Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

31 293

Primair Onderwijs

Nr. 422

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BASIS- EN VOORTGEZET
ONDERWIJS EN MEDIA
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 november 2018
Met deze brief informeer ik uw Kamer, net als voorgaande jaren, over de
resultaten van de eindtoets van schooljaar 2017–2018. Het schooljaar
2017–2018 is het vierde jaar waarin de Wijzigingswet Wet op het primair
onderwijs (verder: Wet eindtoetsing po) van kracht is.
De resultaten zijn positief. Ze laten zien dat scholen1 steeds meer
vertrouwd raken met de gewijzigde regelgeving. De cijfers over belangrijke indicatoren blijven stabiel of bewegen in de gewenste richting. Zo
lijkt er wederom geen sprake te zijn van structurele over- of onderadvisering en stabiliseren de aandelen heroverwogen en bijgestelde adviezen
van het totale aantal adviezen. Bovendien stijgt het aandeel dubbele
adviezen licht verder, wat een positieve bijdrage is aan kansengelijkheid.
Er zijn echter ook aandachtspunten. Bij invoering van de wet is het
afnemen van een eindtoets niet alleen verplicht geworden, er is per
amendement ook nadrukkelijk gekozen voor keuzevrijheid. Het is mooi dat
er ruimte is voor scholen om te kiezen voor een toets die bij hen past.
Inherent aan het geven van keuzevrijheid, is dat vergelijkbaarheid tussen
de verschillende toetsen niet meer automatisch gegarandeerd is. Om
inzichtelijk te maken of de eindtoetsen gelijke normeringen gebruiken is in
2018 een anker ingevoerd bij alle eindtoetsen. Het is een mooi resultaat
dat de eindtoetsen daardoor vergelijkbaar zijn geworden.
Helaas heb ik moeten constateren dat uit het gebruik van het gezamenlijk
anker blijkt dat de normering nog niet afdoende gelijk was in 2018. Ik heb
direct stappen ondernomen om vanaf volgend jaar tot de eindevaluatie
toch te kunnen beschikken over valide gegevens. Zo ga ik per direct
afspraken maken met de eindtoetsaanbieders over het toepassen van de
resultaten uit het anker. Dit heeft tot doel dat de normering gelijk wordt en
de resultaten van de eindtoetsen daarmee ook gelijk worden.
1

kst-31293-422
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tenzij nader verduidelijkt, gaat het in deze brief om po-scholen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

1

Over het effect van de maatregelen die ik neem, ben ik met de Inspectie
van het Onderwijs (verder: inspectie) in gesprek. Zeker gezien de dalende
prestaties op taal en rekenen van de leerlingen in het primair onderwijs
die de laatste Staat van het Onderwijs liet zien, is het van belang dat de
inspectie zicht kan blijven houden op deze prestaties.
Het tweede aandachtspunt is dat er forse verschillen zijn in de advisering
tussen regio’s. Ik ben hier bezorgd over. Om die reden heb ik Oberon
gevraagd hier aanvullend onderzoek naar te doen. Ook vindt een
bijeenkomst plaats met wetenschappers over kansengelijkheid en
schooladvisering.
Aangezien ik een evenwichtige afweging van alle relevante data belangrijk
vind, zal ik pas in de eindevaluatie eventuele voorstellen tot wijziging van
de wet op deze en andere onderdelen doen. Deze onderwerpen worden
verder uitgezocht en uitvoerig meegenomen in de eindevaluatie van de
wet, die voorjaar 2019 volgt. Vanzelfsprekend zal ik uw Kamer op dat
moment ook betrekken.
Tot slot informeer ik u dat ik deze week op advies van het CvTE heb
moeten besluiten om de digitale afname van de Centrale Eindtoets in 2019
geen doorgang te laten vinden. Ik licht dit nader toe in paragraaf 4.1.
Opbouw brief
De brief is als volgt opgebouwd. Paragraaf 1 rapporteert over de
resultaten van de eindtoets en de beheersing van de referentieniveaus,
voorafgegaan door de gegeven schooladviezen. Paragraaf 2 gaat in op
kansengelijkheid, met onder andere de percentages bijgestelde en brede
adviezen. In paragraaf 3 wordt het verloop van de afname in 2018
beschreven en wordt ingegaan op de vergelijkbaarheid van de toetsen. In
paragraaf 4 wordt vooruitgeblikt op de afname van de eindtoets in 2019
en in paragraaf 5 op de eindevaluatie van de Wet eindtoetsing po die in
voorjaar 2019 uitkomt.
1. Resultaten: hoogte schooladviezen, eindtoetsresultaten en
beheersing referentieniveaus
De eindtoets heeft verschillende belangrijke functies. De toets is een
tweede, objectief gegeven voor leerlingen en ouders bij het schooladvies
voor het voortgezet onderwijs. Scholen gebruiken de eindtoetsresultaten
voor hun kwaliteitszorg. De inspectie beoordeelt ermee of de leerresultaten van een school voldoende zijn en gebruikt de resultaten om op
stelselniveau een beeld te geven van de taal- en rekenprestaties in het
primair onderwijs. Met ingang van de Wet eindtoetsing po is de eindtoets
verplicht geworden en is de markt voor eindtoetsen gestimuleerd. Naast
een door de overheid aangeboden toets kunnen scholen ook een
toegelaten toets van een andere partij kiezen.
1.1 Hoogte schooladviezen stabiel
In figuur 1 is de ontwikkeling in de verdeling van de schooladviezen over
de schoolsoorten te zien.2 De verdeling in 2018 komt sterk overeen met
2017. De stijgende lijn die in eerdere jaren was te zien in vwo adviezen lijkt
af te vlakken, net als de dalende lijn in de vmbo gl-tl adviezen. In de
komende jaren moeten we zien of deze stabilisatie zich doorzet tot een
2

Tenzij anders vermeld, zijn de resultaten in deze brief gebaseerd op de gegevens die de
basisscholen hebben gerapporteerd in BRON. Hierbij zijn de resultaten van leerlingen in het
s(b)o niet meegerekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

2

trend. Ook neemt het aandeel dubbeladviezen verder toe (zie hiervoor ook
paragraaf 2.2).
Figuur 1: Verdeling schooladviezen over schoolsoorten (2014–2018)

School- en toetsadviezen sluiten goed op elkaar aan. Dat is te zien in
figuur 2. Daarin wordt voor de jaren 2015 tot en met 2018 het toetsadvies
vergeleken met het eerste schooladvies. 70 procent van de toetsadviezen
is gelijk aan het schooladvies of slechts een halve schoolsoort hoger of
lager. Ook is de verdeling bijna gelijk aan die van 2017 en 2016. Het blijkt
dat de resultaten in het eerste jaar na de invoering uitschieters waren. In
de afgelopen drie jaren is steeds sprake van een evenwichtige verdeling:
in 2018 was 35 procent van de toetsscores gelijk aan het schooladvies en
respectievelijk 31 procent lager en 33 procent hoger. Op basis van de
verdeling van de toetsadviezen ten opzichte van de eerste schooladviezen,
is er geen sprake van structurele over- of onderadvisering.
Figuur 2: Vergelijking toetsadvies en oorspronkelijke schooladvies (2015–2018)

1.2 Steeds meer scholen kiezen andere eindtoets
In 2018 maakten ruim 170.000 leerlingen in het basisonderwijs een
eindtoets.3 In 2018 konden scholen een keuze maken uit vijf eindtoetsen.
Het College voor Toetsen en Examens (verder: CvTE) bood namens de
overheid de Centrale Eindtoets aan. Daarnaast waren vijf andere toetsen
toegelaten:
• de IEP Eindtoets van Bureau ICE,
• ROUTE 8 van A-VISION,
• de Dia-eindtoets van Dia-toetsen,
• de AMN Eindtoets van AMN,
• de CESAN Eindtoets van SM&C Internet Services.

3

2% van de leerlingen hebben geen eindtoets gemaakt, omdat op hen een ontheffingsgrond van
toepassing was, zie: http://wetten.overheid.nl/BWBR0035550/2017-07-06

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

3

SM&C Internet Services heeft besloten geen eindtoets aan te bieden in
2018. Ze verwachtten onvoldoende aanmeldingen te krijgen om voor
subsidie in aanmerking te komen.4
In tabel 1 staat per jaar sinds 2015 hoeveel leerlingen welke eindtoets
hebben gemaakt en welk percentage van het totale aantal leerlingen dat
is.5, 6 Scholen maken nog meer dan voorgaande jaren actief gebruik van
hun keuzevrijheid.7 Inmiddels maakt bijna de helft van de leerlingen een
andere eindtoets dan de Centrale Eindtoets. In 2017 was dit nog slechts
een derde en in 2016 een kwart. Deze leerlingen maken net als in
voorgaande jaren meestal de IEP Eindtoets of ROUTE 8. De AMN
Eindtoets en de Dia-eindtoets halen beiden de subsidiegrens van
minimaal duizend deelnemende leerlingen.
Tabel 1: Verdeling eindtoetsen verschillende aanbieders (2015–2018)
Aantal leerlingen

Centrale Eindtoets
IEP Eindtoets
ROUTE 8
AMN Eindtoets
Dia-eindtoets

Percentage leerlingen

2015

2016

2017

2018

2015

2016

2017

2018

162.223
4.806
2.153

141.392
30.438
13.513

116.723
42.444
15.583
529
390

101.042
48.290
23.195
1.238
2.435

96%
3%
1%

76%
16%
7%

66%
24%
9%
0%
0%

59%
27%
12%
1%
1%

In het speciaal basisonderwijs (sbo) maken leerlingen die niet onder de
ontheffingsgronden vallen vaak een eindtoets. In 2018 waren dit bijna
evenveel leerlingen (7.007) als in 2017 (7.151). Daarbij wordt gebruik
gemaakt van de keuzevrijheid, elke eindtoets komt voor in het sbo. In het
speciaal onderwijs (so) kunnen leerlingen de eindtoets ook maken. Het
precieze aantal is onbekend, omdat registratie in BRON voor het speciaal
onderwijs nog niet mogelijk is.
1.3 Beheersing referentieniveaus iets verbeterd
Tabel 2 toont welk percentage van de leerlingen de referentieniveaus
beheersen per eindtoets in 2018.8 Het fundamentele niveau 1F wordt door
bijna hetzelfde percentage leerlingen behaald als in 2017, zowel voor
lezen en taalverzorging als voor rekenen. Het percentage leerlingen dat de
streefniveaus (2F/1S) haalt, steeg licht. De daling die vorig jaar bij de
Centrale Eindtoets werd gezien bij het onderdeel lezen, is dit jaar weer
terug op niveau.
Tabel 2: Percentages behaalde referentieniveaus, uitgesplitst naar eindtoets
2017

2018

Lezen

1F
2F

97,4%
67,4%

98,0%
74,7%

Taalverzorging

1F
2F

96,4%
56,9%

96,0%
59,1%

4

Een van de subsidievoorwaarden is dat een eindtoets ten minste door 1000 leerlingen wordt
afgenomen
5
Deze cijfers zijn gebaseerd op het totaal aantal leerlingen dat een toegelaten toets heeft
gemaakt. 2015 was een overgangsjaar, waar scholen zich ook mochten verantwoorden met een
leerlingvolgsysteemtoets.
6
De Centrale Eindtoets kon in 2017 en 2018 in een papieren en digitale versie worden
afgenomen. In 2017 maakte 2,5% van de leerlingen de digitale versie en in 2018 20%.
7
Zie voor de keuzemotieven de tussenrapportage Evaluatie Wet Eindtoetsing PO pagina 27.
Bijlage bij Kamerstuk 31 292, nr. 380.
8
Zie voor een toelichting op de referentieniveaus: https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/
taal-en-rekenen/referentiekader-taal-en-rekenen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

4

Rekenen

1F
1S

2017

2018

93,1%
48,0%

92,8%
49,0%

Bovenstaande data geven de scores op populatieniveau. De data die in
BRON worden weergegeven op leerlingniveau over de referentieniveaus
bevatten dit jaar tekortkomingen. Deze tekortkomingen hebben twee
oorzaken. Ten eerste zijn er op leerlingniveau fouten gemaakt bij de
registratie van de beheersing van de referentieniveaus. Dit is gebeurd bij
de Centrale Eindtoets door een programmeerfout en bij de IEP-Eindtoets
doordat het mogelijk was bij rekenen 2F te registreren. Het is daarbij niet
duidelijk of de leerlingen van wie 2F is geregistreerd, ook 1S beheersen:
het streefniveau voor rekenen op de basisschool. De toetsaanbieders
hebben scholen via brieven verzocht dit aan te passen, maar daar is
helaas slechts zeer beperkt gehoor aan gegeven.
Als tweede oorzaak is gebleken uit een nadere analyse van de Expertgroep Toetsen PO (verder: expertgroep) dat de normeringen van de
verschillende eindtoetsen dit jaar nog niet voldoende gelijk zijn. Meer
hierover en de maatregelen die ik hiervoor neem, leest u in paragraaf 3.2.
Door deze twee oorzaken, hebben de inspectie en ik moeten concluderen
dat de inspectie dit jaar geen voldoende betrouwbare rapportage kan
maken van de taal- en rekenprestaties op stelselniveau. Om op stelselniveau aanvullende conclusies te kunnen trekken, bijvoorbeeld over
kansengelijkheid, gebruikt zij namelijk de data op leerlingniveau. Dit heeft
ook gevolgen voor de rapportage over de beheersing van de referentieniveaus in de Staat van het Onderwijs over schooljaar 2017–2018. Zeker
gezien de dalende prestaties op taal en rekenen van de leerlingen in het
primair onderwijs die de laatste Staat van het Onderwijs liet zien, is het
van belang dat de inspectie zicht kan houden op deze prestaties.
DUO plaatst een disclaimer op zijn website dat de BRON data afwijken van
bovenstaande data.9 In die disclaimer wordt aangegeven dat de data op
leerlingniveau dit jaar tekortkomingen bevatten en dat onderzoekers daar
rekening mee moeten houden. Door het nemen van het gemiddelde van
het grote aantal leerlingen zijn de data op landelijk niveau wel bruikbaar.
2. Kansengelijkheid
2.1 Nieuwe initiatieven voor kansengelijkheid
Het bestrijden van kansenongelijkheid is een van de belangrijkste ambities
van dit kabinet. Kansengelijkheid in de schooladvisering betekent onder
andere dat de achtergrond van kinderen geen invloed heeft op schooladvisering. Daarnaast is het van belang dat kinderen dit advies weten te
verzilveren, zowel bij de plaatsing in het vo, als in hun verdere schoolloopbaan.
Ik ben blij dat de inspectie in uitwerking van het actieplan «Gelijke kansen
in het onderwijs» een thema-onderzoek heeft uitgevoerd naar kansengelijkheid in de schooladvisering in het po en plaatsing in het vo.10, 11 Hierin
heeft zij onder andere onderzocht welke overwegingen meespelen bij
leerkrachten bij het opstellen van het schooladvies. Op grond daarvan
9

De disclaimer wordt geplaatst bij: https://www.duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/po/
leerlingen-po/bo-sbo/refniveau.jsp
10
Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 16.
11
Inspectie van het Onderwijs, Kansen(ong)gelijkheid bij de overgangen po-vo, mei 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

5

heeft de inspectie een interactief simulatiespel ontwikkeld dat voor
leerkrachten inzichtelijk maakt welke overwegingen zij meenemen in de
schooladvisering van individuele leerlingen.12
Zoals ook bleek uit de Staat van het Onderwijs 2016–2017 blijft kansengelijkheid een aandachtspunt.13 Voor een gedegen beeld van de kansengelijkheid in de eindtoets in 2018 zijn gegevens nodig die begin 2019 bekend
zullen worden.14 Hierover zal ik uw Kamer daarom informeren in de brief
over de eindevaluatie van de Wet eindtoetsing po. Daarnaast wil ik ook
aankomend schooljaar dit belangrijke onderwerp de aandacht geven die
het verdient. Zo zal ik een indicator publiceren waarin op- en afstroom
worden uitgesplitst naar bestuursniveau. Dat is belangrijk informatie voor
de discussie over de vraag of voldoende kinderen de kans krijgen op
onderwijs dat past bij hun talenten.
2.2 Aandeel brede adviezen weer op niveau
Het is een mooi resultaat dat het percentage brede adviezen in 2018 bijna
terug is op het niveau van 2012. In de jaren 2012 tot 2015 was er een
dalende trend te zien in het aandeel brede adviezen. Nieuwe maatregelen,
waarover ik uw Kamer in 2017 heb geïnformeerd, hebben deze dalende
trend doorbroken.15 Zie hiervoor figuur 3. In figuur 1 is te zien dat dit een
evenwichtige toename is over alle categorieën brede adviezen.
Figuur 3: Ontwikkeling aandeel brede adviezen (2012–2018)

2.3 Aandeel heroverwogen en bijgestelde schooladviezen stabiel
In figuur 4 is te zien dat in 2018 de stijgingen in de aandelen heroverwegingen en bijstellingen stabiliseren. Bijna een kwart van de adviezen die
moeten worden heroverwogen, leidt nu tot bijstelling van het advies. Ik
ben blij dat er weer meer adviezen worden bijgesteld en heroverwogen,
na een dieptepunt in 2015. Er zijn ook geen besturen meer die opvallend
weinig bijstellen. Dit wijst erop dat scholen het toetsadvies als onafhankelijk tweede gegeven serieus nemen.
Het CBS heeft in een recente publicatie gerapporteerd dat slechts 8
procent van de adviezen wordt bijgesteld.16 Dat is een aanzienlijk lager
percentage dan de 23 procent die DUO berekent. Het percentage van het
CBS doet geen recht aan de situatie. Het is namelijk gebaseerd op het
percentage van het totale aantal adviezen. Het is zuiverder om te kijken
naar het percentage van het totale aandeel heroverwegingen, omdat die
bijgesteld kúnnen worden. Dat dit in bijna een kwart van deze adviezen
gebeurt, is zeer positief.
12

https://www.onderwijsinspectie.nl/onderwerpen/overgang/interactieve-simulatiebasisschooladvies
13
Inspectie van het Onderwijs, Staat van het Onderwijs 2016–2017,
14
Monitor kansengelijkheid www.onderwijsincijfers.nl
15
Kamerstuk 31 292, nr. 380.
16
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/41/schooladvies-vaker-bijgesteld-bij-lagere-inkomens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

6

Figuur 4: Ontwikkeling aandeel heroverwegingen van het totale aantal adviezen en
aandeel bijstellingen van het aantal heroverwegingen (2015–2018)

2.4 Oorzaak regionale verschillen nog onduidelijk
Het aandeel heroverwegingen en bijstellingen van de schooladviezen
verschilt per regio. Dit kan een bedreiging zijn voor de kansengelijkheid. In
de beantwoording van vragen van uw Kamer ben ik onlangs al ingegaan
op mogelijke verschillen tussen de provincie Groningen en de rest van
Nederland.17 Deze regionale verschillen zijn, door het ontbreken van
landelijk onderzoek, nog niet goed te duiden. Om te bepalen of hierop
stappen nodig zijn, is het noodzakelijk dat eerst de oorzaken duidelijk zijn.
Ik laat de oorzaken hiervan onderzoeken en deze resultaten komen in de
eindevaluatie.
Figuur 5 toont het verschil tussen stedelijke en niet-stedelijke gebieden. In
niet-stedelijke gebieden moet vaker worden heroverwogen. De toetsadviezen in deze gebieden zijn vaker hoger dan het schooladvies. Desondanks wordt er weinig bijgesteld. Dit is anders in stedelijke gebieden. Daar
zijn de schooladviezen relatief hoog. Er hoeft minder te worden heroverwogen. Als er wordt heroverwogen, wordt het advies vaker bijgesteld.
Het aanbod van vo-scholen in een regio kan bijvoorbeeld van invloed zijn
op de schooladvisering. Om te voorkomen dat het aanbod van vo-scholen
in een regio de schooladvisering beïnvloedt, is het van belang dat in elke
regio een toereikend aanbod van (brede) brugklassen beschikbaar is. Ter
ondersteuning en stimulering heeft DUO in kaart gebracht wat het aanbod
aan brugklassen is in Nederland. 18 Om na te gaan wat de daadwerkelijke
oorzaken zijn van de in figuur 5 weergegeven regionale verschillen, heb ik
Oberon gevraagd dit onderwerp op te nemen in het onderzoek voor de
eindevaluatie.

17
18

Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 124.
https://www.duo.nl/open_onderwijsdata/dashboards/brugklassen/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

7

Figuur 5: Aandeel heroverwegingen van totaal adviezen en aandeel bijstellingen van
aandeel heroverwegingen, naar mate van stedelijkheid (2018)

Aangezien een advies alleen kan worden bijgesteld na heroverweging, wordt het aandeel
bijstellingen weergegeven als percentage van het aantal heroverwegingen. De getallen boven de
kolommen geven de absolute waardes weer.

3. Afname en vergelijkbaarheid toetsen
3.1 Afname eindtoetsen 2018 grotendeels goed verlopen
De afname van de eindtoetsen in schooljaar 2017–2018 is grotendeels
goed verlopen. Over een eerder incident heb ik uw kamer reeds geïnformeerd.19 Het optionele deel Wereldoriëntatie in de digitale adaptieve
Centrale Eindtoets startte niet tijdens de afname. Scholen moesten dit
onderdeel op papier of digitaal later inhalen of maakten het niet.
Een ander punt dat niet goed verliep was het aanleveren van resultaten
door scholen aan BRON. Een deel van de resultaten is niet of niet correct
geregistreerd. Brieven van de betreffende toetsaanbieders aan scholen
waarin zij werden gevraagd de resultaten alsnog juist te registreren,
zorgden slechts beperkt voor correcties van de onjuist geregistreerde
resultaten. Zie paragraaf 1.3. Voor de eindevaluatie wordt verkend hoe dit
probleem in de toekomst kan worden voorkomen.
3.2 Vergelijkbaarheid eindtoetsen op orde, in 2019 gelijke normering
Bij de invoering van de wet in 2014 is per amendement besloten dat met
de verplichte eindtoets ook vrijheid moest komen voor scholen om te
kiezen voor andere toetsaanbieders.20 Inherent aan het geven van
keuzevrijheid, is dat vergelijkbaarheid niet meer automatisch gegarandeerd is. Voor kansengelijkheid is het belangrijk dat kinderen met dezelfde
capaciteiten in principe op elke eindtoets dezelfde score kunnen halen.
Ook voor het toezicht op scholen is noodzakelijk dat de inspectie haar
stelselrapportage op basis van objectieve eindtoetsresultaten kan
opstellen. Zoals beschreven in paragraaf 1.3 zal ik hier nader ingaan op de
analyse van de expertgroep over de vergelijkbaarheid van de verschillende toetsen.
In 2018 is voor het eerst een set van gezamenlijke ankervragen
opgenomen in alle eindtoetsen, wat ik u in de vorige tussenrapportage
had toegezegd. De expertgroep heeft onderzocht hoe het anker heeft
gefunctioneerd en of de normering op de verschillende toetsen nu
afdoende gelijk is. Het is mooi dat de expertgroep heeft geconcludeerd
dat het anker in 2018 goed heeft gewerkt. Hierdoor kunnen de norme19
20

Kamerstuk 31 293, nr. 389
Kamerstuk 33 157, nr. 38

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

8

ringen van de eindtoetsen nu onderling worden vergeleken. De
eindtoetsen zijn vergelijkbaar geworden.
Helaas is het niet gelukt om de verwachting van vorig jaar waar te maken,
dat dit in één keer voor gelijke normering zou zorgen. De eindtoetsaanbieders hebben andere normeringen voor de referentieniveaus gehanteerd, dan de expertgroep op basis van een berekening met het
gezamenlijk anker achteraf zou voorstellen. Dat vind ik reden tot zorg.
Hieronder licht ik de twee oorzaken hiervan toe en welke maatregelen in
2019 worden genomen.
De eerste oorzaak is dat de expertgroep zijn eerste adviezen over de
normering dit jaar op onvolledige data moest baseren, doordat de data
van de verschillende toetsen niet tegelijk bekend werden.21 Daarbij is er
haast geboden, omdat scholen de resultaten op tijd moeten ontvangen.
Pas na het afronden van alle eindtoetsen kon de Expertgroep een
volledige analyse doen en het beste advies geven. Op dat moment
hadden de eindtoetsaanbieders al gerapporteerd aan scholen.
Ten tweede hebben de toetsaanbieders de adviezen van de expertgroep
niet volledig overgenomen. Dit is gebeurd in overleg met de expertgroep.
De toets-aanbieders hebben een midden gezocht tussen hun eigen
normering en de door de expertgroep voorgestelde normering, die
gebaseerd was op onvolledige data.
De inspectie heeft mij ook gewezen op deze oorzaken en knelpunten. De
inspectie maakt zich zorgen hoe het gewenste zicht op de leerresultaten
doeltreffend te organiseren. Ik neem deze signalen serieus en ik vind het
ernstig dat deze problemen dit jaar zijn voorgevallen. Ik doe met onderstaande maatregelen het maximale, gegeven de huidige inrichting met
meer eindtoetsen, om ervoor te zorgen dat we in 2019 kunnen beschikken
over betrouwbare en vergelijkbare eindtoetsresultaten.
De maatregelen die ik nu neem zijn:
1. Het advies van de expertgroep over de normering voor 2019 is al
beschikbaar. Voor de toetsen van 2019 wordt hetzelfde anker benut,
waarop de Expertgroep in 2018 al een gedegen advisering heeft
gedaan.
2. Ik maak met de toetsaanbieders afspraken dat zij in de toekomst de,
nu goed onderbouwde, adviezen van de expertgroep overnemen.
Tevens laat ik onderzoeken hoe dit kan worden vastgelegd.
3. Ook worden alvast stappen gezet richting de toekomst. Voor de
eindtoets van 2020 zal de normering ook van te voren bekend zijn. De
ankeropgaven worden daarvoor in 2019 al getest in enkele eindtoetsen. Daarbij is dit, in tegenstelling tot het anker van 2018 en 2019, een
anker dat door alle toetsaanbieders gezamenlijk is ontwikkeld.
Over het signaal van de inspectie en bovenstaande maatregelen ben ik
met de inspectie in gesprek. Onder andere naar aanleiding van haar
advies heb ik besloten tot de tweede maatregel.

21

De afgesproken procedure voor het vaststellen van de normering is als volgt. De toetsaanbieders stellen de normeringen voor hun eigen toets vast. De expertgroep vergelijkt de
normeringen vervolgens onderling en adviseert de toetsaanbieders hoe zij hun normeringen
kunnen aanpassen om ze voldoende gelijk te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

9

Tot slot worden in 2019 de categorieën waarin toetsaanbieders de toetsadviezen geven gelijk getrokken.22 Zo wordt niet alleen de normering
gelijk, maar zijn ook de adviezen die de verschillende toetsen kunnen
geven gelijk. Vooruitlopend op de aanpassing van het Toetsbesluit po
hebben alle toetsaanbieders gezamenlijk besloten om al per schooljaar
2018–2019 dezelfde toetsadviezen te hanteren: vijf brede adviezen,
bijvoorbeeld vmbo gl-tl/havo, en het enkelvoudige advies vwo.
Deze afspraken zorgen niet alleen voor beter vergelijkbare eindtoetsen,
maar dragen tevens bij aan gelijkere kansen voor alle leerlingen. De
bredere categorieën stimuleren brede advisering in het schooladvies,
waardoor de talenten van de leerling beter zichtbaar worden gemaakt.
4. Ontwikkeling eindtoetsen vanaf schooljaar 2018–2019
4.1 Geen doorgang digitale afname Centrale Eindtoets in 2019
Zoals eerder in deze brief genoemd is de Centrale Eindtoets in 2018 voor
het eerst in een digitale, adaptieve variant afgenomen. Deze afname is
niet vlekkeloos verlopen; hierover heb ik uw Kamer op dat moment
geïnformeerd.23 In het afgelopen jaar is het digitale afnameplatform Facet,
waarop de digitale Centrale Eindtoets aan scholen wordt aangeboden,
intensief doorontwikkeld. Recentelijk is gebleken dat een voldoende
stabiele digitale afname van de Centrale Eindtoets in 2019 door DUO niet
gegarandeerd kan worden. Ik vind het niet verantwoord risico’s te nemen
met de afname van de Centrale Eindtoets. Om die reden heb ik deze week
besloten, op advies van het CvTE, om de digitale afname van de Centrale
Eindtoets in 2019 geen doorgang te laten vinden. Het CvTE informeert
scholen hier vandaag over. De papieren versie van de Centrale Eindtoets
blijft voor iedereen beschikbaar, waarbij rekening wordt gehouden met
leerlingen op alle instroomniveaus binnen het vo. Scholen die graag een
digitale, adaptieve toets afnemen kunnen kiezen voor één van de toetsen
van andere toetsaanbieders.
4.2 Alle eindtoetsen weer positief beoordeeld
Ook in 2019 kunnen scholen weer kiezen uit verschillende eindtoetsen. De
expertgroep beoordeelt alle eindtoetsen van andere aanbieders dan het
CvTE en adviseert over de toelating.24 De expertgroep heeft positief
geadviseerd over alle eindtoetsen en ik heb deze adviezen overgenomen.
De IEP Eindtoets en Route 8 zijn daarmee in principe opnieuw voor vier
jaar toegelaten. De tussentijdse beoordeling van de Dia- en AMNeindtoets was ook positief.

22

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/toelating-middelbare-school/vraag-en-antwoord/
adviezen-in-groep-8.
Kamerstuk 31 293, nr. 398
24
Eindtoetsen van marktpartijen dienen te worden toegelaten. Hiertoe worden ze vooraf
beoordeeld door de Expertgroep Toetsen PO die advies uitbrengt aan het Ministerie van OCW.
Een eindtoets wordt na de eerste beoordeling in principe voor vier jaar toegelaten. Elk jaar is
er wel een beperkte tussentijdse beoordeling. Na vier jaar wordt elke toets weer uitgebreid
beoordeeld voor hernieuwde toelating. Zie: http://expertgroeptoetsenpo.nl/
expertgroep_toetsen_po
23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

10

5. Vooruitblik eindevaluatie
Na een tussentijdse evaluatie in 2016 vindt dit jaar de eindevaluatie plaats
van de Wet eindtoetsing PO.25 Deze evaluatie wordt voorjaar 2019
afgerond. Momenteel ben ik in gesprek met de belangrijkste belanghebbenden.26
Onderzoeksbureau Oberon en Universiteit Twente voeren het evaluatieonderzoek van deze wet uit. Ze halen input op onder leerkrachten, ouders en
leerlingen en voeren nadere analyses uit. Een belangrijk onderdeel
daarvan vormen de doorstroomgegevens van de eerste twee cohorten
leerlingen die na invoering van de wet een eindtoets hebben gemaakt en
nu zijn doorgestroomd naar klas drie van het voortgezet onderwijs. Van
het tweede cohort is dit eind 2018 bekend. Op basis van deze gegevens
kan geconcludeerd worden of de versterking van de positie van het
schooladvies op de lange termijn heeft bijgedragen aan meer gelijke
kansen in de schoolloopbaan van kinderen.
Tot slot zijn de PO-Raad, VO-raad en Ouders & Onderwijs, op basis van
een eerder gehouden peiling, in gesprek met hun achterban over dit
onderwerp. Ook heb ik alvast onderzoek laten doen naar de invloed van
leerkrachten op advisering voor vervolgonderwijs. Dit onderzoek is
bijgevoegd bij deze brief27.
Bovenstaande onderdelen (onderzoek Oberon, doorstroomgegevens,
peilingen vertegenwoordigersorganisaties) worden in de eerste maanden
van 2019 opgeleverd, waarna ik uw Kamer zal informeren over de
evaluatie van de wet. Ik kom dan ook terug op kansengelijkheid en
regionale verschillen. Conform het Regeerakkoord voer ik overleg met het
onderwijsveld over een mogelijke vervroeging van de eindtoets. Bij de
eindevaluatie zal ik u daarover verder informeren.
Uit de eerste onderdelen van de eindevaluatie blijkt al dat scholen het
vervelend vinden dat de eindtoets niet alleen gebruikt wordt door scholen
zelf voor de schooladvisering en hun kwaliteitszorg. Ook de inspectie
gebruikt de resultaten voor het toezicht op scholen. Ik kondig alvast aan
dat de inspectie de komende jaren haar toezichtskader wijzigt. Er zal
hierbij breder worden gekeken naar de leerlingpopulatie en naar de
ontwikkeling van leerlingen, in plaats van alleen naar de score op de
eindtoets. Ik zal uw Kamer in een brief informeren over dit nieuwe
onderwijsresultatenmodel, voor het uitkomen van de eindevaluatie.
6. Slot
Vier jaar na de invoering van de verplichte eindtoets, laat de data zien dat
de resultaten die door de wetswijziging zijn veroorzaakt zich stabiliseren.
Zo komt de verdeling van de schooladviezen en het aandeel bijstellingen
overeen met de situatie in 2017. Er is geen sprake van structurele over- of
onderadvisering. Het aandeel brede adviezen steeg ook in 2018 licht
verder. De stabilisatie vind ik positief. Ik heb er vertrouwen in dat deze
ontwikkeling zich voortzet in schooljaar 2018–2019, doordat scholen
zorgvuldig en in het belang van de leerling blijven adviseren.
Zoals hierboven aangegeven neem ik op dit moment stappen om voor
2019 een gelijke normering binnen de huidige systematiek van meerdere
eindtoetsen maximaal te bevorderen. Uiteraard volg ik of deze stappen
25

Kamerstuk 31 289, nr. 343.
Stakeholders zijn onder andere: leraren, schoolbesturen, samenwerkingsverbanden po-vo,
PO-Raad, VO-raad, AVS (Algemene Vereniging Schoolleiders), AOb en CNV.
27
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

11

voldoende effect hebben en informeer ik u daarover. Daarnaast onderzoeken we verder waar de regionale verschillen vandaan komen.
Voorjaar 2019 stuur ik u de eindevaluatie van de wet. In deze eindevaluatie
ga ik onder andere in op het afnamemoment van de eindtoets, de
keuzevrijheid, de functies van de eindtoets in het stelsel en de vergelijkbaarheid van de verschillende toetsen. Op basis van dit totale beeld ga ik
graag met u in gesprek over de uitkomsten en mogelijke implicaties
hiervan op de huidige inrichting.
De Minister voor Basis- en Voortgezet Onderwijs en Media,
A. Slob

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 31 293, nr. 422

12