Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 605 VIII

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap 2012

Nr. 10

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 10 juni 2013
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap heeft een
aantal vragen voorgelegd aan de Algemene Rekenkamer over het Rapport
van de Algemene Rekenkamer bij het Jaarverslag 2012 van het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (Kamerstuk 33 605 VIII, nr.2).
De Algemene Rekenkamer heeft deze vragen beantwoord bij brief van
7 juni 2013. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Wolbert
Adjunct-griffier van de commissie,
Klapwijk

kst-33605-VIII-10
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605 VIII, nr. 10

1

Vraag 1
Kan uitgebreider worden ingegaan op de ongecorrigeerde fouten in de
voorschottenbalans ter waarde van 388 miljoen euro?
De drie belangrijkste posten die onderdeel zijn van het bedrag aan
ongecorrigeerde fouten in de voorschottenbalans van € 388 miljoen
hebben betrekking op educatiegelden van begrotingsartikel 4 «Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie» uit de jaren 2010 en 2012. Het gaat om
posten die ten onrechte niet als voorschot geboekt zijn. Het bedrag uit
2010 betreft € 150,4 miljoen en het bedrag uit 2011 betreft € 147,4
miljoen. Daarnaast is ten laste van begrotingsartikel 7 «Wetenschappelijk
onderwijs» een bedrag van € 79,8 miljoen aan voorschotten afgeboekt,
zonder dat deze voorschotten zijn vastgesteld.
Vraag 2
Welke gevolgen hebben de problemen in informatiebeveiliging bij FM/ICT
en DUO gehad?
De directie FM/ICT1 en DUO2 voldoen niet op alle aspecten aan de bij het
Rijk gehanteerde normen voor informatiebeveiliging. Dit kan gevolgen
hebben voor de continuïteit van de bedrijfsvoering (en daardoor voor de
primaire processen) en ook voor de betrouwbaarheid, integriteit en
vertrouwelijkheid van informatie. Hoewel de impact van de problemen op
de bedrijfsvoering tot op heden beperkt is gebleven, wil dit niet zeggen
dat het Ministerie van OCW geen risico’s loopt. Een nieuwe dreiging van
buitenaf of een nieuw incident kan dat beeld veranderen.
DUO heeft aangegeven met behulp van een Taskforce Informatiebeveiliging de voortgang van het oplossen van de onvolkomenheid informatiebeveiliging te bewaken. Ook de directie FM/ICT is van start gegaan met
een project waarmee beveiligingsmaatregelen overeenkomstig rijksbrede
normen voor informatiebeveiliging zullen worden uitgewerkt en
geïmplementeerd.
Vraag 3
Wat wordt bedoeld met het belang van «aantoonbare implementatie» met
betrekking tot de informatiebeveiliging bij DUO en FM/ICT?
Volgens de rijksbrede regels voor informatiebeveiliging dienen de directie
FM/ICT en DUO voor alle systemen op basis van een expliciete risicoafweging de betrouwbaarheidseisen vast te stellen en beheersmaatregelen
te treffen die het gewenste betrouwbaarheidsniveau garanderen. De
getroffen beheersmaatregelen dienen aantoonbaar te voldoen aan de
betrouwbaarheidseisen en de maatregelen moeten aantoonbaar worden
nageleefd. Met «aantoonbaar» wordt bedoeld dat de werking van de
informatiebeveiliging moet zijn gecontroleerd. Het doel van controle is na
te gaan of het gehele pakket van maatregelen de gewenste betrouwbaarheid oplevert.
Of en hoe de maatregelen die voortvloeien uit de betrouwbaarheidseisen
zijn getroffen hebben wij niet voor alle systemen kunnen vaststellen. Er
zijn geen onderliggende documenten waaruit blijkt dat deze maatregelen
zijn geïmplementeerd en getoetst of ze effectief zijn.

1

FM/ICT: directie Facilitair Management en ICT van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap.
2
DUO: Dienst Uitvoering Onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605 VIII, nr. 10

2

Vraag 4
Kunnen de geconstateerde onvolkomenheden met betrekking tot het
inkoopbeheer van het Nationaal Archief worden toegelicht?
In 2011 constateerde de Algemene Rekenkamer een onvolkomenheid in
het inkoopbeheer van het Nationaal Archief. Deze onvolkomenheid had
betrekking op een zwakke inkoopfunctie en een zwakke financiële functie,
waardoor belangrijke maatregelen om recht- en doelmatig in te kopen
ontbraken of niet voldoende functioneerden. Zo was er onvoldoende
inzicht in de geldigheid en volledigheid van afgesloten contracten. Ook
was niet duidelijk of en zo ja op welk moment een (Europese) aanbestedingsprocedure moest worden gestart.
Het Nationaal Archief heeft in 2012 een verbeterplan opgesteld om de
inkoopfunctie en financiële functie zodanig te verbeteren, dat er recht- en
doelmatig wordt ingekocht. Wij constateren dat het Nationaal Archief in
de tweede helft van 2012 belangrijke verbeteringen heeft doorgevoerd
maar wij hebben nog niet kunnen vaststellen dat de risico’s in het
inkoopproces structureel worden beheerst. Zo heeft het Nationaal Archief
in 2012 de aanwezige contracten geïnventariseerd en opgenomen in een
contractenregister, maar missen wij nog maatregelen die ervoor moeten
zorgen dat dit contractenregister juist en volledig blijft. Ook worden nog
niet op structurele wijze inkoopanalyses uitgevoerd en inkoop- en
aanbestedingsplanningen opgesteld en onderhouden.
Vraag 5
In hoeverre zijn de geconstateerde fouten en/of slordigheden te wijten aan
teruglopende middelen?
De geconstateerde fouten en/of slordigheden zijn terug te voeren op het
feit dat de kritische beheersmaatregelen nog onvoldoende zijn ingebed in
de inkoopprocessen. Wij hebben geen onderzoek gedaan naar de vraag of
dat komt door teruglopende middelen.
Uit het feit dat de directie FEZ ervoor heeft gekozen om met een arbeidsintensieve 100%-controle alle inkopen vooraf te controleren, concluderen
wij dat er voor het oplossen van deze fouten en/of slordigheden
voldoende middelen beschikbaar zijn gesteld.
Vraag 6
Kan verder worden toegelicht op welke wijze en op welke schaal
ministeries risico lopen door onjuiste omgang met vastgoed door
instellingen?
Door problemen in de exploitatie, door waardedaling van het vastgoed en
door onverstandig beheer van de vastgoedportefeuille kunnen instellingen in de financiële problemen komen. Concreet kan bijvoorbeeld
worden gedacht aan ongunstige investeringen en aan hoge kosten voor
langlopende huurcontracten en langlopende financieringsarrangementen.
Ook kan geringe flexibiliteit in de vastgoedportefeuille op den duur een
probleem vormen.
Op welke wijze deze problemen financiële gevolgen hebben voor het
ministerie, hangt af van de concrete afspraken die daarover met de
instelling op afstand zijn gemaakt.
Het kan bijvoorbeeld zijn dat er een waarborgfonds is dat (gedeeltelijk)
bijspringt als er betalingsproblemen zijn, en waarbij het Rijk achtervang is.
Er is gedeeltelijk sprake van een «witte vlek». Het is daarom niet te zeggen
wat de exacte omvang van het risico voor ministeries is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605 VIII, nr. 10

3

Vraag 7
Kan verder worden toegelicht op welke wijze het risico met betrekking tot
vastgoed beter inzichtelijk gemaakt kan worden?
Het is allereerst de primaire verantwoordelijkheid van het bestuur van de
instelling zelf om haar vastgoedrisico’s in beeld te hebben, te beheersen
en dit inzicht met de belanghebbende partijen te delen. Daarnaast spelen
de controller, de Raad van Toezicht en de accountant een kritische
controlerende en alerterende rol.
Voorts is het van belang dat de betrokken minister heeft nagedacht over
de reikwijdte van systeemverantwoordelijkheid. De minister moet hebben
onderbouwd welke informatie daartoe van de instelling op het ministerie
nodig is.
Vraag 8
Op welke wijze kan het risico met betrekking tot vastgoed worden
verkleind? Hebben onderwijsinstellingen soms een te grote autonomie op
met name financieel gebied? Worden er door besturen van onderwijsinstellingen naar uw inzicht prioriteringsfouten gemaakt?
Omdat er op dit moment deels sprake is van een «witte vlek» rond
vastgoedrisico’s, valt moeilijk te bepalen of en – zo ja – wat de aard en
omvang van het risico voor het ministerie is. Risicobeheersing behoort tot
de primaire verantwoordelijkheid van de zelfstandige instelling (zie ons
antwoord op vraag 6).
Zie verder ons antwoord op vraag 7.
Vraag 9
Op welke wijze kan de inrichting van governance worden verbeterd?
De minister en staatssecretaris van OCW hebben op 19 april 2013 een
brief3 aan de Tweede Kamer gestuurd met voorstellen over de versterking
van de bestuurskracht in het onderwijs. Die versterking is volgens hen
nodig om ons onderwijs verder te verbeteren: van goed naar excellent. In
de brief wordt specifiek ingegaan op de inrichting van de governance.
Zie verder ons antwoord op vraag 7.
Vraag 10
Kan verder worden toegelicht welke «belangrijke fouten in de verplichtingen» zijn geconstateerd en welke gevolgen deze hebben?
Bij artikel 4 «Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie» hebben wij voor
een bedrag van € 184 miljoen belangrijke fouten in de verplichtingen
geconstateerd. Het bedrag bestaat voor € 120 miljoen uit onvoldoende
geprogrammeerde onderwijstijd door onderwijsinstellingen in de
BVE-sector. Het voldoen aan de urennorm in het BVE is een bekostigingsvoorwaarde. Van instellingen die hieraan niet voldoen wordt de bekostiging teruggevorderd voor elke deelnemer waarvan is vast komen te
staan dat deze onvoldoende onderwijstijd aangeboden heeft gekregen.
De Inspectie van het Onderwijs heeft over schooljaar 2010/2011 onderzoek
verricht naar de toepassing van de urennorm. Dit onderzoek vond plaats
aan de hand van een mathematische steekproef, waardoor het mogelijk
was om de gevonden fouten te extrapoleren. Het geëxtrapoleerde bedrag
betreft € 120 miljoen. Voor dat bedrag zijn er dus te weinig onderwijsuren
geprogrammeerd. Maar omdat op basis van de extrapolatie niet is vast te
stellen door welke instellingen er te weinig onderwijstijd is geprogrammeerd, is het niet mogelijk om het corresponderende bedrag aan
bekostiging terug te vorderen.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 495, nr. 10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605 VIII, nr. 10

4

Met de invoering van de Wet modernisering bekostiging beroepsonderwijs en het daarop gebaseerde uitvoeringsbesluit, die naar
verwachting in augustus 2014 van kracht worden, geldt onderwijstijd niet
langer als een bekostigingsparameter en zal de rechtmatigheidsfout zich
waarschijnlijk niet meer voordoen. Tot die tijd zal de minister van OCW
zich in de bedrijfsvoeringsparagraaf moeten verantwoorden over deze
rechtmatigheidsfout.
De overige € 64 miljoen betreft een geschat bedrag en wordt gevormd
door diverse fouten in de exploitatieverplichtingen zoals onrechtmatige
betalingen vanwege een afwijkend kasritme en het niet-voldoen aan
betalingsvoorwaarden.
Vraag 11
Welke onzekerheden heeft de minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap niet kunnen wegnemen over de voorschotten die in 2010 zijn
verstrekt en daarmee dus de ontoereikendheid in de accountantscontrole
niet kunnen wegnemen?
Het systeem van verantwoorden over en controle op specifieke uitkeringen heeft in 2011 onvoldoende gefunctioneerd. Om die reden kon niet
zonder meer worden gebruikgemaakt van de verklaringen van de
gemeenten over de bestedingen die betrekking hebben op 2010. In 2012
moest het Ministerie van OCW nog specifieke uitkeringen afrekenen die
betrekking hadden op 2010. Om die specifieke uitkeringen correct af te
rekenen dient de minister aanvullende controlewerkzaamheden te
verrichten. Op die manier kan zij voldoende zekerheid verkrijgen over de
bestedingen door de gemeenten. Het uitvoeren van de aanvullende
controlewerkzaamheden maakt deel uit van het beleid van de minister ter
voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik (M&O-beleid). Door
aanvullende werkzaamheden heeft het Ministerie van OCW een klein deel
van de onzekerheid (ongeveer € 1 miljoen) kunnen wegnemen. Echter, bij
het grootste deel van de afgerekende voorschotten 2010 is de onzekerheid
blijven bestaan. De onzekerheid over de rechtmatige besteding heeft
betrekking op de ontoereikendheid van de accountantscontrole bij de
medeoverheden die niet kon worden weggenomen door aanvullende
werkzaamheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 605 VIII, nr. 10

5