Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2020–2021

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

1630
Vragen van de leden Gijs van Dijk (PvdA) en Renkema (GroenLinks) aan de
Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid over het bericht dat
een vrouw 7.000 euro plus een boete moet terugbetalen omdat zij
boodschappen kreeg van haar moeder (ingezonden 8 januari 2021).
Antwoord van Minister Koolmees (Sociale Zaken en Werkgelegenheid)
(ontvangen 10 februari 2021).
Vraag 1
Heeft u kennis genomen van het bericht «Vrouw met bijstand krijgt boodschappen, 7.000 euro teruggevorderd»?1
Antwoord 1
Ik ken het door u aangehaalde bericht, maar ook andere recente berichten.
Deze berichten roepen zorgen op over de hardheid binnen de Participatiewet
en de mogelijkheden tot maatwerk. Die zorgen neem ik zeer serieus. Ik heb
deze zelf ook. De situatie vraagt om snel handelen en oplossingen bieden
waar nodig. In de brief van 18 januari jl. heeft voormalig staatssecretaris Van
’t Wout beschreven welke stappen op korte termijn worden gezet om te
inventariseren welke onderdelen van de Participatiewet in de praktijk
onevenredig hard uitpakken en hoe deze knelpunten – in samenwerking met
gemeenten - kunnen worden opgelost.
Daarbij geldt dat ik als minister en dus stelselverantwoordelijke niet op een
individuele casus in kan gaan. Tegelijkertijd snap ik het vraagstuk bij deze
casus: wat mag je wel of niet aan giften ontvangen in de bijstand en wanneer
moet je de gemeente daarvan op de hoogte stellen? Kleine giften zoals die in
het dagelijks verkeer gebruikelijk zijn (af en toe een boodschappentas, of de
gebruikelijke verjaardag- of sinterklaascadeaus) horen geen gevolgen te
hebben voor het recht op bijstand. Anderzijds zal er ook weinig twijfel zijn
over het oordeel dat een maandelijkse gift van een hoog bedrag wel
gevolgen voor het recht op bijstand heeft. Bij andere (beperktere) giften,
zeker als deze in natura worden aangeboden, is het antwoord op de vraag of
deze verantwoord zijn uit oogpunt van bijstandsverlening echt afhankelijk van
de omstandigheden van betrokkene. Dat maakt het complex, moeilijk voor de

1

ah-tk-20202021-1630
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2021

NOS, 28 december 2020, «Vrouw met bijstand krijgt boodschappen, 7.000 euro teruggevorderd» (https://nos.nl/artikel/2362361-vrouw-met-bijstand-krijgt-boodschappen-7000-euroteruggevorderd.html)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

1

uitvoering en onduidelijk voor de bijstandsgerechtigde. Samen met gemeenten wil ik kijken of meer algemene kaders kunnen worden opgesteld.
Dergelijke kaders moeten meer duidelijkheid bieden over de gevolgen van
giften voor de bijstandsuitkering. Het evenwicht tussen het vangnetkarakter
van de bijstand en de menselijke maat blijft hierbij van belang.
Vraag 2
Deelt u de opvatting dat de bijstand onvoldoende inkomen biedt voor een
fatsoenlijk bestaan? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 2
De bijstand biedt een sober vangnet, met een activerend karakter. De
bijstandsuitkering is bedoeld voor de noodzakelijke kosten van bestaan.
Daarnaast bieden toeslagen aanvullende inkomensondersteuning voor
huishoudens met lage inkomens. Toeslagen zijn gericht op de kosten van
zorg, een huurwoning, kinderen en kinderopvang. Afhankelijk van de
huishoudsituatie kunnen toeslagen een substantieel aandeel zijn van het
totale inkomen.
De nadelen van het huidige toeslagenstelsel zijn echter vanuit burgerperspectief niet acceptabel. Een stap naar een ander toeslagenstelsel is noodzakelijk.
Daarom heeft het kabinet een breed spectrum aan alternatieven voor het
toeslagenstelsel uit laten werken. Onderdeel van de uitwerking is ook een
verhoging van het wettelijk minimumloon en daaraan gerelateerde uitkeringen. De uitwerking is in december aan de Tweede Kamer aangeboden.
Hiermee kan bij de komende formatie worden besloten om het toeslagenstelsel, geheel of gedeeltelijk, te hervormen of af te schaffen.
Vraag 3
Deelt u de mening dat het bieden van hulp aan familie, vrienden en
vreemden eerder beloond dan bestraft zou moeten worden? Zo nee, waarom
niet?
Antwoord 3
Het is niet het oogmerk van de wet om de vrijgevigheid van instellingen of
personen te ontmoedigen. Giften worden op basis van de wet dan ook niet
tot de middelen gerekend voor zover dat, gezien de bestemming en de
hoogte van de gift, uit oogpunt van bijstandsverlening verantwoord is.
Gezien het minimumbehoeftekarakter van de bijstand kan de vrijlating echter
niet onbeperkt zijn. Wat betreft de hoogte van de gift geldt dat het in de rede
ligt om de gift in aanmerking te nemen voor zover cumulatie daarvan met de
bijstand leidt tot een bestedingsniveau dat niet verenigbaar is met hetgeen
op bijstandsniveau gebruikelijk is. De wet vraagt gemeenten maatwerk toe te
passen en bij de afweging of de gift met het oog op bijstandsverlening
verantwoord is, niet alleen te kijken naar de hoogte van, maar ook de
bestemming van de gift.
Vraag 4
Uit welk artikel of element van de wetsgeschiedenis volgt dat een wekelijkse
tas met boodschappen moet worden aangemerkt als een op geld waardeerbaar voordeel en als onderdeel van het inkomen van mensen die een
uitkering krijgen?
Antwoord 4
Noch in de eerdere Wet werk en bijstand, noch in de Participatiewet wordt
met zoveel woorden het schenken van een tas met boodschappen genoemd.
Het viel en valt onder een gift, waarbij, zoals ik reeds heb opgemerkt, het niet
als middel wordt aangemerkt voor zover dat naar het oordeel van de
gemeente uit een oogpunt van bijstandsverlening verantwoord is. Bij mijn
antwoord op vraag 3 heb ik aangegeven wat de memorie van toelichting bij
de Wwb op dit punt vermeldt.2
De Centrale Raad van Beroep (CRvB) heeft in eerdere jurisprudentie3 bepaald
dat een wekelijkse verstrekking van huishoudelijke artikelen een op geld

2
3

Kamerstuk 28 870, nr. 3, p. 58
CRVB 4 mei 2010, ECLI:NL:CRVB:2010:BM4267

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

2

waardeerbaar voordeel oplevert dat voor de vaststelling van het recht op en
de hoogte van de uitkering van belang kan zijn.
Vraag 5
Op welke wijze wordt precies berekend hoeveel op geld waardeerbaar
voordeel deze persoon heeft genoten?
Antwoord 5
Indien er geen zicht is op het exact genoten voordeel en de bijstandsgerechtigde daarover ook geen opheldering verschaft, dan dient het bestuursorgaan
een schatting te maken van het financieel voordeel dat is genoten. Voor een
reële schatting van de waarde van kosten/boodschappen levensonderhoud
worden in jurisprudentie van de CRvB de NIBUD-normen als richtlijn
geaccepteerd.4
Vraag 6
Sinds wanneer schrijft wetgeving voor dat giften of hulp volledig moeten
worden aangemerkt als inkomen dat dient te worden gekort op de bijstandsuitkering?
Antwoord 6
Zoals ik in mijn antwoord op vraag 3 heb aangegeven, bepaalt de wet dat
giften buiten beschouwing worden gelaten voor zover zij naar het oordeel
van de gemeente uit oogpunt van bijstandsverlening verantwoord zijn. Indien
een gift van dusdanige aard is dat hij wel in aanmerking dient te worden
genomen, zal een incidentele gift als vermogen worden aangemerkt en enkel
gevolgen hebben voor het recht op bijstand indien betrokkene hierdoor over
een vermogen beschikt boven de voor hem geldende vermogensgrens. Is
sprake van een gift van meer periodieke aard dan zal deze als inkomen op de
bijstandsuitkering in mindering worden gebracht.
De bepaling zoals deze nu in de wet is opgenomen, was op vergelijkbare
wijze opgenomen in de Wet werk en bijstand en stamt oorspronkelijk uit 1965
(artikel 7 ABW).
Vraag 7 en 8
Hoe verklaart u dat steun in natura, zoals een tas boodschappen, moet
worden verrekend met de uitkering, terwijl dit de kern vormt van het
gemeentelijke armoedebeleid?
Welke beleidsvrijheid hebben gemeenten om steun in natura te verrekenen
met de uitkering? Waarom worden voedselpakketten van de voedselbank
doorgaans niet aangemerkt als een op geld waardeerbaar voordeel?
Antwoord 7 en 8:
Zoals in mijn antwoord op vraag 3 en 6 aangegeven kan niet in algemene zin
gesteld worden dat giften met de bijstand verrekend moeten worden. Giften
worden enkel in aanmerking genomen voor zover ze met het oog op
bijstandsverlening niet verantwoord zijn.
De gemeente zal zich hierover een oordeel moeten vormen. Dat vraagt om
maatwerk. Zij zal bij haar afweging dan ook verschillende elementen moeten
betrekken. Denk daarbij aan de hoogte van de gift, de bestemming, de
periodiciteit (wekelijks, maandelijks, incidenteel) en ook de specifieke
omstandigheden van betrokkene.
In dat kader zij er ook op gewezen dat voedselbanken strenge voorwaarden
kennen voor de verstrekking van de voedselpakketten. Zo wordt er onder
meer naar de daadwerkelijk resterende bestedingsruimte van betrokkene
gekeken. Dat zijn omstandigheden die ook een gemeente bij haar overwegingen zal betrekken om deze giften in de regel niet in aanmerking te nemen.
Vraag 9
Ontvangt u signalen dat gemeenten voedselpakketten van voedselbanken wel
degelijk aanmerken als een op geld waardeerbaar voordeel? Vindt u dat
wenselijk? Zo nee, wat ga u daaraan doen?

4

Bijv. CRVB 4 mei 2010, ECLI:NL:CRVB:2010:BM4267

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

3

Antwoord 9
Ik heb geen algemeen beeld hoe gemeenten met voedselpakketten van de
voedselbanken omgaan. Ik heb echter wel begrepen dat het voorkomt dat
gemeenten voedselpakketten van de voedselbank bij vaststelling van de
hoogte van de bijstand in aanmerking nemen. Zoals in mijn antwoorden op
vragen van de Kamerleden Peters, Slootweg en Omtzigt met betrekking tot
dezelfde casus aangegeven wil ik met gemeenten hierover in gesprek gaan.
Vraag 10
Vindt u dat deze casus aantoont dat wet- en regelgeving moeten worden
aangepast zodat mensen niet worden geconfronteerd met hoge terugvorderingen en boetes als zij hulp van familie ontvangen?
Antwoord 10
Zoals in mijn antwoord op vraag 1 aangegeven, roept deze casus zorgen op
over de hardheid binnen de Participatiewet en de mogelijkheden tot
maatwerk. Die zorgen neem ik zeer serieus. In de brief van 18 januari 2021
heeft voormalig Staatssecretaris Van ’t Wout verschillende acties beschreven
om enerzijds actief te inventariseren waar binnen de uitvoering van de
Participatiewet situaties kunnen ontstaan die een onredelijke hardheid tot
gevolg hebben en anderzijds voortvarend de mogelijkheden te bestuderen
om juist op het vlak van terugvordering en het in aanmerking nemen van
giften de menselijke maat leidend te laten zijn.
Vraag 11
Bent u bereid giften tot 1.200 euro vrij te stellen van de inlichtingenplicht? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 11
Zoals aangegeven in mijn antwoord op vraag 3 is de gedachte achter de
huidige wet zeker niet om de vrijgevigheid van instellingen of personen te
ontmoedigen. Het vangnetkarakter van de bijstand betekent echter wel dat bij
giften een afweging moet worden gemaakt in hoeverre de gift verantwoord is
met het oog op bijstandsverlening. De afweging die dit vraagt, is niet te
vangen in een hard getal, daarin zullen naast de hoogte van de gift ook de
bestemming (ter vrije besteding of juist bedoeld voor kosten waarvoor de
bijstand niet bedoeld is) en de persoonlijke situatie van betrokkene moeten
worden betrokken.
Zoals in de eerder aangehaalde brief van 18 januari jl. aangegeven, bestudeer
ik op dit moment de mogelijkheden om met betrekking tot giften meer
algemene kaders op te stellen. Dergelijke kaders moeten meer duidelijkheid
bieden over de gevolgen van giften voor de bijstandsuitkering. Het evenwicht
tussen het vangnetkarakter van de bijstand en de menselijke maat blijft
hierbij van belang.
Vraag 12
Nu de gemeente aangeeft de zaak opnieuw te bekijken, van welke bevoegdheden kunnen gemeenten gebruik maken om maatwerk te bieden aan
ontvangers van uitkeringen, zowel in het algemeen als specifiek voor deze
casus?
Antwoord 12
Meer in algemene zin geldt dat als een bijstandsgerechtigde de inlichtingenplicht niet heeft nageleefd, de gemeente zal moeten bepalen of deze
schending gevolgen heeft voor zijn recht op bijstand en of te veel bijstand is
verstrekt. Ook als het gaat om niet gemelde giften, is het aan de gemeente
om te beoordelen of vrijlating van de gift uit een oogpunt van bijstandverlening verantwoord is. Dit is een beoordeling per individueel geval en vraagt
om maatwerk. Als de gemeente van oordeel is dat de niet gemelde gift wel in
aanmerking moet worden genomen en er te veel aan bijstand is verstrekt,
dan kunnen de Nibud-normen richting gevend zijn bij de vaststelling van het
benadelingsbedrag, maar dat valt binnen de beoordelingsvrijheid van de
gemeente. Heeft de gemeente vastgesteld dat te veel bijstand is verstrekt,
dan is zij op basis van de wet – bij schending inlichtingenplicht – gehouden
dit bedrag terug te vorderen. Gemeenten kunnen echter bij dringende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

4

redenen geheel of gedeeltelijk van terugvordering afzien. Van dringende
redenen is sprake bij bijzondere omstandigheden in het individuele geval.
Ik begrijp dat dit strenge regels zijn. Regels die van belang zijn voor het
draagvlak voor het stelsel. Anderzijds ben ik ook van mening dat onredelijke
hardheid in dit verband moet worden voorkomen en dat er aandacht moet
zijn voor de individuele omstandigheden van de betrokkene. In de brief van
18 januari 2021 heeft voormalig Staatssecretaris Van ’t Wout verschillende
acties beschreven om enerzijds actief te inventariseren waar binnen de
uitvoering van de Participatiewet situaties kunnen ontstaan die een onredelijke hardheid tot gevolg hebben en anderzijds voortvarend de mogelijkheden
te bestuderen om juist op het vlak van terugvordering en het in aanmerking
nemen van giften de menselijke maat leidend te laten zijn.
Vraag 13
Kunt u aangeven hoe vaak gemeenten gebruik maken van mogelijkheden
maatwerk te leveren?
Antwoord 13
Nee, daar zijn geen cijfers over beschikbaar.
Vraag 14
Op welke verschillende wijzen organiseren gemeenten uitzonderingen?
Antwoord 14
Binnen de Participatiewet zijn verschillende bepalingen opgenomen die de
gemeente de mogelijkheid bieden om waar nodig maatwerk te bieden. De
meest algemene maatwerk bepaling is opgenomen in artikel 18, eerste lid,
waarin is bepaald dat de gemeente de bijstand en de daaraan verbonden
verplichtingen afstemt op de omstandigheden, mogelijkheden en middelen
van betrokkene. Hoe gemeenten hier specifiek invulling aan geven, leggen zij
veelal vast in beleidsregels.
Daarnaast is op verschillende plekken expliciet aangegeven dat de gemeente
bij dringende redenen5 dan wel zeer dringende redenen6 van het wettelijk
bepaalde kan afwijken.
Vraag 15
Deelt u de analyse dat gemeenten een financiële prikkel hebben om geen
maatwerk te leveren, daar zij worden geconfronteerd met extra uitgaven? Zo
nee, waarom niet?
Antwoord 15
Gemeenten ontvangen budgetten van het Rijk om de bijstand uit te voeren.
Tekorten dienen gemeenten op te vangen uit eigen middelen en overschotten
kunnen gemeenten vrij besteden aan andere doelen. Daarmee bestaat er een
financiële prikkel om maatwerk doelgericht en doelmatig in te zetten. De
achtergrond van deze bekostigingssystematiek wordt nader toegelicht in het
antwoord op vraag 16. Budgettering in algemene zin draagt eraan bij de
uitgaven beheersbaar te houden.
Vraag 16
Wanneer is besloten tot een bekostigingsmodel waarbij gemeenten besparingen op de uitgaven aan de bijstand mogen aanwenden voor andere
doeleinden? Wat was daarvoor de precieze motivatie?
Antwoord 16
Met de invoering van de Wet financiering Abw, Ioaw en Ioaz, per 1 januari
20017, werd voor het eerst een gedeeltelijke budgetbekostiging voor «de
bijstandsuitkeringen» ingevoerd (25%). Het belangrijkste doel was om
gemeenten meer te stimuleren om een actief beleid te voeren gericht op
re-integratie van de bijstandsgerechtigden in de arbeidsmarkt.
5

artikel 9 (arbeidsverplichtingen), artikel 18 (maatregelen), artikel 18a (boetes), artikel 40
(opschorting), artikel 58 (terugvordering).
6
artikel 16 (bijstand aan niet rechtmatig in Nederland verblijvenden), artikel 49 (bijzondere
bijstand voor schulden).
7
Stb. 2000, nrs. 383 en 384.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

5

Met de invoering van de Wet werk en bijstand (WWB), per 1 januari 2004,
werd voor gemeenten een zo groot mogelijke beleidsruimte en beleidsverantwoordelijkheid gecreëerd, om «werk boven uitkering» te kunnen realiseren.
Om gemeenten hiertoe voldoende ruimte te bieden ging de invoering van de
WWB gepaard met decentralisatie, deregulering en de rapportage. Bij een
dergelijke verregaande wijziging in de gemeentelijke bevoegdheden en
beleidsruimte hoorde een passend financieel arrangement om de financiële
verantwoordelijkheid in overeenstemming te brengen met de beleidsmatige
verantwoordelijkheid. Het regeerakkoord van het kabinet Balkende 18,
voorzag erin dat de budgetbekostiging werd verhoogd van 25% naar 100%.
Deze bekostigingsvorm is gebaseerd op de visie dat bevoegdheden en taken
belegd moeten worden bij het bestuursorgaan dat het dichtst bij de burger
staat en dat dit bestuursorgaan (in dit geval de gemeente) daarbij ook ruimte
moet hebben om de uitvoering van de wet af te stemmen op de lokale
omstandigheden. De budgetbekostiging bevordert dat gemeenten zelf ook
belang hebben bij een goede, doeltreffende en daarmee financieel beheersbare wetsuitvoering.
Gemeenten ontvangen voor de uitvoering van de bijstand (uitvoeringskosten)
van oudsher middelen via de algemene uitkering in het gemeentefonds.
De middelen die gemeenten ontvangen voor re-integratie van de doelgroep
van de Participatiewet op de arbeidsmarkt worden sinds 2015 verstrekt via
het gemeentefonds, net als een groot deel van de overige middelen in het
sociaal domein (zoals de middelen voor de WMO en Jeugdzorg).
Door de ontschotting van al deze middelen worden gemeenten in staat
gesteld om, binnen de landelijke kaders in de regelgeving, lokale keuzes te
maken rekening houdend met de lokale omstandigheden, en zo maatwerk te
bieden aan hun burgers. Het college verantwoordt zich daarover aan de
gemeenteraad.
Vraag 17
Hoeveel vergelijkbare casussen – waarbij een hulp van familie, vrienden of
vreemden leidt tot hoge terugvorderingen – zijn er jaarlijks?
Antwoord 17
Daar zijn geen cijfers over beschikbaar. Binnen het geheel van jurisprudentie
rond terugvorderingen zijn casussen naar aanleiding van hulp van familie of
derden incidenteel in uitspraken terug te vinden.
Vraag 18
Komt het voor dat gemeenten bij u aangeven deze situatie onwenselijk te
vinden? Zo ja, hoe vaak per jaar, en welk antwoord geeft u hen?
Antwoord 18
Signalen op dit vlak hadden mij nog niet bereikt. Zoals aangegeven in de
brief van voormalig Staatssecretaris Van ’t Wout van 18 januari jl. zal ik op
korte termijn via een aantal ronde tafels met gemeenten in gesprek gaan om
knelpunten binnen de uitvoering van de Participatiewet te inventariseren.
Vraag 19
Is uw ministerie betrokken geweest bij deze casus, dan wel bij het verzamelen
en verstrekkend van signalen, het nemen van het besluit tot terugvorderen, of
bij de rechtszaak? Zo ja, wanneer en waarom precies?
Antwoord 19
Nee.
Vraag 20
Klopt het dat uit de Fraudewet-SZW, die in 2012 is ingediend, ertoe leidt dat
gemeenten geen beleidsvrijheid hebben om een terug te vorderen bedrag te
matigen, maar dat alleen mogen doen in het geval van dringende redenen?
Zo ja, uit welk wetsartikel volgt dit en wat was daarvoor de argumentatie? Zo
nee, waaruit volgt dit dan wel?

8

Kamerstuk 28 375, nr. 5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

6

Antwoord 20
Voor de invoering van de Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid
SZW-wetgeving (ook aangeduid als «Fraudewet») hadden gemeenten de
beleidsvrijheid om bij terugvorderingen van de uitkering eigen beleid te
voeren en daarbij prioriteiten te stellen. Dit leidde in de praktijk tot verschillen
in de uitvoering. Voor de uitkeringswetten van UWV en SVB gold al wel een
verplichte terugvordering van de ten onrechte ontvangen uitkering (sinds de
Wet boeten, maatregelen en terug- en invordering sociale zekerheid van
1996).
Het uitgangspunt van de Fraudewet is dat fraude niet mag lonen. Dat
betekent dat mensen de ten onrechte ontvangen uitkeringen helemaal terug
moeten betalen. De verplichting tot terugvorderen van de uitkering bij het
schenden van de inlichtingenplicht is vervolgens ook gaan gelden voor de
WWB (thans Participatiewet) (artikel 58, eerste lid, Pw), de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers
(artikel 25, eerste lid, IOAW) en de Wet inkomensvoorziening oudere en
gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen (artikel 25, eerste lid,
IOAZ). Hiermee werd beoogd helderheid te geven over de gevolgen van
niet-naleving van de inlichtingenplicht. Daarnaast werd meer gelijke
behandeling en het bevorderen van draagvlak voor de sociale zekerheid
beoogd. Gemeenten kunnen bij dringende redenen (artikel 58, achtste lid, Pw)
geheel of gedeeltelijk van terugvordering afzien. Met de hardheidsclausules in
de Fraudewet werd beoogd gemeenten ruimte te geven om bij bijzondere,
uitzonderlijke omstandigheden in het individuele geval af te kunnen wijken
van de terugvorderingsplicht.
Vraag 21
Hoe vaak komt het voor dat gemeenten besluiten terugvorderingen te
matigen, op hoeveel casussen jaarlijks?
Antwoord 21
De Bijstandsdebiteuren en – fraudestatistiek van het CBS geeft jaarlijks inzicht
in de hoogte (in percentages) van de door de uitvoering opgelegde bestuurlijke boetes in de Participatiewet. Aan een boete is een terugvordering
gekoppeld. Echter, over het aantal keer dat een gemeente heeft besloten een
terugvordering of een boete te matigen zijn geen data beschikbaar.
Vraag 22
Bent u van mening dat het proportioneel is een boete op te leggen ter hoogte
van 50 procent van het terug te vorderen bedrag, omdat de inlichtingenplicht
zou zijn geschonden?
Antwoord 22
Er is in de Fraudewet sprake van een gefixeerd boetesysteem met ruimte
voor maatwerk. De hoogte van de boete bij overtredingen moet worden
afgestemd op de ernst van de overtreding, de mate van verwijtbaarheid van
de overtreder en de omstandigheden van het geval. Een boete van 100% van
het benadelingsbedrag wordt opgelegd als er sprake is van opzet bij de
betrokkene. Bij grove schuld mag een boete worden opgelegd van 75%. Bij
«gewone» verwijtbaarheid mag een boete worden opgelegd van 50%. Een
boete van 25% is mogelijk als sprake is van verminderde verwijtbaarheid.
Naast verwijtbaarheid speelt ook de draagkracht van betrokkene een rol bij de
bepaling van de hoogte van de boete. De hoogte van de boete wordt
afhankelijk van de mate van verwijtbaarheid vastgesteld op maximaal
hetgeen betrokkene in 6 (bij verminderde verwijtbaarheid) tot 24 maanden
(bij opzet) kan aflossen. Ongeacht de draagkracht is – in lijn met het strafrecht
– de boete gemaximeerd tot € 8.700, tenzij sprake is van opzet. In dat laatste
geval bedraagt de boete maximaal € 87.000. Ontbreekt iedere verwijtbaarheid, dan is een boete niet aan de orde. In sommige gevallen is het ook
mogelijk dat wordt volstaan met een schriftelijke waarschuwing.
In de brief van voormalig Staatssecretaris Van ’t Wout van 12 november 2020
over fraude in de sociale zekerheid is aangegeven dat mijn departement
onderzoek gaat doen naar het beschikbare instrumentarium. De uitkomsten
uit dit onderzoek kunnen benut worden om de huidige sancties te herzien en,
indien van toepassing, beter te laten aansluiten op de verschillende gradaties
van verwijtbaarheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

7

Vraag 23
Welke wettelijke mogelijkheden heeft de gemeente om de sanctionering te
matigen en op grond van welke wetsartikelen? Zou het in dit geval ook
mogelijk zijn geweest om deze persoon een waarschuwing te geven?
Antwoord 23
Op 1 januari 2017 is de «Fraudewet» na een uitspraak van de CRvB herzien,
waardoor meer ruimte is ontstaan voor maatwerk in de uitvoering van de
«Fraudewet». Bij het bepalen van de hoogte van de bestuurlijke boete moet
de gemeente rekening houden met de mate van verwijtbaarheid, de ernst van
de overtreding en de (financiële) omstandigheden van de betrokkene(n)
(artikel 18a, eerste en tiende lid, van de Participatiewet en artikel 2, eerste en
achtste lid, van het Boetebesluit socialezekerheidswetten). De boete dient
evenredig te zijn en moet ook zo nodig worden gematigd. In bepaalde
gevallen kan het college volstaan met een waarschuwing (artikel 18a, vierde
lid, van de Participatiewet en artikel 2aa van het Boetebesluit socialezekerheidswetten). Het college kan afzien van het opleggen van een bestuurlijke
boete indien daarvoor dringende redenen aanwezig zijn (artikel 18a, zevende
lid, van de Participatiewet).
Vanuit mijn stelselverantwoordelijkheid past het niet dat ik oordeel over
individuele casussen. In meer algemene zin geldt dat de gemeente in een
aantal gevallen kan volstaan met het geven van een schriftelijke waarschuwing. Het geven van een waarschuwing kan bijvoorbeeld als het benadelingsbedrag lager is dan € 150,– of bij het uit eigen beweging alsnog verstrekken
van inlichtingen binnen 60 dagen nadat de inlichtingen verstrekt hadden
moeten worden.
Vraag 24
Klopt het dat de Fraudewet-SZW in 2016 is gewijzigd om te waarborgen dat
sancties in verhouding staan tot de mate van verwijtbaarheid? Welke
wijzigingen zijn precies aangebracht?
Antwoord 24
De Wet aanscherping handhaving en sanctiebeleid SZW-wetgeving (ook
aangeduid als «Fraudewet») is op 1 januari 2013 in werking getreden en op
1 januari 2017 na een uitspraak van de Centrale Raad van Beroep (CRvB)
herzien. Met de herziening is ruimte gekomen om bij het bepalen van de
hoogte van de bestuurlijke boete rekening te houden met de mate van
verwijtbaarheid, de ernst van de overtreding en de (financiële) omstandigheden van de betrokkene(n). Verder is de mogelijkheid tot het geven van een
waarschuwing uitgebreid. Ook is geregeld dat de beslagvrije voet te allen
tijde gerespecteerd wordt en dat onder voorwaarden – ten aanzien van de
boete – kan worden meegewerkt aan een schuldregeling.
Vraag 25
Wanneer gaat u het onderzoek naar de proportionaliteit van terugvordering
en sancties in de sociale zekerheid aan de Kamer zenden, naar aanleiding van
de aangenomen motie Gijs van Dijk?9 Bent u bereid deze en vergelijkbare
casussen daarbij te betrekken?
Antwoord 25
In de brief van voormalig Staatssecretaris Van ’t Wout van 12 november 2020
over fraude in de sociale zekerheid is aangegeven dat mijn departement
onderzoek gaat doen naar het beschikbare instrumentarium. Gelet op de
ervaringen en de signalen die mij bekend zijn, zijn de huidige handhavingsinstrumenten niet geheel toereikend, zowel ten aanzien van de mogelijkheden
om maatwerk te leveren als ten aanzien van de mogelijkheden om effectief te
handhaven in gevallen van opzet of grove schuld. De ingediende motie van
Gijs van Dijk raakt hieraan. De motie vraagt om een onderzoek naar de mate
waarin sancties in verhouding staan tot de verwijtbaarheid. De uitkomsten uit
dit onderzoek kunnen benut worden om de huidige sancties te herzien en,
indien van toepassing, beter te laten aansluiten op de verschillende gradaties
van verwijtbaarheid. Bij het onderzoek wordt de uitvoering en de burger
9

Kamerstuk 35 374, nummer 15

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

8

betrokken. Er is gevraagd om het onderzoek te illustreren met casuïstiek en/of
praktijkvoorbeelden. Het onderzoek zal in het eerste kwartaal van 2021
uitgevoerd worden en naar verwachting in augustus worden afgerond. Over
de uitkomsten van dit onderzoek zal ik uw Kamer berichten.
Vraag 26
Kunt u de werkwijze van het Inlichtingenbureau nader toelichten? Wanneer is
dit bureau opgericht en met welke redenen? Met welke organisaties werkt het
Inlichtenbureau samen? Welke gegevens worden gedeeld, en met wie? Hoe
vaak vinden onderzoeken plaats op basis van signalen van het Inlichtenbureau? Hoe vaak leidt dit tot terugvorderingen en met welke hoogte?
Antwoord 26
Het Inlichtingenbureau (IB) is opgericht in 2001 als direct gevolg van een
akkoord tussen het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)
en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG).
Om een betere vaststelling van recht op uitkeringen mogelijk te maken, is
gestructureerd gegevensverkeer tussen gemeenten en andere instanties
noodzakelijk. De uitwisseling van gegevens is geen kerntaak voor gemeenten
en bronpartijen en vraagt specifieke expertise. Als informatieknooppunt is
zodoende Stichting Inlichtingenbureau opgericht.
Het Inlichtingenbureau deelt gegevens tussen gemeenten en instanties die
opereren binnen vier beleidsterreinen (Werk en Inkomen, Onderwijs,
Belastingen en Wmo en Jeugdzorg). De gegevensstroom is gestoeld op
informatie die gemeenten nodig hebben bij de uitvoering van hun publieke
taak. Zo kan door gemeenten informatie uitgevraagd worden of deelt het IB
gegevens als er een relevante wijziging plaatsvindt in de gegevensbron. Denk
hierbij aan RDW-signalen die mogelijk gevolgen hebben voor het vermogen,
zoals het bezit van meerdere voertuigen of de aanschaf van een voertuig dat
een indicatie kan zijn voor neveninkomsten naast een uitkering. Ook kunt u
denken aan het vergelijken van gegevens van het UWV, de Belastingdienst en
de RDW voor Gemeenten en Waterschappen over mensen die een kwijtscheldingsverzoek van lokale belastingen bij de gemeente hebben ingediend.
Wat betreft het aantal onderzoeken dat plaatsvindt op basis van signalen van
het IB en hoe vaak dat leidt tot een terugvordering moet ik u het antwoord
schuldig blijven. Die aantallen verschillen per gemeente, omdat zij zelf mogen
bepalen of zij een onderzoek starten naar een signaal. Het IB geeft alleen de
informatie aan gemeenten. Er wordt niet teruggekoppeld over de vervolgacties van de gemeenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, Aanhangsel

9