelijk 19%
en 16%). Daar staat tegenover dat het aantal personen met alleen jeugdbescherming
en/of jeugdreclassering in deze periode sterk is gedaald (van 16.760 naar 11.795), evenals het aantal afgegeven pgb’s (van 15.265 naar 7465). Per saldo is de totale jeugdzorg
met 2,5% per halfjaar gegroeid. Het gebruik van jeugdzorg is het meest gestegen bij
niet-westerse jongeren (met 22%). In de eerste helft van 2018 treedt echter een daling
op van het totale gebruik van jeugdzorg met circa 3% ten opzichte van het eerste halfjaar van 2017.
Het gebruik van sociaal domeinvoorzieningen neemt toe naarmate een gemeente
meer inwoners telt. Het gebruik is vooral hoog in stedelijke agglomeraties, maar ook in
krimpende plattelandssteden is het gebruik hoog. Bij participatievoorzieningen zijn de
verschillen tussen gemeenteclusters het grootst. Bij de jeugdzorg zien we een opvallende groei van het gebruik in grootstedelijke gebieden. Wanneer gecorrigeerd wordt
voor verschillen in risicoprofielen van de bevolking in gemeenten vallen de grootste
verschillen in het gebruik van voorzieningen in het sociaal domein weg.
belangrijkste bevindingen deel b

1

Voorzieningen in het sociaal domein

–

–

–

–

–

–

–

125

Het aantal personen met bijstand is toegenomen van 420.000 begin 2015 naar 434.000 begin
2018. Het aantal re-integratie voorzieningen is eveneens toegenomen: van ruim 300.000 in
het eerste halfjaar van 2015 naar ruim 330.000 in het tweede halfjaar van 2017. Vanaf het
tweede halfjaar van 2016 is de inzet van loonkostensubsidies sterk gestegen: van 8200 naar
15.000 gebruikers. De realisatie van beschut werk blijft daarentegen achter op de verwachtingen (1180 op een streven van 2600 te realiseren plekken). De inzet van participatieplaatsen en
begeleiding op de werkplek is vanaf de tweede helft van 2015 met circa 17.000 gebruikers
betrekkelijk constant.
Het aandeel niet-westerse migranten met een bijstandsuitkering is circa zeven keer groter
dan het aandeel autochtone Nederlanders met een bijstandsuitkering. Het aantal nietwesterse migranten met bijstand is in de periode 2015-2017 met 6,5% toegenomen, terwijl
dat bij autochtone Nederlanders met 3,3% is gedaald. Het gebruik van bijstand is ook onder
jongeren (21-26 jaar) meer dan gemiddeld toegenomen: met 20% tegenover 5% gemiddeld.
Het aantal personen dat gebruikmaakt van een Wmo-voorziening is in de periode 2015-2017
nagenoeg gelijk gebleven: 973.000 in de eerste helft van 2015 en 974.000 in de tweede helft
van 2017. Bij de huishoudelijke hulp is het gebruik gemiddeld met 3,6% per halfjaar gedaald;
daar staat een lichte groei van de overige voorzieningen tegenover, met name van ondersteuning thuis.
Het aantal 75-plussers dat huishoudelijke hulp ontvangt is sterk gedaald: van 21,3% in de eerste helft van 2015 naar 16,3% in de tweede helft van 2017, een daling van 24% in drie jaar tijd.
Ook het aantal 75-plussers dat gebruikmaakt van ondersteuning thuis is gedaald (met 4%),
evenals het aantal 75-plussers dat gebruikmaakt van woon- en vervoersvoorzieningen (met
10%). Het is niet bekend in welke mate deze daling is gecompenseerd door de inzet van algemene voorzieningen.
Het aantal personen dat gebruikmaakt van jeugdhulp is gestegen van 286.600 in het eerste
halfjaar van 2015 naar 341.600 in het tweede halfjaar van 2017. Zowel de jeugdhulp zonder
verblijf als de jeugdhulp met verblijf is gestegen (respectievelijk met 19% en 16%). Daar staat
tegenover dat het aantal personen met alleen jeugdbescherming en/of jeugdreclassering in
deze periode sterk is gedaald (van 16.760 naar 11.795), evenals het aantal afgegeven pgb’s
(van 15.265 naar 7465). Per saldo is de totale jeugdzorg met 2,5% per halfjaar gegroeid.
Het gebruik van jeugdzorg is het meest gestegen bij niet-westerse jongeren, zowel in absolute zin (1,4 procentpunt) als in relatieve zin (22%). Deze groei heeft zich voornamelijk voorgedaan bij de jeugdhulp zonder verblijf. Door deze groei is het gebruik van jeugdzorgvoorzieningen door niet-westerse jongeren inmiddels op een vergelijkbaar niveau gekomen als dat
van autochtoon Nederlandse jongeren, zij het nog steeds met een hoger aandeel gedwongen
vormen van jeugdzorg. In de eerste helft van 2018 treedt echter een kentering op in het totale
gebruik van jeugdzorg: een daling met circa 3% ten opzichte van het eerste halfjaar van 2017.
De gemeente is steeds belangrijker geworden als toegangspoort tot de jeugdzorg, hoewel dit
belang in 2017 lijkt te stabiliseren. In de tweede helft van 2015 kwam circa 20% van de jeugdigen via de gemeente in de jeugdzorg terecht. Dit aandeel is opgelopen tot 27% in de
tweede helft van 2016 en 29% in de tweede helft van 2017.

voorzieningen in het sociaal domein

1.1

De ontwikkeling van het voorzieningengebruik

De gemeenten hebben met de decentralisaties in het sociaal domein een belangrijke taak
gekregen om burgers te ondersteunen, waardoor zij kunnen (blijven) participeren in de
samenleving. Met de volledige overdracht voor de verantwoordelijkheid van de levering
van voorzieningen in het sociaal domein, de zogenoemde transitie, lag de aandacht vooral
op de continuering van het voorzieningenniveau in de jaren daarna (vooral 2015 en 2016).
In de vorige rapportages hebben we geconcludeerd dat de continuering van het voorzieningenniveau in het sociaal domein redelijk goed is verlopen. Er traden wel enige discontinuïteiten op, zoals bij de inzet van nieuwe re-integratie-instrumenten (Participatiewet), de
ondersteuning thuis (Wmo 2015) en de hoog-specialistische jeugdhulp (Jeugdwet), maar
hiervoor waren goede redenen aan te voeren. Zo waren de gemeentelijke verordeningen
voor de nieuwe re-integratie-instrumenten niet op tijd beschikbaar, waren er administratieve perikelen bij de overgang van de begeleiding in de Wmo naar de gemeenten, en is de
inkoop van bovenregionale jeugdhulp problematisch verlopen.
Vanaf 2017 is het accent meer komen te liggen op de door de overheid gewenste transformatie in het sociaal domein door inhoudelijke en procesmatige vernieuwingen. Het gaat bij
deze vernieuwingen om een meer integrale wijze van werken, het meer bieden van maatwerk, het waar mogelijk inzetten van het eigen netwerk, het inzetten op meer preventieve
activiteiten, het vervangen van zwaardere door lichtere voorzieningen (afschaling), het
meer stimuleren van zelfredzaamheid en het meer sturen op effectieve en efficiënte oplossingen (tk 2014/2015). Deze transformatie zou tot uitdrukking moeten komen door minder
inzet van gemeentelijke voorzieningen, meer inzet van lichtere voorzieningen en meer
inzet van algemene voorzieningen. Uiteraard is het daarbij van belang dat de situatie voor
kwetsbare burgers hierdoor niet verslechtert, maar juist verbetert. Het is dus niet alleen
van belang om naar de output van gemeentelijk beleid te kijken (dit hoofdstuk) maar ook
naar de outcome (deel A).
Dit hoofdstuk gaat dus over ontwikkelingen in het gebruik van voorzieningen in het
gedecentraliseerde sociaal domein. Daarbij worden de volgende drie deelvragen gesteld:
1 Hoe verloopt het gebruik van voorzieningen in het sociaal domein?
2 Wie gebruiken deze voorzieningen en verandert dit gebruik?
3 Hoe verlopen instroom en uitstroom bij deze voorzieningen?
Bij het beantwoorden van deze vragen kijken we naar de ontwikkeling in halfjaarperioden
volgend op de decentralisatie (2015-2017). Daarbij leggen we – waar mogelijk – een verband met de informatie die wordt ontsloten in de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein
(gmsd). Het voorzieningengebruik relateren we in deze rapportage voornamelijk aan
demografische kenmerken van de bevolking die deel uitmaken van de onderliggende
gegevensverzameling. Sociaaleconomische factoren als opleiding, inkomen en inkomensbron zijn een belangrijke risicofactor voor het beroep op voorzieningen, maar zijn niet in de
gemeentelijke gegevensverzameling van de gmsd opgenomen.

126

voorzieningen in het sociaal domein

In dit hoofdstuk zijn uitsluitend gegevens opgenomen over het gebruik van individuele
voorzieningen. Gemeenten registreren het gebruik van algemene voorzieningen niet. Dit is
een belangrijke beperking in deze rapportage, omdat het vanuit het beleid juist de bedoeling is om een verschuiving van individuele naar algemene voorzieningen tot stand te brengen. Deze verschuiving kunnen we met de beschikbare gegevens dus niet in beeld brengen.
Algemene voorzieningen zijn in beginsel vrij toegankelijk (zoals het buurthuis, het wijkcentrum en het wijkteam). Ook bepaalde individuele diensten, zoals vouchers voor schoonmaakwerkzaamheden, worden door gemeenten als een algemene voorziening aangemerkt.1 In de drie decentralisatiewetten worden verschillende termen gebruikt voor individuele voorzieningen. Bij de Participatiewet gaat het om ‘voorzieningen Participatiewet’, bij
de Jeugdwet om ‘individuele voorzieningen Jeugd’ en bij de Wmo 2015 om ‘maatwerkvoorzieningen Wmo’. Tabel 1.1 geeft de individuele voorzieningen weer waarvan het gebruik in
dit hoofdstuk wordt gemonitord.
Tabel 1.1
Afbakening van maatwerkvoorzieningen in het sociaal domein op basis van de drie betrokken wetten
Participatiewet

Wmo 2015

Jeugdwet

bijstand
re-integratievoorziening

hulp bij het huishouden
ondersteuning thuis
hulpmiddelen en diensten
verblijf en opvang

jeugdhulp zonder verblijf
jeugdhulp met verblijf
jeugdbescherming
jeugdreclassering

Bron: scp

Deze groepering sluit aan op de indeling in de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein.2 De
sociale werkvoorziening (Wsw) is voor mensen met een arbeidsbeperking een belangrijke
voorziening. Maar omdat deze voorziening per 1 januari 2015 niet meer als participatieinstrument wordt ingezet, blijft deze in dit hoofdstuk in beginsel buiten beschouwing. Dat
geldt ook voor uitkeringen aan personen met arbeidsbeperkingen. Personen die duurzaam
geen arbeidsvermogen hebben, ontvangen een Wajong-uitkering en zijn vrijgesteld van de
arbeidsmarkt. Zij vallen derhalve niet onder de Participatiewet. Wajong’ers met arbeidsvermogen uit het in 2015 zittende bestand zijn na de beoordeling op arbeidsvermogen niet
overgegaan naar het gemeentelijk domein maar zijn onder verantwoordelijkheid van het
uwv gebleven. Zij vallen daarom niet onder de Participatiewet.
Figuur 1.1 geeft een samenvattend overzicht van het voorzieningengebruik per wet en het
aantal cliënten per wet op basis van de indeling van tabel 1.1. Het voorzieningengebruik
heeft betrekking op het aantal personen dat gebruikmaakt van een voorziening. Als personen van meer voorzieningen per wet gebruikmaken tellen zij voor elk van deze voorzieningen mee. Het aantal cliënten heeft betrekking op het aantal personen dat minimaal van
één voorziening per wet gebruikmaakt en betreft dus unieke cliënten per wet. Een voorbeeld. Wanneer iemand gebruikmaakt van zowel de bijstand als een re-integratievoorziening telt hij of zij twee keer mee bij het aantal gebruikers en één keer bij het aantal cliënten.
127

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.1
Samenvattend overzicht van het voorzieningengebruik per wet, 2015-2017 (in absolute aantallen)a
cliënten per wet
Jeugdwet

Wmo 2015

Participatiewet

gebruikers per
wet
Jeugdwet

Wmo 2015

scp.nl

Participatiewet

0

a

200.000

400.000

600.000

800.000

1.000.000

2e halfjaar 2017

2e halfjaar 2016

2e halfjaar 2015

1e halfjaar 2017

1e halfjaar 2016

1e halfjaar 2015

1.200.000

1.400.000

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2015-2017) scp-bewerking

Figuur 1.1 laat zien dat het totale gebruik van de Participatiewet en de Jeugdwet in de
beschouwde periode is toegenomen en het gebruik van de Wmo 2015 betrekkelijk constant
is. De Participatiewet kende in de tweede helft van 2017 circa 840.000 gebruikers en
630.000 cliënten, de Wmo 1.280.000 gebruikers en 970.000 cliënten en de Jeugdwet
410.000 gebruikers en 360.000 cliënten. Tellen we gebruikers en cliënten per wet op, dan
resulteren in totaal 2,5 miljoen gebruikers en 2,0 miljoen cliënten. Daarbij is geen rekening
gehouden met de overlap in gebruik tussen de drie wetten (zie hiervoor het volgende
hoofdstuk). De aandelen cliënten per wet zijn betrekkelijk stabiel in de tijd. Het aandeel
cliënten dat gebruikmaakt van de Participatiewet komt in alle halfjaarperioden uit op 32%.
Het aandeel Wmo-cliënten is geleidelijk gedaald van 51% in de eerste helft van 2015 naar
50% in de tweede helft van 2017 en het aandeel Jeugdwetcliënten is in deze periode gestegen van 17% naar 18%.3

128

voorzieningen in het sociaal domein

1.2

Hoe verloopt het gebruik van voorzieningen in het sociaal domein?

In deze paragraaf beschrijven we de ontwikkeling van het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen uitgesplitst naar Participatiewet, Wmo 2015 en Jeugdwet. De beschrijving
vindt plaats op basis van ontwikkelingen in de zes halfjaren in de periode 2015-2017. Hoewel de overheid streeft naar een integrale benadering, zijn de registraties van het voorzieningengebruik gebaseerd op de afzonderlijke gedecentraliseerde wetten.
1.2.1 Participatiewet: grotere inzet re-integratie-instrumenten
Participatiewet: voor personen die ondersteuning nodig hebben bij het vinden en
behouden van werk
De Participatiewet kent twee soorten voorzieningen: een inkomensvoorziening (bijstand)
en voorzieningen om aan het werk te komen of aan het werk te blijven (re-integratie). De
wet is bedoeld voor mensen die, al dan niet tijdelijk, zijn aangewezen op ondersteuning
door gemeenten om in hun bestaan te voorzien of om aan het werk te komen. Deze doelstelling vloeit voort uit de algemene ambitie om iedereen in staat te stellen als volwaardig
burger mee te doen en bij te dragen aan de samenleving. Voor mensen met een beperkt
arbeidsvermogen kent de Participatiewet specifieke instrumenten, zoals loonkostensubsidie, begeleiding op de werkplek (job coaching) en beschut werk. De wet gaat ervan uit
dat mensen zoveel mogelijk op eigen kracht de weg naar betaalde arbeid vinden en dat de
overheid passende ondersteuning biedt waar eigen kracht tekortschiet (tk 2012/2013a).
Omdat de Wajong en de Wsw gerelateerd zijn aan bijstand en re-integratie geeft figuur 1.2
ook een beeld van de ontwikkeling van het aantal Wajong-uitkeringen en het aantal personen in de sociale werkvoorziening. De figuur laat een betrekkelijk stabiel beeld zien.

129

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.2
Gebruik van Participatievoorzieningen, inclusief Wsw en Wajong, 2015-2017 (in absolute aantallen)a
1.000.000
900.000
800.000
700.000
600.000
500.000
400.000
300.000
200.000
scp.nl

100.000
0
2015

2016

alleen Wajong

andere combinaties

alleen Wsw

Wsw en Wajong

alleen re-integratie

bijstand en re-integratie

2017

alleen bijstand

a

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2011-2017) scp-bewerking

Het totale aantal personen dat gebruikmaakt van een van deze voorzieningen is gestegen
van circa 935.000 in 2015 naar circa 960.000 in 2017, een stijging van bijna 3%, die al
nagenoeg geheel in 2016 is gerealiseerd. De groeicijfers verschillen echter aanzienlijk per
categorie. Door het afsluiten van de toegang tot de Wsw is het aantal personen dat alleen
gebruikmaakt van de Wsw in de betrokken periode gedaald met 12% en het aantal personen dat daarnaast een Wajong-uitkering ontvangt met 5%. Kijken we naar het aantal
unieke cliënten per regeling dan ontving in 2017 circa 63% van de bijstandsontvangers
alleen bijstand, 77% van de Wsw’ers alleen een Wsw-voorziening, 89% van de Wajong’ers
alleen een Wajong-uitkering en 20% van de personen met een re-integratievoorziening
alleen zo’n voorziening. Vooral de combinaties bijstand en re-integratie en Wsw en Wajong
komen in verhouding veel voor: 37% van de bijstandsontvangers had in 2017 een re-integratievoorziening en 10% van de Wajong’ers een Wsw-voorziening. Beperken we ons tot
gebruikers van de Participatiewet (bijstand plus re-integratie) dan zien we een stijging van
626.000 gebruikers in 2015 naar 654.000 cliënten in 2017. Een sterke stijging zien we bij
personen die alleen een re-integratie voorziening ontvangen; deze categorie is met ruim
een derde toegenomen: van 16% van alle personen met een re-integratie voorziening in
130

voorzieningen in het sociaal domein

2015 naar 20% in 2017. Dit betekent dat gemeenten steeds meer re-integratievoorzieningen inzetten bij personen die geen bijstandsuitkering ontvangen. Mogelijk is dit het gevolg
van het (versterkte) beleid van gemeenten om jongeren aan werk te helpen en te voorkomen dat ze in de bijstand terechtkomen (zie tk 2015/2016a). Het aantal personen met
bijstand en een re-integratievoorziening is in de beschouwde periode met 5% toegenomen
en het aantal personen met alleen bijstand is nagenoeg gelijk gebleven.
Inzet van voorzieningen
Personen die geen werk kunnen vinden of niet kunnen werken en onvoldoende inkomen of
vermogen hebben om in hun levensonderhoud te voorzien, kunnen een beroep doen op
bijstand. Daarmee is de bijstand het sluitstuk van de bestaanszekerheid die de Grondwet
Nederlandse burgers biedt.
Ondanks de opleving die de economie vanaf 2014 vertoont is het aantal bijstandsuitkeringen, met lichte golfbewegingen, tot de eerste helft van 2017 blijven stijgen (figuur 1.3). Pas
daarna zette een lichte daling in, die eind 2017 weer leek te stagneren. De belangrijkste
reden voor het stijgen van het aantal personen met bijstand in de genoemde periode is de
toename van het aantal niet-westerse migranten en de asielmigratie. Tussen januari 2015
en januari 2017 is de bijstand aan autochtone Nederlanders nagenoeg gelijk gebleven
(-1%), terwijl de bijstand aan personen met een niet-westerse achtergrond sterk is toegenomen (+17%). De niet-westerse migranten vormen ongeveer de helft (51%) van alle
personen met een bijstandsuitkering, terwijl zij een zevende (14%) uitmaken van de
beroepsbevolking (18 jaar tot aow-leeftijd). Gepensioneerden die onvoldoende aow hebben opgebouwd, bijvoorbeeld omdat zij niet altijd in Nederland hebben gewoond, hebben
bij onvoldoende inkomsten recht op bijstand. Dit aantal neemt jaarlijks licht toe: van bijna
41.000 begin 2015 tot ruim 45.000 medio 2018.
Voor de doelgroep van de Participatiewet blijven de oude gemeentelijke re-integratieinstrumenten intact, maar komen ook nieuwe landelijke instrumenten beschikbaar die op
basis van de Participatiewet kunnen (loonkostensubsidie, job coaching) of moeten
(beschut werk) worden ingezet. De loonkostensubsidie compenseert de werkgever voor
het gebrek aan productiviteit van personen met verminderd arbeidsvermogen. De loonkostensubsidie in de Participatiewet is het verschil tussen het wettelijk minimumloon en de
loonwaarde, vermeerderd met een vergoeding voor de werkgeverslasten.4 Beschut werk is
bedoeld voor de meest kwetsbare personen met een arbeidsbeperking: zij die niet in staat
zijn om zonder intensieve begeleiding een dienstbetrekking bij een reguliere werkgever te
vervullen. Het Rijk gaat ervan uit dat er structureel 30.000 banen voor beschut werken
beschikbaar komen en heeft hiervoor geld aan gemeenten beschikbaar gesteld.5 Per
gemeente is vastgesteld om hoeveel plaatsen het jaarlijks gaat.6

131

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.3
Het aantal bijstandsuitkeringen per maand, 2015-2018 (in absolute aantallen)a, b
2015

2016

2017

2018

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

1 2 3 4 5 6

scp.nl

500.000
450.000
400.000
350.000
300.000
250.000
200.000
150.000
100.000
50.000
0

vanaf AOW
IOAW/Z
regulier tot AOW

a
b

inclusief bijstandgerelateerde uitkeringen; personen die (gehuwd) samenwonen krijgen één uitkering.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Bij de loonkostensubsidie kan een onderscheid worden gemaakt tussen de tijdelijke
variant en de loonkostensubsidie Participatiewet. De tijdelijke loonkostensubsidie is
bedoeld om een werkgever ‘over de streep te trekken’ om iemand aan te nemen of in
dienst te houden die (tijdelijk) over een lager productieniveau beschikt. De loonkostensubsidie Participatiewet is bedoeld voor personen met een duurzaam arbeidsvermogen
maar met een verdiencapaciteit die onder het wettelijk minimumloon uitkomt. Deze subsidie wordt gefinancierd uit het inkomensdeel van de Participatiewet. De regeling voor deze
subsidie is sinds 1 januari 2017 vereenvoudigd en ook voor schoolverlaters uit het praktijkonderwijs, het voortgezet speciaal onderwijs en het mbo-entreeonderwijs opengesteld.
Daarnaast kunnen gemeenten gebruik blijven maken van de tijdelijke loonkostensubsidie
met middelen uit de integratie-uitkering sociaal domein.

132

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.4
Gebruik van gemeentelijke re-integratievoorzieningen, 2015-2017 (in absolute aantallen)a, b
350.000
300.000
250.000
200.000
150.000
100.000

scp.nl

50.000
0
1e halfjaar
2015

2e halfjaar
2015

1e halfjaar
2016

2e halfjaar
2016

1e halfjaar
2017

2e halfjaar
2017

totaal activeringsinstrumenten
totaal participatie-instrumenten

a
b

Stand begin periode plus instroom in deze periode.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

De statistiek Re-integratie door Gemeenten (srg) kent een vrij grote groep voorzieningen
die niet nader zijn aangeduid (‘overige voorzieningen’). Deze vormen circa 90% van het
totale aantal door gemeenten ingezette re-integratievoorzieningen. Deze doorgaans
lichtere voorzieningen worden hier kortheidshalve aangeduid met activeringsinstrumenten, en hebben vooral het stimuleren van participatie (betaald of onbetaald) tot doel. Voorbeelden zijn werkgerichte begeleidingstrajecten, ondersteunende activiteiten gericht op
participatie, beroepskwalificerende scholing en sociale activering (waaronder vrijwilligerswerk). De in de srg afzonderlijk onderscheiden re-integratievoorzieningen worden hier
kortheidshalve aangeduid met participatie-instrumenten. Deze zijn vooral bedoeld om
arbeidsparticipatie mogelijk te maken. Het gaat hier met name om de loonkostensubsidie
(de tijdelijke, de forfaitaire en de subsidie op basis van de Participatiewet), begeleiding op
de werkplek (job coaching), beschut werk, de participatieplaats en de wiw/id-baan.7
De inzet van re-integratie-instrumenten kende rond de invoering van de Participatiewet
een kleine terugslag, wat te maken heeft met bestuurstechnische problemen bij de invoering van de nieuwe participatie-instrumenten (figuur 1.4). In de tweede helft van 2016 keert
het beeld en zien we een gestage toename van het aantal ingezette re-integratie-instrumenten, zowel de activeringsinstrumenten als de participatie-instrumenten. In de tweede
133

voorzieningen in het sociaal domein

helft van 2017 is deze toename zelfs als fors aan te merken: 7% voor de activeringsinstrumenten en 18% voor de participatievoorzieningen vergeleken met het eerste halfjaar van
2017. Dat geldt met name voor de loonkostensubsidies. Het aantal personen met een loonkostensubsidie is in de periode 2015-2017 gestegen van 8200 in het eerste halfjaar van 2015
naar 15.000 in de tweede helft van 2017. Deze stijging is voornamelijk in 2017 tot stand
gekomen (figuur 1.5).
Figuur 1.5
Gebruik van re-integratievoorzieningen: participatie-instrumenten, 2015-2017 (in absolute aantallen)a, b
40.000
35.000
30.000
25.000
20.000
15.000
10.000

scp.nl

5.000
0
1e halfjaar
2015

a

b

2e halfjaar
2015

1e halfjaar
2016

2e halfjaar
2016

1e halfjaar
2017

loonkostensubsidie Participatiewet

overige participatievoorzieningen

participatieplaats

begeleiding op de werkplek

WIW/ID-baan
tijdelijke loonkostensubsidie

beschut werk

2e halfjaar
2017

Stand begin periode plus instroom in deze periode. Loonkostensubsidie is inclusief de forfaitaire subsidie die tijdelijk (maximaal een halfjaar) wordt toegekend wanneer de loonwaarde nog niet is bepaald.
Het vaststellen van de loonwaarde gebeurt nu vaak tijdens de proefperiode voorafgaande aan de start
van de loonkostensubsidie.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

De invoeringsproblemen komen vooral tot uitdrukking bij de inzet van participatie-instrumenten vanwege de nieuwe re-integratie-instrumenten in de Participatiewet, zoals de
loonkostensubsidie en beschut werk. Na de dip in het eerste halfjaar van 2016 is de inzet
van participatie-instrumenten gegroeid met gemiddeld 12% per halfjaar: van 24.100 naar
33.400 in het tweede halfjaar van 2017.
134

voorzieningen in het sociaal domein

1.2.2 Wmo 2015: weinig verandering in maatwerkvoorzieningen
Wmo 2015: bedoeld voor personen met beperkingen en beperkte redzaamheid
De Wmo 2015, die op 1 januari 2015 van kracht werd, is bedoeld om de zelfredzaamheid en
participatie van volwassenen met beperkingen te ondersteunen. Het gaat daarbij niet
alleen om fysieke of verstandelijke beperkingen, maar ook om chronische psychische problemen of psychosociale problemen. Deze ondersteuning is erop gericht mensen zo lang
mogelijk in de eigen leefomgeving te laten functioneren en te laten participeren in de
maatschappij. Tot de doelen van de Wmo 2015 behoort ook de ondersteuning van mantelzorgers of vrijwilligers die anderen helpen. Het uiteindelijke doel van de Wmo 2015 is dat
alle burgers naar vermogen kunnen ‘meedoen’ aan de maatschappij (tk 2013/2014).
Minder gebruik van huishoudelijke hulp en meer gebruik van ondersteuning thuis
De Wmo 2015 onderscheidt maatwerkvoorzieningen en algemene voorzieningen. Een
maatwerkvoorziening is een op de behoeften, persoonskenmerken en mogelijkheden van een
persoon afgestemd geheel van diensten, hulpmiddelen, woningaanpassingen en andere
maatregelen ter ondersteuning van de zelfredzaamheid, de participatie en de bescherming
van burgers. Een algemene voorziening is niet afgestemd op individuele behoeften, kenmerken of mogelijkheden maar is juist bedoeld voor iedereen of nader afgebakende bevolkingsgroepen. Naast traditionele algemene voorzieningen als de buurtbus, het buurthuis
en het wijkcentrum zetten gemeenten ook nieuwe algemene voorzieningen in op het
gebied van huishoudelijke hulp en dagbesteding.
In deze rapportage worden vier hoofdvormen van Wmo-maatwerkvoorzieningen onderscheiden:
1 huishoudelijke hulp;
2 ondersteuning thuis: individuele begeleiding (eventueel in combinatie met persoonlijke verzorging), dagbesteding, kortdurend verblijf en overige individuele en groepsgerichte ondersteuning;
3 hulpmiddelen en diensten: woondiensten (waaronder maaltijdvoorzieningen en
verhuiskosten), woonvoorzieningen (waaronder trapliften), vervoersdiensten (wijk/
buurtbus, deeltaxi, regiotaxi), vervoersvoorzieningen (waaronder rolstoelen) en overige hulpmiddelen;
4 verblijf en opvang; maatschappelijke opvang, spoedopvang en beschermd wonen.
De gegevens over verblijf en opvang (categorie 4) hebben voornamelijk betrekking op
beschermd wonen. Over de maatschappelijke opvang zijn slechts in beperkte mate publiceerbare cbs-gegevens beschikbaar.8 Mensen kunnen gebruikmaken van meer dan één
voorziening, waardoor het aantal unieke cliënten lager zal liggen dan het totale aantal
gebruikers. In hoofdstuk 2 gaan we verder in op deze stapeling van voorzieningen.
In deze rapportage wordt aangesloten bij de gegevensverzameling die vanaf 2015 plaatsvindt in het kader van de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (gmsd).9 Het cbs is
verantwoordelijk voor deze gegevensverzameling, die uitsluitend betrekking heeft op
135

voorzieningen in het sociaal domein

maatwerkvoorzieningen. De gegevens die worden verzameld in het kader van de gmsd
hebben serieuze beperkingen. In de eerste plaats worden deze gegevens op vrijwillige basis
verzameld. In de eerste helft van 2015 was circa 50% van de relevante gemeentelijke bevolking betrokken bij de gmsd (170 van de 393 gemeenten); dit is geleidelijk opgelopen tot
85% van de relevante gemeentelijke bevolking (318 van de 388 gemeenten) in de tweede
helft van 2017. Om landelijke cijfers te krijgen zijn de cijfers voor de gemeenten die deelnemen aan de gmsd per type gemeentelijk cluster (zie hoofdstuk 3) naar landelijk niveau
opgehoogd (zie bijlage B1 op www.scp.nl bij dit rapport) en vervolgens voor (de halfjaren
van) 2016 en 2017 afgestemd op de door het cbs gepubliceerde landelijke totaalcijfers.10
Voor 2017 waren dit de voorlopige cijfers van het cbs. De door het Sociaal en Cultureel Planbureau (scp) berekende landelijke halfjaarcijfers voor 2016 en 2017 bleken nagenoeg geheel
te liggen binnen de foutenmarges die door het cbs waren opgesteld voor de schatting van
de landelijke halfjaarcijfers (zie bijlage B1). Een tweede probleem betreft de afbakening
tussen maatwerkvoorzieningen en algemene voorzieningen. Dit is vooral een probleem bij
algemene voorzieningen die het karakter van een individuele voorziening hebben. Zo kunnen vergelijkbare vormen van huishoudelijke hulp of dagbesteding in de ene gemeente als
maatwerkvoorziening worden aangeboden en in de andere gemeente als algemene voorziening. Ook kunnen gemeenten vergelijkbare vormen van huishoudelijke hulp in het ene
jaar als maatwerkvoorziening aanbieden en in het andere jaar als algemene voorziening.
Een ander probleem doet zich voor bij (steeds toenemende) vormen van bekostiging die
zijn gericht op het behalen van bepaalde resultaten, waaronder populatiebekostiging. De
inzet van voorzieningen wordt daarbij niet altijd geregistreerd, met name als de meting van
het resultaat op populatieniveau plaatsvindt (populatiebekostiging). De verschillende
invulling van algemene en maatwerkvoorzieningen en de verschillende wijzen van bekostiging leiden ertoe dat de vergelijkbaarheid in de tijd en de vergelijkbaarheid tussen
gemeenten beperkt is (kpmg 2018). De hier gepresenteerde cijfers moeten dus met enige
terughoudendheid worden geduid.11
De landelijke cijfers over het gebruik van Wmo-voorzieningen in de halfjaarlijkse periodes
2015-2017 tonen een betrekkelijk stabiel beeld (figuur 1.6). Het totale gebruik in de zes halfjaarperioden komt gemiddeld uit op 1,28 miljoen en varieert slechts tussen de 1,27 miljoen
(eerste helft 2017) en de 1,29 miljoen (eerste helft 2015) gebruikers. Per saldo is het totale
gebruik tussen 2015 (tweede periode) en 2017 (tweede periode) met slechts 1% gedaald. Dit
is het saldo van een daling van het gebruik van huishoudelijke hulp (-14%) en een stijging
van het gebruik van voorzieningen voor ondersteuning thuis (+16%). Het gebruik van hulpmiddelen en diensten is betrekkelijk stabiel in de tijd. Dat geldt ook voor verblijf en
opvang, een voorziening die voornamelijk beschermd wonen betreft.

136

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.6
Gebruik van Wmo-voorzieningen, 2015-2017 (in absolute aantallen)a, b
2015

2016

2017
scp.nl

1.000.000
900.000
800.000
700.000
600.000
500.000
400.000
300.000
200.000
100.000
0

a
b

1e halfjaar

2e halfjaar

hulp bij het
huishouden

ondersteuning
thuis

1e halfjaar

2e halfjaar

hulpmiddelen en
diensten

1e halfjaar

verblijf en
opvang

2e halfjaar
totaal unieke
cliënten

Op basis van gmsd-data.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Het totale aantal unieke cliënten is lager dan het totale aantal gebruikers, omdat personen
gebruik kunnen maken van meerdere voorzieningen (zie hoofdstuk 2). Het totale aantal
unieke cliënten is eveneens betrekkelijk stabiel en ligt tussen de 957.200 (eerste helft 2017)
en 972.300 (eerste helft 2015). In de tweede helft van 2017 was het aantal unieke cliënten
(972.000) nagenoeg gelijk aan het aantal unieke cliënten in de eerste helft van 2015.
1.2.3 Jeugdwet: steeds meer jeugdigen met jeugdhulp
Jeugdwet: bedoeld om kinderen gezond en veilig te laten opgroeien
De Jeugdwet, die op 1 januari 2015 van kracht werd, is bedoeld om kinderen gezond en veilig te laten opgroeien, waardoor zij hun talenten kunnen ontwikkelen en naar vermogen
kunnen participeren in de samenleving. De nieuwe Jeugdwet moet hieraan bijdragen door
de eigen kracht van jongeren en het zorgend en probleemoplossend vermogen van hun
gezin en sociale omgeving te versterken (tk 2012/2013b). De ouders blijven het eerst verantwoordelijk voor hun kinderen en de overheid komt pas in beeld in situaties waarin
ouders of het ondersteunende sociale netwerk tekortschieten bij het oplossen van
opvoed- en opgroeiproblemen in het gezin.
De hulp die de Jeugdwet biedt kan op vrijwillige basis worden gegeven (vrijwillig kader) of
dwingend worden opgelegd door de rechter (gedwongen kader). De hulp die in het vrijwil137

voorzieningen in het sociaal domein

lige kader wordt verstrekt wordt met jeugdhulp aangeduid. Jeugdbescherming en jeugdreclassering (gedwongen kader) vinden vaak in combinatie met jeugdhulp plaats. Het
totaal van de hulp in het vrijwillige en gedwongen kader wordt in deze rapportage, conform de beleidsrapportage door het cbs, aangeduid met de term jeugdzorg.
Naast de meer inhoudelijke doelen van de Jeugdwet zelf zijn er ook doelen die samenhangen met de wijze waarop hulp wordt geleverd. Deze doelen hebben een instrumenteel
karakter en zijn bedoeld om een transformatie tot stand te brengen in de manier waarop
ondersteuning van jeugdigen plaatsvindt. De overheid beoogt een verschuiving tot stand
te brengen van professionele hulp naar oplossingen op eigen kracht, van een curatieve
aanpak naar een preventieve aanpak (het versterken van het opvoedkundige klimaat), van
zwaardere professionele hulp naar lichtere professionele hulp (afschaling), van verkokerde
professionele hulp naar integrale ondersteuning op maat, en van gereglementeerde hulp
naar meer ruimte voor de professional.
Steeds meer jeugdigen maken gebruik van jeugdhulp
Steeds meer jongeren ontvangen jeugdzorg (figuur 1.7). Deze bestaat hoofdzakelijk uit
jeugdhulp verstrekt in het vrijwillige kader. Jeugdigen die een maatregel in het kader van
de jeugdbescherming of jeugdreclassering opgelegd hebben gekregen, ontvangen vaak
ook jeugdhulp. Het totale aantal jongeren met jeugdzorg is toegenomen van 318.610 in het
eerste halfjaar van 2015 naar 360.875 in de tweede helft van 2017, inclusief de persoonsgebonden budgetten (pgb’s). Dit komt neer op een gemiddelde groei van 2,5% per halfjaar.
Het gebruik van jeugdhulp (inclusief in combinatie met jeugdbescherming en jeugdreclassering) is gestegen van 286.000 jongeren in het eerste halfjaar van 2015 naar 341.600 jongeren in de tweede helft van 2017 (3,6% groei per halfjaar). Zowel de jeugdhulp met verblijf
(met 3,5% per halfjaar) als de jeugdhulp zonder verblijf (met 3,1% per halfjaar) is in deze
periode toegenomen. Het aantal jeugdigen met alleen een maatregel jeugdbescherming
en/of jeugdreclassering is daarentegen sterk afgenomen: van 16.760 jongeren in het eerste
halfjaar van 2015 naar 11.795 jongeren in de tweede helft van 2017 (6,8% daling per halfjaar). Ook het aantal pgb’s is gedaald, met name in de jaren 2015 en 2016. In het eerste
halfjaar van 2015 werden nog 15.265 pgb’s afgegeven, maar dit aantal is ruim gehalveerd
tot 7465 in het tweede halfjaar van 2017.
De nieuwe CBS-cijfers voor het tweede halfjaar van 2018 wijzen op een kentering in de
groei van jeugdzorg (CBS Statline, kerncijfers). Ten opzichte van het gebruik in het eerste
halfjaar van 2017 is het gebruik in het eerste halfjaar van 2018 met circa 3% afgenomen, ten
opzichte van het eerste halfjaar van 2017 met circa 3%. De daling van de pgb’s zet in de
eerste helft van 2018 door (−14% ten opzichte van de tweede helft van 2017), evenals de
daling van de jeugdreclassering (−4%) en het gelijk blijven van het aantal jeugdigen in de
jeugdbescherming. Een duidelijke kentering treedt echter wel op bij de jeugdhulp: minder
hulp verleend door wijkteams in de eerste helft van 2018 (−10% ten opzichte van de
tweede helft van 2017), de overige jeugdhulp zonder verblijf (−7%) en de jeugdhulp met
verblijf (−11%). Een opmerkelijke uitzondering betreft de jeugdhulp die in het netwerk van
138

voorzieningen in het sociaal domein

de jongere wordt gegeven (zoals thuis of op school). Daar zet de groei wel door, hetgeen
kan wijzen op een meer gezinsgerichte en/of preventieve aanpak. De cijfers voor de
komende halfjaren moeten duidelijk maken of hier sprake is van een kentering of een
(tijdelijke) dip in het gebruik van jeugdhulp.
Figuur 1.7
Gebruik van Jeugdwetvoorzieningen, 2015-2017 (in absolute aantallen)a
400.000
350.000
300.000
250.000
200.000
150.000
100.000

scp.nl

50.000
0
1e halfjaar
2015

a

2e halfjaar
2015

1e halfjaar
2016

2e halfjaar
2016

1e halfjaar
2017

alleen jeugdreclassering

alleen pgb

alleen jeugdbescherming

combinaties overig

alleen jeugdhulp met verblijf
alleen jeugdhulp zonder verblijf

combinatie hulp en bescherming
combinatie hulp met/zonder verblijf

2e halfjaar
2017

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Bij de cijfers over de jeugd- en wijkteams moet worden opgemerkt dat het gebruik na de
transitie vermoedelijk is onderschat vanwege het feit dat de jeugdteams en de wijkteams
volgens het cbs (in afnemende mate) nog niet alle door hen verleende hulp registreerden.12
In tweede helft van 2015 boden de jeugd- en wijkteams hulp aan circa 32.470 jeugdigen,
waarvan 10.255 ook hulp geleverd door een instelling of behandelaar ontvingen (reguliere
jeugdhulp). In de tweede helft van 2017 is dit opgelopen tot 68.220 jeugdigen, waarvan
21.935 ook reguliere jeugdhulp ontvingen. Dit is meer dan een verdubbeling. Het aantal
jeugdigen met reguliere jeugdhulp (ambulante hulp, daghulp, netwerkhulp; zie ook
figuur 1.8) is in de genoemde periode nauwelijks toegenomen: van ruim 271.000 in de
tweede helft van 2015 naar ruim 274.000 in de tweede helft van 2017. De groei van de
jeugdhulp wordt dus voornamelijk bepaald door de jeugdteams en de wijkteams. Voor een
139

voorzieningen in het sociaal domein

deel betreft dit een toename van feitelijke hulpverleningen en voor een deel een toename
door verbetering van de registratie. De hulp verstrekt door de instellingen Veilig Thuis,
gericht op de bestrijding van kindermishandeling en huiselijk geweld, blijft in deze rapportage buiten beeld omdat de gegevens die deze instellingen verstrekken onderling niet vergelijkbaar zijn.13
Figuur 1.8
Gebruik naar type Jeugdwetvoorziening, 2015-2017 (in absolute aantallen, inclusief overlap)a, b

jeugdreclassering
voogdij
ondertoezichtstelling
verblijf gesloten
plaatsing
verblijf overig open
plaatsing
verblijf gezinsgericht
verblijf pleegzorg
hulp in netwerk jongere
daghulp op locatie
aanbieder

scp.nl

ambulant op locatie
aanbieder
wijk- of buurtteam
0

a
b

50.000

100.000

150.000

2e halfjaar 2017

2e halfjaar 2016

2e halfjaar 2015

1e halfjaar 2017

1e halfjaar 2016

1e halfjaar 2015

200.000

250.000

Exclusief personen met uitsluitend een pgb.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Bij de jeugdhulp zonder verblijf is niet alleen de jeugdhulp verstrekt door het gemeentelijk
wijkteam (fors) gestegen, maar ook de daghulp op de locatie van de zorgaanbieder: van
22.260 jongeren in de tweede helft van 2015 naar 23.915 in de tweede helft van 2017
(figuur 1.8). Bij de jeugdhulp met verblijf is vooral het open verblijf voor niet-gezinsgerichte

140

voorzieningen in het sociaal domein

behandeling sterk gestegen: van 13.590 jongeren in de tweede helft van 2015 naar 18.315 in
de tweede helft van 2017.
Op grond van demografische factoren verwachtte het scp voor de periode 2011-2017 een
gemiddelde daling van het beroep op Jeugdwetvoorzieningen van ruim 1% per jaar (Sadiraj
et al. 2013). De potentiële doelgroep van 4-17-jarigen is in deze periode gedaald met 0,25%
per jaar. De specifieke risicogroep van kinderen uit eenoudergezinnen is in deze periode
echter gestegen met 1,75% per jaar en het aantal kinderen uit de risicogroep van gezinnen
die van een uitkering afhankelijk zijn met 0,5% per jaar; daartegenover stond een daling
van ruim 1% van de risicogroep van kinderen uit arme gezinnen. Deze cijfers wijzen erop
dat demografische factoren en risicofactoren de groei van de jeugdzorg niet geheel kunnen
verklaren. De doelstelling van een meer terughoudende inzet van jeugdzorg is dus nog niet
dichterbij gekomen. Gemeenten zetten meer in op preventie en vroegsignalering, niet
alleen via de wijk- en jeugdteams maar ook door samenwerking te organiseren met bijvoorbeeld huisartsen en scholen. Maar het rendement van deze activiteiten is (nog) niet
echt zichtbaar. Integendeel, de inzet op meer preventie zal op korte termijn eerder leiden
tot een groter dan lager beroep op zorg (Berenschot 2018). Kijken we naar de relatie tussen
jeugdhulp verstrekt door wijkteams en de reguliere jeugdhulp zonder verblijf verstrekt
door zorgaanbieders per jongere, dan zien we op gemeentelijk niveau een licht negatief
verband: een correlatie van -0,11 in de eerste helft van 2016 en een correlatie van -0,15 in
de tweede helft van 2016. In 2017 is de correlatie op -0,15 gebleven. Dit betekent dat er een
kleine kans is dat in gemeenten waar meer jeugdhulp door wijkteams wordt gegeven, minder hulp door reguliere zorgaanbieders wordt verleend. Deze samenhang wordt echter volledig overschaduwd door een andere samenhang: naarmate gemeenten meer jeugdhulp
bieden via een wijkteam neemt de totaal verleende jeugdzorg per jeugdige sterk toe. De
correlatie komt uit op circa 0,5. Het verband wordt nog sterker (circa 0,6) als gecorrigeerd
wordt voor verschillen in risicopopulatie, zoals het percentage eenoudergezinnen in de
gemeente (zie paragraaf 3.1.2).
In verhouding steeds meer jeugdzorg, zowel met als zonder verblijf
In de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein, het uitgangspunt van deze rapportage, worden vier hoofdtypen Jeugdwetvoorzieningen onderscheiden. Het cbs biedt nog een verdere
detaillering van deze voorzieningen.14 Veel jongeren maken gebruik van combinaties van
Jeugdwetvoorzieningen. Op het totaal van twintig Jeugdwetvoorzieningen die het cbs
onderscheidt, werden in 2017 circa 545.900 gebruikers geregistreerd bij een totaal van circa
405.200 unieke jongeren (excl. pgb’ers). Combinaties van Jeugdwetvoorzieningen die vaak
voorkomen zijn jeugdhulp met en zonder verblijf, en jeugdbescherming en jeugdhulp (al
dan niet met verblijf). Van het totale gebruik van Jeugdwetvoorzieningen vond in 2017 circa
9,9% in het gedwongen kader plaats. In 2015 betrof dit nog 11,9% en in 2016 nog 10,7%.
Een belangrijke doelstelling van de nieuwe Jeugdwet is om het probleemoplossend vermogen van jeugdigen en hun gezinnen te versterken en daar waar hulp nodig is de ondersteuning zoveel mogelijk in de eigen omgeving van de jeugdige te geven. Dit betekent dat een
141

voorzieningen in het sociaal domein

verschuiving gewenst is van zwaardere vormen van hulp (zoals zorg met verblijf) naar lichtere vormen van hulp (zoals jeugdhulp zonder verblijf). In de door het cbs gepubliceerde
gegevens over de jeugdhulp kan echter geen onderscheid worden gemaakt naar zwaarte
van de jeugdzorg. Globaal kan wel de volgende indeling van ‘licht’ naar ‘zwaar’ worden
gemaakt (tabel 1.2).
Tabel 1.2
Gebruik van jeugdhulp naar oplopende zwaarte, 2015-2017 (in aantallen en procenten)a

type
zonder verblijf

met verblijf

wijkteam
ambulant
daghulp/netwerk
totaal
pleegzorg
open plaatsing
gesloten plaatsing
totaal

totaal jeugdhulp
a

aantal (x 1000)
2015
36,5
265,3
82,4
384,2
21,2
21,2
2,5
44,9
429,1

mutatie (%)
2016
2017

aandeel (%)
2015
2016
2017

70,1
1,4
2,8
8,2
1,0
17,5
1,4
8,8
8,3

8,5
61,8
19,2
89,5
4,9
4,9
0,6
10,5
100,0

31,8
1,5
0,2
5,8
2,5
9,0
8,1
6,1
5,8

13,4
57,9
18,2
89,5
4,6
5,4
0,5
10,5
100,0

16,6
55,5
17,3
89,5
4,5
5,5
0,6
10,5
100,0

Op basis van indeling cbs.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Uit tabel 1.2 blijkt dat alle vormen van jeugdhulp tussen 2015 en 2017 zijn toegenomen. De
sterkste stijgingen hebben zich voorgedaan bij de hulp geboden door wijkteams (zonder
verblijf) en de open plaatsingen (met verblijf). Dit alles heeft ertoe geleid dat het totale
aantal hulpverleningen in 2016 is gestegen met 8,3% en in 2017 met 5,8%. Door al deze
ontwikkelingen is het aandeel van hulp zonder verblijf constant gebleven op een niveau
van 89,5%. Dus ondanks de sterke groei van hulp verleend door wijkteams heeft er geen
verschuiving plaatsgevonden van hulp met verblijf naar hulp zonder verblijf. Binnen de
categorie hulp zonder verblijf is door de sterke groei van de hulp verleend door wijkteams
het aandeel van lichtere vormen van jeugdhulp wel toegenomen, maar van een verschuiving kunnen we door deze sterke groei niet spreken. Binnen de categorie hulp met verblijf
zien we het omgekeerde: het aandeel van zwaardere vormen van hulp is toegenomen. Een
mogelijkheid is dat cliënten weliswaar zwaardere vormen van zorg krijgen, maar dat de
gemiddelde verblijfsduur afneemt. Dat zou een dempend effect op het zorgvolume hebben. Hiervan is echter geen sprake. Integendeel, het aandeel cliënten dat minder dan een
jaar hulp zonder verblijf ontvangt, is gedaald van 74% in de tweede helft van 2015 naar
60% in de tweede helft van 2017; tegelijkertijd is het aandeel cliënten dat meer dan twee
jaar hulp ontvangt gestegen van 12% naar 17%. Een vergelijkbaar beeld treffen we aan bij
de hulp met verblijf: een afname van de kortdurende hulp (korter dan een jaar) van 46% in
de tweede helft van 2015 naar 39% in de tweede helft van 2017 en een toename van de
langdurende hulp (langer dan twee jaar) in deze periode van 35% naar 38%. Van een
142

voorzieningen in het sociaal domein

afschaling van jeugdhulp is dan ook (nog) geen sprake. Integendeel, er wordt steeds meer
en steeds langer hulp met verblijf ingezet. Een mogelijke verklaring biedt de wijze van
bekostiging. Met name resultaatbekostiging (zoals in Amsterdam) en lumpsumbekostiging
(zoals in Noordoost-Brabant) geeft de gemeenten weinig ruimte om op afschaling te sturen (Gemeente Amsterdam 2018; Gemeente Meierijstad 2018). Zorgaanbieders krijgen bij
deze wijzen van bekostiging veel ruimte bij de inrichting van de hulpverlening.
Gemeenten wijzen erop dat een groot deel van de verwijzingen van externe partijen komt
(huisarts, kinderarts, kinderrechter) en zij daarop weinig of geen invloed hebben. Wel zijn
gemeenten bezig met de ontwikkeling van wijkteams en jeugdteams en leggen zij relaties
met andere velden, met name onderwijs, veiligheid en schuldproblematiek. Daardoor worden in het kader van de vroegsignalering, het vergroten van het bereik en het voorkomen
van escalatie meer problemen door de teams gesignaleerd, waardoor het gebruik stijgt. De
mogelijke opbrengst van deze preventieve activiteiten laat (voorlopig) echter op zich wachten.
Opmerkelijk is de stijging van het aandeel gesloten plaatsingen in 2017. Een mogelijke oorzaak zou het beleid kunnen zijn om jeugdigen die met het jeugdstrafrecht in aanraking zijn
gekomen en aan wie de rechter een gedragsbeïnvloedende maatregel oplegt, niet meer
(alleen) in een justitiële jeugdinrichting (jji) maar (ook) in een gesloten setting van jeugdhulp te plaatsen. Daar staat tegenover dat het aantal jongeren dat geweldsmisdrijven
pleegt al jaren daalt. De daling in capaciteit van jji’s hangt samen met een aantal ontwikkelingen. Zo heeft het besluit om jeugdigen met een civielrechtelijke titel vanaf 2010 niet
meer in een jji te plaatsen maar alleen nog in instellingen voor gesloten jeugdzorg, geleid
tot aanzienlijk minder instroom en bezetting in de jji’s. Ook de opkomst van alternatieven
voor plaatsing in een jji, zoals interventies in het kader van een voorwaardelijke straf of
voorwaardelijke schorsing van de voorlopige hechtenis, de gedragsbeïnvloedende maatregel en de gesloten jeugdzorg, hebben geleid tot minder plaatsingen in de jji’s en als
gevolg daarvan een daling in de capaciteit. Tot slot daalt het aantal jeugdigen dat wegens
het plegen van zwaardere geweldsmisdrijven – zoals mishandeling en diefstal met
geweld – met politie en justitie in aanraking komt al een aantal jaren.
1.3

Wie gebruiken deze voorzieningen en verandert dit gebruik?

In deze paragraaf gaan we in op de vraag wie de gebruikers zijn van de verschillende
voorzieningen in het sociaal domein. Bij de registratie van het gebruik van individuele
voorzieningen worden doorgaans uitsluitend demografische kenmerken als leeftijd,
migratieherkomst en gezinstypen meegenomen.
1.3.1 Participatiewet: vooral steeds meer gebruik door niet-westerse migranten en
jongeren
Het gebruik van de Participatiewetvoorzieningen verschilt per bevolkingsgroep. Zo is het
aandeel niet-westerse migranten met een bijstandsuitkering circa zeven keer zo groot als

143

voorzieningen in het sociaal domein

het aandeel autochtone Nederlanders met een bijstandsuitkering, en het aandeel met een
re-integratievoorziening ruim zes keer zo groot (cijfers over 2017).
Figuur 1.9
Personen met een bijstandsuitkering op peildatum naar kenmerken (< aow-leeftijd), 2015-2018 (in procenten per groep)a
niet-westerse migranten
westerse migranten
autochtoon

45-64 jaar
27-44 jaar
21-26 jaar

vrouw

scp.nl

man

totaal
0

2
januari 2018

a

4

6

8

10

12

14

juli 2017

juli 2016

juli 2015

januari 2017

januari 2016

januari 2015

16

18

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Het gebruik van de bijstand per 100 personen in de relevante beroepsbevolking (20 jaar tot
aow-leeftijd) kwam in januari 2015 uit op ruim 4,3%, is daarna gestegen naar ruim 4,6% in
januari 2017, maar daarna gedaald naar ruim 4,5% in januari 2018 (figuur 1.9). Per saldo is
daarmee het totale aantal bijstandsontvangers tussen januari 2015 en januari 2018 toegenomen met 5,0%. Het gebruik neemt in alle leeftijdsgroepen in de beroepsbevolking toe,
maar vooral onder jeugdigen (18-24 jaar: +20%) en ouderen (55-64 jaar: +9%). Dit heeft
niet zozeer te maken met algemene ontwikkelingen in de conjunctuur maar meer met specifieke problemen bij deze leeftijdsgroepen. Zo is de werkloosheid onder jongeren en

144

voorzieningen in het sociaal domein

ouderen in de periode 2015-2017 minder afgenomen dan bij de middelste leeftijdsgroepen.
Jongeren en ouderen hebben dus een minder sterke positie op de arbeidsmarkt.15
Bij personen met een niet-westerse achtergrond is het gebruik van de bijstand in de
beschouwde periode toegenomen (+6,5%) en bij autochtone Nederlanders (-3,3%) en
vooral westerse migranten (-12,3%) juist gedaald. Bij alle groepen, behalve bij vrouwen
(gelijk gebleven) en ouderen (licht gestegen) is het gebruik van de bijstand in 2017 gedaald.
De sterkste dalingen zien we bij westerse migranten (-7,3%) en de middelste leeftijdsgroep
(-5,3%). De groei van het aantal bijstandsuitkeringen in de periode 2015-2017 komt dus
voornamelijk voor rekening van personen met een niet-westerse achtergrond. Voor een
aanzienlijk deel zijn dit personen die asiel hebben aangevraagd en een verblijfsvergunning
hebben gekregen. Niet alleen is het gebruik bij deze groep toegenomen, de omvang van
deze groep is in deze jaren ook gestegen (met 11%), waardoor hun aandeel in het totale
gebruik van de bijstand is gegroeid van 46% in 2015 naar 51% in 2017.
De ontwikkeling van het gebruik van re-integratievoorzieningen (figuren 1.8 en 1.9) volgt
globaal de ontwikkeling van het gebruik van de bijstand. Bij re-integratievoorzieningen
wordt een onderscheid gemaakt tussen de voorzieningen die in de Participatiewet zijn
opgenomen (participatie-instrumenten) en de traditionele gemeentelijke voorzieningen
(activeringsinstrumenten).
Personen met een niet-westerse achtergrond zijn oververtegenwoordigd in de bijstand.
Het is dan ook niet verwonderlijk dat re-integratievoorzieningen vooral bij hen worden
ingezet. Dat geldt in sterkere mate voor de activeringsinstrumenten (zie figuur 1.11) dan
voor de participatie-instrumenten (zie figuur 1.10). Bij de participatie-instrumenten nemen
we een sterke groei waar bij jongeren: van 0,13% begin 2015 naar 0,38% begin 2018, een
verdrievoudiging. Bij de activeringsinstrumenten is de groei het sterkst bij personen met
een niet-westerse achtergrond. Voor een groot deel zullen dit ook jongeren zijn. Ook bij
jongeren zien we bij de activeringsinstrumenten een sterke groei, vooral in relatieve zin
(+45%). Personen met een niet-westerse achtergrond en jongeren hebben nogal moeite
met het vinden van werk. Het is dan ook niet verrassend dat gemeenten bij deze groepen
in verhouding steeds zwaarder inzetten op re-integratie.

145

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.10
Personen met een re-integratievoorziening: participatie-instrumenten op peildatum naar kenmerken
(< aow-leeftijd), 2015-2018 (in procenten per groep)a
niet-westerse migranten
westerse migranten
autochtoon

45-64 jaar
27-44 jaar
21-26 jaar

vrouw

scp.nl

man

totaal
0

a

0,1

0,2

0,3

0,4

januari 2018

juli 2017

juli 2016

juli 2015

januari 2017

januari 2016

januari 2015

0,5

0,6

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

146

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.11
Personen met een re-integratievoorziening: activeringsinstrument op peildatum naar kenmerken (< aowleeftijd), 2015-2018 (in procenten per groep)a
niet-westerse migranten
westerse migranten
autochtoon

45-64 jaar
27-44 jaar
21-26 jaar

vrouw

scp.nl

man

totaal
0

1
januari 2018

a

2

3

4

5

juli 2017

juli 2016

juli 2015

januari 2017

januari 2016

januari 2015

6

7

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

1.3.2 Wmo 2015: steeds minder hulp voor 75-plussers
Wmo-voorzieningen zijn met name belangrijk voor ouderen. Zij hebben vooral baat bij de
huishoudelijke hulp en hulpmiddelen en diensten die beschikbaar worden gesteld. Zo
kwam in de eerste helft van 2015 65% van de huishoudelijke hulp bij 75-plussers terecht,
58% van de voorzieningen in de vorm van hulpmiddelen en diensten en 25% van de ondersteuning thuis, terwijl 75-plussers maar 9,3% uitmaken van de totale volwassen bevolking.
Het aandeel Wmo-voorzieningen dat bij ouderen terechtkomt, is echter gedaald. Zo kwam
in de tweede helft van 2017 nog maar 61% van de huishoudelijke hulp bij 75-plussers
terecht, 55% van de hulpmiddelen en diensten en 22% van de ondersteuning thuis, terwijl
het aandeel 75-plussers in de volwassen bevolking is gestegen naar 9,7%. Deze ontwikkeling komt ook tot uitdrukking in het leeftijdspecifieke gebruik van de betrokken voorzie-

147

voorzieningen in het sociaal domein

ningen, dat is weergegeven in de figuren 1.10 tot en met 1.12. Om de vergelijkbaarheid te
vergroten is de schaal van het gebruik (x-as) in deze figuren gelijk gehouden (0%-30%).
Figuur 1.12
Gebruik van de Wmo-voorziening huishoudelijke hulp naar leeftijd van de cliënt, 2015-2017 (in procenten per
groep)a
2017
2e halfjaar

1e halfjaar

2016
2e halfjaar

1e halfjaar

2015

scp.nl

2e halfjaar

1e halfjaar

0

5
≥ 75 jaar

a

10

15

60-74 jaar

45-59 jaar

20

25

30-44 jaar

18-29 jaar

30

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

De daling van het totale gebruik van huishoudelijke hulp (figuur 1.6) blijkt vooral het gevolg
van het afnemende gebruik door de groeiende groep 75-plussers (figuur 1.12). Het aandeel
75-plussers dat huishoudelijke hulp ontvangt, is geleidelijk gedaald van 21,3% in de eerste
helft van 2015 naar 16,3% in de tweede helft van 2017, een daling van 24%. In dezelfde
periode is het aantal 75-plussers in een zorginstelling gedaald van 109.900 naar 103.400
personen (-6%). Houden we hiermee rekening, dan daalt het gebruik van 75-plussers als
percentage van de thuiswonende bevolking nog 1 procentpunt meer: van 23,3% in de eerste helft van 2015 naar 17,5% in de tweede helft van 2017. Ook bij de 60-74-jarigen daalt
het gebruik van huishoudelijke hulp: van 3,2% in de eerste helft van 2015 naar 2,8% in de
tweede helft van 2017 (-12%). Bij de jongere leeftijdsgroepen stijgt het relatieve gebruik,
maar het niveau is en blijft laag.

148

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.13
Gebruik van de Wmo-voorziening ondersteuning thuis naar leeftijd van de cliënt, 2015-2017 (in procenten
per groep)a
2017
2e halfjaar

1e halfjaar

2016
2e halfjaar

1e halfjaar

2015

scp.nl

2e halfjaar

1e halfjaar

0

5
≥ 75 jaar

a

10

15

60-74 jaar

45-59 jaar

20

25

30-44 jaar

18-29 jaar

30

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Het is mogelijk dat ouderen meer gebruik zijn gaan maken van vrij toegankelijke algemene
voorzieningen van huishoudelijke aard. Doorgaans bieden gemeenten een regeling aan
waarbij (bepaalde groepen) huishoudens tegen een vast en lager dan kostendekkend tarief
voor een beperkt aantal uren per week (doorgaans twee à drie uur per week) huishoudelijke hulp kunnen krijgen. De gemeente betaalt dan het verschil tussen het in rekening
gebrachte en het kostendekkende tarief. Helaas zijn geen gegevens beschikbaar over het
gebruik van algemene (huishoudelijke) voorzieningen.

149

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.14
Gebruik van de Wmo-voorziening hulpmiddelen en diensten naar leeftijd van de cliënt, 2015-2017
(in procenten per groep)a
2017
2e halfjaar

1e halfjaar

2016
2e halfjaar

1e halfjaar

2015
2e halfjaar

scp.nl

1e halfjaar

0

5
≥ 75 jaar

a

10

15

60-74 jaar

45-59 jaar

20

25

30-44 jaar

18-29 jaar

30

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Het totale gebruik van ondersteuning thuis is gestegen (figuur 1.6), maar deze groei is voornamelijk ten gunste gekomen van de jongere leeftijdsgroepen. Zo is het gebruik van ondersteuning thuis bij 18-29-jarigen gestegen van 1,3% in de eerste helft van 2015 naar 1,8% in
de tweede helft van 2017 (+33%), maar is het gebruik door 75-plussers in deze periode
gedaald van 4,4% naar 4,2%, een daling van 4% (-5% als percentage van de thuiswonende
bevolking). Mogelijk zijn ouderen meer gebruik gaan maken van dagbesteding, die in de
vorm van een algemene voorziening door gemeenten beschikbaar wordt gesteld. Helaas
zijn hierover geen landelijke gegevens beschikbaar.
Het totale gebruik van voorzieningen in de vorm van hulpmiddelen en diensten is betrekkelijk constant in de tijd (figuur 1.6), maar ook hier is het gebruik bij ouderen afgenomen en
bij jongeren gestegen. Zo is het gebruik van hulpmiddelen en diensten bij 18-44-jarigen
tussen de tweede helft van 2015 en de tweede helft van 2017) geleidelijk gestegen met circa
10% en bij 75-plussers geleidelijk gedaald met circa 10% (-11% als percentage van de thuiswonende bevolking): van 29,6% in de eerste helft van 2015 naar 26,6% in de tweede helft
van 2017 (als percentage van de thuiswonende bevolking van 32,4% naar 28,8%).

150

voorzieningen in het sociaal domein

1.3.3 Jeugdwet: meer gebruik van jeugdhulp zonder verblijf door niet-westerse migranten
Jeugdzorgvoorzieningen worden in belangrijke mate ingezet voor kinderen in de leeftijd
van 4-17 jaar (figuur 1.15). Het gebruik van 0-3-jarigen is laag maar wel sterk oplopend: van
2,2% in de eerste helft van 2015 naar 3,6% in de tweede helft van 2017. In driekwart van de
gevallen betreft het jeugdhulp zonder verblijf en in een kwart van de gevallen verblijft het
kind elders in een pleeggezin of jeugdinstelling. Ook jeugdigen van 18-22 jaar kunnen nog
in bescheiden mate gebruikmaken van de jeugdzorg. In 2015 deed 0,7% van deze groep
beroep op de jeugdzorg, in 2017 was dit opgelopen tot 1,2%. Verlenging van jeugdzorg bij
het bereiken van de 18-jarige leeftijd tot uiterlijk 23-jarige leeftijd is alleen mogelijk als er
géén aanspraak bestaat op een andere voorziening (Wmo, Wlz) of als er sprake is van een
maatregel opgelegd door de rechter. Vanaf 1 juli 2018 is de pleegzorg standaard verlengd
tot 21 jaar (vws/J&V 2018).
Circa 10,3% van de jeugdigen van 4-17 jaar ontving in de eerste helft van 2015 enige vorm
van jeugdzorg; dit is opgelopen naar 11,7% in de tweede helft van 2017. Deze groei is groter
bij de 4-11-jarigen (van 10,1% naar 11,8%) dan bij de 12-17-jarigen (van 10,4% naar 11,5%).
De 12-17-jarigen ontvangen in verhouding meer zorg met verblijf en combinaties van
Jeugdwetvoorzieningen. Ook treft men meer vormen van gedwongen jeugdzorg aan, ten
koste van de reguliere jeugdhulp in het vrijwillige kader. Vanaf 12 jaar kan een kind voor
strafbare feiten worden vervolgd, waardoor vanaf deze leeftijd de jeugdreclassering in
beeld komt.
Het gebruik van jeugdzorg naar migratieherkomst van gezinnen verschilt weinig van die
van autochtoon Nederlandse gezinnen (figuur 1.16).

151

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.15
Gebruik van Jeugdwetvoorzieningen naar leeftijd kind, 2015-2017 (in procenten per groep)a, b
18-22 jaar
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
12-17 jaar
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
4-11 jaar
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0-3 jaar

scp.nl

2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0

a

b

2

4

6

8

10

12

alleen jeugdhulp zonder verblijf

alleen jeugdbescherming

combinatie hulp en bescherming

alleen jeugdhulp met verblijf

alleen jeugdreclassering

combinaties overig

Exclusief de jeugdhulp die wordt geboden op basis van een pgb (tenzij het pgb wordt ingezet via een
erkende zorgaanbieder). De categorie ‘alleen jeugdhulp met verblijf’ is inclusief de combinatie met
jeugdhulp zonder verblijf.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

152

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.16
Gebruik van Jeugdwetvoorzieningen naar migratieherkomst, 2015-2017 (in procenten 0-17-jarigen)a, b
niet-westerse migrant
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
westerse migrant
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
autochtoon

scp.nl

2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0

a

b

1

2

3

4

5

6

7

8

9

alleen jeugdhulp zonder verblijf

alleen jeugdbescherming

combinatie hulp en bescherming

alleen jeugdhulp met verblijf

alleen jeugdreclassering

combinaties overig

Exclusief de jeugdhulp die wordt geboden op basis van een pgb (tenzij het pgb wordt ingezet via een
erkende zorgaanbieder). De categorie ‘alleen jeugdhulp met verblijf’ is inclusief de combinatie met
jeugdhulp zonder verblijf.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Vooral jongeren van niet-westerse herkomst krijgen te maken met jeugdzorg in het
gedwongen kader. In verhouding zijn zij oververtegenwoordigd bij de jeugdbescherming
en de jeugdreclassering (1,6% tegenover 0,8% bij de autochtoon Nederlandse jongeren) en
ondervertegenwoordigd bij de jeugdhulp zonder verblijf (5,8% tegenover 6,7% bij de
autochtone jongeren). Bij jongeren met een niet-westerse achtergrond is de jeugdzorg het
meest toegenomen, zowel in absolute zin (1,4 procentpunt) als in relatieve zin (22%). Deze
groei heeft zich voornamelijk voorgedaan bij de jeugdhulp zonder verblijf. Het percentage
jongeren met een niet-westerse achtergrond dat alleen met jeugdbescherming en jeugdreclassering te maken heeft is gedaald, zelfs meer dan op grond van de algemene trend te
verwachten was. Het gebruik van jeugdzorgvoorzieningen door deze groep is door de
recente sterke groei inmiddels op een vergelijkbaar niveau als dat van autochtone jongeren
153

voorzieningen in het sociaal domein

gekomen, zij het nog steeds met een hoger aandeel gedwongen vormen van jeugdzorg,
ondanks een sterke afname hiervan. Deze sterke afname van het aandeel gedwongen vormen van jeugdzorg bij jongeren met een niet-westerse achtergrond (van 25% in de eerste
helft van 2015 naar 16% in de tweede helft van 2017) heeft mogelijk te maken met de sterke
toename van reguliere jeugdhulp zonder verblijf: van 4,2% in de eerste helft van 2015 naar
5,8% in de tweede helft van 2017. Mogelijk zetten gemeenten bij deze jongeren meer in op
preventie, mede om te voorkomen dat zij in de jeugdbescherming of jeugdreclassering
terechtkomen (zie Forum 2014).
Jongens komen meer in jeugdzorg dan meisjes (figuur 1.17) en hebben meer te maken met
gedrags- en ontwikkelingsproblemen. Meisjes hebben juist meer emotionele problemen
(De Looze et al. 2014).
Figuur 1.17
Gebruik van Jeugdwetvoorzieningen naar geslacht kind, 2015-2017 (in procenten 0-17-jarigen)a, b
meisje
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
jongen
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
scp.nl

2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0

a

b

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

alleen jeugdhulp zonder verblijf

alleen jeugdbescherming

combinatie hulp en bescherming

alleen jeugdhulp met verblijf

alleen jeugdreclassering

combinaties overig

Exclusief de jeugdhulp die wordt geboden op basis van een pgb (tenzij het pgb wordt ingezet via een
erkende zorgaanbieder). De categorie alleen jeugdhulp met verblijf is inclusief de combinatie met
jeugdhulp zonder verblijf.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Jongens en meisjes verschillen niet alleen in niveau van jeugdzorg, maar ook in soort.
Meisjes hebben nauwelijks te maken met jeugdreclassering en combinaties van jeugdhulp.
De toename van het gebruik van jeugdzorg tussen 2015 (eerste halfjaar) en 2017 (tweede
halfjaar) is groter bij meisjes (21%) dan bij jongens (14%). Meisjes zijn in verhouding meer
gebruik gaan maken van jeugdhulp zonder verblijf, jongens van jeugdhulp met verblijf.
154

voorzieningen in het sociaal domein

Tabel 1.3 vat de uitkomsten in bovenstaande figuren samen in indexcijfers, waarbij de halfjaarcijfers zijn opgeteld tot jaarcijfers. De uitkomsten hebben betrekking op 2017 en geven
het resultaat ten opzichte van 2015.
Tabel 1.3
Gebruik van jeugdhulp naar kenmerken van gebruikers in 2017 ten opzichte van 2015 (in indexcijfers, 2015 =
100)
alleen
jeugdhulp
zonder
verblijf

alleen
jeugdhulp met
verblijf

alleen
jeugdbescherming

0-3 jaar
4-11 jaar
12-17 jaar
18-22 jaar

146
108
112
270

181
160
138
154

70
77
72

herkomst

autochtoon
westers
niet-westers

110
115
130

155
136
135

75
79
67

geslacht

jongen
meisje

110
117

158
140

74
73

leeftijd

alleen jeugdreclassering

combinatie hulp en
bescherming

overige
combinaties

111
104
101

127
130
103
135

82
72
79

106
103
95

115
98
104

82
77

102
104

114
108

81
79

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Uit tabel 1.3 blijkt dat vooral bij 18-22-jarigen jeugdhulp zonder verblijf sterk is toegenomen, al blijft het gebruik nog betrekkelijk laag. Naar migratieherkomst zien we dat vooral
jongeren met een niet-westerse achtergrond meer gebruik zijn gaan maken van jeugdhulp
zonder verblijf, terwijl autochtoon Nederlandse jongeren vooral meer gebruik zijn gaan
maken van jeugdhulp met verblijf.
1.4

Hoe verlopen instroom en uitstroom bij deze voorzieningen?

In deze paragraaf geven we antwoord op de vraag hoeveel gebruikers er per halfjaarperiode in- en uitstromen en welke veranderingen in de stromen plaatsvinden. Waar relevant gaan we in op de kenmerken van de instromers en op veranderingen in deze kenmerken. Deze gegevens bieden inzicht in komende veranderingen in de gebruiksomvang van
sociaaldomeinvoorzieningen. Om inzicht in de stromen te geven wordt gebruik gemaakt
van registraties. Een bekend probleem dat bij registraties optreedt is dat het bestand op
enig moment niet (altijd) gelijk is aan het saldo van uitstroom (negatief) en instroom (positief) in de periode daarvoor. Blijkbaar lopen stand- en stroomgegevens in de registraties
niet in de pas. Dit maakt het lastig om een goed beeld te geven van de stromen in het
sociaal domein.
155

voorzieningen in het sociaal domein

1.4.1 Participatiewet: groei bijstand neemt af, groei re-integratie neemt toe
Bijstand: instroom overtreft voortdurend uitstroom, maar steeds minder sterk
Het aantal personen met bijstand neemt vanaf 2015 gestaag toe, stabiliseert nagenoeg in
2016 en daalt geleidelijk vanaf 2017, met een piek in het eerste kwartaal van 2017
(figuur 1.18). De figuur geeft een beeld van de stromen in en uit de bijstand in kwartalen. De
blauw gekleurde balken (bestand begin + uitstroom) geven het totale aantal cliënten aan
het begin van het betrokken kwartaal weer. De groen gekleurde balken geven de instroom
in het betreffende kwartaal weer. De totale balk (inclusief instroom) geeft het aantal personen weer die op enig moment in de betrokken periode een bijstandsuitkering ontvingen.
De instroom is tot en met het eerste kwartaal van 2017 betrekkelijk stabiel met een aantal
dat varieert tussen de 33.000 (tweede kwartaal van 2016) en 39.000 (eerste kwartaal van
2015) personen. Vanaf het tweede kwartaal van 2017 is een duidelijke daling waarneembaar tot een niveau van circa 27.000 instromers. Op jaarbasis is de instroom in 2016
gedaald met 4% ten opzichte van 2015 en in 2017 met 21% ten opzichte van 2015. De uitstroom is instabieler, met piekmomenten rond de derde kwartalen, maar wel steeds lager
dan de instroom. Op jaarbasis zijn de verschillen gering. In 2016 is de uitstroom met
5% gedaald ten opzichte van 2015 en in 2017 met 6%. De stagnerende uitstroom in combinatie met een afnemende instroom duidt erop dat mensen steeds langer bijstand ontvangen. Blijkbaar vormen zij een achterblijvende groep met een grotere afstand tot de
arbeidsmarkt. Dat blijkt ook het geval te zijn. Het aandeel personen dat vier jaar of langer
in bijstand zit, is gestegen van 38% in het eerste kwartaal van 2015 naar 44% in het vierde
kwartaal van 2017.

156

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.18
Ontwikkeling aantal bijstandsuitkeringen tot 65 jaar naar bestand en stromen, 2015-2017 (in aantallen
x 1000)a, b
2017
4e kwartaal
3e kwartaal
2e kwartaal
1e kwartaal
2016
4e kwartaal
3e kwartaal
2e kwartaal
1e kwartaal
2015
4e kwartaal
3e kwartaal
scp.nl

2e kwartaal
1e kwartaal
0

50.000 100.000 150.000 200.000 250.000 300.000 350.000 400.000 450.000 500.000

aantal begin, exclusief uitstroom

a
b

uitstroom

nieuwe instroom

herhaalde instroom

De stand aan het begin van de periode wordt in de figuur gepresenteerd door de uitstroom bij bestand
begin excl. uitstroom op te tellen.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Bij de bijstand is de instroom gedaald van 0,74% van de beroepsbevolking (21 jaar tot aowleeftijd) in het eerste halfjaar van 2015 naar 0,54% in het tweede halfjaar van 2017, een
daling van 27% (figuur 1.19).

157

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.19
Instroom in de bijstand naar kenmerken (< aow-leeftijd), 2015-2017 (in procenten)a

niet-westerse migrant
westerse migrant
autochtoon

55-AOW-leeftijd
45-54 jaar
35-44 jaar
25-34 jaar
21-24 jaar

vrouw

totaal

0,5
0,0

a

scp.nl

man

0,5

1,0

1,5

2,0

2e halfjaar 2017

2e halfjaar 2016

2e halfjaar 2015

1e halfjaar 2017

1e halfjaar 2016

1e halfjaar 2015

2,5

3,0

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Deze daling is niet voor alle demografische groepen even sterk. Bij westerse migranten
(-38%), 25-34-jarigen (-37%) en mannen (-33%) daalt de instroom in bijstand naar verhouding sterker dan bij 55-plussers (-10%), 21-24-jarigen (-14%) en vrouwen (-21%). De daling
van de instroom bij personen met een niet-westerse achtergrond beweegt zich op een
gemiddeld niveau. Wanneer de gegevens over de instroom worden vergeleken met het
gebruik (zie figuur 1.8) valt op dat de ontwikkelingen een scherper beeld laten zien en wijzen op een verdere afname van het gebruik van bijstand. Maar dit beeld is niet voor alle
groepen hetzelfde. Zo daalt de instroom van 25-34-jarigen in de bijstand betrekkelijk sterk
maar die van 55-plussers nauwelijks. Ook de instroom van personen met een nietwesterse achtergrond neemt vanaf het eerste halfjaar van 2017 sterk af.

158

voorzieningen in het sociaal domein

Re-integratievoorzieningen: loonkostensubsidie groeit weer, beschut werk stagneert
Begin 2015 hadden gemeenten ongeveer 215.000 re-integratievoorzieningen uitstaan
(figuur 1.20). Dit aantal is geleidelijk toegenomen tot circa 240.000 voorzieningen in het
begin van de tweede helft van 2017 en bijna 256.000 voorzieningen eind 2017. Er zit geen
regelmatig maar wel een fluctuerend patroon in de in- en uitstroom. Per saldo is de
instroom in de tweede helft van 2017 circa 6% hoger dan in de eerste helft van 2015 en is
de uitstroom met 1% nagenoeg gelijk.
Figuur 1.20
Ontwikkeling totaal aantal re-integratievoorzieningen naar bestand en stromen, 2015-2017 (in aantallen
x 1000)a, b, c
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017

2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016

scp.nl

2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0

50.000

100.000

aantal begin, exclusief uitstroom

a

b
c

150.000

200.000

uitstroom

250.000

300.000

350.000

instroom

Vanaf 1 januari 2013 wordt niet langer uitvraag gedaan naar re-integratietrajecten, maar naar re-integratievoorzieningen. Een voorziening kan bestaan uit meerdere trajecten. De figuur is inclusief personen die binnen de waargenomen periode zowel zijn ingestroomd als uitgestroomd; deze personen tellen dus dubbel mee.
De stand aan het begin van de periode wordt in de figuur gepresenteerd door de uitstroom bij bestand
begin excl. uitstroom op te tellen.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Het verloop binnen re-integratievoorzieningen is groot. Van het totale bestand op 1 januari
2015 stroomde 31% het eerste halfjaar uit, tegenover 28% in het tweede halfjaar van 2017.
De gemiddelde duur van een re-integratievoorziening is dus iets toegenomen.
De participatie-instrumenten vormen circa 10% van het totale aantal re-integratievoorzieningen van gemeenten (cijfers voor 2017). Ze zijn echter wel belangrijk voor het verkrijgen
en behouden van werk en vergen in verhouding ook veel van het budget. De inzet van participatievoorzieningen vertoont een C-vormig verloop (figuur 1.21). Dit komt omdat de
gemeentelijke verordeningen waarin de nieuwe Participatiewetvoorzieningen geregeld
moesten worden, pas halverwege 2015 gereed hoefden te zijn. Dit betekent dat de nieuwe
159

voorzieningen in het sociaal domein

Participatiewetvoorzieningen pas in de loop van 2015 door gemeenten werden ingezet en
een groei pas in het tweede halfjaar van 2016 zichtbaar werd. Daarna zien we dan ook een
relatief sterke groei van de inzet van participatie-instrumenten.
Figuur 1.21
Ontwikkeling aantal participatie-instrumenten naar bestand en stromen, 2015-2017 (in aantallen x 1000)a, b, c
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017

2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016

scp.nl

2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0

5.000

10.000

15.000

aantal begin, exclusief uitstroom

a

b
c

20.000
uitstroom

25.000

30.000

35.000

40.000

instroom

Vanaf 1 januari 2013 wordt niet langer uitvraag gedaan naar re-integratietrajecten, maar naar re-integratievoorzieningen. Een voorziening kan bestaan uit meerdere trajecten. De figuur is inclusief personen die binnen de waargenomen periode zowel zijn ingestroomd als uitgestroomd; deze personen
tellen dus dubbel mee.
De stand aan het begin van de periode wordt in de figuur gepresenteerd door de uitstroom bij bestand
begin excl. uitstroom op te tellen.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Omdat re-integratie-instrumenten bedoeld zijn voor het verkrijgen en behouden van werk
gaan we wat dieper in op de in- en uitstroom van participatie-instrumenten (figuur 1.22 en
1.21). We kijken vooral naar de inzet van de loonkostensubsidie, de job coaching, de participatieplaats en beschut werk. De gesubsidieerde arbeid wordt niet afzonderlijk in beeld
gebracht omdat dit een uitstervende voorziening is. Eind 2017 waren er nog maar
670 wiw/id-banen beschikbaar. Ook beschut werk blijft buiten beeld. Omdat er in de
periode 2015-2017 nog weinig plaatsen voor beschut werk zijn gerealiseerd, kunnen hier
nog geen zinvolle stroomcijfers worden weergegeven. In 2017 moesten volgens het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (szw) een kleine 2600 plaatsen beschut zijn
ingericht. Eind 2017 waren er 1180 plaatsen gerealiseerd (tk 2017/2018b). De realisaties blijven dus (nog) sterk achter bij de opgaven die aan gemeenten zijn gesteld. Vanaf 1 januari
2017 kunnen ook burgers een aanvraag voor beschut werk indienen en hier wordt veelvuldig gebruik van gemaakt. Het aantal door het uwv uitgebrachte positieve adviezen voor
een beschutte werkplek is mede daardoor opgelopen van circa 500 begin 2017 tot 2150
160

voorzieningen in het sociaal domein

eind 2017.16 Het ministerie van szw verwacht dat na de stroeve start en de inzet van extra
instrumenten het gebruik van beschut werk zal verbeteren en meer in lijn zal gaan lopen
met de inzet van plaatsen voor beschut werk (tk 2017/2018b).
Het aantal personen met een loonkostensubsidie vertoont na een terugslag rond de transitie weer een stijgende lijn (figuur 1.22).
Figuur 1.22
Ontwikkeling van loonkostensubsidies naar bestand en stromen, 2015-2017 (in aantallen gebruikers)a
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017

2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016

scp.nl

2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0

a

2.000

4.000

6.000

8.000

10.000

12.000

14.000

16.000

aantal begin loonkostensubsidie tijdelijk,
exclusief uitstroom

uitstroom loonkostensubsidie Participatiewet

aantal begin loonkostensubsidie
Participatiewet, exclusief uitstroom

instroom loonkostensubsidie tijdelijk

uitstroom loonkostensubsidie tijdelijk

instroom loonkostensubsidie Participatiewet

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Het aantal personen met een loonkostensubsidie is in de periode 2015-2017 sterk gestegen. Deze stijging is voornamelijk in 2017 tot stand gekomen en komt vooral voor rekening
van de nieuwe loonkostensubsidie op basis van de Participatiewet. In 2015 is de nieuwe
(permanente) loonkostensubsidie ingevoerd, die niet meer uit het participatiebudget maar
– net als de andere re-integratievoorzieningen – uit het inkomensdeel van de Participatiewet wordt gefinancierd.17 De dip in het toekennen van loonkostensubsidies in 2015 houdt
(vermoedelijk) verband met de late invoering van de loonkostensubsidie Participatiewet en
een sterke vermindering van toekenningen van de tijdelijke loonkostensubsidie vanaf
1 januari 2015. Omdat de betreffende gemeentelijke verordeningen pas halverwege 2015
gereed hoefden te zijn, daalde het totale aantal personen met een loonkostensubsidie
aanvankelijk. In de tweede helft van 2016 zien we weer een duidelijke toename van de
inzet van de loonkostensubsidie als instrument voor re-integratie.

161

voorzieningen in het sociaal domein

De re-integratievoorzieningen die betrekking hebben op participatieplaatsen tonen eveneens een teruggang in de periode na de decentralisatie, maar tonen daarna geen herstel
(figuur 1.23). Participatieplaatsen zijn bedoeld voor mensen met een kleine kans op werk;
zij kunnen dan werkervaring opdoen en krijgen hiervoor van de gemeente een premie.
De werkgever zorgt voor begeleiding.
Figuur 1.23
In- en uitstroom van de re-integratievoorziening participatieplaats, 2015-2017 (in aantallen gebruikers)a
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017

2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016

scp.nl

2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0

5.000

10.000

aantal begin, exclusief uitstroom

a

15.000
uitstroom

20.000

25.000

instroom

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

In het eerste halfjaar van 2015 bezetten ruim 19.000 personen een participatieplaats in het
kader van de re-integratie. In de tweede helft van 2015 daalde de instroom en daarmee het
gebruik van participatieplaatsen. Vanaf de eerste helft van 2016 lijkt het gebruik van participatieplaatsen te stabiliseren rond een aantal van circa 15.000 personen.
Begeleiding op de werkplek (job coaching) is nog een kleine maar wel snelgroeiende voorziening. In de eerste helft van 2015 werden 270 mensen begeleid op de werkplek; dit is
opgelopen tot 2040 in de tweede helft van 2017. Begeleiding op de werkplek vanuit de
gemeente wordt heel verschillend vormgegeven: vanuit een externe organisatie of door de
werkgever zelf. Er zijn ook gemeenten die jobcoaches binnen de eigen organisaties hebben.
De instroom blijkt vooral bij personen met een niet-westerse achtergrond, jongeren
(18-24 jaar) en ouderen (55-64 jaar) in de beroepsbevolking toe te nemen (figuur 1.24).
Dit zijn betrekkelijk kwetsbare groepen in de beroepsbevolking.

162

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.24
Instroom in re-integratievoorzieningen naar kenmerken, 2015-2017 (in procenten)a
migratieherkomst
niet-westerse migranten

westerse migranten

autochtoon

leeftijd
55-64 jaar

45-54 jaar

35-44 jaar

scp.nl

25-34 jaar

18-24 jaar
0,0

a

0,5

1,0

2e halfjaar 2017

2e halfjaar 2016

1e halfjaar 2017

1e halfjaar 2016

1,5

2,0

2,5

2e halfjaar 2015

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2011-2017) scp-bewerking

De instroom bij niet-westerse migranten is geleidelijk toegenomen van 1,63% naar 1,99%,
een groei van gemiddeld ruim 5% per halfjaar. Vergelijkbare groeicijfers treffen we aan bij
jongeren (4%) en ouderen (6%) in de beroepsbevolking.
Wsw en Wajong: (sterke) beperking van de instroom
Hoewel de Wsw en de Wajong niet onder de Participatiewet vallen, hebben de veranderingen in de toegang tot deze regelingen belangrijke gevolgen voor de Participatiewet.
Daarom gaan we hier kort in op de ontwikkelingen in de in- en uitstroom van de Wsw en
Wajong.
Vóór 2015 was de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) een belangrijk instrument om mensen met een beperkt arbeidsvermogen te laten participeren. De toegang tot de sociale
werkvoorziening is vanaf 1 januari 2015 afgesloten, maar personen die tot die datum een
arbeidscontract bij een sociale werkplaats hadden, blijven hun voorziening houden.
163

voorzieningen in het sociaal domein

Mensen met een vergelijkbaar profiel zijn vanaf 2015 aangewezen op een re-integratievoorziening, eventueel in combinatie met een bijstandsuitkering of een baan in het kader
van de banenafspraak.
Bij de Wsw zien we een sterke daling van de instroom, tot nagenoeg nihil in 2015, en een
geleidelijke daling van de uitstroom. Per saldo is het totale aantal Wsw’ers (werknemersbestand) gedaald met 6,4% in 2015, 5,1% in 2016 en 4,6% in 2017 (Wsw-statistiek van
Panteia: Harteveld et al. 2016; Harteveld et al. 2017; Flapper et al. 2018). Eind 2017 waren er
86.960 personen met een Wsw-voorziening, tegenover 102.860 personen begin 2015.
Ook de instroom in de Wajong is in 2015 sterk gedaald. Deze daling houdt verband met de
beperking van de toegang tot personen die duurzaam geen arbeidsvermogen hebben. In
de periode 2010-2014 stroomden gemiddeld 19.900 jongeren per jaar in en 5200 jongeren
per jaar uit, wat leidde tot een groei van het aantal uitkeringen met circa 5% per jaar. In de
periode 2015-2017 is de instroom beperkt tot circa 4470 jongeren per jaar, terwijl de uitstroom is toegenomen tot 6200 jongeren per jaar. Door dit negatieve stroomsaldo is het
aantal jongeren met een Wajong-uitkering in de periode 2015-2017 gedaald met bijna
1% per jaar tot 245.800 eind 2017 (uwv Monitor Arbeidsparticipatie: Brakel et al. 2016;
Stoutjesdijk et al. 2016; Dumhs et al. 2018).
1.4.2 Wmo 2015: grote schommelingen in stromen
De stroomgegevens over de Wmo in de gmsd hebben niet betrekking op cliënten maar op
arrangementen. Het cbs, die deze gegevens verzamelt, probeert alle door gemeenten aangeleverde gegevens te herleiden tot een beperkt aantal typen arrangementen. Er zijn echter volgens het cbs praktijksituaties bij gemeenten waarin deze aanpak niet tot juiste
aantal arrangementen leidt. Dit betekent dat het aantal arrangementen een iets minder
betrouwbaar beeld geeft dan het aantal cliënten. Verder blijkt uit de cijfers over instroom
en uitstroom dat administratieve praktijken een vertekend beeld van de werkelijke in- en
uitstroom kunnen geven. Zo zijn er grote verschillen tussen in- en uitstroom in het eerste
en het tweede halfjaar. Dit wijst op een 1 januari-effect, waarbij cliënten bij het einde van
een lopend jaar worden uitgeschreven en bij continuering van het gebruik het jaar erop
weer worden toegevoegd aan het cliëntenbestand.18
De Wmo-cijfers over instroom en uitstroom laten een betrekkelijk grote dynamiek zien bij
de ondersteuning thuis en de huishoudelijke hulp, en een betrekkelijk geringe dynamiek bij
de hulpmiddelen en diensten (figuur 1.25). De gemiddelde instroom, uitgedrukt als percentage van het totale bestand aan het begin van een halfjaarperiode, komt bij de ondersteuning thuis uit op 41%, bij de huishoudelijke hulp op 30% en bij de hulpmiddelen en diensten op 9%. De gemiddelde uitstroom komt aanzienlijk hoger uit, maar hieraan moeten bij
betrekkelijk constant gebruik administratieve redenen ten grondslag liggen. Bij ondersteuning thuis en huishoudelijke hulp zijn eerstejaars- en tweedejaarscijfers beter met elkaar
vergelijkbaar dan cijfers van opeenvolgende perioden. Bij ondersteuning thuis is duidelijk
te zien dat gemeenten hier pas per 1 januari 2015 (geheel) verantwoordelijk voor zijn
gesteld.
164

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.25
In- en uitstroom van Wmo-voorzieningen naar type voorziening, 2015-2017 (in aantallen arrangementen
x 1000)a, b, c
hulpmiddelen en diensten
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
ondersteuning thuis
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015

scp.nl

hulp bij huishouden
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0

200.000

400.000

600.000

aantal begin, exclusief uitstroom

a
b
c

800.000

uitstroom

1.000.000

1.200.000 1.400.000

instroom

De stand aan het begin van de periode wordt in de figuur gerepresenteerd door de uitstroom bij stand
begin exclusief uitstroom op te tellen.
In de figuur zijn nettostromen van cliënten weergegeven. Iemand die in het eerste halfjaar is ingestroomd en weer uitgestroomd telt niet mee.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking)

1.4.3 Jeugdwet: meer jeugdhulp door wijkteam, daling ondertoezichtstelling stokt
Bij de in- en uitstroom van jeugdzorgvoorzieningen gaat het in de cbs-registratie niet om
personen maar om trajecten. Een traject is een periode waarin een bepaalde vorm van
jeugdhulp, jeugdreclassering of jeugdbescherming wordt verleend.19 De in- en uitstroom
wordt volgens het cbs vertekend door de wijze van registratie in de ggz. In de jaren
2015-2017 mochten jeugd-ggz-aanbieders nog declareren op basis van zogenoemde
diagnose-behandelcombinatie, waardoor hun administratie nog regelmatig op deze systematiek was ingericht. Door deze manier van registreren is het aantal inschrijvingen op
1 januari en uitschrijvingen op 31 december relatief zeer groot en geeft het een vertekend
beeld van de werkelijke in- en uitstroom in deze jaren.

165

voorzieningen in het sociaal domein

In totaal werden in 2017 bijna 550.000 jeugdhulptrajecten uitgevoerd voor ruim 392.000
jeugdigen (excl. jeugdigen met uitsluitend een pgb). Dit komt neer op 1,40 trajecten per
jeugdige. In 2015 ging het om 1,38 trajecten per jeugdige en in 2016 om 1,36 trajecten. Bij
jeugdbescherming werden in 2017 ruim 42.500 trajecten uitgevoerd en bij de jeugdreclassering bijna 12.500. De daling van het aantal trajecten in de jeugdbescherming in de
periode 2015-2017 (-5%) is in lijn met de daling van het aantal cliënten (-6%). Bij de jeugdreclassering is het aantal trajecten sneller gedaald (-15%) dan het aantal cliënten (-10%).
De in- en uitstroom toont bij de jeugdhulp een wisselend patroon (figuur 1.26).
Bij de jeugdhulp met verblijf is het gebruik tussen het eerste halfjaar van 2015 en het
tweede halfjaar van 2017 monotoon gestegen (met 17% in totaal), bij de jeugdhulp zonder
verblijf is het gebruik – met lichte golfbewegingen – nagenoeg gelijk gebleven en bij de
hulp verleend door wijkteams zien we een verdrievoudiging van de totaal verleende hulp.
Bij de jeugdhulp zien we sterke verschillen in in- en uitstroom in het eerste en tweede halfjaar. Bij de jeugdhulp zonder verblijf en de wijkteams is in de eerste halfjaarperioden de
instroom beduidend hoger dan de uitstroom; bij de wijkteams is de instroom en uitstroom
in de tweede halfjaarperioden betrekkelijk in evenwicht, terwijl bij de jeugdhulp zonder
verblijf de uitstroom beduidend hoger is dan de instroom. Bij jeugdhulp met verblijf overtreft de instroom in de eerste halfjaarperioden de uitstroom ruimschoots met gemiddeld
6000 trajecten (ruim 8% van de stand aan het begin van elk halfjaar), in het tweede halfjaar overtreft de uitstroom de instroom echter met gemiddeld 1350 trajecten. Per saldo
leidt dit tot een toenemend gebruik. Het positieve saldo van instroom minus uitstroom in
de eerste halfjaarperioden vertoont overigens een dalende trend (van 7500 trajecten in
2015 naar 5000 trajecten in 2017), wat duidt op een stabilisatie van het gebruik.
Het aantal trajecten dat door wijkteams wordt ingezet is door de toegenomen instroom
sterk gestegen. De instroom kwam in 2015 uit op ruim 45.000 trajecten en in 2017 op
74.000 trajecten. De uitstroom bleef daar met 18.400 respectievelijk 52.450 trajecten ruimschoots bij achter, wat een sterk toenemend gebruik impliceert. De cijfers over hulp verleend door de wijkteams kennen helaas wel enige beperkingen. Er bestaat met name
onduidelijkheid over de mate waarin activiteiten van wijkteams wel en niet als maatwerkvoorziening worden aangemerkt. De toename bij hulp door wijk- en buurtteams kan volgens het cbs deels een registratie-effect zijn, omdat enkele gemeenten deze informatie pas
in 2016 of 2017 voor het eerst aan het cbs hebben geleverd. Bij de jeugdhulp zonder verblijf
is het beeld golvend. De in- en uitstroom verschillen sterk per halfjaarperiode en er is geen
duidelijke trend waarneembaar. Dit duidt op een betrekkelijk stabiele ontwikkeling van het
gebruik van jeugdhulp zonder verblijf.

166

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.26
In- en uitstroom bij jeugdhulp, 2015-2017 (in aantallen trajecten)a, b
jeugdhulp met verblijf
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
jeugdhulp zonder verblijf
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015

scp.nl

jeugdhulp wijkteam
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0

50.000

100.000

150.000

aantal begin, exclusief uitstroom

a

b

200.000

uitstroom

250.000

300.000

350.000

instroom

De figuur is inclusief trajecten van personen die binnen de waargenomen periode zowel zijn ingestroomd als uitgestroomd; deze trajecten tellen dus dubbel mee. Jeugdhulp zonder verblijf is exclusief
jeugdhulp verleend door wijkteams. De instroom is inclusief herhaald beroep (jeugdigen die in de vijf
jaar voorafgaand aan de verslagperiode ook jeugdhulp hebben ontvangen).
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

De huisarts is de belangrijkste verwijzer naar de jeugdhulp, maar de gemeentelijke toegang
wordt steeds belangrijker, met name bij zorg met verblijf (figuur 1.27).20 Bij dit verwijspatroon moet wel rekening worden gehouden met een registratie-effect, omdat het aantal
trajecten waarvan de verwijzer onbekend is sterk is afgenomen. Dit geldt met name voor
de zorg met verblijf, omdat de registratie hiervan pas in 2015 is gestart en een groot deel
van de kinderen toen reeds zorg met verblijf ontvingen en deels zijn blijven ontvangen.

167

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.27
Verwijzer naar de jeugdhulp (vrijwillig kader) bij gestarte trajecten, 2015-2017 (in procenten)a
jeugdhulp met verblijf
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
jeugdhulp zonder verblijf
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
jeugdhulp wijkteam
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015

a

10

20

30

40

50

60

70

80

gemeentelijke toegang

jeugdarts

medisch specialist

huisarts

gecertificeerde
instelling

geen verwijzer

90

100

verwijzer
onbekend

scp.nl

0

2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Figuur 1.27 maakt duidelijk dat gemeenten in de eerste helft van 2015 een betrekkelijk
ondergeschikte rol speelden bij de toegang tot de jeugdhulp. De gemeente was toen verantwoordelijk voor ruim 12% van de jeugdhulptrajecten; dit aandeel is opgelopen naar
20% in de tweede helft van 2015 en tot 27% in de tweede helft van 2016, waarna het in
2017 lijkt te stabiliseren rond de 29%. De stijging van het gemeentelijke aandeel is voornamelijk ten koste gegaan van de verwijzing door de huisarts, wiens aandeel in verwijzingen
is gedaald van 50% in de eerste helft van 2015 naar 38% in de tweede helft van 2016 en
37% in de tweede helft van 2017. Opmerkelijk is dat bij ruim 10% van trajecten geen verwijzer aanwezig is.
De (huis)arts is bij de jeugdhulp zonder verblijf de belangrijkste verwijzer. Bij de jeugdhulp
met verblijft komen veel verwijzingen van gecertificeerde instellingen, die gerechtelijke
maatregelen uitvoeren in het kader van de jeugdbescherming en jeugdreclassering. Vanaf

168

voorzieningen in het sociaal domein

de eerste helft van 2016 is het verwijspatroon betrekkelijk stabiel, zowel bij de hulp met als
bij hulp zonder verblijf.
De in- en uitstroom bij jeugdzorg die wordt verstrekt in het gedwongen kader toont eveneens een wisselend beeld (figuur 1.28).
Figuur 1.28
In- en uitstroom jeugdbescherming en jeugdreclassering, 2015-2017 (in aantallen trajecten)a, b
jeugdbescherming ondertoezichtstelling
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
jeugdbescherming voogdij
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
jeugdreclassering
2e halfjaar 2017
1e halfjaar 2017
2e halfjaar 2016
1e halfjaar 2016
scp.nl

2e halfjaar 2015
1e halfjaar 2015
0

5.000

10.000

15.000

bestand begin, exclusief uitstroom

a

b

20.000
uitstroom

25.000
instroom

30.000

35.000

herhaalde instroom

De instroom is inclusief herhaald beroep (jeugdigen die in de vijf jaar voorafgaand aan de verslagperiode deze voorziening ook hebben ontvangen). Deze cijfers wijken af van de StatLine-tabellen (cbs),
omdat daarin is gerekend vanaf 1-1-2015 (en in deze figuur vanaf 2-1-2015). Het probleem met de StatLine-tabellen is dat veel gemeenten om administratieve redenen personen die al Jeugdwetvoorzieningen ontvingen, in verband met de transitie als nieuwe cliënt hebben geregistreerd.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

De uitstroom is betrekkelijk hoog bij de jeugdreclassering (circa 40%), maar betrekkelijk
laag bij de ondertoezichtstelling (circa 25%) en zeer laag bij de voogdij (circa 10%). Deze
verschillen hangen samen met de gemiddelde duur van de trajecten, die bij de jeugdreclassering korter zijn dan bij de jeugdbescherming. Bij de voogdij gaat het om een betrekkelijk

169

voorzieningen in het sociaal domein

lange duur. Zo duurt gemiddeld 13% van de jeugdreclasseringstrajecten twee jaar of langer,
bij de ondertoezichtstellingen is dit 42% en bij de voogdij 63%.
Bij de ondertoezichtstelling (jeugdbescherming) was de uitstroom aanvankelijk veel hoger
dan de instroom (–2000 op een totaal halfjaarlijks bestand van circa 25.000), wat leidde tot
een dalend gebruik. Dit saldo nam af tot circa –500 trajecten in 2016 en werd met circa
70 trajecten in 2017 zelfs positief. Dit betekent dat aan de daling van ondertoezichtstelling
in 2017 een einde is gekomen. Bij de voogdij is het beeld omgekeerd: daar overtrof de
instroom aanvankelijk de uitstroom (+225 op een totaal halfjaarlijks bestand van circa
9000), wat leidde dat een stijgend gebruik. Deze toename van het saldo is in 2017 afgevlakt
naar een saldo van 90 trajecten, maar of deze daling zal doorzetten is door het wisselende
patroon van in- en uitstroom niet duidelijk.
Bij de jeugdbescherming zagen we in het recente verleden twee tegengestelde ontwikkelingen: er is een afname van het aantal jeugdigen die onder toezicht zijn geplaatst en een
toename van het aantal jeugdigen die onder voogdij zijn gesteld. De toename van de
voogdij ten opzichte van de ondertoezichtstelling (ots) heeft onder meer te maken met
nieuwe kinderbeschermingswetgeving, die tot doel heeft voogdij in te zetten zodra blijkt
dat ots onvoldoende perspectief biedt.21 Maar er speelt meer. In de beginjaren van deze
eeuw was het aantal ondertoezichtstellingen van kinderen sterk gestegen als gevolg van
ernstige incidenten die zich bij de jeugdzorg hebben voorgedaan, zoals met Savanna in
2004 en het Maasmeisje in 2006. De afname nu heeft vermoedelijk te maken met de
terugkeer naar een meer reguliere situatie in combinatie met meer aandacht voor preventie en vroegsignalering. In 2017 leek de daling van de ots tot staan te zijn gebracht en leek
ook de voogdij te stabiliseren.
Wat betreft instroom in de jeugdzorg naar kenmerken van gebruikers blijken enige verschillen op te treden (figuur 1.29).
Bij de meeste groepen zien we de instroom toenemen, maar in verhouding neemt deze
het meest toe bij jongeren met een niet-westerse achtergrond (20% in twee jaar tijd) en
0-3-jarigen (12% in twee jaar tijd). De toename van de instroom deze twee groepen kan
wijzen op een verhoogde aandacht voor preventie.

170

voorzieningen in het sociaal domein

Figuur 1.29
Instroom in de jeugdzorg naar kenmerken, 2015-2017 (in procenten)a, b
migratieherkomst
niet-westerse migrant

westerse migrant

autochtoon

leeftijd
18-22 jaar

12-17 jaar

scp.nl

4-11 jaar

0-3 jaar

0,0

0,5
2e halfjaar 2017

a
b

1,0
2e halfjaar 2016

1,5

2,0

2,5

2e halfjaar 2015

Vanwege grote verschillen tussen het eerste en tweede halfjaar zijn hier alleen de (lagere) cijfers van het
tweede halfjaar weergegeven.
2017 betreft voorlopige cijfers.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2011-2017) scp-bewerking

1.5

Samenvatting

In dit hoofdstuk zijn de ontwikkelingen beschreven van het voorzieningengebruik in het
gedecentraliseerde sociaal domein. Dit zijn voorzieningen die in het kader van de Participatiewet, de Wmo en de Jeugdwet beschikbaar worden gesteld. Vanaf 2017 is het accent
meer komen te liggen op inhoudelijke en procesmatige vernieuwingen: een meer integrale
werkwijze, het meer bieden van maatwerk, het waar mogelijk inzetten van het eigen netwerk, het inzetten op meer preventieve activiteiten, het vervangen van zwaardere door
lichtere voorzieningen, het meer stimuleren van zelfredzaamheid en het meer sturen op
effectieve en efficiënte oplossingen. Deze transformatie zou tot uitdrukking moeten
komen door minder inzet van gemeentelijke voorzieningen, meer inzet van lichtere voorzieningen en meer inzet van algemene voorzieningen. Waar mogelijk is in dit hoofdstuk
ingegaan op de relatie tussen de in gang gezette transformatie en het gebruik van voorzieningen.
171

voorzieningen in het sociaal domein

In dit hoofdstuk zijn de volgende drie deelvragen beantwoord:
1 Hoe verloopt het gebruik van voorzieningen in het sociaal domein?
2 Wie gebruiken deze voorzieningen en verandert dit gebruik?
3 Hoe verlopen instroom en uitstroom bij deze voorzieningen?
Bij het beantwoorden van deze vragen onderscheidden we zes halfjaren in de periode
2015-2017. Daarbij hebben we – waar mogelijk – een verband gelegd met de informatie die
is ontsloten in de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (gmsd). Voor de Participatiewet
en de Jeugdwet vindt integrale gegevensverzameling plaats, maar gegevens voor de Wmo
worden vrijwillig verstrekt. Om toch een landelijk beeld van het Wmo-gebruik te krijgen
hebben we gegevens van gemeenten die aan de Wmo-registratie hebben deelgenomen,
per type gemeente opgehoogd naar landelijke totalen. Dit betekent dat voor de uitkomsten van de Wmo enige terughoudendheid moet worden betracht.
Ondanks de opleving die de economie vanaf 2014 vertoont is het aantal bijstandsuitkeringen, mede door de asielmigratie, tot de eerste helft van 2017 blijven stijgen. Pas daarna
zette een lichte daling in, die eind 2017 weer leek te stagneren. De personen met een nietwesterse achtergrond vormen ongeveer de helft van alle mensen met een bijstandsuitkering, terwijl zij maar een zevende uitmaken van de totale beroepsbevolking. De stagnerende uitstroom in combinatie met een afnemende instroom duidt op een langer verblijf
van de zittende bijstandsontvangers: een hardere kern met een grotere afstand tot de
arbeidsmarkt. De inzet van re-integratie-instrumenten kende vanwege invoeringsproblemen aanvankelijk een kleine terugslag, maar in de tweede helft van 2016 keerde het beeld
en nam het aantal ingezette re-integratie instrumenten gestaag toe. In de tweede helft van
2017 was deze toename zelfs als fors aan te merken: 7% voor de activeringsinstrumenten
en 18% voor de participatie-instrumenten vergeleken met het eerste halfjaar van 2017. Dat
geldt met name voor de loonkostensubsidies, terwijl de inzet van beschut werk sterk tot op
heden achterblijft bij de door het Rijk gestelde doelen.
Het aandeel personen met een niet-westerse achtergrond is aanzienlijk, zowel in de bijstand (zeven keer meer gebruik dan autochtone Nederlanders) als bij de re-integratie voorzieningen (zes keer meer gebruik). Het gebruik van de bijstand is tussen 2015 (eerste halfjaar) en 2017 (tweede halfjaar) vooral toegenomen bij jongeren (20%) en ouderen (9%) in
de beroepsbevolking, bij een gemiddelde groei van 5%. Ook personen met een niet-westerse achtergrond hebben een groter beroep op de bijstand gedaan en omdat de omvang
van deze groep ook is toegenomen is hun aandeel in de totale bijstand opgelopen van 46%
in 2015 naar 51% in 2017, terwijl zij maar 14% van de beroepsbevolking uitmaken. Het
gebruik van re-integratievoorzieningen volgt globaal de ontwikkelingen in de bijstand. Bij
de participatie-instrumenten zien we een sterk gestegen inzet bij jongeren, bij de activeringsinstrumenten is de inzet bij personen met een niet-westerse achtergrond sterk toegenomen. Gezien hun moeilijke positie op de arbeidsmarkt is het niet verwonderlijk dat
gemeenten steeds meer aandacht voor hen hebben.
Het totale gebruik van maatwerkvoorzieningen in de Wmo is betrekkelijk stabiel. Het
totale gebruik is tussen de tweede halfjaren van 2015 en 2017 met ruim 1% gedaald. Dit is
172

voorzieningen in het sociaal domein

het saldo van een daling van het gebruik van huishoudelijke hulp (-14%) en een stijging van
het gebruik van voorzieningen voor ondersteuning thuis (+16%). Het gebruik van hulpmiddelen en diensten is betrekkelijk stabiel in de tijd. In de tweede helft van 2017 maakten
1.279.000 personen gebruik van een Wmo-maatwerkvoorziening. Omdat het aantal voorzieningen per persoon is gestegen, komt het aantal unieke cliënten in de tweede van 2017
met 972.000 circa 24% lager uit.
Tussen de eerste helft van 2015 en de tweede helft van 2017 zijn Wmo-maatwerkvoorzieningen in verhouding steeds minder bij ouderen en steeds meer bij jongere leeftijdsgroepen terechtgekomen. Omdat het totale gebruik van huishoudelijk hulp is gedaald en
vooral de toenemende groep ouderen afhankelijk is van huishoudelijke hulp, is het gebruik
bij ouderen sterk afgenomen. Het aantal 75-plussers dat huishoudelijke hulp ontvangt is
geleidelijk gedaald van 21,3% in de eerste helft van 2015 naar 16,3% in de tweede helft van
2017, een daling van 24% in drie jaar tijd. Bij de ondersteuning thuis is de daling minder
sterk (-4%), evenals bij de woon- en vervoersvoorzieningen (-10%). Het is helaas niet
bekend in welke mate ouderen hiervoor gecompenseerd zijn door de inzet van algemene
voorzieningen.
Het totale aantal jongeren dat gebruikmaakt van jeugdzorg is van het eerste halfjaar van
2015 tot het tweede halfjaar van 2017 met ruim 13% toegenomen (2,5% per halfjaar) tot
een totaal van bijna 361.000 unieke gebruikers, inclusief ontvangers van een pgb. Zowel de
jeugdhulp zonder verblijf als de jeugdhulp met verblijf is in deze periode sterk toegenomen
(respectievelijk met 19% en 16%). Van een afschaling van jeugdhulp is daarom (nog) geen
sprake. Een mogelijke verklaring biedt de wijze van bekostiging, waaronder resultaatbekostiging en lumpsumbekostiging, die zorgaanbieders veel ruimte biedt bij het inrichten
van de hulpverlening. In het eerste halfjaar van 2018 treedt een daling in het gebruik van
jeugdhulp op, met circa 3% ten opzichte van het eerste en circa 6% ten opzichte van het
tweede halfjaar van 2017. Deze daling treedt zowel op bij de wijkteams, de overige jeugdhulp zonder verblijf als de jeugdhulp met verblijf.
De groei van de jeugdhulp, die meer dan 90% van de totale jeugdzorg omvat, is vooral toe
te schrijven aan hulp verleend door gemeentelijke wijkteams. Deze is in de beschouwde
periode ruim verdubbeld, wat kan duiden op een grotere inzet op preventie. Het aantal
jongeren met alleen een maatregel jeugdbescherming en/of jeugdreclassering en het aantal afgegeven pgb’s is in deze periode echter sterk gedaald tot een niveau van respectievelijk 11.800 en 7500 gebruikers (een afname van respectievelijk ruim 30% en ruim 50%).
Het gebruik van jeugdzorg door 0-3- en 18-22-jarigen is het meest gestegen, al blijft het
niveau betrekkelijk laag (3,6% respectievelijk 1,2%) vergeleken met het gebruik door
4-17-jarigen. Het aandeel 4-11-jarigen dat gebruikmaakt van jeugdzorg is tussen 2015 (eerste helft) en 2017 (tweede helft) gestegen van 10,1% naar 11,8%, bij de 12-17-jarigen nam
het aandeel toe van 10,4% naar 11,5%. Jongeren met een niet-westerse achtergrond zijn
oververtegenwoordigd in het gedwongen kader. Het gebruik van jeugdzorg is vooral bij
deze groep gestegen: van 6,5% naar 7,9%, tegenover een stijging van 6,9% naar 8,1% bij
autochtoon Nederlandse jongeren. Door deze stijging is het gebruik van jeugdzorg door
jongeren met een niet-westerse achtergrond op een vergelijkbaar niveau gekomen als dat
173

voorzieningen in het sociaal domein

van jongeren van autochtoon Nederlandse herkomst, zij het dat zij nog steeds een hoger
aandeel hebben in het gedwongen kader. Bij de jeugdbescherming zagen we in het recente
verleden twee tegengestelde ontwikkelingen: een afname van het aantal jeugdigen dat
onder toezicht is geplaatst en een toename van het aantal jeugdigen dat onder voogdij is
gesteld. Deze ontwikkeling lijkt in 2017 tot staan te zijn gebracht. De huisarts is nog steeds
de belangrijkste verwijzer naar de jeugdzorg, maar de gemeentelijke toegang is belangrijker geworden. In de eerste helft van 2015 was de gemeente verantwoordelijk voor ruim
12% van de jeugdhulptrajecten; dit aandeel is opgelopen tot 27% in de tweede helft van
2016, waarna het met 29% in de tweede helft van 2017 leek te stabiliseren.
Van de eerste helft van 2015 tot de tweede helft van 2017 is het totale gebruik van voorzieningen in het gedecentraliseerde sociaal domein toegenomen met ruim 3%. Van een verminderd beroep op individuele voorzieningen in het sociaal domein is dus nog geen
sprake. Per wet zijn er wel verschillen. Het aantal cliënten in de jeugdzorg is het meest
toegenomen (met 13%), gevolgd door het aantal cliënten in de Participatiewet (4%). Het
aantal cliënten met een Wmo-voorziening is nagenoeg gelijk gebleven. In het licht van
demografische ontwikkelingen is dit opmerkelijk, aangezien het aantal jeugdigen
(4-17 jaar) met circa 1% is gedaald en het aantal ouderen (75-plussers) met circa 6% is
gestegen. Een voorzichtige conclusie is dat, gezien vanuit het voorzieningengebruik,
gemeenten met de transformatie van de maatschappelijke ondersteuning al aardig op
streek zijn maar bij de jeugdzorg nog veel te winnen hebben.
Noten
1

2
3

4

5

6

174

Naast individuele en algemene voorzieningen worden ook wel gebruikelijke voorzieningen onderscheiden, die niet speciaal bedoeld zijn voor mensen met een beperking en op de reguliere markt verkrijgbaar zijn (zoals het openbaar vervoer, boodschappendiensten en maaltijdverzorging).
Daarbij ontbreken de Advies- en Meldpunten Huiselijk Geweld en Kindermishandeling (amhk’s) bij de
jeugdzorg, omdat het bij deze advies- en meldpunten meldingen betreft en geen zorggebruik.
Deze aantallen zijn niet geheel vergelijkbaar met die in hoofdstuk 3 over stapeling en dynamiek van
gebruik. In hoofdstuk 3 zijn participatievoorzieningen breder opgevat (inclusief Wsw en Wajong met
arbeidspotentieel) en Wmo-voorzieningen beperkter (exclusief vervoersdiensten en enkele andere
voorzieningen). Daardoor is het gebruik van participatievoorzieningen (Participatiewet) in hoofdstuk 3
circa 20% hoger en het gebruik van ondersteunende voorzieningen (Wmo 2015) circa 50% lager dan in
dit hoofdstuk.
De subsidie bedraagt maximaal 70% van het wettelijk minimumloon. De loonwaarde is een vastgesteld
percentage van het wettelijk minimumloon dat door een persoon uit de doelgroep van de Participatiewet kan worden verdiend naar rato van de geleverde arbeidsprestatie die een gemiddelde werknemer
met een soortgelijke opleiding en ervaring gebruikelijk levert.
In het Regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ (2017) werden 20.000 extra plekken voor beschut
werk voorzien. De financiering van deze doelstelling is met het afzien van de invoering van een loondispensatieregeling in de Participatiewet echter komen te vervallen en daarmee ook de inzet van extra
plaatsen beschut werk. Het kabinet zet nu in op een vereenvoudiging en verbetering van het bestaande
stelsel (tk 2017/2018a).
Het Rijk kan jaarlijks het minimumaantal te realiseren plaatsen beschut werk per gemeente vaststellen.
Het uwv stelt vast of een persoon in aanmerking komt voor een beschutte werkplek. Zolang er nog
wettelijk vastgestelde plekken beschikbaar zijn, mogen gemeenten personen met een positief advies

voorzieningen in het sociaal domein

7

8

9

10

11

12

175

van het uwv niet uitsluiten van een beschutte werkplek. Gemeenten besteden de realisatie van
beschutte werkplekken overwegend uit aan sociale werkbedrijven.
Met ingang van 2019 gaat het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) de indeling van re-integratieinstrumenten verfijnen (van tien naar achttien typen), waardoor met name de traditionele gemeentelijke instrumenten beter kunnen worden geduid. Het betreft hier voorzieningen als ‘coaching naar werk
of naar participatie’, ‘trainingen, cursussen en opleidingen’, ‘het doen van vrijwilligerswerk’, ‘overige
vormen van sociale activering’ en ‘werkplekaanpassingen’. Naast het aantal onderscheiden voorzieningen zal ook de onderzoekspopulatie worden uitgebreid (met personen met een participatievoorziening
anders dan een re-integratievoorziening) en wordt het kenmerk ‘arbeidsvermogen’ verder gedifferentieerd (bron: cbs 2019).
Er zijn in het kader van de gmsd op zeer bescheiden schaal wel enige gegevens over spoedopvang en
‘overig beschermd wonen en opvang’ aan het cbs geleverd, maar deze geven geen representatief beeld
van de maatschappelijke opvang. Volgens het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (vws)
houden vrijwel alle centrumgemeenten zelf wel gegevens bij over het aantal aanmeldingen, de
instroom, doorstroom en uitstroom van maatschappelijke opvang, maar doen zij dit op uiteenlopende
wijzen (bijvoorbeeld door periodieke gesprekken met de zorgaanbieders, via de verantwoordingsrapportages in het kader van de subsidieverstrekking, via een aparte monitor of een centraal cliëntvolgsysteem). Door deze uiteenlopende wijzen van informatieverzameling is het niet goed mogelijk om
deze gegevens te combineren tot een landelijk beeld (tk 2015/2016b).
In de gmsd worden gegevens verzameld over cliënten met een maatwerkvoorziening waarvoor
gemeenten een eigen bijdrage in rekening brengen. Niet alle gemeenten brengen een eigen bijdrage
voor maatwerkvoorzieningen in rekening.
Bij een beperkt aantal gemeenten zijn de halfjaarcijfers voor maatwerkvoorzieningen genegeerd. Het
betreft gemeenten waarbij zeer grote verschillen waren in opeenvolgende halfjaarcijfers (een factor 5
of hoger). Deze grote verschillen deden zich voornamelijk voor bij de overgang van het tweede halfjaar
2015 naar het eerste halfjaar 2016. Het betreft de volgende gemeenten: Tiel, Neerijnen, Wassenaar,
Steenwijkerland, Voorschoten, Leek, Schinnen voor huishoudelijke hulp; Tiel, Neerijnen, Vught voor
ondersteuning thuis; Tiel, Neerijnen, Hillegom, Wassenaar, Noordwijk, Voorschoten, Woerden, Vught,
Landgraaf, Kerkrade, Teylingen, Schinnen, Sluis, Berkelland voor hulpmiddelen en diensten; en Hoorn
voor opvang thuis. Vergelijkbare correcties voor andere perioden zijn uitgevoerd voor Noordoostpolder, Horst aan de Maas en Westerveld (huishoudelijk hulp), Hellevoetsluis (ondersteuning thuis) en
Wageningen en Krimpenerwaard (hulpmiddelen en voorzieningen). Wanneer een lagere outlierfactor
wordt genomen dan 5 veranderen de uitkomsten nauwelijks. Het cbs heeft alleen voor (de halfjaren
van) 2016 en 2017 landelijke cijfers berekend. De berekende landelijke cijfers voor (de halfjaren van)
2015 komen geheel voor verantwoordelijkheid van het Sociaal en Cultureel Planbureau.
Er zijn gemeenten die vanaf 2017 de algemene voorzieningen huishoudelijke hulp als individuele voorziening in de gmsd rapporteren (Groningen, Haren, Súdwest-Fryslân). Er zijn ook gemeenten die uitsluitend de algemene voorzieningen huishoudelijke hulp aanbieden en niet rapporteren in de gmsd (Hardenberg, Ommen, Barneveld). De ophoging leidt er voor deze gemeenten toe dat de algemene voorzieningen huishoudelijke hulp in deze rapportage impliciet in de informatievoorziening voor maatwerkwerkvoorzieningen huishoudelijke hulp zijn opgenomen. De algemene voorziening huishoudelijke hulp
blijft in deze rapportage buiten beeld bij gemeenten die huishoudelijke hulp deels als algemene voorziening en deels als maatwerkvoorziening aanbieden en algemene voorzieningen niet rapporteren in de
gmsd.
In de periode 2015 (eerste helft) en 2017 (tweede helft) is het percentage gemeenten dat hulp bood via
een wijkteam of jeugdteam gestegen van 39% naar 65% en het aantal hulpverleningen zonder verblijf
dat gemeenten met wijkteams boden van 153.000 naar 260.000 (beide een factor 1,7 tegenover een
factor 3,0 voor de totale hulp verleend door wijk/jeugdteams); dit betekent dat ongeveer de helft van

voorzieningen in het sociaal domein

13

14

15
16
17

18

19

20

21

176

de toename van de hulp verleend door wijk/jeugdteams is toe te schrijven aan het feit dat meer
gemeenten jeugdhulp via wijk/jeugdteams hebben geregistreerd en eveneens ongeveer de helft aan
het feit dat wijk/jeugdteams meer hulp hebben verleend. Het kan zijn dat gemeenten die voorheen
geen hulp door wijk/jeugdteams registreerden, voorheen in het geheel geen hulp door wijk/jeugdteams
verstrekten. Dan valt de toename van het aandeel gemeenten dat hulp bood via een wijk- of jeugdteam onder de categorie meer hulp door wijk/jeugdteams verleend. Het registratie-effect is dus moeilijk te bepalen.
In 2016 ontvingen de 26 instellingen voor Veilig Thuis circa 73.000 meldingen, waarvan ruim 60% voor
kindermishandeling, 30% voor huiselijk geweld en bijna 10% voor beide onveilige situaties. In 2017 is
het aantal meldingen opgelopen naar circa 94.000 (cbs 2018a).
Het cbs brengt de volgende detaillering aan. (1) Jeugdzorg zonder verblijf (vier deeltypen): geleverd
door wijk- of buurtteam, ambulante hulp op locatie van de aanbieder, daghulp op locatie van de aanbieder, jeugdhulp in het netwerk van de jongere. (2) Jeugdhulp met verblijf (vier deeltypen): pleegzorg,
gezinsgericht verblijf, gesloten plaatsing, ander type verblijf. (3) Jeugdbescherming (vijf deeltypen):
(voorlopige) ondertoezichtstelling, (voorlopige, tijdelijke) voogdij. (4) Jeugdreclassering (zeven deeltypen): toezicht en begeleiding (gedwongen en vrijwillig kader), individuele trajectbegeleiding (harde
kern en integratie etnische minderheden), gedragsbeïnvloedende maatregelen (voorbereidend en
regulier) en scholings- en trainingsprogramma’s.
In de periode 2015-2017 is de werkloosheid bij 15-24-jarigen met 27% gedaald, bij 25-44-jarigen met
42% en bij 45-64-jarigen met 29%.
Een positief advies geeft recht op een beschutte arbeidsplaats (tot maximaal het aantal beschikbare
plaatsen volgens de betrokken ministeriële regeling).
De oude (tijdelijke) loonkostensubsidie kunnen gemeenten vanaf 1 januari 2015 financieren uit de integratie-uitkering sociaal domein. De loonkostensubsidie is een gemeentelijk re-integratie-instrument,
de loondispensatie is een re-integratie-instrument van het uwv (voor mensen met een arbeidsbeperking en een Wajong-uitkering).
Zo zijn er enkele gemeenten waar de uitstroom groter is dan het bestand in het begin van een periode,
mogelijk (mede) door een verandering van contracten met zorgaanbieders; deze gemeenten zijn uit de
analyse verwijderd.
Wanneer een jongere meerdere vormen van jeugdzorg ontvangt, doorloopt deze ook meerdere trajecten. Deze vorm van registratie is gevoelig voor verschillen en ontwikkelingen in het beleid van rechters.
Rechters kunnen bijvoorbeeld één jaar ondertoezichtstelling opleggen of twee periodes van een halfjaar.
De verwijzer is degene die een jeugdige bij de zorgaanbieder aanmeldt voor begeleiding en/of behandeling. In de Jeugdwet is vastgesteld dat de jeugdhulp toegankelijk is na verwijzing van de huisarts,
jeugdarts of medisch specialist.
Hiernaast kan de gemeente besluiten andere professionals de bevoegdheid te geven om een jeugdige
te verwijzen naar de jeugdhulp, zoals een psycholoog uit een sociaal wijkteam of een (school)maatschappelijk werk(st)er. De toegang tot het gedwongen kader (jeugdbescherming en jeugdreclassering)
gaat via de kinderrechter, die na advies van de Raad voor de Kinderbescherming kan besluiten tot een
kinderbeschermingsmaatregel. Wanneer de kinderrechter een maatregel oplegt, wordt de uitvoering
overgelaten aan een door de gemeente gecertificeerde instelling.
Zo moet na twee jaar ots expliciet worden beoordeeld of voortzetting nog voldoende perspectief biedt.
Zo niet, dan wordt het gezag beëindigd en voogdij ingesteld, mede om duidelijkheid te verschaffen aan
de jeugdige en zijn of haar ouder(s).

voorzieningen in het sociaal domein

2

Stapeling en dynamiek in het sociaal domein

–

–
–
–

–

–

2.1

In 2016 maakten ruim 1,6 miljoen mensen uit bijna 1,4 miljoen huishoudens gebruik van een
individuele voorziening in het sociaal domein. Dit is 10% van de bevolking en 18% van de
huishoudens in Nederland. Deze cijfers zijn exclusief de gebruikers van alleen vervoersdiensten. Rekenen we die mee, dan komen we uit op 2,0 miljoen personen uit 1,8 miljoen huishoudens.
Het voorzieningengebruik was in 2016 is iets groter dan in 2015. Met name het aantal gebruikers van jeugdzorg is toegenomen.
Bijna de helft van de huishoudens met een individuele voorziening krijgt hulp bij participatie;
40% gebruikt maatschappelijke ondersteuning en 23% gebruikt jeugdzorg.
11,5% van de huishoudens met een voorziening ontvangt steun vanuit meerdere wetten,
meestal een combinatie van participatievoorzieningen en maatschappelijke ondersteuning
(7,2%) of participatie en jeugdzorg (2,9%).
In huishoudens met schulden komt het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen ruim tweeenhalf keer zo vaak voor dan wanneer er geen schulden zijn. Ook komen huishoudens met
schulden veel vaker in aanraking met de politie (zes keer zo vaak). Dit verschil is iets groter
geworden sinds 2015.
Het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen beslaat vaak meerdere jaren, maar is zeker niet
voor iedereen langdurig. Van de drie sectoren kent de jeugdzorg de grootste dynamiek.

Eén gezin, één plan, één regisseur

Vanuit het doel van de decentralisaties (integraal werken) en het idee van ‘één gezin, één
plan, één regisseur’ worden gezinnen met multiproblematiek zo veel mogelijk via één contactpersoon ondersteund, ook wanneer zij verschillende voorzieningen gebruiken. In
hoofdstuk 1 zijn we ingegaan op het gebruik van afzonderlijke voorzieningen of de stapeling van voorzieningen binnen één sector. In dit hoofdstuk gaan we uitgebreid in op de stapeling van voorzieningengebruik zowel binnen de drie sectoren als daartussen. Daarnaast
beschrijven we de stapeling van voorzieningen op het niveau van huishoudens. Ook deze
bleef in hoofdstuk 1 buiten beschouwing.
Dit hoofdstuk geeft een landelijk beeld van het voorzieningengebruik in het gemeentelijk
sociaal domein en de opeenstapeling daarvan bij personen en huishoudens.1 We kijken
naar de situatie in 2016 en naar de dynamiek in de periode 2012-2016. 2016 is het meest
recente jaar waarvoor individuele gegevens van alle gebruikers van sociaaldomeinvoorzieningen beschikbaar zijn via het zogenoemde stapelingsbestand dat het scp heeft samengesteld.2 In de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (gmsd) rapporteren nog niet alle
gemeenten het Wmo-gebruik.3 Net als in de eerdere overall rapportages (Pommer en Boelhouwer 2016, 2017) laten we zien van welke voorzieningen iemand binnen een kalenderjaar
gebruik heeft gemaakt. In dit rapport kunnen gelijktijdig of achtereenvolgend gebruik van
verschillende voorzieningen binnen een jaar niet van elkaar worden onderscheiden; beide
177

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

worden hier gezien als stapeling. Hierdoor wordt de mate van gelijktijdig gebruik overschat
en blijven de stromen tussen voorzieningen binnen een kalenderjaar buiten beeld.
2.2

Gebruik sociaal domein in 2016 iets groter dan in voorgaande jaren

Participatie kent meeste gebruikers
Eind 2016 waren er in Nederland ruim 17 miljoen personen uit bijna 8 miljoen huishoudens
ingeschreven in de Basisregistratie Personen (brp).4 Ongeveer 2,0 miljoen mensen uit
1,8 miljoen huishoudens maakten gebruik van een of meer voorzieningen uit het sociaal
domein. Dat komt neer op 12% van de bevolking en 23% van alle huishoudens. De informatie in dit hoofdstuk betreft echter niet alle gebruikers van het sociaal domein: landelijk
dekkende informatie over vervoersdiensten ontbreekt op persoonsniveau. Ongeveer
415.000 personen uit 400.000 huishoudens maken gebruik van deze diensten. In dit
hoofdstuk rapporteren wij daarom over 1,6 miljoen personen (10% van de bevolking) die
gebruikmaken van een individuele voorziening in het sociale domein: participatie, maatschappelijke ondersteuning of jeugdzorg5 (zie tabel 2.1). Zie bijlage B3 voor de definitie van
de voorzieningen die in dit hoofdstuk worden beschreven. Zij maken deel uit van 1,4 miljoen huishoudens, ofwel 18% van de huishoudens. Deze percentages zijn vergelijkbaar met
de situatie in de voorgaande jaren.
Bijna de helft van de gebruikers van een sociaaldomeinvoorziening heeft een participatievoorziening.6 De maatschappelijke ondersteuning en de jeugdzorg worden door ruim een
derde en bijna een kwart van de gebruikers ontvangen (tabel 2.1). Deze verhoudingen zien
we ook terug op het niveau van huishoudens, al is het aandeel van de maatschappelijke
ondersteuning hier iets groter (39%).7 Omdat mensen binnen een jaar gebruikmaken van
voorzieningen in verschillende sectoren, tellen de aandelen per sector op tot meer dan
100% van het totale aantal gebruikers. Ook binnen de sectoren kunnen de voorzieningen
overlappen. We bespreken dit verder in paragraaf 2.3.

178

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

Tabel 2.1
Gebruik van sectoren en voorzieningen in het sociaal domein, 2016 (in aantallen x 1000 en procenten)a
aantal
personen
huishoudens
participatie
bijstand
re-integratie
overige uitkeringen
sociale werkvoorziening
maatschappelijke ondersteuning
huishoudelijke hulp
ondersteuning thuis
woon- en vervoersvoorzieningen
opvang
jeugdzorgc
hulp zonder verblijf
hulp met verblijf
jeugdbescherming
jeugdreclassering
totaal gebruik
geen gebruik
bevolking
a
b
c

815
600
262
93
96
570
367
151
146
24
375
341
43
39
10
1.647
15.428
17.075

698
505
242
84
90
549
364
146
141
23
320
296
37
29
10
1.397
6.585
7.982

% van gebruikb
personen
huishoudens
49
74
32
11
12
35
64
27
26
4
23
91
11
10
3
10
90
100

50
72
35
12
13
39
66
27
26
4
23
92
12
9
3
18
82
100

Doordat mensen van verschillende voorzieningen gebruik kunnen maken, tellen de afzonderlijke
sectoren en voorzieningen op tot meer dan het totaal.
De vetgedrukte percentages zijn aandelen van de sectoren binnen het totale gebruik. De overige
percentages zijn aandelen binnen de desbetreffende sectoren.
De cijfers zijn exclusief gebruikers van persoonsgebonden budgetten (pgb’s) via de Jeugdwet en
exclusief gebruikers van vervoersvoorzieningen zonder andere voorziening.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2016) scp-bewerking

Vooral veel gebruik van bijstand, huishoudelijke hulp en jeugdzorg zonder verblijf
Binnen de participatievoorzieningen neemt de bijstand een belangrijke plaats in: driekwart
van de participatiegebruikers ontvangt vooral bijstand (tabel 2.1). Een derde van maakt
gebruik van een re-integratievoorziening. Het gebruik van andere uitkeringen (ioaw/ioaz of
Anw)8 en de sociale werkvoorziening (Wsw) ligt veel lager (beide 9% à 12% van de gehele
groep). Het aantal bijstandsontvangers en gebruikers van re-integratie ligt iets hoger dan
in 2015.9 Het gebruik van de overige uitkeringen ligt wat lager dan in 2015 doordat de Anwuitkeringen al vanaf 1996 langzaam worden afgebouwd (zie Lycklama à Nijeholt 2010). De
toegang tot de Wsw is in 2015 afgesloten, zodat ook het aantal gebruikers daalt. Kortom:
het gebruik van participatievoorzieningen neemt wat af ten opzichte van een jaar eerder.
Binnen de maatschappelijke ondersteuning is huishoudelijke hulp de meest ontvangen voorziening (64%). Ondersteuning thuis (27%, o.a. begeleiding en dagbesteding) en woon- en
vervoersvoorzieningen (26%, o.a. woon- en vervoersdiensten) nemen ook een belangrijke
179

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

plaats in. Beschermd wonen is met 4% een weinig gebruikte vorm van maatschappelijke
ondersteuning. Het gebruik van huishoudelijke hulp en ondersteuning thuis komt wat lager
uit dan in 2015, waarschijnlijk mede door de hogere inzet van algemene voorzieningen.
Woon- en vervoersvoorzieningen worden wat vaker ingezet dan in 2015.
Het aantal gebruikers van jeugdzorg neemt toe ten opzichte van 2015. Het overgrote deel
van de jeugdzorggebruikers ontvangt hulp zonder verblijf (90%), en deze groep groeit flink.
De overige groepen jeugdzorggebruikers zijn kleiner (3%-11% van de jeugdzorggebruikers).
Het gebruik per huishouden vertoont een vergelijkbaar beeld als het gebruik per persoon.
Ook hier constateren we dat vooral bij de participatievoorzieningen en de jeugdzorg vaak
meerdere personen binnen een huishouden daarvan gebruikmaken: het aantal huishoudens met gebruik is veel lager dan het aantal individuele personen.
2.3

Stapeling van voorzieningen op wetsniveau lijkt toe te nemen

Ruim een op de tien gebruikende huishoudens ontvangt steun uit meerdere sectoren
Ongeveer 10% van de Nederlanders gebruikt een voorziening in het sociaal domein. Van
hen maakt bijna 43% alleen gebruik van participatievoorzieningen, 28% alleen van een
maatschappelijke ondersteuning en ruim 22% alleen van jeugdzorg (figuur 2.1). De resterende 7% ontvangt binnen een jaar voorzieningen uit meer dan één sector (tegelijkertijd of
achtereenvolgens). Het gaat dan vaak om een combinatie van participatievoorzieningen en
voorzieningen uit de maatschappelijke ondersteuning (ruim 5,9%). Jeugdzorg wordt (op
persoonsniveau) zelden in combinatie met een van beide andere sectoren gebruikt, aangezien deze volwassenen als doelgroep hebben.
Op het niveau van huishoudens is de overlap tussen de sectoren groter: 11,5% van de huishoudens met gebruik ontvangt voorzieningen uit verschillende sectoren.10 Dit worden
multigebruikhuishoudens genoemd. Een flink deel van hen krijgt een combinatie van voorzieningen uit de participatie en maatschappelijke ondersteuning (bijna 7%). De combinatie
van participatievoorzieningen (ouders) en jeugdzorg (kinderen) komt op huishoudensniveau (3%) veel vaker voor dan op het niveau van personen (0,2%).
Het aandeel gebruikers van sociaaldomeinvoorzieningen is niet sterk veranderd tussen
2015 en 2016 (zie figuur 2.1). Wel is, vooral op het niveau van huishoudens, de stapeling
toegenomen: in 2016 maakte een groter deel van de huishoudens in het sociaal domein
gebruik van voorzieningen uit meerdere sectoren (11,5%) dan in 2015 (10,5%).

180

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

Figuur 2.1
Gebruik van combinaties van sociaaldomeinvoorzieningen door personen en huishoudens, naar sector, 2015
en 2016 (in procenten)a

18

16

16

14

14

12

12

10

10

8

8

6

6

4

4

2

2

scp.nl

18

0
2015

a

huishoudens

20

scp.nl

personen

20

0
2015

2016

jeugdzorg

Wmo en jeugdzorg

Wmo

participatie en jeugdzorg

participatie

participatie en Wmo

2016

participatie, Wmo en jeugdzorg

Exclusief gebruikers van pgb’s via de Jeugdwet en exclusief gebruikers van vervoersvoorzieningen zonder andere voorziening.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2015 en 2016) scp-bewerking

Vooral re-integratie en jeugdzorg binnen huishouden gecombineerd met voorziening uit
andere sector
Op huishoudensniveau zijn er voorzieningen die vaak gecombineerd worden met andere,
maar ook voorzieningen waarbij dit nauwelijks plaatsvindt. Zo gebruikt driekwart van de
huishoudens met jeugdzorg zonder verblijf geen andere voorziening uit het sociaal domein
(figuur 2.2). Ook huishoudelijke hulp, beschermd wonen, Wsw en uitkeringen worden vrij
weinig gecombineerd. Re-integratie en de andere vormen van jeugdzorg worden binnen
het huishouden juist heel vaak met andere voorzieningen gecombineerd: slechts 10% tot
20% van deze voorzieningen wordt zonder andere voorziening ontvangen.

181

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

Figuur 2.2
Aandeel huishoudens dat uitsluitend de betreffende voorziening gebruikt, 2016 (in procenten van het totale
gebruik van de voorziening)a
jeugdzorg
jeugdreclassering
jeugdbescherming
hulp met verblijf
hulp zonder verblijf
maatschappelijke ondersteuning
beschermd wonen
woon- en vervoersvoorzieningen
ondersteuning thuis
huishoudelijke hulp
participatie
Wsw
uitkeringen

scp.nl

re-integratie
bijstand
0

a

10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Exclusief gebruikers van pgb’s via de Jeugdwet en exclusief gebruikers van vervoersvoorzieningen zonder andere voorziening.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2016) scp-bewerking

Combinatie bijstand en re-integratie, en combinaties tussen jeugdzorgvoorzieningen
komen vaak voor
Er zijn combinaties van voorzieningen die vaak voorkomen. Het beeld is in 2016 niet anders
dan in de jaren daarvoor (zie Pommer en Boelhouwer 2017). Zo worden bijstand en re-integratie vaak tegelijk binnen een huishouden gebruikt (zie tabel 2.2). Maar dit geldt ook voor
individuele personen (niet in tabel). Huishoudens met maatschappelijke ondersteuning
gebruiken vaak ondersteuning thuis of woon- en vervoervoorzieningen samen met huishoudelijke hulp. Door het relatief kleine aantal gebruikers van beschermd wonen, en het
feit dat beschermd wonen een ‘all-in pakket’ is, komt deze vorm van ondersteuning zelden
voor in combinatie met één van de andere voorzieningen.

182

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

183

stapeling en dynamiek in het sociaal domein
7

jh1
jh2
jh3
jh4

6
7

17

84

9
13

6

90

pw4

13
18

13

364

7

13

32

8

22
9

146

46
14

12

141

9
11

11
11

23

maatschappelijke ondersteuning
mo1
mo2
mo3
mo4

7
6

12
6

269

jh1

46

59

5

13
7

37

6

59
59

6

21
10

29

jeugdzorg
jh2
jh3

48
17
17

6

35
19

10

jh4

Het gaat om aandelen van de gebruikers per voorziening. Leesvoorbeeld: van de huishoudens met bijstand gebruikt 39% ook re-integratie, eventueel met
nog andere voorzieningen.
Het gaat hier om combinaties van voorzieningen. Wanneer iemand bijvoorbeeld bijstand combineert met huishoudelijke hulp én begeleiding, wordt deze
persoon zowel bij huishoudelijke hulp als bij begeleiding meegeteld.
Lege cellen betreffen minder dan 5% van de groep; aandelen tussen de 10% en 30% zijn vet; aandelen boven de 30% zijn vet èn onderstreept.
De cijfers zijn exclusief gebruikers van pgb’s via de Jeugdwet en exclusief gebruikers van vervoersvoorzieningen zonder andere voorziening.

8

5

9
6

mo1
mo2
mo3
mo4

82

242

6

39

505

participatie
pw2
pw3

pw1
pw2
pw3
pw4

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2016) scp-bewerking

c
d

b

a

aantal x 1000
participatie (%)
bijstand
re-integratie
overige uitkeringen
Wsw
maatschappelijke ondersteuning (%)
huishoudelijke hulp
ondersteuning thuis
woon- en vervoersvoorzieningen
beschermd wonen
jeugdzorg (%)
hulp zonder verblijf
hulp met verblijf
Jeugdbescherming
jeugdreclassering

pw1

Tabel 2.2
Aandeel huishoudens met een combinatie van sociaaldomeinvoorzieningen, 2016 (verticaal gepercenteerd)a, b, c, d

Verder gebruiken huishoudens vaak meerdere vormen van jeugdzorg. Vooral jeugdbescherming en jeugdreclassering worden vaak tegelijk met jeugdhulp zonder verblijf
gebruikt. De hulp kan bestemd zijn voor meerdere kinderen binnen het huishouden, maar
het kan ook zo zijn dat één kind verschillende voorzieningen gebruikt. Omdat vanuit de
jeugdbescherming vaak jeugdhulp wordt ingezet komt de combinatie jeugdbescherming
met jeugdhulp relatief vaak voor (Pommer en Boelhouwer 2016; cbs 2017a: tabel 1.7.1).
Tot slot worden sommige voorzieningen ook gecombineerd met een voorziening uit een
ander domein. Zo maken huishoudens met maatschappelijke ondersteuning (met name
huishoudelijke hulp of ondersteuning thuis) regelmatig ook gebruik van bijstand en/of reintegratie. Dit geldt ook voor jeugdzorggebruikers: de oudersmaken dan gebruik van een
participatievoorziening, terwijl de kinderen jeugdzorg ontvangen.
2.4

Kwetsbare groepen

Het sociaal domein is bedoeld om kwetsbare groepen te ondersteunen. In hoofdstuk 1 is
het voorzieningengebruik al afgezet tegen een aantal kenmerken zoals leeftijd en migratieachtergrond. Hier kijken we naar het gebruik van kwetsbare groepen, met specifieke aandacht voor de stapeling van voorzieningen, en naar veranderingen in dit gebruik.
Mensen met een niet-westerse migratieachtergrond
Huishoudens met een niet-westerse migratieachtergrond maken veel vaker (27%) gebruik
van een participatievoorziening, eventueel in combinatie met jeugdzorg of de Wmo, dan
gemiddeld (9%). Zij krijgen vaak bijstand, al dan niet gecombineerd met re-integratievoorzieningen. Deze groep maakt weinig gebruik van Wmo-voorzieningen, behalve wanneer zij
ook hulp krijgen bij participatie. Dit wijst op een stapeling van problematiek en de daarmee
verbonden inzet van voorzieningen. Zoals al aangegeven in paragraaf 1.4 (bijstand) nam
het aandeel gebruikers van participatievoorzieningen onder de huishoudens met een nietwesterse migratieachtergrond toe tussen 2015 en 2016. Dit beeld geldt ook voor de combinatie van participatievoorzieningen met steun uit een van beide andere domeinen.
Alleenstaanden
Alleenstaanden maken vaker dan gemiddeld gebruik van de participatievoorzieningen
(12%, vaak bijstand en/of re-integratie) en de Wmo (12%, vaak huishoudelijke hulp). Dat is
niet zo vreemd, omdat zij niet kunnen terugvallen op huisgenoten voor inkomen en hulp
wanneer zij (gezondheids)problemen hebben. Ook een combinatie van beide wetten komt
vaak voor (2,3% tegen 1,3% bij alle huishoudens). Alleenstaanden maken steeds meer
gebruik van participatie- of Wmo-voorzieningen.

184

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

Figuur 2.3
Gebruik van combinaties van sociaaldomeinvoorzieningen door kwetsbare huishoudens, 2016 (in procenten)a, b
45
40
35
30
25
20
15
10

scp.nl

5
0
alle
huishoudens

a
b

niet-westerse
migranten

alleenstaanden

jeugdzorg

Wmo en jeugdzorg

Wmo

participatie en jeugdzorg

participatie

participatie en Wmo

eenouderhuishouden

ouderen
≥ 80 jaar

jongeren
< 18 jaar

armoede

participatie, Wmo en jeugdzorg

Onder armoede verstaan we een inkomen dat lager is dan wat het scp als ‘niet veel maar voldoende’
classificeert (Hoff et al. 2016).
De cijfers zijn exclusief gebruikers van pgb’s via de Jeugdwet en exclusief gebruikers van vervoersvoorzieningen zonder andere voorziening.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2016) scp-bewerking

Eenoudergezinnen
Eenoudergezinnen maken vaak gebruik van jeugdzorg (6% tegen 4% gemiddeld) – vooral
jeugdhulp zonder verblijf – maar ook participatievoorzieningen komen vaak voor bij deze
groep. Zij krijgen dan een bijstandsuitkering, vaak in combinatie met een re-integratievoorziening. Opvallend is de combinatie van participatievoorzieningen (ouders) en jeugdzorg (kinderen) bij eenoudergezinnen (5% tegen 0,5% gemiddeld). Het gebruik van zowel
participatievoorzieningen als voorzieningen uit de jeugdzorg als de combinatie daarvan lag
in 2016 hoger dan in 2015.
Ouderen
Zoals verwacht ontvangen ouderen (huishoudens met 80-plussers) veel vaker hulp via de
Wmo (30%) dan anderen. De steun bestaat voor een groot deel uit huishoudelijke hulp en
hulpmiddelen (woon- en vervoersvoorzieningen). Dit geldt in mindere mate ook voor de
185

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

65-80-jarigen (9% krijgt hulp via de Wmo). Deze iets jongere groep gebruikt soms (ook
nog) een participatievoorziening (bijstand zonder re-integratie). 80-plussers maakten tussen 2015 en 2016 steeds minder vaak gebruik van een sociaaldomeinvoorziening. Zij kregen
met name minder vaak een Wmo-voorziening zonder andere voorzieningen. Dit kan te
maken hebben met een verschuiving van de hier gemeten maatwerkvoorzieningen naar
algemene voorzieningen of andere oplossingen (mantelzorg, particuliere hulp) die wij hier
niet kunnen meten.
Jongeren
De jeugdzorg komt natuurlijk vooral terecht bij huishoudens met jonge kinderen. Hun
gebruik van participatievoorzieningen is iets bovengemiddeld. Wanneer zij Wmo-hulp ontvangen dan is dat relatief vaak opvang (beschermd wonen), een vorm van maatschappelijke ondersteuning die bij de oudere groepen nauwelijks voorkomt. Jongeren maken, zoals
aangegeven in paragraaf 1.3, steeds vaker gebruik van jeugdhulp. Het aandeel huishoudens
met jongeren dat alleen een participatievoorziening gebruikt, neemt echter af. Ook het
gebruik van participatievoorzieningen in combinatie met de Wmo neemt af. Dit komt
doordat de toegang tot de Wajong is beperkt (zie § 1.4).
Armoede
Zoals verwacht gebruiken relatief veel arme huishoudens participatievoorzieningen: ongeveer 18%, tegenover 9% gemiddeld.11 Nog meer dan gemiddeld ontvangen zij een (bijstands)uitkering, eventueel gelijktijdig met een re-integratievoorziening. Deze groep ontvangt ook iets vaker hulp uit de Wmo (8% tegenover 7% gemiddeld). De combinatie van
deze twee typen voorzieningen (participatie en Wmo) komt bij deze groep vaker voor (3%)
dan gemiddeld (1%). Jeugdzorg wordt door de lage inkomensgroepen echter heel weinig
gebruikt. Het aandeel huishoudens in armoede dat gebruikmaakt van een participatievoorziening neemt af, evenals het gebruik van jeugdzorg. Het aandeel arme huishoudens dat de
Wmo gebruikt neemt juist wat toe.
Samengenomen nam het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen toe tussen 2015 en
2016 bij mensen met een niet-westerse migratieachtergrond en bij eenouderhuishoudens.
Bij de andere kwetsbare groepen nam het gebruik in meer of mindere mate af.
2.5

Dynamiek in het sociaal domein

Gebruik vaak in meerdere jaren
Sommige voorzieningen worden langere tijd achter elkaar gebruikt, terwijl bij andere voorzieningen veel vaker in- en uitstroom plaatsvindt. We bekijken hier alleen de mensen die in
de gehele periode aanwezig zijn.12 Het totale gebruik van de verschillende voorzieningen
verandert niet sterk over de jaren. Over de gehele periode 2012-2016 bezien gebruikte
gemiddeld meer dan 16% van de bevolking in een of meerdere jaren een voorziening uit
het sociale domein (figuur 2.4).13 Deze aandelen kunnen een vertekend beeld geven, doordat opvang en woon- en vervoersvoorzieningen bij de maatschappelijke ondersteuning
186

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

alleen voor de latere jaren bekend zijn. Daarnaast was het geregistreerde gebruik van
jeugdzorg in 2014 laag door administratieve problemen bij de jeugd-ggz (zie ook Pommer
en Boelhouwer 2017).
Figuur 2.4
Individuele voorzieningengebruikers naar aantal jaren gebruik en naar sector, 2012-2016 (in procenten van
de totale bevolking)a, b, c, d, e

totaal

jeugdzorg

Wmo

participatie

a
b
c
d

e

10

20

5 jaar

4 jaar

30

40

3 jaar

50
2 jaar

60
1 jaar

70

80

90

100
scp.nl

0

De berekening gaat uit van personen die gedurende de gehele periode 2012-2016 in de brp waren ingeschreven.
Voor 2012 ontbreekt informatie over het gebruik van woon- en vervoersdiensten. Voor 2012, 2013 en
2014 ontbreekt informatie over beschermd wonen.
In 2014 valt de registratie van het jeugdzorggebruik laag uit door problemen bij de jeugd-ggz. Hierdoor
wordt het meerjarig gebruik van jeugdhulp thuis onderschat.
In 2012 en 2014 zijn de jeugdigen met een awbz-indicatie voor een hoog hulpzwaartepakket (zzp) die
niet overgaan naar de Jeugdwet ten onrechte in het stapelingstand opgenomen. Hiervoor is gecorrigeerd door te kijken naar de indicaties in 2013. Alleen wanneer een jeugdige in 2013 geen lage zzp-indicatie heeft, wordt verondersteld dat een eventuele indicatie in 2012 en 2014 ook geen lage zzp betreft,
en wordt deze niet als gebruiker van jeugdhulp met verblijf meegenomen. Dat leidt waarschijnlijk tot
een lichte overschatting van het gebruik van jeugdhulp met verblijf.
De cijfers zijn exclusief gebruikers van pgb’s via de Jeugdwet en exclusief gebruikers van vervoersvoorzieningen zonder andere voorziening Wmo.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2012-2016) scp-bewerking

Van degenen die in de periode 2012-2016 een of meer voorzieningen gebruikten, deed
27% dit slechts in één van deze jaren; 29% maakte in alle jaren gebruik van een voorziening. De resterende 44% deed dit in twee, drie of vier van de vijf jaren. Dit betekent dat het
gebruik van voorzieningen veelal langdurig is. Met name bij de jeugdzorg is de dynamiek
groot, deels doordat jongeren vanaf 18 jaar worden uitgesloten van de meeste jeugdhulp-

187

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

voorzieningen, maar deels ook doordat voor jongeren vaak relatief korte trajecten worden
ingezet. Participatievoorzieningen worden het vaakst langdurig gebruikt.
Participatie
In de periode 2012-2016 maakte gemiddeld ruim 6% van de bevolking in een van de jaren
gebruik van een participatievoorziening (tabel 2.3). 41% van hen deed dat in elk van de vijf
jaren. De resterende gebruikers deden iets vaker een of twee jaar dan drie of vier jaar
beroep op een participatievoorzieningen. Met name het gebruik van Wsw’ers is langdurig:
59% van hen maakte gedurende alle onderzochte jaren gebruik van de sociale werkvoorziening. Dat is niet zo vreemd omdat het om een baan gaat. Als belangrijkste oorzaak voor
het beëindigen van de Wsw wordt dan ook overlijden, langdurige ziekte en pensioen
genoemd. Dit geldt zowel vóór 2015 (zie Van Santen et al. 2014) als daarna, toen de toegang tot de Wsw werd afgesloten (zie Harteveld et al. 2016). Ook de bijstand wordt steeds
vaker langdurig gebruikt (Van Dodeweerd 2017). Re-integratie en overige uitkeringen worden relatief vaak een of twee jaar ontvangen. Bij de re-integratie is dat te verwachten,
omdat deze moet leiden naar werk en dus naar uitstroom uit de re-integratie.
Maatschappelijke ondersteuning
Ook de maatschappelijke ondersteuning wordt gemiddeld door ruim 6% van de bevolking
in een van de onderzochte jaren gebruikt (tabel 2.3). Het beeld wordt wel vertekend doordat er geen informatie beschikbaar is over woon- en vervoersvoorzieningen in 2012 en
beschermd wonen in de jaren 2012, 2013 en 2014. Een derde maakt gedurende alle vijf de
onderzochte jaren gebruik van maatschappelijke ondersteuning, 26% doet dit slechts
gedurende één jaar. Vooral huishoudelijke hulp wordt vaak langdurig gebruikt: 33% doet in
alle jaren beroep op deze ondersteuning.
Jeugdzorg
Het gemiddelde gebruik van jeugdzorg was in de periode 2012-2016 met bijna 5% iets lager
dan dat van participatievoorzieningen en maatschappelijke ondersteuning (tabel 2.3). De
dynamiek bij de jeugdzorg was juist sterker. Daarbij werden jeugdbescherming en jeugdzorg met verblijf vaker langdurig gebruikt dan andere vormen van jeugdzorg. Het gebruik
van jeugdzorgvoorzieningen is vaak van korte duur (zie ook Pommer en Boelhouwer 2016,
2017). Het aandeel gebruikers van jeugd-ggz wordt in 2014 onderschat, zodat het meerjarig
gebruik van die voorziening wellicht iets groter is dan in de tabel wordt vermeld.

188

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

Tabel 2.3
Individuele voorzieningengebruikers naar aantal jaren gebruik en naar voorziening (in procenten)a, b, c, d, e, f
gemiddeld jaarlijks
gebruik 2016
(% van bevolking)
1 jaar

waarvan gebruik gedurende (%)
2 jaar
3 jaar
4 jaar
5 jaar

participatie
bijstand
re-integratie
uitkeringen
Wsw
maatschappelijke
ondersteuning
huishoudelijke hulp
ondersteuning thuis
woon- en vervoersvoorzieningenb
beschermd wonenb
jeugdzorg
hulp zonder verblijfc
hulp met verblijfd
jeugdbescherming
jeugdreclassering

6,7
4,7
2,8
1,1
1,0
6,5

19
19
37
29
21
26

16
17
26
23
6
18

12
12
17
19
9
13

12
11
18
20
5
18

41
42
1
8
59
25

3,6
2,6
1,3

20
35
32

15
22
24

12
18
19

20
14
n.v.t.

33
11
n.v.t.

0,2
4,9
4,7
0,5
0,5
0,2

28
41
43
41
21
32

72
26
26
21
26
33

n.v.t.
15
16
12
20
23

n.v.t.
9
8
8
12
8

n.v.t.
10
7
18
20
3

totaal gebruik

16,6

27

18

13

13

29

a
b

c
d
e

f

De berekening gaat uit van personen die gedurende de gehele periode 2012-2016 in de brp waren
ingeschreven.
Het gemiddelde gebruik in de eerste kolom ligt hoger dan het gebruik in de afzonderlijke jaren zoals
bijvoorbeeld in tabel 2.1 is weergegeven. Dit komt doordat het in de eerste kolom gaat om gebruik in
één van de vijf onderzochte jaren.
Voor 2012 ontbreekt informatie over het gebruik van woon- en vervoersdiensten. Voor 2012, 2013 en
2014 ontbreekt informatie over beschermd wonen.
In 2014 valt de registratie van het jeugdzorggebruik laag uit door problemen bij de jeugd-ggz. Hierdoor
wordt het meerjarig gebruik van jeugdhulp thuis onderschat.
In 2012 en 2014 zijn de jeugdigen met een awbz-indicatie voor een hoog hulpzwaartepakket (zzp) die
niet overgaan naar de Jeugdwet ten onrechte in het stapelingstand opgenomen. Hiervoor is
gecorrigeerd door te kijken naar de indicaties in 2013. Alleen wanneer een jeugdige in 2013 geen lage
zzp-indicatie heeft, wordt verondersteld dat een eventuele indicatie in 2012 en 2014 ook geen lage zzp
betreft, en wordt deze niet als gebruiker van jeugdhulp met verblijf meegenomen. Dat leidt
waarschijnlijk tot een lichte overschatting van het gebruik van jeugdhulp met verblijf.
De cijfers zijn exclusief gebruikers van pgb’s via de Jeugdwet en exclusief gebruikers van
vervoersvoorzieningen zonder andere voorziening maatschappelijke ondersteuning.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2012-2016) scp-bewerking

189

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

2.6

Huishoudens met schulden gebruiken vaak sociaal domein

Het sociaal domein is breder dan de drie hier besproken wetten. Vaak hebben huishoudens
die een of meer sociaaldomeinvoorzieningen gebruiken ook andere problemen zoals
schulden en criminaliteit (zie Pommer en Boelhouwer 2016, 2017). Andersom gaat schuldproblematiek vaak samen met andere problemen waarvoor onder meer binnen het sociaal
domein hulp wordt gezocht (vng/Divosa 2018).
Er bestaat geen registratie van problematische schulden. Om toch bij benadering een beeld
te krijgen van de omvang ervan, nemen we achterstanden bij de betaling van zorgverzekeringspremies als uitgangspunt; deze zijn immers sterk aan schulden gerelateerd (Belder
2017). Schuldproblematiek draagt bij aan problemen van huishoudens en kan daarvan ook
de oorzaak zijn. Daarom kijken we naar de relatie tussen schulden en voorzieningengebruik.
Een deel van de jeugdzorgvoorzieningen is expliciet bedoeld om veiligheid in het gezin te
bevorderen, met name jeugdbescherming en jeugdreclassering. Maar ook bij volwassenen
kan er een relatie zijn tussen criminaliteit en voorzieningengebruik. Daarom kijken we ook
naar de relatie met criminaliteit: het (als verdachte) in aanraking komen met de politie.
Schuldproblematiek komt vaker voor bij lage inkomens, eenoudergezinnen en mensen met
een migratieachtergrond
Huishoudens met schulden hebben vaker een laag inkomen dan andere en ontvangen vaak
bijstand. Mensen met een (niet-westerse) migratieachtergrond en eenoudergezinnen zijn
oververtegenwoordigd. Verder hebben 27-44-jarigen vaker schulden dan mensen uit
andere leeftijdsgroepen..
Schuldproblematiek hangt samen met sociaal domein en problemen met de politie
Huishoudens met schulden hebben vaker te maken met andere ‘problemen’ dan huishoudens zonder schulden (figuur 2.5). Zo gebruiken zij veel vaker een sociaaldomeinvoorziening (45%) dan huishoudens zonder schulden (17%). Dat is ruim tweeënhalf keer
zoveel. Ook komen zij vaker in aanraking met de politie (13% t.o.v. 2%, ruim zes keer zo
vaak). Vooral de combinatie van sociaaldomeingebruik en verdachtenstatus komt veel
vaker voor bij huishoudens met schulden (ruim 7% t.o.v. 0,6%). Deze verschillen zijn iets
groter geworden sinds 2015.

190

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

Figuur 2.5
Gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen en aanraking met politie binnen huishouden, naar schuldpositie,
2016 (in procenten)a
geen schulden

wel schulden

1,0% 0,6%

7,4%
5,1%

16,2%
82,3%

49,8%

geen sociaal domein,
geen verdachte
alleen sociaal domein
alleen verdachte
zowel sociaal domein
als verdachte

scp.nl

37,7%

a

Exclusief gebruikers van pgb’s via de Jeugdwet en exclusief gebruikers van vervoersvoorzieningen zonder andere voorziening.

Bron: cbs (scp-stapelingsbestand 2016) scp-bewerking

2.7

Conclusies

In 2016 maakten ruim 1,6 miljoen mensen uit bijna 1,4 miljoen huishoudens gebruik van
een of meer voorzieningen. Deze cijfers zijn exclusief de gebruikers van alleen vervoersdiensten. Rekenen we die mee, dan komen we uit op 2,0 miljoen personen uit 1,8 miljoen
huishoudens. Bijna de helft van de huishoudens met een voorziening (exclusief vervoersdiensten) gebruikt een participatievoorziening; bijna 40% ontvangt maatschappelijke
ondersteuning en 23% gebruikt jeugdzorg. Het gebruik van participatievoorzieningen is
tussen 2015 en 2016 licht toegenomen. Het gebruik van maatschappelijke ondersteuning is
juist iets afgenomen doordat minder mensen huishoudelijke hulp ontvangen. Dit kan echter komen doordat zij nu een algemene voorziening ontvangen, die niet in dit rapport kan
worden meegenomen. Het is dus mogelijk dat het gebruik van maatwerk- en algemene
voorzieningen uit de Wmo samen een ander beeld vertoont. Het gebruik van jeugdzorgvoorzieningen is toegenomen ten opzichte van 2015.
Ruim een op de tien gebruikende huishoudens ontvangt voorzieningen uit verschillende
sectoren. Dit zijn in totaal ruim 100.000 huishoudens, bijna 2% van alle huishoudens in
Nederland. Zij maken meestal gebruik van participatievoorzieningen en maatschappelijke
ondersteuning, of van participatie en jeugdzorg. Jeugdzorgvoorzieningen en re-integratie
komen vrij vaak voor in combinatie met andere voorzieningen.
Kwetsbare groepen zoals huishoudens met een niet-westerse migratieachtergrond, ouderen en arme huishoudens maken vaker gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen dan
andere groepen. Bij huishoudens met een niet-westerse migratieachtergrond en eenoudergezinnen nam het voorzieningengebruik tussen 2015 en 2016 toe; bij andere kwetsbare
groepen zoals ouderen en alleenstaanden nam het gebruik in meer of mindere mate af.
191

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

Het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen is vaak langdurig, maar zeker niet voor iedereen. In de periode 2012-2016 maakte bijna 30% van de gebruikers van participatievoorzieningen in alle vijf de jaren gebruik van een van de voorzieningen uit deze wet. Bij de Wswgebruikers is dit aandeel hoger (59%), bij gebruikers van maatschappelijke ondersteuning
iets lager (een kwart).14 Bij de jeugdzorgvoorzieningen is de in- en uitstroom groter dan bij
de participatievoorzieningen: een op de tien personen maakt vijf jaar achtereen gebruik
van jeugdzorg.
Onder de huishoudens met schulden zijn eenouderhuishoudens en huishoudens met een
niet-westerse migratieachtergrond oververtegenwoordigd. In huishoudens met schulden
komt het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen vaker voor dan wanneer er geen schulden zijn. Ook komen deze huishoudens vaker in aanraking met de politie.
We kunnen concluderen dat een minderheid van de huishoudens gebruikmaakt van een
voorziening uit het sociaal domein, en dat zij meestal gebruikmaken van slechts een van de
drie sectoren. Binnen sectoren komen combinaties van voorzieningen vooral bij de maatschappelijke ondersteuning en de jeugdzorg wat vaker voor.
In de eerste rapportage over het sociaal domein (Pommer en Boelhouwer 2016) stonden de
stapeling en dynamiek in 2013 centraal. Dat was toen het meest recente jaar waarvoor de
situatie bekend was. Die rapportage gaf een beeld van de situatie vóórdat de decentralisaties waren ingegaan. De huidige rapportage beschrijft de stand van zaken in het tweede
jaar na de hervormingen. Het totale gebruik van voorzieningen uit het sociaal domein is
weliswaar niet veel veranderd, maar het gebruik van maatwerkvoorzieningen uit de
maatschappelijke ondersteuning is afgenomen, terwijl het gebruik van participatievoorzieningen en de jeugdzorg is toegenomen. In hoeverre er gebruikgemaakt wordt van andere
vormen van ondersteuning dan de individuele voorzieningen uit de drie decentralisatiewetten, zoals algemene voorzieningen of hulp vanuit het eigen netwerk, is niet bekend.
Noten
1

2
3

4

5

192

We kijken naar het gebruik van personen die op 31 december 2016 stonden ingeschreven in de Basisregistratie Personen (brp). De mensen die in de loop van het jaar wel een voorziening hebben gebruikt,
maar eind 2016 niet meer in de brp voorkwamen, worden niet meegenomen. Deze manier van tellen
resulteert in een lager gebruik van Wmo-voorzieningen.
Zie bijlage B2 voor de bestanden die gebruikt zijn om het stapelingsbestand te construeren. De bijlage
staat op www.scp.nl bij dit rapport.
Met name over het gebruik van algemene voorzieningen binnen de Wmo is onvoldoende informatie
beschikbaar in de gmsd. In dit hoofdstuk zijn cak-gegevens over de Wmo gebruikt, omdat de gmsd niet
landelijk dekkend is. Niet alle gemeenten rapporteren immers gegevens over de Wmo voor deze monitor, ook al neemt hun aantal toe (zie ook § 1.2.2). Door deze leemtes in de beschikbare gegevens kunnen een aantal voorzieningen waarover geen inkomensafhankelijke bijdrage wordt geheven (zoals vervoersdiensten), niet in de cijfers worden opgenomen.
Onder een huishouden verstaan wij mensen die op hetzelfde adres wonen. Uitzondering hierop vormen de kinderen die jeugdzorg met verblijf ontvangen. Zij worden meegerekend bij het huishouden
van hun ouders, ook al wonen ze daar niet.
Er kan geen rekening worden gehouden met het gebruik van pgb’s via de Jeugdwet. In 2016 ontvingen
ruim 11.0000 jongeren een pgb zonder jeugdzorg in natura (cbs 2018b).

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

6

7

8

9
10

11
12
13
14

193

In dit hoofdstuk wordt ook de sociale werkvoorziening aangemerkt als participatievoorziening. Mensen
die steun ontvangen vanuit de Wet sociale werkvoorziening (Wsw), vallen immers ook onder de doelgroep van de Participatiewet, ook al maakt de Wsw daar strikt genomen geen deel van uit.
Als we rekening houden met het gebruik van vervoersdiensten, komt het aandeel huishoudens dat
gebruikmaakt van de Wmo uit op 53%, het aandeel Participatiewet op 39% en het aandeel Jeugdwet op
18%.
ioaw: Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers;
ioaz: Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen;
Anw: Algemene nabestaandenwet.
Het gaat hier om het aantal personen dat een (bijstands)uitkering ontvangt, en niet om het aantal huishoudens of het aantal uitkeringen.
Mogelijk zijn deze mensen daarom ook verantwoordelijk voor meer dan 11% van de kosten van sociaaldomeinvoorzieningen. Over hun aandeel in de kosten is echter geen informatie beschikbaar. Wanneer
we rekening houden met het gebruik van vervoersvoorzieningen zonder andere sociaaldomeinvoorziening, neemt de stapeling als aandeel van het gebruik af tot 9%.
Onder armoede verstaan we een inkomen dat lager is dan wat het scp als ‘niet veel maar voldoende’
classificeert (Hoff et al. 2016).
Mensen die in deze periode geboren worden, overlijden of immigreren/emigreren, maken geen deel uit
van de analyse.
Dit aandeel gebruikers is hoger dan het aandeel in één specifiek jaar.
Sommige voorzieningen uit de maatschappelijke ondersteuning konden we niet voor alle jaren meten.
De aandelen Wmo-gebruikers die langdurig maatschappelijke ondersteuning ontvangen, zullen in werkelijkheid dus hoger liggen.

stapeling en dynamiek in het sociaal domein

3

Regionale verschillen in het sociaal domein

–

–
–
–

3.1

Het relatieve gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen neemt toe naarmate een gemeente
meer inwoners telt. Het gebruik is vooral hoog in stedelijke agglomeraties en krimpende
plattelandssteden.
Bij bijstand en re-integratie zijn de verschillen tussen gemeenteclusters het grootst.
In gewone plattelandsgemeenten is het gebruik het laagst.
Bij de jeugdzorg zien we een opvallende groei van het gebruik in stedelijke agglomeraties en
studentensteden.
Wanneer gecorrigeerd wordt voor risicofactoren vallen de grootste verschillen weg.

Risicoprofielen op gemeentelijk niveau

3.1.1 Clustering van gemeenten
Achter de gemiddelde ontwikkeling in het gebruik van voorzieningen zien we niet alleen
verschillen tussen bevolkingsgroepen, maar ook tussen regio’s en typen gemeenten. Om
recht te doen aan verschillen tussen gemeenten en tegelijkertijd de presentatie overzichtelijk te houden clusteren we gemeenten in groepen die ‘op elkaar lijken’. Hiervoor gebruiken
we risicokenmerken van de inwoners van gemeenten. Risicokenmerken zijn factoren die
het gebruik van voorzieningen in het sociaal domein in sterke mate bepalen.8 We nemen
de clustering over die in Pommer en Boelhouwer (2016) is beschreven.
Op basis van de meest onderscheidende kenmerken kunnen we de clusters karakteriseren
volgens tabel 3.1, waarbij eerst wordt uitgaan van stedelijkheid en vervolgens van de aanwezigheid van andere differentiërende kenmerken.

194

regionale verschillen in het sociaal domein

Tabel 3.1
Clustering van gemeenten op basis van risicokenmerken, 2017 (in aantallen en in procenten)
cluster
1) stedelijke agglomeraties
2) studentensteden
3) middelgrote stedelijke gemeenten
4) middelgrote landelijke gemeenten
5) krimpende plattelandssteden
6) gemeenten met veel rijke inwoners
7) gewone plattelandsgemeenten
8) krimpende plattelandsgemeenten

aantal gemeenten

aandeel van de totale bevolking (%)

6
11
45
74
28
22
127
75

13,5
10,3
21,3
17,6
6,8
3,3
17,4
9,8

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

3.1.2 Voorzieningengebruik naar gemeenteprofiel
Het gebruik van voorzieningen in het sociaal domein wordt deels bepaald door de risicoprofielen van gemeenten. Het gebruik van jeugdzorg zal hoger zijn bij veel eenoudergezinnen en veel ouderen zullen meer gebruikmaken van hulp bij het huishouden. In deze paragraaf presenteren we het gebruik van voorzieningen naar de hiervoor genoemde indeling
in clusters, en naar de verschillen naar gemeentegrootte. We kijken naar individuele voorzieningen (Wmo-maatwerkvoorzieningen) waarvoor een persoonlijke toegang is geregeld.
Het gebruik van algemene voorzieningen blijft in dit hoofdstuk buiten beeld.
Om het gebruik van de voorzieningen beter te kunnen vergelijken wordt het waargenomen
gebruik van een voorziening gecorrigeerd voor de risicoprofielen van de gemeenten. Hiervoor worden modellen geschat waarbij het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen wordt
verklaard aan de hand van de factoren die ook bij de clustering van gemeenten zijn gehanteerd. Deze factoren worden aangevuld met enkele andere die naar aanleiding van Engbersen en Uyterlinde (2017) zijn onderzocht op hun verklaringskracht voor de gemeentelijke
modellen (Ooms et al. 2017). Deze laatste factoren betreffen het aandeel inwoners met een
lichamelijke beperking, het aantal banen in de zorg per 1000 inwoners en het aantal huisartsen binnen een straal van 3 kilometer. Met behulp van de modeluitkomsten kan het
‘onverklaarde gebruik’ per gemeente worden berekend. We duiden dit aan met ‘gebruik na
correctie voor verschillen in risicoprofielen’.2 De verklarende variabelen in de modellen vertonen dus een grote overlap met de variabelen die bij de clustering van gemeenten zijn
gebruikt. Daarom mogen we verwachten dat een groot deel van de verschillen tussen clusters na correctie verdwijnt. In deze paragraaf worden de resultaten van het gecorrigeerde
gebruik slechts summier besproken, in de volgende paragraaf gaan we er uitgebreider op
in.
De verschillen tussen het waargenomen en het gecorrigeerde gebruik weerspiegelen verschillen in bijvoorbeeld de uitvoeringspraktijk, beleidsvoorkeuren of historisch gegroeide
situaties, maar ook imperfecties in het model waarmee wordt gecorrigeerd (zie ook
Engbersen en Uyterlinde 2017). Een gemeente die na correctie een laag voorzieningengebruik kent, heeft mogelijk deze voorziening efficiënt en effectief ingericht. Dat betekent
195

regionale verschillen in het sociaal domein

niet automatisch dat ze hun burgers slecht bedienen. Andersom hoeft een hoog voorzieningengebruik niet te duiden op een inefficiënte inrichting. Om dit in beeld te brengen
worden outcome-metingen uitgevoerd (zie deel A van dit rapport).
Gebruik participatievoorzieningen hoger naarmate de gemeente groter is
In dit hoofdstuk beperken we de analyses van de participatievoorzieningen strikt tot de
voorzieningen van de Participatiewet (bijstand en re-integratie). De voorzieningen voor
arbeidsbeperkten (Wet sociale werkvoorziening: Wsw) en jonggehandicapten (Wajong)
kunnen voor 2017 nog niet geanalyseerd worden, omdat daarvoor de gemeentelijke
gegevens nog ontbreken.
Figuur 3.1 geeft een overzicht van het aandeel personen van 18 tot 65 jaar dat een bijstandsuitkering ontvangt of gebruikmaakt van een re-integratievoorziening in de jaren na
de decentralisatie. De verschillen tussen de jaren zijn niet groot. In 2016 nam het aandeel
personen in Participatiewetvoorzieningen iets toe ten opzichte van 2015, van 4,4% naar
4,6%. In 2017 is het niveau ongeveer gelijk gebleven, maar in de grote steden zien we een
lichte daling. In grote gemeenten is het gebruik van participatievoorzieningen duidelijk het
hoogst. Het laagste gebruik van Participatiewetvoorzieningen vinden we in gewone plattelandsgemeenten, gemeenten met veel rijke inwoners en middelgrote landelijke gemeenten. Bij deze groepen gemeenten zien we ook dat de stijging van het gebruik in 2017 nog
doorzet, zij het minder sterk dan het jaar daarvoor.

196

regionale verschillen in het sociaal domein

Figuur 3.1
Gebruik van bijstand en re-integratie onder 18-64-jarigen naar gemeentegrootte en clusters van gemeenten,
2015-2017 (in procenten)
totaal Nederland

< 20.000 inwoners
20.000-50.000 inwoners
50.000-100.000 inwoners
> 100.000 inwoners

krimpende plattelandsgemeenten
gewone plattelandsgemeenten
gemeenten met veel rijke inwoners
krimpende plattelandssteden
middelgrote landelijke gemeenten
middelgrote stedelijke gemeenten

scp.nl

studentensteden
stedelijke agglomeraties
0

1

2

3

4

5

6

7

8

9

2017
2016
2015

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

In tabel 3.2 zijn de gemeenten ingedeeld op basis van de mate waarin de inwoners gebruikmaken van de participatievoorzieningen. We laten zien welke risicofactoren een belangrijke
rol spelen bij de verschillen. De indeling van gemeenten is gebaseerd op het percentage
18-64-jarigen dat gebruikmaakt van een regeling volgens de bijstand of de re-integratie.
Het gemiddelde voorzieningengebruik in gemeenten bedraagt 4,6% en varieert van 0,8%
tot 9,8%. De gemeenten zijn ingedeeld in vijf klassen, waarbij de laagste klasse en de
hoogste klasse ieder ongeveer 20% van het aantal gemeenten bevat. Vervolgens hebben
alle tussenliggende klassen eenzelfde bandbreedte, waardoor het aantal gemeenten daarbinnen kan variëren. In de tabel zijn de belangrijkste verklarende en onderscheidende
factoren voor het gebruik van de participatievoorzieningen opgenomen. De verklarende
variabelen verschillen in waarde tussen de gemeenteklassen. In de gemeenten met het
197

regionale verschillen in het sociaal domein

hoogste gebruik van participatievoorzieningen woont 71% van de bevolking in stedelijk
gebied, terwijl dit voor de gemeenten in de laagste klasse van gebruik maar 7% is. Daarnaast zien we bij een hoog gebruik relatief veel alleenstaanden, eenoudergezinnen en personen met niet-westerse migratieachtergrond. De gemiddelde woningwaarde is laag en
het aandeel huurwoningen in de gemeente is hoog. De toegang tot huisartsen is makkelijk,
doordat er veel huisartsenzorg beschikbaar is binnen 3 kilometer van de woning. Veel van
de genoemde factoren hangen samen met de grootte van de gemeenten, wat het hoge
gebruik verklaart (zie ook figuur 3.1).
Tabel 3.2
Kenmerken van gemeenten naar verschillen in gebruik van participatievoorzieningen, 2017 (in aantallen,
euro’s en procenten)a
aanduiding aandeel inwoners met een voorzieningb
erg
erg
laag
laag
gemiddeld
hoog
hoog
totaal
aantal gemeenten
% personen met niet-westerse
migratieachtergrond
% alleenstaanden
% eenoudergezinnen
% inwoners in stedelijke gebieden
% huurwoningen
gemiddelde woningwaarde x 1000 euro
aantal huisartsen binnen 3 kilometer
a
b

72
3,4

119
6,0

69
6,8

47
10,5

81
19,7

388
12,7

28
5,6
7
28
268
2,5

30
6,3
23
32
251
4,1

32
6,4
28
35
226
4,1

35
7,2
55
40
212
7,6

44
8,0
71
51
192
15,4

37
7,2
48
42
217
9,6

De data zijn gewogen met gemeentegrootte.
De laagste klasse (erg laag) loopt van 0,9% tot en met 2,0%; laag van 2,0% tot en met 2,8%,
gemiddeld van 2,8% tot en met 3,6% en hoog van 3,6% tot en met 4,4%; de hoogste klasse (erg hoog)
loopt van 4,4% tot en met 9,8%.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Na de eerder beschreven correctie van het gebruik met risicofactoren vallen zoals verwacht
de meeste verschillen weg als we gemeenten vergelijken naar clusterindeling en gemeentegrootte (zie figuur B4.1 in bijlage B4 op www.scp.nl). Bij de grootste gemeenten blijft het
gebruik nog iets hoger, met name bij de stedelijke agglomeraties. Ook bij de krimpende
plattelandssteden en de studentensteden ligt het gecorrigeerde gebruik boven het gemiddelde.
Veel gebruik Wmo-voorzieningen in krimpende plattelandssteden
Voor de analyses van het gebruik van Wmo-voorzieningen maken we in deze rapportage
gebruik van gegevens die gemeenten hebben geleverd aan het cbs in het kader van de
Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein (gmsd).3

198

regionale verschillen in het sociaal domein

Omdat het aantal deelnemende gemeenten in 2015 relatief laag was (179 gemeenten,
waarmee 47% van de Nederlandse bevolking is vertegenwoordigd) laten we dit jaar weg in
de presentaties. In 2016 maakte 7,7% van de inwoners van 18 jaar of ouder gebruik van een
of meer voorzieningen uit de Wmo (figuur 3.2). In 2017 was dit nauwelijks veranderd,
namelijk 7,6%. In grotere gemeenten is het gebruik van Wmo-voorzieningen hoger dan in
kleinere gemeenten. De verschillen in het gebruik van Wmo-voorzieningen naar clusters
van gemeenten komen deels overeen met de verschillen die we bij de participatievoorzieningen zagen. Stedelijke agglomeraties springen er echter niet zo prominent uit als bij de
participatievoorzieningen. Bij de Wmo vallen vooral de krimpende plattelandssteden op in
2016. De verschillen naar jaren zijn divers. Globaal zien we net als bij het landelijke gemiddelde een kleine daling in 2017. Een uitzondering op dit algemene beeld vormt het gebruik
in studentensteden, waar in 2016 een (duidelijke) stijging zichtbaar was. Ook bij middelgrote stedelijke gemeenten zien we in 2017 een (lichte) stijging van het gebruik van voorzieningen.

199

regionale verschillen in het sociaal domein

Figuur 3.2
Gebruik van Wmo-voorzieningen onder 18-plussers naar gemeentegrootte en clusters van gemeenten, 2016
en 2017 (in procenten)a
totaal Nederland

< 20.000 inwoners
20.000-50.000 inwoners
50.000-100.000 inwoners
> 100.000 inwoners

krimpende plattelandsgemeenten
gewone plattelandsgemeenten
gemeenten met veel rijke inwoners
krimpende plattelandssteden
middelgrote landelijke gemeenten
middelgrote stedelijke gemeenten

scp.nl

studentensteden
stedelijke agglomeraties
0

2

4

6

8

10

12

2017
2016

a

Het aantal gemeenten verschilt per jaar: voor 2016 hebben we gegevens over 243 gemeenten en voor
2017 over 305 gemeenten.

Bron: cbs (StatLine; gmsd) scp-bewerking

Ook bij het Wmo-gebruik delen we de gemeenten (net als bij het gebruik van participatievoorzieningen) weer in naar de hoogte van het gebruik. De laagste en de hoogste klasse
zijn weer gevuld met ongeveer een vijfde van het aantal gemeenten en de andere klassen
worden ingedeeld met een vaste klassebreedte. Gemiddeld voor heel Nederland maakt
7,6% van de bevolking gebruik van een voorziening van de Wmo. In de gemeente met het
laagste aandeel is dit 2,4%, terwijl het hoogste aandeel gebruik in een gemeente
14,6% bedraagt. In tabel 3.3 laten we de belangrijkste variabelen zien die een verband hebben met het gebruik van voorzieningen in gemeenten. Een relatief laag gebruik komt voor
in gemeenten met minder alleenstaanden en weinig inwoners in stedelijk gebied. De
gemiddelde woningwaarde is er hoger dan in gemeenten met een hoog gebruik. Een licha200

regionale verschillen in het sociaal domein

melijke beperking of medicatie voor een somatische aandoening komen vaker voor in
gemeenten met een hoog voorzieningengebruik, maar de verschillen zijn niet groot. Het
gebruik van Wmo-voorzieningen ligt hoger als er meer huisartsen in de nabijheid zijn.
Evenals een aantal van de andere variabelen (alleenstaanden, stedelijkheid en aandeel
huurwoningen) is dit gerelateerd aan de grootte van de gemeente.
Tabel 3.3
Kenmerken van gemeenten naar verschillen in gebruik van Wmo-voorzieningen, 2017 (in aantallen, euro’s
en procenten)a
aanduiding aandeel inwoners met een voorzieningb
erg
erg
laag
laag
gemiddeld
hoog
hoog
totaal
aantal gemeenten
% alleenstaanden
% inwoners in stedelijk gebied
% huurwoningen
gemiddelde woningwaarde x 1000 euro
% 65-plussers met somatische medicatie
% inwoners met een lichamelijke beperking
aantal huisartsen binnen 3 kilometer
a
b

55
30
23
32
250
63
13
3,9

53
30
29
33
239
64
13
4,3

71
34
40
38
224
64
14
6,0

63
36
46
40
220
65
15
7,5

63
44
71
52
202
65
16
17,1

305
38
50
43
219
65
15
10,3

De data zijn gewogen met gemeentegrootte.
De laagste klasse (erg laag) loopt van 2,4% tot en met 4,8%; laag van 4,8% tot en met 6,0%,
gemiddeld van 6,0% tot en met 7,2% en hoog van 7,2% tot en met 8,4%; de hoogste klasse (erg hoog)
loopt van 8,4% tot en met 14,6%.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Net als bij de participatievoorzieningen kunnen we ook het gebruik van de Wmo-voorzieningen corrigeren voor kenmerken van de bevolking in de gemeenten. De grote verschillen
tussen gemeenteclusters verdwijnen ook hier, zoals verwacht. Bij het onderscheid naar
gemeentegrootteklassen zijn de verschillen in het gebruik van voorzieningen vrijwel geheel
verdwenen (zie figuur B4.2 in bijlage B4). Dit betekent dat de verschillen in regionale risicoprofielen de verschillen in regionaal Wmo-gebruik goed kunnen verklaren.
Ook hoog gebruik Jeugdwetvoorzieningen in krimpende plattelandssteden en grote steden
Bij de Jeugdwetvoorzieningen kijken we naar het aandeel 0-17-jarigen dat gebruikmaakt
van een (of meer) van de voorzieningen (jeugdhulp met of zonder verblijf, jeugdbescherming en jeugdreclassering). Bijna 12% van de jongeren maakte in 2017 gebruik van een
voorziening in het kader van de Jeugdwet (figuur 3.3). Sinds 2015 is dit percentage gestegen. De verschillen naar gemeentegrootte zijn sinds 2015 toegenomen, waarbij met name
in de grootste steden het gebruik sterk is gestegen. Bij de gemeenten in de andere grootteklassen ligt het gebruik op of onder het gemiddelde. Het gebruik van Jeugdwetvoorzieningen was in 2015 het hoogst in krimpende plattelandssteden, maar de stedelijke agglomera201

regionale verschillen in het sociaal domein

ties en studentensteden zaten in 2017 op hetzelfde (hoge) niveau. In de andere clusters van
gemeenten zien we een matige ontwikkeling van het aandeel jongeren met jeugdzorg,
waarbij gemeenten met veel rijke inwoners en gewone plattelandsgemeenten de laagste
percentages gebruik hebben.
Figuur 3.3
Gebruik van jeugdzorg onder 0-17-jarigen naar gemeentegrootte en clusters van gemeenten, 2016-2017
(in procenten)
totaal Nederland

< 20.000 inwoners
20.000-50.000 inwoners
50.000-100.000 inwoners
> 100.000 inwoners

krimpende plattelandsgemeenten
gewone plattelandsgemeenten
gemeenten met veel rijke inwoners
krimpende plattelandssteden
middelgrote landelijke gemeenten
middelgrote stedelijke gemeenten

scp.nl

studentensteden
stedelijke agglomeraties
0

2

4

6

8

10

12

14

16

2017
2016
2015

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Het gemiddelde gebruik van jeugdzorg (bijna 12% in 2017) heeft een grote spreiding. Het
percentage varieert van 2,3% tot 19,2% per gemeente. Tabel 3.4 laat zien dat gemeenten
met een laag aandeel jongeren in jeugdzorg gemiddeld minder stedelijk zijn, wat minder
vaak huishoudens met een laag inkomen hebben en een vrij dure woningvoorraad bezitten. Het aandeel eenoudergezinnen ligt er lager en het aandeel huishoudens met kinderen
jonger dan 18 jaar is wat hoger dan gemiddeld.4 In gemeenten waar het gebruik van medi202

regionale verschillen in het sociaal domein

cijnen voor psychische aandoeningen hoger is en waar meer inwoners een lichamelijke
beperking hebben, is het gebruik van jeugdzorg hoger.
Tabel 3.4
Kenmerken van gemeenten naar verschillen in gebruik van jeugdzorgvoorzieningen, 2017 (in aantallen,
euro’s en procenten)a
aanduiding aandeel inwoners met voorzieningengebruikb
erg
erg
laag
laag
gemiddeld
hoog
hoog
totaal
aantal gemeenten
% eenouderhuishoudens
% huishoudens met kinderen jonger dan
18 jaar
% huishoudens met een hoog besteedbaar
inkomenc
% inwoners in stedelijk gebied
gemiddelde woningwaarde x 1000 euro
% inwoners tot 65 jaar met psychische
medicatie
% inwoners met een lichamelijke beperking
a
b

c

68
6,8
27

86
6,4
26

74
6,9
27

80
7,0
25

80
7,9
22

388
7,2
25

13

11

10

9

9

10

39
251
5,4

30
237
5,9

35
222
6,1

52
204
6,5

65
202
6,5

48
217
6,2

13

14

14

15

16

15

De data zijn gewogen met gemeentegrootte.
De laagste klasse (erg laag) loopt van 2,3% tot en met 9,0%; laag van 9,0% tot en met 10,3%, gemiddeld
van 10,3% tot en met 11,6% en hoog van 11,6% tot en met 12,9%; de hoogste klasse (erg hoog) loopt van
12,9% tot en met 19,2%.
Het percentage huishoudens per gemeente met een besteedbaar inkomen in het tiende deciel.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Als het gebruik van jeugdzorg per gemeente wordt gecorrigeerd voor kenmerken van de
bevolking in de gemeenten, dan vallen ook hier zoals verwacht de meeste verschillen vrijwel weg. Bij de grote steden zien we gemiddeld nog een hoger gebruik, met name bij de
stedelijke agglomeraties en de studentensteden. Bij het cluster middelgrote stedelijke
gemeenten blijft het gebruik van jeugdzorg wat achter (zie figuur B4.3 in bijlage B4).
Totaal gebruik sociaal domein neemt nog toe in studentensteden
Dit keer kijken we ook naar het totale gebruik van voorzieningen in het sociaal domein. We
analyseren het aandeel in de bevolking van een gemeente dat gebruikmaakt van een of
meer voorzieningen in het sociaal domein. Omdat we hiervoor gebruikmaken van de gegevens van de Gemeentelijke Monitor Sociaal Domein, nemen we het eerste jaar na de
decentralisaties (2015) niet mee in de analyses. De gebruikspercentages zijn niet een-opeen te vergelijken met de cijfers in de vorige paragrafen, omdat de doelgroep van de deelvoorzieningen steeds een andere is (jongeren tot en met 17 jaar voor jeugdzorg, 18-plussers
voor Wmo en 18-65-jarigen voor de participatievoorzieningen).

203

regionale verschillen in het sociaal domein

Gemiddeld maakte 12% van de bevolking gebruik van een of meer sociaaldomeinvoorzieningen in 2016. Een jaar later was dit ongeveer 0,5% minder. Op basis van de uitkomsten in
de figuren 3.1-3.3 kan verwacht worden dat het gebruik van voorzieningen toeneemt met
gemeentegrootte. In figuur 3.4 is te zien dat deze aanname klopt. In drie van de vier
gemeentegrootteklassen zien we een daling in het gebruik in 2017. Alleen in de kleinste
gemeenten blijft het (relatief lage) gebruik gelijk.
Figuur 3.4
Gebruik van voorzieningen in het sociaal domein naar gemeentegrootte en clusters van gemeenten, 2016 en
2017 (in procenten van de bevolking)
totaal Nederland

< 20.000 inwoners
20.000-50.000 inwoners
50.000-100.000 inwoners
> 100.000 inwoners

krimpende plattelandsgemeenten
gewone plattelandsgemeenten
gemeenten met veel rijke inwoners
krimpende plattelandssteden
middelgrote landelijke gemeenten
middelgrote stedelijke gemeenten

scp.nl

studentensteden
stedelijke agglomeraties
0

2

4

6

8

10

12

14

16

18

2017
2016

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Als we de gemeenten indelen naar de genoemde clusters, dan zien we hoog gebruik in stedelijke agglomeraties en krimpende plattelandssteden. Het gebruik is laag in gewone plattelandsgemeenten, gemeenten met veel rijke inwoners en middelgrote landelijke gemeenten. Dit patroon komt deels overeen met de hiervoor gevonden uitkomsten. Bij jeugdzorg
en participatievoorzieningen zagen we ook een hoog gebruik in de studentensteden. Bij de
204

regionale verschillen in het sociaal domein

Wmo en het totaal ligt het gebruik voor deze gemeentecluster nog in de buurt van het
gemiddelde, maar zien we wel een stijging.
Gemiddeld had in 2017 bijna 11,4% van de bevolking te maken met een voorziening in het
sociaal domein. Het percentage varieert van 4,1% tot en met 19,3% per gemeente
(tabel 3.5). Gemeenten waarin veel gebruikgemaakt wordt van voorzieningen hebben meer
huishoudens die uit alleenstaanden of eenoudergezinnen bestaan. Het aandeel inwoners
van 75 jaar of ouder is wat lager, terwijl het aandeel inwoners met een lichamelijke beperking wat hoger is. Het aantal banen in de zorg is in deze gemeenten hoog, evenals het aantal huisartsen op korte afstand. Gemeenten met een gemiddeld hogere woningwaarde
ervaren een lager gebruik van voorzieningen. De belangrijkste onderscheidende factoren
lijken dus vooral te maken te hebben met de grootte van de gemeente.
Tabel 3.5
Kenmerken van gemeenten naar verschillen in gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen, 2017 (in aantallen,
euro’s en procenten)a
aanduiding aandeel inwoners met voorzieningengebruikv
erg
erg
laag
laag
gemiddeld
hoog
hoog
totaal
aantal gemeenten
% alleenstaanden
% eenouderhuishoudens
% inwoners 75 jaar of ouder
gemiddelde woningwaarde x 1000 euro
aantal huisartsen binnen 3 km
% inwoners met een lichamelijke
beperking
aantal banen in de zorg per 1000 inwoners
a
b

62
29
6,0
8,3
258
3,2
13

72
29
6,3
8,2
251
3,9
13

56
32
6,3
8,8
234
4,5
14

50
36
7,5
7,7
215
7,9
15

65
44
8,0
7,1
197
16,6
16

305
38
7,3
7,7
219
10,3
15

46

54

67

76

96

78

De data zijn gewogen met gemeentegrootte.
De laagste klasse (erg laag) loopt van 4,1% tot en met 7,6%; laag van 7,6% tot en met 8,9%, gemiddeld
van 8,9% tot en met 10,2% en hoog van 10,2% tot en met 11,5%; de hoogste klasse (erg hoog) loopt
van 11,5% tot en met 19,3%.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

De genoemde factoren maken ook deel uit van het regressiemodel dat geschat wordt om
het gecorrigeerde gebruik van voorzieningen te berekenen. Na de correctie vallen de verschillen naar gemeentegrootte en gemeenteclusters zoals te verwachten vrijwel geheel
weg. Het gecorrigeerde gebruik van de gemeenten naar grootteklasse wijkt in 2017 niet
meer dan 0,2 procentpunt af van het gemiddelde. De verschillen tussen de gemeenteclusters blijven iets groter, maar ook bij de stedelijke agglomeraties ligt het gecorrigeerde
gebruik nog maar 0,6 procentpunt boven het gemiddelde (zie figuur B4.4 in bijlage B4).

205

regionale verschillen in het sociaal domein

3.2

Risicoprofielen op regionaal niveau

Naast gemeentelijke risicofactoren kunnen ook regionale factoren samenhangen met het
gebruik van voorzieningen in het sociaal domein. In deze paragraaf laten we zien hoe het
gebruik varieert per Corop-gebied. Corop-gebieden zijn vastgesteld volgens het zogenaamde nodale indelingsprincipe. Dit houdt in dat elk Corop-gebied een centrale kern (bijvoorbeeld een stad) heeft met een omliggend verzorgingsgebied (cbs 2017c).5
De 40 Corop-gebieden zijn ingedeeld in vijf groepen met oplopend gebruik. De grenzen
van deze regiogroepen zijn dezelfde als bij de indeling van gemeenten in de tabellen van
paragraaf 3.1. De klasseaanduidingen lopen dus van erg laag voor de regio’s met een
gebruik in de eerste klasse, via laag, gemiddeld en hoog, tot erg hoog voor de regio’s met
een gebruik in de hoogste klasse.6
Regionale profielen participatievoorzieningen
In figuur 3.5 zetten we het gebruik van bijstand en re-integratie per Corop-gebied voor de
jaren 2015-2017 naast elkaar. Daarnaast laten we voor 2017 zien wat het resultaat is na correctie met de risicofactoren. Bij het interpreteren van de resultaten op Corop-gebied moeten we rekening houden met het feit dat bij het optellen van het gebruik de grote gemeenten in de Corop-gebieden zwaarder meetellen dan de kleinere gemeenten. En omdat we
hebben gezien dat het gebruik in de grote steden over het algemeen hoger is dan in andere
gemeenten, kan het gemiddelde per Corop-gebied meer neigen naar het gebruik in de centrale stad, dan naar het gebruik in de omringende (kleinere) gemeenten. Dit heeft tot
gevolg dat we in figuur 3.5 geen enkel gebied meer zien in de klasse ‘erg laag’ gebruik van
participatievoorzieningen. We zien daarnaast dat het patroon tussen 2015 en 2017 globaal
verschuift naar een wat hoger gebruik. Waar in 2015 en 2016 Oost-Groningen een erg hoog
gebruik laat zien, in 2016 in gezelschap van Agglomeratie ’s-Gravenhage, is er in 2017 geen
regio meer met een erg hoog gebruik. Na correctie voor riscicoprofielen neemt het aantal
regio’s dat in de klasse gemiddeld valt voor 2017 toe. Maar er vinden ook verschuivingen
plaats van gemiddeld of hoog gebruik naar laag gebruik. Dit betreft een deel van NoordHolland en Zeeuwsch-Vlaanderen. Bij Zuidwest-Friesland zien we juist een verschuiving
naar erg hoog gebruik. Naast de al genoemde gebieden is het gecorrigeerde gebruik van
participatievoorzieningen hoog in de regio Groot-Rijnmond,alle Corop-regio’s in Groningen en Friesland, Zuidoost-Drenthe, Twente en Arnhem/Nijmegen.

206

regionale verschillen in het sociaal domein

Figuur 3.5
Gebruik van bijstand en/of re-integratie door 18-64-jarigen, waargenomen (2015-2017) en na correctie voor
gemeentelijke risicoprofielen (2017) (naar Corop-regio’s)a

waargenomen 2015
erg hoog
hoog
gemiddeld
laag

waargenomen 2017

erg hoog
hoog
gemiddeld

gecorrigeerd 2017
erg hoog
hoog
gemiddeld
laag

scp.nl

hoog
gemiddeld
laag

waargenomen 2016

a

De klassegrenzen zijn hetzelfde als aangegeven in tabel 3.2.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

207

regionale verschillen in het sociaal domein

Regionale profielen Wmo-voorzieningen
Omdat niet alle gemeenten gegevens aanleveren voor de gmsd, controleren we of er binnen een Corop-gebied wel voldoende gemeenten vertegenwoordigd zijn. We tellen alleen
de gebieden mee waarbinnen het aandeel inwoners van de deelnemende gemeenten ten
minste 25% is van het totale aantal inwoners van het gebied. Het gebruik is berekend als
percentage van het aantal 18-plussers in (de deelnemende gemeenten binnen) het Coropgebied dat gebruikmaakt van een Wmo-voorziening.
In figuur 3.6 is duidelijk te zien dat steeds meer gemeenten gegevens aanleveren voor de
gmsd; er zijn steeds minder Corop-gebieden die we buiten beschouwing (moeten) laten.7
Omdat het aantal deelnemende gemeenten elk jaar anders is, en het aantal deelnemende
gemeenten binnen een Corop-gebied kan verschillen, is het lastig om een goede vergelijking tussen de jaren te maken. We beperken ons daarom tot een beschrijving van de situatie in 2017. Een erg laag voorzieningengebruik komt op Corop-niveau niet voor. Wel zien
we acht gebieden met een erg hoog gebruik van Wmo-maatwerkvoorzieningen (meer dan
8,5% van de bevolking van 18 jaar of ouder). Het zijn drie regio’s in het zuidwesten van
Nederland: Groot-Rijnmond, Overig Zeeland en West-Noord-Brabant. De andere regio’s
met erg hoog gebruik zijn verspreid over het land: Zuidwest-Friesland, Oost-Groningen,
Twente, Arnhem/Nijmegen en Zuid-Limburg.
Na correctie voor de risicoprofielen van gemeenten blijven slechts twee van deze regio’s
over met een erg hoog gebruik, namelijk Zuidwest-Friesland en Oost-Groningen. De
andere regio’s hebben een hoog of gemiddeld gecorrigeerd gebruik. Veel Corop-gebieden
met een hoog waargenomen gebruik zijn na correctie verschoven naar een gemiddeld
gebruik.

208

regionale verschillen in het sociaal domein

Figuur 3.6
Gebruik van Wmo 2015-voorzieningen door 18-plussers, waargenomen (2016-2017) en na correctie voor
gemeentelijke risicoprofielen (2017) (naar Corop-regio’s)a, b

waargenomen 2016
erg hoog
hoog
gemiddeld
laag
erg laag
geen data

waargenomen 2017

erg hoog
hoog
gemiddeld
laag
geen data

scp.nl

erg hoog
hoog
gemiddeld
laag
geen data

gecorrigeerd 2017

a
b

De klassegrenzen zijn hetzelfde als aangegeven in tabel 3.3.
Alleen Corop-gebieden waarin de bevolking van de deelnemende gemeenten ten minste 25% is van de
totale bevolking van het gebied.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

209

regionale verschillen in het sociaal domein

Regionale profielen Jeugdwet
Bij de jeugdzorg nemen we zowel het gebruik van hulp binnen het vrijwillige kader (jeugdhulp met en zonder verblijf) als hulp binnen het gedwongen kader (jeugdbescherming en
jeugdreclassering) mee in de analyses. Het gebruik van jeugdzorgvoorzieningen is berekend als het aandeel gebruikers van een jeugdzorgvoorziening in de bevolking van
0-17 jaar. De indeling van de Corop-gebieden in klassen is gebaseerd op dezelfde klassegrenzen als de grenzen die voor tabel 3.4 zijn gehanteerd. Hierdoor is duidelijk te zien dat
het gebruik van jeugdzorgvoorzieningen tussen 2015 en 2017 is toegenomen (figuur 3.7). In
2015 vielen veel regio’s in de klasse laag gebruik, in 2016 zien we vooral gemiddeld gebruik,
terwijl in 2017 veel regio’s (erg) hoog gebruik lieten zien. De regio’s die in 2015 een erg hoog
gebruik kenden, hadden ook in 2017 nog een hoog of erg hoog gebruik. De regio’s met erg
hoog gebruik in 2017 zijn Noord-Friesland, alle drie de regio’s in de provincie Groningen, de
agglomeraties Leiden en Bollenstreek en ’s-Gravenhage, en Zuid- en Midden-Limburg. Een
erg laag waargenomen gebruik zien we in Zuidwest-Friesland, Agglomeratie Haarlem,
Zaanstreek en Het Gooi en Vechtstreek. Na correctie voor risicofactoren zien we een wat
gematigder beeld. Drie regio’s houden een erg hoog gecorrigeerd gebruik (de agglomeraties Leiden en Bollenstreek en ’s-Gravenhage, en Midden-Limburg). Twee van de vier
regio’s met erg laag waargenomen gebruik houden dit ook gecorrigeerd: Zaanstreek en
Agglomeratie Haarlem.

210

regionale verschillen in het sociaal domein

Figuur 3.7
Gebruik van Jeugdwetvoorzieningen door kinderen tot 18 jaar, waargenomen (2015-2017) en na correctie
voor gemeentelijke risicoprofielen (2017) (naar Corop-regio’s)a

waargenomen 2015

waargenomen 2016

erg hoog
hoog
gemiddeld
laag
erg laag

waargenomen 2017

erg hoog
hoog
gemiddeld
laag
erg laag

gecorrigeerd 2017
erg hoog
hoog
gemiddeld
laag
erg laag

scp.nl

erg hoog
hoog
gemiddeld
laag
erg laag

a

De klassegrenzen zijn hetzelfde als aangegeven in tabel 3.4.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

211

regionale verschillen in het sociaal domein

Regionale profielen totaal sociaal domein
Ook bij het totale gebruik van het sociaal domein hanteren we de gegevens van de gmsd,
waardoor we niet voor alle Corop-gebieden de gebruiksaandelen kunnen uitrekenen. In
figuur 3.8 laten we wel het waargenomen gebruik van 2016 zien, maar we beperken de
bespreking tot 2017.
Ook hier zien we geen Corop-gebied met een erg laag gebruik, maar wel veel gebieden met
erg hoog gebruik. Het betreft bijna allemaal gebieden die op een van de hiervoor
genoemde domeinen (Wmo, Participatiewet en Jeugdwet) een erg hoog gebruik lieten zien
(Zuidwest-Friesland, Overig en Oost-Groningen, Twente, Arnhem/Nijmegen, Zuid-Limburg, Groot-Rijnmond en Agglomeratie ’s-Gravenhage). Door een combinatie van hoog
gebruik op twee of meer van de domeinen zien we voor het totale gebruik ook GrootAmsterdam en Zuidoost-Friesland erg hoog scoren.
Na correctie voor de risicoprofielen van gemeenten blijven slechts twee van deze regio’s
over met een erg hoog gebruik, namelijk Zuidwest-Friesland en Oost-Groningen. In een
aantal gebieden is na correctie het gebruik daarnaast (nog) laag of hoog, maar de meeste
gebieden zijn terechtgekomen in de klasse met gemiddeld gebruik.

212

regionale verschillen in het sociaal domein

Figuur 3.8
Gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen door de bevolking, waargenomen (2016-2017) en na correctie voor
gemeentelijke risicoprofielen (2017) (naar Corop-regio’s)a, b

waargenomen 2016
erg hoog
hoog
gemiddeld
erg laag
geen data

waargenomen 2017

erg hoog
hoog
gemiddeld
laag
geen data

scp.nl

erg hoog
hoog
gemiddeld
laag
geen data

gecorrigeerd 2017

a
b

De klassegrenzen zijn hetzelfde als aangegeven in tabel 3.5.
Alleen Corop-gebieden waarin de bevolking van de deelnemende gemeenten ten minste 25% is van de
totale bevolking van het gebied.

Bron: cbs (StatLine) scp-bewerking

Stapeling van sociaaldomeinvoorzieningen
Op basis van de gmsd heeft het cbs ook berekend hoeveel arrangementen binnen het
Sociaal Domein tegelijk gebruikt worden. De stapeling is gebaseerd op de voorzieningen
213

regionale verschillen in het sociaal domein

die in deze rapportage centraal staan. Hierbij worden in totaal 10 voorzieningen bekeken:
binnen de Participatiewet bijstand en re-integratie, binnen Wmo 2015 huishoudelijke hulp,
ondersteuning thuis, hulpmiddelen en diensten en beschermd wonen en binnen Jeugdwet
jeugdhulp zonder verblijf, jeugdhulp met verblijf, jeugdbescherming en jeugdreclassering.
In theorie kan de stapeling dus oplopen tot het gelijktijdig gebruik van tien voorzieningen.
Ook bij de stapeling zien we verschillen in het gebruik van voorzieningen binnen het sociaal
domein naar type gemeente (figuur 3.9). Met het oplopen van de gemeentegrootte neemt
het gebruik van zowel enkelvoudige als gestapelde arrangementen toe. Het totale gebruik
van arrangementen in het sociaal domein is het hoogst in stedelijke agglomeraties en
krimpende plattelandssteden. Ook de stapeling van meerdere arrangementen is hier het
hoogst. In gewone plattelandsgemeenten, gemeenten met veel rijke inwoners en middelgrote landelijke gemeenten is het gebruik van arrangementen in het sociaal domein het
laagst. Ongeveer de helft van de gebruikers van sociaaldomeinvoorzieningen gebruikt
slechts één arrangement. Dit varieert van 49% in krimpende plattelandsgemeenten tot
56% in gemeenten met veel rijke inwoners.
Figuur 3.9
Gebruik van een of meer sociaaldomeinvoorzieningen in 2017, naar gemeentegrootte en clusters van
gemeenten (in procenten van de bevolking)a
< 20.000 inwoners
20.000-50.000 inwoners
50.000-100.000 inwoners
> 100.000 inwoners

krimpende plattelandsgemeenten
gewone plattelandsgemeenten
gemeenten met veel rijke inwoners
krimpende plattelandssteden
middelgrote landelijke gemeenten
middelgrote stedelijke gemeenten
scp.nl

studentensteden
stedelijke agglomeraties
0
≥ 5 arrangementen

a

2

4

6

8

3 of 4 arrangementen

10

12

2 arrangementen

14

16

18

1 arrangement

Gebaseerd op gegevens van 305 gemeenten.

Bron: cbs (StatLine; gmsd) scp-bewerking

214

regionale verschillen in het sociaal domein

De stapeling van het gebruik zien we vooral binnen een van de pijlers in het sociaal domein
(zie ook hoofdstuk 2). Combinaties van arrangementen in verschillende pijlers komen niet
vaak voor (figuur 3.10). Een gecombineerd gebruik van participatievoorzieningen en Wmo
komt nog wel enigszins voor, maar andere combinaties van voorzieningen in verschillende
wetten worden gebruikt door nog geen 0,1% van de bevolking. Combinaties van arrangementen uit de Participatiewet en de Wmo komen vooral voor in de grotere steden: in stedelijke agglomeraties bij 1,6% van de bevolking, in studentensteden, krimpende plattelandssteden en middelgrote stedelijke gemeenten bij 1,0% tot 0,8% en van de bevolking in
de andere typen gemeenten is het aandeel kleiner dan 0,5%.
Figuur 3.10
Gebruik van een of meer sociaaldomeinvoorzieningen naar wet of combinatie van wetten in 2017, naar
gemeentegrootte en clusters van gemeenten (in procenten van de bevolking)a
< 20.000 inwoners
20.000-50.000 inwoners
50.000-100.000 inwoners
> 100.000 inwoners

krimpende plattelandsgemeenten
gewone plattelandsgemeenten
gemeenten met veel rijke inwoners
krimpende plattelandssteden
middelgrote landelijke gemeenten
middelgrote stedelijke gemeenten
scp.nl

studentensteden
stedelijke agglomeraties
0
Participatiewet
en Wmo

a

2

4

overige
combinaties

6

8

alleen Wmo

10

12

14

alleen Participatiewet

16

18

alleen
Jeugdwet

Gebaseerd op gegevens van 305 gemeenten.

Bron: cbs (StatLine; gmsd) scp-bewerking

3.3

Samenvatting

Op basis van kenmerken van de bevolking en de gemeenten hebben we een indeling
gemaakt in clusters. De kenmerken zijn gekozen op basis van hun (mogelijk) onderscheidend vermogen voor verschillen in het gebruik van sociaaldomeinvoorzieningen. In stedelijke agglomeraties en in krimpende plattelandsgemeenten blijkt het gebruik van de verschillende voorzieningen in het sociaal domein hoog te zijn. Daarnaast zien we in studen215

regionale verschillen in het sociaal domein

tensteden ook een hoog gebruik van participatievoorzieningen en jeugdzorg. In gewone
plattelandsgemeenten is het gebruik van voorzieningen juist laag. Het beeld van het
gebruik van voorzieningen naar regio’s is divers en varieert per voorziening. Voor het
sociaal domein als geheel zien we een hoog gebruik in het zuidwesten, het noorden en het
oosten van het land, evenals rond de grote steden in het westen en in delen van Limburg.
Als we het voorzieningengebruik corrigeren voor gemeentelijke risicofactoren, dan nemen
de verschillen tussen de gemeentelijke clusters grotendeels af. In Zuidwest-Friesland en
Oost-Groningen blijft het gebruik erg hoog.
Noten
1

2

3

4

5

6

7

216

Bij de analyse zijn we uitgegaan van de volgende risicokenmerken: koopkracht rijkste huishoudens,
aandeel gezinnen met kinderen, aandeel personen met niet-westerse migratieachtergrond, bevolkingsgroei 2011-2015, aandeel alleenstaanden, aandeel eenoudergezinnen, aandeel huishoudens met
laag inkomen, aandeel 75-plussers, aandeel inwoners in stedelijke en landelijke gebieden, aandeel laagopgeleiden, aandeel uitkeringsontvangers, aandeel huurwoningen, gemiddelde woningwaarde, aandeel inwoners met psychische medicatie 18-64 jaar, en aandeel inwoners met somatische medicatie
65-plus.
Dit onverklaarde gebruik wordt berekend door het gebruik dat op basis van het risicoprofiel is geschat,
af te trekken van het waargenomen gebruik: gecorrigeerd gebruik = waargenomen gebruik – verwacht
gebruik. Hierbij wordt het landelijke gemiddelde van het waargenomen gebruik opgeteld, om de figuur
vergelijkbaar te maken met de situatie voor de modelcorrectie.
Voor de eerder verschenen overall rapportages (Pommer en Boelhouwer 2016, 2017) maakten we bij de
Wmo-voorzieningen gebruik van de gegevens die gemeenten aanleveren aan het cak. Deze gegevens
betreffen maatwerkvoorzieningen waarvoor een eigen bijdrage gevraagd wordt. De gegevens over
2017 waren bij het schrijven van deze rapportage nog niet voorhanden. Omdat steeds meer gemeenten
de Wmo-gegevens aan het Centraal Bureau voor de Statistiek (cbs) aanleveren voor de gmsd (zie cbs
2017b; vng Realisatie 2018) maken we voor de analyses in dit hoofdstuk hiervan gebruik. Zie tabel B4.1
in bijlage B4 voor de deelnamepercentages aan de Gemeentelijke Monitor per jaar.
Dit lijkt op het eerste gezicht vreemd, maar het aandeel huishoudens met jonge kinderen in het totale
aantal huishoudens in een gemeente is een variabele van een andere orde dan het aandeel jongeren
met jeugdhulp als percentage van het totale aantal jongeren. In de grotere gemeenten (relatief veel
jeugdzorg) is het aandeel huishoudens met jonge kinderen lager dan in andere gemeenten, maar de
jongeren in deze gezinnen maken relatief vaker gebruik van jeugdzorg.
De naam Corop komt van Coördinatie Commissie Regionaal OnderzoeksProgramma. Dit was de naam
van de commissie die in 1971 de indeling van Nederland in Corop-gebieden ontwierp. In totaal zijn er in
Nederland 40 Corop-gebieden.
Deze indeling wijkt af van de indelingen die in de vorige overall rapportages werden gebruikt (zie
Pommer en Boelhouwer 2016, 2017). Daar werden voor de Corop-gebieden de klassegrenzen opnieuw
berekend om voor het waargenomen gebruik per voorziening vijf groepen van acht gebieden te krijgen
(kwintielen).
In 2017 was dit alleen nog Delfzijl en omgeving; geen van de drie gemeenten in dit gebied heeft gegevens aangeleverd.

regionale verschillen in het sociaal domein

Literatuur
Belder, Martin (2017). Analyse van betalingsachterstanden op premie zorgverzekering als indicator voor problematische
schuldsituaties. Zoetermeer: Panteia.
Berenschot (2018). Gemeenten zetten in op preventie en toegankelijkheid in het sociaal domein. Geraadpleegd op
28 augustus 2018 via www.berenschot.nl/actueel/2018/augustus/benchmark-sociaal-domein/.
Brakel, Katinka van, Margreet Stoutjesdijk en Marcel Spijkerman, met medewerking van Frank Schreuder
(2016). uwv Monitor Arbeidsparticipatie 2015. Aan het werk zijn, komen en blijven van mensen met een arbeidsbeperking. Amsterdam: uwv.
cbs (2017a). Jeugdbescherming en jeugdreclassering 2016. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.
cbs (2017b). cbs schat gebruik van Wmo maatwerkvoorzieningen. Geraadpleegd op 17 juli 2018 via www.cbs.nl/nlnl/achtergrond/2017/49/cbs-schat-gebruik-van-wmo-maatwerkvoorzieningen.
cbs (2017c). Landelijk dekkende indelingen. Geraadpleegd op 23 augustus 2017 via www.cbs.nl/nl-nl/dossier/
nederland-regionaal/gemeente/gemeenten-en-regionale-indelingen/landelijk-dekkende-indelingen.
cbs (2018a). Veilig Thuis stand van zaken in 2017. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.
cbs (2018b). Jongeren met jeugdzorg; Zorg in natura (Zin), Persoonsgebonden budget (pgb). Geraadpleegd zes september 2018 via https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83432NED/table?
ts=1536225584458.
cbs (2019). Introductie nieuwe srg-richtlijnen 2019. Geraadpleegd op 17 juli 2018 via www.cbs.nl/nl-nl/
deelnemers-enquetes/deelnemers-enquetes/decentrale-overheden/sociale-zekerheid-overheden/
statistiek-re-integratie-door-gemeenten--srg--/richtlijnen-en-documentatie--srg--.
Dodeweerd, Marije van (2017). De bijstand: volume, in- en uitstroom en samenstelling. Utrecht: Divosa
(www.divosa.nl/pdf/--_--de-bijstand-volume-en-uitstroom-en-samenstelling/pagina.pdf).
Dumhs, Lisa, Marcel Spijkerman en Margreet Stoutjesdijn, met medewerking van Frank Schreuder en
Ed Berendsen (2018). uwv Monitor Arbeidsparticipatie 2017. Aan het werk zijn, komen en blijven van mensen met
een arbeidsbeperking. Amsterdam: uwv.
Engbersen, Radboud en Matthijs Uyterlinde (2017). Regionale verschillen geduid. Exploratief onderzoek naar hoog
voorzieningengbruik in het sociale domein. Den Haag: Platform31.
Flapper, Eelco, Inge Harteveld en Pieter Fris (2018). Wsw-statistiek 2017. Jaarrapport. Zoetermeer: Panteia.
Forum (2014). Diversiteit in transitie. Aandacht voor effectief bereik van migrantengezinnen in de transitie van de jeugdzorg. Utrecht: Forum.
Gemeente Amsterdam (2018). Aanvullende informatie stand van zaken nieuwe werkwijze specialistische
jeugdhulp 2018. Brief aan de gemeenteraad van 20-9-2018.
Gemeente Meierijstad (2018). Evaluatie regionale samenwerking inkoop Jeugdhulp en Specialistische hulp
wmo. Brief aan de gemeenteraad van 28-8-2018.
Harteveld, Inge, Mirjam Engelen, Manfred Kindt en Eelco Flapper (2016). Wsw-statistiek 2015. Jaarrapport.
Zoetermeer: Panteia.
Harteveld, Inge, Manfred Kindt en Eelco Flapper (2017). Wsw-statistiek 2016. Jaarrapport. Zoetermeer: Panteia.
Hoff, Stella, Jean Marie Wildeboer Schut, Benedikt Goderis en Cok Vrooman (2016). Armoede in kaart 2016.
Geraadpleegd op 2 juli 2018 via http://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2016/.
kpmg (2018). Rapportage zicht op Wmo. Geraadpleegd op 19 juni 2018 via https://vng.nl/files/vng/
20180219_rapportage_zicht_op_wmo_-_definitief.pdf.
Looze, Margreet de, Saskia van Dorsselaer, Simone de Roos, Jacqueline Verdurmen, Gonneke Stevens, Rob
Gommans, Marja van Bon-Martens, Tom ter Bogt en Wilma Vollebergh (2014).
Lycklama à Nijeholt, Geessiena (2010). Steeds minder Anw-uitkeringen. Geraadpleegd op 24 augustus 2018 via
www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2010/20/steeds-minder-anw-uitkeringen.

217

literatuur

Ooms, Ingrid, Klarita Sadiraj en Evert Pommer (2017). Regionale verschillen in het sociaal domein: voorzieningengebruik nader verklaard. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Pommer, Evert en Jeroen Boelhouwer (red.) (2016). Overall rapportage sociaal domein 2015. Rondom de transitie.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Pommer, Evert en Jeroen Boelhouwer (red.) (2017). Overall rapportage sociaal domein 2016. Burgers (de)centraal.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Sadiraj, Klarita, Michiel Ras, Lisa Putman en Jedid-Jah Jonker (2013). Groeit de jeugdzorg door? Het beroep op de
voorzieningen: realisatie 2001-2011 en raming 2011-2017. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
Santen, Piet van, Marcia van Oploo en Mirjam Engelen (2014). wsw-statistiek 2013. Zoetermeer: Panteia.
Stoutjesdijk, Margreet en Marcel Spijkerman, met medewerking van Frank Schreuder en Ed Berendsen
(2016). uwv Monitor Arbeidsparticipatie 2016. Aan het werk zijn, komen en blijven van mensen met een arbeidsbeperking. Amsterdam: uwv.
tk (2012/2013a). Invoeringswet Participatiewet. Tweede Kamer, vergaderjaar 2013/2014, 33161, nr. 107.
tk (2012/2013b). Jeugdwet: memorie van toelichting. Tweede Kamer, vergaderjaar 2012/2013, 33684, nr. 3.
tk (2013/2014). Wmo 2015: memorie van toelichting. Tweede Kamer, vergaderjaar 2013/2014, 33841, nr. 3.
tk (2014/2015). Transformatie in het sociaal domein. Brief van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Tweede Kamer, vergaderjaar
2014/2015, 34000-vii, nr. 41.
tk (2015/2016a). Aanpak Jeugdwerkloosheid. Brief van de ministers van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2015/2016, 29544, nr. 674.
tk (2015/2016b). Opvang en beschermd wonen. Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Tweede Kamer, vergaderjaar
2015/2016, 29325, nr. 80.
tk (2017/2018a). Breed offensief om meer mensen met een beperking aan werk te helpen. Brief van de staatssecretaris
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2017/2018, 34352, nr. 115.
tk (2017/2018b). Reactie op het verzoek van het lid De Jong, gedaan tijdens de Regeling van werkzaamheden van 5 april
2018, over de gevolgen van de sluiting van sociale werkplaatsen. Brief van de staatssecretaris van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Tweede Kamer, vergaderjaar 2017/2018, 29817, nr. 145.
vng/Divosa (2018). Voorkomen en aanpakken van problematische schulden (position paper). Geraadpleegd op
24 augustus 2018 via https://vng.nl/files/vng/20180212_position_paper_schulden_vng_divosa.pdf.
vng Realisatie (2018). Gemeentelijke monitor sociaal domein. Geraadpleegd op 17 juli 2018 via www.vngrealisatie.
nl/producten/gemeentelijke-monitor-sociaal-domein.
vws/J&V (2018). Actieprogramma Zorg voor de Jeugd. Geraadpleegd op 17 april 2018 via https://www.
rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/04/01/actieprogramma-zorg-voor-de-jeugd.

218

literatuur

Publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau
scp-publicaties
Onderstaande lijst bevat een selectie van publicaties van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Deze publicaties zijn in gedrukte vorm verkrijgbaar bij de (internet)boekhandel en zijn als pdf gratis te downloaden via
www.scp.nl. Een complete lijst is te vinden op www.scp.nl/publicaties.

scp-publicaties 2018
2018-1

Werken aan de start. Jonge vrouwen en mannen op de arbeidsmarkt (2018). Ans Merens en Freek Bucx
(red.). isbn 978 90 377 0859 2

2018-2

Lees:Tijd. Lezen in Nederland (2018). Annemarie Wennekers, Frank Huysmans en Jos de Haan.
isbn 978 90 377 0858 5

2018-3

De Wmo 2015 in praktijk. De lokale uitvoering van de Wet maatschappelijke ondersteuning (2018). Lia van
der Ham, Maaike den Draak, Wouter Mensink, Peggy Schyns en Esther van den Berg. M.m.v.
Pepijn van Houwelingen en Isabella van de Velde. isbn 978 90 377 0856 1

2018-4

Jezelf zijn in het verpleeghuis (2018). Lisette Kuyper, Debbie Verbeek-Oudijk en Cretien van Campen.
isbn 978 90 377 0855 4 (pdf)

2018-5

Maatschappelijke ondersteuning: keuzes van cliënten en beleid van gemeenten (2018) (handelseditie proefschrift). Anna Maria Marangos. isbn 978 90 377 0846 2 (pdf)

2018-6

Een lokaal sociaal contract. Voorwaarden voor een inclusieve samenleving (2018). Kim Putters.
isbn 978 90 377 0861 5

2018-7

The social state of the Netherlands 2017 (2018). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer en Annemarie Wennekers
(red.). isbn 978 90 377 0862 2 (pdf)

2018-8

Net als thuis. Wooninitiatieven opgezet door ouders voor hun kinderen met een beperking (2018). Inger Plaisier en Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0863 9

2018-9

Bouwend aan een toekomst in Nederland. De leefsituatie van Poolse migranten die zich na 2004 in Nederland
hebben ingeschreven (2018). Mérove Gijsberts, Iris Andriessen, Han Nicolaas (cbs) en Willem Huijnk.
isbn 978 90 377 0864 6 (pdf)

2018-10

Publieke voorkeuren. Een methodologische en inhoudelijke verkenning van voorkeuren voor publieke voorzieningen (2018). Martin Olsthoorn en Ab van der Torre. isbn 978 90 377 0867 7 (pdf)

2018-11

De religieuze beleving van moslims in Nederland. Diversiteit en verandering in beeld (2018). Willem Huijnk.
isbn 978 90 377 0868 4 (pdf)

2018-12

Opvattingen over seksuele en genderdiversiteit in Nederland en Europa (2018). Lisette Kuyper.
isbn 978 90 377 0866 0 (pdf)

2018-13

Verhalen blijven vertellen en elkaar willen begrijpen (2018). Kim Putters, Andries van den Broek, Ab van
der Torre, Martin Olsthoorn, Esther van den Berg, Wouter Mensink, Lotte Vermeij, Marcel Coenders en Annemarie Wennekers. isbn 978 90 377 0872 1

2018-14

Syriërs in Nederland. Een studie over de eerste jaren van hun leven in Nederland (2018). Jaco Dagevos, Willem Huijnk, Mieke Maliepaard (WODC) en Emily Miltenburg. isbn 978 90 377 0869 1

2018-15

Tijdelijk werk geven. Invloed van laagconjunctuur en langdurende ziektegevallen (2018). Edith Josten en Jan
Dirk Vlasblom. isbn 978 90 377 0870 7 (pdf)

219

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

2018-16

Kwetsbaar en eenzaam? Risico’s en bescherming in de ouder wordende bevolking (2018). Cretien van Campen, Frieke Vonk en Theo van Tilburg (VU Amsterdam). isbn 978 90 377 0874 5

2018-17

Veranderde zorg en ondersteuning voor mensen met een beperking. Landelijke evaluatie van de Hervorming
Langdurige Zorg (2018). Redactie: Mariska Kromhout, Nora Kornalijnslijper en Mirjam de Klerk.
isbn 978 90 377 0875 2

2018-18

An international comparison of care for people with intellectual disabilities. An exploration (2018). Isolde
Woittiez, Evelien Eggink, Lisa Putman en Michiel Ras. isbn 978 90 377 0871 4 (pdf)

2018-19

Van sociale werkvoorziening naar Participatiewet. Hoe is het de mensen op de Wsw-wachtlijst vergaan?
(2018). Klarita Sadiraj, Stella Hoff en Maroesjka Versantvoort. isbn 978 90 377 0880 6 (pdf)

2018-20

Lastige kwesties. Acht focusgroepen over vertegenwoordiging en stemmen (2018). Paul Dekker en Josje
den Ridder. isbn 978 90 377 0878 3 (pdf)

2018-21

Kijk op kinderopvang. Hoe ouders denken over de betaalbaarheid, toegankelijkheid en kwaliteit van kinderopvang (2018). Anne Roeters en Freek Bucx. isbn 978 90 377 0876 9 (pdf)

2018-22

Verdeeldheid en verbinding. Terugblik op de rol van de civil society bij de komst van vluchtelingen (2018).
Wouter Mensink. isbn 978 90 377 0882 0 (pdf)

2018-23

Als werk weinig opbrengt. Werkende armen in vijf Europese landen en twintig Nederlandse gemeenten (2018).
Cok Vrooman, Edtih Josten, Stella Hoff, Lisa Putman en Jean Marie Wildeboer Schut.
isbn 978 90 377 0881 3

2018-24

Het culturele leven. Hoe 10 culturele domeinen bezien vanuit 14 kernthema’s (2018). Andries van den Broek
en Yvette Gieles. isbn 978 90 377 0890 5 (pdf)

2018-25

De sociale staat van Nederland 2018. Hoofdlijnen (2018). Annemarie Wennekers, Jeroen Boelhouwer,
Cretien van Campen en Rob Bijl (red.). isbn 978 90 377 0886 8

2018-26

Eritrese statushouders in Nederland. Een kwalitatief onderzoek over de vlucht en hun leven in Nederland
(2018). Leen Sterckx, Merhawi Fessehazion, m.m.v. Bet-El Teklemariam. isbn 978 90 377 0888 2

2018-27

lhbt Monitor 2018. De leefsituatie van lesbische, homoseksuele, biseksuele en transgender personen in Nederland (2018). Gabriël van Beusekom en Lisette Kuyper. isbn 978 90 377 0891 2 (pdf)

2018-28

Overall rapportage sociaal domein 2017. Wisselend bewolkt (2018). Evert Pommer, Jeroen Boelhouwer,
Evelien Eggink, Anna Maria Marangos en Ingrid Ooms. isbn 978 90 377 0895 0

2018-29

Samenvatting Overall rapportage sociaal domein 2017. Wisselend bewolkt (2018). Evert Pommer, Jeroen
Boelhouwer, Evelien Eggink, Anna Maria Marangos en Ingrid Ooms. isbn 978 90 377 0896 7

2018-30

De scp-methode voor het meten van armoede. Herijking en revisie (2018). Benedikt Goderis, Bart van
Hulst, Jean Marie Wildeboer Schut en Michiel Ras. isbn 978 90 377 0900 1

Digitale publicaties 2018
Verhalen blijven vertellen en elkaar willen begrijpen (infographic). Kim Putters, Andries van den Broek, Ab van der
Torre, Martin Olsthoorn, Esther van den Berg, Wouter Mensink, Lotte Vermeij, Marcel Coenders en
Annemarie Wennekers. isbn 978 90 377 0873 8, publicatiedatum 4-5-2018
Een (on)gezonde leefstijl (card stack). Stéfanie André (ru), Gerbert Kraaykamp (ru), Roza Meuleman (ru).
isbn 978 90 377 0879 0, publicatiedatum 10-7-2018
De sociale staat van Nederland 2018 (card stack). Annemarie Wennekers, Jeroen Boelhouwer, Cretien van Campen en Rob Bijl (red.). isbn 978 90 377 0885 1, publicatiedatum 11-9-2018
(Un)healthy lifestyles. Education as a dividing line (card stack). Stéfanie André (ru), Gerbert Kraaykamp (ru), Roza
Meuleman (ru). isbn 978 90 377 0897 4, publicatiedatum 22-10-2018

220

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

Publiek voorzien. Ontwikkelingen in de uitgaven en dienstverlening van 27 publieke voorzieningen (digitaal gelaagd rapport). Evelien Eggink, Ingrid Ooms, Lisa Putman, Michiel Ras, Ab van der Torre en Sytske Wierda
isbn 978 90 377 0892 9, publicatiedatum 6-11-2018
Armoede in kaart 2018 (cardstack). Stella Hoff (red.) isbn 978 90 377 0902 5, publicatiedatum 23-11-2018

Overige publicaties 2018
Burgerperspectieven 2018 | 1 (2018). Paul Dekker, Lia van der Ham en Annemarie Wennekers.
isbn 978 90 377 0865 3
Burgerperspectieven 2018 | 2 (2018). Josje den Ridder, Evelien Boonstoppel en Paul Dekker.
isbn 978 90 377 0877 6
Burgerperspectieven 2018 | 3 (2018). Josje den Ridder, Paul Dekker, Evelien Boonstoppel. isbn 978 90 377 0883 7
Verdringing op de arbeidsmarkt. Beschrijving en beleving. (2018). Wiljan van den Berge, Jan Dirk Vlasblom, Jos
Ebregt, Lisa Putman, Jochem Zweerink en Marloes de Graaf-Zijl. isbn 978 90 377 0887 5 (pdf)

scp-publicaties 2017
2017-1

Grenzen aan de eenheid. De beleving en waardering van diversiteit en inclusiviteit onder medewerkers van
Defensie (2017). Iris Andriessen, Wim Vanden Berghe en Leen Sterckx. M.m.v. Jantine van Lisdonk
en Ans Merens. isbn 978 90 377 0814 1

2017-2

Wie maakt het verschil? Sociale ongelijkheid in condities en consequenties van informele hulp. Oratie. (2017).
Alice de Boer. isbn 978 90 377 0752 6

2017-3

Langer zelfstandig. Ouder worden met hulpbronnen, ondersteuning en zorg (2017). Cretien van Campen en
Jurjen Iedema (scp), Marjolein Broese van Groenou (vu-lasa) en Dorly Deeg (vumc-lasa).
isbn 978 90 377 0817 2

2017-4

Beleidssignalement Ervaringen van lhbt-personen met sport (2017). Ine Pulles en Kirsten Visser.
isbn 978 90 377 0820 2 (pdf)

2017-5

Voorzieningen verdeeld. Profijt van de overheid (2017). Martin Olsthoorn, Evert Pommer, Michiel Ras,
Ab van der Torre en Jean Marie Wildeboer Schut. isbn 978 90 377 0821 9

2017-6

Van oost naar west. Poolse, Bulgaarse en Roemeense kinderen in Nederland: ouders over de leefsituatie van
hun kinderen (2017). Ria Vogels, Simone de Roos en Freek Bucx. isbn 978 90 377 0819 6

2017-7

First steps on the labour market (2017). Ans Merens, Freek Bucx en Christoph Meng (roa).
isbn 978 90 377 0822 6

2017-8

Zorg en ondersteuning in Nederland: kerncijfers 2015. Ontvangen hulp bij het huishouden, persoonlijke verzorging, verpleging en begeleiding (2017). Debbie Verbeek-Oudijk, Lisa Putman en Mirjam de Klerk.
isbn 978 90 377 0818 9 (pdf)

2017-9

Kwesties voor het kiezen. Analyses van enkele maatschappelijke thema’s voor de Tweede Kamerverkiezingen
2017 (2017). isbn 978 90 377 0770 0 (pdf)

2017-10

Achtervolgd door angst. Een kwantitatieve vergelijking van angst voor slachtofferschap met een algemeen
gevoel van onveiligheid (2017). Lonneke van Noije en Jurjen Iedema. isbn 978 90 377 0825 7

2017-11

Discriminatie herkennen, benoemen en melden (essay) (2017). Iris Andriessen. isbn 978 90 377 0826 4
(pdf)

2017-12

Dorpsleven tussen stad en land. Slotpublicatie Sociale Staat van het Platteland (2017). Anja Steenbekkers,
Lotte Vermeij en Pepijn van Houwelingen. isbn 978 90 377 0830 1 (pdf)

2017-13

Leren van verschillen. Opleidingsverschillen in de vrouwenemancipatie (2017). Anne Roeters.
isbn 978 90 377 0829 5 (pdf)

221

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

2017-14

Transgender personen in Nederland (2017). Lisette Kuyper, m.m.v. Wim Vanden Berghe.
isbn 978 90 377 0831 8 (pdf)

2017-15

Gelijk verdeeld. Een verkenning van de taakverdeling bij lhb-stellen (2017). Anne Roeters, Floor Veerman
en Eva Jaspers. isbn 978 90 377 0832 5 (pdf)

2017-16

Nederlanders en nieuws. Gebruik van nieuwsmedia via oude en nieuwe kanalen (2017). Annemarie
Wennekers en Jos de Haan. isbn 978 90 377 0833 2 (pdf)

2017-17

Beroep op het mbo. Betrokkenen over de responsiviteit van het middelbaar beroepsonderwijs (2017).
Monique Turkenburg en Ria Vogels. M.m.v. Yvette Sol. isbn 978 90 377 0836 3

2017-18

Ouderen in verpleeghuizen en verzorgingshuizen. Landelijk overzicht van hun leefsituatie in 2015/’16 (2017).
Debbie Verbeek-Oudijk en Cretien van Campen. isbn 978 90 377 0838 7

2017-19

Gelukkig in een verpleeghuis? Ervaren kwaliteit van leven en zorg van ouderen in verpleeghuizen en verzorgingshuizen (2017). Cretien van Campen en Debbie Verbeek-Oudijk. isbn 978 90 377 0837 0

2017-20

Zicht op de Wmo 2015. Ervaringen van melders, mantelzorgers en gespreksvoerders (2017). Peteke Feijten,
Roelof Schellingerhout, Mirjam de Klerk, Anja Steenbekkers, Peggy Schyns, Frieke Vonk, Anna
Maria Marangos, Alice de Boer en Liesbeth Heering. isbn 978 90 377 0842 4

2017-21

Gevlucht met weinig bagage. De leefsituatie van Somalische Nederlanders (2017). Iris Andriessen, Mérove
Gijsberts, Willem Huijnk en Han Nicolaas (cbs). isbn 978 90 377 0839 4 (pdf)

2017-22

Overall rapportage sociaal domein 2016. Burgers (de)centraal (2017). Evert Pommer en Jeroen
Boelhouwer (red.). isbn 978 90 377 0843 1

2017-23

Samenvatting Overall rapportage sociaal domein 2016. Burgers (de)centraal (2017). Evert Pommer, Jeroen
Boelhouwer (red.) isbn 978 90 377 0844 8

2017-24

Regionale verschillen in het sociaal domein: voorzieningengebruik nader verklaard (2017). Ingrid Ooms,
Klarita Sadiraj en Evert Pommer. isbn 978 90 377 0852 3 (pdf)

2017-25

De sociale staat van Nederland 2017 (2017). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer, Annemarie Wennekers
(red.). isbn 978 90 377 0847 9

2017-26

Zorg en ondersteuning in Nederland: kerncijfers 2016 (2017). Lisa Putman, Debbie Verbeek-Oudijk en
Mirjam de Klerk. isbn 978 90 377 0850 9 (pdf)

2017-27

Voor elkaar? (2017). Mirjam de Klerk, Alice de Boer, Inger Plaisier, Peggy Schyns.
isbn 978 90 377 0849 3

Digitale publicaties 2017
Zorg en ondersteuning in Nederland: kerncijfers 2015 (onepager). Debbie Verbeek-Oudijk, Lisa Putman en Mirjam
de Klerk. isbn 978 90 377 0824 0, publicatiedatum 23-1-2017
Eerste treden op de arbeidsmarkt (digitaal magazine). Ans Merens, Freek Bucx, m.m.v. Christoph Meng (roa).
isbn 978 90 377 0823 3, publicatiedatum 31-1-2017
Arbeidsmarkt in kaart. Werkgevers 2017 (card stack). Patricia van Echtelt en Marian de Voogd-Hamelink.
isbn 978 90 377 0840 0, publicatiedatum 24-10-2017
Zorg en ondersteuning in Nederland: kerncijfers 2016 (onepager). Debbie Verbeek-Oudijk, Lisa Putman en Mirjam
de Klerk. isbn 978 90 377 0851 6, publicatiedatum 17-11-2017
De sociale staat van Nederland 2017 (infographic). Rob Bijl, Jeroen Boelhouwer, Annemarie Wennekers (red.).
isbn 978 90 377 0853 0, publicatiedatum 12-12-2017
Een week in kaart – editie 1 (card stack). Anne Roeters. isbn 978 90 377 0857 8, publicatiedatum 21-12-2017

222

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau

Overige publicaties 2017
Burgerperspectieven 2017 | 1 (2017). Paul Dekker, Josje den Ridder en Pepijn van Houwelingen.
isbn 978 90 377 0827 1
Burgerperspectieven 2017 | 2 (2017). Josje den Ridder, Iris Andriessen en Paul Dekker. isbn 978 90 377 0834 9
Oud worden in Nederland (2017). Redactie: Lotte Vermeij (scp) en Radboud Engbersen (platform31).
isbn 978 90 377 0835 6
Burgerperspectieven 2017 | 3 (2017). Josje den Ridder, Paul Dekker en Pepijn van Houwelingen.
isbn 978 90 377 0841 7
Burgerperspectieven 2017 | 4 (2017). Paul Dekker en Pepijn van Houwelingen. isbn 978 90 377 0854 7

Werkprogramma
Het Sociaal en Cultureel Planbureau stelt jaarlijks zijn Werkprogramma vast. De tekst van het lopende programma is te vinden op de website van het scp: www.scp.nl.

223

publicaties van het sociaal en cultureel planbureau