TNO Jaarverslag 2008

Karakterisering 2008:
De wisseling van de wacht
Ambitie 2009:
In tijden van crisis het onderscheid maken in innovatie

TNO Jaarverslag 2008

1

TNO Jaarverslag 2008

2

TNO Jaarverslag 2008

Inhoud TNO Jaarverslag 2008

4

Algemeen

4

Kerngegevens

6

Samenstelling Raden

7

Het TNO-proﬁel in 2008

8

Verslag TNO Raad van Toezicht

9

Verslag TNO Raad van Bestuur

9

Voortgang strategie 2007-2010

9

Kennisontwikkeling en kennistoepassing

10

Internationale samenwerking

11

Kennisexploitatie

12

Onze stakeholders

13

Onze medewerkers

13

Financiën

14

Communicatie

14

Vooruitblik

16

Verslag TNO Raad voor het Defensieonderzoek

18

Corporate Governance

20

TNO Toppers

21

Overzicht Thema’s

25

Geconsolideerde jaarrekening 2008

49

Jaarrekening 2008 van de Organisatie TNO

62

Overige gegevens

62

Accountantsverklaring

63

Organisatieschema

64

TNO Adressen

An abridged English version of this report is available on request.
In matters of interpretation the Dutch text will prevail.

3

TNO Jaarverslag 2008

Kerngegevens

(in EUR x miljoen)

2008

2007

2006

-

-

72,8

47,1

50,8

-

TNO: (Organisatie TNO incl. groepsmaatschappijen)
Kennis als vermogen
Binnen de thema’s
Over thema’s heen (KAVOT)

27,2

26,2

-

Beleids- en toepassingsgerichte kennisinvesteringen

120,4

119,4

123,0

Totaal omzet overheidsﬁnanciering

194,7

196,4

195,8

Marktomzet

405,0

382,5

373,8

Omzet

599,7

578,9

569,6

Netto omzet 1)

504,6

501,9

497,8

Toegevoegde waarde 2)

407,8

401,8

390,7

Bedrijfsresultaat voor bijzondere waardeverminderingen

-5,3

8,1

10,5

Bijzondere waardeverminderingen materiële vaste activa

-5,3

-

-

Bedrijfsresultaat

-10,6

8,1

10,5

-5,7

12,3

13,1

Nettoresultaat als % van de marktomzet

-1,4%

3,2%

3,5%

Aantal medewerkers (gem. effectief)

4.572

4.634

4.600

Aantal medewerkers (effectief ultimo jaar)

4.580

4.658

4.590

Netto omzet per medewerker (gem. effectief) in EUR x duizend

110,4

108,3

108,2

Toegevoegde waarde per medewerker (gem. effectief) in EUR x duizend

89,2

86,7

84,9

Personele lasten per medewerker (gem. effectief) in EUR x duizend

82,8

78,2

75,8

Personele lasten

378,6

362,5

348,9

Nettoresultaat

Werkkapitaal

31,5

33,3

47,5

Eigen vermogen
Cash ﬂow 3)

201,1

206,7

194,1

53,9

56,5

62,2

Investeringen Organisatie TNO

38,3

53,9

40,2

Investeringen Groepsmaatschappijen

19,7

6,5

7,5

Current ratio

1,19

1,22

1,28

Solvabiliteit

0,44

0,48

0,44

1) Netto omzet = omzet – directe projectkosten
2) Toegevoegde waarde = netto omzet + overige bedrijfsopbrengsten – overige bedrijfslasten
3) Cash ﬂow = resultaat + afschrijvingen + desinvesteringen + mutatie egalisatierekening investeringsmiddelen

4

TNO Jaarverslag 2008

2008

2007

2006

-

-

72,8

47,1

50,8

-

Organisatie TNO
Kennis als vermogen
Binnen de thema’s
Over thema’s heen (KAVOT)

27,2

26,2

-

Beleids- en toepassingsgerichte kennisinvesteringen

120,4

119,4

123,0

Totaal omzet overheidsﬁnanciering

194,7

196,4

195,8

Marktomzet

316,9

307,7

303,9

Omzet

511,6

504,1

499,7

Bedrijfsresultaat voor bijzondere waardeverminderingen

-6,0

5,0

6,6

Bijzondere waardeverminderingen materiële vaste activa

-4,2

-

-

Bedrijfsresultaat

-10,2

5,0

6,6

Resultaat (excl. resultaat groepsmaatschappijen)

-6,6

9,1

9,4

Bedrijfsresultaat TNO-kerngebieden

1,7

7,5

15,7

Nettoresultaat TNO-kerngebieden

4,2

10,2

17,7

Aantal medewerkers (gem. effectief)

3.833

4.003

4.027

Aantal medewerkers (effectief ultimo jaar)

3.813

4.033

4.024

Omlooptijd onderhanden werken en debiteuren in maanden (TNO-kerngebieden)

2,1

2,0

2,2

Solvabiliteit

0,47

0,51

0,47

Omzet

92,8

79,7

73,7

Bedrijfsresultaat

-0,4

3,1

3,9

Nettoresultaat

0,9

3,2

3,6

Aantal medewerkers (gem. effectief)

739

631

573

Aantal medewerkers (effectief ultimo jaar)

767

625

566

Groepsmaatschappijen

5

TNO Jaarverslag 2008

Samenstelling Raden

TNO Raad van Toezicht per 1 april 2009
Mw. ir. J.M. Leemhuis-Stout, voorzitter

Sinds 01-03-2001

Voorzitter Cedris, organisatie voor sociale werkgelegenheid en arbeidsintegratie,
diverse bestuurs- en toezichtfuncties.

Mw. prof. dr. M.C.E. van Dam-Mieras

Sinds 01-05-2000

Vice-rector magniﬁcus Universiteit Leiden. Diverse bestuurs- en toezichtfuncties,
waaronder Lid van de Adviesraad Deltares, Lid van de Raad van Commissarissen van
Unilever N.V., Lid van de Raad van Commissarissen Akzo Nobel Nederland B.V.

Mw. prof. dr. J.M. Bensing

Sinds 01-09-2008

Honorary Research Fellow Nederlands Instituut voor Onderzoek van de
Gezondheidszorg (NIVEL), Hoogleraar Klinische Psychologie en Gezondheidspsychologie aan de Universiteit van Utrecht. Diverse bestuurs- en toezichtfuncties,
waaronder Lid Gezondheidsraad, Lid Afdelingsbestuur Gezondheidswetenschappen
NWO, Lid Programmacommissie Kwaliteit van Zorg NWO, Vice-voorzitter Programmacommissie Zorgonderzoek Nederland - ZON, Voorzitter werkgroep GGZ (ZON),
Lid Wetenschappelijke Raad Sociaal-Oncologisch Onderzoek KWF,
Lid Sociaal-Wetenschappelijke Raad KNAW.

H.W. Broeders

Sinds 01-07-2006

Lid Executive Committee Capgemini S.A., Voorzitter ICT-Ofﬁce.

Dr. E. Veltkamp

Sinds 01-05-2002

Voormalig Senior Vice President Research and Development bij Unilever N.V.

Prof. dr. L. Koopmans

Van 01-02-1999

Emeritus-hoogleraar aan de RU Groningen, Commissaris van Eureko Achmea,

tot 01-02-2009

NUON en andere vennootschappen, President-Commissaris Rabobank Nederland.

Diverse bestuurs- en toezichtfuncties.
Diverse bestuursfuncties en commissariaten.

Ir. G-J. Kramer

Tot 01-09-2008

Voormalig president-directeur Fugro. Diverse bestuursfuncties en commissariaten
waaronder voorzitter Raad van Toezicht Technische Universiteit Delft.

Drs. J.G.F. Veldhuis

Tot 01-09-2008

Drs. H.P. Drop, secretaris

Tot 01-09-2008

Mw. drs. S.J. Vlaar, secretaris

Sinds 01-09-2008

Oud-voorzitter College van Bestuur Universiteit van Utrecht.
Diverse bestuursfuncties en commissariaten.

TNO Raad van Bestuur per 1 april 2009
Ir. J.H.J. Mengelers, voorzitter

Sinds 01-04-2008

Diverse bestuurs- en toezichtfuncties, waaronder:
Lid Executive Board of Joanneum Research Forschungsgesellschaft mbH, Bestuurslid
EARTO (treasurer), Lid Raad van Advies NITG, Lid Innovatieberaad (Min. V&W),
Lid van de Raad van Commissarissen van de Rabobank Eindhoven-Veldhoven,
Lid van de Eindhovense Fabrikantenkring, Lid Executive Committee Point-One,
Bestuurslid STT (Stichting Toekomstbeeld der Techniek).

Mw. dr. C.M. Colijn-Hooymans

Sinds 1-10-2002

Diverse bestuurs- en toezichtfuncties, waaronder:
Plaatsvervangend Kroonlid Sociaal Economische Raad (SER), Lid Raad van
Commissarissen Koninklijke KPN N.V., Commissaris Rabobank Vallei-en-Rijn,
Lid Adviesraad Wetenschap en Technologie (AWT) van de ministeries OCW en EZ,
Lid Raad van Toezicht Radboud Universiteit Nijmegen.

VAdm. b.d. J.W. Kelder

Sinds 01-01-2009

Diverse bestuurs- en toezichtfuncties, waaronder:
Bestuurslid Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid (NIDV), Bestuurslid
Nederland Maritiemland (NML), Commissaris Nederlands Meetinstituut (NMi),
Commissaris Den Haag Centrum voor Strategische Studies (HCSS), Bestuurslid
Samenwerking Innovatieve Mainport (SIM), Bestuurslid Netherlands house for
Education and Research (Neth-ER), Voorzitter Bestuur Stichting Maritiem
Kenniscentrum (MKC).

TNO Raad voor het Defensieonderzoek per 1 april 2009
J.W. Kelder, voorzitter

Sinds 01-01-2009

Lid van TNO Raad van Bestuur met de Defensieportefeuille.

Drs. J. Sikkel, plaatsvervangend voorzitter

Sinds 01-03-2008

Ministerie van Defensie, Plaatvervangend Secretaris-Generaal.

Prof. dr. J.G. Siccama

Sinds 01-07-2008

Ministerie van Defensie, Adviseur Kennis- en StrategieBeleid (AKSB).

Genmaj. H.A. van der Til

Sinds 01-11-2008

Ministerie van Defensie, Directeur Operationeel Beleid, Behoeftestellingen

Mw. drs. A.W. Miedema

Sinds 01-07-2008

Ministerie van Defensie, Directeur Personeelsbeleid.

Schout-bij-nacht J.W. Ort

Sinds 01-04-2007

Ministerie van Defensie, Directeur Informatie en Organisatie.

Ir. P.J. Keuning

Sinds 01-04-2006

Ministerie van Defensie, Sous-chef Defensie Research & Development.

Drs. L. le Duc

Sinds 01-08-2004

Ministerie van OC&W, Hoofd afdeling Wetenschapsgebieden, Directie OWB.

Genmaj. (b.d.) drs. G.J.C. Roozendaal

Sinds 01-04-2006

Voorzitter Strategische AdviesRaad.

en Plannen.

Genmaj. Mariniers (b.d.) F.E. van Kappen Sinds 01-12-2006
Mw. dr. ir. A. van Rijn, expert

Sinds 01-05-2008

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,

Ir. J.H.J. Mengelers, expert

Sinds 01-03-2008

Voorzitter van de TNO Raad van Bestuur.

Ing. J.V. Elsendoorn, expert

Sinds 01-09-2008

TNO Defensie en Veiligheid, Algemeen Directeur.

Drs. H.J. Vink, expert

Sinds 01-11-2008

TNO Defensie en Veiligheid, Directeur Operations.

E.F.W. Bleeker, secretaris

Sinds 01-10-2004

TNO Defensie en Veiligheid.

Directeur Strategie van het Directoraat-Generaal Veiligheid.

6

TNO Jaarverslag 2008

Het TNO-proﬁel in 2008

In 2008 is de totale geconsolideerde omzet met 21 miljoen
euro gestegen tot 600 miljoen euro (zie graﬁek 1). Een derde
hiervan - 195 miljoen euro - is via overheidsﬁnanciering
beschikbaar gesteld voor het ontwikkelen van nieuwe kennis.
Slechts 27 miljoen euro hiervan is beschikbaar voor ‘kennis
als vermogen over de thema’s heen.’ Dit is kennisontwikkeling die niet direct gekoppeld is aan vraagsturing vanuit de
maatschappij of de departementen. De verdeling van de
kennisontwikkeling via de vraaggestuurde programma’s
over de departementen is weergegeven in graﬁek 2.
De marktomzet van 405 miljoen euro bestaat voor 318 miljoen euro uit contractopdrachten van de vijf kerngebieden:
deze kennistoepassing is gebaseerd op de onderscheidende
positie die de kerngebieden binnen de twaalf thema’s (overzicht van de thema’s blz. 21) hebben weten op te bouwen via
het eerdergenoemde vraaggestuurde onderzoek (de kennis-

ontwikkeling). In graﬁek 3 is weergegeven hoe de marktomzet is verdeeld over het Nederlandse bedrijfsleven (42%),
Internationaal (35%) en Nederlandse overheden (23%).
De overige 93 miljoen euro van de marktomzet is de kennisexploitatie circa 55 bedrijven onder TNO Bedrijven B.V. Dit
is de geconsolideerde omzet van de groepsmaatschappijen
waarin TNO nog een belang van 50% of meer heeft. Ook
zijn er 29 bedrijven die zich al zo sterk hebben ontwikkeld
dat TNO daar inmiddels een minderheidsbelang in heeft.
Deze kennisexploitatie krijgt geen overheidsﬁnanciering en
is daarom in een aparte B.V.-structuur ondergebracht. Deze
bedrijven zijn veelal ontstaan als ‘spin off’s’ of ‘spin outs’
van activiteiten binnen de vijf kerngebieden.
De totale internationale omzet van de kerngebieden en TNO
Bedrijven B.V. is in 2008 gegroeid tot 140 miljoen euro.

Grafiek 1

Geconsolideerde omzet TNO 2008 (EUR 600 miljoen)

incl. omzet TNO Groepsmaatschappijen
Geconsolideerd groepsmaatschappijen
2008 = EUR 93 miljoen
Kennisexploitatie TNO Groepsmaatschappijen 93 mln

Kennisontwikkeling
Overheidsfinanciering
195 mln
Kennistoepassing
Contract
opdrachten
312 mln 1

Kennistoepassing Contract opdrachten 312 mln 1)
Kennisontwikkeling Overheidsfinanciering 195 mln

1

Kennisexploitatie
TNO Groepsmaatschappijen
93 mln

Geschoond voor interne omzet

Grafiek 2

TNO overheidsfinanciering 2008 (EUR 195 miljoen)

Kennis als vermogen binnen thema's (KAV)
Kennis als vermogen over thema's heen (KAVOT)
Beleids- en toepassings gerichte kennis investeringen (BTK)
ministeries:

EZ

OCW 74 mln, waarvan 27 mln KAVOT

OCW

V&W

DEF 51 mln

VROM

LNV 4 mln

VWS

SZW 6 mln

SZW
LNV

VWS 7 mln
VROM 7 mln
V&W 3 mln

DEF

EZ 43 mln, waarvan DINO 16 mln

Grafiek 3
2008
2007

Geconsolideerde marktomzet 2008 (EUR 405 miljoen)
Nederlandse
bedrijfleven

170 mln
161 mln

Internationaal

140 mln
126 mln

Nederlandse
overheden

95 mln
96 mln
0

7

TNO Jaarverslag 2008

50

100

150

200

Verslag TNO Raad van Toezicht

Het jaar 2008 kenschetste zich door wisseling en ontwikkeling, zowel in de bezetting van TNO Raad van Bestuur (RvB)
en TNO Raad van Toezicht (RvT) als in de wereldwijde economische situatie.
In 2008 werd de geplande wisseling van voorzitter van de
RvB geëffectueerd. Per 1 april kreeg de heer ir. J.C. Huis in
’t Veld eervol ontslag van de Kroon. Tijdens het afscheidssymposium “Geen zee te hoog” werd hem uit handen van
de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
de Koninklijke Onderscheiding uitgereikt, behorend bij zijn
benoeming tot Ofﬁcier in de Orde van Oranje Nassau. De RvT
is de heer Huis in ’t Veld erkentelijk voor zijn inspanningen
en dankt hem hartelijk voor zijn inzet voor de organisatie.
Per 1 april werd de heer ir. J.H.J. Mengelers door de Kroon tot
voorzitter van de RvB benoemd.
In oktober van dit jaar nam de organisatie afscheid van viceadmiraal b.d. C. van Duyvendijk. Ook hem is de RvT dank
verschuldigd. Voor zijn opvolging heeft de RvT gezamenlijk
met de TNO Raad voor het Defensieonderzoek in juli 2008
vice-admiraal b.d. ir. J.W. Kelder aan de minister van Defensie
aanbevolen.
In de afgelopen bestuursperiode heeft de RvB zich in het
bijzonder ingespannen om in de ﬁnanciën verder inzicht te
krijgen, de interne organisatie toekomstgericht te maken en
het onderzoek en de kennis te innoveren.
De bijzondere positie van TNO als bij wet opgerichte organisatie met als doel onderzoek toepasbaar maken voor het
algemeen belang plaatst TNO in een unieke positie in het
maatschappelijke netwerk. Het is niet verrassend dat dit
vereist dat periodiek helder wordt uitgedragen wat de exacte
positie van TNO is. Zo is de uniforme regeling voor zelfstandig bestuursorganen, de Kaderwet ZBO's, niet op TNO van
toepassing omdat TNO geen openbaar gezag kent, zo heeft
de minister van OCW begin 2008 aan de Tweede Kamer laten
weten. Ook bij de initiële weigering van de minister van
Defensie om de aanbevolen kandidaat voor te dragen als lid
van de RvB was het noodzakelijk om helderheid te scheppen
omtrent de eigenstandige positie van TNO. De Raad is blij dat
de rechter bevestigd heeft dat de RvT een eigenstandige positie kent waar het het beloningsbeleid van de RvB betreft en
uitgesproken heeft dat de minister een voordracht niet mag
onthouden op grond van salaris.

8

TNO Jaarverslag 2008

In 2008 verstreek de zittingstermijn van twee leden van de
RvT, de heer drs. J.G.F. Veldhuis en de heer ir. G-J. Kramer.
De RvT spreekt zijn dank uit voor de inzet en betrokkenheid van de heren Veldhuis en Kramer. De Raad is verheugd
voor de eerste een waardig opvolger gevonden te hebben
in mevrouw prof.dr. J.M. Bensing en ziet met vertrouwen de
invulling van de nog bestaande vacature tegemoet.
Ook in 2008 heeft de RvT weer mooie voorbeelden van
innovatie bij TNO kunnen zien. Nieuwe vormen van vernetting met de kennisinfrastructuur in Nederland, zoals het
Holstcentrum, en nieuwe manieren van producten naar de
markt brengen, bijvoorbeeld via TNO Bedrijven, zijn veelbelovende ontwikkelingen om de innovatie in Nederland verder
te stimuleren. Ook wereldwijde impact blijkt goed samen
te kunnen gaan met de innovatieve en maatschappelijke
doelstelling van TNO; uit de activiteiten op het gebied van
ontwikkelingssamenwerking zouden bijvoorbeeld nieuwe
groeikernen kunnen ontstaan.
Gegeven de wereldwijde economische ontwikkelingen was
2008 ook voor TNO geen gemakkelijk jaar en de RvT heeft de
ontwikkelingen binnen TNO dan ook op de voet gevolgd.
Er was een aantal bijzondere ﬁnanciële risico’s die alle
dit jaar afgewikkeld werden, wat het resultaat nadelig
heeft beïnvloed. Ook de ontwikkelingen bij de Stichting
Pensioenfonds TNO volgt de RvT nauwgezet. De RvT spreekt
zijn waardering uit voor de openheid waarmee de RvB verslag heeft uitgebracht over de situatie gedurende het jaar
en spreekt zijn vertrouwen uit in de RvB om TNO, ook in de
ongetwijfeld niet gemakkelijke tijd die zal volgen, te leiden.
Delft, 11 maart 2009
Namens de TNO Raad van Toezicht,
Ir. J.M. Leemhuis-Stout, voorzitter

Verslag TNO Raad van Bestuur

Het behoud van een sterke kenniseconomie is van cruciaal belang voor
Nederland. Iedereen is het er immers over eens dat de concurrentiepositie van
Nederland – crisis of geen crisis – in de mondiale verhoudingen met name van
gespecialiseerde kennisontwikkeling afhangt. Op dit vlak moet Nederland dus
juist in een crisis alle zeilen bijzetten om niet achterop te raken.

TNO ziet het als haar kerntaak daar een forse bijdrage aan
te leveren. Het is immers bij wet vastgelegd dat TNO tot
taak heeft toegepaste natuurwetenschappelijke en technische kennis te ontwikkelen voor het algemene belang,
zoals omschreven in artikel 4 van de TNO-wet:
‘De Organisatie heeft ten doel ertoe bij te dragen dat op
toepassing gericht technisch- en natuurwetenschappelijk
onderzoek en daarmee te verbinden sociaal-wetenschappelijk en ander op toepassing gericht onderzoek op doelmatige wijze dienstbaar wordt gemaakt aan het algemeen
belang en de daarbinnen te onderscheiden deelbelangen.’
Momenteel verkeert Nederland in economisch zwaar weer.
De situatie van nu lijkt in bepaalde opzichten op die van
de periode waarin TNO is opgericht, namelijk begin jaren
’30 van de vorige eeuw. Ook toen was de economische situatie zeer zorgelijk. Ook toen was er grote behoefte aan de
ontwikkeling van toegepaste kennis ten bate van het algemene belang, om te kunnen innoveren en de concurrentiepositie te kunnen versterken.
Het feit dat het tot de kerntaak van TNO behoort toegepaste kennis te ontwikkelen voor het algemene belang
is uniek in Nederland. Kennis van TNO moet duidelijk en
zichtbaar bijdragen aan de oplossing van maatschappelijke
problemen, zeker als technologie daarin een rol kan spelen.
Het jaar 2008 zal de geschiedenis ingaan als het jaar van
grote economische malaise als gevolg van de ﬁnanciële
crisis. Gedeeltelijke ineenstorting van een aantal vrijemarktprincipes en een verdwenen vertrouwen in de ﬁnanciële wereld en zijn normbesef kenmerken deze crisis.
Het jaar 2008 is dan ook het best te bestempelen als een
tegenvallend jaar voor TNO. Tegenvallend omdat, na vier
succesvolle winstjaren, het jaar 2008 als een verliesjaar
wordt afgesloten. Een verlies van circa 5,7 miljoen euro.
Dit verlies wordt veroorzaakt doordat we naast een krappe

9

TNO Jaarverslag 2008

operationele winst van de kerngebieden enkele grote incidentele tegenvallers hebben gehad.
Ondanks deze omstandigheden en tegenvallers is TNO er in
geslaagd meer dan ooit invulling te geven aan haar ambitie om meerwaarde te creëren bij haar opdrachtgevers en
stakeholders. Treffende voorbeelden van onze impact in de
samenleving vindt u in het katern TNO | Kennis voor zaken
van dit jaarverslag.
De wisseling van de wacht
Per 1 april 2008 is ir. Jan Mengelers als voorzitter van TNO
Raad van Bestuur benoemd en daarmee ir. Hans Huis in ’t
Veld opgevolgd. Later in het jaar is Jan Willem Kelder als
opvolger van Cees van Duyvendijk voorgedragen en is hem
per 1 januari 2009 opgevolgd. In beide gevallen is er een
geruime periode overleg gevoerd met de betrokken ministeries. Hierbij kwam de positie van TNO als onafhankelijke
kennisorganisatie naar voren, in relatie tot de directe zeggenschap van de overheid. De slotsom van dit overleg is
dat de duale rol van TNO naar overheid en andere stakeholders nogmaals vanuit de bestaande TNO wet herbevestigd
is. Vanuit dit inzicht is een nieuw tijdperk gestart waarin
TNO met een sterk vernieuwd bestuurlijk team in zowel de
TNO Raad van Bestuur als in de top van de kerngebieden
zich klaarmaakt voor nieuwe strategische keuzes om haar
offerte naar de samenleving waar te maken: het nieuwe
Strategische Plan 2011-2014.
Voortgang strategie 2007-2010

Onze strategie is gericht op het innemen van een onderscheidende positie in de internationale kennisinfrastructuur en het creëren van impact in de samenleving. Dit
wordt gerealiseerd door kennisontwikkeling, kennistoepassing en kennisexploitatie.
Kennisontwikkeling en kennistoepassing

Het ontwikkelen van kennis en het toepasbaar maken daar-

v.l.n.r. ir. J.H.J. Mengelers (m.i.v. 1 april 2008), dr. C.M. Colijn-Hooymans, J.W. Kelder.

van gebeurt in toenemende mate in netwerken en samenwerkingsverbanden van overheden, kennisorganisaties en
bedrijven. TNO is er trots op om in deze strategische driehoek een belangrijke rol te kunnen spelen met als doel door
kennis te delen nieuwe kennis te ontwikkelen. TNO ontwikkelt daarom al sinds begin jaren negentig kennis samen met
universiteiten in de zogenoemde kenniscentra, waarvan er
op dit moment negentien bestaan. Uit deze stevige kennisbasis volgt benutting in andere samenwerkingsinitiatieven.
Diverse belangrijke initiatieven zijn door TNO gestart.
Enkele voorbeelden daarvan noemen wij hier. Op Schiphol
is het BrandweerOefenCentrum Amsterdam-Schiphol
geopend, met het bijbehorende TNO Fieldlab waar nieuwe
methoden en technologieën worden beproefd en ontwikkeld voor individueel en teamoptreden bij incidenten samen
met politie en de marechaussee. In een consortium met de
Haagse Campus (Universiteit van Leiden), Cap Gemini B.V.
en gemeente Den Haag ontwikkelt TNO scenario’s voor
Den Haag 2017: een veilige en een aantrekkelijke stad om
te wonen en werken met een internationale allure (City of
Peace and Justice). In het open innovatieprogramma ‘High
Tech Automotive Systems’ ontwikkelt TNO samen met de
Federatie Holland Automotive nieuwe concepten op het
gebied van ‘driving guidance’ en ‘efﬁcient vehicle’.
In het Strategisch Plan 2007-2010 is verwoord dat TNO ook
zal participeren in door de overheid gestimuleerde en mede
geﬁnancierde nationale onderzoekprogramma’s, die een

10

TNO Jaarverslag 2008

belangrijke stimulans geven op gerichte gebieden aan de
publiek-private samenwerking tussen bedrijven, universiteiten en technologische instituten. Het participeren in deze
programma’s vraagt wel dat TNO eigen kennisinvesteringen
inzet als ‘matching funds’. In 2008 is er met ongeveer 50
miljoen euro een groot deel van de kennismiddelen van TNO
zo ingezet.

» TNO participeert met matching
funds in meer dan vijftig nationale,
verschillende soorten onderzoeksprogramma’s, waaronder het Dutch
Programme for Tissue Engineering,
Game Research for Training and
Entertainment (GATE), Nanotechnologienetwerk in Nederland, Transitie
naar duurzame mobiliteit en GigaPort
Next Generation Network.
Internationale samenwerking

Op het gebied van internationale samenwerking heeft TNO
binnen het Zevende Kaderprogramma van de Europese
Commissie een goede score behaald betreffende de goedkeuring van projectvoorstellen. Binnen dit Kaderprogramma
is TNO een samenwerkingsproject van drie jaar gestart
met Fraunhofer-Gesellschaft (Duitsland), VTT (Finland), CEA
(Frankrijk), SINTEF (Noorwegen) en de bijbehorende minis-

Ir. J.C. Huis in ’t Veld (tot 1 april 2008), C. van Duyvendijk (tot 28 oktober 2008).

teries van wetenschap. Doel van dit project is om een beter
inzicht te verwerven in de manier van opereren van deze
zogenoemde RTO’s, Research and Technology Organizations.
TNO zet in op een verhevigde internationale samenwerking
op een aantal gebieden. Daarom zijn er gezamenlijke activiteiten gestart op een viertal onderwerpen: CO2-opvang
en -opslag (CCS), emissieneutraal bouwen, offshore en
veiligheid.

» Het percentage geselecteerde KP7projectvoorstellen van TNO ligt op
27% voor de eerste twee tenders.
Dit is aanmerkelijk hoger dan
het gemiddelde Europese
slagingspercentage van 21%.
Binnen de internationale samenwerking speelt de relatie
met Russische kennisinstellingen een belangrijke rol. Wij
werken op vier gebieden samen om met een langetermijnperspectief complementaire kennisposities te ontwikkelen.
De samenwerking vindt plaats in het kader van een overeenkomst met de Russische Academie van Wetenschappen
en de Lomonosov Moscow State University. Het gaat om
de gebieden scheidingstechnologie gericht op ‘CO2 capture
and storage’ voor de olie- en gasindustrie, opto-chemische
sensoren die gebruikt worden in meetinstrumenten, nanocomposieten voor het veranderen van eigenschappen van
materialen en medische nano-diagnostiek.

11

TNO Jaarverslag 2008

Kennisexploitatie

Spin off ’s
TNO heeft haar private deelnemingen ondergebracht in
één centrale houdstermaatschappij: TNO Bedrijven B.V.
Deze privaatrechtelijke holding maakt geen aanspraak op
overheidsﬁnanciering en is juridisch geheel gescheiden
van de publieke organisatie. Deze formele constructie voorkomt kruissubsidiëring en staatssteun. TNO Bedrijven B.V.
verlengt de missie van TNO door het creëren van nieuw
hoogwaardige en innovatieve mkb-ondernemingen. De kennis van TNO wordt op die manier omgezet in economische
en maatschappelijke waarde in de vorm van zelfstandige
bedrijven. Na een aantal jaren van intensieve ondersteuning en begeleiding door TNO Bedrijven B.V. worden deze
bedrijven vervolgens verkocht. Deze vervreemding heeft
vaak het karakter van een Management Buy Out. Tot en met
dit verslagjaar zijn er circa 30 voormalige (en geheel vervreemde) bedrijven van TNO Bedrijven B.V. met een gezamenlijke omzet van circa 51 miljoen euro actief in het MKB
van Nederland.

» De geconsolideerde marktomzet
van TNO Bedrijven B.V. – de holding
van de groepsmaatschappij van TNO –
is in 2008 gestegen tot 93 miljoen
euro. De niet-geconsolideerde omzet
(deelparticipaties) bedroeg 20 miljoen
euro. TNO Bedrijven B.V. heeft in het

Verslag TNO Raad van Bestuur

verslagjaar 5 bedrijven opgericht en
6 deelnemingen vervreemd. De uitbreiding van nieuwe starters is vooral
te vinden op het terrein van analyses
(DUCARES), de preventie van legionella (LEGYON, een joint venture met
Vitens), sociale zekerheid (Dariuz),
automotive (TTAI, een joint venture
met TÜV Rheinland) en biologische en
chemische protectie (BCPS).
Het geconsolideerde resultaat van
TNO Bedrijven B.V. bedraagt in 2008
1,1 miljoen euro. Dit resultaat is ná
afwaarderingen op grond van de slechtere economische omstandigheden.

octrooiportefeuille beginnen te leiden. In 2008 is het aantal
verleende octrooien gegroeid van 1134 naar 1321 aan het
eind van het verslagjaar. Er bestaat toenemende belangstelling van marktpartijen voor deze octrooien.
Onze stakeholders

TNO vindt het belangrijk om haar relaties uit bedrijfsleven,
overheid en kennisinstellingen te betrekken bij de ontwikkeling van de organisatie. Jaarlijks worden daarom de belangrijkste stakeholders door de TNO Raad van Bestuur uitgenodigd om deel te nemen aan de zogenoemde TNO Round
Tables. In 2008 stond het onderwerp internationalisering in
die gesprekken centraal.

De marktomstandigheden waren mede als gevolg van de
economische ontwikkelingen in veel gevallen moeilijker
dan voorgaande jaren. In het bijzonder de automotiveactiviteiten van TASS en TÜV Rheinland TNO Automotive
International (TTAI) hadden hieronder te lijden. Zeer
gunstige uitzondering hierop is Efectis Holding SAS, onze
Nederlands-Franse joint venture. Efectis Nederland B.V. is
het centrum voor Brandveiligheid in Nederland.
Premier depots
In 2008 is veel aandacht besteed aan het in kaart brengen
van octrooiposities. In totaal werden meer dan 100 van
dergelijke octrooilandkaarten opgesteld. Er is intensief
nagegaan of de gekozen programma-accenten in onze
vraaggestuurde programma’s (vp’s) voldoende rekening
houden met octrooiposities die anderen al hebben c.q. innovatieontwikkelingen die als trends in de octrooi-informatie
herkenbaar zijn. In vergelijking met 2007 is goed merkbaar
dat de kennisinvesteringen vanuit de vp’s tot groei van de
Premier depots
2008

182
158

2007
2006

97
90

2005

12

TNO Jaarverslag 2008

Daarnaast zijn de leden van de TNO Raad van Bestuur
gedurende het jaar bij een groot aantal relaties op bezoek
geweest. In het bijzonder de nieuwe voorzitter van de TNO
Raad van Bestuur heeft een uitgebreide kennismakingsronde
langs de belangrijkste stakeholders gemaakt en daarbij o.a.
gesproken met de ministers Plasterk, Van der Hoeven en
Van Middelkoop en een aantal CEO’s. Ook heeft een aantal
relaties een bezoek gebracht aan TNO. Hoogtepunt daarbij
was het bezoek van het InnovatiePlatform onder leiding
van minister-president Balkenende, direct in het begin van
het verslagjaar. Andere opvallende bezoeken waren die van
minister Verburg, staatssecretaris Huizinga, staatssecretaris
De Vries, de directieraad van de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten, de Bestuursraad van het ministerie van Verkeer
en Waterstaat, de rectoren van de Technische Universiteiten,
premier Stellmach van de Canadese provincie Alberta en een
delegatie van de Russische Academie van Wetenschappen.
Borging kwaliteit
Doorlopend vinden na aﬂoop van de belangrijke projecten
met de opdrachtgevers evaluaties plaats. In aanvulling hierop
worden in een driejaarlijkse cyclus door een extern bureau
klanttevredenheidsaudits uitgevoerd waarbij alle onderdelen
van TNO aan de beurt komen. In 2008 is de vierde cyclus afgerond en is een vergelijking met de voorgaande gemaakt. Deze
vergelijking valt positief uit. TNO is erin geslaagd om alle tien
belangrijke service- en productaspecten te verbeteren. Vooral
inlevingsvermogen, communicatie en bereikbaarheid scoorden hoger. Kennis en deskundigheid zijn traditioneel aspecten die klanten sterk waarderen, evenals het ‘eindproduct’.
Als zwak punt wordt de levertijd het meeste genoemd. Het
directe gevolg van de gerealiseerde verbeteringen is dat de
algemene klanttevredenheidsscore van TNO is gestegen.

Maatschappelijk Jaarverslag
TNO werkt aan een betere toekomst. Dat doen we voor onze
stakeholders én voor de eigen organisatie vanuit onze maatschappelijke verantwoordelijkheid. Wij zetten hiertoe onze
kennis in op vele gebieden en leggen daarover dit jaar voor
het eerst verantwoording af in een separaat Maatschappelijk
Jaarverslag.
Onze medewerkers

Omdat in een kennisorganisatie als TNO de medewerkers
van cruciaal belang zijn voor het realiseren van de strategie
hebben wij in 2008 ingezet op de verdere ontwikkeling van
onze medewerkers met als speerpunten talentontwikkeling,
management development en recruitmentstrategie. Wij
hebben op deze terreinen aanzienlijke vooruitgang geboekt,
zoals onder meer blijkt uit de verschillende in- en externe
medewerkertevredenheidsonderzoeken. In het medewerkerbetrokkenheidsonderzoek ‘Nieuw TNO Peil’ van 2008 gaven
de medewerkers TNO een rapportcijfer 7,4 en ook externe
onderzoeken van Intermediair en Incompany gaven goede
scores op medewerkertevredenheid bij TNO te zien.
Het succes van TNO wordt in hoge mate bepaald door verschillende en elkaar aanvullende kwaliteiten, kennis, ervaring en gezichtspunten. TNO voert daarom een actief diversiteitsbeleid. Het streven voor 2013 is om 20% vrouwen op een
leidinggevende positie te hebben. Voor het hoger management is deze doelstelling in 2008 reeds gerealiseerd.
Dat onze medewerkers (inter)nationaal in hoog aanzien staan,
wordt onder meer duidelijk uit de vele prijzen en erkenningen
die zij het afgelopen jaar hebben ontvangen. TNO zelf reikt
ieder jaar de prijs ‘excellente jonge onderzoeker’ uit. Een overzicht van onze TNO-toppers staat elders in dit jaarverslag.

» In 2008 was de instroom van medewerkers 440. De uitstroom was, met
een aantal van 537, hoger dan de
instroom. De grootste groep instromers
(45%) is jonger dan dertig jaar. De
verdeling tussen mannen en vrouwen
is respectievelijk 60 en 40%. Van de
nieuwe instromers heeft 12% een nietNederlandse nationaliteit. Overigens is
van de groep met een niet-Nederlandse nationaliteit 55% vrouw.

13

TNO Jaarverslag 2008

Financiën

In 2008 is de geconsolideerde omzet met 20,8 miljoen euro
gestegen tot 599,7 miljoen (+3,6%). Het resultaat bedraagt
5,7 miljoen euro negatief en blijft daarmee 16,4 miljoen euro
achter op de doelstelling voor 2008. Het negatieve resultaat
2008 is in belangrijke mate beïnvloed door additionele voorzieningen (Zesde Kaderprogramma, wetenschappelijke fraude
en reorganisaties) alsmede bijzondere waardeverminderingen
op diverse activa met name op de locatie Delft. In vergelijking met het resultaat over 2007 (12,3 miljoen euro positief)
is sprake van een forse teruggang.
Omzet
De omzet van TNO – de Organisatie TNO inclusief haar
groepsmaatschappijen – bedraagt 599,7 miljoen euro. De
omzet van TNO exclusief TNO Bedrijven B.V. nam met 7,5
miljoen euro toe tot 511,6 miljoen euro; de omzet van de
groepsmaatschappijen, vallend onder de 100% deelneming
TNO Bedrijven B.V. steeg van 79,7 miljoen euro in 2007 tot
92,8 miljoen in 2008. Deze toename is in belangrijke mate toe
te schrijven aan de omzet van privatiseringen (spin offs) in
2008 vanuit de publieke organisatie.
De omzet overheidsﬁnanciering ad 194,7 miljoen euro daalde,
met name als gevolg van een doorgevoerde korting op de
overheidsﬁnanciering, licht ten opzichte van 2007 (196,4 miljoen euro). De marktomzet steeg met 22,5 miljoen euro tot
405,0 miljoen euro (in 2007 bedroeg die 382,5 miljoen euro)
en komt daarmee uit op 68% van de totale omzet.
De omzet binnenland (bedrijfsleven en overheid) nam ten
opzichte van 2007 toe met 8,3 miljoen tot 265,1 miljoen euro.
De omzet buitenland, inclusief TNO groepsmaatschappijen,
steeg met ruim 11% naar 139,9 miljoen euro. De netto omzet
(omzet minus directe projectkosten) steeg met 2,7 miljoen
euro naar 504,6 miljoen euro.
Bedrijfslasten
De personele lasten namen toe met 16,1 miljoen euro. Deze
toename wordt in belangrijke mate veroorzaakt door de
effecten van de autonome salarisstijging van circa 7 miljoen
euro en een hogere mutatie binnen de personele voorzieningen van circa 7 miljoen euro. De overige bedrijfslasten
daalden ten opzichte van 2007 met circa 5 miljoen euro,
veroorzaakt door een lagere mutatie binnen de voorziening
claims en overige voorzieningen (3,2 miljoen euro), lagere
kosten gebruik technische bedrijfsmiddelen (2,7 miljoen
euro), lagere kosten uitbestede werkzaamheden (1,9 miljoen

euro) en lagere algemene beheerskosten (1,5 miljoen euro).
Hiertegenover staan hogere huisvestingkosten ( 4,1 miljoen
euro). De stijging van de afschrijvingslasten is met name
toe te schrijven aan bijzondere waardeverminderingen op
diverse activa.
Liquide middelen
Eind 2008 bedroeg het saldo liquide middelen 104,9 miljoen
euro, een afname van 7,3 miljoen ten opzichte van ultimo
2007. Deze afname wordt veroorzaakt door een uitgaande
kasstroom uit investeringsactiviteiten van 52,9 miljoen euro
ten opzichte van een inkomende kasstroom uit operationele
activiteiten van 45,1 miljoen euro. De investeringsuitgaven
2008 hebben voor 37,0 miljoen euro betrekking op gebouwen, terreinen en vaste technische installaties. Hierin zijn
mede begrepen de afronding van de automotive site te
Helmond, aanloopinvesteringen met betrekking de voorgenomen nieuwbouw te Cromstrijen alsmede de afronding
van het Nanolab te Delft. Daarnaast werd voor 21,0 miljoen
euro geïnvesteerd in technische bedrijfsmiddelen, inventaris
en immateriële vaste activa.
Communicatie

Ons interne communicatiebeleid is gericht op het ondersteunen van onderlinge samenwerking en het creëren van
trots op TNO. Onze sterke identiteit - gebaseerd op onze
kernwaarden integriteit, onafhankelijkheid, professionaliteit
en maatschappelijke verantwoordelijkheid – waarborgt een
goede uitgangspositie voor een verdere uitbouw van ons
imago en onze reputatie.
Speerpunten in onze externe communicatie zijn multilevel
relatiemanagement, proactief pers- en publicaffairsbeleid
en onze website TNO.NL. Immers, een wereld zonder (digitale) netwerken is ondenkbaar geworden en TNO speelt
daar, ook in de communicatie, actief op in. In 2008 zijn de
relaties met overheden, bedrijfsleven en kennisinstellingen
verder verstevigd, ondermeer door de vele bezoeken van
en aan TNO en door onze inmiddels bekende ‘Round Tablesbijeenkomsten’. In 2008 is ook is het alumninetwerk van
TNO, ‘ConnecteD’, opgericht.
In 2008 scoorde TNO goed in de verschillende imago-onderzoeken. Wij noteren steeds hogere scores op aspecten als
‘sociaal’, ‘dynamisch’ en ‘sympathiek’, zonder daarbij in te
leveren op de voor ons zo belangrijke waarde ‘betrouwbaarheid’.

14

TNO Jaarverslag 2008

» De corporate advertentiecampagne van TNO won in 2008
de creativiteitsprijs van de
Communicatieclub Bourgondië.
Vooruitblik

Een vooruitblik geven kan alleen onder het nodige voorbehoud. Gezien de economische situatie en het ﬁnanciële
resultaat van het verslagjaar zijn de kernthema’s voor de
korte termijn kostenbeheersing - overigens zonder dat dit
ten koste gaat van de kwaliteit van onze output -, meer
focus en de blik naar buiten.
Voor wat betreft de lange termijn is onze ambitie dat TNO
een kennisorganisatie van wereldklasse is, uitgegroeid van
‘wereldberoemd in Nederland’ tot ‘vooraanstaand in internationaal verband’. Niet alleen in Nederland, maar ook in
Europa bieden we kennis voor een betere wereld.
We stellen daarbij voor onszelf vier rollen centraal: in de
eerste plaats die van TNO als hoogwaardige ontwikkelaar
van nieuwe kennis en oplossingen met en voor klanten;
daarbij staan vernieuwing, kwaliteit en impact voorop. In
de tweede rol zien wij TNO als aanbieder van hiervan afgeleide kennisproducten en –diensten. De derde taak voor TNO
is de valorisatie van kennis door het oprichten van nieuwe
bedrijven en het commercialiseren van octrooien. En ten
slotte is en blijft kennisoverdracht naar het MKB een belangrijke pijler van ons bestaan.
Het feit dat het tot de kerntaak van TNO behoort toegepaste kennis te ontwikkelen voor het algemene belang in
Nederland schept verantwoordelijkheden, die we dan ook
graag op ons willen nemen. Er is intensief overleg ontstaan
met bedrijven en overheden hoe we dat het beste kunnen
doen.
Onze conclusie is dat we nú de recessie met innovatie moeten gaan bestrijden, door een of enkele jaren op een aantal
thema’s extra intensief innovatiekracht te ontwikkelen.
Zodat we, als het weer beter gaat, op deze terreinen een
voorsprong hebben.
We hebben hiertoe kort geleden een voorstel geformuleerd. De kern hiervan is dat TNO de komende tijd gespecialiseerde kennisprofessionals tijdelijk wil opnemen.
Hooggekwaliﬁceerde mensen, die al werkzaam zijn bij

bedrijven op vijf thema’s die TNO samen met de bedrijven
en overheden heeft geïdentiﬁceerd als maatschappelijk het
meest urgent. Deze thema’s zijn:
V Energie – denk aan dunne ﬁlmzonnecellen en ﬂexibele
zonnecellen.
V Maatschappelijke veiligheid – zoals het waarborgen van
privacy in relatie tot betere bewakingsmethoden en privacy in een nieuwe informatiemaatschappij waarin internet een nog veel belangrijkere rol speelt dan nu.
V Mobiliteit – denk aan coöperatieve vervoerssystemen
(intelligente voertuigen en intelligente infrastructuur) en
hybride stadsvervoer.
V Intelligente zorg – gebruikmakend van robotica en monitoring voor verbeterde arbeidseffectiviteit in de zorg, en
V Energie effectieve bouw.
Het gaat erom dat samen met TNO in de komende jaren kennis ontwikkeld wordt waar de samenleving in onze ogen om
staat te springen. Een concentratie op inhoudelijke gronden
is naar onze mening daarbij dan ook onvermijdelijk en de
enige manier waarop extra steun zich dubbel en dwars zal
terug betalen in de toekomst. We beogen op deze thematische terreinen immers een sterke nationale concurrentiepositie op te bouwen ten opzichte van de ons omringende
landen.

15

TNO Jaarverslag 2008

We beseffen dat het de nodige inspanningen zal vergen om
dat toekomstbeeld ook daadwerkelijk te realiseren. Nog
meer dan tot nu toe al het geval was, zullen we ons concentreren op die gebieden die voor TNO van elementair belang
zijn. Daar zetten we onze kennisinvesteringsbudgetten in.
We kijken daarbij ook nadrukkelijk naar gebieden met een
aantoonbare groeipotentie, ondanks stagnerende marktgroei. Immers, voor de markt van morgen moeten wij vandaag onze kennis opbouwen.
De wetenschap vullen wij aan door verregaande vormen van
samenwerking met universiteiten en andere wetenschappelijke partijen in Europa. En ook dán staan we midden in
de samenleving en zetten we ons in voor maatschappelijke
vraagstukken. We spelen dan een prominente voortrekkersrol op een vijf- tot tiental terreinen. We zijn ons ervan
bewust dat we nog een hele weg hebben te gaan om dat
toekomstbeeld te kunnen realiseren. Die weg leggen we
graag samen met onze medewerkers en met onze relaties in
de samenleving af.
Delft, 11 maart 2009
Ir. J.H.J. Mengelers, voorzitter
Dr. C.M. Colijn-Hooymans
J.W. Kelder

Verslag TNO Raad voor het Defensieonderzoek

De Raad voor het Defensieonderzoek (RDO) stelt, met
inachtneming van de verantwoordelijkheden van de
Raad van Bestuur TNO, het te voeren beleid voor TNO
Defensieonderzoek vast. De taken die hiermee samenhangen, staan beschreven in de TNO Wet 1985, gewijzigd in
2005 en het TNO Besluit 1986.
De RDO heeft zich (naast de formeel te verrichten taken
zoals het vaststellen van het middellange termijn plan
betreffende het uit te voeren onderzoek, de beoordeling van
de realisatie daarvan en het vaststellen van de jaarrekening)
in het verslagjaar gebogen over de hierna genoemde onderwerpen.
Veranderende aansturing ministerie van Defensie

Het ministerie van Defensie heeft naar aanleiding van de
aanbevelingen van de commissie Wijffels in 2006 een begin
gemaakt met de inbedding van haar vraaggestuurde programma’s in de nieuwe interdepartementale structuren.
Daarnaast heeft Defensie in 2007 besloten tot de instelling
van een Bestuursraad Kennis en Strategie (BKS) en de aanstelling van een Adviseur Kennis en Strategiebeleid (AKSB)
om de politieke en ambtelijke aansturing van de kennisfunctie te versterken. De BKS vormt tevens het vaste defensiebestanddeel van de kenniskamer van Defensie.
Cromstrijen

Met het ondertekenen van het in- en uitplaatsingsconvenant over de realisering van de TNO-infrastructuur te
Comstrijen is het “principe akkoord” nu door de betrokken
partijen getekend (TNO, gemeenten Den Haag, Rijswijk en
Cromstrijen, provincie Zuid Holland en VROM). Er is inmiddels begonnen met de werkzaamheden voor de daadwerkelijke realisatie van het project. In 2009 zal de verhuizing
naar Cromstrijen nadrukkelijk op de agenda van de RDO
worden geplaatst. Er zal onder meer van gedachten worden gewisseld over de onderzoeksfaciliteiten op de nieuwe
locatie.
Tarieven

Naar aanleiding van de discussies in de RDO over de tarieven 2008 hebben diverse gesprekken tussen Defensie en
TNO plaatsgevonden. Daarbij zijn de volgende zaken aan de
orde geweest:
V Gestreefd zal worden naar een tariefontwikkeling die
niet boven de inﬂatie uitgaat. Dit betekent, dat dit voor
het begrotingsproces een belangrijke leidraad vormt. Het
effect van de voorgenomen nieuwbouw te Cromstrijen

16

TNO Jaarverslag 2008

dient apart te worden bezien.
V De algemene salarisverhoging over de periode 2006 t/m
2008 ligt rond het inﬂatiegemiddelde. Outillagetarieven
die worden doorbelast aan Defensieprojecten zullen worden betrokken in het Accountants Dienst Defensie (ADD)
tariefonderzoek 2009.
V TNO is een overhead reductie-plan gestart (Overhead
Value Scan, OVS). Naast de omvang van de
Marktorganisatie, zal ook de overige ondersteuning worden meegenomen. De OVS van het kerngebied zal in de
eerste helft van 2009 worden geïmplementeerd.
Strategische Verkenningen

TNO levert een stevige bijdrage aan 'Verkenningen Houvast voor de krijgsmacht van 2020', het grootschalige overheidsproject dat in opdracht van de ministers
van Defensie en Financiën tot eind 2009 loopt. In nauwe
samenwerking met de projectdirectie Verkenningen wordt
over- en inzicht gegeven van de ontwikkelingen ten aanzien
van het militair optreden en op het gebied van kennis en
technologie. Verder is TNO mede-organisator van diverse
high-proﬁle workshops en symposia rond de ontwikkeling
van scenario's en toekomstige krijgsmachtproﬁelen en het
omgaan met 'diepe' onzekerheid in de defensieplanning.
Tenslotte wordt methodische en inhoudelijke kennis ingebracht bij het vaststellen en beschrijven van de beleidsopties voor de toekomstige krijgsmacht, het belangrijkste
eindproduct van de Verkenningen.
Opmerkelijke projecten

Ook in 2008 zijn door TNO vele en succesvolle projecten
voor Defensie uitgevoerd. Zonder andere tekort te willen
doen, worden hieronder drie in het oog springende projecten als illustratie daarvan belicht.
FACSIM MLU: Sinds zeven jaar is bij de School voor
Grondlucht Samenwerking in Schaarsbergen de Forward Air
Controller training simulator (FACSIM) in gebruik. In 2007
is TNO in opdracht van Defensie begonnen met de Mid Life
Upgrade van het systeem. Na het succesvol doorlopen van
de formele Site Acceptance Test is het systeem op
10 december formeel door de Defensie Materieel
Organisatie overgenomen.
JPOW: binnen de internationale luchtverdedigingsoefening
Joint Project Optic Windmill (JPOW), die in september haar
tiende editie beleefde, verzorgde TNO de ondersteuning van
de Nederlandse en Italiaanse krijgsmacht met het simuleren

door JROADS van meer dan de helft van de virtuele luchtverdedigingssystemen. Ook werden planningshulpmiddelen en
analyse- en voorspellingsmodellen ingezet om operationele
beslissingen te ondersteunen. Daarnaast werd bij de voorbereiding van de oefening ondersteuning geleverd bij het
formuleren van de oefendoelstellingen, de bewaking van de
uitvoering en werden bij de ‘After Action Review’ bijdragen
geleverd. Tijdens zijn bezoek memoreerde de staatssecretaris van Defensie de inzet van TNO.
Clustermunitie: De jarenlange internationale discussie over
de acceptatie, dan wel het verbod van de inzet van clusterwapens heeft, met bijdragen vanuit de Nederlandse overheid, in 2008 geleid tot een internationaal verbod van deze
wapens. De Nederlandse bijdrage heeft de regering onder
andere gebaseerd op de resultaten van een project van TNO
Defensie en Veiligheid. Begin 2008 heeft het projectteam
een veertigtal vragen vanuit het ministerie beantwoord
op het gebied van betrouwbaarheid, veiligheid, nauwkeurigheid e.d. van clusterwapens en heeft de effectiviteit
van clusterwapens vergeleken met mogelijke alternatieven. Naast effectiviteit is er ook aandacht besteed aan de
ongewenste effecten van deze wapens. Het project heeft
concrete impact gehad op de nationale opinievorming en
heeft daarmee een bijdrage geleverd aan de internationale
besluitvorming en het streven naar mondiale veiligheid.

17

TNO Jaarverslag 2008

Personele wisselingen

In 2008 is afscheid genomen van twee Leden van de Raad:
V C. van Duyvendijk nam per 28 oktober 2008 afscheid als
voorzitter van de RDO en werd per 1 januari 2009 opgevolgd door J.W. Kelder.
V de Directeur Operationeel Beleid, Behoeftestellingen
en Plannen, schout-bij-nacht M.J.M. Borsboom verliet
de Raad en werd vervangen door generaal-majoor der
Mariniers H.A. van der Til, Directeur Operationeel Beleid,
Behoeftestellingen en Plannen.
Tevens is afscheid genomen van:
V de Algemeen Directeur van TNO Defensie en Veiligheid,
ir. P.A.O.G. Korting, die in deze functie is opgevolgd door
ing. J.V. Elsendoorn.
V de Directeur Operations van TNO Defensie en Veiligheid,
ir. C. Eberwijn, wiens plaats is ingenomen door
drs. H.J. Vink.
Delft, 11 maart 2009
Namens TNO Raad voor het Defensieonderzoek,
J.W. Kelder, voorzitter

Corporate Governance

Corporate Governance staat voor goed ondernemingsbestuur en is in het bijzonder van belang voor de bestuurders
en toezichthouders van TNO. Als leidraad wordt de Code
goed bestuur uitvoeringsorganisaties gehanteerd. Deze is
binnen TNO onder meer uitgewerkt in de organisatiereglementen. Ter bevordering van de bestuurlijke transparantie
zijn de organisatiereglementen in 2008 zowel op het interne
netwerk ‘Spider’ als op de website van TNO gepubliceerd.
De reglementen van de TNO Raad van Bestuur (RvB), TNO
Raad van Toezicht (RvT), remuneratiecommissie en selectieen benoemingscommissie, evenals de bedrijfscode en de
klachtenprocedure op grond van de Algemene wet bestuursrecht zijn nu voor iedereen toegankelijk.
In 2008 bestond de RvT uit zeven leden. De heer drs. J.G.F.
Veldhuis legde in 2008 conform de TNO wet zijn toezichthouderschap neer in verband met leeftijdsredenen.
Mevrouw prof. dr. J.M. Bensing is per 1 september benoemd
tot zijn opvolger. De minister van Economische Zaken (EZ)
heeft de aanbeveling van de RvT om de heer ir. G-J. Kramer
te herbenoemen afgewezen; zij geeft aan dat er als beleid
gestreefd wordt naar verjonging en derhalve herbenoeming
slechts nog in uitzonderlijke gevallen plaatsvindt. Diverse
gesprekken tussen EZ en TNO hebben geleid tot een gelijkluidende visie op het gewenste proﬁel waarbinnen een
geschikte kandidaat wordt gezocht.

18

kwestie via een kort geding onder de rechter te brengen.
De rechter heeft hierbij uitgesproken dat het salarisbeleid
aan de RvT voorbehouden is, de UKW buiten beschouwing
van de RvT moet blijven en dat de minister niet gerechtigd is op grond van beloning een voordracht te weigeren.
Het kabinet heeft in een brief aan de Tweede Kamer (16
januari 2009) laten weten het nieuwe lid van de RvB voor
benoeming door de Kroon voor te dragen. Inmiddels is dit
Koninklijk Besluit d.d. 2 februari gepubliceerd.
De RvT heeft in 2008 vijf keer regulier vergaderd en heeft
met enkele leden tweemaal een overlegvergadering met
de COR bijgewoond in het kader van de bespreking van
de algemene gang van zaken. Er hebben geen aparte bijeenkomsten van de Remuneratiecommissie plaatsgevonden. Remuneratie als onderwerp was in 2008 dusdanig
van belang dat het waar nodig in de agenda van de RvTvergaderingen opgenomen is. De selectie- en benoemingscommissie vergaderde tweemaal. Er hebben vier speciale
besloten bijeenkomsten van de RvT plaatsgevonden, alle
betreffende opvolgingskwesties in de RvB en de RvT. In
augustus 2008 heeft de RvT zijn onderling functioneren en
het functioneren van de RvB besproken.

De drie leden van de RvB worden bij Koninklijk Besluit
benoemd. Twee leden, waaronder de voorzitter, worden
voorgedragen bij de Kroon door de minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap (OCW), het derde lid door de minister van Defensie. Bij Koninklijk Besluit van 1 april is de heer
ir. J.H.J. Mengelers benoemd tot voorzitter RvB.
Op 1 juli hebben de RvT en de TNO Raad voor het Defensieonderzoek vice-admiraal b.d. J.W. Kelder aanbevolen
als opvolger van het RvB-lid vice-admiraal b.d. C. van
Duyvendijk; deze laatste is per 27 oktober 2008 eervol
ontslag verleend.

De ﬁnanciële verantwoording vindt onder meer plaats
door het jaarlijks toesturen van het jaarverslag en de jaarrekening door de RvB aan de minister van OCW. Deze door
de RvT ingestemde jaarrekening gaat vergezeld van een
accountantsverklaring. Daarnaast voert de accountant op
verzoek van OCW een aparte audit uit met betrekking tot de
rechtmatige inning en besteding van middelen. Deze audit
is gebaseerd op het controleprotocol TNO, zoals overeengekomen tussen OCW en TNO. Voor de controle van de jaarrekening 2008 is KPMG door de RvT aangewezen als accountant. Traditiegetrouw is buiten aanwezigheid van de RvB
door de RvT met de accountant gesproken over zijn verslag.
De accountant deelde ook dit jaar mee dat er geen punten
bespreking behoefden die primair de RvT regarderen.

In de laatste maanden van 2008 is meermalen gesproken
met de minister van Defensie over voornoemde gezamenlijke aanbeveling. De minister stelde zich op het standpunt
dat de aanbeveling zich niet zou vertalen in een voordracht
tenzij de RvT verdergaande aanpassingen zou doorvoeren
in het al neerwaarts bijgestelde beloningsbeleid en ook de
UKW uitkering hierin zou betrekken. In december 2008 zag
de RvT zich, na ampel overleg, uiteindelijk genoodzaakt de

In januari 2008 heeft de minister van OCW de Eerste Kamer
medegedeeld dat de Kaderwet zelfstandig bestuursorganen,
die een uniforme regeling beoogt voor zelfstandig bestuursorganen, niet op TNO van toepassing is. De reden hiervoor
is dat TNO weliswaar een zelfstandig bestuursorgaan is,
maar zonder openbaar gezag. Daardoor voldoet TNO niet
aan de in de Kaderwet gehanteerde deﬁnitie van een zelfstandig bestuursorgaan.

TNO Jaarverslag 2008

Tussen de minister van OCW en de RvB heeft in november
2008 bestuurlijk overleg plaatsgevonden. In maart 2009 is
door de RvT decharge verleend aan de RvB.
Delft, 11 maart 2009
Namens de TNO Raad van Toezicht
Ir. J.M. Leemhuis-Stout, voorzitter

19

TNO Jaarverslag 2008

TNO Toppers

Jaarlijks ontvangen enkele tientallen TNO-medewerkers een prijs, een erkenning of een eervolle benoeming die hun
wordt verleend door een derde partij – vaak een internationale vereniging of organisatie. De TNO Toppers van 2008 zijn:
Naam
Prijs – Toekennende organisatie
Peter Essens
Excellence Award - Human Factors and Medicine Panel.
Nico van Ham, Alan Creemers, Jeroen ter Meer en Willem Duvalois
Achievement Award EAEM - Ministerie van Defensie Canada.
Hans van den Berg en Remco Litjens
Best Paper Award - 6th International Conference on Wired/Wireless Internet Communications in Finland.
François Furthner, Bas van der Putten, Gerwin Gelinck, Erwin Meinders
Best Peer-Review Paper Award, Organic Semiconductor Industry.
Rob Kooij
Best Paper Award - Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE).
Eric Groen en Wim Bles
2008 Life Science Book Award - International Academy of Astronautics.
Jan Nijenhuis
Rien Koster Prijs – Nederlandse Vereniging voor Preciesie Technologie.
Peter Essens en Anne Helsdingen
Excellence Award - NATO Human Factors and Medicine Panel.
Wouter Lotens
Scientiﬁc Achievement Award 2008 - NATO Research Technology Organization (RTO).
Marco van der Meijden en Mark Visser
NCW Award - Institute for Defense & Government Advancement (IDGA).
Pascal Paulissen
Scientiﬁc Achievement Award – NATO Research & Technology Organisation (RTO).
Annemarie Brouwer, Marieke Thurlings en Jan van Erp
Best Paper Award – Graz University of Technology.
Irek Karkowski
Best Practice Award 2008 – Instituut voor organisatieontwikkeling voor Zorg en Welzijn.
Bert Boltjes, Jaap van den Oever en Shuang Zhang
Distinguished Technical Paper Award – OPNET Technologies.
Adrian Pais
MGA GOLD Achievement Award – Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE).
Hans Quak
2e prijs in the Journal of Operations Management (JOM) - Premier Business Management Journal.
Erik Fledderus
Onderwijsprijs – TU Eindhoven.
Ed de Mulder
Paul Formarier prijs - Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten.
Márcia Péter, François Furthner, Bas van der Putten, Gerwin Gelinck en Erwin Meinders
Best Peer-Review Paper Award - The Peer Review Committee.
Nina Schaap
Best Science Paper Award - TRAIL Research School.
Margriet van Schijndel-de Nooij
Manual Junoy memorial prize – International Federation of Automotive Engineering Societies (FISITA).
Albert Jansen
AGV-prijs – Hoogheemraadschap Amstel Gooi en Vecht.

20

TNO Jaarverslag 2008

Overzicht Thema’s

Elke vier jaar formuleert TNO nieuwe onderzoeksprogramma’s: series van onderzoeken die aansluiten bij een overkoepelend thema. Die onderwerpen kiezen
we niet willekeurig. We werken op basis van maatschappelijke thema’s die het
kabinet vaststelt: actuele onderwerpen, kwesties die beleidsmatig interessant
en relevant zijn – en die vragen om nieuwe antwoorden. Na vier jaar beoordelen
de verantwoordelijke ministeries ons onderzoek, en stellen zij de onderzoeksprogramma’s waar nodig bij. In 2008 heeft TNO gewerkt aan twaalf maatschappelijke thema’s (zie onder). Deze thema’s zijn de kapstok voor de kennisontwikkeling van TNO, die op deze manier een grote impact heeft op onze samenleving.
Samen met onze opdrachtgevers werken we aan projecten die bijdragen aan
een betere toekomst.

21

Maatschappelijke veiligheid

Defensie

Gezond leven

Veiligheid is een heet hangijzer.
Criminelen werken op steeds grotere
schaal, internationaal rukt het terrorisme op, de kleine criminaliteit
groeit en vitale voorzieningen blijken
te kwetsbaar. Ook groeit de dreiging
van (natuur)rampen. Toch moeten
mensen in Nederland veilig zijn én
zich veilig voelen – zonder dat hun
privacy en bewegingsvrijheid worden
aangetast. TNO draagt daaraan bij
door wetenschappelijk onderzoek op
verschillende vlakken te combineren,
zoals intelligence, ICT en gedragswetenschappen. Onze focus ligt op drie
hoofdonderwerpen: effectief en veilig
ingrijpen, inlichtingen en informatiegestuurd optreden, en systeembenadering van veiligheid en infrastructuren.

De Nederlandse krijgsmacht levert
een belangrijke bijdrage aan internationale operaties, of het nu gaat om
vredesmissies of om actief militair
optreden in conﬂictsituaties. Om onze
krijgsmacht doeltreffend en betaalbaar te maken én te houden, heeft het
ministerie van Defensie behoefte aan
wetenschappelijke en technologische
kennis en kunde. TNO fungeert als
kennispartner voor het ministerie van
Defensie. Niet alleen ontwikkelen we
slimme technologieën en materialen
voor de landmacht, de luchtmacht
en de marine, we adviseren ook over
optimale organisatie- en commandovoeringsprocessen. Zo helpen we
het ministerie van Defensie om het
Nederlands en bondgenootschappelijk grondgebied te verdedigen, de
internationale rechtsorde handhaven,
en de nationale en internationale
autoriteiten ondersteunen bij rechtshandhaving, rampenbestrijding en
humanitaire hulp.

Nederlanders leven steeds ongezonder.
Vooral jongeren bewegen te weinig
en eten liever een snelle hap dan een
goede maaltijd. Bovendien vergrijst
de bevolking en aangezien ouderdom
met gebreken komt, kunnen we de
vraag naar zorg nauwelijks meer aan.
Creatieve oplossingen voor deze problemen zijn hard nodig. TNO draagt daaraan bij door kennis en expertise te leveren op het gebied van gezond leven.
Onze focus ligt op de terreinen jeugd en
gezondheid, bewegen en gezondheid,
en zorginnovatie.

TNO Jaarverslag 2008

Overzicht Thema’s

22

Voeding

Arbeidsparticipatie en vergrijzing

Bereikbaarheid

Goede voeding lijkt in een welvarend land als Nederland vanzelfsprekend. Toch kampen steeds meer
Nederlanders met overgewicht en
andere gezondheidsproblemen.
Daarom stellen we steeds hogere eisen
aan wat we eten. Het moet lekker zijn
en passen bij onze levensstijl, maar
het mag ons niet dik maken. En het
liefst willen we dat het ook nog onze
gezondheid bevordert. Daarnaast moet
ons voedsel natuurlijk veilig zijn en
blijven – óók als er nieuwe gevaren op
de loer liggen als nieuwe besmettingen en ziekteverwekkers, of resistentie
tegen antibiotica. TNO denkt mee over
oplossingen voor zulke ‘voedselvraagstukken’ vanuit een waaier aan wetenschappelijke disciplines – van chemie
tot ICT.

Werkgevers willen het liefst jonge,
gezonde en ondernemende werknemers. Maar de groep ouderen op de
arbeidsmarkt stijgt sneller dan hun
jongere collega’s. Bovendien neemt het
totaalaantal werkenden in Nederland
voortdurend af.
Om te voorkomen dat de arbeidsproductiviteit nog verder daalt, moeten
meer mensen tot op hogere leeftijd
gezond en productief blijven. Wie nu
nog niet actief is, moet worden gestimuleerd om in de nabije toekomst
wél te werken. TNO draagt kennis en
expertise aan om de arbeidsproductiviteit op peil te houden.

Nederlanders staan massaal in de ﬁle.
Maar niet alleen op de weg is het druk.
Ook water, rail en lucht zitten dicht bij
de top van hun capaciteit. Een verdere
groei van het personen- en goederenvervoer stelt de nationale en Europese
samenlevingen dan ook voor grote
problemen, zoals zeer grote investeringen in aanleg en onderhoud van de
infrastructuur en terminals, maar ook
de gevolgen voor de leefbaarheid.
Klassieke oplossingen, zoals meer
asfalt, zijn niet langer toereikend om
aan de groeiende vervoersvraag tegemoet te komen. Er is grote behoefte
aan innovatieve en slimme alternatieven. TNO levert hier een belangrijke
bijdrage aan.

TNO Jaarverslag 2008

23

Bouwen voor ruimte

Leven met water

Energie(huishouding)

Hoe kunnen we ons kleine land zo
inrichten dat de verschillende belangen – van bewoners, bedrijven, verkeersdeelnemers, milieuverenigingen
enzovoort – goed op elkaar worden
afgestemd? En hoe kunnen we het
land duurzaam ontwikkelen, voor de
mensen die er wonen, voor het milieu
én voor de economie? TNO kijkt hoe
de verschillende belangen het beste
kunnen worden gehoord en meegewogen – en vooral: wat je met die input
kunt doen om beleidsprocessen te
verbeteren.

Leven onder de zeespiegel vinden
we in Nederland de gewoonste zaak
van de wereld. Onze delta raakt
echter steeds dichter bevolkt, en
door klimaatveranderingen stijgt de
zeespiegel. Nationaal en internationaal gelden daarom waterdoelstellingen. Voorbeelden hiervan zijn de
Nederlandse doelstellingen van het
Nationaal Bestuursakkoord Water, aan
de Europese Kaderrichtlijn Water en
aan de Millennium Development Goals
van de VN. We staan voor de belangrijke maatschappelijke opgave om
deze doelstellingen te bereiken: actie
is geboden en innovaties zijn nodig.
TNO levert deze innovaties.

We gebruiken steeds meer energie.
Thuis stijgt ons energieverbruik door
een overvloed aan huishoudelijke
apparaten; vliegen naar verre oorden
is de gewoonste zaak van de wereld.
Het gevolg: onze energiebronnen
raken uitgeput. Toch willen we dat ook
onze kinderen later nog steeds in de
winter kunnen schaatsen. Onze energiehuishouding moet dus veranderen
– maar hoe? Daarom doet TNO onderzoek naar de exploratie en productie
van olie en gas en naar duurzame
(geo-)energie.

TNO Jaarverslag 2008

24

Leefomgeving

Hoogwaardige systemen, processen

Optimale inzet van ICT

In ons land wonen steeds meer mensen, die ook nog eens mobieler en
actiever zijn en meer consumeren. De
ruimte díe er is, wordt daardoor intensiever en meervoudig benut. TNO wil
de druk op de leefomgeving helpen
verminderen door kennis te ontwikkelen voor onder meer beleidsmakers.
Daarbij richten we ons op twee gebieden: kwaliteit van de leefomgeving, en
duurzaam gebruik en beheer van de
ondergrond.

en materialen

ICT speelt een steeds grotere rol in
ons dagelijks leven. We kunnen vanuit onze luie stoel een bezoek aan de
bank brengen, een dvd’tje bestellen en
informatie bij het gemeentehuis ophalen. De inzet van ICT in onze samenleving is enorm, en de grens is nog lang
niet bereikt. Hoe kunnen we ICT nóg
beter inzetten in onze samenleving?
Welke diensten en netwerken kun je
ontwikkelen om de communicatie en
informatie-uitwisseling tussen mensen
in privé- en in werksituaties verder te
verbeteren? En welke strategie moet
hiervoor worden uitgezet? TNO werkt
aan het antwoord op deze vragen.

TNO Jaarverslag 2008

Er komen steeds snellere en kleinere
producten op de markt én de functionaliteit wordt steeds groter. Of
het nu gaat om gehoorapparaten of
mobiele telefoons. De productie van
deze microsystemen vereist speciale
hoogwaardige instrumenten en productieapparatuur waarmee op micro-,
nano- en tegenwoordig zelfs op picoschaal kan worden gewerkt. Zulke
systemen worden niet alleen in Japan
en Amerika ontwikkeld, maar ook in
Nederland. De Nederlandse spelers
willen hun concurrentievoorsprong
vasthouden door innovatief gebruik
van hightechmaterialen. TNO helpt
hen daarbij door de inzet van kennis
en expertise.

Geconsolideerde jaarrekening 2008

25

TNO Jaarverslag 2008

Geconsolideerde balans per 31 december 2008

na resultaatbestemming

(in EUR x duizend)

31-12-2008

31-12-2007

Vaste activa
Immateriële vaste activa

1

2.783

3.523

Materiële vaste activa

2

256.996

242.023

Financiële vaste activa

3

3.381

4.946
263.160

250.492

Vlottende activa
Voorraden en onderhanden werken

4

-12.499

Vorderingen

5

102.529

87.856

Liquide middelen

6

104.902

112.173

Totaal

-17.820

194.932

182.209

458.092

432.701

Eigen vermogen:
- Algemene reserve

7

142.926

153.691

- Bestemmingsreserves

8

58.205

53.040

Belang derden

206.731

1.065

361

Egalisatierekening investeringsmiddelen

9

48.945

33.655

Voorzieningen

10

31.623

31.689

Langlopende schulden

11

11.919

11.376

Kortlopende schulden

12

163.409

148.889

458.092

432.701

Totaal

26

201.131

TNO Jaarverslag 2008

Geconsolideerde winst- en verliesrekening 2008

(in EUR x duizend)

2008

2007

Omzet

13

599.663

578.906

Overige bedrijfsopbrengsten

14

12.229

14.048

Bedrijfsopbrengsten

611.892

592.954

Directe projectkosten

15

-95.095

-77.026

Personele lasten

16

-378.609

-362.463

-1.716

-1.145
-30.081

Afschrijving immateriële vaste activa
Afschrijving materiële vaste activa

17

-32.679

Bijzondere waardeverminderingen materiële vaste activa

18

-5.327

-

Overige bedrijfslasten

19

-109.020

-114.151

Bedrijfslasten

-622.446

-584.866

Bedrijfsresultaat

-10.554

8.088

Rentebaten

5.000

5.203

Rentelasten

-1.095

-706

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening vóór belastingen

-6.649

12.585

Belastingen

-612

-36

Resultaten ﬁnanciële vaste activa

1.385

-310

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening na belastingen

-5.876

12.239

Belang derden

159

54

Nettoresultaat

-5.717

12.293

-5.717

12.293

Resultaatbestemming:
Nettoresultaat
Dotatie aan:
- bestemmingsreserve bedrijfsrisico’s civiel
- bestemmingsreserve bedrijfsrisico’s defensie
- bestemmingsreserve ontwikkelingssamenwerking
- bestemmingsreserve nieuwbouw defensie

-2.903

-

-156

-299

-

-1.150

-8.845

-5.374
-11.904

-6.823

Onttrekking aan:
- bestemmingsreserve bedrijfsrisico’s civiel
- bestemmingsreserve bedrijfsrisico’s defensie

27

3.700

-

-

455

- bestemmingsreserve ontwikkelingssamenwerking

1.101

1.003

- bestemmingsreserve nieuwbouw defensie

1.938

7.487
6.739

8.945

Resultaat na mutaties bestemmingsreserves

-10.882

14.415

Mutatie algemene reserve

10.882

-14.415

-

-

TNO Jaarverslag 2008

-

Geconsolideerd kasstroomoverzicht en overzicht totaalresultaat 2008

(in EUR x duizend)

Geconsolideerd kasstroomoverzicht
2008

Nettoresultaat

2007

-5.717

12.293
32.429

Afschrijvingen op immateriële en materiële vaste activa

1 en 2

35.750

Bijzondere waardeverminderingen materiële vaste activa

2

5.327

-

Mutatie voorzieningen

10

-66

-10.010

Mutatie egalisatierekening investeringsmiddelen

9

15.290

10.318

-5.474

-17.574

Mutatie werkkapitaal, exclusief liquide middelen
Kasstroom uit hoofde van operationele activiteiten

45.110

27.456

Netto-investeringen in immateriële vaste activa

1

-976

-430

Netto-investeringen in materiële vaste activa

2

-54.334

-58.571

Netto-investeringen in deelnemingen

3

1.210

-574

Reserve omrekeningsverschillen

117

215

Herwaardering vlottende activa

-

93

355

343

704

68

Mutatie overige leningen
Mutatie belang derden

3

Kasstroom uit hoofde van investeringsactiviteiten
Mutatie langlopende schulden
Kasstroom uit hoofde van ﬁnancieringsactiviteiten
Mutatie liquide middelen

-52.924
543

-58.856
-387

543

-387

-7.271

-31.787

De kasstroom 2008 uit investeringsactiviteiten ad EUR 52,9 miljoen overstijgt de kasstroom uit operationele activiteiten ad EUR
45,1 miljoen met EUR 7,8 miljoen.
In de kasstroom uit investeringsactiviteiten zijn de investeringsuitgaven begrepen met betrekking tot de Nanofaciliteit te Delft,
Automotive te Helmond en de grondaankoop te Cromstrijen met betrekking tot toekomstige nieuwbouw voor TNO Defensie en
Veiligheid. Deze investeringsuitgaven overstijgen de afschrijvingen.

Overzicht totaalresultaat

Geconsolideerd nettoresultaat na belastingen

2007

-5.717

12.293

Reserve omrekeningsverschillen

117

215

Herwaardering vlottende activa

-

93

-5.600

12.601

Totaalresultaat

28

2008

TNO Jaarverslag 2008

Toelichting behorende tot de geconsolideerde jaarrekening 2008

Grondslagen
1.1 Algemeen

TNO maakt wetenschappelijke kennis toepasbaar om het
innovatief vermogen van bedrijfsleven en overheid te versterken.
De statutaire vestigingsplaats van TNO is Delft.
Verslaggevingperiode
Deze jaarrekening is opgesteld uitgaande van een verslaggevingperiode van een kalenderjaar.
Toegepaste standaarden
TNO past de richtlijnen voor de opstelling van de jaarrekening van TNO toe zoals opgenomen in de Richtlijnen
Financiële Verslaggeving TNO van de minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De Richtlijnen
Financiële Verslaggeving TNO geven als hoofdlijn Titel 9,
boek 2 BW aan. In een aanvullende aanwijzing is door de
minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap de Richtlijn
voor de Jaarverslaggeving 271 “Personeelsbeloningen” niet
van toepassing verklaard voor TNO.
De grondslagen die worden toegepast voor de waardering
van activa en passiva en de resultaatbepaling zijn gebaseerd op historische kosten.
1.2 Grondslagen voor de waardering van activa en passiva en
de resultaatbepaling

Voor zover niet anders is vermeld, worden activa en passiva
opgenomen tegen nominale waarde.
Een actief wordt in de balans opgenomen wanneer het
waarschijnlijk is dat de toekomstige economische voordelen
naar de onderneming zullen toevloeien en de waarde daarvan betrouwbaar kan worden vastgesteld. Een verplichting
wordt in de balans opgenomen wanneer het waarschijnlijk
is dat de afwikkeling daarvan gepaard zal gaan met een uitstroom van middelen en de omvang van het bedrag daarvan
betrouwbaar kan worden vastgesteld.
Baten worden in de winst- en verliesrekening opgenomen
wanneer een vermeerdering van het economisch potentieel,
samenhangend met een vermeerdering van een actief of
een vermindering van een verplichting, heeft plaatsgevonden, waarvan de omvang betrouwbaar kan worden vastgesteld. Lasten worden verwerkt wanneer een vermindering

29

TNO Jaarverslag 2008

van het economisch potentieel, samenhangend met een
vermindering van een actief of een vermeerdering van een
verplichting, heeft plaatsgevonden, waarvan de omvang
betrouwbaar kan worden vastgesteld.
Indien een transactie ertoe leidt dat nagenoeg alle of alle
toekomstige economische voordelen en alle of nagenoeg
alle risico’s met betrekking tot een actief of verplichting
aan een derde zijn overgedragen, wordt het actief of de verplichting niet langer in de balans opgenomen. Verder worden activa en verplichtingen niet meer in de balans opgenomen vanaf het tijdstip waarop niet meer wordt voldaan aan
de voorwaarden van waarschijnlijkheid van de toekomstige
economische voordelen en betrouwbaarheid van de bepaling van de waarde.
De kosten worden toegerekend aan de periode waarop zij
betrekking hebben.
De jaarrekening wordt gepresenteerd in euro’s, de functionele valuta van de onderneming. Alle ﬁnanciële informatie
in euro’s is afgerond op het dichtstbijzijnde duizendtal.
De opstelling van de jaarrekening vereist dat het management oordelen vormt en schattingen en veronderstellingen
maakt die van invloed zijn op de toepassing van grondslagen en de gerapporteerde waarde van activa en verplichtingen, en van baten en lasten. De daadwerkelijke uitkomsten
kunnen afwijken van deze schattingen. De schattingen en
onderliggende veronderstellingen worden voortdurend
beoordeeld. Herzieningen van schattingen worden opgenomen in de periode waarin de schatting wordt herzien en
in toekomstige perioden waarvoor de herziening gevolgen
heeft.
1.3 Grondslagen voor consolidatie

De geconsolideerde jaarrekening omvat de ﬁnanciële gegevens van de Organisatie TNO en haar groepsmaatschappijen
en andere rechtspersonen waarop overheersende zeggenschap kan worden uitgeoefend dan wel waarover de centrale leiding bestaat. Groepsmaatschappijen zijn deelnemingen waarin de onderneming een meerderheidsbelang heeft,
of waarin op een andere wijze een beleidsbepalende invloed
kan worden uitgeoefend. Bij de bepaling of beleidsbepalende invloed kan worden uitgeoefend, worden ﬁnanciële
instrumenten die potentiële stemrechten bevatten en direct
kunnen worden uitgeoefend, betrokken. Participaties die
worden aangehouden om ze te vervreemden worden niet
geconsolideerd.

Nieuw verworven deelnemingen worden in de consolidatie betrokken vanaf het tijdstip waarop beleidsbepalende
invloed kan worden uitgeoefend. Afgestoten deelnemingen
worden in de consolidatie betrokken tot het tijdstip van
beëindiging van deze invloed.
In de geconsolideerde jaarrekening zijn de onderlinge schulden, vorderingen en transacties geëlimineerd. De groepsmaatschappijen zijn integraal geconsolideerd, waarbij het
minderheidsbelang van derden afzonderlijk tot uitdrukking
is gebracht.
Een overzicht van de in de consolidatie opgenomen groepsmaatschappijen, alsmede de niet geconsolideerde deelnemingen, is opgenomen in de toelichting op de enkelvoudige
jaarrekening op blz. 60 t/m 61.
Voor enkele (meerderheids-)deelnemingen (S&D Solutions
B.V., European Space Incubator Fund B.V., European Space
Incubator Management B.V., ConsumersVoice B.V. en
SOWNet Technologies B.V.) in participaties is consolidatie
achterwege gebleven in verband met de relatief geringe
omvang van de bedrijfsactiviteiten.
Joint ventures worden proportioneel geconsolideerd, waarbij dezelfde grondslagen van waardering en resultaatbepaling worden toegepast als bij TNO. Van een joint venture is
sprake in geval van activiteiten, waarop als gevolg van een
overeenkomst tot samenwerking tussen de deelnemers de
zeggenschap gezamenlijk wordt uitgeoefend.
1.4 Grondslagen voor de omrekening van vreemde valuta

Transacties in vreemde valuta
Transacties luidend in vreemde valuta worden in de betreffende functionele valuta van de groepsmaatschappijen
omgerekend tegen de geldende wisselkoers per de transactiedatum. In vreemde valuta luidende monetaire activa en
verplichtingen worden per balansdatum in de functionele
valuta omgerekend tegen de op die datum geldende wisselkoers. Niet-monetaire activa en passiva in vreemde valuta’s
die tegen historische kostprijs worden opgenomen, worden
in euro’s omgerekend tegen de geldende wisselkoersen per
de transactiedatum. De bij omrekening optredende valutakoersverschillen worden als last in de winst- en verliesrekening opgenomen.

30

TNO Jaarverslag 2008

Bedrijfsuitoefening in het buitenland
De activa en verplichtingen van bedrijfuitoefening in het
buitenland, met inbegrip van goodwill en bij consolidatie
ontstane reëlewaardecorrecties, worden in euro’s omgerekend tegen de geldende koers per verslagdatum. De
opbrengsten en kosten van buitenlandse activiteiten worden in euro’s omgerekend tegen de gemiddelde wisselkoers
over de verslagperiode.
Valutaomrekeningsverschillen worden verwerkt in de
reserve omrekeningsverschillen. Als een buitenlandse
activiteit geheel of gedeeltelijk wordt verkocht, wordt het
betreffende bedrag uit de reserve omrekeningsverschillen
overgeboekt naar de winst- en verliesrekening.
1.5 Financiële instrumenten

Financiële instrumenten worden bij de eerste opname verwerkt tegen reële waarde.
Na de eerste opname worden ﬁnanciële instrumenten op de
hierna beschreven manier gewaardeerd.
Verstrekte leningen, (overige) vorderingen, leningen, crediteuren en overige te betalen posten
Deze ﬁnanciële instrumenten worden gewaardeerd tegen
geamortiseerde kostprijs op basis van de effectieverentemethode. Voor kortlopende vorderingen en verplichtingen
waar geen expliciete rente wordt berekend en sprake is van
korte looptijden, is het effect van het disconteren in het
algemeen gering. Voor deze posten is de nominale waarde
gehanteerd als invulling van de grondslag geamortiseerde
kostprijs.
Bij verstrekte leningen en (overige) vorderingen wordt
indien noodzakelijk de waardering aangepast voor bijzondere waardeverminderingverliezen.
Afgeleide ﬁnanciële instrumenten
TNO maakt in beperkte mate gebruik van valutatermijncontracten om valutarisico’s af te dekken die voortvloeien uit
in- en verkooptransacties. De onderneming past kostprijshedge accounting toe teneinde de resultaten uit waardeveranderingen van het valutatermijncontract en de afgedekte
vordering of schuld gelijktijdig in de winst- en verliesrekening te verwerken.

1.6 Immateriële vaste activa

Goodwill die betaald is bij de verwerving van deelnemingen wordt geactiveerd. Afschrijving van de goodwill vindt
plaats over de verwachte economische levensduur van de
verworven deelneming. Deze economische levensduur zal
in principe de vijf jaar niet te boven gaan.
De overige immateriële vaste activa hebben betrekking
op van derden gekochte kennis, c.q. aan derden betaalde
kosten van onderzoek en ontwikkeling, licentierechten
en softwareprogramma’s. Activering vindt slechts plaats
voor zover er sprake is van een redelijke verwachting dat
deze kosten worden gedekt door toekomstige opbrengsten.
Waardering vindt plaats op aanschafﬁngsprijs. Afschrijving
vindt plaats naar rato van de verwachte opbrengsten, doch
maximaal in vijf jaar.
1.7 Materiële vaste activa

De materiële vaste activa zijn gewaardeerd op aanschafﬁngsprijs respectievelijk verkrijgingsprijs of, indien in eigen
beheer vervaardigd, op vervaardigingsprijs, verminderd met
cumulatieve afschrijvingen gebaseerd op de verwachte economische levensduur en bijzondere waardeverminderingen.
De afschrijvingen worden berekend als een percentage over
de aanschafprijs volgens de lineaire methode op basis van
de economische levensduur. Op bedrijfsterreinen en op
materiële vaste activa in aanbouw en vooruitbetalingen op
materiële vaste activa wordt niet afgeschreven.

Deelnemingen waarin geen invloed van betekenis wordt
uitgeoefend, worden gewaardeerd tegen verkrijgingsprijs of
duurzaam lagere bedrijfswaarde.
De leningen aan niet-geconsolideerde deelnemingen worden opgenomen tegen nominale waarde onder aftrek van
noodzakelijk geachte waardeverminderingen.
Dividenden worden verantwoord in de periode waarin zij
betaalbaar worden gesteld. Eventuele winsten of verliezen
worden verantwoord in de winst- en verliesrekening onder
“Resultaten ﬁnanciële vaste activa”.
1.9 Bijzondere waardeverminderingen

Vaste activa met een lange levensduur dienen te worden
beoordeeld op bijzondere waardeverminderingen wanneer zich wijzigingen of omstandigheden voordoen die
doen vermoeden dat de boekwaarde van een actief niet
zal worden terugverdiend. De terugverdienmogelijkheid
van activa die in gebruik zijn, wordt bepaald door de boekwaarde van een actief te vergelijken met de hoogste van de
directe opbrengstwaarde of de contante waarde van de toekomstige nettokasstromen die het actief naar verwachting
zal genereren (reële waarde).
Wanneer de boekwaarde van een actief hoger is dan de
contante waarde van de geschatte toekomstige kasstroom
wordt een bedrag voor bijzondere waardeverminderingen
ten laste van het resultaat geboekt voor het verschil tussen
de boekwaarde en de reële waarde van het actief.

1.8 Financiële vaste activa
1.10 Voorraden

Deelnemingen waarin invloed van betekenis op het zakelijke en ﬁnanciële beleid kan worden uitgeoefend, worden
gewaardeerd volgens de vermogensmutatiemethode op
basis van de nettovermogenswaarde. Bij de bepaling van de
nettovermogenswaarde worden de waarderingsgrondslagen
van de Organisatie TNO gehanteerd. Deelnemingen met een
negatieve nettovermogenswaarde worden op nihil gewaardeerd. Wanneer de onderneming garant staat voor de schulden van de betreffende deelneming wordt een voorziening
gevormd. Deze voorziening wordt primair ten laste van de
vorderingen op deze deelneming gevormd en voor het overige onder de voorzieningen ter grootte van het aandeel in
de door de deelneming geleden verliezen, dan wel voor de
verwachte betalingen door de Organisatie TNO ten behoeve
van deze deelneming.

31

TNO Jaarverslag 2008

De grond- en hulpstoffen worden gewaardeerd op kostprijs
of lagere marktwaarde. Bij de waardering van de voorraden
wordt rekening gehouden met de eventueel op balansdatum
opgetreden waardeverminderingen.
1.11 Onderhanden werk

De onderhanden werken hebben betrekking op opdrachten
en worden gewaardeerd op integrale kostprijs. In de waardering van de onderhanden werken worden de direct en
indirect toerekenbare loon- en overheadkosten, uitbesteed
werk, alsmede de kosten van de grond- en hulpstoffen
begrepen.

Op de onderhanden werken wordt zonodig een voorziening
voor te verwachten verliezen in mindering gebracht. De
onderhanden werken worden verminderd met de gefactureerde voorschotten.
1.12 Vorderingen

De vorderingen worden gewaardeerd op nominale waarde
onder aftrek van een voorziening voor mogelijke oninbaarheid.
1.13 Eigen vermogen

Bestemmingsreserves
Op grond van artikel 22 van de TNO-wet en de artikelen 4
en 5 van de Richtlijnen Financiële Verslaggeving TNO kunnen bestemmingsreserves worden gevormd voor toekomstige uitgaven of lasten of ter dekking van economische en
technische risico’s. Onttrekkingen komen bij de bestemming van het resultaat ten laste van de bestemmingsreserves en mogen alleen plaatsvinden voor zover deze overeenkomen met de doeleinden van de gevormde reserves.

De bestemmingsreserve “nieuwbouw defensie” is gevormd
ter dekking van toekomstige investeringen in renovatie- en/
of nieuwbouwprojecten. Toevoegingen aan deze reserve
vinden jaarlijks bij de bestemming van het resultaat plaats
op basis van speciﬁeke afspraken met het ministerie van
Defensie.
1.14 Minderheidsbelang derden

Het minderheidsbelang derden wordt gewaardeerd op het
aandeel van derden in de nettovermogenswaarde, zo veel
mogelijk bepaald overeenkomstig de waarderingsgrondslagen van de Organisatie TNO.
1.15 Egalisatierekening investeringsmiddelen

Door de Rijksoverheid of derden ter beschikking gestelde
middelen ter compensatie van de Organisatie TNO voor de
kosten van een actief worden op de balans gepassiveerd en
systematisch ten gunste gebracht van de winst- en verliesrekening gedurende de gebruiksduur van het actief.
1.16 Voorzieningen

De bestemmingsreserve voor bedrijfsrisico’s “civiel” is
gevormd ter dekking van economische en technische risico’s. Totdat de maximale omvang van de reserve is bereikt
wordt jaarlijks bij de bestemming van het resultaat een
door de TNO Raad van Bestuur te bepalen percentage van de
bijdragen en opdrachten van zowel het Rijk als van derden,
aan de reserve toegevoegd. Met de Rijksoverheid is destijds
een maximum van EUR 9,1 miljoen overeengekomen.
De bestemmingsreserve voor bedrijfsrisico’s “defensie” is
gebaseerd op speciﬁeke afspraken met het ministerie van
Defensie en is gevormd ter dekking van risico’s in samenhang met de uitvoering van additioneel geﬁnancierde
defensieopdrachten. Met het ministerie van Defensie is een
maximum van EUR 2,5 miljoen overeengekomen. Totdat de
maximale omvang van de reserve is bereikt wordt jaarlijks
bij de bestemming van het resultaat van het kerngebied
Defensie en Veiligheid een in samenspraak tussen de TNO
Raad voor het Defensieonderzoek en de TNO Raad van
Bestuur te bepalen bedrag aan de reserve toegevoegd.
In het kader van maatschappelijk verantwoord ondernemen
is een bestemmingsreserve ontwikkelingssamenwerking
gevormd voor toekomstig uit te voeren projecten met
betrekking tot ontwikkelingssamenwerking.

32

TNO Jaarverslag 2008

Een voorziening wordt in de balans opgenomen, wanneer
er sprake is van:
VËjjËËÁjWÍjË?waÝ~M?ÁjËwËwjÍjjËÜjÁ¬WÍ~ËajËjÍË
gevolg is van een gebeurtenis in het verleden; en
VËÝ??ÁÜ?ËjjËMjÍÁÖÝM?ÁjËÄW?ÍÍ~Ë?ËÝÁajË~j??ÍÇË
en
VËjÍËÝ??ÁÄWËÄËa?ÍËÜÁË?wÝj~ËÜ?ËajËÜjÁplichting een uitstroom van middelen nodig is.
De voorziening voor sociale verplichtingen is gevormd ter
dekking van ingegane en overeengekomen toekomstige
uitkeringen aan ex-medewerkers en medewerkers van de
Organisatie TNO, ingevolge regelingen Arbeidsvoorwaarden
TNO. Het deel dat betrekking heeft op ingegane pensioenen
is gebaseerd op actuariële berekeningen. Hierbij is een disconteringsvoet van 4% gehanteerd.
De voorziening voor claims is gevormd voor de mogelijke
verplichtingen uit hoofde van lopende rechtsgedingen.
De voorziening voor reorganisaties is gevormd ter dekking
van kosten die verband houden met lopende en op handen
zijnde (deel-)reorganisaties van kerngebieden.

De voorziening voor afvloeiingen is gevormd ter dekking
van de verwachte kosten terzake van de voorgenomen ontbinding van arbeidsovereenkomsten met medewerkers.

Onder directe projectkosten worden verstaan de materiële
kosten (inclusief uitbestede werkzaamheden) die direct aan
een project worden toegerekend.

De voorziening groot onderhoud is gevormd ter egalisatie
van de kosten voor groot onderhoud van onroerend goed dat
eigendom is van de Organisatie TNO en haar groepsmaatschappijen gebaseerd op een meerjarenonderhoudsplan.

1.19 Overheidssubsidies

1.17 Personeelsbeloningen/pensioenen

TNO kent meerdere pensioenregelingen. De belangrijkste
regeling is ondergebracht bij de Stichting Pensioenfonds
TNO en kwaliﬁceert als toegezegdpensioenregeling.
In een aanwijzing is door de minister van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap de Richtlijn voor de
Jaarverslaggeving 271 “Personeelsbeloningen” niet van toepassing verklaard voor TNO.

Overheidssubsidies worden aanvankelijk in de balans
opgenomen als vooruitontvangen baten zodra er redelijke
zekerheid bestaat dat zij zullen worden ontvangen en dat
de Organisatie TNO zal voldoen aan de daaraan verbonden voorwaarden. Subsidies ter compensatie van door de
Organisatie TNO gemaakte kosten worden systematisch als
opbrengsten in de winst- en verliesrekening opgenomen in
dezelfde periode als die waarin de kosten worden gemaakt.
Zie voor subsidies ter compensatie voor de kosten van een
actief ‘Egalisatierekening investeringsmiddelen.’
1.20 Aandeel in het resultaat van ondernemingen waarin
wordt deelgenomen

Als gevolg van deze aanwijzing zijn de verplichtingen in
verband met bijdragen aan pensioenregelingen als last
in de winst- en verliesrekening opgenomen in de periode
waarover de bijdragen zijn verschuldigd.
1.18 Opbrengstverantwoording

Onder omzet wordt verstaan het totaal van:
VËajË¬MÁj~ÄÍjË¬aÁ?WÍjÇ
VËajËaÁËajË-ÄÜjÁjaËÜjÁÄÍÁjÍjË~jaj±
Onder opbrengsten opdrachten zijn verantwoord de gefactureerde bedragen voor verrichte werkzaamheden, onder
aftrek van eventuele omzetbelasting, alsmede de mutatie
op de onderhanden werken.

Het aandeel in het resultaat van ondernemingen waarin
wordt deelgenomen omvat het aandeel van de Organisatie
TNO in de resultaten van deze deelnemingen. Resultaten op
transacties, waarbij overdracht van activa en passiva tussen
Organisatie TNO en de niet-geconsolideerde deelnemingen
en tussen niet-geconsolideerde deelnemingen onderling
heeft plaatsgevonden, zijn niet verwerkt voor zover deze
als niet gerealiseerd kunnen worden beschouwd.
De resultaten van deelnemingen die gedurende het boekjaar
zijn verworven of afgestoten worden vanaf het verwervingsmoment respectievelijk tot het moment van afstoting
verwerkt in het resultaat van de Organisatie TNO.
1.21 Belastingen

Aangezien sprake is van een gelijkmatige stroom van projecten die regelmatig gespreid over het jaar gereed komen
en doorgaans binnen een jaar worden afgerond, vindt
winstneming op onderhanden werken plaats bij oplevering.
De door de Rijksoverheid verstrekte gelden zijn gesplitst in
kennis als vermogen binnen de thema’s, kennis als vermogen over de thema’s heen (KAVOT) en beleids- en toepassingsgerichte kennisinvesteringen.
Deze middelen worden naar rato van de verrichte werkzaamheden als omzet verantwoord.

33

TNO Jaarverslag 2008

De organisatie TNO, TNO Bedrijven B.V. en haar 100%
Nederlandse dochterondernemingen zijn op grond op
artikel 2, lid 7 van de Wet op de Vennootschapsbelasting,
niet onderworpen aan de vennootschapsbelasting.
Door TNO Bedrijven B.V. wordt voor 99% deelgenomen in
TNO Deelnemingen B.V. Deze deelneming alsmede alle daaronder vallende Nederlandse dochterondernemingen zijn
wel onderworpen aan de vennootschapsbelasting.
Belastingen omvatten de over de verslagperiode verschuldigde en verrekenbare winstbelastingen en latente belastin-

gen. De belastingen worden in de winst- en verliesrekening
opgenomen, behoudens voor zover deze betrekking hebben
op posten die rechtstreeks in het eigen vermogen worden
opgenomen, in welk geval de belasting in het eigen vermogen wordt verwerkt.
De over het boekjaar verschuldigde en verrekenbare belasting is de naar verwachting te betalen belasting over de
belastbare winst over het boekjaar, berekend aan de hand
van belastingtarieven die zijn vastgesteld op verslagdatum,
dan wel waartoe materieel al op verslagdatum is besloten,
en eventuele correcties op de over voorgaande jaren verschuldigde belasting.
Voor latente belastingen wordt een voorziening getroffen
voor tijdelijke verschillen tussen de boekwaarde van activa
en verplichtingen ten behoeve van de ﬁnanciële verslaggeving en de ﬁscale boekwaarde van die posten.
Er wordt uitsluitend een latente belastingvordering opgenomen voor zover het waarschijnlijk is dat er in de toekomst
belastbare winsten beschikbaar zullen zijn die voor de realisatie van het tijdelijke verschil kunnen worden aangewend.
Latente belastingvorderingen worden per iedere verslagdatum herzien en verlaagd voor zover het niet langer waarschijnlijk is dat het daarmee samenhangende belastingvoordeel zal worden gerealiseerd.
1.22 Kasstroomoverzicht

Het kasstroomoverzicht is opgesteld op basis van de indirecte methode. Kasstromen in buitenlandse valuta zijn
herleid naar euro’s met gebruikmaking van de gemiddelde
omrekeningskoersen voor de betreffende periodes.
1.23 Bepaling reële waarde

Een aantal grondslagen en toelichtingen in de jaarrekening
van TNO vereisen de bepaling van de reële waarde van
zowel ﬁnanciële als niet-ﬁnanciële activa en verplichtingen.
Voor waarderings- en informatieverschafﬁngsdoeleinden
is de reële waarde op basis van de volgende methoden
bepaald.
(Overige) vorderingen
De reële waarde van handels- en overige vorderingen wordt
tegen de contante waarde van de toekomstige kasstromen
geschat.

34

TNO Jaarverslag 2008

Derivaten
De reële waarde van valutatermijncontracten is gebaseerd
op de genoteerde marktprijs, indien voorhanden. Indien
geen genoteerde marktprijs beschikbaar is, wordt de reële
waarde geschat door de verwachte kasstromen gedisconteerd tegen actuele rentes waarin een opslag is opgenomen,
voor de relevante risico’s contant te maken.
Niet-afgeleide ﬁnanciële verplichtingen
De reële waarde van niet-afgeleide ﬁnanciële verplichtingen
(leningen) wordt slechts bepaald ten behoeve van informatieverschafﬁng en berekend op basis van de contante
waarde van toekomstige aﬂossingen en rentebetalingen,
gedisconteerd tegen de marktrente per verslagdatum.
Indien van toepassing wordt nadere informatie over de uitgangspunten voor de bepaling van de reële waarde vermeld
bij het onderdeel van deze toelichting dat speciﬁek op het
betreffende actief of de betreffende verplichting van toepassing is.

Toelichting op de geconsolideerde balans per 31 december 2008

(in EUR x duizend)

1

Immateriële vaste activa
Verloop van de immateriële vaste activa in 2008:
Goodwill

Software

Totaal

Stand per 31-12-2007
Aanschafﬁngsprijs

1.134

5.049

6.183

Afschrijvingen

-678

-1.982

-2.660

Boekwaarde

456

3.067

3.523

Investeringen

174

730

904

Nieuwe consolidaties

72

-

72

-340

-1.376

-1.716

-94

-646

-740

Mutatie boekwaarde

Afschrijvingen

Stand per 31-12-2008

35

Aanschafﬁngsprijs

1.308

5.779

7.087

Afschrijvingen

-946

-3.358

-4.304

Boekwaarde

362

2.421

2.783

TNO Jaarverslag 2008

2

Materiële vaste activa
Verloop van de materiële vaste activa in 2008:
Terreinen en

Vaste

Technische

gebouwen

technische

bedrijfs-

installaties

middelen

Inventaris

Totaal

Stand per 31-12-2007
Aanschafﬁngsprijs

208.950

98.339

290.651

28.183

626.123

Afschrijvingen

-108.713

-57.862

-235.184

-19.055

-420.814

Activa in aanbouw en ontwikkeling

10.370

17.349

8.995

-

36.714

Boekwaarde

110.607

57.826

64.462

9.128

242.023

Investeringen

1.327

25.681

19.620

1.470

48.098

Nieuwe consolidaties

1.088

362

-964

-8

4781)

-24

-368

-2.724

-95

-3.2112)

Bijzondere waardeverminderingen

-2.022

-3.305

-

-

-5.327

Afschrijvingen

-5.061

-6.344

-20.497

-2.132

-34.034

Activa in aanbouw en ontwikkeling

4.212

5.805

-1.048

-

8.969

-480

21.831

-5.613

-765

14.973

Aanschafﬁngsprijs

211.687

123.618

270.152

29.217

634.674

Afschrijvingen

Mutatie boekwaarde

Desinvesteringen

Stand per 31-12-2008
-116.142

-67.115

-219.250

-20.854

-423.361

Activa in aanbouw en ontwikkeling

14.582

23.154

7.947

-

45.683

Boekwaarde

110.127

79.657

58.849

8.363

256.996

1) Waarvan:
Aanschafﬁngsprijs

1.443

701

-902

378

1.620

Afschrijvingen

-355

-339

-62

-386

-1.142

1.088

362

-964

-8

478

-33

-1.103

-39.217

-814

-41.167

9

735

36.493

719

37.956

-24

-368

-2.724

-95

-3.211

2) Waarvan:
Aanschafﬁngsprijs
Afschrijvingen

In de in de winst- en verliesrekening gepresenteerde post "afschrijving materiële vaste activa" is mede begrepen de vrijval uit de
egalisatierekening investeringsmiddelen.
In de boekwaarde van de materiële vaste activa per 31 december 2008 zijn begrepen terreinen, gebouwen en vaste technische
installaties voor EUR 33,9 miljoen (2007: EUR 13,7 miljoen), waarvan TNO uitsluitend het economisch eigendom heeft.

36

TNO Jaarverslag 2008

Materiële vaste activa
Gehanteerde afschrijvingspercentages:

2008

2007

Terreinen

nihil

nihil

Gebouwen

2 1/ 2

2 1/ 2

Vaste technische installaties

6 2/ 3

6 2/ 3

2/

6 3

6 2/ 3

1/

33 3

331/ 3

Technische bedrijfsmiddelen

20

20

inventaris

10

10

Renovaties
Computerapparatuur

3

Financiële vaste activa
Niet-geconsolideerde deelnemingen

Overige

Totaal

leningen
Aandeel in

Leningen

vermogen

Stand per 31-12-2007

2.942

1.237

767

4.946

Mutaties:
Investeringen en verstrekte leningen

2.207

1.800

-

4.007

Desinvesteringen en afgeloste leningen

-3.688

-1.529

-355

-5.572

Waardeverminderingen

-

-

-

-

Resultaat deelnemingen

-

-

-

-

Stand per 31-12-2008

1.461

1.508

412

3.381

Onder deelnemingen zijn begrepen de participaties van TNO en TNO Bedrijven B.V. Van de leningen heeft EUR 1,0 miljoen een looptijd langer dan een jaar. Van de overige leningen heeft EUR 0,1 miljoen een looptijd langer dan een jaar. De lijst van deelnemingen,
waarin door TNO middellijk en onmiddellijk wordt geparticipeerd, is opgenomen op pagina 60 t/m 61.

4

Voorraden en onderhanden werken
31-12-2008

37

31-12-2007

Grond- en hulpstoffen

863

371

Onderhanden werken

-13.362

-18.191

Totaal

-12.499

-17.820

Cumulatieve kosten verminderd met voorzieningen voor verliezen en risico’s

430.699

389.644

af: Cumulatief gedeclareerde termijnen

-444.061

-407.835

Totaal onderhanden werken

-13.362

-18.191

Saldo onderhanden werken > 0

83.630

76.477

Saldo onderhanden werken < 0

-96.992

-94.668

Totaal onderhanden werken

-13.362

-18.191

TNO Jaarverslag 2008

5

Vorderingen
31-12-2008

31-12-2007

Vorderingen inzake opdrachten

79.667

73.685

Vorderingen op deelnemingen

810

611

Latente belastingvorderingen

-128

-128

Overige vorderingen

17.604

6.903

Overlopende activa

4.576

6.785

102.529

87.856

Totaal
Van de vorderingen heeft EUR 1,0 miljoen (2007: nihil) een looptijd langer dan een jaar.

6

Liquide middelen
In de liquide middelen zijn deposito’s tot een bedrag van EUR 72,4 miljoen (2007: EUR 98,2 miljoen) begrepen die in tranches tot
en met juli 2009 aﬂopen. De overige liquide middelen zijn terstond opeisbaar.

7

Algemene reserve

Stand per 1 januari
Reserve omrekeningsverschillen
Herwaardering vlottende activa

8

38

2008

2007

153.691

138.968

117

215

-

93

Resultaatbestemming

-10.882

14.415

Stand per 31 december

142.926

153.691

Bestemmingsreserves
Stand per

Onttrokken

Toegevoegd

Stand per

31-12-2007

in 2008

in 2008

31-12-2008

Bedrijfsrisico’s civiel

9.113

3.700

2.903

8.316

Bedrijfsrisico’s defensie

2.344

-

156

2.500

Ontwikkelingssamenwerking

1.707

1.101

-

606

Nieuwbouw defensie

39.876

1.938

8.845

46.783

Totaal

53.040

6.739

11.904

58.205

TNO Jaarverslag 2008

9

Egalisatierekening investeringsmiddelen
2008

2007

Stand per 1 januari

33.655

23.337

Toegekende middelen t.b.v. materiële vaste activa

16.643

11.521

50.298

34.858

Vrijval ten gunste van het resultaat

-1.353

-1.203

Stand per 31 december

48.945

33.655

In de egalistie 2008 is een subsidie begrepen van EUR 7 miljoen met betrekking tot de aanschaf grond Cromstrijen. Dit bedrag zal
na oplevering van het nog te bouwen pand te Cromstrijen in gelijke termijnen, evenredig aan de afschrijvingsperiode, vrijvallen ten
gunste van het resultaat.

10

Voorzieningen
Stand per

Nieuwe

Onttrokken

Toegevoegd

Stand per

31-12-2007

consolidiates

in 2008

in 2008

31-12-2008

Sociale verplichtingen

3.653

-

647

161

3.167

Claims

3.768

-

2.060

900

2.608

Reorganisaties

6.208

74

5.287

8.231

9.226

Afvloeiingen

5.032

-

4.204

2.922

3.750

Leningen deelnemingen

-

140

-

71

211

Pensioenen

3

187

-

-

190

Groot onderhoud

2.742

-

2.421

2.200

2.521

Overige

10.283

-313

4.458

4.438

9.950

Totaal

31.689

88

19.077

18.923

31.623

Van de voorzieningen heeft circa EUR 11,2 miljoen een langlopend karakter (2007: EUR 10,7 miljoen). De voorziening sociale verplichtingen betreft afvloeiingskosten, aanvullingen op WAO-uitkeringen alsmede toekomstige betalingen uit hoofde van niet elders
geﬁnancierde toegekende pensioenrechten over verstreken dienstjaren. De voorziening voor claims is gevormd voor de geschatte
verplichtingen uit hoofde van verwachte respectievelijk ingediende, nog niet afgewikkelde claims. Deze voorziening wordt per (potentiële) claim gewaardeerd op de geschatte toekomstige uitgaven waaronder begrepen de externe behandelingskosten. De reorganisatievoorzieningen hebben voor een belangrijk deel betrekking op overeengekomen vertrekregelingen met ex-medewerkers. De
voorziening pensioenen betreft de pensioenverplichtingen van een groepsmaatschappij die niet zijn ondergebracht bij de Stichting
Pensioenfonds TNO. De voorziening afvloeiingen heeft betrekking op de verwachte kosten terzake van de voorgenomen ontbinding
van arbeidsovereenkomsten met medewerkers uit hoofde van het reguliere personeelsonderhoud. De voorziening groot onderhoud is
gevormd op basis van een meerjarenonderhoudsplan voor de periode tot en met 2009.

39

TNO Jaarverslag 2008

11

Langlopende schulden
31-12-2008

31-12-2007

10.592

10.200

Leningen:
Hypothecaire lening

167

500

Overige leningen

Middellang bankkrediet

1.160

676

Totaal

11.919

11.376

Van de langlopende schulden heeft EUR 11,8 miljoen een looptijd langer dan een jaar, waarvan EUR 7.5 milijoen met een
looptijd langer dan 5 jaar.
TUV-Rheinland Kraftfahrt GmbH heeft in 2008 een achtergestelde lening (EUR 1.700.000) verstrekt aan TUV Rheinland TNO
Automotive International B.V. (TTAI) ter ﬁnanciering van de acquisitie van activiteiten op het gebied van Crash Testing en van de
exploitatie van de Crash Testing faciliteit. Vooralsnog is EUR 1.500.000 beschikbaar gesteld. De rente, ad EUR 32.054, is toegevoegd aan de hoofdsom. TNO Deelnemingen B.V. is voor 50% aandeelhouder in TTAI en derhalve is 50% van de achtergestelde
lening opgenomen zijnde EUR 766.027. Aﬂossing van de lening vindt plaats in 20 gelijke jaartermijnen voor het eerst op 31
december 2010 afhankelijk van de liquiditeitspositie. De rente bedraagt de 12 maands euribor vermindert met 200 basispunten.
Holland Metrology N.V. heeft een 20-jarige hypothecaire lineaire lening (van ABN AMRO Bank) van EUR 13 mln. De hypothecaire
lening is afgesloten ter ﬁnanciering van de nieuwbouw/verbouwing in Delft. Holland Metrology N.V. heeft in 2005 - 2008 totaal EUR
2,8 mln. afgelost. Het kortlopende deel van de lening bedraagt EUR 0,7 mln. en is gepresenteerd onder de kortlopende schulden
(Bankleningen). De rente bedraagt 4,58% - 5,7%.
De hypotheekverstrekker heeft bedongen dat Holland Metrology N.V. (en haar dochtermaatschappij NMi Nederland B.V.) dividend
mag uitkeren en de door TNO verstrekte lening (jegens de hypotheekverstrekker is deze lening achtergesteld) mag aﬂossen bij een
solvabiliteit van tenminste 35%. Ultimo 2008 bedraagt de solvabiliteit 60%. De door TNO verstrekte lening is hierin als onderdeel
van het garantievermogen verwerkt.
Als zekerheden zijn, naast de eerder genoemde solvabiliteitseis, overeengekomen:
– Eerste hypotheek op het onroerend goed Thijsseweg 11 te Delft;
– Pandrecht op vorderingen;
– Mede hoofdelijke aansprakelijkheid tegenover de bank van NMi Certin B.V. en Verispect B.V.
APP Beheer B.V. (vanaf 2008 proportioneel opgenomen in geconsolideerde jaarcijfers) heeft twee hypothecaire leningen (van Fortis
Bank) van totaal EUR 2.406.035 in 2008 geheel afgelost. Eind 2008 is een nieuwe hypothecaire lening van EUR 2.300.000 (van
de Rabobank), met een looptijd van 20 jaar, afgesloten ter ﬁnanciering van de grond en gebouwen op het industrieterrein Moerdijk
te Klundert. De rente bedraagt 3 maands Euribor vermeerderd met 1,3%. Als zekerheden zijn gesteld: hypotheek op bedrijfspand
te Klundert, pandrecht op voorraden, inventaris en vorderingen. Het kortlopende deel van de lening bedraagt EUR 115.200 (o.b.v.
50%) en is gepresenteerd onder de kortlopende schulden. TNO Deelnemingen B.V. is voor 50% aandeelhouder in APP Beheer B.V.
en derhalve is 50% van de hypothecaire lening opgenomen, zijnde EUR 1.092.400.
Het middellang bankkrediet bestaat uit een driejarige lening (hoofdsom EUR 1.000.000) in april 2006 verstrekt door ABN AMRO
Bank aan TNO Automotive International B.V. Tot en met 2007 is EUR 500.002 afgelost. In 2008 is EUR 333.332 afgelost, waardoor
ultimo 2008 een schuld resteert van EUR 166.666. De rente bedraagt 4,4%.
Investors in People B.V. heeft, conform afspraak bij de overname van de activiteiten van het Syntens, in 2007 een lening (EUR
390.000) ontvangen van het ministerie van Economische Zaken, ter gedeeltelijke ﬁnanciering van de exploitatie. Er is tot en met

40

TNO Jaarverslag 2008

2012 sprake van een resultaatafhankelijke vergoeding in plaats van rente. Aﬂossing vindt plaats in 5 gelijke jaartermijnen, voor
het eerst op 31 december 2012. Ultimo 2007 was EUR 125.000 beschikbaar gesteld. In 2008 is EUR 130.000 opgevraagd.

12

Kortlopende schulden
31-12-2008

31-12-2007

Bankleningen

3.393

700

Crediteuren

45.403

45.049

Schulden aan deelnemingen
Belastingen en premies sociale verzekeringen
Pensioenen

-

9

18.763

19.637

21

13

Verplichtingen vakantiegeld

10.080

9.764

Verplichtingen niet opgenomen verlofdagen

21.997

21.219

Overige schulden

25.352

19.595

Overlopende passiva

38.400

32.903

Totaal

163.409

148.889

De overlopende passiva betreffen in belangrijke mate overlopende overheidsﬁnancieringen en ontvangen voorschotten in het kader
van speciﬁeke onderzoeksprojecten.
Van de kortlopende schulden heeft EUR 6,4 miljoen een looptijd langer dan een jaar.
Financiële instrumenten
Algemeen
TNO maakt in de normale bedrijfsuitoefening gebruik van uiteenlopende ﬁnanciële instrumenten die TNO blootstellen aan markten/of kredietrisico’s. Het betreft ﬁnanciële instrumenten die in de balans zijn opgenomen en valutatermijncontracten om toekomstige transacties en kasstromen af te dekken. TNO handelt niet in deze ﬁnanciële derivaten en heeft procedures en gedragslijnen
om de omvang van het kredietrisico bij elke tegenpartij of markt te beperken. Bij het niet-nakomen door een tegenpartij van aan
TNO verschuldigde betalingen blijven eventuele daaruit voortvloeiende verliezen beperkt tot de marktwaarde van de desbetreffende
instrumenten. De contractwaarde of ﬁctieve hoofdsommen van de ﬁnanciële instrumenten zijn slechts een indicatie van de mate
waarin van dergelijke ﬁnanciële instrumenten gebruik wordt gemaakt en niet van het bedrag van de krediet- of marktrisico’s.
Renterisico
Het renterisico is beperkt tot eventuele veranderingen in de marktwaarde van opgenomen en uitgegeven leningen. Bij deze leningen is bij voorkeur sprake van een vast rentepercentage over de gehele looptijd. Indien een lening geen vast rentepercentage
heeft, dan heeft TNO als beleid om afgeleide ﬁnanciële instrumenten te gebruiken om (tussentijdse) renteﬂuctuaties te beheersen. De leningen worden aangehouden tot het einde van de looptijd.
Kredietrisico
TNO loopt kredietrisico uit hoofde van transacties. Dit risico heeft betrekking op het verlies dat kan ontstaan wanneer een wederpartij in gebreke blijft. Dit risico is beperkt door de veelheid en diversiteit van partijen waarop TNO vorderingen heeft. Een concentratie
van kredietrisico is alleen aanwezig met betrekking tot de geograﬁsche spreiding van de uitstaande vorderingen, die in Nederland is
geconcentreerd.

41

TNO Jaarverslag 2008

Marktwaarde
De marktwaarde van de meeste in de balans verantwoorde ﬁnanciële instrumenten, waaronder verstrekte leningen, (overige) vorderingen, liquide middelen en crediteuren en overige te betalen posten, benadert de boekwaarde ervan. De marktwaarde van de overige in de balans verantwoorde ﬁnanciële instrumenten kan als volgt worden weergegeven:
De marktwaarde van de vorderingen op deelnemingen is niet voldoende betrouwbaar te bepalen.
De langlopende leningen wordt gewaardeerd tegen nominale waarde. Gezien de stijgende ontwikkelingen in rente-risico-opslag, ligt
de reële waarde vermoedelijk lager dan de boekwaarde, maar is de reële waarde van de leningen echter niet voldoende betrouwbaar
te bepalen.
Van de openstaande USD termijncontracten bedraagt de marktwaarde EUR 0,5 miljoen en de contractwaarde EUR 0,4 miljoen.
Niet in de balans opgenomen activa en verplichtingen
Per 31 december 2008 bedraagt het totaal aan “operational lease” verplichtingen over de periode 2009 tot en met 2013 circa EUR
9,8 miljoen (2007: EUR 8,7 miljoen), waarvan in 2009 EUR 3,9 miljoen (2007: EUR 3,7 miljoen) vervalt en EUR 5,9 miljoen (2007:
EUR 5,0 miljoen) vervalt tussen de 1 en 5 jaar.
Het totaal aan huurverplichtingen bedraagt EUR 138,1 miljoen (2007: EUR 145,7 miljoen), waarvan EUR 16,7 miljoen (2007: EUR
17,1 miljoen) met een looptijd korter dan een jaar, EUR 58,7 miljoen (2007: EUR 61,9 miljoen) vervalt tussen 1 en 5 jaar en EUR
62,7 miljoen (2007: EUR 66,7 miljoen) vervalt na 5 jaar.
Het totaal aan afgegeven bankgaranties bedraagt EUR 10,7 miljoen (2007: EUR 11,7 miljoen).
Per 31 december 2008 bedraagt het totaal aan investeringsverplichtingen materiële vaste activa EUR 6,8 miljoen (2007: EUR 14,2
miljoen).
De totale kredietfaciliteit en bankgarantiefaciliteit bedraagt respectievelijk EUR 73,6 miljoen (2007: 67,4 miljoen) en EUR 36,0 miljoen (2007: EUR 36,0 miljoen).
Als overige zekerheden en bepalingen voor de totale kredietfaciliteit gelden:
– Negative pledge/pari passu en cross defaultverklaring.
– Positieve/negatieve hypotheekverklaring met betrekking tot het onroerend goed in Eindhoven.
Het totaal aan borgstellingen bedroeg ultimo 2008 EUR 0,8 miljoen (2007: EUR 0,9 miljoen).
TNO is betrokken bij een aantal rechtsgedingen, welke samenhangen met de normale bedrijfsvoering. TNO verwacht niet dat de totale
uit deze rechtsgedingen voortvloeiende verplichtingen van materiële betekenis zijn voor de ﬁnanciële positie.
Voorzieningen zijn getroffen voor alle vorderingen van derden waarvan toewijzing aannemelijk is.

42

TNO Jaarverslag 2008

43

TNO Jaarverslag 2008

Toelichting op de geconsolideerde winst- en verliesrekening 2008

(in EUR x duizend)

13

Omzet
2008

2007

404.953

382.527

Binnen de thema’s

47.083

50.749

Over thema’s heen (KAVOT)

27.164

26.238

Beleids- en toepassingsgerichte kennisinvesteringen

120.463

119.392

Totaal

599.663

578.906

Opbrengsten opdrachten
Kennis als vermogen:

In de omzet is begrepen de mutatie onderhanden werken ad EUR 4,8 miljoen positief (2007: EUR 0,6 miljoen negatief).
De splitsing van de omzet naar kerngebied is als volgt:

44

2008

2007

TNO Kwaliteit van Leven

115.444

115.323

TNO Defensie en Veiligheid

132.735

129.755

TNO Industrie en Techniek

144.582

134.279

TNO Bouw en Ondergrond

102.431

102.661

TNO Informatie- en Communicatietechnologie

42.235

41.751

537.427

523.769

Overige omzet TNO

2.717

4.393

Omzet TNO Bedrijven B.V. en haar groepsmaatschappijen

92.823

79.698

Interne omzet

-33.304

-28.954

Totaal

599.663

578.906

TNO Jaarverslag 2008

(in EUR x duizend)

Opdrachten
2008

2007

De speciﬁcatie van de opbrengsten opdrachten
naar relevante categorieën luidt:
Binnenland
Overheid

94.889

95.782

Bedrijfsleven

170.171

160.995

Totaal Binnenland

265.060

256.777

Buitenland

14

Internationale organisaties

26.791

24.068

Overige

113.102

101.682

Totaal Buitenland

139.893

125.750

Totaal

404.953

382.527

2008

2007

Overige bedrijfsopbrengsten

Resultaat op verkopen materiële vaste activa

-158

284

Overige opbrengsten

12.387

13.764

Totaal

12.229

14.048

Onder de overige opbrengsten zijn onder meer begrepen de inkomsten uit licenties en octrooien, niet project gerelateerde
opbrengsten en extern doorberekende kosten.

45

TNO Jaarverslag 2008

15

Directe projectkosten
2008

Huisvestings- en energiekosten
Materialen

16

2007

36

291

16.555

16.193

Gebruik technische bedrijfsmiddelen

6.927

8.874

Algemene beheerskosten

16.358

15.308

Uitbestede werkzaamheden

52.348

32.115

Overige lasten

2.871

4.245

Totaal

95.095

77.026

2008

2007

Lonen en salarissen

255.449

248.281

Pensioenlasten

28.187

28.339

Overige sociale lasten

30.767

26.902

Overige personeelslasten

62.465

64.600

566

235

-647

-1.110

– afvloeiingen

-5.287

-9.522

– reorganisaties

-4.204

-300

-

-

367.296

357.425

161

115

Personele lasten

Mutatie verplichting niet opgenomen verlofdagen
Aanwending voorzieningen:
– sociale verplichtingen

– pensioenen

Dotatie aan voorzieningen:
– sociale verplichtingen
– reorganisaties

8.230

337

– afvloeiingen

2.922

4.583

– pensioenen

-

3

378.609

362.463

Totaal

Het aantal medewerkers (gemiddeld effectief) voor 2008 bedraagt 4.572 waarvan 102 buiten Nederland (2007: 4.634 waarvan 57
buiten Nederland).
De vergoeding van de TNO Raad van Bestuur bedraagt EUR 1,2 miljoen (2007: EUR 1,0 miljoen).
De vergoeding van de leden van de TNO Raad van Toezicht bedraagt in totaal EUR 0,1 miljoen (2007: EUR 0,1 miljoen).
De voorlopige dekkingsgraad van de Stichting Pensioenfonds TNO bedraagt ultimo 2008 103%. Voornoemd pensioensfonds zal
uiterlijk 1 april 2009 een herstelplan indienen bij de Nederlandsche Bank.

46

TNO Jaarverslag 2008

17

Afschrijving materiële vaste activa
2008

2007

5.061

4.764

Afschrijving op:
– gebouwen
– vaste technische installaties

6.344

4.796

– technische bedrijfsmiddelen

20.497

19.623

– inventaris

2.132

2.101

34.034

31.284

– egalisatierekening investeringsmiddelen

-1.355

-1.203

Totaal

32.679

30.081

Vrijval uit:

18

Bijzondere waardevermindering
De bijzondere waardeverminderingen betreffen de afwaarderingen van diverse gebouwen en technische installaties in Delft
waarvan de boekwaarde de reële waarde overschrijdt. TNO heeft in dit kader een bijzondere waardevermindering geboekt van
EUR 5,3 miljoen.

19

Overige bedrijfslasten

Huisvestingskosten

2008

2007

45.489

41.427

Materiaalkosten

4.456

5.123

Gebruik technische bedrijfsmiddelen

11.882

14.568

Algemene beheerskosten

35.281

36.748

Uitbestede werkzaamheden

10.122

12.036

Mutaties voorzieningen

-1.515

1.675

Overige lasten

2.317

1.513

988

1.061

109.020

114.151

Verstrekte bijdragen
Totaal
Resultaten ﬁnanciële vaste activa

Dit betreft het resultaat van niet geconsolideerde deelnemingen en het resultaat op verkoop van deelnemingen.
Verbonden partijen
Van transacties met verbonden partijen is sprake wanneer een relatie bestaat tussen de onderneming, haar deelnemingen en hun
bestuurders en leidinggevende functionarissen. In de normale bedrijfsactiviteiten levert TNO diensten aan en neemt diensten af van
verschillende verbonden partijen waarin TNO een belang van 50% of minder bezit. Deze transacties worden over het algemeen op
zakelijke grondslag uitgevoerd tegen voorwaarden die vergelijkbaar zijn met die van transacties met derden.

47

TNO Jaarverslag 2008

48

TNO Jaarverslag 2008

Jaarrekening 2008 van de Organisatie TNO

49

TNO Jaarverslag 2008

Balans per 31 december 2008 van de Organisatie TNO

na resultaatbestemming

(in EUR x duizend)

31-12-2008

31-12-2007

Vaste activa
Materiële vaste activa

1

211.256

208.887

Financiële vaste activa

2

58.477

54.964
269.733

263.851

Vlottende activa
Voorraden en onderhanden werken

3

-14.773

-17.640

Vorderingen

4

83.206

76.034

85.761

85.424

Liquide middelen

Totaal

154.194

143.818

423.927

407.669

Eigen vermogen
– Algemene Reserve

142.926

153.691

– Bestemmingsreserves

58.205

53.040
201.131

Egalisatierekening investeringsmiddelen
Voorzieningen

48.944

33.655

30.272

30.436

Langlopende schulden

6

77

102

Kortlopende schulden

7

143.503

136.745

423.927

407.669

Totaal

50

5

206.731

TNO Jaarverslag 2008

Winst- en verliesrekening 2008 van de Organisatie TNO

(in EUR x duizend)

2008

Omzet opdrachten binnen- en buitenland

240.740

Omzet opdrachten overheid

76.177

Marktomzet

2007

229.976
77.708
316.917

307.684

Kennis als vermogen:
Binnen de thema’s

47.083

Over thema’s heen (KAVOT)

27.164

26.238

Beleids- en toepassingsgerichte kennisinvesteringen

120.463

119.392

Omzet overheidsﬁnanciering

194.710

196.379

511.627

504.063

Overige bedrijfsopbrengsten

15.826

15.783

Bedrijfsopbrengsten

527.453

519.846

Omzet

8

Directe projectkosten

-86.262

-70.975

-327.505

-319.440

Afschrijving materiële vaste activa

-27.265

-25.854

Bijzondere waardevermindering materiële vaste activa

-4.179

-

Overige bedrijfslasten

-92.427

-98.593

Personele lasten

9

Bedrijfslasten

-537.638

-514.862

Bedrijfsresultaat

-10.185

4.984

Rentebaten

3.619

4.137

Rentelasten

-

-7

-6.566

9.114

Resultaat uit gewone bedrijfsuitoefening vóór belastingen
Belastingen
Resultaten ﬁnanciële vaste activa
Nettoresultaat

51

50.749

TNO Jaarverslag 2008

-

-

849

3.179

-5.717

12.293

Kasstroomoverzicht 2008 van de Organisatie TNO

(in EUR x duizend)

2008

Nettoresultaat

-5.717

12.293

Afschrijvingen op immateriële en materiële vaste activa

28.620

27.057

Bijzondere waardeverminderingen materiële vaste activa

4.179

-

Mutatie voorzieningen

-164

-9.091

Mutatie egalisatierekening investeringsmiddelen

15.289

10.318

Mutatie werkkapitaal, exclusief liquide middelen

-3.281

-16.098

Kasstroom uit operationele activiteiten
Netto-investeringen in immateriële vaste activa

38.926

24.479

-

-

-35.168

-53.130

Netto-investeringen in deelnemingen

-955

-3.895

Reserve omrekeningsverschillen

117

215

Herwaardering vlottende activa

-

93

-2.558

-1.008

Netto-investeringen in materiële vaste activa

Mutatie overige leningen
Kasstroom uit hoofde van investeringsactiviteiten
Mutatie langlopende schulden

52

2007

-38.564
-25

-57.725
102

Kasstroom uit ﬁnancieringsactiviteiten

-25

102

Mutatie liquide middelen

337

-33.144

TNO Jaarverslag 2008

Grondslagen

Algemeen

Voor de grondslagen van waardering en resultaatbepaling wordt verwezen naar de toelichting op de geconsolideerde
jaarrekening. Dit geldt eveneens voor de overige toelichtingen voorzover deze niet hierna zijn opgenomen.

53

TNO Jaarverslag 2008

Toelichting op de balans per 31 december 2008

1

Materiële vaste activa
Verloop van de materiële vaste activa in 2008
Terreinen en

Vaste

Technische

gebouwen

technische

bedrijfs-

installaties

middelen

Inventaris

Totaal

Stand per 31-12-2007
Aanschafﬁngsprijs

189.102

98.079

237.040

27.127

551.348

Afschrijvingen

-104.879

-57.843

-197.917

-18.536

-379.175

Activa in aanbouw en ontwikkeling

10.370

17.349

8.995

-

36.714

Boekwaarde

94.593

57.585

48.118

8.591

208.887

Investeringen

338

23.554

14.456

1.313

39.661

Desinvesteringen

-24

-367

-2.640

-93

-3.124 1)

Bijzondere waardeverminderingen

-2.022

-2.157

-

-

-4.179

Afschrijvingen

-4.383

-5.985

-16.318

-1.934

-28.620

Activa in aanbouw en ontwikkeling

1.733

-2.054

-1.048

-

-1.369

-4.358

12.991

-5.550

-714

2.369

Aanschafﬁngsprijs

189.407

120.531

214.219

27.784

551.941

Afschrijvingen

-111.275

-65.250

-179.598

-19.907

-376.030

Activa in aanbouw en ontwikkeling

12.103

15.295

7.947

-

35.345

Boekwaarde

90.235

70.576

42.568

7.877

211.256

-33

-1.102

-37.277

-656

-39.068

9

735

34.637

563

35.944

-24

-367

-2.640

-93

-3.124

Mutatie boekwaarde

Stand per 31-12-2008

1) Waarvan:
– Aanschafﬁngsprijs
– Afschrijvingen

In de in de winst- en verliesrekening gepresenteerde post ‘afschrijving materiële vaste activa’ is mede begrepen de vrijval uit de
egalisatierekening investeringsmiddelen. In de boekwaarde van de materiële vaste activa per 31 december 2008 zijn begrepen
terreinen, gebouwen en vaste technische installaties voor EUR 33,9 miljoen (2007: EUR 13,7 miljoen), waarvan TNO uitsluitend
het economisch eigendom heeft.

54

TNO Jaarverslag 2008

2

Financiële vaste activa

Groepsmaatschappijen

Deelnemingen

Aandeel in

Aandeel in

vermogen

vermogen

44.886
55

Stand per 31-12-2007

Leningen

Totaal

323

9.755

54.964

-

3.333

3.388

Mutaties:
Investeringen en verstrekte leningen
Desinvesteringen en afgeloste leningen

-526

-

-775

-1.301

Resultaat deelnemingen

1.309

-

-

1.309

117

-

-

117

45.841

323

12.313

58.477

Reserve omrekeningsverschillen
Stand per 31-12-2008

Onder groepsmaatschappijen is begrepen de participatie in TNO Bedrijven B.V. (100%).
Van de leningen heeft EUR 11,5 miljoen een looptijd langer dan een jaar.

3

55

Voorraden en onderhanden werken
31-12-2008

31-12-2007

Grond- en hulpstoffen

241

294

Onderhanden werken

-15.014

-17.934

Totaal

-14.773

-17.640

Cumulatieve kosten verminderd met voorzieningen voor verliezen en risico’s

412.833

377.515

Af: Cumulatief gedeclareerde termijnen

-427.847

-395.449

Totaal onderhanden werken

-15.014

-17.934

Saldo onderhanden werken > 0

78.113

73.258

Saldo onderhanden werken < 0

-93.127

-91.192

Totaal onderhanden werken

-15.014

-17.934

TNO Jaarverslag 2008

4

Vorderingen
31-12-2008

31-12-2007

Vorderingen inzake opdrachten

64.210

62.883

Vorderingen op groepsmaatschappijen

3.898

2.545

Vorderingen op deelnemingen

810

611

Overige vorderingen

9.658

3.211

Overlopende activa

4.630

6.784

Totaal

83.206

76.034

Van de vorderingen heeft EUR 1,0 miljoen een looptijd langer dan een jaar.

5

Voorzieningen
Stand per

Onttrokken

Toegevoegd

Stand per

31-12-2007

in 2008

in 2008

31-12-2008

3.653

647

161

3.167

Sociale verplichtingen
Claims

3.768

2.061

900

2.607

Reorganisaties

5.575

5.103

8.199

8.671

Afvloeiingen

5.032

4.204

2.922

3.750

Groot onderhoud

2.742

2.421

2.200

2.521

Overige

9.666

4.285

4.175

9.556

Totaal

30.436

18.721

18.557

30.272

Van de voorzieningen heeft circa EUR 10,2 miljoen een langlopend karakter (2007: EUR 9,9 miljoen).
De voorziening sociale verplichtingen betreft afvloeiingskosten, aanvullingen op WAO-uitkeringen, alsmede toekomstige betalingen uit
hoofde van niet elders geﬁnancierde toegekende pensioenrechten over verstreken dienstjaren.
De voorziening voor claims is gevormd voor de geschatte verplichtingen uit hoofde van verwachte respectievelijk ingediende, nog niet
afgewikkelde claims. Deze voorziening wordt per (potentiële) claim gewaardeerd op de geschatte toekomstige uitgaven waaronder
begrepen de externe behandelingskosten.
De reorganisatievoorzieningen hebben voor een belangrijk deel betrekking op overeengekomen vertrekregelingen met ex-medewerkers.
De voorziening afvloeiingen heeft betrekking op de verwachte kosten terzake van de voorgenomen ontbinding van arbeidsovereenkomsten met medewerkers uit hoofde van het reguliere personeelsonderhoud.
De voorziening groot onderhoud is gevormd op basis van een meerjarenonderhoudsplan tot en met 2009.

56

TNO Jaarverslag 2008

6

7

Langlopende schulden
31-12-2008

31-12-2007

Overige leningen

77

102

Totaal

77

102

31-12-2008

31-12-2007

Crediteuren

42.400

42.982

Schulden groepsmaatschappijen

2.235

1.062

-

9

Belastingen en premies sociale verzekeringen

14.419

15.448

Verplichtingen vakantiegeld

8.652

8.627

Verplichtingen niet opgenomen verlofdagen

19.693

19.349

Overige schulden

17.488

20.657

Overlopende passiva

38.616

28.611

Totaal

143.503

136.745

Kortlopende schulden

Schulden deelnemingen

De overlopende passiva betreffen in belangrijke mate overlopende overheidsﬁnanciering en ontvangen voorschotten in het kader van
speciﬁeke onderzoeksprojecten.
Van de kortlopende schulden heeft EUR 6,4 miljoen een looptijd langer dan een jaar.

57

TNO Jaarverslag 2008

Toelichting op de winst- en verliesrekening 2008

(in EUR x duizend)

8

Omzet
2008

Opdrachten bedrijfsleven

2007

133.672

132.533

Opdrachten internationale organisaties

25.816

23.752

Opdrachten overig buitenland

81.252

73.691
107.068

97.443

Opdrachten overheid

76.177

77.708

Marktomzet

316.917

307.684

Kennis als vermogen:

9

Binnen de thema’s

47.083

Over thema’s heen (KAVOT)

27.164

26.238

Beleids- en toepassingsgerichte kennisinvesteringen

120.463

119.392

Omzet overheidsﬁnanciering

194.710

196.379

Totaal

511.627

504.063

2008

2007

Lonen en salarissen

218.407

217.447

Pensioenlasten

24.455

25.385

Overige sociale lasten

25.430

22.946

Overige personeelslasten

57.320

58.914

565

222

1.328

-5.474

327.505

319.440

Personele lasten

Mutatie verplichting niet opgenomen verlofdagen
Mutaties voorzieningen
Totaal

10

50.749

Honoraria van de accountant
De volgende honoraria van KPMG zijn ten laste gebracht van de Organisatie TNO, haar dochtermaatschappijen en andere
maatschappijen die zij consolideert, een en ander zoals bedoeld in artikel 2:382a BW.
2008

2007

Onderzoek van de jaarrekening

596

608

Andere controleopdrachten

748

754

Adviesdiensten op ﬁscaal terrein

32

90

Andere niet controlediensten

73

30

1.449

1.482

Totaal

58

TNO Jaarverslag 2008

Meldingen op grond van WOPT

Rapportage op grond van de Wet Openbaarmaking uit Publieke middelen geﬁnancierde Topinkomens (WOPT)
Actieven

Functienaam

Datum

Datum

Uren Belastbaar Belastbaar Pensioen

Ontslag-

Beloning

Belastbaar Belastbaar Pensioen

Ontslag-

Beloning

in dienst

uit dienst

per

2008

Jaarloon

Jaarloon

bijdrage

uitkering

2007

2007

2007

WG

2007

vast

variabel

2007

Jaarloon

week 2008
vast

Jaarloon

bijdrage

uitkering

2008

WG

2008

variabel

2008

1 Lid RvB

6-2003

40

241.591

29.208

26.400

-

297.199

226.912

30.160

31.853

-

288.925

2a Voorzitter RvB

7-2003

40

179.899

-

13.336

-

193.235

-

-

-

-

-

2b Dir. kerngebied

7-2003

40

55.521

24.414

4.151

-

84.086

224.339

23.400

17.142

-

264.881

3 Lid RvB

10-2002

40

189.280

29.208

19.383

-

237.871

199.820

30.160

20.208

-

250.188

4 Dir. kerngebied

11-1969

40

185.669

19.629

19.072

-

224.370

166.962

18.266

21.354

-

206.582

5 Dir. kerngebied

9-1978

40

186.859

18.948

13.459

-

219.266

170.083

17.631

13.443

-

201.157

6 Dir. kerngebied

5-1977

40

182.349

18.692

13.177

-

214.218

175.187

17.226

13.165

-

205.578

7 Dir. kerngebied

4-2003

40

160.640

17.205

12.708

-

190.553

148.794

21.988

12.823

-

183.605

1 Salaris is gebaseerd op een 40-urige werkweek. Salaris past binnen loongebouw dat bij TNO sinds begin jaren 80 van toepassing is.
2a Vanaf 4-2008. Salaris is gebaseerd op dat van de vorige functie van directeur kerngebied (bij een 40-urige werkweek)
2b Tot 4-2008. Salaris is gebaseerd op een 40-urige werkweek.
Salaris is verhoogd vanwege arbeidsmarktoverwegingen: belangrijke bedrijfsmatige ervaring is van groot belang voor deze functie.
3 Salaris is gebaseerd op een 40-urige werkweek. Salaris past binnen loongebouw dat bij TNO sinds begin jaren 80 van toepassing is.
4 Salaris is gebaseerd op een 40-urige werkweek. Salaris past binnen loongebouw dat bij TNO sinds begin jaren 80 van toepassing is.
Betrokkene ontvangt een extra prépensioenbijdrage als overbrugging voor het afschaffen van de VUT.
5 Salaris is gebaseerd op een 40-urige werkweek. Salaris past binnen loongebouw dat bij TNO sinds begin jaren 80 van toepassing is.
6 Salaris is gebaseerd op een 40-urige werkweek. Salaris past binnen loongebouw dat bij TNO sinds begin jaren 80 van toepassing is.
7 Salaris is gebaseerd op een 40-urige werkweek. Salaris past binnen loongebouw dat bij TNO sinds begin jaren 80 van toepassing is.
Behoud salarispositie na overgang vanuit een andere commerciële onderneming naar deze organisatie.

Uit dienst/postactief per 31-12-2008
1 Dir. Staforgaan

1-1981

9-2008

40

135.908

5.735

14.628

500.000

656.271

149.184

8.795

19.660

-

177.639

2 Voorzitter RvB

11-2003

8-2008

40

277.308

32.540

30.251

-

340.099

257.912

33.600

35.203

-

326.715

3 Afdelingsmanager

9-1985

12-2007

40

-

-

-

265.298

265.298

138.038

-

10.543

-

148.581

4 Marktmanager

9-1989

6-2008

40

60.107

-

3.577

195.922

259.606

79.181

-

7.388

-

86.569

5 Projectdirecteur

11-2005

9-2008

40

251.031

-

-

-

251.031

22.066

-

2.401

-

24.467

6 Projectengineer

11-1980

3-2008

40

14.271

-

1.327

207.000

222.598

47.037

-

5.475

-

52.512

7 Wetenschappelijk medew.

9-1981

4-2008

40

29.878

-

1.876

175.000

206.754

51.000

-

5.812

-

56.812

8 Afdelingsmanager

9-2002

10-2008

40

84.689

-

6.427

100.900

192.016

80.645

4.000

7.862

-

92.507

9 Consultant

9-1995

10-2008

40

52.535

-

5.887

131.907

190.329

58.094

-

6.725

-

64.819

1 Ontslag is niet aan eigen schuld of toedoen te wijten. Herplaatsingsmogelijkheden niet voorhanden.
Betrokkene heeft een schadeloosstelling ontvangen, gebaseerd op de neutrale kantonrechtersformule.
2 Salaris is gebaseerd op een 40-urige werkweek. Salaris past binnen loongebouw dat bij TNO sinds begin jaren 80 van toepassing is.
3 Functie is opgeheven. Er waren geen herplaatsingsmogelijkheden. Ontslag is niet aan eigen schuld of toedoen te wijten.
Betrokkene heeft een schadeloosstelling ontvangen op basis van de neutrale kantonrechtersformule.
4 Ontslag is niet aan eigen schuld of toedoen te wijten. Herplaatsingsmogelijkheden niet voorhanden.
Betrokkene heeft een schadeloosstelling ontvangen, gebaseerd op de neutrale kantonrechtersformule.
5 Betrokkene heeft een gratiﬁcatie ontvangen op basis van gerealiseerde afspraken bij indiensttreding.
6 Ontslag is niet aan eigen schuld of toedoen te wijten. Herplaatsingsmogelijkheden niet voorhanden.
Betrokkene heeft een schadeloosstelling ontvangen, gebaseerd op de neutrale kantonrechtersformule.
7 Functie is opgeheven. Ontslag is niet aan eigen schuld of toedoen te wijten. Herplaatsingsmogelijkheden niet voorhanden.
Betrokkene heeft een schadeloosstelling ontvangen, gebaseerd op de neutrale kantonrechtersformule.
8 Functie is opgeheven. Er waren geen herplaatsingsmogelijkheden. Ontslag is niet aan eigen schuld of toedoen te wijten.
Betrokkene heeft een schadeloosstelling ontvangen op basis van de neutrale kantonrechtersformule.
9 Ontslag is niet aan eigen schuld of toedoen te wijten. Herplaatsingsmogelijkheden niet voorhanden.
Betrokkene heeft een schadeloosstelling ontvangen, gebaseerd op de neutrale kantonrechtersformule.

59

TNO Jaarverslag 2008

Gegevens deelnemingen

TNO neemt ultimo 2008 onmiddellijk, dan wel middellijk, deel in de volgende vennootschappen:
Naam

Zetel

Percentage

TNO Bedrijven B.V.

Delft

100

TNO Deelnemingen B.V.

Delft

99

TNO Technostarters B.V.

Delft

99

TNO Management Consultants B.V.

Apeldoorn

99

– TNO Interim Management B.V.

Apeldoorn

99

– TNO MC Customer Management B.V.

Apeldoorn

60

TNO Real Estate Holding B.V.

Delft

100

TNO International Agencies B.V.

Delft

100

Dutchear B.V.

Delft

99

TNO Automotive International B.V.

Delft

99

– TNO Automotive Safety Solutions B.V.

Delft

99

– TNO Madymo B.V.

Delft

99

Delaware, USA

99

Minato-ku, Japan

99

Coventry, UK

99

Stuttgart, Duitsland

99

Parijs, Frankrijk

99

– TNO Madymo North America Inc.
– TNO Automotive Japan K.K.
– TNO Automotive UK Ltd.
– TNO Automotive Germany GmbH
– TNO Automotive France SAS
– TNO Automotive Advanced Engineering B.V.

Delft

99

Shanghai, China

99

– TNO Automotive Korea Ltd.

Seoul, Korea

99

TNO UK Holding Ltd.

London, UK

99

Carshalton, UK

99

Den Haag

99

Holland Metrology N.V.

Delft

99

NMi B.V.

Delft

99

– NMi Nederland B.V.

Delft

99

– Verispect B.V.

Delft

99

– NMi Certin B.V.

Delft

99

– NMi Van Swinden Laboratorium B.V.

Delft

99

Padua, Italië (opgericht 22/2)

85

Delft

99

Wageningen

60

TNO Diana B.V.

Delft

70

– Femsys Ltd.

Leicester, UK

99

– TNO Diana UK Ltd.

Leicester, UK

99

– TNO Diana NA Inc.

Delaware, USA

99

TNO Heimolen B.V.

Bergen op Zoom

99

TNO IMARES B.V.

Den Helder

99

Leiden

99

Eindhoven

99

Delft

99

– TNO Automotive China Co. Ltd.

– Delft Carshalton Ltd.
Den Haag Centrum voor Strategische Studies B.V.

– NMi Italia S.R.L.
TNO Product Testing and Consulting B.V.
TNO BLGG – Agriq

Fytagoras B.V.
Investors in People Nederland B.V.
TNO Quality B.V.
– TNO Quality Services B.V.

Apeldoorn

99

– TNO Certiﬁcation B.V.

Delft

99

DUCARES B.V.

Zeist

99

Washington (opgericht 4/4) *)

99

Delft (opgericht 25/8) *)

90

Zeist

70

Chengdu Sichuan (opgericht 17/12)

50

Arnhem

65

TNO Safety Solutions Consultants B.V.

Delft (verkocht 11/1)

99

TNO Electronic Products & Services B.V.

Delft (verkocht 7/1)

99

Biological and Chemical Protection Services
Delft Patents B.V.
SU Biomedicine B.V.
– Sino Euro Biomedicine Co Ltd.
ISA Sport B.V.
Vervreemding in 2008

60

TNO Jaarverslag 2008

Proportioneel geconsolideerd:
Naam
APP Beheer B.V.
– Aerospace Propulsion Products B.V.
– APP Onroerend Goed B.V.
Efectis Holding SAS
– Efectis Nederland B.V.
TUV Rheinland TNO Automotive Int. B.V.

Zetel

Percentage

Bergen op Zoom

50

Hoogerheide

100

Klundert

100

St. Remy les Chevreuse

50

Delft

100

Helmond

50

Zetel

Percentage

De volgende deelnemingen worden niet geconsolideerd:
Naam
Mestcorp Inc.
Eonic B.V.
Seadarq B.V.
Irion Technology B.V.

Lake Oswaga, USA

6

Delft

16,8

Hardinxveld-G’dam

50

Delft

12,7

European Space Incubator Management B.V.

Noordwijk

99

– European Space Incubator Fund B.V.

Noordwijk

99

BG Medicine Inc.

Waltham, USA

0,01

Transport & Mobility Leuven N.V.

Leuven, België

50

Enschede

25

Delft

40

Eindhoven

20

Beek

23,7

Twente Institute for Wireless and Mobile Communications B.V.
Prime Vision B.V.
iBuild B.V.
BouwQ B.V.
Exploform B.V. (opgenomen onder TNO Heimolen)
GnTel B.V.
Glycanex B.V.

Rijswijk

45

Groningen

33,97

Delft

40

Amsterdam

5,9

Kestrel Displays Ltd

Portsmouth, UK

20

S&D Solutions B.V.

Delft

99

Noord Tech Ventures C.V.

Groningen

3

Dyadic International Inc.

Jupiter, USA

0,1

Beverwijk

24

Inmotio Object Tracking B.V.

Delft

45

SOWNet Technologies B.V.

Delft

90

Vespucci Life Sciences B.V.

Groningen

11,75

ConsumersVoice B.V.

Groningen

90

WTCW N.V.

Delbia B.V.

Brightsight B.V.
Verkeersradar B.V.
Beijing Building Technology Development Company Ltd.

Delft

1

Haarlem

50

Beijing

49

Eindhoven (verwerving 22/12)

30

CEPAration B.V.

Helmond (verkocht 4/4)

9,5

SSC Maleisië AP (deelneming van TNO Safety Solutions Consultants B.V.)

Maleisië (verkocht 11/1)

49

Eindhoven (verkocht 12/10)

24,8

Dariuz B.V.
Vervreemding in 2008

MA3 Solutions B.V.

*) consolidatie met ingang van 2008

61

TNO Jaarverslag 2008

Overige gegevens

Accountantsverklaring

Aan de Raad van Toezicht en de Raad van Bestuur
van de Nederlandse Organisatie voor toegepastnatuurwetenschappelijk onderzoek TNO
Verklaring betreffende de jaarrekening

Wij hebben de in dit verslag op bladzijde 26 tot en met
61 opgenomen jaarrekening 2008 van de Nederlandse
Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek TNO (hierna: TNO) te Delft bestaande uit de geconsolideerde en enkelvoudige balans per 31 december 2008 en de
geconsolideerde en enkelvoudige winst-en-verliesrekening
over 2008 met de toelichting gecontroleerd.
Verantwoordelijkheid van de TNO Raad van Bestuur
De TNO Raad van Bestuur is verantwoordelijk voor het
opmaken van de jaarrekening die het vermogen en het
resultaat getrouw dient weer te geven, alsmede voor het
opstellen van het jaarverslag, beide in overeenstemming
met de Richtlijnen Financiële Verslaggeving TNO van de
minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en de
aanvullende brief d.d. 21 april 2004 met kenmerk OWB/
FO/2004/8195. Deze verantwoordelijkheid omvat onder
meer: het ontwerpen, invoeren en in stand houden van een
intern beheersingssysteem relevant voor het opmaken van
en getrouw weergeven in de jaarrekening van vermogen en
resultaat, zodanig dat deze geen afwijkingen van materieel
belang als gevolg van fraude of fouten bevat, het kiezen en
toepassen van aanvaardbare grondslagen voor ﬁnanciële
verslaggeving en het maken van schattingen die onder de
gegeven omstandigheden redelijk zijn.
Verantwoordelijkheid van de accountant
Onze verantwoordelijkheid is het geven van een oordeel
over de jaarrekening op basis van onze controle. Wij hebben
onze controle verricht in overeenstemming met Nederlands
recht. Dienovereenkomstig zijn wij verplicht te voldoen aan
de voor ons geldende gedragsnormen en zijn wij gehouden
onze controle zodanig te plannen en uit te voeren dat een
redelijke mate van zekerheid wordt verkregen dat de jaarrekening geen afwijkingen van materieel belang bevat.
Een controle omvat het uitvoeren van werkzaamheden ter
verkrijging van controle-informatie over de bedragen en de
toelichtingen in de jaarrekening. De keuze van de uit te voeren werkzaamheden is afhankelijk van de professionele oordeelsvorming van de accountant, waaronder begrepen zijn
beoordeling van de risico's van afwijkingen van materieel

62

TNO Jaarverslag 2008

belang als gevolg van fraude of fouten. In die beoordeling
neemt de accountant in aanmerking het voor het opmaken
van en getrouw weergeven in de jaarrekening van vermogen en resultaat relevante interne beheersingssysteem,
teneinde een verantwoorde keuze te kunnen maken van
de controlewerkzaamheden die onder de gegeven omstandigheden adequaat zijn maar die niet tot doel hebben
een oordeel te geven over de effectiviteit van het interne
beheersingssysteem van TNO. Tevens omvat een controle
onder meer een evaluatie van de aanvaardbaarheid van de
toegepaste grondslagen voor ﬁnanciële verslaggeving en
van de redelijkheid van schattingen die de TNO Raad van
Bestuur heeft gemaakt, alsmede een evaluatie van het algehele beeld van de jaarrekening.
Wij zijn van mening dat de door ons verkregen controleinformatie voldoende en geschikt is als basis voor ons oordeel.
Oordeel
Naar ons oordeel geeft de jaarrekening een getrouw beeld
van de grootte en de samenstelling van het vermogen
van TNO per 31 december 2008 en van het resultaat over
2008 in overeenstemming met de Richtlijnen Financiële
Verslaggeving TNO van de minister van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap en de aanvullende brief d.d. 21 april 2004
met kenmerk OWB/FO/2004/8195.
Verklaring betreffende andere wettelijke voorschriften
en/of voorschriften van regelgevende instanties

Naar analogie van de wettelijke verplichting ingevolge artikel 2:393 lid 5 onder f BW melden wij dat het jaarverslag,
voor zover wij dat kunnen beoordelen, verenigbaar is met
de jaarrekening zoals vereist in artikel 2:391 lid 4 BW.
Rotterdam, 11 maart 2009
KPMG Accountants N.V.
mr. drs. L.A. Blok RA

Organisatieschema

TNO Raad van Toezicht

TNO Raad van Bestuur

TNO Raad voor het Defensieonderzoek

TNO Corporate Staforganen

5 Kerngebieden

28 Business Units

TNO is in 1932 opgericht bij wet om bedrijven en overheden
zonder eigen R&D-capaciteit te ondersteunen. TNO is een
organisatie die een objectief wetenschappelijk oordeel kan
geven, onafhankelijk van private of publieke belangen.
In de meeste gevallen exploiteren de opdrachtgevers van
TNO zelf de door TNO ontwikkelde kennis. Hiernaast is TNO
zelf actief met commerciële exploitatie van door TNO ontwikkelde kennis. Op deze manier brengt TNO kennis direct
naar de markt. Deze kennisexploitatie is georganiseerd in
de private rechtspersoon TNO Bedrijven B.V. die los staat
van de publiekrechtelijke organisatie TNO. Via het aandeelhouderschap van de publiekrechtelijke organisatie TNO
wordt de doorstroom van kennis naar het private domein
bevorderd. Tevens voldoet deze organisatorische publiekprivate opzet van TNO aan de meest recente inzichten op
het gebied van markt en overheid.

63

TNO Jaarverslag 2008

19 Kenniscentra

TNO Adressen

TNO Kwaliteit van Leven

TNO Raad van Bestuur
en TNO Centrale
Staforganen
Schoemakerstraat 97
2628 VK Delft
T 015 269 69 00
F 015 262 73 35
wegwijzer@tno.nl
tno.nl

v.l.n.r. dr. N.J. Snoeij, dr. D.C. Zijderveld MPA, N. Harize

Gezonde voeding, goede werkomstandigheden, gezondheidszorg, sport het zijn belangrijke invloeden op de kwaliteit van ons dagelijks leven. Daarom
krijgen ze steeds meer aandacht. Ook bij TNO: wij onderzoeken hoe we
de gezondheid van mensen en hun functioneren kunnen waarborgen en
verbeteren.

64

Hoofdkantoor

Locaties

Delft

Leiden

Leiden

Hoofddorp

Zeist

Schoemakerstraat 97
2628 VK Delft
Postbus 6064
2600 JA Delft
T 015 269 66 18
F 015 269 77 86
info-KvL@tno.nl

Zernikedreef 9
2333 CK Leiden
Postbus 2215
2301 CE Leiden
T 071 518 18 18
F 071 518 19 01
info-pharma@tno.nl

Wassenaarseweg 56
2333 AL Leiden
Postbus 2215
2301 CE Leiden
T 071 518 18 18
F 071 518 19 10
info-zorg@tno.nl

Polarisavenue 151
2132 JJ Hoofddorp
Postbus 718
2130 AS Hoofddorp
T 023 554 93 93
F 023 554 93 94
info-arbeid@tno.nl

Utrechtseweg 48
3704 HE Zeist
Postbus 360
3700 AJ Zeist
T 030 694 41 44
F 030 694 42 95
info-KvL@tno.nl

TNO Jaarverslag 2008

TNO Defensie en Veiligheid

v.l.n.r. ing. J.V. Elsendoorn, drs. H.J. Vink, prof. dr. P.J. Werkhoven, G.D. Klein Baltink

Maatschappelijke veiligheid is binnen en buiten onze grenzen een steeds
belangrijker thema. TNO doet onderzoek dat bijdraagt aan een efﬁciënte en
effectieve krijgsmacht, en een veiliger samenleving.

65

Hoofdkantoor

Locaties

Den Haag

Rijswijk

Soesterberg

Oude Waalsdorperweg 63
2597 AK Den Haag
Postbus 96864
2509 JG Den Haag
T 070 374 00 00
F 070 328 09 61
info-DenV@tno.nl

Ypenburgse Boslaan 2
2496 ZA Den Haag
Postbus 45
2280 AA Rijswijk
T 015 284 30 00
F 015 284 39 91
info-DenV@tno.nl

Kampweg 5
3769 DE Soesterberg
Postbus 23
3769 ZG Soesterberg
T 034 635 62 11
F 034 635 39 77
info-DenV@tno.nl

TNO Jaarverslag 2008

TNO Adressen

TNO Industrie en Techniek

v.l.n.r. ir. P.A.O.G. Korting, ir. R.A.C. Groothedde, dr. ir. E.J. Sol, ir. C. Eberwijn

Om internationaal concurrerend te blijven, moet de industrie innoveren met nieuwe producten,
nieuwe materialen, nieuwe ontwerp- en ontwikkelmethoden. TNO helpt de industrie om die
uitdaging aan te gaan.

66

Hoofdkantoor

Locaties

Eindhoven

Delft

Helmond

Enschede

Den Helder

De Rondom 1
5612 AP Eindhoven
Postbus 6235
5600 HE Eindhoven
T 040 265 00 00
F 040 265 03 01
info-IenT@tno.nl

Stieltjesweg 1
2628 CK Delft
Postbus 155
2600 AD Delft
T 015 269 20 00
F 015 269 21 11
info-IenT@tno.nl

Steenovenweg 1
5708 HN Helmond
Postbus 756
5700 AT Helmond
T 040 265 26 00
F 040 265 26 01
info-IenT@tno.nl

Colosseum 27
7521 PV Enschede
T 053 483 52 00
F 053 483 52 22
info-ict@tno.nl

Bevesierweg gebouw MML
1781 CA Den Helder
Postbus 505
1780 AM Den Helder
T 0223 63 88 50
F 0223 63 88 88
info-IenT@tno.nl

TNO Jaarverslag 2008

TNO Bouw en Ondergrond

v.l.n.r. dr. H.M.E. Miedema, ir. D.Ph. Schmidt, dr. M.J. van Bracht, drs. W.A. Mandersloot

Hoe komen we in een klein en dichtbevolkt land tot een optimaal, duurzaam
gebruik van de beschikbare ruimte? TNO onderzoekt hoe die ruimte en de gebouwde
omgeving het best kunnen worden ingericht, gebruikt en beheerd, en hoe de
ondergrondse natuurlijke bestaansbronnen optimaal ingezet kunnen worden.

67

Hoofdkantoor

Locaties

Delft

Utrecht

Delft

Apeldoorn

Schoemakerstraat 97
2628 VK Delft
Postbus 6011
2600 JA Delft
T 015 269 69 00
F 015 269 73 21
info-BenO@tno.nl

Princetonlaan 6
3584 CB Utrecht
Postbus 80015
3508 TA Utrecht
T 030 256 42 56
F 030 256 44 75
info-BenO@tno.nl

Van Mourik Broekmanweg 6
2628 XE Delft
Postbus 49
2600 JA Delft
T 015 276 30 00
F 015 276 30 10
info-BenO@tno.nl

Laan van Westenenk 501
7334 DT Apeldoorn
Postbus 342
7300 AH Apeldoorn
T 088 866 22 11
F 088 866 22 50
info-BenO@tno.nl

TNO Jaarverslag 2008

TNO Adressen

TNO Informatie- en Communicatietechnologie

v.l.n.r. ir. G. Bosveld, drs. P.G.M.C. van Alphen, prof. dr.ir. E. Huizer, dr. A. Sanderman

ICT slimmer toepassen, zodat bedrijven en overheden meer rendement halen uit hun
investeringen. TNO doet onderzoek dat leidt tot innovatieve ICT-toepassingen op het
gebied van bedrijfsprocessen en informatiemanagement.

68

Hoofdkantoor

Locaties

Delft

Groningen

Enschede

Brassersplein 2
2612 CT Delft
Postbus 5050
2600 GB Delft
T 015 285 70 00
F 015 285 70 57
info-ict@tno.nl

Eemsgolaan 3
9727 DW Groningen
Postbus 1416
9701 BK Groningen
T 050 585 70 00
F 050 585 77 57
info-ict@tno.nl

Colosseum 27
7521 PV Enschede
T 053 483 52 00
F 053 483 52 22
info-ict@tno.nl

TNO Jaarverslag 2008

TNO Bedrijven B.V.

v.l.n.r. drs. N. Suesan, mr. C.J. Faber, S.J.W. Vos-Poppelaars RA, dr. J.H.J. van Nesselrooij

TNO Bedrijven B.V. geeft door het oprichten van nieuwe, hoogwaardige, innovatieve
MKB-bedrijven inhoud aan de missie van TNO met betrekking tot kennisoverdracht
en –transfer. Het op die wijze valoriseren van kennis betekent het toevoegen van
economische en maatschappelijke waarde aan technologieën.

Hoofdkantoor
Delft

Schoemakerstraat 97
2628 VK Delft
Postbus 6080
2600 JA Delft
T 015 269 49 57
tb-secretariaat@tb.tno.nl

69

TNO Jaarverslag 2008

Colofon

Redactie en Productie

Corporate Communicatie
Tekst

Corporate Communicatie
Taalcentrum VU
Vormgeving

Barlock, Den Haag
Druk

Koninklijke De Swart, Den Haag
Fotograﬁe

Ilya van Marle
Ministerie van Defensie
Corbis Images
Dreamstime
© TNO, april 2009
ISBN 978-90-5986-311-8

70

TNO Jaarverslag 2008

71

TNO Jaarverslag 2008